Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.22 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 877 5534178 5531186 2026-04-04T09:34:03Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5534178 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |official_name = Битола |other_name = Обител, Манастир |nickname = Градот на Конзулите |motto = ''Битола, бабам Битола'' |image_map = {{ Maplink|frame=yes|raw={"type": "ExternalData","service": "geoshape","ids": "Q157246"}|plain=y|frame-width=325|frame-height=325|zoom=13|frame-lat=41.031|frame-long=21.334|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q157246|title=Битола}} |image_skyline = {{Photomontage|position=center |photo1a = Ambientalna ulica Marsal Tito-Bitola (10).jpg |photo2a = Bitola 019.JPG |photo2b = Седиште на Преспанско-пелагониската православна епархија се наоѓа во градот Битола.jpg |photo3a = Магаза (Битола).jpg |photo3b = Saat kula Bitola011.jpg |photo4a = Bitola 055.JPG |photo4b = Sirok sokak.jpg |photo5a = Bitolj - crkva svete bogorodice.jpg |size = 270 |spacing = 1 |color = #FFFFFF |border = 1 |foot_montage = }} |imagesize = 250px |image_caption = Колаж на битолски знаменитости |website = http://www.bitola.gov.mk |image_flag = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |flag_size = 150px |pushpin_map = Македонија |map_caption = |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MK |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{MKD}} |subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] |subdivision_name1 = [[Податотека:Logo of Pelagonia Region.svg|25п]][[Пелагониски Регион|Пелагониски]] |subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] |subdivision_name2 = [[Податотека:Bitola-coat-of-arms.svg|25п]][[Општина Битола|Битола]] |blank_name_sec1 = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] |blank_info_sec1 = BT |leader_title = Градоначалник |leader_name = [[Тони Коњановски]]<br><small>([[ВМРО-ДПМНЕ]])</small> |area_total_km2 = 422.39 |population_as_of = 2021 |population_total = 71.808 |population approximately 2014 = |population_metro = 93.095 |population_density_km2 = 180 |population_density_sq_mi = |timezone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = |utc_offset_DST = |timezone1_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset1_DST = +2 |latd=41 |latm=01 |lats=55 |latNS=N |longd=21 |longm=20 |longs=05 |longEW=E |elevation_m = +650 |elevation_ft = |postal_code_type = [[Поштенски броеви во Македонија|Пошт. бр.]] |postal_code = 7000 |area_code = (0)47 |blank_name = Светец заштитник |blank_info = [[Свети Нектариј Битолски|Св. Нектариј Битолски]] |blank1_name = [[Кепенова класификација|Клима]] |blank1_info = [[континентална клима|Dfa]] |footnotes = |blank_info_sec2=[[Свети Нектариј Битолски]]<ref name="Битола инфо">{{Citation |url=https://setaliste.com.mk/vesti/binfo/bitola-go-slavi-svojot-patron-sveti-nektarij-bitolski/ |title=Битола го слави својот патрон |access-date=5 април.2021 |archive-date=2022-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220408161741/https://setaliste.com.mk/vesti/binfo/bitola-go-slavi-svojot-patron-sveti-nektarij-bitolski/ |url-status=dead }}</ref>|blank_name_sec2=[[Светец заштитник]]|population_demonym=битолчанец, битолчанка, [[битолчани]]<ref>{{ОДРМЈ|Битола}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Битола}}</ref>}} '''Битола''' — [[град]] во [[југозапад]]ниот дел на [[Македонија]] и седиште на истоимената [[Општина Битола]], [[административен центар|административен]], [[култура|културен]], [[економија|економски]], [[индустрија|индустриски]], [[образование|образовен]] и [[наука|научен]] центар за тој дел од земјата. По својата местоположба Битола е најјужен, а според бројот на жители [[Градови во Македонија|трет по големина град]] во Македонија (2021 г.). На север се наоѓа [[Главен град|главниот град]] на Македонија, [[Скопје]] (169 км), на североисток се наоѓа градот [[Прилеп]] (43 км), на југ се наоѓа градот [[Лерин]] ([[Грција]]) (33 км) и на северозапад се наоѓаат [[Ресен]] (29 км) и [[Демир Хисар]] (29 км). Градот е познат под името ''град на конзулите'', бидејќи тука се наоѓале конзуларните претставништва на [[Европа|европските земји]] во времето на [[Отоманското Царство]], каде заедно со [[Солун]] бил најважно место во европскиот дел на Империјата. Во периодот 1864 — 1912, Битола бил главен град на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]], еден од трите [[вилает]]и во регионот [[Македонија (регион)|Македонија]]. И денес, голем дел од [[конзулати во Македонија|конзуларните]] претставништва во Република Македонија се наоѓаат тука. За време на [[Југославија]] бил еден од културните средишта, како во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], така и во [[СФРЈ]]. Таткото на [[Турција|турската]] нација [[Кемал Ататурк]] завршил офицерска школа во Битола. Некои негови работи денес се чуваат во [[Народен музеј - Битола|Народниот музеј]]. Битола е позната и како „градот под [[Пелистер]]“ поради неговата близина до [[Баба (планина)|Баба Планина]]. == Потекло на поимот == [[File:Philip-II-of-Macedon-Clocktower-Bitola-MK.JPG|thumb|250px|лево|Глетка од плоштадот Магнолија со споменикот на [[Филип II Македонски]] — основачот на Битола и познатата Саат-кула во позадината]] Во текот на историјата, во зависност од владетелите, градот Битола имал многу имиња. Според [[Адријан Рум]], [[Словени|словенскиот]] назив за градот, Битола, потекнува од зборот ''Обител'' ([[старословенски јазик|старословенски]] {{Script|Cyrs|Обитѣль}}), овој израз до денес се употребува и во [[хрватски јазик|хрватскиот јазик]] (''obitelj'') кој за време на [[Среден век|средниот век]] се користел за заедница на монаси, како семејство односно [[манастир]]. Името го добил по многуте манастири што се наоѓале во градот и во околината, а некои постојат и денес. Со текот на времето, гласот О се исфрла во изговорот на зборот „Обител“, и името на градот станува Битола.<ref>{{Citation | last = Room | first = Adrian | title = Placenames of the world: origins and meanings of the names for 6,600 countries, cities, territories, natural features, and historic sites | place = Jefferson, N.C. | publisher = McFarland & Company, Inc. | year = 2006 | edition=2 | page = 60 | isbn = 0-7864-2248-3 }}</ref> [[Грци]]те од истите причини градот го нарекувале Монастири ([[грчки јазик|грчки]]: ''Μοναστήρι''). Битола е денешен официјален назив за градот, но истовремено и најстариот назив, судејќи по [[Битолска плоча|Битолската плоча]] од [[1015]] година на којашто градот е спомнат, како и според многуте војсководци на [[цар Самуил|царот Самуил]], како и патниците од тоа време. [[Арапи|Арапскиот]] патник [[Абу Абдалах Мухамед ал-Идриси]] во [[{{римски|12}} век]] напишал: ''„Потребни се два дена патување на исток за да се стигне од Ахрид (Охрид) до Бутили (Битола). Бутили е необичен и убав град“.'' Постојат приказни според кои на десниот кеј на реката [[Драгор]] имало 41 [[црква|цркви]] и исто толку воденици за нивно издржување. Исто така и на левиот кеј на Драгор имало 29 цркви со исто толку воденици. За време на празничните денови во тоа време, народот од селата од [[Битолско Поле|Битолското Поле]] се собирале кај овие цркви каде ги вршеле своите верски обреди. Со оглед на тоа што земјиштето на кое се наоѓал градот Битола тогаш било прекриено со многубројни цркви, градот го добил името Манастир. Има верзија која вели дека градот Битола името Манастир го добил по една огромна црква која се наоѓала над Битола, кај сегашниот мост викан Црн Мост ([[турски јазик]]: ''kara köprüsü''). Во оваа црква можеле да се сместат сите присутни од селското население од битолското поле кои доаѓале за време на празниците да ги вршат верските обреди. Според записите на [[Марко Цепенков]], градот Битола своето име го добил по големопоседникот Тољо, кој имал своја тврдина во близината на денешното битолско село [[Буково]]. Во времето кога дошле [[Турци]]те да го освојат овој дел од [[Македонија]], за да го повикаат на борба големопоседникот Тољо, му велеле „Би Тољо, до би Тољо“, со што според [[Марко Цепенков]] од таму потекнува денешното име на градот Битола. За време на [[Отоманско Царство|отоманската власт]], градот се викал Манастир, што [[Турци]]те и [[Албанци]]те го усвоиле од [[Грци]]те. По [[Балканските војни]] од [[1913]] градот потпаѓа под српска окупација и повторно го добил старото име Битола. == Историја == {{главна|Историја на Битола}} [[Податотека:Heraclea.jpg|мини|десно|Мозаик од Хераклеја Линкестис]] Многу важни настани од [[Македонци|македонската]] и [[балкан]]ската [[историја]] се случиле во Битола. Градот е граден, доградуван, рушен и повторно граден и надградуван уште од неговото прво населување во доцното [[бронзено доба]]. Потоа во [[Хеленистички период|хеленистичкиот период]], па [[Римско Царство|Римското Царство]], сѐ до [[Византија|византиското]] време имал статус на град со висок степен на цивилизација. Традиционално силниот трговски центар, е познат и како град на конзулите поради тоа што во еден период за време на [[Отоманското Царство]], Битола имала дури дваесет [[конзулат]]и од разни [[Европа|европски]] земји. Во истиот период, градот имал многу школи, меѓу другите и воена академија, којашто ја посетувал и славниот турски реформатор [[Кемал Ататурк]]. На крајот на XIX век бил толку силен град, што неговото население непрестајно растело и го надминало бројот на населението на [[Белград]]. Градот бил преполн со [[фабрика|фабрики]] и [[Фотографија|фотографски]] дуќани, а занимливо е и тоа што покрај Сингер, во Битола уште во тоа време постоела фабрика за слатки. Во Битола се снимени првите фотографии и филмови на Балканот, благодарејќи на [[Браќа Манаки|браќата Манаки]]. Првата филмска камера [[Јанаки Манаки|Јанаки]] ја купува од [[Лондон]], производство на компанијата „Charles Urban Trading”, и тоа 300-тиот примерок од серијата ''BIOSCOPE''. Така, со таа фамозна „Камера 300" започнала кинематографијата на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Тоа било златното доба на градот. За жал, за време на [[Балкански војни|Балканските војни]], многу битки биле водени во околината на градот и самиот град, па многу материјални докази изгореле или биле потполно уништени. [[Архитектура]]та можела да се обнови, посебно последните петнаесетина години, а докази за сѐ што се случувало се и прераскажувањата на старите кои добро се сеќаваат. Меѓутоа, денес останале многу организации и фестивали, коишто по долг период, повторно се одржуваат. Еден од нив се одржува секој година од [[29 јули]] до [[2 август]] во Битола, во знак на спомен на [[Илинденското востание]], под името „Културен фестивал Илинденски денови“. === Праисторија === Градот Битола со околината е многу богат со споменици од [[Праисторија|праисторискиот период]]. Двата најзначајни се Велушка Тумба и Тумба Бара, коишто се наоѓаат покрај селото [[Породин]]. Од [[Бакарно доба|бакарното доба]], тука се населува Тумба покрај селото [[Црнобуки]], Шуплевац (покрај селото [[Суводол]]) и Висок Рид (покрај селото [[Букри]]). === Римски период === Градот се наоѓа на римскиот пат [[Вија Егнација]] ''(Via Ignatia)'', каде што е и античкиот град [[Хераклеја Линкестис]]. Во периодот на II век п.н.е. кога Македонија станува [[Римско Царство|римска]] провинција, Хераклеја станува силен економско-политички центар (''Septina Aurelia Heraclea'') со свој постојан римски намесник и римска војска, што сведочи за Битола како центар на вечна моќ, цивилизација, култура и убавина којашто е тука и денес. === Османлиска власт === [[Податотека:Bitola posle mladoturskiot rezim, 1908.pdf|мини|лево|Српски извештај од 5 август 1908, за новата состојба во Битола по воспоставувањето на младотурскиот режим: благосостојба, ред, мир, славење.]] [[Податотека:Bitola old.jpg|мини|десно|Битола во XIX век]] [[Податотека:Ottoman Postcard of Huriet in Monastir.jpg|мини|десно|Прослава во Битола за време на [[Младотурската револуција]] во 1908 година, по повод враќањето на Уставот од страна на султанот [[Абдул Хамид II]]]] Почетокот на турските завојувања на Балканот најавиле и нова ера на живеење. Турските војски во текот на [[1382]]-[[1383]] година по многу тешки и крвави борби и по жестокиот отпор кој го пружило месното население конечно успеале да ја освојат Битола. Според некои легенди многу жесток отпор на турските освојувачи му пружиле и монасите од седумдесетте манастири и цркви кои во тој период постоеле во Битола. Хаџи Евронос беј кој се наоѓал на чело на турската војска револтиран од жестокиот отпор на кој наишол при освојувањето на градот наредил да се урне и битолската тврдина. Ашик-паша Зеде, кој го придружувал Евронос-бег во неговиот поход, во своите извештаи забележал дека турските војски неколкупати ја напаѓале Битола, а калуѓерите, давајќи голем отпор, на крајот на самиот брег на реката [[Драгор]], сите до еден биле масакрирани. Меѓутоа, Турците потполно го зазеле градот дури по смртта на [[Крал Марко|Крали Марко]] во 1395 година, а при тоа заземање во Битола прв влегов Тимурташ-паша со неговата војска.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 9</ref> Од овој период всушност започнува и „ориенталното” вообликување на градот што било резултат токму на изградбата на ваквиот тип објекти, но и на ориенталните градителски техники и стилови. Во периодот на XVI - XVII век, период на историски но и културни промени, од страна на турската администрација градот Битола започнува да биде именуван како Манастир или Толи Манастир. Сепак во целиот период на своето постоење името Битола никогаш не било заборавено, туку напротив од страна на христијанското население тоа било во секојдневна употреба. Во средината на XVII век станал и важен културен центар на европска [[Турција]]. Таа е седиште на Битолска нахија во која имало 150 населени места. Градот бил прочуен по неговите многубројни пазари, од кои најмногу бил прочуен пазарот за памук. Познатиот патописец [[Евлија Челебија]], Битола ја посетил во 1662 година и забележал: „''градот има околу 3000 мали и големи куќи на приземје и кат, групирани во 21 маало, чаршија со 900 занаетчиски и трговски дуќани, 40 кафе-чајџилници и гостилници, монументален безистен со железни порти и со 86 дуќани. Во градот имало 70 муслимански храмови, девет медреси, неколку христијански цркви и фтуги јавни згради''“. Самиот град, гледан од далеку, изгледал како да е потонат во зеленило. Во овој период Битола претставува еден од најважните верско-муслимански центри, си Висока верска правна школа, којашто егзистирала низ целиот XVII век. Во истиот век. градот прераснал во значаен административен, стопански и културен центар. Кога во 1689 година поради колерата, Скопје бил запален, повеќето важни функции од него ги презела Битола. Таа развивала трговија, главно со европските центри, [[Виена]], [[Париз]], [[Лондон]] итн.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 9-10</ref> Најзначаен перидо од историскиот и стопанскиот развој на Битола е XIX век, кога во Битола е преместено седиштето на Румелискиот вилает, и како таков, е рангиран за прв град во европскиот дел на Турција. Според еден документ од овој период, се кажува дека во Битола имало 1.380 дуќани, од кои најголем број биле занаетчиски.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани,2004,стр. 10</ref> Во 1805 година во Битола живееле околу 15.000 жители. Од стопанските гранки виден напредок доживеало занаетчиството. Во средината на XIX век бројот на занаетчиските дуќани достигнал над 2.000 со околу 140 видови занаети, организирани во 70 еснафски организации. Виден придонес во развојот на Битола дале и дипломатските претставништва, конзулати на повеќе странски држави. Тоа довело Битола да стане „град на конзули” но и арена на странски пропаганди.<ref>Стојмилов, А., (2005), Социоекономска географија на Република Македонија, ПМФ, Скопје</ref> Почнувајќи од 1843 година Третата (Румелиската) армија скоро половина век ќе има седиште во Битола. Покривала територија од [[Босна]] до [[Грција]], од [[Јадранско Море]] до [[Одрински Пашалак|Одринскиот Пашалак]]. Располагала со сите родови војска од тоа време и броела од 15.000 до 20.000 војници, а некогаш и повеќе.<ref name=GradbiBT>{{наведена книга |title=[[Битола – Градби |last=Стерјовски |first=Александар |authorlink1=Александар Стерјовски |year=2020 |publisher=Конзулат на Република Србија во Република Македонија |location=Битола |isbn=978-608-65122-8-6 |page= 28|url= }}</ref> За нејзини потреби биле изградени [[Црвена касарна|Црвената]] и [[Бела касарна|Белата касарна]], [[Воена гимназија (Битола)|Воената гимназија]] и болница. Со пуштањето на [[железничка линија Солун-Битола|железничката линија Солун-Битола]] (1894), Битола го изгубила посебното значење за војската и седиштето на Третата армија било преместено во [[Солун]].<ref name=GradbiBT/> Во Битола во крајот на XIX и почетокот на XX век имало околу 3000 клавири за што градот го викале и „Градот на Клавирите“. Поради некои поранешни сфаќања клавирот симболизирал богатство, класна поделеност и во 50-тите години на XX век со процесот на национализација на многу од семејствата клавирите им биле одземени.<ref>https://www.babambitola.mk/%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D0%B8-%D0%B7%D0%BD%D0%B0%D0%B5%D1%82%D0%B5-%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0-15/{{Мртва_врска|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во учебната 1899/1900 година во [[Битолска машка гимназија|Битолската машка гимназија]], како учител се вработил еден од основачите на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]], [[Даме Груев]], кој бил задолжен да изведува настава по предметите географија, аритметика, геометрија и цртање. Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Битола живееле 37.000 жители, од кои 10.000 [[Македонци]], 10.500 [[Турци]], 1.500 [[Албанци|Албанци муслимани]], 2.000 [[Роми]], 7.000 [[Власи]], 5.500 [[Евреи]] и околу 500 останати.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/index.html Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. Софија, 1900.]</ref> Христијанските жители на градот биле разделени во повеќе конфесии. Според статистиката на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година христијанското население на Битола се состоело од 15.252 [[Македонци]], од кои 8.844 егзархисти, 6.300 грчки патријаршисти, 72 српски патријаршисти и 36 протестанти, потоа 100 [[Грци]], 7.200 [[Власи]], 120 [[Албанци]] и 120 [[Роми]]. Во градот имало 10 основни и 3 средни бугарски училишта, 7 основни и 2 средни грчки, 2 основни и 2 средни влашки и 1 основно и 2 средни српски.<ref>D.M.Brancoff. „La Macédoine et sa Population Chrétienne“. Paris, 1905, р.166-167.</ref> Битола поради својата местоположба, на крстопатот помеѓу сите најзначајни патни правци (исток, запад, север и југ), уште од најраниот период на турското завладување го добила заслуженото значење при што станала значаен воено-стратешки центар што било само потврдено во 1830 година кога таа станува и политички центар на [[Румелискиот вилает]]. По распаѓањето на [[тимаро-спахиски систем|тимаро-спахискиот систем]] и интензивираните малтретирања од страна на чифликсајбиите дошло и до нови промени во етничката структура на населението во Битола. Во 1864 година бил формиран [[Битолски вилает|Битолскиот вилает]] со седиште во Битола. На чело на вилаетот стоел [[валија]], со титула [[паша]], кој бил назначуван со султанско ираде. Вилаетот зафаќал територија од околу 32.000 км², простирајќи се на делови од денешните држави: [[Македонија]], [[Албанија]] и [[Грција]]. === Балкански војни === [[Податотека:Paul Leblois Didericks Monastir.jpg|мини|лево|Генерали на [[Антанта]]та во посета на Битола, 1916 г.]] [[File:World War I victims in Bitola, Macedonia.jpg|мини|лево|Цивилни жртви од Првата светска војна во Битола, 1917 г.]] За време на [[Првата балканска војна]] во околината на градот се водела [[Битолска битка|Битолската битка]] во којашто [[Отоманско Царство|отоманската]] војска била победена од страна на српските сили. Градот страдал за време на [[Првата светска војна]] заради близината на [[Солунскиот фронт]]. Во периодот меѓу двете светски војни, Битола станала пограничен град. Ги изгубила гравитациските подрачја спрема [[Грција]] и [[Албанија]]. Сепак, во овој период градот за првпат започнал плански да се гради и тоа според урбанистички планови === Втора светска војна === [[Податотека:Stiv Naumov -BT.JPG|алт=Споменик на Стив Наумов во Битола|мини|315x315пкс|Споменик на [[Стефан Наумов-Стив|Стив Наумов]] во Битола]] Битола бил прв град во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] што ја почувствувал Втората светска војна, затоа што бил [[Бомбардирање на Битола (1940)|бомбардиран од италијански авиони]] уште на 5 ноември 1940 година.<ref name="БТ">{{наведена книга |title=Битола |last=Ставрев |first=Петар |authorlink= |year=1999 |publisher=ГП „Пелистер“ Битола |location=Битола |isbn= |page= |pages= |url= |accessdate=}}</ref> За време на [[Втората светска војна]], градот најпрво го окупирале Германците, а подоцна Бугарите. Во септември 1944, Бугарија капитулирала и започнала да се повлекува од Југославија и Битола била ослободена од македонските партизани. На [[4 ноември]] [[1944]], [[Седма македонска ударна бригада|Седмата македонска ударна бригада]] победнички влегла во Битола. На 6 февруари 1945 година, во Битола била отворена првата гимназија (првично наречена „Гоце Делчев“, во 1952 година преименувана во [[СОУ „Јосип Броз-Тито“ - Битола|„Јосип Броз Тито“]]) на која се предавало на [[македонски јазик]]. За време на [[НОБ]] од градот и околината од страна на бугарскиот фашистички окупатор биле затворени 606 лица, интернирани 117, депортирани 4 и 8 одведени во заробеништво. 251 лице било осудено од кои 23 на смрт. На боиштата на Југославија погинале 266 лица. 106 лица од Битола и околината биле носители на [[Партизанска споменица 1941]] и 8 биле прогласени за [[народен херој|народни херои]].<ref name=БТ/> === Евреите во Битола === Битола била населена со [[Евреи]], кои избегале од [[Шпанија]] за време на [[Шпанска инквизиција|црквината инквизиција]] на кралицата [[Изабела I Кастиљска|Изабела Кастиљска]]<ref name="Битолските Евреи">{{нмс|title=Битолските Евреи|date=2002|publisher=Ѓорги Димовски - Цолев|accessda26/5/13}}</ref>.Тие Евреи се доселиле во најголем дел на [[Балкан]]от во градовите од поголемо значење и со развиена трговија, меѓу другите и во Битола. Тука го потпомогнале развојот на градот со добри трговски врски. На [[11 март]] [[1943]] година, целокупното еврејско население од Битола (3.011 Евреи) било депортирано во логорот [[Треблинка]] во [[Полска]] од страна на бугарските фашисти. == Географија == [[Податотека:Поглед на Битола.jpg|мини|300п|десно|Воздушен поглед на Битола]] Градот е сместен на североисточното подножје на планината [[Баба Планина|Баба]] и југоисточното подножје на [[Облаковска Планина]], во средишниот дел на [[Пелагонија|Пелагониската Котлина]]. Низ него тече реката [[Драгор]]. Се наоѓа на 14 км северно од границата со [[Грција]], на [[надморска височина]] од 576 m. Битола е традиционално важна трговско-патничка врска помеѓу [[Јадранско Море|Јадранското]] и [[Егејско Море|Егејското Море]], како и една од најзначајните патнички врски на [[Балкан]]от со [[Средна Европа]]. Битола е оддалечен 168 км јужно од [[Скопје]], 42 км југозападно од [[Прилеп]], 32 км југоисточно од [[Ресен]], 33 км северно од [[Лерин]] ([[Грција]]) и 28 км југоисточно од [[Демир Хисар]]. Се наоѓа на 200 километри во северозападен правец од [[Егејско Море]]. === Клима === Градот има средна годишна температура на воздухот од 11,1°С, но со големи отстапувања во одредени години: од 10,1°С во 1975 година до 13,1°С во 1952 г. Најстуден месец е јануари, со просечна месечна температура од -0,6°С, но со апсолутна минимална температура од -30,4°С. Најтопол месец е јули, со средна месечна температура од 22,2°С и со апсолутно максимална температура од 41,2°С. Апсолутното годишно варирање на температурата на воздухот изнесува 71,6°С што е специфика за континенталната клима. Температурата има одлика на континентална клима, а врнежите на сушна изменето-средоземна или степска клима која, на моменти, има пробиви и на жешки воздушни маси од [[Северна Африка]] т.е. [[Сахара]]. Просечното годишно количество на врнежи изнесува 601 мм, со вредности кои се движат од 338 мм до 879 мм. Битола исто така е пример со појавата на поларна светлина. Преку Битола поминува изохазмата (линија која поврзува места со еднаков број на денови со појава на поларна светлост) 0,1 што значи дека на небото на Битола просечно само еднаш во 10 години, се појавува поларната светлост. Во Битола исто така има метеоролошка станица, сместена на излезот од градот на патот кон Новаци. Започнала со работа од [[16 март]] [[1945]], иако за одредени метеоролошки елементи има систематски податоци од [[1926]] и [[1927]] година. Метеоролошката станица во градот се наоѓа на надморска височина од 586 м, блиску до просечната надморска височина на градот која изнесува 576 м. {{Weather box |location= Битола |metric first= y |single line= y |Jan high C = 3.3 |Feb high C = 6.5 |Mar high C = 11.3 |Apr high C = 16.5 |May high C = 21.7 |Jun high C = 25.9 |Jul high C = 28.6 |Aug high C = 28.5 |Sep high C = 24.8 |Oct high C = 18.3 |Nov high C = 11.5 |Dec high C = 5.3 |year high C = 16.9 |Jan mean C = -0.8 |Feb mean C = 1.9 |Mar mean C = 6.3 |Apr mean C = 11.1 |May mean C = 15.7 |Jun mean C = 19.5 |Jul mean C = 21.7 |Aug mean C = 21.1 |Sep mean C = 17.2 |Oct mean C = 11.4 |Nov mean C = 6.2 |Dec mean C = 1.0 |year mean C = 11.0 |Jan low C = -4.5 |Feb low C = -2.3 |Mar low C = 1.3 |Apr low C = 5.0 |May low C = 8.7 |Jun low C = 11.7 |Jul low C = 13.1 |Aug low C = 12.8 |Sep low C = 9.9 |Oct low C = 5.6 |Nov low C = 1.7 |Dec low C = -2.6 |year low C = 5.0 |precipitation colour=green |Jan precipitation mm = 50.1 |Feb precipitation mm = 49.9 |Mar precipitation mm = 51.2 |Apr precipitation mm = 43.8 |May precipitation mm = 61.0 |Jun precipitation mm = 40.4 |Jul precipitation mm = 40.2 |Aug precipitation mm = 31.2 |Sep precipitation mm = 35.0 |Oct precipitation mm = 55.9 |Nov precipitation mm = 73.2 |Dec precipitation mm = 68.0 |year precipitation mm = 599.9 |humidity colour = green |Jan humidity = 83 |Feb humidity = 78 |Mar humidity = 71 |Apr humidity = 65 |May humidity = 65 |Jun humidity = 60 |Jul humidity = 56 |Aug humidity = 57 |Sep humidity = 64 |Oct humidity = 72 |Nov humidity = 79 |Dec humidity = 83 |year humidity = 69 |unit precipitation days = 1,0 мм |Jan precipitation days = 8 |Feb precipitation days = 8 |Mar precipitation days = 8 |Apr precipitation days = 7 |May precipitation days = 8 |Jun precipitation days = 6 |Jul precipitation days = 5 |Aug precipitation days = 4 |Sep precipitation days = 5 |Oct precipitation days = 6 |Nov precipitation days = 8 |Dec precipitation days = 9 |year precipitation days = 82 |Jan sun = 81.1 |Feb sun = 106.9 |Mar sun = 155.2 |Apr sun = 199.2 |May sun = 250.5 |Jun sun = 291.3 |Jul sun = 334.0 |Aug sun = 312.2 |Sep sun = 241.0 |Oct sun = 176.5 |Nov sun = 111.1 |Dec sun = 75.9 |year sun = 2334.9 |source 1 = NOAA<ref name = NOAA>{{нмс | url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/TABLES/REG_VI/MC/13583.TXT | title = Климатски нормали за Битола (1961–1990) | publisher = [[NOAA]] | accessdate = March 22, 2015}}</ref> |date=November 2011 }} === Сообраќај === [[Податотека:Bitola_railway_station.jpg|мини|десно]] Битола со патишта е поврзан со останатите делови од Македонија и дополнителниот дел на [[Грција]]. Поважни патни правци се Битола-[[Лерин]], Битола-[[Охрид]] (преку [[Ресен]]), Битола-[[Кичево]] и патниот правец Битола-[[Скопје]]. Битола е поврзана со железницата со [[Лерин]] (јужно) и [[Прилеп]], [[Велес]] и [[Скопје]] (северно), а од [[ЖС „Битола“|железничката станица]] во Битола во 2010 година отпатувале 81.000 патници.<ref>{{наведена книга| title = Транспорт и други услуги, 2010|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/8.4.11.03_700.pdf| publisher = Државен завод за статистика на Република Македонија| year = 2011| isbn = 9786082270463| page = 17}}</ref> Во градот функционира и јавен автобуски градски превоз. До околните населени места има организирано редовен автобуски или железнички сообраќај. == Население == Според последниот попис на населението на Македонија од [[2002]] година, во градот имало 74.550 жители и спаѓал во групата на големи градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Иако [[Горно Оризари (населба)|Горно Оризари]] статистички се води како посебна населба, сепак е дел од град Битола. Заедно со приградската населба [[Горно Оризари (населба)|Горно Оризари]] (2.454 ж.), која посебно се води во официјалните пописи, Битола имала вкупно население од 77.004 жители. Според Пописот од 2021, Битола брои 71.808 жители, вклучувајќи ја и населбата Горно Оризари, која е урбанизирана и составен дел од градот. Етнички гледано, населението (без [[Горно Оризари (населба)|Горно Оризари]]) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=26 мај 2012}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |titlebar=#ddd |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Македонци]]|red|88.5}} {{Столбен постоток|[[Роми]]|cyan|3.4}} {{Столбен постоток|[[Албанци]]|black|3.1}} {{Столбен постоток|[[Турци]]|orange|2.0}} {{Столбен постоток|[[Власи]]|yellow|1.3}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|blue|0.6}} {{Столбен постоток|други|grey|0.6}} {{Столбен постоток|[[Бошњаци]]|green|0.02}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''66.038''' | 88,5 |- | [[Албанци]] | 2.360 | 3,1 |- | [[Турци]] | 1.562 | 2,0 |- | [[Роми]] | 2.577 | 3,4 |- | [[Власи]] | 997 | 1,3 |- | [[Срби]] | 499 | 0,6 |- | [[Бошњаци]] |20 | 0,02 |- |други |497 | 0,6 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |titlebar=#ddd |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|92.8}} {{Столбен постоток|албански|black|3.2}} {{Столбен постоток|турски|orange|1.8}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.7}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.5}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|0.3}} {{Столбен постоток|други|grey|0.3}} {{Столбен постоток|бошњачки|green|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''69.255''' | 92,8 |- | [[албански]] | 2.399 | 3,2 |- | [[турски]] | 1.392 | 1,8 |- | [[ромски]] | 287 | 0,3 |- | [[влашки]] | 548 | 0,7 |- | [[српски]] | 390 | 0,5 |- | [[бошњачки]] | 10 | 0,01 |- |други |269 |0,3 |} ;Вероисповед Битола е [[Епископија|епископски]] град и седиште на [[Преспанско-пелагониска епархија|Преспанско-пелагониската епархија]]. Во [[Втората светска војна]] оваа [[епархија]] го добила името Охридско-битолска. Со обновувањето на автокефалноста на [[МПЦ|Македонската православна црква]] во [[1967]], го добила сегашното име [[Преспанско-пелагониска епархија]] и ги опфаќа регионите на градовите: Битола, [[Ресен]], [[Прилеп]], [[Крушево]] и [[Демир Хисар]]. Првиот митрополит на епархијата ([[1958]] - [[1979]]) бил блаженопочинатиот [[Климент Преспанско-битолски|Климент]]. Вториот митрополит и сегашен администратор на епархијата, надлежен како [[архијереј]] од [[1981]] е [[Петар Преспанско-пелагониски|Господин Петар]]. Во Преспанско-пелагониската епархија има околу 500 [[црква|цркви]] и [[манастир]]и. Во последните десетина години во епархијата се изградени или се градат околу 40 цркви и 140 црквини објекти. Епархијата има два црковни музеи - во соборниот храм „Св. Великомаченик Димитриј“ во Битола и во храмот „Св. Јован“ во [[Крушево]], како и постојана изложба на икони и библиотеки во зградата на [[Митрополитска резиденција – Битола|Битолската митрополија]]. Изградена е помеѓу [[1901]] и [[1902]] година и е еден од најубавите примери на необарокна архитектура. Покрај доминантната Македонска православна црква, во Битола постојат и други поголеми верски заедници како што се [[Исламска верска заедница|Исламската верска заедница]], [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] и други. Во Битола се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |titlebar=#ddd |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Православие]]|red|89.1}} {{Столбен постоток|[[Ислам]]|green|9.1}} {{Столбен постоток|[[Католицизам]]|orange|0.1}} {{Столбен постоток|[[Протестантство]]|yellow|0.001}} {{Столбен постоток|други|grey|1.4}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''66.492''' | 89,1 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 6.843 | 9,1 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 140 | 0,1 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 9 | 0,01 |- |- |други |1.066 |1,4 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Битола: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|30.761 | 1953|37.564 | 1961|49.001 | 1971|65.035 | 1981|78.507 | 1991|84.002 | 1994|77.464 | 2002|74.550 | 2021|69.287 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}}</abbr><ref>{{Попис2021белешка}}</ref> ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>{{cite web | url=http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm | title=Ethnic composition of Yugoslavia 1948 }}</ref> |23.734 |1.327 |3.543 |... |420 |912 | — |825 |— | '''30.761''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 28.912 | 484 | 6.189 | 3 | 482 | 834 | — | 660 |— | '''37.564''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 43.108 | 378 | 3.265 | — | — | 1.035 | — | 1.215 |— | '''49.001''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 57.282 | 1.317 | 3.061 | 28 | — | 1.143 | — | 2.204 |— | '''65.035''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 68.897 | 2.347 | 3.068 | 535 | 543 | 843 | — | 2.274 |— | '''78.507''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 75.308 | 2.232 | 2.058 | 1.274 | 715 | 731 | — | 1.684 |— | '''84.002''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 70.528 | 1.967 | 1.547 | 1.676 | 696 | 556 | — | 494 |— | '''77.464''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 66.038 | 2.360 | 1.562 | 2.577 | 997 | 499 | 20 | 497 |— | '''74.550''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 55.995 | 2.441 | 1.115 | 2.862 | 1.003 | 321 | 47 | 729 | 4.774 | '''69.287''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Битола како град на конзулите == [[Податотека:Dragor in Bitola.jpg|мини|десно|Реката [[Драгор]] во Битола]] Градот на Конзулите е второто име за градот Битола. Во врвот на својата слава, Битола имала дваесет [[конзулат]]и, но постепено со слабеењето на државата, со доаѓањето на [[Династија Караѓорѓевиќ|династијата Караѓорѓевиќ]] на власт, а подоцна и [[Комунизам|комунизмот]], тој број постепено опаѓал до само неколку конзулати. Со независноста на Македонија, повторно почнуваат да се отвораат конзулати и градот го добива својот некогашен сјај. === Времето на конзулите === За време на [[Отоманското Царство]], градот имал многу конзули од сите значајни земји, па Битола се сметал за конзуларен град. На [[26 јули]] [[1903]], на влезот во градот бил погубен рускиот конзул [[Александар Аркадјевич Ростковски]], борец за правата на угнетената [[Православие|православната]] [[раја]]. На местото на погубувањето денес стои голем руски крст. === Денешни конзуларни претставништва === Моментално градот Битола има тринаесет [[конзуларно претставништво|конзуларни претставништва]] од кои два генерални и единаесет почесни: ===Генерални конзулати=== {|style=background:transparent |valign="top"| * {{знамеикона|Бугарија}} [[Бугарија]] (2006) * {{знамеикона|Грција}} [[Грција]] (2006) |} ===Почесни конзулати=== [[Податотека:Magnolija bitola.jpg|мини|десно|Рускиот конзулат во Битола]] {|style=background:transparent |valign="top"| * {{знамеикона|Франција}} [[Франција]] (1996) * {{знамеикона|Турција}} [[Турција]] (1998) * {{знамеикона|Романија}} [[Романија]] (2007) * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] (2007) * {{знамеикона|Црна Гора}} [[Црна Гора]] (2008) * {{знамеикона|Украина}} [[Украина]] (2011) * {{знамеикона|Унгарија}} [[Унгарија]] (2012) * {{знамеикона|Австрија}} [[Австрија]] (2014) * {{знамеикона|БиХ}} [[БиХ]] (2014)<ref>{{cite web | url=http://bitolskivesnik.mk/otvoren-pochesen-konzulat-na-bosna-i-hertsegovina-vo-bitola/ | title=Отворен почесен конзулат на Босна и Херцеговина во Битола &#124; Битолски Весник }}</ref> *{{знамеикона|Albania}} [[Албанија]] (2019)<ref>https://www.novamakedonija.com.mk/makedonija/republika/%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD-%D0%BF%D0%BE%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%B5%D0%BD-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%B0%D0%BB%D0%B1%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0/</ref> |} * {{знамеикона|Австрија}} [[Австрија]] (2025) ===Затворени конзулати=== * {{знамеикона|Словенија}} [[Словенија]] (2005-2014) <ref>http://libertas.mk/%D0%B7%D0%B0%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD-%D0%B3%D0%B5%D0%BD%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%BA%D0%BE%D0%BD%D0%B7%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D1%81%D0%BB%D0%BE/</ref> * {{знамеикона|Croatia}} [[Хрватска]] (2006-2014) <ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.dnevnik.mk/?ItemID=EBE37D5D609F6C499511F644008B95F3 |title=архивски примерок |accessdate=2014-11-16 |archive-date=2014-11-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141105034912/http://www.dnevnik.mk/?ItemID=EBE37D5D609F6C499511F644008B95F3 |url-status=dead }}</ref> * {{знамеикона|Велика Британија}} [[Велика Британија]] (2000-2014) <ref>http://novamakedonija.com.mk/DetalNewsInstant.asp?vestInstant=35808{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{знамеикона|Русија}} [[Русија]] (2001-2022)<ref> https://novamakedonija.com.mk/makedonija/republika/zatvoren-ruskiot-konzulat-vo-bitola/</ref> == Попознати места == [[Податотека:Bitola 053.JPG|мини|лево|Традиционална архитектура во Битола]] === Широк Сокак === {{Главна|Широк Сокак}} Широк Сокак (позната и како „битолското корзо“) е најфреквентната улица во Битола. Во почетокот била наменета за [[автомобили]], но денес е исклучиво пешачка улица и вистинското срце на градот. На Широк Сокак се наоѓаат најголемите продавници, ресторани, театарот со опера, галерии и многу други кафулиња и клубови. Тука се сретнуваат најстарите [[Архитектура|архитектонски]] дела и градби на [[Балкан]]от, коишто го красат градот уште од [[Отоманско Царство|турско време]]. Типично турски куќи, покрај прекрасните вили, не се реткост во овој дел на градот. А на самиот крај на Широк Сокак се влегува во простран цветен парк полн со дрвореди, којшто води до [[зоолошка градина|зоолошката градина]] и античкото наоѓалиште [[Хераклеја Линкестис]]. [[Податотека:Saat kula-Bitola (1).JPG|мини|Битола ноќе.]] === Хераклеја Линкестис === {{Главна|Хераклеја Линкестис}} Хераклеја Линкестис ([[латински]]: ''Heraclea Lyncestis'') е древен град од [[Македонија (римска провинција)|римскиот период]], што се наоѓа во близина на самиот град, во подножјето на [[Баба Планина]] и датира од средината на IV век п.н.е. Основан е од [[Античка Македонија|македонскиот]] [[крал]] [[Филип II]]. Градот бил развиен воено-стратешки центар на северозападната граница на тогашната македонска област ''Линкестида'' (денешно [[Пелагонија|Битолско Поле]]). == Историски градби == === Саат-кула === {{Главна|Саат-кула Битола}} [[Податотека:Saat Kula - Bitola 2.JPG|мини|десно|Саат-кулата]] [[Податотека:Bitola 043.JPG|мини|десно|Битолската Магаза изградена во средината на XIX век, која претставувала магацин за складирање на стока на трговците кои доаѓале во Битола, а денес е културен центар]] Не се знае точно кога е изградена саат-кулата. Пишани извори од [[{{римски|16}} век]] ја спомнуваат саат кулата, но не е утврдено со сигурност дали се работи за истата градба. Многумина веруваат дека е изградена во исто време со црквата Св. Димитрија Солунски, поточно [[1830]] година. Според легендата, кулата е изградена кога [[Отоманско Царство|отоманските власти]] во градот, односно [[Турци]]те, поминале по сите околни села и собрале околу 60.000 јајца од коишто направиле малтер. Од смесата измешана со камења ја изградиле кулата чии цврсти ѕидови стојат и денес неоштетени. Кулата има основа во облик на [[квадрат]] и е висока околу 30 метри. На врвот на кулата се наоѓаат тераси со ковани огради. Од сите страни на терасите се наоѓаат конструкции коишто држат светилки со помош на што целата кула и нејзиниот саат се видливи и ноќе. Часовникот се наоѓа на најгорното од трите нивоа. Првобитниот е заменет за време на [[Втората светска војна]] со понов и многу попрецизен и помсовремен часовник. Новиот го купиле [[Трет Рајх|националсоцијалистите]] во знак на благодарност на граѓаните за германските гробишта коишто ги подигнале за жртвите од конфликтот во Битола, заедно со англиските и француските гробишта за време на [[Првата светска војна]]. Саат-кулата за многумина е и симбол на градот Битола. Кулата се наоѓа во паркот каде што постојано се собираат млади, уживајќи во центарот на градот, покрај гитарските звуци што се честа појава. Таа, исто така, е место каде што граѓаните за време на [[Бадник]]овата вечер го чекаат [[Божик]] и притоа палат свеќи за здравје, вдолж тревникот и тротоарот на паркот каде што е кулата. === [[Ајдар-кади џамија]] === {{Главна|Ајдар-кади џамија}} Ајдар-кади џамијата (турски суд) е еден од најатрактивните споменици на [[Ислам]]ската [[архитектура]] во Битола. Градена е во периодот од [[1561]] до [[1562]] година, како проект на славниот архитект [[Мимар Синан]]. Џамијата ја нарачал битолскиот [[кадија]] Ајдар-кади по кој и [[џамија]]та го добила името. Низ времето џамијата тешко се оштетила, но денес е целосно реставрирана и го има приближно нејзиниот првобитен изглед. === [[Јени џамија (Битола)|Јени џамија]] === {{Главна|Јени џамија (Битола)}} Името на [[турски јазик]] означува Нова Џамија. Сместена е во центарот на градот. Има квадратна основа, со купола на врвот. Близу [[џамија]]та има минаре високо 40 метри. Денес, одаите на џамијата се употребуваат за изложби. Недамнешни [[Археологија|археолошки]] ископувања откриле дека е изградена врз стара [[црква]]. Според поетот Лаели џамијата е изградена 973 година по [[хиџра]] или 1565 година. Но според пресметувањето на М. Тефик и К. Томовски, точната година е 966 [[хиџра]] или 1558-59 година, додека според најновата пресметка (Ебџед хесап) на Е. Ајверди и на М. Асимов, точната година на изградбата е 961 по хиџра или 1553-54. === [[Исак џамија (Битола)|Исак џамија]] === {{Главна|Исак џамија {Битола)}} Изградена е во 1506 година, од познатиот кадија [[Исак Челеби]]. Во нејзиниот голем двор има неколку гробови, привлечни заради фините облици на саркофазите. Се наоѓа напроти [[Саат-кула (Битола)|Саат Кулата]] и [[Безистен (Битола)|Безистенот]]. Оваа џамија има минаре високо околу 50 метри, поради кое џамијата едноставно доминира во просторот.[[File:Безистен Битола.JPG|thumb|Безистен Битола]] === Безистен === {{Главна|Битолски безистен}} Безистенот е спомнат во еден опис на градот од [[16 век|{{римски|16}}]] и [[{{римски|17}} век]]. Сегашниот безистен не се разликува многу од изгледот на тогашниот. Безистенот има 86 продавници и 4 големи железни порти. Продавниците порано продавале текстил, а денес дуќаните имаат различна стопанска дејност, од кои еден дел се канцеларии. === Бања Дебој === {{Главна|Дебој амам}} Дебојот претставува турска бања - [[амам]]. Не е познато кога е изградена. Тешко е оштетена, но по поправките сега го има стариот изглед две големи куполи и неколку мали и впечатлива фасада. {{панорама|BitolaPanorama.jpg|950px|Панорама на Битола од Кркардаш}} ===Археолошки наоѓалишта<ref>{{наведена книга|last= Коцо|first=Димче|title=Археолошка карта на Република Македонија|publisher=Македонска академиjа на науките и уметностите|location=Скопје|date=1996|volume=II|isbn=9989649286}}</ref>=== *[[Хераклеја Линкестис]] - населба од хеленистичко, римско, доцноантичко време и среден век; *[[Бадем Балери (Битола)|Бадем Балери]] - депо на монети од средниот век; *[[Гургур Тумба (Битола)|Гургур Тумба]] - населба од неолитско време; *[[Еврејски Гробишта (Битола)|Еврејски Гробишта]] - населба од неолитско време; *[[Кале (Битола)|Кале]] - населба од средниот век; *[[Св. Троица (Битола)|Св. Троица]] - базилика од старохристијанско време; == Образование == [[Податотека:Oficerski-dom-Bitola-2021.jpg|мини|десно|Офицерскиот дом во Битола]] [[Податотека:Седиште на Преспанско-пелагониската православна епархија се наоѓа во градот Битола.jpg|мини|десно|Битолската митрополија, седиште на [[Преспанско-пелагониска епархија|Преспанско-пелагониската епархија]] на [[Македонската православна црква - Охридска Архиепископија]]]] [[Податотека:Uciliste Kliment Ohridski, Bitola.jpg|мини|Зградата на основното училиште „Гоце Делчев“ во Битола. 1918-1941]] [[Податотека:Uciliste Sv. Bogorodica vo Bitola.jpg|мини|Училиштето „Св. Богородица“ во Битола, 1898- 1912]] === Универзитети === * Универзитет „[[Св. Климент Охридски (универзитет)|Св. Климент Охридски]]“. * БАС — [http://www.bas.edu.mk/ Бизнис академија Смилевски.] === Средни училишта во градот === * Гимназија „[[СОУ "Јосип Броз Тито" - Битола|Јосип Броз-Тито]]“, * Гимназија „[[СОУ "Таки Даскало" - Битола|Таки Даскало]]“ -Битола, * Сообраќајно, графичко, рударско и текстилно училиште (Стопанско училиште, дел од Таки Даскало) * Медицинско училиште „[[СУ "Д-р Јован Калаузи" - Битола|Д-р Јован Калаузи]]“, * Економско училиште „[[СУ "Јане Сандански" - Битола|Јане Сандански]]“, * Земјоделско училиште „[[СУ "Кузман Шапкарев" - Битола|Кузман Шапкарев]]“, * Електромашинско училиште „[[ДСЕМУ "Ѓорѓи Наумов" - Битола|Ѓорѓи Наумов]]“, * „[[Музичко училиште (Битола)|Средно музичко училиште]]“ на град Битола. * Државно Училиште за глуво-неми лица — Битола. === Приватни средни училишта во Битола === * Гимназија „[[„Прва Приватна Гимназија" - Битола|Прва приватна гимназија - Битола]]“, * Приватно средно стручно училиште „[["САБА|САБА]]“, === Основни училишта во градот === * [[ОУ „Гоце Делчев“ - Битола]], * [[ОУ „Даме Груев“ - Битола]], **[[ПОУ „Даме Груев“ - Долно Оризари]], **[[ПОУ „Даме Груев“ - Карамани]], * [[ОУ „Д-р Трифун Пановски“ - Битола]], * [[ОУ „Ѓорѓи Сугарев“ - Битола]], * [[ОУ „Елпида Караманди“ - Битола]], * [[ОУ „Коле Канински“ - Битола]], * [[ЦОУ „Тодор Ангелевски“ - Битола]], ** [[ПОУ „Тодор Ангелевски“ - Битола|Тодор Ангелевски]] - населба [[Горно Оризари]], ** [[ЦОУ „Тодор Ангелевски“ - Битола|Тодор Ангелевски]] - населба [[Стрелиште (населба)|Стрелиште]] * [[ОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Битола]], **[[ПОУ „Св. Кирил и Методиј“ - Логоварди]], * [[ОУ „Св. Климент Охридски“ - Битола]], * [[ОУ „Стив Наумов“ - Битола]], === Основни училишта во околните села === * [[ОУ „Славко Лумбарковски“ - Новаци|ОУ „Славко Лумбарковски“]] - [[Новаци]], * [[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Бистрица|ОУ „Крсте Петков Мисирков“]] - [[Бистрица (Битолско)|Бистрица]], * [[ОУ „Крсте Петков Мисирков“ - Кравари]] (петолетка) * [[ОУ „Александар Турунџиев“ - Кукуречани|ОУ „Александар Турунџиев“]] - [[Кукуречани]], * [[ОУ „Кочо Рацин“ - Ивањевци|ОУ „Кочо Рацин“]] - [[Ивањевци]], *[[ОУ „Кочо Рацин“ - Долно Српци]], * [[ОУ „Браќа Миладиновци“ - Добрушево|ОУ „Браќа Миладиновци“]] - [[Добрушево]], * [[ОУ „Трајан Белев“ - Цапари|ОУ „Трајан Белев“]] - [[Цапари]], * [[ОУ „Мирче Ацев“ - Бач|ОУ „Мирче Ацев“]] - [[Бач]] *[[ОУ „Гоце Делчев“ - Могила]] == Населби == [[Податотека:St. Demetrius Church in Bitola 8.JPG|мини|десно|Црквата „Св. Димитрија“ во Битола]] [[Податотека:Bitolj - crkva svete bogorodice.jpg|мини|десно|Црквата [[Црква „Св. Богородица“ - Битола|„Св. Богородица“]] во Битола]] *[[Арнаут Маало]] *[[Бадембалари]] * [[Баир]] * [[Бела Чешма]] * [[Боримечка]] * [[Брусничка населба|Брусничка Населба]] * [[Буковски Ливади]] *[[Влашко Маало (населба во Битола)|Влашко Маало]] * [[Гратчето Пејтон]] * [[Горно Оризари]] *[[Девејани]] * [[Довлеџик]] * [[Ремо]] * [[Јени Маале]] * [[Карпош (Населба во Битола)|Карпош]] *[[Кланица (Битола)|Кланица]] * [[Лавчанска населба|Лавчанска Населба]] * [[Мал Париз]] * [[Маџармаале]] * [[Недопирливи (Битола)|Недопирливи]] * [[Нова Битола]] *[[Областа]] *[[Стрежевска населба|Стрежевска Населба]] * [[Стара Болница]] *[[Стара битолска чаршија|Стара Чаршија]] * [[Стрелиште (населба)|Стрелиште]] * [[Стрчин]] * [[Ушици]] *[[Чифте Фурни]] == Награди и признанија == * [[2011]]: Балканска алијанса на хотелски асоцијации (БАХА) — Балкански водач во развојот на [[културен туризам|културниот туризам]]<ref>{{cite web | url=http://www.mn.mk/kultura/5129 | title=Општина Битола доби награда за Балкански лидер во развојот на културниот туризам }}</ref> * [[2012]]: Саем за туризам и култура [[Лугано]], [[Швајцарија]] — Најпрестижна дестинација на [[Балкан]]от за културно наследство и фестивалски програми<ref>{{cite web | url=http://mkd-news.com/bitola-dobi-nagrada-za-najprestizhna-destinatsija-na-balkanot-za-kulturno-nasledstvo-i-festivalski-programi/ | title=Битола доби награда за најпрестижна дестинација на Балканот за културно наследство и фестивалски програми }}</ref> == Личности од Битола == {{Listen | filename = Prilep-Bitola dialect speech - Bitola.ogg | title = Манџа од камчиња | description = Приказна раскажана од жителка на Битола на месниот [[прилепско-битолски дијалект]] }} * [[Атанас Лозанчев]] ([[8 април]] [[1870]] - [[Софија]], [[Бугарија]], [[8 ноември]] [[1945]]) - револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, член, раководител и војвода на [[МРО]] *[[Рафаел Камхи]] ([[15 декември]] [[1870]] - [[Тел Авив]], [[8 јули]] [[1970]]) - македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење * [[Ѓорѓи Сугарев]] ([[1876]] - [[Паралово]], [[23 март]] [[1906]]) - револуционер, член и војвода на Битолскиот револуционерен округ на [[МРО]] * [[Рајна Алексова]] ([[1882]] - [[1959]]) - прва жена фармацевт во Македонија * [[Стефан Наумов - Стив]] (1920-1942) - комунист, учесник во [[НОВ]], народен херој * [[Таки Даскало|Димитар Николовски – Таки Даскало]] ([[17 ноември]] [[1921]] - [[3 мај]] [[1942]]), учесник во [[НОВ]] *[[Ацо Стефановски]] ([[10 декември]] [[1922]] – [[10 март]] [[1985]], Битола) - македонски [[филм]]ски и [[театар]]ски [[глумец]], член на [[Народен театар (Битола)|Битолскиот народен театар]] од самото негово основање во 1944 година * [[Естреја Овадија - Мара]] ([[1923]] - [[1944]]) - учесничка во [[НОВ]], народен херој *[[Мери Бошкова]] ([[2 мај]] [[1924]] - [[Скопје]], [[25 март]] [[2014]]) — македонска [[театар]]ска, телевизиска и [[филм]]ска [[глумица]], доајен на македонската глумечка уметност *[[Рафаел Батино]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Јулија Батино]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и [[Хрватска]] (стрелана во логорот Јасеновац) *[[Емилија Батино]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и [[Хрватска]] (стрелана во логорот Јасеновац) *[[Ребека Батино]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и [[Хрватска]] (стрелана во логорот Јасеновац) *[[Љубица Алтипармакова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Васа Алтипармакова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Ратка Бакалиноска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Павлина Бакалиноска Паргова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Трајанка Божиновска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Параскева Божиновска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Еленица Босилкова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Нада Бошева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Марица Василева|Марица Мицева Василева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Фана Василева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Радојка Велјанова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Љуба Велјоска|Љуба Сотироска Велјоска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Нада Веселинова|Нада Михајлова Веселинова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Дана Волнароска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Виолета Гемова - Христова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Марија Георгиева (Битола)|Марија Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Евтихија Георгиева|Евтихија Пандева Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Ленка Георгиева (Битола)|Ленка Петар Георгиева]] (1898 - 1950) — учесник во НОВ на Македонија *[[Елена Георгиевска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Милица Геракаровска|Милица Џоканова (Јованова) Геракаровска]] (1923 - 1973) — учесник во НОВ на Македонија *[[Флора Грујовска|Флора Пандева Грујовска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Константина Данкова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Елена Димитровска|Елена Јованова Димитровска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Ленче Димитрова|Ленче Костова Димитрова]] (1926- ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] и носител на [[Партизанска споменица 1941|Партизанска споменица од 1941 година]] *[[Милица Димовска]] (1925-) — учесник во НОВ на Македонија *[[Ката Додева]] (1912-) — учесник во НОВ на Македонија *[[Александра Драгутиновиќ-Донева]] (1922-) — учесник во НОВ на Македонија *[[Стефка Зиновска]] (1912-) — учесник во НОВ на Македонија *[[Фанија Ѓорѓиева-Христова]] (1900-1950) — учесник во НОВ на Македонија и носител на [[Орден на заслуги за народот|Орден заслуги за народ од III ред]] *[[Петар Божиновски]] (15 јануари 1920 - 26 септември 1970) — [[Македонци|македонски]] [[Народоослободителна војна|партизан]] и [[Народен херој|народен херој на Југославија]] од [[Македонија]] *[[Солчи Алба]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Ана Анаф]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во [[Холокауст]]от *[[Клери Бенвенисте]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Рика Албохер]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Сара Ароести]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Матилда Аруести]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во [[Холокауст]]от *[[Ребека Аруести]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во [[Холокауст]]от *[[Ребека Арути]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во [[Холокауст]]от *[[Луна Егас]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Елвира Ергас]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите во [[Холокауст]]от *[[Естреја Израел|Естреја Јаков Израел]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Матилда Израел|Матилда Рахами Израел]] — учесник во НОВ на Македонија, една од жртвите на [[Холокауст]]от *[[Атина Илиева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Луна Ишах|Луна Елиезер Ишах-Лили]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Перса Јаковлевска|Перса Неновска Јаковлевска]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Спасија Јанкова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Викторија Јованова]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Љубица Јосифовска]] (1919 — ) — учесник во НОВ на Македонија и Носител на [[Партизанска споменица 1941]] *[[Кирил Македонски]] ([[1925]] - [[1984]]) - македонски композитор * [[Ајри Демировски]] ([[1927]] - [[21 октомври]] [[2009]]) — македонски музичар од турско потекло, автор на песната „[[s:Битола, мој роден крај|Битола, мој роден крај]]“ * [[Јонче Христовски]] ([[1931]] - [[Скопје]], [[15 април]] [[2000]]) - пејач, текстописец и композитор * [[Петар Ангеловски]] ([[1931]] - [[2003]]) - македонски сценограф *[[Владимир Костов]] ([[22 септември]] [[1932]]) - македонски писател на романи, кратка проза и литература за деца и млади *[[Крсте Крстевски-Крцул|Крсте Крстевски - Крцул]] ([[1940]] - [[18 април]] [[2019]]) — македонски атлетичар, поранешен фудбалски и ракометен судија, фудбалски делегат и сестран спортист *[[Виолета Томовска]] ([[1945]]) - македонска пејачка на забавна и народна музика * [[Славе Димитров]] ([[1 јуни]] [[1946]]) - македонски композитор, пејач, аранжер и музички продуцент *[[Маргита Кон-Поповска]] ([[23 ноември]] [[1948]]) - македонски информатичар * [[Кире Костов]] ([[1949]]) - македонски композитор, инструменталист и диригент * [[Сашка Петковска]] ([[1951]] - [[Светиниколско]], [[31 август]] [[1983]]) - македонска пејачка *[[Горан Стефановски]] ([[27 април]] [[1952]] – [[Кантербери]], [[Велика Британија]], [[27 ноември]] [[2018]]) - македонски драмски писател. * [[Илко Стефановски]] ([[1952]] - [[6 декември]] [[2011]]) - македонски театарски и филмски глумец * [[Димитар Илиевски - Мурато]] ([[1953]] - [[1989]]) - алпинист, прв Македонец кој се искачил на [[Монт Еверест]] *[[Митко Апостоловски]] ([[7 март]] [[1955]] - [[5 август]] [[2022]]) - македонски глумец *[[Јовица Михајловски]] ([[12 јуни]] [[1955]]) - македонски глумец *[[Ѓорѓи Тодоровски|Ѓорѓи Тодоровски - Трупче]] ([[1956]]) - македонски глумец *[[Тони Савевски]] ([[14 јуни]] [[1963]]) - [[Република Македонија|македонски]] [[фудбал]]ер * [[Јани Макрадули]] ([[1966]]) - македонски политичар * [[Саша Николовски]] (1966) - македонски диригент * [[Маргарита Христова]] (1973) - македонска пејачка * [[Оливера Наковска - Бикова]] (1974) - спортистка во стрелаштво, добитник на златен медал на [[Летни параолимписки игри 2012|Параолимписките игри 2012]] * [[Ѓорѓи Христов (фудбалер)|Ѓорѓи Христов]] ([[30 јануари]] [[1976]]) - македонски фудбалер * [[Игор Дурловски]] ([[1977]]) - македонски оперски пејач * [[Николче Новески]] (1979) - македонски фудбалер * [[Каролина Гочева]] ([[28 април]] [[1980]]) - поп пејачка * [[Јовица Наумчевски]] ([[15 јули]] [[1989]]) - македонски фолк-пејач * [[Анета Мицевска]] ([[25 јули]] [[1984]]) - македонска фолк-пејачка * [[Исмаил Лумановски]] (19 Август 1984) - виртуоз на кларинет од Њујорк * [[Пеце Матичевски]] (1969 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Благојче Силјанов]] (1969 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Влатко Миленковски]] (1972 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Марјан Божиновски]] (1974 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Кире Костадиновски]] (1976 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Бошко Најдовски]] (1976 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] * [[Илче Стојановски]] (1976 – 2001) — [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]] == Збратимени градови == Градот Битола е збратимен со градовите:<ref>{{нмс|url=http://www.bitolatourist.info/index.php?option=com_content&view=article&id=86%3A2010-04-12-12-12-24&catid=40%3A2010-04-08-22-58-30&Itemid=90&lang=mk|title=Збратимени градови |publisher=www.bitolatourist.info}}</ref> {{Div col|cols=2|small=yes}} * {{знамеикона|Франција}} '''[[Епинал]]''', [[Франција]] од 1968 * {{знамеикона|Австрија}} '''[[Виена|Центар, Виена]]''', [[Австрија]] од 2006 * {{знамеикона|Турција}} '''[[Бурса]]''', [[Турција]] од 1994 * {{знамеикона|Украина}} '''[[Кременчук]]''', [[Украина]] од 2006 * {{знамеикона|Русија}} '''[[Пушкин]]''', [[Русија]] од 2005 * {{знамеикона|Русија}} '''[[Нижни Новгород]]''', [[Русија]] од 2010 * {{знамеикона|Шведска}} '''[[Трелеборг]]''', [[Шведска]] од 1981 * {{знамеикона|Австралија}} '''[[Рокдејл]]''', [[Нов Јужен Велс]], [[Австралија]] од 1985 * {{знамеикона|Бугарија}} '''[[Плевен]]''', [[Бугарија]] од 1999 * {{знамеикона|Бугарија}} '''[[Велико Трново]]''', [[Бугарија]] од 2006 * {{знамеикона|Србија}} '''[[Пожаревац]]''', [[Србија]] од 1976 * {{знамеикона|Србија}} '''[[Стари Град]], [[Белград]]''', [[Србија]] од 2006 * {{знамеикона|Словенија}} '''[[Крањ]]''', [[Словенија]] од 1965 * {{знамеикона|Црна Гора}} '''[[Херцег Нови]]''', [[Црна Гора]] од 21.10.1976 * {{знамеикона|Хрватска}} '''[[Риека]]''', [[Хрватска]] од 2011 * {{знамеикона|Кина}} '''[[Нингбо]]''', [[Кина]] од 2014 Битола има соработка со: * {{знамеикона|Грција}} '''[[Солун]]''', [[Грција]] од 2012 * {{знамеикона|Турција}} '''[[Измир]]''', [[Турција]] од 2013 * {{знамеикона|Албанија}} '''[[Горица (Албанија)|Горица]]''', [[Албанија]] * {{знамеикона|Грција}} '''[[Кожани]]''', [[Грција]] * {{знамеикона|Грција}} '''[[Воден]]''', [[Грција]] * {{знамеикона|Германија}} '''[[Кајзерслаутерн]]''', [[Германија]] {{Div col end}} ==Битола како тема во музиката== * „[[Едно време си бев ерген]]“ - македонска староградска песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=roIk2vnORFc YouTube, Edno vreme si bev ergen - Ansambl Biljana (пристапено на 24.11.2019)]</ref> * „[[Таму долу Битола]]“ - македонска народна песна.<ref>Петранка Костадинова, ''Македонски народни песни''. Mister Company, CD 027, 1999.</ref> * „[[Оро се виет во сред Битола]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 125-126.</ref> * „[[Под Битола ливада]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 127-128.</ref> * „[[Излегов да се прошетам]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 128.</ref> * „[[Кога легна бегу кога заспа]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 129.</ref> * „[[Ленка пишит, Ленка пишит]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 130.</ref> * „[[Ѓорѓија војник отиде]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 130-131.</ref> * „[[Телеграма дојде пукот да се дигат]]“ - македонска народна песна.<ref>Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 131-132.</ref> * „[[Таму долу в ливаѓето]]“ - македонска народна песна.<ref name="ReferenceA">Блаже Тренески, ''Стојна ситноода''. Скопје: Студентски збор, 1981, стр. 133.</ref> * „[[Кираџи млади јабанџи]]“ - македонска народна песна.<ref name="ReferenceA"/> * „[[Бојот се започна]]“ - македонска народна песна.<ref>Ѓорѓи Доневски, ''Сокол ми лета високо''. Скопје: Културно-уметничкото друштво „Гоце Делчев“, 1978, стр. 45.</ref> * „[[Јас си појду во Битоља]]“ - македонска народна песна.<ref>Ѓорѓи Доневски, ''Сокол ми лета високо''. Скопје: Културно-уметничкото друштво „Гоце Делчев“, 1978, стр. 131.</ref> * „[[Битола, бабам, Битола]]“ - македонска народна песна.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=cbuKZIEfZFw YouTube, Bitola Babam Bitola (пристапено на 8.11.2019)]</ref> * „[[Од Битола појдов]]“ - македонска народна песна.<ref>''Macedonian Folklore Classics'', Anka Gieva. Macedonian Radio and Television, MP 41048.</ref> * „[[Битола, мој роден крај]]“ - новосоздадена фолк-песна на [[Ајри Демировски]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=1PdT6x1nUgI YouTube, Bitola moj roden kraj (пристапено на 8.11.2019)]</ref> * „[[Битола, љубов моја]]“ - новосоздадена фолк-песна на [[Пепи Бафтировски]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=hUF3zlKmz5E YouTube, Pepi Baftirovski - Bitola Ljubov Moja (пристапено на 8.11.2019)]</ref> *„[[Ако одам во Битола]]“ - песна на [[Петар Георгиев-Калица]] *„[[Ајде да одиме во Битола]]“ - песна на групата Филиграни *„[[Фала мајко]]“ - песна на групата Филиграни == Галерија == <center> <gallery> Податотека:Битола во Општина Битола.svg|Битола во рамките на [[Општина Битола]] Податотека:Staklena zgrada Bitola.JPG|Стаклената зграда во Битола Податотека:Pelagonka 2 Bitola.JPG|Пелагонка 2 File:Bitolskata-charsija-MK.JPG|Глетка од битолската чаршија Податотека:Grozdot Bitola.JPG|Станбениот блок „Грозд“ Податотека:Staklena Zgrada 2.JPG|Стаклената зграда од другата страна Податотека:Bitola fountain.JPG|Фонтаната пред музејот Податотека:Clocktower bitola.jpg|Саат-кулата во Битола. Податотека:Philip II statue being bui]lt in Bitola.JPG|Градежните работи на статуата на Филип II во Битола, со саат-кулата во позадина, како и Исак-џамија Податотека:Museum and fountain Bitola.JPG|Музејот на Битола, со фонтаната пред него, и стар станбен блок до нив Податотека:BitolskiKorzo.JPG|Корзо Податотека:Čaršija.JPG|Ат пазар Податотека:Jevrejsko groblje.JPG|Еврејските гробишта Податотека:CrkvaBair.JPG|Поглед од Кркардаш и црквата „40 маченици" Податотека:NI Istitute and Museum Bitola.JPG|Завод и музеј, некогашното османлиско воено училиште Податотека:Spomenik na Branitelite - Bitola 6.JPG|Споменик на Бранителите на Македонија во Битола Bitolcanka vo starogradska nosija.jpg|Битолчанка облечена во староградска носија, снимена во ателјето на браќата Манаки во Битола, 1904 година Податотека:Apteka Calovski, Bitola, Manaki.jpg|Зградата на аптеката Чаловски, стаклена плоча (1930) </gallery> </center> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == {{портал|Битола|Република Македонија}} * [[Прилепско-битолски дијалект]] * [[Битолска битка]] * [[Градски стадион Битола]] * [[Зоолошка градина Битола]] * [[Општина Битола]] * [[Спортска сала Битола]] * [[Хераклеја]] * [[Широк Сокак]] * [[ЕГО]] == Надворешни врски == {{рв|Bitola}} * [http://www.bitola.gov.mk/ Официјална страница] * [https://muzejbitola.mk/ НУ Завод и Музеј Битола] * [http://www.manaki.com.mk/ Фестивал на филмска камера „Браќа Манаки“] * [http://makedonija.name/cities/bitola Битола град во Македонија] * [http://www.jewishcommunitybitola.mk Заедница на Евреите во Битола] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201205212227/http://jewishcommunitybitola.mk/ |date=2020-12-05 }} * [http://www.lokumbitola.com.mk Фестивал за Музика Традиција и Храна во Битола] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140825000413/http://www.lokumbitola.com.mk/ |date=2014-08-25 }} * [http://www.ego.com.mk/ Неделен магазин ЕГО Битола] * [http://www.bitolatourist.info/ Туристички портал на Битола] * [http://muzejbitola.mk/foto-galerija/11-bitola-niz-stari-razglednici-foto-galerija Битола низ стари разгледници] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160320000548/http://muzejbitola.mk/foto-galerija/11-bitola-niz-stari-razglednici-foto-galerija |date=2016-03-20 }} * [https://macedoniafromabove.mk/bitola/index.htm?language=mk Битола на дланка - виртуелна тура] {{Geographic Location | Centre = Битола | North = [[Крклино]], [[Могила]] и [[Кукуречани]] | Northeast =[[Долно Оризари]] | East = [[Логоварди]] и [[Поешево]] | Southeast = | South = [[Бистрица (Битолско)|Бистрица]] и [[Кравари]] | Southwest =[[Буково]], [[Лавци (Битолско)|Лавци]] и [[Брусник (Битолско)|Брусник]] | West = [[Дихово]] | Northwest =[[Раштани (Битолско)|Раштани]] }} {{Населби во Битола}} {{Цркви во Битола}} {{Општина Битола}} {{Градови во Македонија}} {{битола-знаменитости}} {{Избрана}} __ИНДЕКС__ [[Категорија:Битола| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] 8l04ocvfybhwbfmkvytj0t3uv8d4th7 0 1154 5533863 5528531 2026-04-03T11:59:33Z Forbidden History 89259 /* Познати личности од Велес */ 5533863 wikitext text/x-wiki {{другизначења|Велес (појаснување)}} {{Инфокутија Населено место | name = Велес | native_name = | native_name_lang = <!-- ISO 639-2 code e.g. "fr" for French. If more than one, use {{lang}} instead --> | settlement_type = Град | image_skyline = Veles X19.jpg | image_alt = | image_caption = Поглед на Велес | image_flag = | flag_alt = | image_seal = | seal_alt = | image_shield = | shield_alt = | nickname = | motto = | image_map = | map_alt = | map_caption = Местоположба на Велес во [[Македонија]] | pushpin_map = Македонија | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 41 |latm = 43 |lats = 00 |latNS = N | longd = 21 |longm = 47 |longs = 00 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = inline,title | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[Список на држави во светот|Држава]] | subdivision_name = [[Република Македонија]] | subdivision_type1 = [[Региони на Македонија|Регион]] | subdivision_name1 = [[Вардарски Регион]] | subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] | subdivision_name2 = [[Општина Велес]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | established_title = | established_date = | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = | leader_title = | leader_name = <!-- established -->| established_title = | established_date = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> <!-- ALL fields with measurements have automatic unit conversion --> <!-- for references: use <ref> tags --> | area_footnotes = | area_urban_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_rural_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_metro_footnotes = <!-- <ref> </ref> --> | area_magnitude = <!-- <ref> </ref> --> | area_note = | area_water_percent = | area_rank = | area_blank1_title = | area_blank2_title = <!-- square kilometers --> | area_total_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_urban_km2 = | area_rural_km2 = | area_metro_km2 = | area_blank1_km2 = | area_blank2_km2 = <!-- hectares --> | area_total_ha = | area_land_ha = | area_water_ha = | area_urban_ha = | area_rural_ha = | area_metro_ha = | area_blank1_ha = | area_blank2_ha = <!-- dunams used in Middle East articles only --> | dunam_link = <!-- which dunam to link --> | area_total_dunam = | area_land_dunam = | area_water_dunam = | area_urban_dunam = | area_rural_dunam = | area_metro_dunam = | area_blank1_dunam = | area_blank2_dunam = | length_km = | width_km = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 206 | population_footnotes = | population_total = 40,664 | population_as_of = 2021 | population_density_km2 = auto | population_demonym = [[Список на луѓе од Велес|Велешани]] (мн.) | population_note = | timezone1 = [[UTC+01:00|UTC+1]] | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[UTC+2]] | utc_offset1_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = +389 043 | blank_name = [[Автомобилски регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] | blank_info = VE | blank1_name = | blank1_info = | iso_code = | website = [https://veles.gov.mk/ www.veles.gov.mk] | footnotes = }} '''Велес''' — [[Градови во Македонија|град]] во Средишна Македонија и седиште на [[Општина Велес|истоимената општина]]. Тој е [[Градови во Македонија|седми град по број на жители]] во Македонија со вкупно население од 40.664 жители (2021 г.). На северозапад од Велес се наоѓа главниот град на Македонија, [[Скопје]] (54 км), на североисток се наоѓа градот [[Свети Николе]] (34 км), на исток се наоѓа градот [[Штип]] (43 км), на југозапад се наоѓа [[Прилеп]] (79 км) и на југоисток се наоѓаат [[Кавадарци]] (43 км) и [[Неготино]] (40 км). Велес има мошне поволна географска положба бидејќи е крстопат на меѓународни патни и железнички правци и еден од поглавните транзитни центри во Македонија. Велес низ историјата се нарекувал со различни имиња, од кои три се најмногу користени. Од самото основање на градот, Велес се нарекувал со името '''[[Билазора|Вилазора]]'''. Подоцна во [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] градот се преименувал со името '''Ќупурли''', кое подоцна било заменето со денешниот назив. За време на [[СР Македонија]], но и во првите години од самостојноста на државата, Велес се нарекувал со името '''Титов Велес''', во чест на маршалот [[Јосип Броз - Тито]]. Велес како населба постоел уште од 168 година п.н.е. и се наоѓал нешто поисточно од денешната локација. Бидејќи градот има стратешка позиција, тој бил често мета на различни странски инвазии и окупации и бил дел од различни балкански кралства и држави, почнувајќи од [[Пајонија]], па завршувајќи со [[СФРЈ]]. Велес е значаен и познат по голем број работи. Градот бил дом на голем број македонски преродбеници, револуционери, писатели и поети и тој е една од лулките на македонската култура, а низ историјата се среќава како град на првиот театар во Македонија, град каде што настапила првата глумица, учителката Тенка А. Коларова во популарната мелодрама „Многустрадалната Геновева“ во 1875 година, град на првата библиотека, првата гимназија, првото музичко училиште, како и првиот музеј. Градот е карактеритичен по својата типична велешка и староградска архитектура. Велес е еден од индустриските центри на Македонија и значаен трговски, транспортен и економски центар. == Потекло на поимот == [[Податотека:Veles panoram.JPG|мини|Поглед кон Велес]] [[Податотека:Veles, razglednica, maalo Brzorek.jpg|мини|Разгледница од Велес, маало „Брзорек“, 1920-те години]] Велес како урбана населба датира уште од 168 година п.н.е. Првичните стари антички населби биле источно од градот во однос на денешната положба на градот. Со подоцнежното населување на Словените, градот бил сместен на денешната положба и го добил денешното име - Велес. Во текот на историјата градот често го менувал името, па така бил познат како '''Вила Зора''', '''Ќупурли''', '''Титов Велес''' и '''Велес'''. Денешното име го добил во [[VII век]] со доаѓањето на [[Словени]]те на [[Балкански Полуостров|Балканот]], од словенското '''В ЛЕС''' што значи „в шума“, име кое било дадено поради густите шуми што го опкружувале градот. Но некои слависти сметаат поради голите тревнати ридишта и реката [[Вардар]] местото го населувале сточари чиј словенски бог на стадата бил ''[[Велес (бог)|Велес]]''. == Историја == === Праисториски период === Наоѓалиштата на [[фосил|фосилни остатоци]] во околината на Велес во селото [[Мамутчево]], како и оние во глиништето во фабриката „Киро Ќучук” во самиот град, само ја потврдуваат теоријата дека овој простор отсекогаш бил населен со жив свет. Еволуирањето и појавата на човекот се следат преку бројните траги низ времето од старата камена епоха - [[палеолит]]от па сè до денес. Единствените истражувања од времето на палеолит во Македонија се вршени во непосредна близина на Велес, во месноста наречена ''Пешти'', која се наоѓа 110 метри над десниот брег на реката [[Бабуна]] во пештерата [[Макаровец]]. Според научниците пештерата датира од 70.000 до 10.000 години п.н.е., а пронајдената фосилна фауна укажува дека на просторот живееле цицачи од ова време како што се пештерска мечка, пештерска хиена, пештерски лав, козорог, волци и лисици. Пронајдените артефакти од камен упатуваат на доцен палеолит. Во [[бронзеното време]], кога се карактеристични почетоците на формирање етнички заедници, реонот на [[Повардарие]]то го населувале [[Пајонци]]те, [[Бриги]]те и [[античките Македонци]]. За Велес и околината се претпоставува дека живеело пајонско население во текот на целиот I милениум п.н.е. и дека од IV до III век п.н.е. формирало кралство. Траги од вакви населби се присутни во наоѓалиштето ''Теќе'', кое се наоѓа на 2 километри оддалеченост од [[Башино Село]], во близина на вливот на [[Отовичка Река]] во езерото [[езерото Младост|Младост]]. Наоѓалиштата од железното време придонесуваат за формирање на сликата на животот во првите векови од I милениум п.н.е. Такви се сместени во селото [[Долно Оризари]] во наоѓалиштето ''Свилара'' каде се пронајдени некропола, могилите во с. [[Иванковци]] во наоѓалиштето ''Инчерлак'' како и остатоците пронајдени во месноста ''Тумба'' во с. [[Караслари]]. Организираниот живот на Пајонците овозможил подоцна на оваа територија да се развијат поорганизирани форми на општествено живеење. === Антички период === ;Вила Зора {{главна статија|Вила Зора}} За време на раниот антички период, територијата на Велес влегувала во составот на пајонската држава, која се претпоставува дека ја сочинувале голем број градски населби. Хелинистичкиот слој јужно од градот кај наоѓалиштето ''[[Велешка тврдина|Кале]]'' при влезот во [[Велешка Клисура|Велешката Клисура]] покрива плато од 3,5 хектари површина оградена со бедем, на кој бил сместен најголемиот пајонски град [[Вила Зора]] (''Била Зора''). Вила Зора се наоѓала на самиот влез од [[Дарданија]] во Македонија ([[Пајонија]]) така што [[Филип V]] освојувајќи ја во [[217 п.н.е.|217 година пред н.е.]], ја одбранил својата држава од упадот на [[Дарданци]]те. Вила Зора бил значаен воен центар сè до последните години на македонското владеење. За последен пат се споменува во [[168 п.н.е.|168 година пред н.е]]. Континуитетот на името ''Вила Зора'' и ''Велес'' тешко може да се одреди, зашто Велес се спомнува дури во [[1018]] година. Се претпоставува дека во оваа временска празнина моќта на Вила Зора во римското владеење опаднала или пак нејзината локација треба да се бара на друго место. Во пошироката околина на Велес има повеќе траги кои укажуваат на античкиот град [[Аргос]] поврзан со територијата на Македонија. ;Стоби {{главна статија|Стоби}} [[Податотека:Stobi.jpg|десно|300п|мини|Стоби - значаен стар пајонски и македонски град.]] Античкиот град Стоби бил пајонски, македонски и римски град. Првиот документиран спомен за Стоби потекнува од [[197 п.н.е.|197&nbsp;г. п.н.е.]], кога на тоа место македонскиот крал [[Филип V]] ја поразил дарданската војска. Во изворите каде што римскиот историчар [[Тит Ливиј]] го споменува овој податок, Стоби носи епитет на „стар град”. Урбаниот дел на Стоби се наоѓа опкружен со бедеми на вливот на ''Еригон'' во ''Аксиос'', денес познати под името [[Црна река|Црна Река]] и [[Вардар]]. Градот зафаќал мошне важна трговска и воена позиција. Променливите борби на [[антички Македонци|Македонците]] со северните соседи биле судбоносни за Стоби. Стоби со околината дефинитивно потпаднал под македонска власт во [[217 п.н.е.|217&nbsp;г. п.н.е.]] за време на владеењето на Филип V. Кога во [[168 п.н.е.|168&nbsp;г. п.н.е.]] Римјаните го поразиле македонскиот крал [[Персеј]] кај [[Пидна]], македонското кралство се распаднало. Македонија била поделена на четири независни административни области под римска контрола, а Стоби станува центар на трговијата со сол на третата област. Во [[148 п.н.е.|148&nbsp;г. п.н.е.]] Македонија станува римска покраина. Судејќи според спорадичните наоди, Стоби во пред-римско време било мало гратче со површина од 2,5 хектари. Дури од времето на преминот од старата во новата ера во градот настануваат значајни промени. Новиот град бил испланиран и зачнат, на терен што бил осум пати поголем од дотогашната населба кој бил населен најверојатно со голем број нови жители. Привлечени од Римјаните и нивната стопанска и политичка моќ, во Стоби се населувале истовремено и жители од околината и деселеници од хеленистичкиот свет. Интензивното проширување на градот може да се поврзе со подигнувањето на неговиот статус на ранг на [[муниципиум]] што Стоби го имал уште од [[69]] година. Прераснувањето на Стоби во град со самоуправувачки статус го посведочуваат епиграфските споменици и ковањето на локалните монети со натпис „Муниципиум Стобенсиум” кои го опфаќаат времето од [[Веспазијан]] 69&nbsp;г. до [[Елагабал]] [[222]] год. н.е. === Средновековен период === ;Склавинии Местоположбата на Велес како главна раскрсница балканските патишта [[Вија Егнација]] и [[Виа Милитарис]] и многуте други локални комуникациски врски, била интересна за [[македонски словени|словенското население]] кое во [[6 век|VI век]] навлегло на [[Балканскиот Полуостров]]. Походите најпрво биле пајонски, а дури потоа кога грото од староседелците (романизирано население од македонско, пајонско и римско потекло) се повлекло кон приморјето и во планинските предели, а Словените почнале да ги населуваат. Границата помеѓу античкиот и средновековниот перио на тлото на велешкиот регион може да се определи конкретно во 70-тите и почетокот на 80-тите години на VI век. Тогаш се создадени првите [[склавинии]] на територијата на Македонија. Тие ги зафаќале низинските плодни области покрај Вардар, [[Тополка]] и [[Бабуна]] при што ги разурнувале градовите и крепостите. Тогаш се изменил и етничкиот состав на населението, како и [[топонимија]]та на регионот. Тие станале доминантана етничка група и по својот говор ги именувале местата. Главниот градски центар, тврдината на вливот на реката Тополка во Вардар која била позната како ''Вила Зора'', го добил името ''Велес''. Велес припаѓал на склавинијата [[Верзитија]] која се протегала на територијата помеѓу Велес, [[Охрид]], [[Битола]] и [[Кичево]] и била населена со [[Брсјаци]]. Иако ја признавала византиската номинална власт, Верзитија се наоѓала надвор од сферата на непосредната управна власт на царството. Она што не и успеало на [[Византија]], му успеало на [[Бугарски владетели|бугарскиот кнез]] [[Борис I|Борис]] кој во средината на [[9 век|IX век]] ја освоил Верзитија. Тогаш, велешкиот регион морал да ја признае бугарската врховна власт. Со неа се вратил и подемот на [[христијанство]]то, кое иако не сосем уништено, било во стагнација со доаѓањето на Словените. Воспоставувањето на бугарска власт придонело до интензиривање на процесот на [[феудализација]]. Ваквата состојба довела до заострена социјална борба и до појава на широко, антицрковно, антифеудално ослободително движење чии корени се токму на пошироката велешка територија - [[богомилство|Богомилското движење]]. Неговите приврзаници подоцна биле нарекувани ''Бабуни'' (според реката Бабуна), а името го добило по основачот ''попот Богомил''. По својата суштина, Богомилството е дуалистичко учење за вечната борба меѓу доброто и злото, светлината и темнината, олицетворени во [[Господ]] и [[Сатана]]та. Тие ги отфрлале црковните обреди и култови, [[крст]]от како симбол, празниците и [[икони]]те. Учењето на Богомилите е израз на незадоволство на населението од световната и духовната власт. ;Самоилово царство и Византија Со освојувањето на [[Скопје]] од страна на Византија, во [[1004]] година, велешката област станала гранична територија на македонската држава и добила улога на заштитник на нејзините цетрални делови. [[Царот Самоил]] се обидувал да го запре византиското навлегување на македонска територија, но во [[битката на Беласица]] во [[1014]] година доживеал катастрофален пораз. Со освојувањето на [[Прилеп]] и [[Штип]], Велес останал отсечен од Македонија. Успевал да опстои само до [[1018]] година кога за првпат од доаѓањето на Словените бил принуден да потпадне под директна византиска власт т.е. да стане дел на византиското царство. Воено-административно, Велес во Византиското владеење припаѓал на [[Тема Бугарија|темата Бугарија]], но начинот на живот, даноците и религиската припадност останалене непроменети. Велес сѐ уште бил дел на Битолската епархија во составот на [[Охридската патријаршија]] на која подоцна ѝ бил одземен рангот и црковниот статус. === Отомански период === [[Податотека:Weles1863.jpg|thumb|300px|десно|Велес во [[1863]] година.]] Веднаш по потпаѓањето под турска власт во [[1395]] година, Велес потпаднал под управата на [[Румелиски беглербеглак|Румелискиот беглербеглак]]. До 60-тите години на [[14 век|XIV век]] областа го носела името ''Велешки Вилает'', а потоа и ''Велешка Нахија'' како најниска управно територијална единица. На чело на вилаетот се наоѓал [[субашија]]та кој живеел во Велес и заповедал со [[спахии]]те кои по правило живееле во селата. Паралелно со ова Велес станал центар на Велешката каза или ''кадилак'' со што прераснал во многу значајна управно-судска единица. [[Турци]]те градот го нарекле '''Ќупурли,''' што во превод значи "град на мостови". Турскиот патописец [[Евлија Челебија]] го опишал Велес од тоа време. Главен објект тогаш бол мостот на [[Вардар]] кого го објаснил како нов, дрвен мост со четири отвори, додека неговиот современик Хаџи Калфа забележал: „Ќупурли се наоѓа во карпеста клисура и има камен мост по кој го добил името. Сепак и двајцата биле во право, бидејќи едниот зборува за мостот кај стариот дел од Велес, а другиот за мостот на местото каде Вардар се преминувал со сплав. [[File:Велес 1910г.jpg|thumb|мини|лево|Панорамска слика на Велес (1910 г.)]] Строго централизираното државно уредување на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] ја спречувало прекумерната експлоатација на рајата, но пишаните закони не можеле да ја спречат злоупотребата на позициите на феудалците и великодостојниците. Најупотребувана форма на експлоатација на населението било наметнувањето бројни даноци. Мал бил бројот на привелигирани граѓани кои имале специјални задолженија како ''соколари'' (фаќање и одгледување соколи), ''оризари'', ''коњари'' итн. Сето ова предизвикувало незадоволство и отпор кај народот кој во почетокот на [[17 век|XVII век]] почнал да се организира во вооружени групи, со што се појавило [[ајдутство]]то. Во велешката околина имало идеални услови за негов развој поради густите шуми и бројните патишта преку кои ги вршеле нападите. Појавата на ајдутските дружини предизвикала додатни репресии врз народот, а тоа пак уште поголема причина за бунтови и востанија. Во средината на [[19 век|XIX век]] Велес бил поделен на 12 маала, а Велешката каза ја сочинувале 93 села. Тешката феудална анархија и сè поголемиот занаетчиски развој од [[18 век|XVIII век]] ги дополниле терзискиот, кираџискиот, бавчаванџискиот, калајџискиот, брашнарскиот, лебарскиот, аџискиот, воденичарскиот, папуџискиот, абаџискиот, бојаџискиот, самарџискиот, дулгерскиот, сарачкиот, ситничарскиот и останати занаети. [[File:Pogled na Veles od Sv.Nedela nad Topolka.jpg|thumb|300px|Поглед на градот Велес од југ, од ридовите над реката [[Тополка]] и црквата Св. Недела на велешкото кале]] Реформите во турскиот државно-правен, политички, економски, верско-просветен и војнички систем од [[1839]] година популарно наречени „[[Гилхански хатишериф]]” или „''Акт на справедливост и благодејанија''”, поволно се одразиле врз граѓанството на Велес. Според овој акт се воведувала еднаквост меѓу [[муслимани|муслиманското]] и [[христијани|христијанското население]], се зголемувале гаранциите и неприкосновеноста на личноста, честа и имотот, еднаквоста пред судот и законот. Тоа овозможувало отворање на училишта на [[македонски јазик]], изградба и реконструкција на цркви и манастири и слободна трговија и производство. Во [[1831]] и повторно во [[1840]] година, Велес го зафатил заразната болест [[колера]] (чума), во [[1833]] година го зафатиле незапамтени студови, во [[1835]] година замрзнала реката Вардар, а во [[1847]] година му се случиле големи поплави. И покрај сè, првата половина на [[19 век|XIX век]] е најзначајна за подемот на Велес. Во ова време отпочнува обновување и изградба на многу цркви и манастири во Велес и [[Велешко]]. === Балканските војни и Првата светска војна === [[Податотека:Spomenik na Ilindencite vo Veles.jpg|мини|десно|300п|Споменик на Илинденците во Велес.]] Со нападот на балканските сојузници во [[1912]] година конечно е ставен крај на турското владеење во Македонија, а Велес се нашол под [[Вардарска Бановина|српска власт]]. Вештачки повлечените граници низ природната целина на Македонија го нарушило вековното единство на територијата. Тоа придонело до нагло опаѓање на занаетчиството, стопанството, трговијата и транспортот до солунското пристаниште. Употребата на македонскиот јазик и македонскиот фолклор биле забранети, а наставата во народните училишта парализирана. Со почетокот на [[Првата светска војна]], во [[1914]] година Велес и околината биле цел на регрутација, мобилизација и реквизиција на населението. По окупацијата на [[Бугарија]], една година подоцна, економската положба на населението уште повеќе се влошила. Со потпишувањето на примирјето во [[1918]] година [[вардарска Македонија|вардарскиот дел на Македонија]] ѝ бил доделен на [[Србија]]. Војната што се водела на територијата на велешко нанела многу штети на инфраструктурата, верските објекти и уметничките вредности. Населението било во социјален колапс. Најдоследните приврзаници за национално и социјално ослободување и обединување на Македонија ја продолжиле својата борба преку организацијата [[ВМРО]]. Велешката околија, согласно [[Видовденски устав|Видовденскиот устав]] од [[1921]] година му припаѓа на ''скопскиот округ''. Намалувањето на бројот на жители во текот на цели 20 години (до [[1941]] година) ја отсликува тешката економска состојба. Миграционите движења, војните, епидемиите, малата индустриска развиеност придонеле за опаѓање на бројот на жителите во градот. И селата не биле поштедени од промени, на кои им престоела аграрна реформа и колонизација. Паралелно со економскиот, Велес меѓу војните го живеел и својот општествен и политички живот. октомвриската револуција и движењето во Европа за ослободување на малите народи, кај велешката интелигенцијата и прогресивните сили створиле можност за создавање [[КПЈ|Социјалистичка работничка партија]]. Основачкото собрание е одржано во кафеаната „Солун” на [[24 април]] [[1919]] година, а за претседател бил избран учителот [[Коста Минциќ]] од [[Башино Село]]. Организацијата броела 40-тина комунисти и социјалисти меѓу кои и [[Панко Брашнаров]]. [[File:Vardar vo Veles i Kosturnica.jpg|thumb|300px|left|Мостот „Гемиџии“ на реката Вардар во Велес, во позадината е Спомен Костурницата]] Една година подоцна, Социјалистичката работничка партија во Велес се проширила во селата и се зајакнала кадровски. Од нејзините редови произлегле имиња кои трајно ја обележале велешката историја од овој период. Политичкиот живот го иницирал синдикалното организирање во индустриските и државните претпријатија за заштита на правата на работниците. Најмасовен бил железничкиот синдикат кој во [[април]] [[1919]] година го организирал ''Штрајкот на железничарите'' на кој му се придружило и останатото население во протестите против власта. По примерот на железничарите, монополските и другите индустриски работници формирале синдилани организации. Вака организираниот општествено-политички живот овозможил во [[1920]] година, на општинските избори да победи Комунистичката партија, а Велес станал ''„Црвена комуна“''. Комунистичката власт успеала да се одржи од [[август]] 1920 година до [[март]] [[1921]] година. Ова значело крај на демократското владеење, но не ги поколебало револуционерно-социјалистичките елементи кои во ова време на апсења и прогони ја чинеле суштината на организацијата. Идејата особено била широко прифатена од младите работници и ученици во гимназијата кои членувале во младинската комунистичка организација (СКОЈ). Најпрогресивни претставници на [[СКОЈ]] во Велес и негови организатори биле: [[Тодор Шоптрајанов]], [[Лазе Богданов]] и [[Ганчо Хаџипанзов|Ганчо Хаџи Панзов]]. Како резултат на големата пропагандна активност на КП во Велес било издавањето на илегалниот весник „''Искра''” и печатењето на летоци за празнувањето на ''Празникот на трудот'' и учество на сите конгреси на партијата. На конгресот во [[1926]] година претставник од Велес бил [[Панко Брашнаров]]. На засилената партиска активност и консолидирањето на партијата [[ВМРО (Обединета)]] и зајакнатата национална свест, властите одговориле со бројни политички убиства и апсења. Од година на година во партиските редови се појавувале нови имиња меѓу кои и името на [[Кочо Рацин]], кој бил претставник од Македонија на Конгресот на партијата во [[Дрезден]] [[1928]] година. И додека КП јакнела, ВМРО, поради внатрешни разидувања и надворешни влијанија го губела своето значење. Во [[1925]] година во [[Виена]] се одржала основачката конференција на ВМРО (Обединета) во чиј Централен комитет влегле и [[Димитар Влахов]], Панко Брашнаров и [[Ризо Ризов]]. Новата платформа ги привлекла левоориентираните напредни македонски сили. По притисокот на режимот од 1928 година активноста на ВМРО (Обединета) постепено опаѓала и нејзиното членство преминало во КП. [[Податотека:Veles, razglednica, od 1930ti.jpg|мини|Велес во 1930-те години]] Шестојануарската диктатура ([[1929]] година) ја разнишала партиската активност во Велес. Честите провали резултирале со бројни апсења и прогони. Дури во [[1932]] година се оформиле вистински месни комитети со нова генерација приврзаници - [[Страхил Гигов]], [[Васил Ѓоргов]], [[Јовче Патлиџанков]], [[Бане Андреев]], [[Боте Чкорков]], [[Орце Сребров]], [[Тодор Џипунов]] и др. Велес станал „комунистичка тврдина во Македонија”. Од [[1934]] до [[1937]] година следеле нови провали и нови апсења. После секоја провала, после секој терор МК на КП јакнел со нови имиња кои уште повеќе ја ширеле неговата активност. Се јавувале млади жени и девојки кои ја ширеле идејата за национално осознавање и меѓу женската популација. Годините пред [[Втората светска војна]] се период на широка мрежа на партиски активности низ градот и околината. Паралелно со партиската, јакнела и синдикалната организираност која се одвивала преку формирање на културно-уметнички секции, подружници и агитациони групи преку кои се организирале штрајкови и демонстрации. Борбата за национална слобода и рамноправност биле изразени и преку движењето именувано како [[Македонски народен покрет]] (МАНАПО) за чие создавање и популаризација придонеле културно-просветните друштва на македонските студенти од „Вардар” на Белградскиот и Загребскиот универзитет. Во нив членувале велешаните: [[Коста Урумов]], [[Борис Рибаров]], [[Борис Шукарев]] и др. Политичката платформа на МАНАПО се темелела на будење на националната свест на македонскиот народ и афирмација на народниот јазик, борба против српската хегемонизација и борба против [[фашизам|фашизмот]]. === Втора светска војна === [[Податотека:Veles Memorial Ossuary 02.jpg|мини|десно|Спомен костурница на загинатите борци во НОВ од Велес и велешко]] Германските продирања на територијата на Македонија биле проследени со воздушни напади. Уште на [[6 април]] [[1941]] година, Велес 13 пати бил надлетуван од германски авиони. Страв и паника се населиле во градот од плитар. Којник, Бузаана, Мегдан, Сармаале, Варналиите, железницата, мостот и центарот ги потресле силни детонации на [[7 април]] рано наутро. Цели семејства го завршиле својот животен пат во тоа априлско утро. Другиот ден градот го зазеле окупаторските единици и бил блокиран целокупниот економски и културен живот. Изменетите воено-политички услови придонеле за воведување на воена управа со строго пропишани правила на живеење и однесување. Ова ја отежнувало политичката активност на КП како единствена политичка сила. Ангажирањата се насочиле кон прибирање оружје и создавање услови за вооружено востание. Воено-полициските органи во Велес ѝ биле доделени на бугарската сојузничка држава која целокупната активност ја насочувала кон откривање и оневозможување на делувањето на КП. Покрај редовните мерки на насилство, апсења и прогони, формирала профашистички организации во интелектуалните јадра со тенденција за национална асимилација со фалсификување на македонската национална историја, преименување на историските личности во бугарски и слично. Бугарската власт мошне успешно и систематски го спроведувала пљачкањето и теророт врз населението. Реквизицијата и ограбувањето предизвикале недостиг од стоки за широка потрошувачка и воведување на купонски систем. Овие услови го зголемувале незадоволството на народот кој единствен излез и помош барал во делувањето на партијата. Кон членовите на партијата се придружиле членовите од ВМРО. Бане Андреев-Ронката и Панко Брашнаров формирале местен воен комитет и создавале услови за почеток на вооружена борба. Комитетот го сочинувале, покрај нив, и [[Никола Кирков]], [[Борис Гонев]], [[Благојка Демниева]], [[Коло Бабунски]], [[Јовче Ќучук]], [[Димко Митрев]], [[Јовче Матев]] и [[Страхил Гигов]]. Набрзо активноста се проширила и во велешката околија, [[Азот]] и [[Клепа]] преку [[Трајче Петкановски]], [[Стоилко Ивановски-Планински]], [[Боро Мокров]], [[Димче Мирчев]], [[Трајко Капчев]], [[Орце Лазов]] и други. Во месните комитети огромна помош и поддршка добивале од народот. Кон крајот на [[септември|септрември]] [[1941]] година се формирале првите партизански чети за до [[пролет]]та [[1942]] година се исфрли и велешкиот партизански одред ''„Димитар Влахов”''. Организираниот отпор на територијата на Велес најголеми размери добил во [[1942]] година, кога е организиран и штрајкот на учениците од Велешката гимназија во знак на протест против бугарската асимилаторска политика. Штрајкот е инициран од Одлуката на директорот на Гимназијата за исклучување на учениците за кои постоел сомнеж дека се членови на [[СКОЈ]]. На [[14 март]] [[1942]] година учениците демонстративно ги напуштиле училниците, а ним спонтано им се придружиле и другите ученици. Утредента штрајкот од гимназискиот двор се префрлил на улиците на Велес. На учениците им се придружиле родителите и граѓани на Велес. Како знак на револт за регрутацијата на велешаните во редовите на бугарската војска, партиското раководство организирало протест на жените. Преку 200 жени утрото на [[11 мај]] [[1942]] година пред општинската зграда извикувале пароли против бугарската власт. Најсложената и најконспиративна дејност во илегала била печатење на летоци и билтени. Неколку машини за пишување и преса за умножување биле целата печатарска техника со која располагала илегалната печатница сместена во куќата на [[Нада Бутникошарева]] и во куќите на [[Димко Митрев]] и [[Јовче Ќучук]]. Во работата на печатницата биле ангажирани членовите на овие семејства. [[Кочо Рацин]] пишувал статии за весникот „[[Народен билтен]]”, а му помагале и [[Данчо Зографски]], [[Јордан Тодоровски]], [[Љубомир Босилков]], [[Никола Кирков]] и други. Во [[1942]] година со изградба на скривница во куќата на Митреви се зголемила дејноста на илегалната печатница. Тогаш се умножувале брошури и летоци, се печателе списанијата „Пролетер” и „Искра”. Со печатен материјал се снабдувале партиските организации ширум Македонија. Со упадот во печатницата во декември 1942 година се разоткрила илегалната дејност на КП. Одредот „Трајче Петкановски” се појавил во многу специфични услови на [[23 април]] [[1944]] година во месноста [[Кадиица]] составен од борци од Велешко и [[Прилепско]]. Одредот во почетокот го сочинувале 26 борци за до [[1 септември]] [[1944]] година достигне бројка од 500 борци. Во своето 5-месечно делување не дал ниту една жртва. Од него и од новопристигнати борци на [[2 септември]] [[1944]] година во с. [[Отиштино]] била формирана ''Осмата (македонска) велешка бригада''. Нејзините дејствија биле насочени кон целосно ослободување на Македонија од фашистичкиот агресор. Ноќта меѓу 8 и [[9 ноември]] бригадата пристигнала на територијата на Велес, поточно во с. [[Горно Оризари]]. Во 4 часот наутро на [[9 ноември]] ги запоседнале борбените позиции за напад и ослободување на Велес. Во попладневните часови градот бил ослободен. ===Послевоен Велес=== По ослободувањето, со Законот за преименување на името на град Велес во Титов Велес, донесен на [[10 октомври]] [[1946]] година, Велес бил преименуван во Титов Велес.<ref>{{нмс | author= | title=Закон за преименуењето името на град Велес во Титов - Велес | url=https://www.slvesnik.com.mk/Issues/561D856CACDE47A384149DDCCF5D5599.pdf | archiveurl=https://web.archive.org/web/20160305180902/http://www.slvesnik.com.mk/Issues/F061B7888CAE4809AEE33286897B5A52.pdf | work= | pages=357 | issue=31 | publisher=[[Службен весник на Република Македонија|Службен весник на Народна Република Македонија]] | archivedate=2016-03-05 | date=15 ноември 1946 | accessdate=3 септември 2023 | url-status=live }}</ref> На [[15 јануари]] [[1945]] без јавно судење, од страна на [[ОЗНА]] [[Масакр во Велес|биле масакрирани 53 затвореници од велешкиот затвор]], родољубни лица, а некои и членови на [[Ванчо Михајлов|Ванчомихајловистичката]] [[ВМРО]] (меѓу кои и познатиот велешки лекар [[Богдан Поп Ѓорчев]]) за кои имало сомневање дека биле озлогласени противници на [[НОБ]], соработници со окупаторот, а дел од нив и директни извршители на грозоморни убиства врз македонското население и македонските партизани.<ref>{{Наведена книга|title=Во интерес на вистината|first=|publisher=Семејствата на загинатите борци, осуденици и жртви на фашизмот од НОБ|year=1997|isbn=|location=Велес|pages=}}</ref> Без заокружена истражна постапка и без јавно судење за докажување на нивната вина, биле групно стрелани, а потоа и закопани во заедничка гробница. Масовната гробница била пронајдена дури 1996 година во месноста Пуста Кула во атарот на селото [[Летевци]]. Според обдукцијата, затворениците биле усмртени на најсвиреп начин со токмаци и железа, со удари по главата.<ref>{{Наведена мрежна страница|date= 13 април 2009|url=https://time.mk/arhiva/?d1=01&m1=01&y1=1991&d2=31&m2=08&y2=2018&all=1&fulltext=1&timeup=2&show=1&q=%D0%BC%D0%B0%D1%81%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8%20%D0%B3%D1%80%D0%BE%D0%B1%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8%20%D0%B2%D0%BE%20%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0&read=deb7400044560f0|title=Токмаци удрија врз стреланите велешани|publisher=Дневник|}}</ref> Ова претставува најголем масакр врз цивили извршен од [[ОЗНА]] во ослободена [[Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|date= 23 јануари 2013|url=https://www.mn.mk/istorija/7284-Masakrot-vo-Veles|title=Масакрот во Велес|publisher=Македонска нација|}}</ref> Во наредниот период од [[1946]] – [[1990]] година, со Велес, како и со државата на која и припаѓал, раководела [[КПЈ|Комунистичката партија]]. Еднопартискиот систем во првите 30 години јакнел, за потоа да отпочне неговото постепено слабеење. Во [[1990]] година, се реализирани првите повеќепартиски парламентарни избори во рамките на независна Македонија. === Велес денес === [[Податотека:Sts. Cyril and Methodius Church (Veles)9.jpg|мини|лево|Новоизградената црква „Св. Кирил и Методиј“ во младинскиот парк во Велес]] [[File:Споменик на Оливер Китановски во Башино Село.jpg|thumb|Споменик на бранителот [[Оливер Китановски]] - Млеко во родното [[Башино Село]], припадник на [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ Тигар]], загинат во [[Битка во Арачиново|Битката за Арачиново]].]] Од осамостојувањето на Македонија на [[8 септември]] [[1991]] година Велес се соочил со многу кризи. Стопанството, големите капацитети со стари и непродуктивни технологии не ја издржале конкуренцијата на пазарот. Социјалните стеги, падот на стандардот, невработеноста се сѐ уште проблем со кој се соочува градот. Официјално името од ''Титов Велес'' било сменето во ''Велес'' на [[14 септември]] [[1996]] година со ''Законот за територијлната поделба на Република Македонија'' и одредување на единиците на [[локална самоуправа|локалната самоуправа]] на Македонија. Покрај економските и социјалните проблеми, Велес се соочува и со еколошките проблеми, особено со загадувањето од страна на топилницата која се наоѓа во самиот град. Поради топилницата, Велес важел за „''најзагаден град во Македонија''“. Кога Македонија се соочувала со [[Воен конфликт во Македонија, 2001|војната во 2001 година]], во одбрана на територијалниот суверентитет и интегритет голем придонес дале и Велешани. Вкупно 6 бранители од Велес загинале, од кои: [[Оливер Китановски|Оливер Китановски - Млекото]], [[Душко Гочевски]], [[Сашко Манасков]], [[Дејанчо Богданов]], [[Александар Стојановски]] и [[Ќамуран Шакиров]]. Сите биле посмртно одликувани со [[Медал за храброст (Македонија)|Медал за храброст]] од [[Претседател на Македонија|Претседателот на Македонија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|date=17 август 2012|url=http://www.mkd.mk/52147/makedonija/medal-za-hrabrost-za-vojnici-na-arm|title=Медал за храброст за сите загинати припадници на вооружените сили на Република Македонија|publisher=MKD.mk|accessdate=2018-01-07|archive-date=2019-03-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190329211258/https://www.mkd.mk/52147/makedonija/medal-za-hrabrost-za-vojnici-na-arm|url-status=dead}}</ref> Тие биле дел од т.н. „Велешка бригада“, која во текот на седумте месеци воени операции била распоредена низ [[Рашче]], [[Матка (село)|Матка]], [[Карпалак]], [[Кучково]], [[Слупчане]], [[Ваксинце]], [[Танушевци]]. Со новата територијална организација на Македонија на [[16 август]] [[2004]] година намалена е [[Општина Велес]]. Во 2016 година Велес станал познат во светските медиуми поради трендот кој се појавил меѓу дел од младата популација на ширење лажни вести. Тие ја искористиле политичката ситуација во [[САД]] и [[Претседателски избори во САД (2016)|претседателските избори]] на кои победил [[Доналд Трамп]] со тоа што создале стотина мрежни места за вести на кои објавувале вести со лажна содржина и истите ги споделувале на социјалните мрежи како [[Фејсбук]]. Потоа преку системот на [[Гугл]] за платени реклами заработувале пари од посетеноста на нивните мрежни места.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Велес се загрева за 2020 година|url=https://www.dw.com/mk/%D0%B2%D0%B5%D0%BB%D0%B5%D1%81-%D1%81%D0%B5-%D0%B7%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B5%D0%B2%D0%B0-%D0%B7%D0%B0-2020-%D0%B3%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0/a-40942570|work=Дојче Веле|date=14 октомври 2017|accessdate=13 декември 2018}}</ref> == Местоположба == Велес има централна местопололжба во [[Македонија]]. Недалеку од Велес во југозападен правец се наоѓа централната точка на [[Македонија]]. Градот Велес претставува значаен сообраќаен јазол каде се вкрстуваат најважните патни и железнички сообраќајни правци на меѓународниот сообраќаен коридор кој ја поврзува [[Европа]] со [[Блискиот Исток]] и [[Северна Африка]]. Градот е сместен во долината на реката [[Вардар]], на нејзините два брега во малата Велешка Котлина над [[Велешката клисура]] на надморска височина од 206 метри. {{wide image|Панорама на Велес со црквата Св.Пантелејмон.jpg|1100px|Панорама на Велес со [[Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес|црквата „Св. Пантелејмон“]].}} == Население == Во турскиот пописен дефтер од 1467/68 година, Велес имал 190 христијански семсјтва, 12 неженети , 35 вдовици христијани, како и 12 муслимански семејства. Градот се делел на неколку маала и тоа: Булиман, Кокора, Јован, Радослав, Стале, Доброслав и Дабижив.<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> Во средината на [[16 век|XVI век]] во Велес живееле 214 христијански и 35 муслимански семејства. Социјалната и професионалната структура на населението била обратна од етничката. На горните општествени скалила било турската, а на дното македонската градска сиромаштија. Меѓу нив се наоѓал најбројниот слој на средноимотни граѓани од двата етноса. Во редината на [[XIX век]], националниот состав на жителите го сочинувале 2/3 христијани ([[Македонци]] и [[Власи]]) и 1/3 муслимани (турско исламизирано население). Во околината на Велес живеала и помала група [[Роми]]. [[Податотека:Veles - nov stamben del na gradot.jpg|мини|десно|Поглед на поновиот дел на Велес со станбени згради и висококатници]] Од поновата историја констатиран е значаен пораст на [[миграција]]та од село во град до 90-тите години на 20 век, а во последните десетина години има обратна миграција, особено на постарата популација. Констатиран е и значаен пораст на миграција на работоспособно население од општината надвор од границите на Македонија. Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, Велес бил еден од најголемите градови во Македонија со 19.700 жители, од кои 12.000 [[Македонци]], 6.600 [[Турци]], 600 [[Роми]] и 500 [[Власи]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_07.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр.156.]</ref> Заедно со приградската населба [[Превалец]] (2.974 ж.) која статистички се води како одделна од градот Велес, иако урбанистички е дел од градот, Велес има 46.690 жители (од кои 43.197 — 92,52 % се [[Македонци]]). Градот Велес има неповолна демографска слика бидејќи бројот на неговото население константно опаѓа. [[Општина Велес]] брои 55.108 жители од кои 46.767 (84,86 %) се [[Македонци]]. ;Етнички групи Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 43.716 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Според последниот попис на населението на Македонија од [[2021]] година, Велес брои 40.664 жители и претставува седмиот град во Македонија и воедно на [[Вардар]]. Етнички гледано, населението (без [[Превалец]]) е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=11 март 2016}}</ref> {{bar box |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |float=right |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[Македонци]]|red|92.12}} {{Столбен постоток|[[Македонски Турци|Турци]]|orange|3.88}} {{Столбен постоток|[[Македонски Роми|Роми]]|cyan|1.83}} {{Столбен постоток|[[Македонски Власи|Власи]]|yellow|0.78}} {{Столбен постоток|[[Македонски Срби|Срби]]|blue|0.68}} {{Столбен постоток|други|grey|0.43}} {{Столбен постоток|[[Македонски Албанци|Албанци]]|green|0.21}} {{Столбен постоток|[[Македонски Бошњаци|Бошњаци]]|black|0.08}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Народ!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[Македонци]]''' | '''40.269''' | 92,12 |- | [[Албанци]] | 91 | 0,21 |- | [[Турци]] | 1.694 | 3,88 |- | [[Роми]] | 799 | 1,83 |- | [[Власи]] | 340 | 0,78 |- | [[Срби]] | 297 | 0,68 |- | [[Бошњаци]] | 36 | 0,08 |- |други | 190 | 0,43 |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[македонски јазик|македонски]]|red|92.82}} {{Столбен постоток|[[турски јазик|турски]]|orange|3.94}} {{Столбен постоток|[[ромски јазик|ромски]]|cyan|1.55}} {{Столбен постоток|[[влашки јазик|влашки]]|yellow|0.63}} {{Столбен постоток|[[српски јазик|српски]]|blue|0.52}} {{Столбен постоток|други|grey|0.30}} {{Столбен постоток|[[албански јазик|албански]]|green|0.17}} {{Столбен постоток|[[бошњачки јазик|бошњачки]]|black|0.07}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски јазик|македонски]]''' | '''40.576''' | 92,82 |- | [[албански јазик|албански]] | 76 | 0,17 |- | [[турски јазик|турски]] | 1.724 | 3,94 |- | [[ромски јазик|ромски]] | 676 | 1,55 |- | [[влашки јазик|влашки]] | 277 | 0,63 |- | [[српски јазик|српски]] | 228 | 0,52 |- | [[бошњачки јазик|бошњачки]] | 30 | 0,07 |- | други | 129 | 0,30 |} ;Вероисповед Во Велес се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|[[православие]]|red|91.81}} {{Столбен постоток|[[ислам]]|green|6.21}} {{Столбен постоток|други|grey|1.84}} {{Столбен постоток|[[Апостолски егзархат во Македонија|католицизам]]|orange|0.13}} {{Столбен постоток|[[Протестантство во Македонија|протестантство]]|orange|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|православни]]''' | '''40.135''' | 91,81 |- | [[ИВЗ|муслимани]] | 2.714 | 6,21 |- | [[Апостолски егзархат во Македонија|католици]] | 58 | 0,13 |- | [[Протестантство во Македонија|протестанти]] | 6 | 0,01 |- | други | 803 | 1,84 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Велес:{{#tag:ref|Податоците за населеното место [[Бабуна]], согласно важечките територијални организации, во пописите од 1948 и 1953 година, се вклучени во податоците за населеното место Велес (тогаш Титов Велес).|group="заб"}}{{#tag:ref|Податоците за населеното место [[Превалец]], согласно важечките територијални организации, во пописите од 1948, 1953 и 1961 година, се вклучени во податоците за населеното место Велес (тогаш Титов Велес).|group="заб"}} {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|15.350 | 1953|19.373 | 1961|27.050 | 1971|35.980 | 1981|42.557 | 1991|45.037 | 1994|44.149 | 2002|43.716 | 2021|40.664 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948<ref>http://pop-stat.mashke.org/yugoslavia-ethnic1948.htm</ref> |13.296 |51 |588 |767 |47 |304 | — |303 | — |'''15.356''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 16.846 | 106 | 1.594 | 281 | 54 | 203 | — | 289 | — | '''19.373''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 24.570 | 69 | 1.532 | — | — | 437 | — | 442 | — | '''27.050''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 32.555 | 75 | 2.035 | 57 | — | 702 | — | 556 | — | '''35.980''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 38.622 | 64 | 2.206 | 188 | 194 | 592 | — | 691 | — | '''42.557''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 41.245 | 94 | 1.919 | 470 | 263 | 473 | — | 573 | — | '''45.037''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 41.219 | 97 | 1.572 | 421 | 303 | 334 | — | 203 | — | '''44.149''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 40.269 | 91 | 1.694 | 799 | 340 | 297 | 36 | 190 | — | '''43.716''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 33.956 | 127 | 1.018 | 506 | 266 | 198 | 55 | 264 | 4.274 | '''40.664''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948 — 2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == Градот имал средна економска развиеност обично со трговијата која се обавувала со сплавови по [[Вардар]] кон [[Солун]] и [[Скопје]]. Меѓутоа Велес доживеал вистински економски развиток преку изградбата на Вардарската железничка линија „Солун-Скопје“ кон крајот на XIX век, а подоцна и со железничката пруга кон [[Прилеп]] и [[Битола]] во 30-тите години на XX век. Велес е значаен идустриско-стопански центар и сообраќајно-железничка крстосница на Македонија. Од Велес се двојат железничките пруги кон Кочани и Битола и продолжува меѓународниот коридор кон Солун. Уште во минатото Велес бил развиен занаетчиски град со голем број на занаети како на пример грнчари, калајџии, ковачи, јорганџии, дограмаџии, касапи и многу други, а своите производи велешките занаетчии отпрвин ги превезувале преку сплавови (гемии) преку реката [[Вардар]] до [[Солун]], а подоцна со изградбата на пругата замрел овој вид транспорт. Во Велес почнале да се градат првите фабрики меѓу кои ''„Маслодајна“'' или денешен ''„Благој Ѓорев“'', Фабриката за грнчарски производи ''„Вила Зора“'' и други. Од занаетчиски во индустриски град Велес преминува по втората светска војна. Велес денес е втор град со најголем број индустриски капацитети во [[Македонија]], веднаш зад [[Скопје]]. Од индустриските капацитети поважни се ''Топилницата за олово и цинк „МХК Злетово“'' , ''Фабриката за вештачки ѓубрива „[[Хемиска индустрија Велес]]“'', ''Фабриката за вагони и шински возила „Колска“'', фабриката за бојлери и апарати за домаќинство ''„Динамо — Леов“'', металната и металопрепработувачката индустрија ''„БРАКО“'' (некогашно ''„Браќа Кошулчеви“''), текстилната индустрија ''Нонча Камишова'' (денес „Ветекс“, „Нокатекс“), индустријата за порцелан и керамика (денешна ''„Керамика Нова“'' или поранешна „Порцеланка“), индустријата за ќерамиди и цигли ''„Киро Ќучук“'', кожарско-крзнарската индустрија ''„Димко Митрев“'', земјоделскиот комбинат ''„Лозар“'' (денес приватизиран и поделен на неколку фирми), најголемата фабрика за масло во Македонија ''„Благој Ѓорев“'', мелничко-пекарскиот комбинат ''„Жито Вардар“'' кој поседува и свињарски и живинарски фарми, фабриката за медицинска опрема и пластика „Вемед“, свињарската фарма и месна индустрија „Агрија“, тутунскиот комбинат "А.Д Велес Табак" ( поранешно "Југотутун" ) и др. Туристички објекти во градот се хотелите „Романтик“ и „Монтенегро“, како и бродот „Хотел Панини“. Во Велес, силно се развива туризмот на вештачкото езеро Младост кое се наоѓа помеѓу Велес и Скопје. Угостителството е на среден степен на развиеност. Застапени се кафеани, ресторани, пицерии, ноќни клубови, дискотеки и друго. Посебен белег остава угостителствово во зимниот период кога од цела Македонија доаѓаат гости за проба на пита пастрмајлија, еден од заштитните знаци на велешката кујна. Финансискиот сектор е развиен на ниво на експозитури на банки и осигурителни компании кои нудат кредитирање, лизинг, осигурување и друго. Со тоа се постигнува поголем развој на велешката економија, пред сè на малите и средни претпријатија. [[Податотека:Veleshko Ezero 4.JPG|мини|десно|Езерото [[Младост (езеро)|Младост]]]] === Туризам === {{Главна статија|Младост (езеро)}} Најголема туристичка атракција во блиската околина на Велес е античкиот град [[Стоби]]. Покрај него, значајни се и наоѓалиштето Бреза и наоѓалиштето [[Пешти]], кој изобилува со пештери со археолошки остатоци од неолитот, ранохристијански пештери. Надвор од градот се наоѓа и тврдината [[Велешко кале]]. == Култура == Во [[среден век|средниот век]] Велес е лулка на културата на [[Балкан]]от. Тука е напишан првиот драмски текст на македонски јазик од преродбеникот и учител [[Јордан Хаџи Константинов Џинот]], во Велес на театарската сцена првпат настапила жена, првата гимназија на Балканот е во Велес, првата библиотека, првото училиште, првиот музеј, првиот фотограф, социјалист итн. Познати велешки културни дејци се [[Коле Неделковски]], роден во село [[Војница]], близу до Велес, потоа бесмртниот поет [[Кочо Рацин|Коста Солев-Рацин]], кој со својата појава засекогаш го измени лицето на македонската и светската поезија и кој остави длабк траг на поезијата заветувајќи ги своите идни поколенија да се држат до јасно зацртаната патека која тој ја трасираше. Потоа овде мора да се споменат големите имиња кои ја одржуваа и негуваа културата и литературата во Велес како [[Јордан Леов]], [[Тихо Најдовски]] и [[Македонка Јанчевска]]. Од современиците, се издвојува појавата на поетот и писател [[Игор Крајчев]], кој како млад писател е основополжник на епската фантастика во македонската книжевност, жанр што досега беше непознат и неискористен во нашата книжевна ризница. === Културно-општествените установи === ;'''Театар „''Јордан Хаџи-Константинов Џинот''“''' Познатиот антички – римски театар кој функционирал во древниот град [[Стоби]] пред две илјади години е дел од театарската традиција на овие простори. Традицијата ја продолжува просветителот и преродбеник [[Јордан Хаџи-Константинов Џинот]] чии напишани драмски текстови во [[1845]] година му го обезбедија приматот на основоположник на современиот театарски текст. Во познатиот центар на вековната театарска традиција, во градот Велес, од [[1948]] година работи професионален театар, односно [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Народниот театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“]]. Театарот денеска е стожер на културниот живот во Велес, со во просек, шест премиери годишно. Особено внимание кај тетарската публика привлекува постојаната глумечка екипа која досега има освоено награди на бројни домашни и меѓународни фестивали. Малубројниот, но компактен ансамбл негува различни театарски жанрови и е носител на активностите за враќање на театарската традиција на сцената во древниот Стоби. Со цел да се зачува долгата театарска традиција и да се обезбедат услови за работа на новите генерации глумци, режисери и сценски уметници, изготвен е проект за изградба на комплексен објект— Центар за култура, во кој ќе биде сместен новиот театар.<ref>[http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=4&pid=11&ppid=149&tid=1845 ''Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“'']</ref> ;'''Матична библиотека „''Гоце Делчев''“''' Некогаш првата библиотека во Македонија, денес матична библиотека „Гоце Делчев“ — Велес, веќе од 1978 година е сместена во центарот на градот, во простор поделен на два дела. Во едниот дел се сместен библиотечниот фонд за возрасни и е поставена импровизирана читална, а во вториот дел се наоѓа одделението за деца. Матичната библиотека располага со библиотечен фонд од околу 10.000 книги и публикции. Библиотеката се грижи за набавка, обработка и одржување на библиотечниот фонд, негово користење и издавање. Покрај бисерите на македонската, европската и светската литература, таа располага и со мало роднокрајно одделение во кое се чуваат сите значајни досега објавени дела посветени на Велес низ историјата. За своите читатели, библиотеката нуди и дневни весници и списанија. Во моментов матичната библиотека „Гоце Делчев“ има 3.500 редовни читатели, а нејзините услуги ги користат околу 10.000 граѓани од сите националности и возрасти. Библиотеката располага и со литература на [[англиски]] и [[француски јазик]]. Со цел матичната библиотека во Велес да се приближи до европските стандарди за библиотечно работење во [[Европа]], тековно се работи на обезбедување на нов простор за вршење на библиотечната дејност, компјутеризација и создавање на основа на податоци за библиотечниот фонд. Во тек е и проект за отворање на точка за бесплатен пристап до Интернет за граѓаните на Велес, со што ќе се осовремени информативната дејност на библиотеката. Исто така во плане изградба на нова зграда на библиотеката.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://velesonline.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=40 |title=''Велес ќе добие современа библиотека'' |accessdate=2009-02-14 |archive-date=2020-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200610172707/http://velesonline.com/index.php?option=com_content&task=view&id=18&Itemid=40 |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:National Museum - Veles 4.jpg|мини|лево|Зградата на Народниот музеј]] ;'''Народен музеј''' Објектот со специфична градска архитектура што го краси центарот на Велес, е седиште на велешката историја и култура. Овој прв повоен музеј во Македонија е отворен во далечната [[1946]] година. Сите посетители секој ден од 8 до 12 и од 16 до 20 часот имаат можност да ги видат вредните експонати изложени во археолошкото, историското, етнолошкото и одделението за историја на уметноста. Музејот располага со околу 3000 експонати од кои во постановките се изложени 1000. Особен интерес привлекува етнолошкото одделение каде се изложени раскошни градски и селски носии како и ентериери уредени според старата велешка архитектура. Интерес привлекуваат и останатите поставки, особено археолошкото одделение кое изобилува со експонати пронајдени на археолошките наоѓалишта во регионот на Велес.<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/?itemID=EE99187E8092F84D9ECA1EC1657823BE&arc=1 ''Подновена археолошката поставка во велешкиот музеј'']</ref> Народниот музеј располага и со три спомен куќи, меморијален комплекс во село [[Горно Врановци]] и спомен костурница. Во рамките на стратегијата за развој музејот предвидува отворање и на палеонтолошко одделение во кое ќе бидат конзервирани експонати од времето на палеолитот со кои изобилува регионот на Велес. [[Податотека:Stanbeni-zgradi-Veles-MK.jpg|мини|десно|Станбени згради во новиот дел на Велес]] ;'''Кино „''11 октомври“''''' Љубителите на филмската уметност, во Велес имаат можност да ги проследат најновите филмски хитови, но и евергрините во киното '''11 октомври'''. Киното располага со сала со капацитет од 550 седишта. Во летните периоди, кино проекциите се одвиваат на летна кино тераса адаптирана за овој период од годината. Филската уметност има долга историја во Велес. Во градот работеле и денес работат неколку режисери аматери кои претежно реализираат документарни и кратки филмови. Во Велес се реализирани и 7 проекта од македонската кинематографија. ;'''Центар за детско творештво „''Ѓоре Органџиев''“''' Во прилог на развојот на креативноста на децата и младите како и реализацијата на вонучилишни активности, во Велес работи Центарот за детско творештво „''Ѓоре Органџиев''“. Во центарот функционираат повеќе секции меѓу кои играорната група „''Буба Мари''“, балетската група „''Црни мачиња''“, ликовната секција и литературната секција. Овде децата имаат можност да изучуваат повеќе странски јазици и компјутерски вештини. Центарот кој располага со привлечен простор и сала за јавни настани е организатор на традиционалната манифестација „''Детски Рацинови средби''“.<ref>[http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2624&stID=44601 ''Детски Рацинови средби'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''Стрип центар на Македонија''' Со цел да се афирмира културата на стрипот и уметноста во [[Република Македонија]] како и да се организираат авторите на стриповите во нивните креативни активности, во [[2003]] година, во Велес е отворен ''Стрип центарот на Македонија''. Библиотеката на стрипови која располага со 6000 наслови на македонски, француски, англиски и српско хрватски јазик опфаќа повеќе од сто активни членови. Во центарот се организираат образовни работилници за почетниците, но и за еминентните цртачи. Често се организираат и изложби на стрипови. Центарот издава списанија за стрипови, а периодично издава и книги на стрипови засновани на народното творештво. Секоја година, во текот на ноември центарот организира меѓународен салон на стрипови.<ref>[http://www.ngocenters.org.mk/novosti_detail.asp?lang=mak&id=30 ''Изложба во Стрип Центар на Македонија'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Споменици === [[Податотека:Varnaliite vo Veles 025.JPG|мини|десно|Детаљ од куќа во комплексот Варналии]] ;'''[[Спомен-куќа на Кочо Рацин]]''' Куќата на еден од најголемите поети во периодот помеѓу двете светски војни [[Кочо Рацин|Коста Солев-Рацин]] во [[1962]] година е целосно реставрирана. Приземјето е изградено од камен, на катот доминира фасада со бела боја, а покривот е висок и покриен со ќерамиди. Двокрилна порта од дрво води во тремот решен како мал простор кој ги спојува катот, фурната, чардаците и грнчарската работилница. Работилницата има голема површина, а во нејзинот под има мала скривница. Чардакот на куќата е споен со фурната. На спротивниот крај чардакот со скали води кон повисок чардак. Во спомен куќата на Рацин денеска се наоѓаат негови оригинални ракописи и голем број други спомени за неговиот живот и дело.<ref>[http://www.dnevnik.com.mk/?itemID=8DDD804F14F3E44ABF9F714914D15994&arc=1 ''Обновени куќата и поставката на Кочо Рацин'']</ref> ;'''[[Спомен-куќа на Васил Главинов]]''' [[Спомен куќа]]та на првиот [[пропагатор]] на социјалистичките [[Идеја|идеи]] во [[Македонија]] [[Васил Главинов]], денес е [[музеј]] посветен на неговиот живот и дело. [[Куќа]]та се смета за еден од најубавите белези на старатa велешка [[архитектура]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.kontrapunkt-mk.org/slevanje/arhiva/20031224/maraton2.htm |title=''Велес, Спомен куќа на Васил Главинов: Александар Ботев, Вид(ови), изложба, промоција на "Елементи"'' |accessdate=2009-02-15 |archive-date=2009-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090106135906/http://www.kontrapunkt-mk.org/slevanje/arhiva/20031224/maraton2.htm |url-status=dead }}</ref> На првиот кат од куќата се наоѓа чардакот кој од левата страна продолжува во гостинска одаја. Од десната страна на [[чардак]]от има две други простории. Гостинската одаја има врата со правилна форма. [[Прозорец|Прозорците]] се со хоризонтални и вертикални пречки, а завршуваат во [[Барок|баркона]] [[форма]]. На вториот кат се наоѓа чардак со неправилна форма. ;'''[[Спомен-куќа на Јордан Хаџи-Константинов Џинот|Спомен-куќа на Јордан Хаџи Константинов-Џинот]]''' Спомен куќата на еден од најзначајните македонски [[Просветителство|просветители]] и [[Преродбеник|преродбеници]] [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] е изградена на левата страна на [[река]]та [[Вардар]], во велешкиот [[сокак]]. Куќата се одликува со специфична [[староградска архитектура]] во која доминираат ѕидови од кршен камен, жолта фасада, дрвени столбови и [[Дрво|дрвена]] ограда со тобозани. Чардакот е динамичен, на три нивоа и во квадратна форма се надвиснува над високиот камен. Поради специфичната [[староградска архитектура]] и [[Историја|историското]] значење на куќата на еден од најголемите преродбеници, [[Министерство за култура|Министерството за култура]] и Заводот за заштита на спомениците на културата оваа куќа ја прогласија за [[споменик на култура]]та. Општина Велес тековно работи на реставрација на куќата која ќе биде претворена во спомен музеј посветен на животот и делото на Јордан Хаџи Константинов-Џинот.<ref>[http://www.porta3.com.mk/index.php?option=com_content&task=view&id=748&Itemid=46 ''Внатрешно уредување на спомен-куќата на Јордан Хаџи Константинов-Џинот во Велес'']</ref>[[Податотека:Clock tower (Veles) X5.JPG|мини|десно|Улица во Велес со градскиот саат]] ;'''[[Градски саат (Велес)|Градски саат]]''' Изградена во првата половина на [[18]] [[век]], [[кула]]та во централното градско подрачје на Велес служела како осматрачница за отоманските власти. Кон крајот на [[18]] век, во периодот на преродбата во Велес, кулата била претворена во градски саат. Оттогаш камбанаријата на часовникот е постојан потсетник за времето за граѓаните на Велес. Со својата специфична [[архитектура]], оваа градба од камен со раскошен врв денес е неодминлив симбол на Велес, присутен и на [[грб]]от и [[знаме]]то на [[град]]от. [[Кула]]та овозможува убав поглед на централното градско подрачје.<ref>[http://galerija.velesonline.com/displayimage.php?album=3&pos=32 ''Галерија на слики од кулата'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Ентериер]]от кој е израз на древната игра на дрвото и каменот ја прави оваа туристика атракција уште поинтересна. Градскиот саат кој им одолеал на вековите, веднаш го привлекува вниманието на љубителите на специфичната урбана [[архитектура]]. ;'''Спомен костурница''' Импозантниот споменик изграден во [[1979]] година веднаш над влезот во Велес, од неговата десна страна, е вечен дом на стотина велешки борци кои во втората светска војна загинале за остварување на вековниот сон за слобода на македонскиот народ. Споменикот, изграден во форма на [[афион]]ов цвет е дело на академскиот вајар [[Љубомир Денковиќ]] и архитектoт [[Саво Суботин]] од [[Србија]]. Во централниот дел на внатрешноста е поставен симболот на слободата во форма на расцветано дрво, додека по сите страни од ѕидовите е распослан најголемиот мозаичен комплекс во Македонија, дело на академскиот сликар [[Петар Мазев]]. На вкупна површина од 220 м², преку една композиција составена од пет слики, авторот ја насликал историјата на македонскиот народ од Илинденската епопеја преку социјалните превривања меѓу двете светски војни,периодот на народно ослободителната војна и сенародното востание, сè до победата над фашистичкиот окупатор, повоената изградба на Македонија и слободата како врвна придобивка. Мозаикот е направен од природен и вештачки камен од венецијанска паста, во повеќе бои, преку кои едни од други се одвојуваат симболите и формите. [[Податотека:Spomenik na Gemidžiite vo Veles 07.jpg|алт=Спомен обележје посветено на Гемиџиите|лево|мини|272x272пкс|Спомен обележје посветено на [[Солунски атентати|Гемиџиите]]]] '''Споменик на Гемиџиите''' На левиот брег на реката [[Вардар]], на уредено плато на кејот се издига споменикот посветен на Гемиџиите. Споменикот е поставен во чест на големиот јубилеј „100 години Илинденско востание - 100 години македонска државност“. Импозантниот споменик висок 6,5 метри, претставува сплет од 12 зраци што ги симболизираат дванаесетмината [[Гемиџии]], кои во предвечерјето на [[Илинденското востание]] ги извршија познатите [[Солунски атентати]], во обид да го свртат вниманието на [[Европа]] кон [[македонското прашање]]. Споменикот е дело на академскиот вајар [[Станко Павлевски]]. Крај споменикот е поставена плоча со имињата на гемиџиите на која е испишана нивната историска порака „'''''Се арчиме за Македонија'''''“.[[Податотека:Кочо Рацин -Велес.jpg|алт=Споменик на Кочо Рацин во Велес|мини|Споменик на [[Кочо Рацин]] во Велес]] ;'''Споменици на Кочо Рацин''' Во чест на патронот на велешката Гимназија, во [[1968]] година на [[Кочо Рацин|Кочо Солев Рацин]] во неговиот роден град за првпат му е поставен споменик. Споменикот е дело на академскиот вајар [[Димко Тодоровски]] кој преку преку натприродната големина на фигурата на Рацин направил обид за претставување на големината на македонскиот народ. Изработен е од глина и излиен во бронза. Традиционално пред него секоја година во Велес започнува меѓународната средбата на поетите посветена на делото на ненадминливиот поет и револуционер. И во центарот на Велес, наспроти градскиот саат се издига споменик на основоположникот на современата македонска поезија Кочо Солев Рацин. Споменикот поставен во [[2002]] година е дело на акдемик [[Томе Серафимовски]]. Висок е 2,80 метри и тежок 500 килограми. Фигурата на Рацин е излеана во бронза. Споменикот е донација на македонскиот стопанственик [[Трифун Костовски]]. === Културно-општествени манифестации === ;'''Меѓународна поетска манифестација „''Рацинови средби''“''' Од [[1964]] година, Велес е домаќин на поетите од [[Балкан]]от кои, во родниот град на основоположникот на современата македонска поезија и литература [[Кочо Рацин]], го слават битот на поетскиот збор.<ref>[http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=80339 ''Во Велес се одржуваат 44-тите Рацинови средби''] -А1 Телевизија</ref> Покрај презентацијата на поетското творештво во рамките на манифестацијата „Рацинови Средби“ се одржуваат и научни собири посветени на животот и творештвото на Рацин. На манифестацијата традицинално се доделува [[Рациново призние]] за најуспешно литературно остварување помеѓу две манифестации како и почесното Рациново признание кое се доделува за научни трудови, преводи и други дела посветени на творештвото на Кочо Рацин. Секоја година манифестацијата се збогатува со разни содржини како настапи на истакнти музички уметници, изложби, саеми на книги. На нив учествуваат музичари и групи од Македонија и од соседството. ;'''Мегународен фестивал на античка драма „''Стоби''“''' Со цел да се зачува традицијата на античкиот театар, со изведба на антички театарски текстови на древната сцена во [[Стоби]], од [[1992]] година, на иницијатива на глумците при велешкиот театар, во летните периоди се одржуваат претстави во античкиот амфитеатар.<ref>[http://www.macedonium.org/Macedonium.aspx?jazik=2&kid=4&pid=11&ppid=152&tid=1852 ''Меѓународен фестивал на Античка драма „Стоби“'']</ref> Од [[2001]] година оваа традиција прерасна во '''''Меѓународен фестивал на античка драма''''', која секоја година привлекува сè поголем број на театарски уметници од светот. Фестивалот е атракција не само за велешани, туку и за љубителите на театарот од целата држава за што сведочи огромниот број на посетители кој се движи од 2500 до 3000 по претстава. На фестивалот традиционално се доделува '''наградата за најдобра претстава''', '''наградата за режија''' како и наградите '''најдобри глумци'''.<ref>[http://www.a1.com.mk/vesti/default.aspx?VestID=66337 ''Доделени наградите на фестивалот на античка драма „Стоби“'']</ref> Древната сцена во Стоби е особено привлечна за театарските уметници поради можноста за создавање на вистински спектакли во древниот амбиент на античкиот амфитеатар и оживување на текстовите на [[Софокле]], [[Аристофан]], [[Еврипид]] и други [[антички писатели|антички автори]]. [http://kadmusarts.com/festivals/5244.html Мрежно место на фестивалот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090323000659/http://kadmusarts.com/festivals/5244.html |date=2009-03-23 }} ;'''Меѓународен фолкорен фестивал „''Велес''“''' Долгата традиција на негување на македонскиот фолклор во Велес ги поттикна културните работници да го основаат Меѓународен фолклорен фестивал „Велес“. Првото издание на фестивалот се одржа во '''2004''' година со учество на фолклорни ансамбли од Македонија, [[Република Бугарија]], [[Словенија]], [[Србија]] и [[Црна Гора]]. Фестивлот го привлече интересот на јавноста со богатиот фолклорен колорит на народите и убавината на народното музичко творештво што фолклорните ансмбли ги презентираат на повеќе локации во градот. Особено внимание кај посетителите привлекува дефилето на учесниците на фестивалот низ велешките улици.<ref>[http://www.culture.in.mk/story_mk.asp?id=14849&rub=44 Министерство за култура на Македонија]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''Сликарска колонија „''Еко-Арт''“''' Од [[1998]] година, на иницијатива на домот на културата во Велес, во живописните предели на село [[Горно Врановци]], традиционално се одржува меѓународната сликарска колонија „Еко арт“. Оваа меѓународна ликовна мнифестација е поттикната од желбата на уметниците да помогнат во решавањето на еколошките проблеми на велешани. Учесниците на колонијата имаат можност во услови на крактеристични природни амбиенти да создаваат дела со длабока еколошка порака, вградувајќи во нив елементи од непосредниот урбан и природен амбиент на градот и околината. Колонијата го привлекува интересот на голем број уметници од Балканот и пошироко чии дела се изложуваат на постановка посветена на делата создадени на оваа сликарска колонија. === Културно-уметнички друштва === ;'''Ансамбл „''Распеани Велешани''“''' Ансамблот „Распеани Велешани“ е основан во [[1971]] година. Пејачката група на ансамблот денеска брои 30 активни членови, а музичката група-чалгијата, шестмина. Ансамблот ја негува [[староградската песна]] од Велес и велешко, како и од повеќе региони на Република Македонија. Музичката група на ансамблот свири на оригинални инструменти меѓу кои преовладуваат [[кларинет]], [[виолина]], [[дајре]], [[џумбуш]] и [[ут (музички инструмент)|ут]]. Ансамблот „Распеани Велешани“ учествувал на повеќе реномирани фестивали во земјава и на просторите на поранешна [[Југославија]]. Тој има освоено повеќе престижни награди меѓу кои и прва награда grand prix на фестивалот „[[Илинденски денови]]“ одржан во [[Битола]], во [[2002]] година. „Распеани Велешани“ имаат издадено две лонг плеј плочи и едно цд со изведба на староградски песни.<ref>[http://star.dnevnik.com.mk/?pBroj=2442&stID=32875 ''Чалгијата го одушевила и султанот'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''КУД „''Керамичар''“''' Ансамблот Керамичар е основан во [[1954]] година. Денес тој брои 250 членови, повеќето ученици и студенти. Ансамблот Керамичар досега одржал повеќе од 3.500 концерти. Има учествувано на голем број фестивали, културни манифестации, прослави и ревии на музика. Благодарение на квалитетот на неговата програма, тој е добитник на многу награди, признанија и плакети. За својот настап на манифестацијата ММФ, во [[Дижон]], [[Франција]], ансамблот ја доби наградата сребрен гердан. Керамичар има објавено неколку плочи на народни песни и ора. Во рамките на своите настапи, ансамблот ги презентира нарродните носии кои се одликуваат со богат колорит. На носиите, доминираат црвената и црната боја кои се исткаени на бела основа. Македонскиот народ ги зачувал овие носии низ својата историја. Со голем ентузијазам, младите луѓе учествуваат во активностите на ансамблот и се грижат за ритмот и народните песни и ора на македонскиот народ.<ref>[http://www.lisica.mk/?statija=84 ''Играорците од КУД Керамичар заминаа за Хрватска'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;'''КУД „''Коле Неделковски''“''' Културно уметничкото друштво „Коле Неделковски“ кое го носи името на еден од најеминентните велешки поети и револуционери, постои и работи повеќе од 18 години. Денес ова друштво опфаќа повеќе од 250 активни членови кои работат во неколку секции. Во рамките на друштвото работи и балетската група „'''Анабела'''“ која негува модерен балет. КУД „Коле Неделковски“ има учествувано на голем број фестивали во повеќе земји меѓу кои [[Шпанија]], [[Германија]], [[Турција]], [[Романија]], [[Словачка]], [[Бугарија]] како и во [[Словенија]], [[Србија]], [[Црна Гора]], [[Босна и Херцеговина]], [[Хрватска]] и др. Репертоарот на друштвото ги опфаќа ората [[Комитско]], [[Калајџиско]], ората од источниот регион на [[Повардарие]]то, егејски ора, [[Водарки]], [[Бувчанско оро]] и голем број други ора и песни.<ref>[http://www.lisica.mk/?statija=475 ''Во Велес се пее, игра и танцува'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Архитектура == Од крајот на [[XVIII век|XVIII]] до почетокот на [[XX век]], како резултат на развојот на трговијата и миграцијта на неимарските тајфи, во Велес се развива специфична градска архитектура. === Комплекс „Варналиите“ === [[Податотека:Varnaliite vo Veles 02.jpg|мини|десно|Куќа од комплексот Варналиите]] ;'''Куќата на Паунови''' Изградена е во [[1868]] година, во месноста Варналиите. Основата на куќата е правилна и се развива во три нивоа. Куќата е пространа, составена од приземје и два ката. На неа доминира чардакот и прозорците. Особено е впечатлив е ентериерот во кој доминираат детали од традиционалното градителство. Со цел да се долови впечатокот на традиционалната градска архитектура општина Велес ја реставрираше фасадата на куќата на Паунови. ;'''Куќата на Тренчови''' Изградена е истовремено со куќата на Паунови. Поради специфичниот терен, куќата е отворена кон улицата со тесна фасада и покрај приземјето има уште два ката. Приземјето и првиот кат се направени од камен. На вториот кат доминираат прозорците, архитектонската графика и опшивниот венец. Архитектонското решение на вториот кат е особено впечатливо и во него доминира одаја со седум прозорци свртени кон улицата. Фасадата на куќата чиј ентериер е исполнет со традициолно изработена покуќнина е реставрирана. ;'''Куќата на Прнарови''' Изградена е во [[1868]] година на три нивоа со специфична неправилна форма во основата. Поплочениот двор на приземјето е отворен простор поврзан со улицата. Централно место во архитектонското решение зазема чардакот кој ги спојува сите одаи . На вториот кат доминираат големи прозорци и исфрлена стреа со декоративни елементи на флора и фауна која завршува во покривот. Обновената фасада на куќата на Прнарови се одликува со [[еркер]]но исфрлени катови. === Останати позначајни архитектонски белези === ;'''Куќите на Ѓоргови''' Сместена во центарот на Велес, куќата на семејството Ѓоргови е изградена во [[1930]] година по примерот на европскиот модел на градска куќа од тој период. Куќата има јавно приземје, два приватни станбени катови и мансарда. Веднаш до неа се наоѓа втората куќа на семејството Ѓоргови, изградена во [[1928]] година, исто така, по европски модел на градска куќа со приземје и два ката. Основата на куЌата е асиметрична , а фасадата симетрична и убаво обликувана, со венец околу прозорците. ;Куќата на Шукареви Изградена е во [[1927]] година во центарот на Велес и се смета за еден од најубавите објекти во Велес. Оваа куќа се одликува со симетрична фасада, со специфични декоративни елементи. Во централниот дел доминираат завршните елементи со декоративна пластика, полна ѕидана ограда и ковано железо. Денеска фасадта на куќата е обновена. Куќата има јавно приземје во кое се сместени продавници и приватни станбени катови со завршеток од таван или мансарда. Малтерисаната фасада во окер жолти тонови е обновена. === Велешко кале === Повеќе од две илјади години имало живот на велешкото Кале, од рано христијанскиот период, па сѐ до средината на [[19 век|XIX век]], покажуваат археолошките истражувања на овој простор. Тој не е така познат како другите слични простори во земјава, но наспроти нив тука имало богат живот кој е малку истражуван. Наоѓалиштето лежи над манастирот Св. Димитрија, а под него се реките Вардар и Тополка и според археолозите, најстарите велешани потекнуваат од овде. Првата населба или стариот град Велес датира од раноримскиот период. Подоцнежните истражувања говорат дека на овој простор имало жители до [[19 век|XIX век]], кога според пишаните податоци се иселува последниот човек. Се смета дека ова место во почетокот се нарекувало [[Волос]], по словенскиот [[Велес (бог)|бог на шумите]], кои ги имало во изобилие во неговата околина, така и спротивниот рид го добил името поврзано со дрвјата и огнот Св.Илија - громовник. Каде има и шума, има и стока, па како остаток на тоа време, половина град и денес го одбележува христијанскиот празник Св.Никола кој во словенската митологија бил заштитник на стоката. Во калето се одвивал богат живот, разбирливо бидејќи бил на крстосница и на важно стратешка локација. Тој може да биде многу посетено туристичко место. Има проект и елаборат, но досега не се обезбедени средства за негова реализација. Ова се смета како контра тврдење дека градот Вила Зора се наоѓал во [[Овче Поле|Овчеполието]], а не тука. == Општествени установи == === Образование === Во Велес има [[:Категорија:Основни училишта во општина Велес|6 основни училишта]], [[:Категорија:Средни училишта во Велес|4 средни училишта]] во кои годишно се образуваат околу 3.176 ученици и едно училиште за образование на деца со лесни пречки во развојот. Потреба од проширување на образовните капацитети постои во насока на високото образование. Во градот делува и работнички универзитет за дообразование, учење на занаети, странски јазици и нижо музичко училиште, а постои и интернат за сместување на ученици од средното образование. За предучилишно образование постојат и работат 6 организациони единици на предучилишната установа „Димче Мирчев“. Во градинките се опфатени околу 650 деца, а просториите во кои престојуваат се естетски уредени, адекватни и и одговараат на педагошките барања и норми. ==== Високо образование ==== Установи за високо и више образование во Велес, за првпат се отворени по Втората светска војна, кога била отворена и вишата хемиска школа. Во денешно време со политика на дисперзирање на студии на македонските универзитети во Велес, работат дисперзирани студии на Правниот Факултет „Јустинијан Први“ од [[Скопје]], како и на факултетот за туризам и техничко-технолошкиот факултет при универзитетот „Св. Климент Охридски“ од [[Битола]]. ==== Средно образование ==== * [[Гимназија "Кочо Рацин" - Велес|Гимназија "Кочо Рацин"]] * [[ОСУ "Јовче Тесличков" - Велес|ОСУ "Јовче Тесличков"]] * [[УСО "Коле Неделковски" - Велес|УСО "Коле Неделковски"]] * [[ССОУ "Димитрија Чуповски" - Велес|ССОУ "Димитрија Чуповски"]] ==== Основно образование ==== * [[ОУ "Благој Кирков" - Велес|ОУ "Благој Кирков"]] * [[ОУ "Блаже Коневски" - Велес|ОУ "Блаже Коневски"]] * [[ОУ "Васил Главинов" - Велес|ОУ "Васил Главинов"]] * [[ОУ "М. Овчарова" - Велес|ОУ "М. Овчарова"]] * [[ОУ "Трајко Андреев" - Велес|ОУ "Трајко Андреев"]] * [[ОУ "Кирил и Методиј" - Велес|ОУ "Кирил и Методиј"]] * [[ОУ "Јордан Хаџи-Константинов Џинот" - Велес|ОУ "Јордан-Хаџи Константинов Џинот"]] === Цркви и манастири === [[Податотека:St Panteleimon Church Veles.jpg|мини|десно|250п|Градската [[соборна црква]] Св. Пантелејмон]] Од досегашните познати историски податоци се дознава дека Велес имал свој епископ за време на [[Охридска архиепископија|Охридскиот архиепископ]] [[Димитар Хоматијан]] ([[1216]] — [[1234]]). Сепак до [[1661]] г. нема сигурни податоци за другите велешки епископи. Постојат повеќе причини зошто е тоа така: на прво место е влијанието на политичките околности, а потоа, се разбира и црковните состојби во Охридската архиепископија. Епископите често биле присилно сменувани, од кои некои биле само по една година. Но од втората половина на [[17 век|XVII век]] веќе се познати приличен број имиња на велешки епископи. Најстар историски извор за антитурското раздвижување во Велес постои од крајот на [[16 век|XVI век]]. Бунтот бил предводен од страна на тогашниот Охридски архиепископ [[Варлаам]], кој на Архиепископскиот престол дошол по смртта на [[Атанасиј I]], познатиот организатор за кревање на општобалканско востание за чија реализација барал помош од европските држави. Архиепископот Варлаам по сè изгледа активно продолжил по стапките на својот претходник, но сето тоа било со краток век. Во [[1598]] година, бил фатен и погубен од [[јаничари]]те во Велес. Денес градот Велес е седиште на [[Повардарска епархија|Повардарската епархија]] при [[МПЦ]]. ;'''Св. Пантелејмон''' {{Главна статија|Црква „Св. Пантелејмон“ - Велес}} Градската [[соборна црква]] Св.Пантелејмон се наоѓа југозападно од градот, на неколку стотини метри оддалечена од последните куќи во една длабнатина. Теренот, на кој е поставена, прилично е стрмен, особено од западната страна, каде што над црквата високо се издига ридот [[Вршник]], а од источната стрмо се спушта во [[Велешка Клисура|Велешката клисура]], дури до брегот на [[Вардар]] и главниот пат кон југ. Заради тоа соѕидана е подлога за црквата, а како бедем од источната страна изграден е потпорен ѕид од деклан камен, како кај одбранбените тврдини. Во дворот на црквата, при самиот влез, поставена е камбанаријата, а десно од неа во правец на црквата се изградени неколку зградички, кои служат за разни потреби. Камбанаријата е подигната во 1904-1905 година, за која цел дотогаш служеле црковните клепала. Црквата има два влеза: еден од север, а другиот од југ. Што се однесува до постанокот на црквата Св.Пантелејмон има повеќе верзии. Тие се засноваат, главно, на народното кажување и на извесни предметни сведоштва. На прво место, како непобитен факт, е тоа дека денешната црква е од поново време, а старата, која постоела како мала црквичка, можно е во старо време да служела како манастир на Стар Велес. Во секој случај, нејзиниот денешен изглед датира од [[1837]]-[[1940]] година. Идејата за обновување на црквата се родила од самата потреба. За време околу 4 години (1837-1840) црквата била оспособена за богослужба. Во таа година црквата била осветена од велешкиот владика Игнатиј. При осветувањето на црквата, извршено на [[9 август]] [[1840]] година, на владиката му помагал месниот свештеник '''поп Грујо''', кој во исто време заедно со '''Хаџи Ѓорѓи Дрндар''' бил најзаслужниот човек за изградбата на црквата. Дефинитивното довршување на црквата траело сè до [[1847]] година, а во [[1849]] година е поставено клепалото. ;'''Успение на Пресвета Богородица''' {{Главна статија|Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Велес}} [[Податотека:Crkva-Sveta-Bogorodica-Veles-MK.jpg|мини|десно|Црквата „Успение на Пресвета Богородица“]] Црквата Св.Богородица се наоѓа на источната страна од градот во месноста '''Дервен''', каде што порано живееле извесен број [[власи|влашки семејства]], така што и нивната улица почнале да ја викаат “''Влашко маало''”. Надворешниот изглед на црквата не е впечатлива архитектура, повеќе личи на поголема зграда, отколку на црква, па според тоа и не припаѓа на некој посебен црковен стил. Најболно прашање за Власите било тоа што тие немале своја црква. Бидејќи во [[1874]] година не успеале на присилен начин да ја присвојат црквата Св. Спас, во [[1882]] година започнале со градењето на своја црква- Св. Богородица. Оваа година е втисната и на сребрениот крст за рачна употреба, а кој подолго време се наоѓа на светиот престол во олтарот на црквата, како дар од некој член на влашкото семејство Дочеви, кои имале аптека во Велес. На завршните работи во [[1905]] година и овде работела тајфата на прочуениот мајстор Дамјан, синот на Андреја, мајстор градител од семејството Рензовци-Зографовци во Велес. Најпосле Власите се здобиваат со своја црква, Св.Богородица, која населението ја нарекло “Влашка црква”. Уште од самиот почеток богослужението во неа се вршело на грчки јазик со одобрение и благослов од владиката во Велес. За прв парохијски свештеник бил поставен Димитриј Бога, член на семејството Бога, од кое потекнува и добротворот Чекрдак. На тоа место како протојереј, Димитриј останал сè до [[1915]] година. Инаку, грчката служба во црквата престанала уште во [[1912]] година по одењето на [[Турци]]те од [[Македонија]], бидејќи новопоставените свештеници не знаеле грчки. За успехот на црквата и нејзиниот углед најголема заслуга има нејзиниот голем добротвор Михајло Чекрдак. Потоа треба да се спомнат имињата на питропите, кои секогаш совесно ја вршеле својата работа и секогаш биле активни соработници на црковните лица. ;'''Црква Св. Спас''' {{Главна статија|Црква „Св. Спас“ - Велес}} Во подножјето на ридот [[Рамина]] е изградена црквата Св.Спас. Таа е во непосредна близина на градот, југоисточно, само на стотина метри оддалечена од последните градски куќи. Како таква, таа има отоврен видокруг кон долината на [[Вардар]] од задната страна и претставува спротивност на црквата Св.Пантелејмон, која се наоѓа на западната страна преку Вардар. [[Васил К’нчов]] вели дека на местото на Св.Спас некогаш постоела мала црквичка, односно да служела и како манастир. И во Енциклопедијата на лексикографскиот завод се спомнува дека таа потекнува уште од [[14 век|XIV век]], а била обновена во [[19 век|XIX век]]. [[Христо Чочков]] подолго време се занимавал со историјата на овој град, и според него црквата Св.Спас потекнува од [[17 век|XVII век]] како претходница на спротивната црква Св.Пантелејмон. ;'''Црква Св. Никола''' {{Главна статија|Црква „Св. Никола“ - Велес}} [[Податотека:Црква “Св.Никола”, Велес.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Никола“]] Малата црквичка Св. Никола е доградена на околу стотина метри јужно од манастирот Св. Димитрија, над висната над самиот пат, кој кривулесто се провлекува кон [[Градско]]. Како и другите мали храмови, така и овој, посматран од надворешната страна ни малку не прилега на црква, туку како на некоја одбранбена тврдина, чија големина изнесува околу 20 м². Според мислењето на постарите Велешани, слични црквички по облик и димензија, постоеле и по други места на Велешко како и во Стариот Град. Инаку ни за овој храм како и за спомнатите не постојат историски податоци.Се смета дека и оваа црква му припаѓала на некој манастир, а веројатно на манастирот Св. Димитрија, во чија близина и се наоѓа. Инаку, што се однесува до нејзиното потекло, ако овој храм се спореди со другите од оваа област и нивните фрески по ѕидовите, може да се констатира оти храмот потекнува веројатно уште од [[10 век|X век]], или нешто подоцна. До таков заклучок доаѓаат уметниците и археолозите, кои црквичката ја идентификуваат со [[Маркова Меана]]. ;'''Манастир Св. вмч. Димитрија''' {{Главна статија|Манастир „Св. вмч. Димитрија“ - Велес}} [[Податотека:Црква “Св.Димитрие”, Велес (2).jpg|мини|десно|Црквата „Св. Димитриј“]] Манастирот Св.„Димитрија“ се наоѓа на околу два километра јужно од градот, на десната страна од реката Вардар, под реката [[Тополка]], која се влева во Вардар. Во секој случај постанокот на манастирот датира од постаро време, за коешто ни сведочат извесни историски податоци, запишани од повеќе патописци, историчари, археолозии раскажување на постари луѓе. Но, како и да е, предност за постанокот на манастирот му се дава на средновековието.Не може да се негира и претпоставката оти овој храм потекнува од многу постаро време, кога уште постоел стариот град Вилазора. Само, се разбира, тогашното постоење на манастиорот, не можело да ги има денешните димензии, од [[14 век|XIV век]], кога го обновил властелинот на [[цар Душан]], Раденко со својата мајка. До таков заклучок се доаѓа преку арехеолошките и други наоди во [[5 век|V]] и [[6 век|VI век]], кога во близината на Вилазора постоеле и други храмови, како што е епископската базилика во Стоби, потоа и базиликата Св. Јован Крстител која потекнува, можеби и од поранешното време. Интересна појава кај овој манастир претставува и самата камбанарија, која е поврзана со манастирската црква и изгледа како да е нејзин составен дел од западната страгана.До средината на овој век, нешто по завршувањето на [[Втората светска војна]], споредните манастирски згради во дворот, служеле како конаци и магацински простории. Од источната страна по сета должина на манастирскиот двор север-југ постоеле две згради составени од приземје и кат. Во приземјето се засолнувала стоката на селските гости, кои доаѓале на манастирската слава Св. Димитрие, првиот петок по [[Велигден]], и во други поголеми празнични денови. ;'''Црква Св. Петка''' {{Главна статија|Црква „Св. Петка“ - Велес}} [[Податотека:Sveta Petka - Veles.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Петка“]] Се наоѓа на југ од градот, од десната страна на патот за Градско. Ова здание првин, беше Параклис, за некаде во деведесеттите години од минатиот век да се преуреди и догради во помала црква. Постоењето на Параклисот не е точно утврден, но се претпоставува дека е од понов период. ;'''Црква Св. Недела''' {{Главна статија|Црква „Св. Недела“ - Велес}} Оваа црква добро е запазена, така што голем дел од градското население ја посетува, главно на [[Цветници]], [[Велики Петок]] и секоја не дела во времето од [[Велигден]] до [[Спасовден]]. Црквата се наоѓа на десната страна од реката Тополка, при нејзиното устие во Вардар, а на околу 300 метри северозападно од манастирот Св. Димитрија. Поставена е на една нерамна карпеста височина, прилично стрма над брегот од реката. Во однос на „Калето" од Стариот Град, таа се наоѓа на неговиот северен крај, на кој, изгледа, во свое време му служела како храм, за кој биле изградени и многу други верски објекти, од кои денес нема ни трага, а само спомени кај народот дека тие постоеле. И овој изгледа како нов поради зачуваноста и надворешииот облик, така што по се личи оти, како и двата спомнати, потекнува од време на византискиот период. И тој, е граден на ист начин и од таков материјал како и другите такви цркви. ;'''Црква Св. Ѓорѓи''' {{Главна статија|Црква „Св. Ѓорѓи“ - Велес}} [[Податотека:Sv. Georgij vo Veles 07.jpg|мини|десно|Црквата „Св. Ѓорѓи“]] Се наоѓа на северно-источната страна од градот, во месноста [[Прцорек]]. Таа по надворешниот изглед не се разликува од куќите околу неа додека внатрешноста целосно личи на црковен објект, бидејќи има олтар, иконостас и повеќе икони. За времето кога е направена нема точни податоци. Според едни извори таа е направена во [[1740]] година, а според други [[1766]]. Вториот податок е земен од годината на една икона во црквата Св. Богородица за која се смета дека е најстара икона во Велес. Оваа црква служела и како училиште во кое се изучувал македонскиот јазик и писмо кои во тоа верме биле забранувани и напаѓани од грчката, турската, бугарската интелегенција која пак имала цел да го претопат македонското население. Се наоѓа на околу 2 километри јужно од градот , на десната страна од реката Вардар, под реката Тополка која се влева во Вардар. *[[Црква „Св. Кузман и Дамјан“ - Велес|Црква „Св. Кузман и Дамјан“]] — се наоѓа во дворот на градската болница; *[[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Велес|Црква „Св. Кирил и Методиј“]] — се наоѓа во Младинскиот парк во центарот на Велес; *[[Црква „Св. Јован Крстител“ - Велес|Црква „Св. Јован Крстител“ (Маркова Меана)]] — најстарата средновековна црква која се наоѓа крај Вардар во дворот на крзнарската фабрика „Димко Митрев“ на јужниот излез на Велес; *[[Црква „Св. Наум Охридски“ - Велес|Црква „Св. Наум Охридски“]] — се наоѓа во непосредна близина на црквата „Успение на Пресвета Богородица“;<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=1643&Itemid=32 ''Започна изградбата на храмот „Св. Наум“'']</ref> *[[Црква „Св. Јован Крстител“ - Тунел|Црква „Св. Јован Крстител“]] — се наоѓа во наделбата Тунел. Камен темелник осветен на [[30 август]] [[2015]];<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe/index.php?option=com_content&task=view&id=1800&Itemid=104 ''Слово на освет на камен темелник, Велес'']</ref> *[[Црква „Св. Климент Охридски“ - Велес|Црква „Св. Климент Охридски“]] — епархиски параклис. Се наоѓа во епархиското седиште;<ref>[http://www.povardarska-eparhija.org.mk/pe//index.php?option=com_content&task=view&id=1834&Itemid=32 ''Прослава на патронот во епархискиот параклис'']</ref> *[[Црква „Св. Гаврил Лесновски“ - Велес|Црква „Св. Гаврил Лесновски“]] — прва црква посветена на [[Свети Гаврил Лесновски]] во Македонија; == Археолошки наоѓалишта во градот == * [[Винарска Визба (Велес)|Винарска Визба]] — некропола од римско време * [[Велешка тврдина]] (Кале) — градиште од доцноантичко време * [[Петрова Чешма (Велес)|Петрова Чешма]] — могила од римско време == Населби и урбани заедници == Согласно Законот за локална самоуправа досегашните месни заедници се организираат како урбани заедници. За да може да се организираат за решавање на заедничките потреби на граѓаните, мора точно да се утврди опфатот на урбаните заедници, па дури потоа да пристапи кон формирање на Совети на урбани заедници и Совети на месните заедници. Во Велес постојат вкупно 14 урбани заедници. Велес е составен од следните населби: *[[Којник (Велешка населба)|Којник]], *[[Сар Маале (Велешка населба)|Сар Маале]] *[[Бузаана (Велешка населба)|Бузаана]], *[[Солено Чешмиче (Велешка населба)|Солено Чешмиче]], *[[Долни Дуќани (Велешка населба)|Долни Дуќани]], *[[Црна Џамија (Велешка населба)|Црна Џамија]], *[[Прцорек (Велешка населба)|Прцорек]], *[[Поток (Велешка населба)|Поток]], *[[Тунел (Велешка населба)|Тунел]], *[[Влашка Чешма (Велешка населба)|Влашка Чешма]], *[[Ќерамидна (Велешка населба)|Ќерамидна]], *[[Превалец]], *[[Рамина (Велешка населба)|Рамина]]. === Урбанистички развој на Велес === [[Податотека:Велес во Општина Велес.svg|мини|десно|300п|Велес со својата тековна урбана површина (бело) и принедлежното подрачје (сино), прикажани во рамките на [[Општина Велес]]]] Според урбанистичкиот развој градот може да се подели во два дела: стар и нов. Старото градско јадро на градот Велес се наоѓа на двата брега на реката [[Вардар]]. Овде може да се забележат старата карактеристична архитектура и познатите куќи, тесните, кривулести и стрмни улички, куќите начичкани по ридовите и двете најстари и главни велешки цркви. Новиот дел на градот се наоѓа на десната страна на реката [[Вардар]], северно и западно од старото градско јадро. Во овој дел се повеќе застапени станбените згради и висококатници, плански изградените семејни куќи, широките улици, индустриските и образовните установи. Изградбата на новиот дел започнала кон средината на шеесеттите години на XX век, во екот на индустријализацијата и преселбата село-град. Во најново време градот започнува да се шири и во рамнината на левиот брег на [[Вардар]] помеѓу [[Башино Село]] и населбата [[Прцорек (Велешка населба)|Прцорек]]. Овој предел се нарекува Речани или Шорка и во него раскошни куќи градат најбогатите велешки семејства. == Познати личности од Велес == {{Div col|cols=2}} * [[Кочо Рацин]] (1908 — 1943) — македонски поет, комунист и учесник во НОБ * [[Панко Брашнаров]] (1883 — 1951) — македонски револуционер и учител кој го отворил Првото заседание на [[АСНОМ]] * [[Тодор Христов - Офицерчето]] (1878 — 1903) — македонски револуционер, бугарски офицер, член и раководител на Македонската револуционерна организација, [1] учесник во Илинденското востание * [[Андреј Докурчев]] (1878 — 1907) — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно двиежење, член и војвода на Македонската револуционерна организација. * [[Миле Поп Јорданов]] (1877 — 1901) — македонски револуционер и просветен деец, учесник во македонското револуционерно движење, член, секретар и војвода на Македонската револуционерна организација * [[Љубомир Весов]] (1892 — 1922) — македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, деец на Македонската револуционерна организација * [[Рајко Жинзифов]] — македонски преродбеник од XIX век * [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] — македонски национален просветител, учител и прв драмски писател од XVIII век * [[Иван Георгов]] — педагог, научник, филозоф и историчар, четири пати ректор на [[Софиски универзитет|Софискиот универзитет]], основач и прв претседател на [[Македонски научен институт|Македонскиот научен институт]] * [[Васил Главинов]] — основоположник на социјалистичкото движење во [[Македонија]] * [[Димитар Матов]] — фолклорист и етнограф * [[Александар Танев]] (1863 — 1932) — генерал на бугарската армија, началник на коњичката дивизија со која учестува во Битката кај Велес, [[Прилеп]] и [[Битола]] во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] * [[Андон Шулев]] (1874 — 1956) — правник и социјалист * [[Ѓошо Бојаџиев]] (1848 — 1878) — учител и собирач на народно творештво * [[Иван Крајничанец]] (1869 — 1942) — фармацевт, преведувач и собирач на народни умотворби * [[Алексо Мартулков]] (1878 — 1965) — социјалист и народен пратеник на македонското прогресивно движење во бугарското собрание * [[Милан Војницалија]] (1874 — 1939) — поет * [[Илија Кушев]] (1896 — 1922) — македонски револуционер, велешки војвода на Внатрешната македонска револуциона организација, член на Македонското студентско друштво „Вардар“. * [[Петар Михов]] (? — 1902) — член на [[ТМОРО]] * [[Ганчо Хаџи Панзов]] (1900 — 1936) — револуционер и поет * [[Богдан Поп Ѓорчев]] (25 мај 1904 — 15 јануари 1945, Велес) — македонски лекар, деец на ММТРО, соработник со фашистичкиот окупатор и жртва на комунистичкиот режим * [[Ризо Ризов]] (1878 — 1956 ) — дееец на [[ВМОРО]] * [[Бане Андреев-Ронката]] (1905 — 1980) — активист на комунистичкото, работничкото и студентското движење во Југославија и Македонија меѓу војните * [[Јордан Леов]] (1920 — 1998) — македонски раскажувач, романописец и драмски автор. * [[Цвета Илиева]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Коца Алчева - Новакова]] (р.1917) — учесник во НОВ на Македонија * [[Нада Борисова]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Веска Дусниева]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Бабунска]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Галаба Бабунска]] (р.1906) — учесник во НОВ на Македонија * [[Павлина Бабунска]] (р.1904) — учесник во НОВ на Македонија * [[Васка Гачева|Васка Николова Гачева]] (1903 — 1961) — учесник во НОВ на Македонија * [[Костадинка Арсова|Костадинка Арсова Кусева]] (р.1916) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маца Аџиристова]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија * [[Стојна Бисинова]] (р.1918 — учесник во НОВ на Македонија * [[Савка Бондиќева]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Боцева - Филипова]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Трајанка Бошковска]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Бунибарова]] (р.1918) — учесник во НОВ на Македонија * [[Слоботка Варналиева]] (р.1916) — учесник во НОВ на Македонија * [[Анѓа Вишинова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Вучковиќ]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Лилјана Гаврилска]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Александра Гашева]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Драга Гонева]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Грозда Гонева]] (р.1922) — учесник во НОВ на Македонија * [[Деса Гочева]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Давкова]] (р.1898) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Дамкова]] (р.1909) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рахилка Данаилова]] (1912 — 1976) — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Данаилова]] (1919 — 2005) — учесник во НОВ на Македонија и прва генерација повоени наставници * [[Депа Депинова]] (р.1906) — учесник во НОВ на Македонија * [[Маца Димова]] (р.1908) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Деспотовска|Вера Никола Деспотовска]] (р.1916 — ) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Марија Димова|Марија Лефкова Димова]] (1885 — 1966) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Васа Димова (Велес)|Васа Тодорова Димова]] (р.1890) — учесник во НОВ на Македонија * [[Никодинка Димчева]] (р.1916) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Домазетова]] (р.1926) — учесник во НОВ на Македонија * [[Василка Дуракова|Василка Димева Дуракова]] (1900 — 1969) — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Ѓоргова|Родна Илиева Ѓоргова]] (р.1913) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Есенчева|Вера Ристова Есенчева]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Румена Зафирова|Румена Љубева Зафирова]] (р.1920) — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Здравева|Николина Бочварова Здравева]] (р.1925) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Здравева-Манева]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Цвета Зафирова|Цвета Илиева Зафирова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Слоботка Игнова]] (р.1929) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Илиева|Вера Андова Илиева]] (15 декември 1918-) — учесник во НОВ на Македонија и носител на Партизанска споменица од 1941 година * [[Руса Јанева-Гулистојанова]] (1891 — 1966) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марија Јанковиќ|Марија Митрева Jанковиќ]] (р.1915) — учесник во НОВ на Македонија * [[Ленче Јованова-Журиќ]] (1921 — 1967) — учесник во НОВ на Македонија * [[Марика Јованова|Марика Караѓорѓева Јованова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Роза Јованова]] (р.1914) — учесник во НОВ на Македонија * [[Александра Јорданова|Александра Капчева Јорданова]] (1915 - ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Рада Јорданова]] (р.1923) — учесник во НОВ на Македонија * [[Коца Јорданова]] (р.1924) — учесник во НОВ на Македонија * [[Сава Јосифова]] (р.1900) — учесник во НОВ на Македонија * [[Борис Мајсторов]] (1935 — 2008) — македонски глумец, режисер и драматург. * [[Боре Ангеловски]] (1944 — 2009) — истакнат театарски деец, глумец, режисер, бекетолог, основач и уметнички раководител на ''Младинско Драмско Студио - Велес'', основач и уметнички раководител на ''Театар Чекори - Скопје'' * [[Петре Прличко]] (1907 — 1995) — доајен на македонската глума * [[Васил Зафирчев]] (1980) — глумец и режисер<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.vasilzafircev.com.mk/?ItemID=D3DAB0F827C71E4CACDCB0AB6EC66616 |title=''Биографија на Зафирчев'' |accessdate=2009-02-18 |archive-date=2008-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080907220847/http://www.vasilzafircev.com.mk/?ItemID=D3DAB0F827C71E4CACDCB0AB6EC66616 |url-status=dead }}</ref> * [[Оливер Китановски]] ([[1980]] - [[2001]]), [[Список на загинати бранители на Македонија|македонски бранител]], припадник на [[Единица за специјални задачи „Тигар“|ЕСЗ Тигар]] * [[Тодорче Николовски (глумец)|Тодор Николовски]] — глумец * [[Јордан Витанов]] — глумец и режисер * [[Зоран Љутков]] — глумец * [[Кирил Гравчев]] - глумец * [[Александар Ѓорѓиев]] - глумец * [[Игор Крајчев]] (1981) — поет и писател, основоположник на епската фантастика во Македонија * [[Јордан Поп Јорданов - Орцето]] — македонски револуционер, водач на [[Гемиџиите]] * [[Константин Кирков]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Илија Трчков]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Владимир Пингов]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Димитар Мечев]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Георги Богданов]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] * [[Милан Арсов]] — македонски револуционер, член на [[Гемиџиите]] *[[Александар Ацев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Александар Митрев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Алексо Демниевски - Бауман]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија, учесник во Шпанската граѓанска војна и учесник во НОВ *[[Трајко Мишковски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија, учесник во Шпанската граѓанска војна и учесник во НОВ *[[Мино Богданов]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и раководител во НОАВМ *[[Ванчо Хаџипанзов]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Благој Ѓорев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Десанка Ѓорева-Кепева]] — учесник во НОВ на Македонија *[[Вера Бабунска]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Никола Бабунски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Марија Камишова - Нонча]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Савка Манеска]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Маца Карбева]] — македонска партизанка, борец за слобода на Македонија, учесник во НОВ и на Првото заседание на [[АСНОМ]] *[[Благој Кирков]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Боро Коробар]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Миле Михајловски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Димче Мирчев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Димко Митрев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Ангел Мојсовски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Никола Оровчанец]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Панче Јордашевски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Панче Пешев]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија, композитор и учесник во НОВ *[[Трајче Петкановски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Славчо Деловски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ *[[Благој Страчковски]] — македонски партизан, борец за слобода на Македонија и учесник во НОВ ;Спортисти *[[Пепи Манасков]] — ракометар *[[Панче Ќумбев]] — фудбалер *[[Владимир Темелков]] — ракометар *[[Дејан Манасков]] — ракометар ;Уметници * [[Ангел Димовски - Чауш]] (1952) — академски вајар * [[Александар Сашко Попов]] (1933) — академски сликар * [[Војко Јаневски]] (1940) — академски сликар * [[Атанас Талевски]] (1954) — фотограф * Д-р [[Фехим Хусковиќ]] (1967) — академски графичар * [[Ангел Коруновски]] (1979) — академски вајар * [[Спасе Перовски]] (1971) — академски сликар * [[Живко Пренџов]] (1957) — академски графичар * [[Борче Стојанов]] (1972) — академски сликар * [[Илчо Стојанов]] (1973) — академски вајар и вајар * [[Славе Петков]] — копаничар * [[Љубомир Бисинов]] — копаничар * [[Светозар Богдановски]] — изработувач на музички инструменти * [[Миле Манчевски]] (1963) — карикатурист * [[Ристо Јанев]] (1929 — 2016) — академски вајар и сликар{{Div col end}}'''Починати во Велес:''' * [[Лела Дакиќ]] — учесник во НОВ на Македонија (загината во битките за [[ослободување на Велес]]) == Збратимени градови == * [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|20px|Бугарија]] [[Перник]], [[Бугарија]] * [[Податотека:Flag of Bulgaria.svg|20px|Бугарија]] [[Свиштов]], [[Бугарија]] * [[Податотека:Flag of Romania.svg|20px|Романија]] [[Слобозија]], [[Романија]] * [[Слика:Flag of Serbia.svg|20п|Србија]] [[Сомбор]], [[Србија]] <ref>[http://www.soinfo.org/vesti/tag/veles/ Напис за збратимувањето на Сомбор и Велес] - Информативен портал на градот Сомбор {{sr}}</ref> * {{знамеикона|Croatia}} [[Самобор]], [[Хрватска]] * {{знамеикона|Croatia}} [[Пула]], [[Хрватска]] (документ за партнерство) * [[Податотека:Flag of Poland.svg|20px|Полска]] [[Новогард]], [[Полска]] ==Велес како мотив во уметноста== * „Велешката градска кафеана“ — песна на македонскиот писател [[Васил Тоциновски]] од 2023 година.<ref>Никола Алтиев, „Поезија со докажани вредности“, ''Современост'', број 3, 2023, стр. 114.</ref> == Поврзано == * [[Велес (бог)|Бог Велес]] * [[Македонија]] * [[Градови во Македонија]] * [[Општина Велес]] == Наводи == {{наводи|2}} ;Забелешки {{Reflist|group="заб"}} == Надворешни врски == {{рв|Veles}} * [http://www.veles.gov.mk/ Службен портал на Општина Велес] * [http://teatarveles.mk/ Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“ — Велес] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130317025640/http://teatarveles.mk/ |date=2013-03-17 }} * [http://www.derven.mk/ ЈКП „Дервен“ — Велес] * [https://macedoniafromabove.mk/veles/index.htm?language=mk Велес на дланка - 360° виртуелен водич] {{ГеоКомпас |hub = Велес |type = ex |С = [[Отовица]] |СЗ = [[Катланово]] |СИ = [[Лозово]] |З = [[Горно Оризари (Велешко)|Горно Оризари]] |И = [[Штип]] |Ј = [[Сирково]] |ЈЗ = [[Извор (Велешко)|Извор]] |ЈИ = [[Градско]] }} {{Градови во Македонија}} {{Општина Велес}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Велес| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Велес]] nl4fhgrfwhrebhayvqsuh5u73uj8vpm 0 1353 5533918 5533802 2026-04-03T16:11:05Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/IvanKonev123|IvanKonev123]]) и ја поврати преработката 5516680 на КлиментСерафимов 5533918 wikitext text/x-wiki {{внимание|датум=август 2012}} {{Филозофија}} '''Филозофија'''<ref>[http://makedonski.info/search/%D1%84%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%B7%D0%BE%D1%84%D0%B8%D1%98%D0%B0 „Филозофија“] на Дигиталниот речник на македонскиот јазик.</ref> — хуманистичка дисциплина чија цел е стекнување на [[знаење]] или [[мудрост]] за општи начела како [[Метафизика|стварноста]], [[Свест|свеста]], [[Теорија на познание|знаењето]], [[значење]]то, [[Етика|вредноста]], [[Онтологија|постоењето]] и [[вистина]]та. Не постои договор за употреба на правилниот пристап за ова занимање, а оттаму прашањето дали на филозофијата и е нужен античкиот [[Дијалектика|дијалектички]], т.е. дијалошки пристап. Навистина, филозофијата во текот на историјата се толкува најразлично од разновидни филозофи и мислители. Мета-филозофијата се јавува како соодветен алат за точно разграничување на границите на предметот на проучување и пристапот во истражувањата. Зборот филозофија честопати се однесува и на збирот на делата на големите [[Философ|филозофи]]. Може да означува и академски истражувања на различни прашања поставени од различни филозофи, исто така може да означува и определен критички, креативен начин на размислување. Современата [[западна филозофија]] има две главни традиции: [[Аналитичка филозофија|аналитичка]] и [[Континентална филозофија|континентална]] традиција. [[Источна филозофија|Источната филозофија]] претставува различна традиција поради географските, но и идејни одредници. == Потекло на поимот == Зборот „филозофија“ доаѓа од грчкиот φιλοσοφία, што буквално значи „љубов за мудроста“.<ref>„Филозофија, Хенри Џорџ Лидел, Роберт Скот, „Грчки-англиски лексикон“, на Персеј“. Perseus.tufts.edu. Преземено на 22.08.2010.</ref><ref>„Онлајн речник за етимологија.“ Etymonline.com. Преземено 2010.08.22.</ref><ref>Дефиницијата на филозофијата е: „1.ориг., љубов, или пребарување за, мудрост и знаење 2. Теорија или логична анализа на принципите на однесувањето, помислата, знаењето, и природата на универзумот.“ Нов вебстер на светскиот речник (Втор колеџ ед.).</ref> Воведувањето на изразите „филозоф“ и „филозофија“ му се припишуваат на грчкиот мислител [[Питагора]]. Се вели дека припишувањето се заснова на премин во изгубена работа на Хераклеидес Понтикос, ученик на [[Аристотел]]. Тоа се смета да биде дел од широкото тело на легендите на Питагора на ова време. „Филозоф“ е разбран како збор кој во контраст со „софист“ (од sophoi). Софистите патувачи или „мудреци“ се важни во класичната Грција, често заработувале пари како наставници, додека филозофите се „љубовници на мудроста“ а не професионалци. ==Предмет и карактер на филозофијата== Филозофијата се занимава со проучување на општите и основните проблеми поврзани со постоењето, знаењето, вредностите, причината, умот и јазикот.<ref>Џени Тајхман и Кетрин В Еванс, Филозофија: Водич на почетници (Блеквел Издаваштво, 1999), стр. 1: „.. Филозофијата е студирање на проблемите, коишто се конечни, апстрактни и многу општи. Овие проблеми се занимаваат со природата на постоењето, знаењето, моралот, причината и човечкиот цел.“</ref><ref>А.Ц. Грејлинг, Филозофија 1: Водич низ Предметот (Печатот на универзитетот на Оксфорд, 1998), стр. 1: „Целта на филозофското истражување е да се има увид во прашањата за знаењето, вистината, причината, реалноста, што значи, умот и вредноста.“</ref> Философскиот се разликува од другите начини за надминување на ваквите проблеми од страна на неговиот критички, генерално систематски пристап и неговата зависност од рационалниот аргумент.<ref>Ентони Квинтон, во Т. Хондерих (ур.), Придружникот на Филозофијата на Оксфорд (Печатот на универзитетот на Оксфорд, 1995), стр. 666: „Филозофијата е рационално критичко размислување, на повеќе или помалку систематски вида за општата природа на светот (метафизиката или теоријата на постоење), оправданоста на верувањето (епистемологија или теоријата на знаење), и начинот на живеење (етиката или теоријата на вредноста). Секоја од трите елементи во оваа листа има не-филозофски копија, од каде што се одликува со експлицитен, рационален и критички начин на постапување, и од страна на неговата систематска природа. Секој има некои општи концепции на природата на светот во која живеат, и на нивното место во него. Метафизиката заменува непобитни претпоставки отелотворени во таквата замисла со рационално и организирано тело на верувања за светот како целина. Секој има прилика да се сомнева и да ги испитува верувањата, своите или оние на другите, со помалку или повеќе успех и без теорија за она што тие го прават. Епистемологијата се обидува со аргумент да направи експлицитни правила на точни формации на верувања. Секој го уредува нивното однесување преку насочувањето на тоа до саканите или ценетите завршоци. Етиката, или моралната филозофија, во неговите најсеопфатни смисли, има за цел да ги артикулира, во рационално-систематски форми, вклучените правила или принципи.“</ref> Според српскиот поет [[Јован Дучиќ]], „секоја филозофија е тажна“.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 25.</ref> Италијанскиот поет [[Џакомо Леопарди]] смета дека, заедно со [[поезија]]та, философијата претставува најблагородното, најпрекрасното и најнеобичното нешто што човекот сака да го постигне и дека поезијата е врв на [[наука]]та.<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 97.</ref> Меѓутоа, тој е многу скептичен во поглед на оценувањето на вредноста на философските дела, зашто само философите можат да ја сфатат вредноста и да го почувствуваат задоволството од философските дела. Луѓето кои не се навикнати на длабоко размислување и философирање го сфаќаат она што сака да го каже философот, но не и вистинитоста на она што го кажува тој, без оглед на тоа колку јасно е таа изложена и докажана. Тоа произлегува оттаму што луѓето кои не се надарени за философија не можат во својата [[душа]] да ја изведат постапката и да ги почувствуваат впечатоците кои философот ги почувствувал во својата душа. А, тоа е единствениот начин за да се оценат причините кои го навеле философот да го изведе еден или друг суд. Оттука, тие не разбираат дали судот на философот е вистинит, зашто немаат никакво искуство за вистинитоста на тој суд.<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 90.</ref> [[Фридрих Ниче]] ја дефинира философијата како „барање на сето она што е туѓо и достојно за испитување во животот, она што [[морал]]от досега го проколнуваше“.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 17.</ref> ==Гранки на филозофијата== {{викифицирање}} {{внимание}} {{без извори|датум=септември 2012}} Главните области на студии во филозофијата денес ги вклучуваат епистемологијата, логиката, метафизиката, етиката и естетиката. ===Епистемологија=== {{главна|Епистемологија}} Епистемологијата или теоријата на познанието честопати се определува како дел од филозофијата кој се занимава со прашањата за познанието и вистината. Во прашање можноста за оправдување на каква било вистина. Минчосен Трилема наведува дека трите опции за убедливо да се докаже една вистина не се задоволителни. Една од нив е аргументот на регрес, каде што, со бесконечна регресија, секој доказ бара уште еден доказ. Инфинитизмот тврди дека синџирот може да оди засекогаш. Другиот е фундаментализмот, каде што оправдувањето на крајот почива врз нејасни основните верувања или аксиоми. Логичкиот атомизам вели дека постојат логички „факти“ (или „атоми“) кои не може да се разложат понатаму. Друг метод на оправдување го вклучува аргументот, во која теоријата и доказот се поддржуваат еден со друг. Кохерентизмот тврди дека верувањето е оправдано ако е прилепено со поголем систем на верување. Поконкретно, теоријата на кохерентност на вистината го кажува она што е вистина е она што е прилепена со некоја определена целина на искази. Рационализмот е акцентот на расудување како извор на знаење. Емпиризмот е акцент на набљудување докази преку сетилно искуство во однос на другите докази како извор на знаење. Рационализмот тврди дека секој можен предмет на знаење може да се извлече од кохерентни простории без набљудување. Емпиризмот тврди дека барем некои познавања сѐ само прашање на набљудување. За ова, емпиризмот често го цитира концептот на „Tabula Rasa“, каде поединците не се родени со ментална содржина и дека знаењето се гради од искуство или перцепција. Епистемолошкиот солипсизам е идејата дека постоењето на светот надвор од умот е нерешливо прашање. [[Парменид]] (500 п.н.е.) тврди дека тоа е невозможно да се посомнева дека размислувањето всушност се случува. Но размислувањето мора да има објект, затоа нешто надвор од мислењето навистина постои. Парменид можеше да се определи дека она што навистина постои мора да има одредени својства, на пример, дека не може да дојде во постоење или да престане да постои, дека тоа е кохерентна целина, дека тоа и понатаму останува иста вечно (всушност, постои целосно надвор од времето). Ова е познато како аргумент на третиот човек. [[Платон]] (427-347 п.н.е.) го комбинирал рационализмот со една форма на реализам. Работата на филозофот е да се разгледа битието, и суштината на нештата. Но, одлика на есенции е дека тие се универзални. Природата на човекот, триаголникот, дрвото се однесува на сите луѓе, сите триаголници, сите дрва. Платон тврди дека овие есенции се форми независни од умот, дека луѓето (но особено филозофите) може да го знааат со разум, и од страна игнорирањето на одвлекување на вниманието на перцепција на чувство. Модерниот рационализам започнува со [[Рене Декарт|Декарт]]. Одразот на природата на перцептивното искуство, како и научни откритија во физиологијата и оптиката, предводена од Декарт (и исто така Лок) на став дека ние сме директно свесни за идеите, наместо објектите. Ова гледиште даде повод за три прашања: # Дали идејата е вистинска копија на вистинското нешто што таа го претставува? Сензацијата не е директна интеракција помеѓу телесните објекти и нашето чувство, но е физиолошки процес кој вклучува застапеност (на пример, слика на мрежницата). Лок мислеше дека „средниот квалитет“, како што се сензацијата на зелената боја во никој случај не би можела да личи на уредување на честички во материјата кои одат за производство на овој сензација, иако мислеше дека „основните квалитети“, како што се обликот, големината, број, биле навистина во објекти. # Како физички објекти како што се столиците и масите, па дури и физиолошките процеси во мозокот, може да доведе до ментални елементи како што се идеите? Ова е дел од она што стана познато како проблемот ум-тело. # Ако сите содржини на свеста се идеи, како можеме да знаеме дека нешто не постои, освен од идеи? Декарт се обиде да одговори на последниот проблем со причина. Тој почна, повторувајќи го Парменид, со принципот што го измисли дека единствено не може да се негира: Мислам, значи постојам (се дава во неговиот оригинален латински: Cogito ergo ѕum). Од овој принцип, Декарт продолжи за изградба на комплетен систем на знаења (која го вклучува докажувањето на постоењето на Бог, со користење, меѓу другите средства, една верзија на онтолошкиот аргумент) [10]. Неговото гледиште дека причината сама би можела да даде значителен вистини за реалноста под силно влијание тие филозофи обично се сметаат за модерни рационалисти (како [[Барух Спиноза]], [[Готфрид Лајбниц]], и Кристијан Волф), додека провоцираат критики од другите филозофи кои ретроспективно доаѓаат да бидат групирани заедно како емпиричари. ===Логика=== {{главна|Логика}} Логиката во потесна смисла на зборот се определува како дисциплина која се занимава со логичките закони и следства. Поопшто таа се определува како умствена алатка која ги поставува правилата за точно заклучување и размислување. Како засебна област на интелектуално размислување логиката се јавува уште во [[антика]]та, каде за нејзин родоначалник на запад се определува [[Аристотел]]. Денес, логиката е доведена до неверојатно уточнета и разработена форма од низа логичари и математичари. Во оваа смисла она што денес се нарекува формална или симболичка логика се дели во главно на две нивоа: [[логика на искази]] и [[логика на предикати]]. ===Метафизика=== {{главна|Метафизика}} Метафизиката е проучување на општите одлики на реалноста, како што се постоењето, времето, односот меѓу умот и телото, предметите и нивните одлики, целините и нивните делови, настаните, процесите и причинско-последичните односи. Традиционалните гранки на метафизиката вклучуваат космологија, наука за светот во целост, и онтологијата, наука за битието или постоечкото како постоечко. Во рамките на самата метафизиката има широк спектар на различни филозофски теории. Идеализмот, на пример, е верувањето дека реалноста е ментално изградена или на друг начин нематеријална додека реализмот смета дека реалноста, или барем некој дел од неа, постои независно од умот. Субјективниот идеализам опишува објекти како не повеќе од збирки или „пакети“ со смисла податоци во гледачот. Во XVIII век филозофот [[Џорџ Беркли]] тврдел дека постоењето е фундаментално поврзано со перцепцијата со фразата „да се биде е да биде забележен или да забележуваш“. Во прилог на гореспоменатите нешта, сепак, постои и онтолошка дихотомија во метафизиката меѓу концептите на податоците и на универзалните принципи како добри. Податоци се оние објекти кои се кажуваат дека постојат во просторот и времето, што е спротивно на апстрактните објекти, како што се броевите. Универзалиите се одлики држани од страна на повеќе детали, како што се црвенилото или полот. Видот на постоење, доколку постои, на универзалите и апстрактни објекти е прашање на сериозна дебата во рамките на метафизичката филозофија. Реализмот е филозофски став дека универзалиите всушност постојат, додека номинализмот е негација или негирање на универзалите, апстрактните објекти, или и двете. Концептуализмот смета дека универзалите постојат, но само во рамките на перцепцијата на умот. На прашањето дали постоењето е предикат или не се дискутирало уште од почетокот на модерниот период. Суштина е множество на атрибути кои го прават објектот што фундаментално е а без кои го губи својот идентитет. Суштината е во контраст со несреќата: на имотот дека супстанцијата има контингентно, без која супстанција сè уште може да го задржи својот идентитет. ===Моралот и политичката филозофија=== {{главна|Етика}} Етиката или „моралната филозофија“ е загрижена главно со прашањето кој е најдобриот начин да се живее, и второ, во однос на прашањето дали ова прашање може да се одговори. Главните гранки на етика се метаетиката, нормативната етика, се применува и етика. Метаетика се однесува на природата на етичките мисла, како што се потеклото на добрите и лошите зборови, и потеклото на други компаративни зборовите на различни етички системи, дали постојат апсолутни етички вистини, и како такви вистини може да се знаат. Нормативната етика сè повеќе се занимава со прашања за тоа како треба да дејствуваме, и она кој е вистинскиот начин на дејствување. Ова е местото каде што повеќето етички теории се генерирани. И на крај, применета етика оди подалеку од теоријата и чекор во реалниот свет на етичката практика, како што се прашањата за тоа дали абортусот е правилен или не. Етика е исто така поврзан со идејата на моралот, а две се често менливи. Една дебата која го заповедала вниманието на етицистите во модерната ера е меѓу консеквенциализмот (чиновите треба морално да се проценуваат само според нивните последици) и деонтологија (чиновите треба морално да се проценуваат само со разгледување на должностите на чинителите, правата на оние на кого се однесува чинот, или двете). Џереми Бентам и Џон Стјуарт Мил се познати за размножување на утилитаризмот, која е идејата дека основните морални правила е да се стремиме кон „најголемата среќа за најголем број“. Сепак, во промовирањето на оваа идеја тие, исто така, мораа да ја промовираа пошироката доктрина на консеквентиализмот. Донесување на позицијата наспроти консеквентиализмот, Имануел Кант тврди дека моралните принципи беа едноставно производи на разумот. Кант верувал дека вклучувањето на последиците во морална расправа беше длабока грешка, бидејќи тоа го негира потребата од практични максими во кои се регулира работењето на волја. Според Кант, причината е потребна да е во согласност со нашите постапки кон категоричкиот императив, што е апсолутна должност. Еден важен деонтологист од 20 век, В.Д. Рос, расправаше за послабите форми на должностите наречен „prima facie“ должности. Поновите дела ја истакнале улогата на ликот во етиката, движење познато како аретачен возврат (што е, на преминот кон доблести). Еден вид на ова движење следи работата на Бернард Вилијамс. Вилијамс забележал дека крутите форми на консеквентијализмот и деонтологија бараат од луѓето се однесуваат непристрасно. Ова, Вилијамс тврдеше, бара луѓето да ги напуштат своите лични проекти, а со тоа и личниот интегритет, со цел да се смета за морално. Г.E.M. Анскомб, во влијателниот труд, „Модерен морална филозофија“ (1958), повторно ја оживеа доблеста етика како алтернатива на она што се гледа како на вкоренити позиции на Кантиаизмот и консеквентијализмот. Аретаичните перспективи биле инспирирани во дел од истражувањето на античките концепции за доблест. На пример, етиката на Аристотел бара од луѓето да го следат Аристотел на средна вредност, или рамнотежа меѓу две пороци и [[конфуцијанство|конфуцијанската]] етика тврди дека врз основа се состои главно во настојувањето за хармонија со другите луѓе. Доблестната етика воопшто оттогаш стекна многу приврзаници, и е заштитена со такви филозофи како Филипа Фут, Елесдер Меклтир, а Розалин Хурстхаус. Политичка филозофија е студија на владата и на односот на поединците (или семејства и кланови) на заедниците вклучувајќи ја и државата. Тоа вклучува прашања за правдата, правото, имотот, како и правата и обврските на граѓанинот. Политиката и етиката се традиционално меѓусебно поврзани субјекти, како и да дискутираат за прашањето на она што е добро и колку луѓе треба да живеат. Од античките времиња корените на оправдување за политичка власт беа неодминливо врзани за ставовите на човековата природа. Во Република, Платон го претстави аргументот дека идеалното општество ќе биде извршена од страна на Советот на филозофот-кралеви, бидејќи тие најдобри во филозофијата најдобро може да се реализираат добро. Дури и Платон, сепак, бараше од филозофите да го направат својот пат во светот за многу години пред почетокот на нивното владеење на возраст од педесет. За Аристотел, луѓето се политички животни (т.е. социјални животни), и владите се поставени да ги извршуваат добро за заедницата. Аристотел образложи дека, со оглед на државата (полис) беше највисока форма на заедница, има за цел извршување на највисокото добро. Аристотел, ја гледаше политичката моќ како резултат на природна нееднаквости во вештина и доблест. Поради овие разлики, тој фаворизира една аристократија на способни и доблесни. За Аристотел, лицето не може да биде целосно ако тој или таа живее во заедница. Неговите етика и политика сè со цел да се прочита, по тој редослед. Првата книга се обраќа доблести (или „екселенции“) во лицето и како граѓани, а втората се однесува на соодветна форма на владата за да се осигури дека граѓаните ќе бидат доблесни, и затоа заврши. И двете книги се справат со суштинската улога на правдата во граѓански живот. Никола од Куса разгоре Платонска мислеше во почетокот на 15 век. Ја промовираше демократијата во средновековна Европа, како во неговите дела и во неговата организација на Советот на Фиренца. За разлика од традицијата на Аристотел и Хобс, Куса ги гледа луѓето како еднакви и божествени (кој се направени според Божјиот лик), па демократија ќе биде само форма на влада. Гледиштата на Куса се припишувани со некои како предизвик на италијанската ренесанса, која го овозможи подемот на поимот „национална држава“. Подоцна, Николо Макијавели ги отфрли ставовите на Аристотел и Тома Аквински, како нереални. Идеалната сувереност не е олицетворение на моралните доблести, туку суверените прави сè што е успешна и неопходна, отколку она што е морално за пофалба. Томас Хобс, исто така, оспорените многу елементи од гледиштата на Аристотел. За Хобс, човекот по природа е анти-социјален: луѓето во суштина се егоистични, и овој егоизам го прави животот тежок во природна состојба на нештата. Покрај тоа, Хобс тврдеше, иако луѓето може да имаат природни нееднаквости, овие се тривијални, бидејќи никој особено таленти или доблести кои луѓе можат да имаат ќе ги направи безбедни од штетата која е нанесена од страна на другите. Поради овие причини, Хобс заклучи дека државата произлегува од заеднички договор да се подигне заедницата надвор од состојбата на природата. Ова само може да се направи со формирањето на сувереност, во кој (или кои) е носител на целосна контрола врз заедницата, и е во состојба да ги инспирира стравопочит и терор во своите поданици. [14] Многумина во Просветителството беа незадоволни со постојните доктрини во политичката филозофија, што се чинеше да се маргинализира или занемарува можноста за демократска држава. Жан-Жак Русо беше меѓу оние кои се обидувале да ја укине овие доктрини: тој одговори на Хобс со тврдењето дека човек е по природа е вид на „благороден дивјак“, и тоа општество и социјални договори корумпирани ваква природа. Друга критика е Џон Лок. Во втората расправа за Владата тој се согласи со Хобс дека националната држава беше ефикасна алатка за подигање на човештвото надвор од одвратни состојби, но тој тврди дека сувереноста може да стане омразена институција во споредба со релативно доброќудната немодулирана состојба на природата. По доктрината на фактот на разликата на вредноста, се должи делумно на влијанието на Дејвид Хјум и неговиот студент Адам Смит, апелира до човечката природа за ослабени политички оправдувања. Сепак, многу политички филозофи, особено морални реалисти, сè уште користат некои од суштинските значења на човечката природа, како основа за своите аргументи. Марксизмот е изведен од делото на Карл Маркс и Фридрих Енгелс. Нивната идеја дека капитализмот се заснова на експлоатација на работниците и отуѓување на луѓето од нивната човечката природа, историскиот материјализам, нивниот поглед на општествените класи, итн, имаат влијание врз многу полиња на истражување, како што се социологијата, економијата и политиката. Марксизмот е инспирирана марксистичката школа на комунизмот, кој донесе огромно влијание врз историјата на 20 век. ===Естетика=== {{главна|Естетика}} Естетиката се занимава со прашања врзани за убавината, уметноста, естетското доживување, сетилно-емоционалните вредности, перцепцијата и вкусот. == Специјализирани гранки == Со развојот на академската филозофија во XX век, се изделуваат конкретни полиња на истражување во сите традиции на западната филозофија. Повеќето од овие специјализирани гранки се фокусираат на еден конкретен предмет на истражување, одредена појава или мноштво на проблеми од филозофска природа: * [[Филозофија на јазикот|Филозофијата на јазикот]] ја истражува природата, потеклото, и употребата на јазикот; пред сè, неговиот однос со стварноста, вистината и човечката мисла. * [[Филозофија на правото]] (вообичаено се поистоветува со [[јуриспруденција]]та) истражува различни теории што ја објаснуваат природата и толкувања на правото во општеството. * [[Филозофија на умот|Филозофијата на умот]] ја истражува природата на умот, и неговата поврзаност со телото, а се одликува со споровите помеѓу дуализмот (идејата за засебно постоење на телото и умот) и монизмот (единство на телесното и менталното). * [[Филозофија на религијата|Филозофијата на религијата]] ја проучува религијата како општествена и метафизичка појава; но разгледува и сродни појави како [[магија]], ритуал, односот на светото (сакралното) со световното (профаното) итн. * [[Филозофија на науката]] е релативно нова дисциплина која ја разгледува науката како засебен феномен, истражувајќи ги нејзините логички и епистемолошки основи, како и нејзините културни и етички импликации. Многу сродни академски дисциплини имаат отпочнато филозофско-релевантни истражување, меѓу кои: [[историја]]та, [[математика]]та, [[социологијата]], [[психологија]]та итн. ==Историја== {{Внимание}} Многу општества ги сметаат филозофските прашања и вградените филозофски традиции врз основа на дела едни со други. Источната филозофија е организирана од страна на хронолошки периоди на секој регион. Историчарите на западната филозофија обично го делат предметот во три или повеќе периоди, најважна е древна филозофија, средновековната филозофија, и модерната филозофија. ===Античка филозофија=== ===Египет и Вавилон=== Постојат автори кои ги датираат филозофските максими на Птахотеп пред 25 век. На пример, Пулицеровата зеде награда за историчар ги датира овие списи како уште 2880 години п.н.е. во рамките на цивилизацијата: Нашата ориенталната историја. Дурант тврди дека Птахотеп може да се смета првиот филозоф во доблеста на постоење од најстарите и сочуваните фрагменти на моралната филозофија (т.е. „Максими на Птахотеп“). Внукот на Птахотеп е, Птахотеп Тшефи е традиционално заслужен за да биде автор на собирање на мудри изреки познат како Максимите на Птахотеп, [19], чија отворање линии припишуваат авторството на везирот Птахотеп: Упатство на градоначалникот на градот, везир Птахотеп, под Височество на Кралот на Исеи. Потеклото на вавилонската филозофијата може да се проследи наназад до мудроста на почетокот на Месопотамија, кои отелотворени одредени филозофии на животот, особено етика, во форма на дијалектика, дијалози, епската поезија, фолклор, химни, стихови, проза и поговорки. Расудувањето и рационалноста на Вавилонците се развиени надвор од емпириско набљудување. Текстот вавилонски Дијалог на песимизам содржи сличности со агностик мисла на софистите, на доктрината на Хераклит на контрасти, и дијалозите на Платон, како и предвесник на маиетична сократовски метод на Сократ и Платон. Филозофот [[Талес]] исто така традиционално вели дека студирал филозофија во Месопотамија. ===Античките Кинези=== Филозофијата има огромна сила на кинеската цивилизација, и на цела Источна Азија. Поголемиот дел од кинеската филозофија потекнува во [[пролетно-есенски период|пролетно-есенскиот период]] на [[завојуваните држави|периодот на завојуваните држави]], за време на периодот познат како „[[сто школи]]“, која се одликува со значајни интелектуални и културни случувања. Тоа беше време на оваа ера дека големи филозофии на Кина, [[конфуцијанство]]то, [[моизам|моизмот]], [[легизам|легизмот]], и таоизмот, стана, заедно со филозофии кои подоцна падна во заборав, како агрокултурализам, кинески натурализам, и логичари. Од многуте филозофски школи на Кина, само конфуцијанството и таоизмот постоеле по династијата {{киндин|Ќин}} потиснати било кинеската филозофија дека се противи на легализмот. Конфуцијанството е хуманистичка филозофија која верува дека човечките суштества се способни и настојуваат особено вклучувајќи ги самокултивирањето и самосоздавањето. Се задржува на одгледување на [[доблест]]ите и одржување на етиката, на најосновните на кои се жен, ји, и ли. [24] Рен е обврска на алтруизам и хуманизам за другите поединци во рамките на една заедница, Ји е почитување на правдата и моралниот диспозиција да се прави добро, и ли е систем на норми и коректност што ја одредува како човек треба правилно да се делува во рамките на една заедница. [24] Таоизмот се фокусира на создавање хармонија со Тао, што е потекло на и тоталитетот на сè што постои. Зборот „Тао“ (или „Дао“, во зависност од романизација шема) обично се преведува како „начин“, „пат“ или „принцип“. Таоистичката коректност и етика нагласи Три накити на Тао: сочувство, умереноста, и смирение, додека таоистичкото мислење генерално се фокусира на природата, односот меѓу човештвото и космосот (天人 相应); здравјето и долговечноста, и У Уеј, акција, преку неактивноста. Хармонија со универзумот, на потеклото на тоа преку Тао, е наменет резултат на многу таоистичката правила и практики. ===Античка грчко-римска филозофија=== Античка грчко-римската филозофија е период на западната филозофија, со почеток во 6 век [c. 585] п.н.е. до 6 век. Тоа е обично поделени во три периоди: пред-сократовската период, периодот на Платон и Аристотел, и пост-Аристотеловиот (или хеленскиот) период. Четвртиот период кој понекогаш го вклучуваше неоплатонските и христијански филозофи на доцната антика. Најважно од античките филозофи (во смисла на следните влијание) се Платон и Аристотел. [25] Платон посебно, е припишуван како основач на западната филозофија. Филозофот Алфред Норт Вајтхед изјавил за Платон: „Најбезбедно општо карактеризација на Европската филозофска традиција е тоа што таа се состои од серија на фуснотите за Платон не мислам на систематски шема на мисла, која научниците сомничаво извадени од неговите дела. Тие алудираат на богатството на општи идеи расфрлани низ нив.“ [26] Главни теми на античка филозофија се: разбирање на основните причини и принципите на универзумот; објаснувајќи го во економичен начин, а епистемолошки проблем на помирување на разновидност и промена на природната универзумот, со можност за добивање на фиксни и одредени сознанија за тоа ; прашања во врска со работите кои не може да биде сфатен од сетилата, како што се броеви, елементи, универзалите и боговите. За Сократ се вели дека бил иницијатор на повеќе фокусирани студија за човечките нешта вклучувајќи и анализа на моделите на размислување и аргумент за природата на добриот живот и важноста на разбирање и знаење, со цел да ја извршуваат; експликација на концептот на правдата и неговата поврзаност со различни политички системи. [25] Во овој период од клучните одлики на земјите од Западниот филозофски метод беа воспоставени: критичен пристап кон доби или се основани пати, и се повикува на разумот и аргументација. Ова ги вклучува дијалектика на методот на Сократ на истрага, позната како сократовската метод, што тој во голема мера се применува за испитување на клучните морални концепти како што се доброто и правдата. Да реши еден проблем, тоа ќе се разложи во серија на прашања, одговори на кои постепено се дестилираат одговорот лице ќе бараат. Влијанието на овој пристап е најсилно чувствуваат и денес во употреба на научниот метод, во која хипотеза е првата фаза. ===Античка индиска филозофија=== Терминот индиската филозофија може да се однесува на кој било од неколкуте традиции на филозофската мисла, која потекнува од индискиот потконтинент, вклучувајќи ги и хинду филозофијата, будистичката филозофија и филозофија на Јаин. Имаат иста или подобро кажано, испреплетено потекло, сите овие филозофии имаат заедничка основна тема на Дарма, и слично, се обиде да го објасни постигнувањето на еманципација. Тие се формализирани и изгласан главно помеѓу 1000 п.н.е. до неколку века по Христа, со остаток коментари и reformations продолжува до како доцна, на 20 век од страна на Ауробиндо и ИСКОН меѓу другите, кои се предвидени стилизирани интерпретации. Традиционално, школите на индиската филозофија се идентификуваат како ортодоксни или неортодоксни, врз основа на тоа дали го сметаат Веда како непогрешен извор на знаењето. [27] Постојат шест школи на ортодоксна хинду филозофија и три хетеродоксни школи. Ортодоксните се Нијаја, Ваисесика, Самкија, Јога, Пурва миманса и Веданта. Хетеродоксните се Јаин, Будистичката и материјалистичката. Конкуренцијата и интеграцијата помеѓу различни школи биле интензивни во текот на годините кога се формирале, посебно помеѓу 800 г. п.н.е. до 200 од нашата ера. Некои школи како таа на Јаин, Буда, Шејва, Адвејта опстанале, додека други како Самикија и Аџивика не опстанале, дали поради асимилација или друга причина. Терминот на Санскрит за „филозоф“ е „дарсаника“ – човек којшто е запознаен со системите на филозофијата. [28] Во историјата на индискиот потконтинент, после втемелувањето на ведската култура, развојот на филозофското и религиозното верување низ еден период од две милениуми направи да се повикаат шесте школи на астика, или ортодоксни, индиската или хинду филозофијата. Овие школи се направени синоними со поголемата религија на хиндуизам, што беше развој на раната ведска религија. ===Стара Персија=== Персиски филозофија може да се проследи наназад колку што е стара иранската филозофиска традиција и мисла, со нивните антички индоирански корени. Овие беа значително под влијание на учењата на Заратустра. Во текот на иранската историја и поради извонредните политички и социјални влијанија како што се на македонски, на арапски, и Монголска инвазија на Персија, стана со широк спектар на школи на мислата. Овие имаат различни ставови за филозофски прашања, кој се протега од старите ирански и главно Зороастризам под влијание на традиции на школи се појавуваат во доцниот предисламскиот период, како што се маникеизмот и маздакизмот, како и разни постисламски школи. Иранската филозофија по Арапската инвазија на Персија се одликува со различни интеракции со старата иранска филозофија, грчката филозофија и со развојот на исламската филозофија. Илуминатионизмот и трансцендентната теозофија се сметаат за две од главните филозофски традиции на таа ера во Персија. Зороастризам е идентификуван како еден од клучните настани на почетокот во развојот на филозофијата. [29] ===5-16 век=== ===Европа=== ====Средновековна филозофија==== Средновековната филозофија е филозофија на Западната Европа и Средниот Исток во текот на средниот век, повеќе збогатувајќи се од христијанизацијата на Римската Империја до ренесанса. Средновековната филозофија се дефинира делумно од препронаоѓање и понатамошен развој на класичната грчка и хеленистисчка филозофија, и делумно од потребата за да се адресираат теолошките проблеми и да ги интегрира после широкосподелените свети доктрини на религијата на Абрахам (Исламот, Јудаизмот и Христијанството) со секуларно учење. Историјата на средновековната филозофија на западна Европа е традиционално поделена на две клучни периоди: периодот на латинскиот запад следувајќи после раниот среден век до 12 век, кога делата на Аристотел и Платон биле сочувани и култивирани; и златната ера на 12-тиот, 13 и 14 век на латинскиот запад, којшто ја сведочеше кулминацијата на античката филозофија и важни развоји во областот на филозофијата на религијата, логиката и метафизиката. Средновековната ера беше лошо третирана од хуманистите на ренесансата, коишто го видоа тоа како барбаричен „средновековен“ период помеѓу класичната ера на грчката или романската култура и прераѓањето или ренесансата на класичната култура. Сепак, овој период од речиси илјада години беше најдолгиот период на развојот на филозофијата во Европа, а можеби и најбогатиот. Хорхе Грација тврди дека „во интензитет, софистицираност, и достигнување, филозофското цветење во тринаесеттиот век може точно да се вели дека им конкурира на златната доба на грчката филозофија во четвртиот век п.н.е.“ Некои проблеми дискутирани во текот на овој период се на однос на верата на разумот, постоењето и единството на Бога, на објектот на теологијата и метафизиката, проблемите на знаење на универзалите и на индивидуализацијата. Филозофите од средниот век ги вклучуваат христијанските филозофи како што се Августин, Боетиј, Анселм, Гилберт на Поатие, Питер Абелар, Роџер Бекон, Бонавентур, Тома Аквински, Дунс Скотус, Вилијам од Окам и Жан Буридан; еврејските филозофи Мајмондес и Герсонид и муслиманските филозофи Алкинди, Алфараби, Алхазен, Авицена, Алгазил, Авемпаце, Абубацер и Авероес. Средновековната традиција на сколастиката продолжи да се развива дури во 17 век, во бројки, како што се Франциско Суарез и Јован Свети Тома. Аквински, татко на Томисм, беше многу влијателен во Католичката Европа, стави голем акцент на причината и аргументирањето, и беше еден од првите кои го користат новиот превод на метафизичките и епистемолошките пишувања на Аристотел. Неговото дело беше значително отстапување од Неоплатонското и Августинството размислување што доминираше многу на почетокот на Сколастиката. ====Ренесанса==== Ренесансата („преродба“) беше период на транзиција помеѓу средниот век и модерната мисла, [32] во кој обновувањето на класичните текстови помогнаа во промената на филозофските интереси подалеку од техничките студии во логиката, метафизиката, и теологијата кон еклектичните истраги на моралот, филологијата и мистицизмот. [33] [34] Студијата на класиката и хуманата уметност воопшто, како што се историјата и литературата, уживаше научни интереси досега непознати во христијанството, што како тенденција се нарекува хуманизам. Преместувањето на средновековниот интерес во метафизиката и логиката, хуманисти го следија Петрарка ставајќи го човекот и неговите доблести во фокусот на филозофијата. Студијата на класичната филозофија, исто така, се разви во две нови начини. Од една страна, студијата на Аристотел беше сменета преку влијанието на Авероизам. Несогласувањата меѓу овие авероистите аристотелиани и повеќе католичките аристотелиани како што се Алберт Магнус и Тома Аквински на крајот придонесе за развојот на „хуманистичкиот арситотелианизам“ се разви во ренесансата, како што е примерот во мислата на Пјетро Помпонази и Џакомо Забарела. Второ, како алтернатива на Аристотел, студијата на Платон и на неоплатонистите стана честа појава. Ова беше помогнето од страна на повторно откривање на дела кои не биле добро познати претходно во Западна Европа. Значајни платонисти од ренесансата се Николај Куса, а подоцна и Марсилио Фичино и Џовани Пико дела Мирандола. Ренесансата исто така го обнови интересот во анти-Аристотеловиоте теории на природата се смета како органски, кои живеат целосно разбирливи независно од теологијата, како и во работата на Николај Куса, Никола Коперникус, Џордано Бруно, Телес и Томазо Кампанела. Ваквите движењата во природна филозофија имаат нешто заедничко со обновување на интерес за окултното, магијата, херметиката и астрологијата, за кои се верува дека скријат начини на познавањето на природата (на пример, во Марсилио Фичино и Џовани Пико Дела Мирандола). Овие нови движења во филозофијата развиени истовремено со поголеми верски и политички трансформации во Европа: реформацијата и падот на феудализмот. Иако теолозите во историјата на протестантската реформација покажа малку директен интерес во филозофијата, нивното уништување на традиционалните темелите на теолошки и интелектуални органи усогласени со обновување на фидеизмот и скепса во мислители како што се Еразмо, Монтењ, и Франциско Санчес. Во меѓувреме, постепено централизацијата на политичката моќ во државите-нации можеше да се слушне од страна на појавата на секуларните политички филозофии, како и во делата на Николо Макијавели (често се опишува како првиот модерен политички мислител, или клучна пресвртна точка кон модерно политичко размислување), Томас Мор, Еразмо, Јуст Лиспсиус, Жан Бодин, и Хуго Гротиус. ===Источна Азија=== Средината на Кралската кинеска филозофија е првенствено дефинирана од страна на развојот на [[неоконфуцијанство]]то. За време на династијата Танг, будизмот од Непал, исто така, стана познат филозофската и религиозната дисциплина. (Треба да се напомене дека филозофијата и религијата јасно се разликуваа во Западот, додека овие концепти беа повеќе континуирано во Исток се должи на, на пример, филозофски концепти на будизмот.) [[Неоконфуцијанство]]то е филозофското движење што се залага за повеќе рационална и секуларна форма на конфуцијанството отфрлајќи суеверни и мистични елементи на Даоизмот и будизмот кој беше под влијание на конфуцијанството за време и по династијата на Хан. Иако неоконфуцијанците беа критични на даоизмот и будизмот, двајцата имаат влијание врз филозофијата, а неоконфуцијанците беа позајмени поими и концепти од двете. Сепак, за разлика од будистите и даоистите, на кого метафизиката како катализатор за духовниот развој, верски просветлување, и со бесмртноста, неоконфуцијанците ја користат метафизиката како водич за развивање на рационалиста етичка филозофија. Учењето на неоконфуцијанството има свои корени во династијата [[Танг (династија)|Танг]]. Конфуцијанците [[Хан Ји]] и [[Ли Ao]] се сметаат како предци на неоконфуцијанците од времето на династијата [[Сунг (династија)|Сунг]]. Филозофот [[Дуни]] од династијата Сунг Џоу се смета како првиот вистински „пионер“ на неоконфуцијанството, со користење на даоистичката метафизиката како рамка за неговиот етичка филозофија. На други места во Источна Азија, јапонската филозофија почна да се развива како верувањата на јапонското Шинто сплотена со Будизмот, конфуцијанството и други школи на кинеската и индиската филозофија. Слични како во Јапонија, корејската филозофија на емоционална содржина на шаманизмот беше интегриран во неоконфуцијанството увезено од Кина. ===Блискиот Исток=== Во почетокот на исламската мисла, која се однесува на филозофијата за време на „Исламската Златна Доба“, традиционално со датум во периодот меѓу 8 и 12 век, два главни струи можат да се разликуваат. Првиот е Калам, што главно се занимаваа со исламски теолошки прашања. Тие ги вклучуваат мутезилите и ешариите. Другата е фелсефа, која беше основана на толкувања на арситотелианизмот и неоплатонизмот. Имаше обиди од страна подоцна филозоф-теолози во усогласување и трендови, особено од страна на Ибн Сина (Авицена) кој ја основал школата на авиценизмот, Ибн Рушд кој ја основал школата на авероизмот, а други како Ибн ал-Хајтем (Акхацен) и [[Абу Рејхан ел-Бируни]]. ===ХVII-XXI век=== ====Почетокот на модерната филозофија==== Хронолошки гледано, на почетокот на модерната ера на западната филозофија обично се идентификува со 17. и 18 век, додека ХVIII век често се нарекува просветлување. Модерната филозофија се разликува од неjзините претходници поради зголемување на независноста од традиционалните органи како што се Црквата, академијата, и аристотелианизм; нов фокус врз темелите на знаење и метафизички систем за градење. Појавата на современата физика од природната филозофија. Други централни теми на филозофијата во овој период го вклучуваат природата на умот и неговата поврзаност со телото, импликациите на новите природни науки за традиционалните теолошки теми како што се слободната волја и Бог, и појавата на секуларна основа за морална и политичка филозофија. Овие трендови првиот изразито сдружавам во повик Френсис Бекон за новата, емпириска програма за проширување на знаење, а наскоро се најде масовно влијателна форма во механичка физика и рационалистичка метафизиката на Рене Декарт. Томас Хобс беше првиот да ја применува оваа методологија систематски да политичка филозофија и е основоположник на модерната политичка филозофија, вклучувајќи ја и модерната теорија за „општествен договор“. Академскиот канон на почетокот на модерната филозофија обично го вклучува Декарт, Спиноза, Лајбниц, Лок, Беркли, Хјум, и Кант, иако влијателни придонеси за филозофија беа направени од страна на многу мислители во овој период, како што се Галилео Галилеј, Пјер Гасенди, Блез Паскал, Никола Малебранч, Исак Њутн, Кристијан Волф, Монтескје, Пјер Бејле, Томас Рид и Адам Смит. Жан-Жак Русо беше плодотворна фигура во иницирање реакција против просветителството. Приближно на крајот на почетокот на модерниот период најчесто се идентификува со систематски обид Имануел Кант да се ограничи метафизиката, оправда научни сознанија и ги помири обата од овие со моралот и слободата. ====Филозофијата на XIX век==== Подоцно модерната филозофија обично се смета да започне по филозофијата на Имануел Кант од почетокот на 19 век. Германската филозофија врши големо влијание во овој век, што се должи делумно на доминацијата на германскиот универзитетски систем. Германските идеалисти, како што се Јохан Готлиб Фиче, Георг Вилхелм Фридрих Хегел и Фридрих Вилхелм Шелинг Џозеф, ја трансформираа работата на Кант со ставот дека светот се состои од еден рационален процес и како таква е сосема усвоена. [68] Артур Шопенхауер за идентификација на овој процес, како ирационална волја да живее под влијание на размислувањето од 19 и почетокот на 20 век, како на пример работа на Фридрих Ниче и Сигмунд Фројд. По смртта на Хегел во 1831 г. филозофијата од 19 век во голема мера се сврте против идеализмот во корист на сорти на филозофски натурализам, како што се позитивизмот на Огист Конт, на емпирија на Џон Стјуарт Мил и материјализмот на Карл Маркс. Логиката го почна период од неговите најзначајни достигнувања уште од почетокот на дисциплина, како зголемување на математички прецизни отворење на цели полиња на инференција за да ја формализираат во работата на Џорџ Бул и Готлоб Фреге. [69] Други филозофи кои иницираа линии на мислата дека ќе продолжат да ја создаваат филозофијата во 20 век вклучуваат: Готлоб Фреге и Хенри Сидвик, чија работа во логиката и етиката, односно, ги овозможи алатките за почетокот на аналитичка филозофија. Чарлс Сандерс Пирс и Вилијам Џејмс, кој го основал прагматизмот. Sоren Кјеркегор и Фридрих Ниче, коишто ги поставиле темелите за егзистенцијализмот и пост-структурализмот. ====Филозофијата од XX век==== Во рамките на минатиот век, филозофијата повеќе станува професионална дисциплина практикувана во универзитетите, како и другите академски дисциплини. Според тоа, стана помалку општи и повеќе специјализирани. Во поглед на една истакната последните историчар: "Филозофија стана високо организиран дисциплина, направено од страна на специјалисти првенствено за други специјалисти Бројот на филозофите има експлодирала, обемот на публикација порасна и потполиња на сериозни филозофски истраги се множат.. не само што е на широко поле на филозофијата денес премногу голема што ќе биде прифатена од еден ум, нешто слично е точно дури и на многу високо специјализирани потполиња“. Во англиското говорно подрачје, аналитичка филозофија стана доминантна школа за голем дел од 20 век. Во првата половина на овој век, тоа беше школа на смирување, обликувана силно од логички позитивизам, обединети во идејата дека филозофските проблеми може и треба да се реши со внимание на логиката и јазикот. Пионерската работа на Бертранд Расел беше модел за почетокот на развојот на аналитичка филозофија, движејќи се од отфрлање на доминантниот идеализам во доцниот 19 век на британската филозофија на нео-хумеаната емпирија, зајакната со концептуални ресурси на современата математичка логика. Во втората половина на 20 век, аналитичка филозофија дифузен во широк спектар на различни филозофски погледи, само лабаво беа обединети со историски линии на влијание и само-идентификувана посветеност на јасност и ригорозност. Повоената трансформација на аналитичката програма доведе во две широки насоки: од една страна, имаат интерес во обичниот јазик, како начин за избегнување или преопишување на традиционалните филозофски проблеми, а од друга страна, повеќе темелен натурализам што бараше за распуштање на загатки на модерната филозофија преку резултатите од природните науки (како што се когнитивната психологија и еволутивната биологија). Промената во работата на Лудвиг Витгенштајн, од цел складни со логички позитивизам на терапевтско распаѓање на традиционалната филозофијата како лингвистичко недоразбирање на нормални облици на живот, беше еден од највлијателната верзија на првата насока во аналитичка филозофија. Подоцнешната работата на Расел и филозофијата на Квин се влијателни примероци на натуралистички доминантен пристап во втората половина на 20 век. Но, разновидноста на аналитичка филозофија од 1970-тите наваму пркоси на лесна генерализација. Натурализмот на Квин и неговиот епигони беше во некои околности заменет од страна на „новата метафизиката“ на можни светови, како и во влијателна работата на Дејвид Луис. Неодамна, експерименталното движење на филозофија се обиде да ги преизвести филозофски проблеми преку општествените науки техники на истражување. На континентална Европа, ниту едно школа или темперамент не уживаше доминанција. Летот на логички позитивисти од Средна Европа во текот на 1930-тите и 1940-тите години, сепак, намалениот филозофски интерес за природните науки, како и акцентот на хуманистичките науки е важна и во она што обично се нарекува „континентална филозофија“. 20 век движења како што се феноменологијата, егзистенцијалноста, модерната херменевтиката, критичката теорија, структурализмот и постструктурализмот се вклучени во оваа лабава категорија. Основачот на феноменологијата, Едмунд Хусерл, се обиде да ја научат свеста како што е искусен од перспектива на прво лице, додека Мартин Хајдегер се привлече од идеите на Кјеркегор, Ниче и Хусерл да предложи неконвенционален пристап кон егзистенцијална онтологијата. Во арапскиот свет Арапската националистичка филозофија стана доминантна школа на мислата, вклучувајќи филозофи како што се Мишел Афлак, Заки ал-Арсузи, Салах Ал-Дин Ал-Битар од Батизм и Сати'ал-Хусри. Овие луѓе беа занемарени многу за истражување на Маркс и во најголем дел се занимава со духовноста на поединецот кој во борбата против империјализмот и угнетување, доведе до обединетите арапски нации. ===Големи традиции=== ====Германски идеализам==== Форми на идеализам се распространети во филозофијата од XVIII век до почетокот на XX век. Трансценденталниот идеализам на [[Имануел Кант]] за ставот дека постојат ограничувања на она што може да се разбере, бидејќи има многу работи што не можат да бидат донесени под условите на објективна пресуда. Кант ја пишува [[Критика на чистиот ум|''Критиката на чистиот ум'']] (1781-1787) во обид да ги помири конфликтните пристапи на рационализмот и емпиризмот и да се воспостави нова основа за проучување на метафизиката. Кант имал намера со оваа работа да погледне во она што го знаеме, а потоа да го разгледа она што мора да биде вистина за тоа, како логична последица на начинот на кој ние го знаеме. Една од главните теми била дека постојат фундаментални одлики на реалноста дека избегаат нашите директни знаење. Иако Кант сметал дека целосното познавање на светот бара умот да наметне концептуални или категорични рамка за поток од чисти сетилни податоци вклучувајќи просторот и времето дека тоа постоело независно од нашите перцепции и пресуди; тој затоа не бил идеалист во било која едноставна смисла. Покрај опусот на Кант, следно најзначајно дело на германскиот идеализам е [[Феноменологија на духот|''Феноменологијата на духот'']] од [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегел]] напишана во 1807 г. Хегел препознава дека неговите идеи не се нови, но и дека сите претходни филозофии не биле комплетни. Неговата цел е да ја заокружи западната филозофија во целост. Хегел осигурува дека близначките цели на филозофијата треба да се сметаат за контрадициите видливи во човечката експеријенција и истовремено да ги реши овие контрадикции помеѓу тоа „да се биде или не“. Оваа програма на признавање на контрадикциите е позната како „хегелијанска дијалектика“. Филозофите под влијание на Хегел се [[Лудвиг Фојербах|Лудвиг Андреас Фојербах]], кој го измислува терминот проекција како се однесуваат на нашата неспособност да признае нешто во надворешниот свет без проектирање квалитети на нас самите по тие работи; Карл Маркс; Фридрих Енгелс, и британските идеалисти, особено Ти Грин, Мек Тагарт и Ф.Х. Бредли. Малку од филозофите на XX век го прифааќат идеализмот. Сепак, неколкумина ја прифаќаат Хегеловата дијалектика. „Коперниковиот пресврт“ на Имануел Кант, исто така, останува важен филозофски концепт денес. ====Прагматизам==== [[Прагматизам|Прагматизмот]] е отпочнат во духот на изнаоѓање на научен концепт на вистината, кој не зависи од личниот увид или од повикување на некое метафизичко царство. Вистината на изјавата треба да биде осудена од страна на ефектот што го има на нашите дела и вистина треба да се гледа како и она што на целата територија на научно истражување на крајот се согласи. Ова веројатно треба да се гледа како водечки принцип повеќе од една дефиниција на што значи тоа за нешто да биде вистина, иако детали за тоа како овој принцип треба да се толкува биле предмет на дискусија од [[Чарлс Пирс|Чарлс С. Пирс]] прво тоа зачнати. Максимата на Пирс за прагматизмот е како што следува: „Промислете со што ефекти, што разбирливо може да имаат практична лежишта, ние го замислуваме предметот на нашата концепција да имаат. Потоа, нашата концепција на овие ефекти е целта на нашите сфаќања на објектот.“ Како постмодернистички нео-прагматичар Ричард Рорти, многумина се убедени дека прагматизмот тврди дека вистината на верувања не се состои во нивната кореспонденција со стварноста, туку во нивната корисност и ефикасност. На крајот на 19 век американските филозофи [[Чарлс Пирс|Чарлс Сандерс Пирс]] и [[Вилијам Џејмс]] беа нејзините соосновачи, а тоа подоцна беше развиена од страна на Џон Дјуи како инструментализам. Од корисноста на било која вера во секое време може да биде контингент на околност, Пирс и Џејмс ја конципираа конечната вистина како нешто само воспоставени од страна на иднината, конечното решение на сите мислења. Критичарите го обвинија прагматизмот од паѓање жртва на едноставен заблуда: затоа што нешто е тоа точно покажува корисно, дека корисноста е основа за својата вистина. Мислители во прагматичната традиција се вклучени Џон Дјуи, Џорџ Сантајана, Квин и КУ Луис. Прагматизам од неодамна е донесена во нови насоки од страна на Ричард Рорти, Џон Лакс, Доналд Дејвидсон, Сузан Хак и Хилари Путнам. ====Феноменологија==== [[Феноменологија (филозофија)|Феноменологијата]] на [[Едмунд Хусерл]] е амбициозен обид во поставувањето на темелите за една вредност на структурата на субјективното искуство. Еден важен дел од феноменолошкиот проект на Хусерл е да покаже дека сите постапки на свеста се директни или се поврзани со објективната содржина. Оваа одлика Хусерл ја нарекол намерност. Во првиот дел од неговата двотомна работа, ''[[Логични истражувања]]'' (1901), тој поставил еден проширен удар на псилогизмот. Во вториот дел тој започнал да ја развива техниката на дескриптивната феноменологија, со цел да покаже како објективните судови се всушност дел од субјективното искуство, но не како дел од искуството на одредени поединци, туку како основен просперитет на какво било искуство да се работи. Тој исто така се обидел да ги идентификува основните просперитети. Тој развил метод кој подоцна прераснал во ''Идеи'' (1913) под името трансцендентална феноменологија, со намера да ги основа моменталното искуство, како и сите полиња на човечкото знаење, во структурата на свеста на едно идеално, трансцендентално его. Подоцна, тој се обидел да ја усклади неговата трансцендентална гледна точка со знаењето на интерсубјективниот жив свет во кои реалните индувудуални субјекти комуницираат. Во текот на својот живот, Хусерл објавил само неколку свои дела, кои главно ја третираат феноменологијата во апстрактните методолошки поими. Но, тој оставил огромно дел од неговите необјавени анализи. Делата на Хусерл биле многу влијателни во Германија, со самото отворање на школа за феноменологија во Минхен и Готинген. Феноменологијата достигнала интернационална слава преку работата на филозофите како [[Мартин Хајдегер]] (асистентот на Хусерл), [[Морис Мерло-Понти]] и [[Жан Пол Сартр]]. Всушност, преку работата на Хејдегер и Сартр, Хусерловото фокусирање на субјективното искуство влијаело врз егзистенцијализмот. ====Егзистенцијализам==== Егзистенцијализмот е поим кои го користеле филозофите од доцниот ХIX и XX век. И покрај разработените доктрински разлики, тие го поделиле верувањето дека филозофското мислење започнува со човечкиот субјект, не единствено размислувачкиот субјект, туку постапувањето и чувствувањето на човечката единка. Во егзистенцијализмот, гледната точка на поединецот се одликува со она што се нарекува „егзистенцијален нарав“ или чувство на дезориентација или конфузија во лицето на еден навидум бесмислен или апсурден свет. Многу егзистенцијалисти ги земале предвид традиционалната систематична или академска филозофија, по стил и содржина, како и онолку апстрактна и далечна од конкретното човечко искуство. Иако тие не го користеле поимот, филозофите од 19 век, [[Серен Кјеркегор]] и [[Фридрих Ниче]] се сметаат за татковци на егзистенцијализмот. Главната цел во делата на Кјеркегор е идеалниот филозофски систем на Хегел, за кој тој смета дека е игнориран или исклучен внатрешниот субјективен живот на човечките поединци. Кјеркегор пак смета дека „вистината е субјективност“, водејќи полемика дека повеќе важно за едно човечко битие се прашањата поврзани со внатрешната врска на индивудуата со егзистенцијата. Во основа, според Кјеркегор, еден христијанин кој верува дека вистината на религиозното верување е субјективно прашање и дека секој треба да се бори со страст. Иако Кјеркегор и Ниче се меѓу неговото влијание, прашањето за тоа дали [[Мартин Хајдегер|Мартин Хејдегер]] треба да се смета за егзистенцијалист е доста дискутабилно. Во ''[[Битие и време]]'', тој го претставил коренот на методот на филозофските објаснувања за човечкото постоење да биде анализирано во рамките на егзистенцијалните категории и дека ова довело до тоа да многу критичари го сметаа него за една важна личност во ова егзистенцијалистичко движење. Сепак, Во ''Писмата за Хуманизмот'', Хајдегер експлицитно го одбива егзистенцијализмот на [[Жан Пол Сартр]]. Сартр станал најпознатиот поборник за егзистенцијализмот, истражувајќи го не само во неговите теоретски дела како што е ''Битие и ништост'', туку и во драми и романи. Сартр заедно со Симон Бовоар ја претставиле јасната атеистичка гранка на егзистенцијализмот, која денес сè повеќе се поврзува со нивните идеи за одбивност, случајност, лошо верување и апсурдот отколку со Кјеркегоровата духовна тегобност. Сепак, фокусот на индувидуалното човечко суштество, одговорно пред универзумот за автентичноста на неговото/нејзиното постоење е слично со сите овие мислители. ==Философијата како мотив во уметноста и во популарната култура== * „Плитка философија на длабоки места“ (руски: ''Мелкая философия на глубоких местах'') — песна на рускиот поет [[Владимир Мајаковски]] од 1923 година.<ref>Владимир Мајаковски, ''Песме и поеме''. Нови Сад: Академска књига, 2015, стр. 132-134.</ref> * „Филозофија со броеви“ (англиски: ''Philosophy By Numbers'') — песна на британското [[Техно музика|техно]]-дуо [[Орбитал]] (''Orbital'') од 1994 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/22929-Orbital-Snivilisation Discogs, Orbital – Snivilisation (пристапено на 3.6.2023)]</ref> == Поврзано == * [[Аналитичка филозофија]] * [[Континентална филозофија]] * [[Критичка теорија]] * [[Постмодерна филозофија]] * [[Западна филозофија]] * [[Историја на западна филозофија]] * [[Старогрчка филозофија]] * [[Римска филозофија]] * [[Христијанска филозофија]] * [[Византиска филозофија]] * [[Еврејска филозофија]] * [[Руска филозофија]] * [[Чешка филозофија]] * [[Источна филозофија]] * [[Будистичка филозофија]] * [[Кинеска филозофија]] * [[Хинду филозофија]] * [[Исламска филозофија]] * [[Јапонска филозофија]] * [[Философи|Список на филозофи]] * [[Список на кинески филозофи]] * [[Список на филозофски теми]] * [[Список на филозофии]] * [[Метафилозофија]] == Надворешни врски == === Ресурси === ''Следните сајтови се на англиски јазик'' * [http://epistemelinks.com/ EpistemeLinks.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170913195918/http://epistemelinks.com/ |date=2017-09-13 }} * [http://www.erraticimpact.com/default.htm Филозофска истражувачка база] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050615213523/http://www.erraticimpact.com/default.htm |date=2005-06-15 }} * [http://www.earlham.edu/~peters/philinks.htm Водич за филозофија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050616011528/http://www.earlham.edu/~peters/philinks.htm |date=2005-06-16 }} * [http://www.galilean-library.org/philosophy.html Серија „Вовед во филозофија“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070308154848/http://www.galilean-library.org/philosophy.html |date=2007-03-08 }} од Пол Њуал. * [http://www.iceion.com/philo/philo.php Вовед во филозофија (скратена верзија)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050306103946/http://www.iceion.com/philo/philo.php |date=2005-03-06 }} * [http://melbournephilosophy.com/index.shtml Филозофија во Мелбурн, Австралија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050308095556/http://melbournephilosophy.com/index.shtml |date=2005-03-08 }} * [http://www.liv.ac.uk/pal/ Philosophy @ large, Водич за филозофија на филозофската заедница при универзитетот во Ливерпул] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050328045701/http://www.liv.ac.uk/pal/ |date=2005-03-28 }} * [http://www.philosophyarchive.com/ PhilosophyArchive.com: филозофски е-текстови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050516014420/http://www.philosophyarchive.com/ |date=2005-05-16 }} * [http://www.philosophicalsociety.com/ Philosophical Society.com] * [http://plato.stanford.edu/ Стенфорд енциклопедија за филозофија] * [http://www.utm.edu/research/iep/ Интернетна енциклопедија за филозофијата] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091027230958/http://www.utm.edu/research/iep/ |date=2009-10-27 }} === Форуми === ''Следниве сајтови се на англиски јазик'' * [http://www.iseekthetruth.com Форуми за трагачи по вистината]—Место за дискутирање филозофии на религија и други теми. * [http://www.philosophyforums.com Филозофски форуми] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160922061702/http://www.philosophyforums.com/ |date=2016-09-22 }} * [http://ilovephilosophy.com/ I Love Philosophy] * [http://www.talkphilosophy.org Дискусија за се од етика до естетика] * [http://www.philowiki.com PhiloWiki] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050403175146/http://www.philowiki.com/ |date=2005-04-03 }}—Прва онлајн Вики за развој на различните гледишни тошки на спектар од филозофски теми. * [http://www.grovesofacademe.com/ Groves of Academe]—Дискусии што покриваат филозофија, логика/математика, култура, литература, уметност и технологија. === Организации, сајтови и асоцијации === ''Следниве сајтови се на англиски јазик'' * [http://www.philosophicalgourmet.com/analytic.htm Аналитичка и континентална филозофија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060908105131/http://www.philosophicalgourmet.com/analytic.htm |date=2006-09-08 }} * [http://www.prs.org/ Друштво за филозофски истражувања] * [http://www.apa.udel.edu/apa/index.html Американска филозофска асоцијација] * [http://philosopher.org Друштво за филозофски дискусии (Сократ кафе)] * [http://www.trianglephilosophy.com Триаголник филозофија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050308022110/http://www.trianglephilosophy.com/ |date=2005-03-08 }} * [http://www.nodogs.org/ Забрането за кучиња и филозофи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050604084555/http://www.nodogs.org/ |date=2005-06-04 }} == Наводи == {{наводи}} {{филозофија, навигациска кутија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филозофија|*]] hk7nszbupvbc4ve7i1p2tp90v27r4hq 0 1405 5534174 5513055 2026-04-04T08:42:08Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534174 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Rafael - El Parnaso (Estancia del Sello, Roma, 1511).jpg|thumb|300 px|Познати поети рецитираат покрај музите, фреска од [[Рафаел]], (1511 г.)]] {{Литература}} '''Поезија''' или лирика (од [[старогрч.]] ποιέω = создавам) е [[уметност|уметничка]] форма во која човечкиот [[јазик]] се користи за неговите [[естетика|естетски]] квалитети во додаток на, или место за, неговата [[семантика|семантичка]] содржина. Поезијата се состои претежно од усни или [[литература|литературни]] дела во кои јазикот се користи на начин што јасно се разликува од тој на обичната [[проза]]. Основната одлика на јазикот на поезијата е во она што го нарекуваме ритмичност. == Ритамот во поезијата == Уште во „[[Поетика (Аристотел)|Поетика]]“ на [[Аристотел]] има податоци за постанокот на терминот ритам. Во првиот дел од „Поетиката“ се вели: „Ритамот е [[афион]] на стилот.“ Ритамот е значаен за поезијата, бидејќи во јазикот на поезијата има двојно повеќе паузи, отколку во јазикот на прозата. == Версификација == Науката која се занимава со јазикот на поезијата носи име версификација. Тоа е наука за стихот. Разликуваме два система на версификација: квантитативна и квалитативна. === Квантитативна версификација === Квантитативната версификација е постара по своето потекло, и настанува во времето кога не постои граница меѓу музиката и поезијата. Во оваа версификација многу се важни слоговите, и се разликуваат кратки и долги слогови. Времето за мерење на кратките слогови се вика „мора“ (две петтини од секунда). Неколку мори создаваат „стопа“, а повеќе стопи прават „[[стих]]“. Повеќе стихови создаваат „строфа“. Музичкиот акцент е исто така важен, затоа што се случува да не се совпаѓа со вообичаениот акцент на зборовите. Оваа версификација ги користи стилските фигури: [[јамб (поезија)|јамб]] и [[трохеј]] (со три мори); [[дактил]], [[амфибрах]] и [[анапест]] (со четири мори). === Квалитативна версификација === Квалитативната версификација се дели на: силабичка, тонска и силабичко-тонска. Во силабичката версификација важен е бројот на слоговите. Најпрочуен стих во силабичката версификација е таканаречениот „александриец“, составен од 12 слогови со рима во средината и на крајот од стихот. Овој 12-терец е карактеристичен за старите поезии. Го среќаваме кај сите петрархисти, како и во Дубровничката книжевност од средниот век. Тонската версификација има само две ритмички обележја: се изразува во акцентирање и неакцентирање на слоговите. Во современата поезија најчесто се комбинираат силабичката и тонската версификација, па оттаму произлегува третиот термин - силабичко-тонска версификација. Ја има многу во македонската современа поезија. Примери: :За радост светнал ден (јамб - првиот слог е неакцентиран, а вториот е акцентиран) :Плаче мама солзи рони (трохеј - [[Божествената комедија]] е целата во трохеј) :Поднесе подмолна смрт (дактил, првиот нагласен, вториот и третиот ненагласен) :Се покажа достојно чедо (амфибрак, првиот и третиот ненагласен, вториот нагласен; „Тешкото“) :На другарките црните очи (анапест, првите два слога неакцентирани, третиот акцентиран). === [[Рима]] === Карактеристична појава на квалитативната версификација е тоа што се разликуваво римата. Постојат неколку видови на рима: *[[Крстосано римување|вкрстена рима]] - гласовно поклопување на првиот и третиот стих, и вториот и четвртиот стих. *[[Паралелно римување|паралелна рима]] - поклопување во првиот и вториот и третиот и четвртиот стих. *[[Обградено римување|обградена рима]] - првиот и четвртиот, вториот и третиот стих. *машка рима - ударноста паѓа на последниот слог (мои-свои, пес-бес, мрак-зрак). *женска рима - акцентот паѓа на вториот слог од крајот (време-бреме, шепне-трепне). *дактилска рима - на третиот слог од крајот (младоста-радоста). Постојат и изрази како „богата рима, „сиромашна рима“ итн. Но во денешната поезија најкарактеристична е употребата на „бели“ стихови, односно „стихови без рима“. Оваа тенденција настапила како тежнеење поезијата да добие што поголема природност во изразувањето. Мајстор на слободниот стих е [[Мајаковски]]. === Сонет === Посебен вид на стихови и нивно организирање во строфи е сонетот. Сонетот е таква песна составена од 14 стихови кои се распоредени во две строфи од по четири стиха (или две катрени) и две строфи по три стиха. Таму каде што постои петнаесетти стих, тој се добива од сите 14 стихови, и тоа се нарекува - сонетен венец ([[Петрарка]], [[Прешерн]]). Кога имаме таква појава, почетните букви на стиховите даваат име кое го читаме одгоре надолу, и тоа се нареуква „[[акростих]]“. Сонетот е стар вид на поезија и потекнува од старите трубадури. == Композиција на песна == Песната има специфична конструкција. Нејзин основен елемент е стихот. ''Стихот'' претставува еден ред од песната, кој е покус од редот во текстот и се забележува со голо [[око]]. Стиховите се стегнати изрази со специфична звучност, значење и ритмика. Повеќе стихови оформуваат [[строфа]]. ''[[Строфа]]'' е целина од одреден број стихови со [[ритам]] и [[интонација]] (може и [[рима]]). Таа претставува мисловна целина. Според бројот на стиховите, разликуваме: * ''Моностих'' е [[строфа]] со еден [[стих]]. * ''[[Дистих]]'' е [[строфа]] составена од два стиха. ''Денови ли се — денови'' ''аргатски маки големи!'' („[[Денови]]“ - [[Кочо Рацин]]) * ''Терцет'' или ''терцина'' е [[строфа]] од три стиха. Тука најчесто се римуваат првиот и вториот [[стих]], а третиот се римува со третиот од следната строфа. ''Сега сме само спокој,'' ''сонуван сакан спокој'' ''самотија и свежина —'' ''Празнично пркни пеперуго,'' ''пепелава пеперуго,'' ''по полската полежина —'' („[[Сонатина]]“ - [[Г. Тодоровски]]) * ''Катрен'' е [[строфа]] од четири стиха и овој облик е најраспространет. ''Два конца парај од срцето, драги,'' ''едниот црн е, а другиот црвен,'' ''едниот буди морничави таги,'' ''другиот копнеж и светол и стрвен.'' („[[Везилка]]“ - [[Блаже Конески]]) Понатаму, постојат строфи и со поголем број стихови, како: * ''Пентина'' (квинта, квинтила) - [[строфа]] од пет стиха; * ''Секстина'' - [[строфа]] од шест стиха; * ''Септима'' - од седум стиха; * ''Октава'' - од осум стиха; * ''Нона'' - од девет стиха. Според организацијата на строфите, песните може да бидат: * ''Астрофични'', песни кои немаат строфи, односно стиховите се подредени еден под друг; * ''Строфични'', песни кои имаат строфи со ист број стихови; * ''Хетерострофични'', песни кои имаат строфи со различен број стихови (на пример песната од [[Србо Ивановски]] „[[Градот на принцезата Пастрмка]]“). === Метрика === [[Метрика (книжевност)|Метрика]] е должина на стихот, односно го означува бројот на слоговите во еден [[стих]]. Во стихот има и вообичаени паузи наречени цезури. Нив ги среќаваме кај подолгите стихови. Стиховите го добиле името по бројот на слоговите: '''Четверец''' е [[стих]] со четири слога, со кратка пауза на крајот од стихот. Најчесто, тоа е стих од два двосложни збора, но не мора, како што е на пример песната „На чужина“ од [[Константин Миладино]]в: ''...Ах миленце,'' ''Ти пиленце!'' ''Как си била'' ''Златокрила...'' Стиховите во оваа песна се со четири слога: ах - ми - лен - це (4) / ти-пи-лен-це (4) / как-си-би-ла (4) / зла-то-кри-ла (4) и затоа е четверец. '''Петерец''' е [[стих]] со пет слога и кратка пауза на крајот. Вакви песни не се многу вообичаени во нашето творештво, но се среќаваат петерци во комбинација со други (со ''седмерец'', на пример). Во народната песна „[[Македонско девојче]]“ е комбиниран ''седмерецот'' и ''петерецот'': ''Македонско девојче,'' ''китка шарена,'' ''во градина набрана'' ''дар подарена...'' ''(ма-ке-дон-ско-де-вој-че / кит-ка-ша-ре-на: 7 / 5) '' '''Шестерец''' е [[стих]] со шест слога и го среќаваме во македонската народна поезија. '''Седмерец''' е [[стих]] со седум слога и цезура ([[пауза]]) најчесто по четвртиот [[слог]]. '''[[Осмерец (стих)|Осмерец]]''' е од осум слога со цезура по четвртиот или по петтиот [[слог]]. Осмерецот е еден од најзастапените во нашата народна поезија. ''Што ми е мило ем драго'' ''На Струга дуќан да имам'' ''Оф леле леле либе ле'' ''Срцево ми го изгоре...'' (од „На Струга дуќан да имам“ - народна песна) '''Деветерец''' е [[стих]] од девет слога. Ретко се среќава во нашата народна поезија, но сепак го има. Во народната песна „[[Нели ти стига]]“, првите два стиха се деветерци, а потоа песната продолжува со вообичаените десетерци: ''Откако те млада заљубив'' ''и по тебе памет изгубив.'' (од „Нели ти стига“ - народна песна) '''Десетерец''' е [[стих]] од десет слога и е најраспространет во народната [[песна]]. Го има и во лирските и во лирско-епските, а најзастапен е во епските. Затоа е познат уште и како јуначки десетерец. Цезурата може да биде по четвртиот, по петтиот или по шестиот слог. ''Туѓината пуста да остане'' ''Која од либето ме раздели'' ''Што го чекам време три години...'' (од „Туѓината пуста да остане“ - лирска народна песна) ''Тога рече Марко Кралевиќе:'' ''- Бог те убил црна Арапино!'' ''Ал се смееш, ал вистина маваш,'' ''ал од кожув правот ми го тресеш?'' (од „Марко Крале ја одметнува свадбарината“ - епска народна песна) '''Единаесетерец''' е стих од единаесет слога, со можност за две цезури во еден [[стих]] - по третиот и шестиот [[слог]]. '''Дванаесетерец''' е [[стих]] од дванаесет слога и се јавува со цезура во средината по шестиот [[слог]] или со две цезури: по четвртиот и по осмиот [[слог]]. ''Распукала, распукала Шар Планина,'' ''(Ајде) распукала, распукала Шар Планина,'' ''Ми поклопи, ми поклопи три овчара,'' ''(Ајде) ми поклопи, ми поклопи три овчара.'' (од Распукала Шар Планина - народна песна) '''Тринаесетерец''' е [[стих]] од тринаесет слога. Ова всушност е десетерец во кој по петтиот или по десеттиот [[слог]] е вметнат еден збор од три слога кој се повторува како [[рефрен]]. ''Ќе те опитам, Јано ле, што црно носиш?'' ''Ал татка жалиш, Јано ле, ал мила мајка?'' ''Ни татка жалам, лудо ле, ни мила мајка,'' ''Тук си го жалам, лудо ле, лудото младо...'' (од Зборникот на Миладиновци - народна песна) '''Четиринаесетерец''' е [[стих]] од четиринаесет слога кој се добива по истиот принцип како тринаесетерецот. Стихот може да се подели на два седмерци или на осмерец и шестерец каде се вметнуваат зборови кои служат како [[рефрен]] и за продолжување на стихот. ''Топи, топи, мила мајко, мојве љути рани,'' ''Топам, топам, мили синко, твојте љути рани.'' ''Кажи, кажи, мили синко, што грех си сторило?'' ''Да ти кажам, мила мајко, што грех сум сторило...'' (од Зборникот на Миладиновци - народна песна) '''Петнаесетерец''' е [[стих]] од петнаесет слога. Овој стих е редок во нашата [[народна песна]], но се среќава, исто така со повторување на зборови. ''Бог да убиет, Милкано мори, твојата мајка,'' ''Што ми те изми, Милкано мори, и те промена,'' ''И ти нареди, Милкано мори, дронано сребро,'' ''Дробноно сребро, Милкано мори, на бело грло...'' (од Зборникот на Миладиновци - народна песна) '''Шеснаесетерец''' е [[стих]] од шеснаесет слога, кој всушност е составен од два осмерца. Го има во нашата [[народна поезија]] под чие влијание се јавува и во поезијата на [[Константин Миладинов]]. ''Голапче мало хубаво, голапче златокрилесто,'' ''Кога ти дојде при мене? И кога в часот побегна? —'' ''Ушче ја глас ти не слушнаф: ушче те харно не видоф,'' ''Дан ми се, мило, наљути? Дан ми се, добро насрди!'' ''Зашч не ти хубост пофалиф, зашч не ти крилја помазниф?...'' (од Голапче - Константин Миладинов) == Видови стихови == '''Силабичен стих''' е [[стих]] со одреден [[број]] слогови. Кај него нема ритмички стапки, туку е важен бројот на слоговите - метриката, цезурата ([[пауза]] во средина на стихот) и паузата на крајот од стихот. Во сите стихови на песната мора да има еднаков [[број]] слогови. Силабичниот стих е широко застапен во македонската [[народна песна]]. '''Тонски стих''' е [[стих]] кој има еднаков [[број]] акцентирани слогови. Тука бројот на слоговите не мора да биде ист туку е важна ритмичката стапка. '''Силаботонски стих''' е [[стих]] кој има еднаков [[број]] слогови и еднаков број [[ритмички стапки]]. Нагласените и ненагласените слогови рамномерно се повторуваат. ''Стани си утре порано'' ''дојди си вечер подоцна,'' ''наутро радост понеси'' ''навечер тага донеси —...'' ([[Денови]] - [[Кочо Рацин]]) Во овој пример имаме еднаков [[број]] слогови во стиховите - осмерец; како и комбинирана ритмичка стапка: дактил - [[трохеј]] - [[дактил]]. Затоа овие стихови се силаботонски. '''Скалест стих''' е графички раскинат [[стих]], со тоа што дел од него се пренесува во нов ред. Со раскинувањето на стихот се постигнува емоционално нагласување или пауза. ''Таму —'' ''кај пламен народен пламти,'' ''и пушки грмат'' ''кај борци за зори јасни'' ''за живот'' ''во смрт без жалба минат, —'' ''другарко, таму љубовта расне!'' („Љубов“ - А. Шопов) ''Слободен стих'' е [[стих]] во кој нема ограничувања во однос на ритмичките стапки, силабичноста, тонот, ниту групирањето во строфи или римувањето. За слободниот [[стих]] е важна интонацијата, па затоа е наречен и [[интонациски стих]]. ==Теорија на поезијата== Голем број писатели, [[Естетика|естетичари]] и [[Филозофија|философи]] ја разгледувале суштината на поезијата и нејзините односи со другите [[Наука|науки]]. На пример, зборувајќи за поетите, римскиот поет [[Овидиј]] вели: „Во нас е господ; тој нè поттикнува, со него гориме“ (''Fasti'', VI), како и „Нè викаат свети пророци и миленици на боговите“ (''Amores'', III и IX).<ref>Miguel Servantes, ''Uzorne priče''. Beograd: Rad, 1963, стр. 120.</ref> Во еден од дијалозите на [[Платон]], [[Сократ]] ја дава следнава [[дефиниција]]: поетот е нешто лесно, крилато и свето - толкувач на божествата.<ref name="Laguna 2018">Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 260.</ref> Сличен став има и [[Јован Дучиќ]] според кого „поетот е првиот кој го објавил [[Бог]]а“,<ref name="ReferenceA">Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 263.</ref> а поетите „живеат во вечно неспокојство да го објаснат [[божество]]то низ неговите дела и да го посведочат со своето сопствено творење“.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 24.</ref> Поетот е толкувач на божеството, зашто тоа е слика на човечкиот идеал, а поетот секогаш говори само за највисоките вредности. Оттука, според Дучиќ, ниту еден поет не е безбожен, туку поетот е религиозен, зашто поетите ја измислиле [[религија]]та. Затоа, дури и кога се сомнева, поетот верува.<ref name="ReferenceA"/> Уште повеќе, луѓето го сметаат поетот за најбизок до божеството.<ref name="Laguna 2018"/> Во есејот „За поетот“, Дуќиќ вели дека поетите сметаат дека реалниот свет не е доволно голем ни доволно убав и затоа тие создаваат за да го усовршат светот.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 135.</ref> Тој смета дека само поетот создава, зашто само тој мисли за да измисли нешто. Поетот е секогаш идеалист, зашто сите нешта ги гледа низ призмата на идеалот и совршенството. Но, тоа не значи дека поетот нема чувство за стварноста, туку напротив, поетите се единствените кои ја поместуваат стварноста до крајните граници. Поетот е супер-реалист, тој ја гледа стварноста најдобро и единствено тој ги гледа недостатоците во неа; тој најдобро ја познава врската од денешната непотполна стварност до нејзиното утрешно усовршување. Поетот мисли потсвесно, тој е интуитивен и она што не постои, тој го гледа како да постои.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 262.</ref> Според него, поетот е оптимист по својата природа, зашто тој е единствената творечка сила и тој оди до крајните граници на можностите, а често и надвор од тие граници. Тој смета дека поезијата се раѓа како судар на две спротивности: идејата на вечноста наспроти [[идеја]]та на [[смрт]]та, [[љубов]]та како спојување на душата и телото, итн. Овие спротивности постојат во многу луѓе, но само ако човекот знае да им даде уметнички израз и подинечниот момент да го воопшти во сеопфатен човечки фатум, тогаш човекот станува поет.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 269-271.</ref> Притоа, Дучиќ смета дека колку е подлабоко, поетското дело е попросто; а колку е попросто, толку помалку може да се зборува за него.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 290.</ref> Во светот има само двајца творци: Бог и поетот; првиот започнува сè, а вториот сè довршува. Тајната на поетското создавање е исто толку длабока како и божјото создавање; не се знае како настанало поетското дело, како што не се знае како станала [[вселена]]та. Како делото се јаува во [[умо]]т на поетот и како тоа доаѓа до совршениот израз, тоа ниту самиот поет не може да го објасни, зашто градењето на делото се врши во матна душевна состојба. Големата тајна во која е создадено едно поетско дело останува мрачна тајна за сите и засекогаш; затоа, поетот е сосема поинаков човек, тој е повисок од другите луѓе зашто само тој ја претставува нивната есенција. Поетот гледа сè во вечноста и сè [[Хуманизам|хуманизира]], сè мери според човечката судбина и за него, светот е дел од човекот, а не обратно. За поетот, сè е убаво, но и сè е тажно и затоа, сите поети се тажни по својата [[филозофија]], а сите поетски дела се [[Меланхолија|меланхолични]]. Поетот ги мери нештата со [[душа]]та и затоа, науката мисли за светот, а тој чувствува за него. Поради тоа, [[наука]]та и поезијата никогаш нема да се помират меѓу себе, зашто големите [[Вистина|вистини]] ги кажуваат само поетите. Поетот е единствениот кој ги толкува нештата, тој ја бара крајната смисла на сè и сите нешта ги чувствува во нивниот однос кон [[човек]]от.<ref>Јован Дучић, ''Благо Цара Радована'' (друго издање). Београд: Laguna, 2018, стр. 259-261.</ref> Пишувајќи за улогата на поетот, македонскиот поет [[Блаже Конески]] смета дека, иако му дава важно и сериозно место, сепак не би се решил зборот „поет“ да го напише со голема буква. Во неговото сфаќање, поетот не е лишен од пророчка визија, но зад него не седат никакви виши сили, туку стои јазикотворечкиот колектив, со целата своја традиција кој секој нов креативен чин го вклучува во еден траен и непрекинат тек. Во тој поглед, Конески ја гради својата теорија за врската меѓу традицијата и подновувањето, која вклучува три фактори: традицијата, колективот и авторот. Имено, авторот ги внесува иновациите со санкција на колективот, а овие два фактора дејствуваат заедно со традицијата, која е жива и во колективот и во самиот автор.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 188-190.</ref> Според [[Гете]], стварноста ги обезбедува мотивите и градбата за поезијата, а задачата на поетот е од нив да создаде оживеана целина; оттука, ниеден реален предмет не е непоетичен, ако поетот знае вешто да го искористи.<ref>J. P. Ekerman, ''Razgovori sa Geteom: Poslednjih godina njegova života''. Beograd: Rad, 1960, стр. 29.</ref> Напротив, секој специјален случај станува општ и поетски токму со тоа што него ќе го изрази поетот.<ref>J. P. Ekerman, ''Razgovori sa Geteom: Poslednjih godina njegova života''. Beograd: Rad, 1960, стр. 47.</ref> Во таа смисла, задачата на поетот не е да ги изрази своите субјективни чувства, туку тој станува поет откако ќе го усвои и ќе успее да го изрази Светот.<ref>J. P. Ekerman, ''Razgovori sa Geteom: Poslednjih godina njegova života''. Beograd: Rad, 1960, стр. 38.</ref> Во продолжение, тој смета дека поетот треба да ги избегнува големите дела кои бараат голем напор и духовна сила за да се усоврши големата целина; притоа, ако поетот не успее да ја оствари таа целина, делото е уништено, а ако пак не успее целосно да ги разработи поединечните делови, тогаш ќе страда целината на делото. Наспроти тоа, предноста на малите поетски дела се состои во тоа што во нив поетот може да ги избере оние предмети со кои тој владее.<ref>J. P. Ekerman, ''Razgovori sa Geteom: Poslednjih godina njegova života''. Beograd: Rad, 1960, стр. 22-25.</ref> Според него, стварноста ги обезбедува мотивите, суштината и јадрото на поетското творештво, а задачата на поетот е од тоа да создаде убава оживеана целина.<ref>J. P. Ekerman, ''Razgovori sa Geteom: Poslednjih godina njegova života''. Beograd: Rad, 1960, стр. 23.</ref> Притоа, токму во мотивите, во ситуацијата, се состои вистинската суштина на поезијата.<ref>J. P. Ekerman, ''Razgovori sa Geteom: Poslednjih godina njegova života''. Beograd: Rad, 1960, стр. 46.</ref> Во расказот „[[Стаклениот лиценцијат]]“, [[Сервантес]] вели дека поезијата ги содржи во себе сите други [[Наука|науки]], се служи со нив и со нив се украсува себеси.<ref>Miguel Servantes, ''Uzorne priče''. Beograd: Rad, 1963, стр. 119.</ref> Слично на тоа, во [[роман]]от „[[Дон Кихот]]“, тој пишува дека поезијата е помалку корисна отколку пријатна, но неа ја украсуваат другите науки кои од неа ја очекуваат својата потврда, додека поезијата се служи со сите нив. Поезијата се состои од такви својства кои овозможуваат со неа да се создаде непроценлива вредност.<ref>Мигел де Сервантес, ''Дон Кихоте 2''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 130-131.</ref> Според него, поетот се раѓа од [[природа]]та и тој може да создава без никаква вештина и учење, но ако природната дарба се надгради со вештина, тоа ќе создаде совршен поет.<ref>Мигел де Сервантес, ''Дон Кихоте 2''. Београд: Службени гласник, 2011, стр. 132.</ref> [[Џакомо Леопарди]] смета дека, заедно со [[Филозофија|философијата]], поезијата претставува најблагородното, напрекрасното и најнеобичното нешто што човекот сака да го постигне и дека поезијата е врв на [[уметност]]а.<ref>Đ. Leopardi, ''Pesme i proza''. Beograd: Rad, 1964, стр. 97.</ref> Во [[есеј]]от „[[Митизација на реалноста]]“, полскиот писател и философ [[Бруно Шулц]] ја дефинира поезијата како тежнеење на првобитното слово, ослободено од дисциплината на практиката, кон поранешните врски, кон сопствено пополнување во ''смисла'' и тој стремеж на словото кон утробата, кон словната прататковина го нарекуваме поезија. Оттука, под поезија се подразбира „куси споеви на смислата меѓу зборовите, импулсивна регенерација на првобитните митови“. Според Шулц, поезијата им го враќа на зборовите нивното првобитно место, ги поврзува според некогашните значења. Кај поетот, зборот се повикува на својата суштинска смисла, се развива спонтано, според своите правила, си ја враќа својата интегралност. Затоа, секоја поезија е митологизирање, се стреми кон репродукција на митовите за светот. Поезијата доаѓа до смислата на светот дедуктивно, за разлика од науката која се стреми кон истото, но индуктивно, методично, врз основа на искуството. Процесот на осмислување на светот е тесно поврзан со зборот. Говорот е метафизички орган на човекот. Поетот им го враќа водството на зборовите преку новите споеви, кои настануваат од кумулацијата.<ref>Бруно Шулц, ''Митизација на реалноста''. Скопје: Бегемот, 2015, стр. 80-81.</ref> Во есејот „За стиховите“, рускиот поет [[Велимир Хлебников]] тврди дека стиховите воопшто не мора да бидат разбирливи, зашто по аналогија на [[магија]]та, дури и неразбирливите зборови се одликуваат со волшебна моќ. Оттука, пред поезијата не може да се постави барањето стиховите да бидат разбирливи како секојдневниот јазик и творештвото не смее да се негира затоа што е неразбирливо за определен слој читатели.<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 325-326.</ref> Според Карло Рагијанти, единствено поезијата не спаѓа во визуелните [[уметност]]и, затоа што, сама по себе, поезијата не може да се претставува. Претставувањето на поетскиот текст е апсурд, зашто не може да се претпостави дека поетскиот збор, за да трае, мора да бара некакво дополнување (сцена, глумци, [[режисер]]и, [[сценографија]], итн.).<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 97.</ref> На ваквото гледање се спротивставува [[Еуџенио Монтале]] кој, во есејот „Уметноста на претставата“ од 1957 година, вели дека ликовните елементи постојат дури и во невизуелните уметности. Според него, дури и кога некој човек рецитира некоја песна на самиот себе, тоа значи дека се следи нејзиниот тек, т.е. дека таа се претставува. Оттука, ако е апсурден поимот на претставената поезија, исто толку апсурден е и поимот на рецитираната поезија.<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 98.</ref> Во [[есеј]]от „Естетички суд“ од 1958 година, Монтале вели дека поезијата го претставува каменот на сопнувањето во [[естетика]]та. Според него, поезијата е половина говор, а половина нешто друго и поради тоа, таа е натрапник во естетичките расправи. Всушност, отсекогаш таа била таква, зашто таа постојано се спојувала и се издвојувала од уметностите и никогаш не се случило, дури и во врвните достигнувања на [[Надреализам|надреализмот]], поетот сосема да ја напушти фигуративноста. Притоа, поради поттиците што ги прима од другите видови уметности, поезијата станала сè повеќе прикажувачка.<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 120.</ref> Српскиот поет [[Миодраг Павловиќ]] смета дека во современиот свет поезијата ја нема онаа улога која ја играла во минатото, односно денес, техничките, [[Политика|политичките]] и [[Наука|научните]] дејности имаат поголемо значење од неа. Неподготвена на таквата подреденост, таа реагира или со повлекување во себе или со активно, па дури и агресивно, настојување сè повеќе да се замеша во светските работи и да стане неопходен инструмент на националниот престиж, на менталната хигиена и на политичките движења.<ref>Миодраг Павловић, „Од камена до света“, во: Васко Попа, ''Непочин-поље''. Београд: Просвета, 1963, стр. 8-9.</ref> Ова сфаќање се среќава и кај Блаже Конески, кој во своите есеи „[[Еден опит]]“ и „За поезијата“ смета дека само преголемата пристрасност може да тврди дека поезијата може да се постави на исто рамниште со науката и филозофијата. Според него, науката располага со многу поголема познавателна сила од поезијата. Оттука, ако се постави прашањето што му е попотребно на човештвото во иднината — поезијата или науката, јасно е дека одговорот ќе биде во полза на науката. Затоа, поправилно е ако се побараат други компоненти кои ја определуваат функцијата на поезијата, а според него, таа функција е актуализацијата. Имено, поезијата врши актуализација на речевата дејност, т.е. таа ги спасува зборовите, синтагмите и речениците од сивилото и заборавот, таа е актуализирна исказ и тоа е нејзината суштина. На тој начин, ако поезијата е подредена во однос на науката во поглед на познавателната моќ, таа има своја област во која настапува суверено — актуализацијата. Можеби, оваа манифестација на духот е поскромна од научното познание, но сепак, и таа манифестација е исто толку трајна и неизбежна. Иако мотивите на поеизјата се веќе избројани, тоа не ја исцрпува поезијата. Конески смета дека поезијата и науката не можат да се споредуваат на исто рманиште со цел да се валоризираат. Поезијата може да се споредува само со другите дејности кои исто така ја извршуваат функцијата на актуализацијата.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 183-188.</ref> ==Поезијата како тема во уметноста и во популарната култура== ===Поезијата како тема во книжевноста=== * „Песна за мојата песна“ - песна на македонскиот поет [[Петре М. Андреевски]].<ref>Петре М. Андреевски, 'Дениција''. Скопје: Три, 2005, стр. 7-8.</ref> * „Песна за нејзината песна“ - песна на Петре М. Андреевски.<ref>Петре М. Андреевски, 'Дениција''. Скопје: Три, 2005, стр. 17-18.</ref> * „Строфа“ - песна на српскиот писател [[Иво Андриќ]] од 1920 година.<ref>Иво Андрић, ''Ex Ponto - Немири - Лирика''. Београд: Просвета, 1977, стр. 194.</ref> * „Поет“ — песна на хрватскиот поет [[Звонимир Балог]].<ref>''Поетска читанка: Избор од македонската и светската поезија за деца'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2005, стр. 94.</ref> * „Благослов“ - песна на францускиот поет [[Шарл Бодлер]].<ref>Шарл Бодлер, ''Цвеће зла''. Београд: Култура, 1970, стр. 9-12.</ref> * „Чисто конкретна поезија“ - поетски циклус на рускиот поет [[Сергеј Бирјуков]].<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 220-221.</ref> * „Јас и песната“ - збирка поезија на македонскиот писател [[Генади Болиновски]] од 1957 година.<ref>Драган Мишкоски, „Разговор за делото „Игра на прозорецот“ од Генади Болиновски“, во: Генади Болиновски, ''Игра на прозорец'', Скопје: Култура, Наша книга, Мисла, Македонска книга, Детска радост, 1990, стр. 79.</ref> * „Песна“ - песна на полскиот поет [[Владислав Боњевски]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 110.</ref> * „Грижа и песна“ - песна на полскиот поет [[Владислав Боњевски]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 107.</ref> * „Поетската уметност“ - песна на францускиот поет [[Пол Верлен]].<ref>Pol Verlen, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 67-68.</ref> * „Руските поети“ - песна на рускиот поет [[Андреј Вознесенски]] од 1957 година.<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 42.</ref> * „Поетска вечер“ - кус расказ на македонскиот писател [[Драган Георгиевски]] од [[2013]] година.<ref>Драган Георгиевски, ''Метаморфузија'', Темплум, Скопје, 2013.</ref> * „Поетот и ѓаволот“ - песна на рускиот поет [[Николај Глазков]] од 1943 година.<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 16-17.</ref> * „Поетот Мистрал“ - расказ на францускиот писател [[Алфонс Доде]] од 1869 година.<ref>Alphonse Daudet, ''Pisma iz mog mlina''. Zagreb: Znanje, 1986, стр. 129-136.</ref> * „Песна“ (српски: ''Песма'') - песна на српскиот поет [[Јован Дучиќ]].<ref>Јован Дучић, ''Сабрана дела II, Песме љубави и смрти''. Београд: Народна просвета (без дата), стр. 18-19.</ref> * „Бескрајна песна“ (српски: ''Бескрајна песма'') - песна на Јован Дучиќ.<ref>Јован Дучић, ''Сабрана дела II, Песме љубави и смрти''. Београд: Народна просвета (без дата), стр. 28-29.</ref> * „Мирна песна“ - песна на Јован Дучиќ.<ref>Јован Дучић, ''Сабрана дела II, Песме љубави и смрти''. Београд: Народна просвета (без дата), стр. 46-47.</ref> * „Најтажната песна“ (српски: ''Најтужнија песма'') - песна на Јован Дучиќ.<ref>Јован Дучић, ''Сабрана дела II, Песме љубави и смрти''. Београд: Народна просвета (без дата), стр. 80-81.</ref> * „Глумица“ — кус расказ на македонскиот писател [[Ѓоко Здравески]] од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 16.</ref> * „Ситничар“ — кус расказ на Ѓоко Здравески од 2019 година.<ref>Ѓоко Здравески, ''Отсечки стварност''. Скопје: Бегемот, 2019, стр. 27.</ref> * „Ars poetica“ - песна на полскиот поет [[Јарослав Ивашкјевич]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 57.</ref> * „На слепиот поет“ - песна на францускиот поет [[Виктор Иго]].<ref>Viktor Igo, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 52.</ref> * „Поет“ - песна на Виктор Иго.<ref>Viktor Igo, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 12-13.</ref> * „На поетот кој ми испрати орелско перо“ - песна на Виктор Иго.<ref>Viktor Igo, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 53.</ref> * „Тибул“ (српски: ''Tibulo'') - песна на српскиот поет [[Војислав Илиќ]].<ref>Zoran Mišić, Antologija srpske poezije. Nolit, Beograd, 1963, стр. 95.</ref> * „Песна за песната“ (српски: ''Песма о песми'') - песна на српскиот поет [[Јован Јовановиќ - Змај]].<ref>Јован Јовановиħ Змај, ''Песме''. Београд: Рад, 1963, стр. 23-29.</ref> * „Македонски поети“ — песна на македонскиот поет [[Блаже Конески]] од 1989 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 128.</ref> * „На моите песни“ — песна на Блаже Конески од 1991 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 131.</ref> * „Занает“ — песна на Блаже Конески од 1989 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 130.</ref> * „Поетика“ — песна на Блаже Конески од 1987 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 99.</ref> * „Трактат за зачетокот на песната“ — песна на Блаже Конески од 1984 година.<ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 93.</ref> * „Песната“ — песна на Блаже Конески од 1988 година.<ref>Блаже Конески, ''Црква''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 18.</ref> * „Песните“ — песна на Блаже Конески од 1955 година.<ref>Блаже Конески, 'Везилка''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 7.</ref><ref>Блаже Конески, ''Збор и опит 1''. Скопје: Арс Ламина - публикации, Арс Либрис, 2021, стр. 42.</ref> * „Џиџе“ — песна на Блаже Конески.<ref>Блаже Конески, ''Црн овен''. Скопје: Арс Ламина - публикации, 2021, стр. 26.</ref> * „Песна за песната“ (хрватски: ''Pjesma o pjesmi'') - песна на хрватскиот писател [[Мирослав Крлежа]].<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 18-19.</ref> * „Момчето ги носи своите први песни на преглед“ (хрватски: ''Mladić nosi svoje prve pjesme na ogled'') - песна на Мирослав Крлежа.<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 88-92.</ref> * „Поетот во Њујорк“ (шпански: ''Poeta en Nueva York'') - поетска збирка на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]].<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Неверна жена''. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982.</ref> * „Разговор со финансискиот инспектор за поезијата“ (руски: ''Разговор с фининспектором о поэзии'') - песна на [[Владимир Мајаковски]] од 1926 година.<ref>Владимир Мајаковски, ''На сет глас''. Скопје: Македонска книга, 1970.</ref><ref>Владимир Мајаковски, ''Песме и поеме''. Нови Сад: Академска књига, 2015, стр. 148-156.</ref> * „Нејасна песна“ (српски: ''Nejasna pesma'') - песна на српската поетеса [[Десанка Максимовиќ]].<ref>Desanka Maksimović, ''Izabrane pesme'' (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985.</ref> * „Поезија“ - песна на Десанка Максимовиќ.<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 3.</ref> * „Приказна за поетот“ (српски: ''Priča o pesniku'') - песна на Десанка Максимовиќ.<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 4.</ref> * „Поетот и пролетта“ (српски: ''Pesnik i proleće'') - песна на Десанка Максимовиќ.<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 5.</ref> * „Поетовата биста во паркот“ (српски: ''Pesnikov kip u parku'') - песна на Десанка Максимовиќ.<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 7-8.</ref> * „Поетот и родниот крај (''Pesnik i zavičaj'')“ - песна на Десанка Максимовиќ.<ref>Desanka Maksimović, ''Izabrane pesme'' (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 195.</ref> * „Подарокот на песната“ ('француски: 'Don du poëme'') - песна на францускиот поет [[Стефан Маларме]].<ref>Стефан Маларме, ''Песме''. Београд: Култура, 1970, стр. 16-17.</ref> * „Поет на 21-от век“ - краток расказ на македонскиот писател Стефан Марковски од 2015 година.<ref>{{Наведена книга|title=Продавачот на ветар и магла и други приказни|last=Марковски|first=Стефан|publisher=Библиотека „Гоце Делчев“ Гевгелија|year=2015|isbn=|location=|pages=}}</ref> *„Народниот поет“ - песна на македонскиот писател [[Стефан Марковски]] од 2016 година.<ref>{{Наведена книга|title=Сиво сјаат вселените|last=Марковски|first=Стефан|publisher=Дом на култура „Кочо Рацин“|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *„Слем поет“ - краток расказ на македонскиот писател Стефан Марковски од 2017 година.<ref>{{Наведена книга|title=Смртта долетува насмевната|last=Марковски|first=Стефан|publisher=Бран|year=2017|isbn=|location=Струга|pages=}}</ref> * „Митинг на поезија“ (''Митинг поезије'') - кус расказ на македонскиот писател [[Митко Маџунков]] од 1984 година.<ref>Митко Маџунков, ''Међа света''. Београд: Просвета, 1984, стр. 152.</ref> * „Кутриот поет“ - песна на полскиот поет [[Чеслав Милош]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 150-151.</ref> * „Слеп поет“ - песна на српскиот поет [[Бранко Миљковиќ]].<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, култура, Македонска книга, 1988, стр. 24.</ref> * „Судбината на поетот“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 85.</ref> * „Песна и наслов“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 111.</ref> * „Орфичка песна“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 86.</ref> * „Њубовта на поезијата“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 89.</ref> * „Уморна песна“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 92-93.</ref> * „Критика на метафората“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 94.</ref> * „Беда на поезијата“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 95.</ref> * „Проветрување на песната“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 96-97.</ref> * „Поезија сите ќе пишуваат“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 101.</ref> * „Поет“ - кус расказ на италијанскиот писател [[Еуџенио Монтале]].<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 155-157.</ref> * „[[Поезијата не постои]]“ - расказ од истоимената збирка раскази на Еуџенио Монтале од 1973 година.<ref>Serđo Tukoni, „Euđenio Montale“, во: Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 169.</ref> * „[[На поетот (Коле Неделковски)|На поетот]]“ — песна на македонскиот поет [[Коле Неделковски]].<ref>Коле Неделковски, ''Стихови''. Кочо Рацин, Скопје, 1958, стр. 70.</ref> * „Почеток на песната“ (српски: ''Početak pesme'') - песна на српскиот поет [[Миодраг Павловиќ]].<ref>Miodrag Pavlović, Izabrane pesme. Beograd: Rad, 1979, стр. 68.</ref> * „Епитаф на словенскиот прапоет“ (српски: ''Epitaf slovenskom prapesniku'') - песна на српскиот поет Миодраг Павловиќ.<ref>Miodrag Pavlović, Izabrane pesme. Beograd: Rad, 1979, стр. 58-59.</ref> * „Опело - На поетот загинат од бомбардирањето“ (српски: ''Opelo - Pesniku poginulom od bombardovanja'')- песна на српскиот поет [[Миодраг Павловиќ]].<ref>Miodrag Pavlović, ''Izabrane pesme''. Beograd: Rad, 1979, стр. 27-29.</ref> * „Поезија“ - песна на рускиот писател [[Борис Пастернак]] од 1922 година.<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 104-105.</ref> * „Смртта на поетот“ - поетски циклус на рускиот писател Борис Пастернак од 1930-1931 година.<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 204-224.</ref> * „Дефиниција на поезијата“ - песна на рускиот поет Борис Пастернак од 1917 година.<ref>''Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига II: Прва четвртина – средина XX века (авангарда и социјалистички реализам)''. Београд: Paidea, 2007, стр. 78.</ref> * „Поетите на XIX век“ - песна на унгарскиот поет [[Шандор Петефи]].<ref>Šandor Petefi, ''Sloboda i ljubav''. Beograd: Rad, 1969, стр. 60-61.</ref> * „Првата песна“ (српски: ''Прва песма'') - песна на српскиот поет [[Владислав Петковиќ - Дис]].<ref>''Vladislav Petković Dis''. Beograd: Mlado pokolenje, 1971, стр. 52-54.</ref> * „Ако сакаш да напишеш песна“ — песна на македонскиот писател [[Видое Подгорец]].<ref>Видое Подгорец, ''И сончогледите спијат''. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1990, стр. 5.</ref> * „Споменик од песни“ — песна на Видое Подгорец.<ref>Видое Подгорец, ''И сончогледите спијат''. Скопје: Македонска книга, Детска радост, Култура, Мисла, Наша книга, 1990, стр. 6.</ref> * „Воскреснувањето на споменикот на поетот“ (српски: ''Васкрс песниковог споменика'') - песна на српскиот поет [[Васко Попа]].<ref>Vasko Popa, ''Pesme''. Beograd: Bigz, 1978, стр. 190.</ref> * „На моите песни“ (српски: ''Мојим песмама'') - песна на српскиот писател [[Јован Стерија Поповиќ]].<ref>''Родољубиве песме''. Београд: Просвета (без дата), стр. 15-16.</ref> * „Памети тој“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 143.</ref> * „Разговор на издавачот со поетот“ — песна на рускиот поет [[Александар Пушкин]].<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 87-93.</ref> * „Поетот и толпата“ — песна на Александар Пушкин од 1828 година.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 176-177.</ref> * „Прозаикот и поетот“ — песна на Александар Пушкин.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 133.</ref> * „На другарот стихотворец“ — песна на Александар Пушкин.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 94-96.</ref> * „Поет“ — песна на Александар Пушкин.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 154.</ref> * „На поетот“ — песна на Александар Пушкин од 1830 година.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 209.</ref> * „На поетот“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Песнику'') — песна на српскиот поет [[Милан Ракиќ]].<ref>Милан Ракић, ''Песме''. Рад, Београд, 1963, стр. 111.</ref> * „Седумгодишни поети“ - песна на францускиот поет [[Артур Рембо]] од 1871 година.<ref>Артур Рембо, ''Боравак у паклу''. Београд: Култура, 1968, стр. 23-26.</ref> * „Поет“ - песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 84.</ref> * „Кутриот поет Стахура“ - песна на полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]] од 2003 година.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 261-262.</ref> * „На рабовите на поезијата“ - песна на Тадеуш Ружевич.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 175-178.</ref> * „На површината и во средината на песната“ - песна од истоимената поетска збирка на Тадеуш Ружевич од 1983 година.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 91-94.</ref><ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 4.</ref> * „Уште еден обид“ - песна на Тадеуш Ружевич.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 103-104.</ref> * „Патетична песна“ - песна на Тадеуш Ружевич од 1967 година.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 61-62.</ref> * „Мојата поезија“ - песна на Тадеуш Ружевич.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 59.</ref> * „За одредени особини на таканаречената поезија“ - песна на Тадеуш Ружевич.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 34-35.</ref> * „Кој е поет“ - песна на Тадеуш Ружевич.<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 181-182.</ref><ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 31.</ref> * „Да се биде поет“ - збирка поезија на чешкиот поет [[Јарослав Сајферт]] од [[1984]] година.<ref>„Izabrana bibliografija Jaroslava Sajferta“ во: Jaroslav Sajfert, ''Stub kuge''. Beograd: Mali vrt, 2014, стр. 93-94.</ref> * „Ковчези“ — краток расказ на македонската писателка [[Оливера Ќорвезироска]] од 2021 година.<ref>Оливера Ќорвезироска, ''Престапни години (прозен календар)''. Скопје: Бегемот, 2021, стр. 83.</ref> * „Песните ми се отруени“ - песна на германскиот поет [[Хајнрих Хајне]].<ref>Hajnrih Hajne, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, стр. 16-17.</ref> * „Жените на поетите“ - песна на полскиот поет [[Јежи Харасимович]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 237.</ref> * „Господинот Когито и поетот во одредени години“ - песна на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 118-121.</ref> * „Најпрвин дојде чиста...“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 59.</ref> * „Песна“ — песна на Хуан Рамон Хименес.<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 41.</ref> * „Поет“ — песна на рускиот поет [[Велимир Хлебников]].<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 129.</ref> * „Збогувањето на поетот“ ([[германски]]: ''Sängers Abschied'') - песна на германскиот поет [[Фридрих Шилер]].<ref>Fridrih Šiler, ''Knjiga poezije''. Beograd: Rad, 1964, стр. 60.</ref> * „Поделбата на земјата“ (германски: ''Die Teiling der Erde'') - песна на Фридрих Шилер.<ref>Fridrih Šiler, ''Knjiga poezije''. Beograd: Rad, 1964, стр. 55-56.</ref> * „Книжевна вечер“ - песна на полската поетеса [[Вислава Шимборска]].<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 67.</ref> * „Рецензија за ненапишана песна“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 197-198.</ref> * „Трема“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 215-216.</ref> * „Некои ја сакаат поезијата“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 262.</ref> * „Поетовиот грозен сон“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 359-360.</ref> * „Речиси секоја песна“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 368-369.</ref> * „Идеја“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 375-376.</ref> * „На сопствениот стих“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 415.</ref> * „Песната и годините“ - песна на македонскиот поет [[Ацо Шопов]].<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 79-80.</ref> * „Како најубави катрени од народната поезија“ - песна на Ацо Шопов.<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 150-151.</ref> * „Клошарска песна на поетот“ - песна на Ацо Шопов.<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 137-138.</ref> * „Калифот Ал-Мансур и поетот“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 62.</ref> ===Поезијата како тема во музиката=== * „Разговор со даночниот инспектор за поезијата“ (англиски: ''Talking with the Taxman About Poetry'') — албум на англискиот рок-музичар [[Били Брег]] (''Billy Bragg'') од 1986 година.<ref>[http://www.allmusic.com/album/talking-with-the-taxman-about-poetry-mw0000193057 All Music, Billy Bragg - Talking with the Taxman About Poetry (пристапено на 10.1.2016)]</ref> * „Песна од осум стихови“ ([[англиски]]: ''Eight Line Poem'') — песна на британскиот рок-музичар [[Дејвид Боуви]] од 1971 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/1718-David-Bowie-Hunky-Dory Discogs, David Bowie – Hunky Dory (пристапено на 4.3.2022)]</ref> * „Поезија“ (англиски: ''Poetry'') — песна на американската [[рап]]-група [[Буги Даун продакшнс]] (''Boogie Down Productions'') од 1987 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=gdpI8WQJ9UE YouTube, Poetry-Boogie Down Productions (пристапено на 4.4.2018)]</ref> * „Поет“ (англиски: ''The Poet'') — музички албум на американскиот [[Соул-музика|соул-музичар]] [[Боби Вомак]] (''Bobby Womack'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/154559-Bobby-Womack-The-Poet Bobby Womack – The Poet (пристапено на 17.2.2023)]</ref> * „Поема“ (англиски: ''Poem'') — песна на британската рок-група [[Клок ДВА]] (''Clock DVA'') од 1983 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/5381-ClockDVA-Advantage ClockDVA* – Advantage (пристапено на 3.6.2022)]</ref> * „Рубајат“ (''Rubaiyat'') — песна на британската музичка група [[Колдкат]] (''Coldcut'') од 1997 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/34584-Coldcut-Let-Us-Play Coldcut – Let Us Play! (пристапено на 25.5.2022)]</ref> * „Тажна поезија“ (англиски: ''Sad Poetry'') — песна на австралиската [[Поп-музика|поп]]-[[Рок-музика|рок]] група [[Ментал ес енитинг]] (''Mental As Anything'') од 1981 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=rYg51oLYrqU&index=12&list=PL3QMLcsJTbd8PRAEtCTKUchMNlDfnT1_K YouTube, Mental As Anything - Sad Poetry (пристапено на 6.7.2017)]</ref> * „Поет“ (англиски: ''The Poet'') — песна на американската соул-[[Фанк|фанк]] група ''[[Sly & The Family Stone]]'' од 1971 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/78507-Sly-The-Family-Stone-Theres-A-Riot-Goin-On Sly & The Family Stone – There's A Riot Goin' On (пристапено на 22.2.2024)]</ref> * „Поеми“ (англиски: ''Poems'') — песна на британскиот [[трип-хоп]] музичар [[Трики]] (''Tricky'').<ref>[https://www.discogs.com/Tricky-The-Best-Of/release/4207386 Discogs, Tricky – The Best Of (пристапено на 8.2.2021)]</ref> ===Поезијата како тема во филмот=== * „[[Враќање на поетот (филм од 2005)|Враќање на поетот]]“ – ерменски [[документарен филм]] од 2005 година, во [[режија]] на [[Харутјан Хачатријан]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |title=Кинотека на Македонија, „Филмска програма - февруари 2017“ (пристапено на 7.3.2017) |accessdate=2017-10-10 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002093657/http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |url-status=dead }}</ref> == Поврзано == *[[Ритмичка стапка]] *[[Стих]] *[[Рима]] == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Поезија| ]] [[Категорија:Книжевност]] grek91k4cx7ab0w16mt4wcobthyy2wt 0 1413 5534122 5419621 2026-04-03T22:59:18Z Buli 2648 /* Полско-литванска Државна Заедница */ 5534122 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава |native_name = ''Rzeczpospolita Polska'' |conventional_long_name = Република Полска |common_name = Полска |flag_border = Flag of Poland (normative).svg |image_flag = Flag_of_Poland.svg |image_coat = Herb Polski.svg |image_map = EU-Poland.svg |map_caption = {{map_caption |location_color=темнозелена |region=[[Европа]] |region_color=темносива |subregion= [[Европска унија]] |subregion_color=lсветлозелена |legend=Location Poland EU Europe.png}} |national_anthem = „[[Домбровска мазурка]]“<br />(''Mazurek Dąbrowskiego'') [[File:Mazurek Dabrowskiego.ogg|center]] |national_motto = ''Бог, чест, татковина'' |official_languages = [[Полски јазик|полски]] |capital = [[Варшава]] |latd=52 |latm=13 |latNS=N |longd=21 |longm=02 |longEW=E |largest_city = [[Варшава]] |demonym = [[Полјаци|Полјак]], [[Полјаци|Полјачка]] |government_type = [[Парламентарна република]] |leader_title1 = [[Претседател на Полска|Претседател]] |leader_title2 = [[Премиер на Полска|Премиер]] |leader_name1 = [[Анджеј Дуда]] |leader_name2 = [[Доналд Туск]] |accessionEUdate = 1 мај 2004 |EUseats = 54 |area_rank = 70та |area_km2 = 312679 |area_sq_mi = 120.726 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |percent_water = 3.07 |population_estimate = {{Increase}} 40,044,574 |population_estimate_year = 2024 |population_estimate_rank = 35та |population_density_km2 = 123 |population_density_sq_mi = 319.9 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> |population_density_rank = 82ра |GDP_PPP = {{Increase}} $1.726 милијарди |GDP_PPP_year = 2024 |GDP_PPP_per_capita = {{Increase}} $36,770 |GDP_nominal = {{Increase}} $871.5 милијарди |GDP_nominal_year = 2024 |GDP_nominal_per_capita = {{Increase}} $24,115 |Gini = 27.2 <!--number only--> |Gini_year = 2020 |Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> |Gini_ref = <ref>{{Наведено списание|url=https://fred.stlouisfed.org/series/SIPOVGINIPOL|title=GINI Index for Poland|date=17 October 2016|publisher=|accessdate=25 April 2017}}</ref> |Gini_rank = |HDI = 0.890 <!--number only--> |HDI_year = 2024<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> |HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> |HDI_ref = <ref name="HDI">{{Наведена мрежна страница |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=14 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme }}</ref> |HDI_rank = 36та |currency = [[Полска злота]] |currency_code = PLN |time_zone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |utc_offset_DST = +2 |time_zone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |drives_on = right |calling_code = +48 |cctld = [[.pl]] | official_website = [https://poland.pl/ poland.pl] |footnote_a = {{note|a|a}} The area of Poland, as given by the Central Statistical Office, is {{convert|312679|km2|sqmi|abbr=on}}, of which {{convert|311888|km2|sqmi|abbr=on}} is land and {{convert|791|km2|sqmi|abbr=on}} is internal water surface area.<ref name="CSO_2008" /> |footnote_b = {{note|b|b}} The adoption of Christianity in Poland is seen by many Poles, regardless of their religious affiliation or lack thereof, as one of the most significant events in their country's history, as it was used to unify the tribes in the region.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=39SoSG4NGAoC&pg=PA77&lpg=PA77&dq=poland%27s+millennium&sig=uQ-qK9oxqMuHmVvZJj8lszrm1 |title=Disruptive Religion: The Force of Faith in Social-movement Activism |work=Books.google.com |date= |accessdate=9 September 2013}}</ref> <!----ORPHANED: |footnote_? = {{note|?|?}} See, however, [[Unofficial mottos of Poland]]. |footnote_? = {{note|?|?}} Although not [[official language]]s, [[Чешки јазик|Czech]], [[Кашубски јазик|Кашубски]], [[Германски јазик|Германски]], [[Унгарски јазик|Hungarian]], [[Lithuanian language|Lithuanian]], [[Silesian language|Silesian]], [[Slovak language|Slovak]], [[Белоруски јазик|Белоруски]], и [[Украински јазик|Украински јазик]] користени во[[Bilingual communes in Poland|twenty communal offices]].{{Citation needed|date=March 2017}} -----> |population_census={{Increase}} 38,036,118|population_census_year=2022|legislature=[[Парламент]]|upper_house=[[Сенат]]|lower_house=[[Сејм]]}} '''Република Полска''' (''Жечпосполита Полска'', {{langx|pl|Rzeczpospolita Polska}}, ''Жечпосполита Полска'') — земја во [[Средна Европа]] која се наоѓа помеѓу [[Германија]] на запад, [[Чешка]] и [[Словачка]] на југ, [[Украина]] и [[Белорусија]] на исток и [[Балтичко Море|Балтичкото Море]], [[Литванија]] и [[Русија]] на север. Полската држава е стара преку 1.000 години. Во XVI век, унијата [[Полска-Литванија]] била најбогатата и најмоќната земја во Европа. На [[3 мај]] [[1791]], Полска-Литванија го ратифицира првиот [[устав]] во Европа. Набрзо потоа, Полска престанува да постои 123 години, заради тоа што е разделена меѓу нејзините соседи [[Царска Русија|Русија]], [[Австрија]] и [[Прусија]]. Полска повторно се изборува за независност во 1918&nbsp;г. Во 1989, на првите делумно слободни избори во Полска по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], победува движењето Солидарност, а поразени се полските [[комунизам|комунистички]] владетели. Во [[1999]] Полска се приклучува кон [[НАТО]], а во [[2004]] станува и членка на [[Европска унија|Европската унија]]. Претседател e [[Анджеј Дуда]] ([[пол.]] ''Andrzej Duda''), а премиер e Матеуш Моравецки ([[пол.]] Mateusz Morawiecki). Главен град на Полска е [[Варшава]] ([[пол.]] Warszawa). По површина зафаќа 312.679 км², а брои население од 38.500.000 жители. == Историја == {{Главна|Историја на Полска}} === Праисторија === [[Податотека:Biskupin1.jpg|мини|лево|Реконструкција на населба од [[бронзено време]], [[Бискупин]], околу 700 п.н.е.]] [[Историчар]]ите дошле до согласност дека во доцниот период на [[антика]]та, многу различни етнички групи ја населувале територијата денес позната како „Полска“. Точноста на етничките групи не е сосема позната и е тема на дискусии меѓу историчарите. Една од најзначаjните праисториски археолошки локации во Полска е бискупската утврдена населба (денес реконструирана како музеј) која датира од времето на лусатската култура од раната [[железно доба]], пред околу [[700 п.н.е.]] === Пјастка династија === [[Податотека:Poland1020.png|thumb|left|150px|Полска во 1020 година]] Полска почнала да се формира како стабилна единица и територијална целост во средината на [[X век]] под водство на [[Пјастка династија|пјастката династија]]. Првиот документиран полски водач бил [[Мјешко I]], бил покрстен во [[966]] прифаќајќи го христијанството како нова државна религија. Во [[XII век Полска]] се распаднала на неколку помали државички. Во [[1320]] година, [[Владислав I]] станал крал на обединетата Полска. неговиот син [[Казимир III]], е запамтен како еден од најголемите полски кралеви. За време на овој период, Полска била центар за миграција на [[Евреи]]те. Најголемиот противник на полската држава во [[Западна Европа]] биле рицарите од [[Тевтонски ред|Тевтонскиот ред]], кои владееле со [[Летонија]], [[Естонија]] и [[Прусија]]. Во [[1410]] година се дошло до војна во која Полско-литванската Државна Заедница излегла како победник. Полските граѓани се гордееле со парламентарниот систем кој бил воведен во државата и кој се одликувал со големи слободи и покрај тоа што постоела една привилегирана класа која имала власт да влијае врз изборот на владетелот. === Полско-литванска Државна Заедница === [[Податотека:Daniel_Schultz,_Portret_Jana_III_Sobieskiego,_króla_Polski.jpg|лево|мини|Кралот [[Јан III Собјески]] ги победил [[Османлиска Империја|Османлиите]] кај [[Битка кај Виена|Виена]] на 12 септември 1683.]] Околу [[1600]] година [[Варшава]] станала престолнина на Полска. Во периодот од [[1605]] до [[1610]] година, Полјаците на двапати ја окупирале [[Москва]]. Воделе војни и со [[Шведска]] и Османлиското Царство, што довело до слабеење на државата. Во средината на [[XVII век]] избувнало востанието на [[Козаци]]те, кои биле предводени од страна на [[Богдан Хмелницки]]. Веднаш по ова, започнале војните со [[Османлиско Царство|Османлиското Царство]], [[Русија]], [[Шведска]], [[Трансилванија]] и [[Прусија]]. Полска изгубила повеќе од една третина од своето население. Како споредба, многу помалку за разлика за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]]. Во следните години, поради слабеењето на државата, Полска била принудена да биде ставена под капакот на [[Русија]]. === Поделби на Полска === Овие причини довеле до полн пропаст на Полска. Така, во [[1772]] година била извршена првата поделба на Полска од страна на [[Прусија]], [[Русија]] и [[Австрија]], заземајќи ѝ 30% од целата територија. Во [[1793]] година Полска била по вторпат разделена од страна на [[Прусија]] и [[Русија]], заземајќи ѝ 200.000&nbsp;км² со четири милиони жртви. Во [[1794]] година избувнало востание во [[Краков]], преку кое востание било извршена третата поделба на Полска. Следната, [[1795]] година, Полска била избришена од картата на [[Европа]], губејќи ја својата независност сè до [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. При тоа заграбување, полските територии биле поделени во три зони: руска, австриска и пруска. Голем број од полското население емигрирале во [[Хамбург]], [[Дрезден]], [[Истанбул]] и [[Париз]]. Во војската на [[Наполеон]] биле вклучени голем број на полски емигранти. По победата на [[Наполеон Бонапарт]], во [[1807]] година било создадено [[Варшавско кнежевство]] кое постоело до [[1815]] година. === Република Полска === [[Податотека:Ratusz Poznań Woźna.jpg|thumb|right|[[Познањ]], востание против Германците 1918-1919]] Во [[Првата светска војна]] германската и австроунгарската војска го зазеле рускиот дел од Полска и во 1916&nbsp;г. го основале Кралството Полска, кое силите на Антантата не го признале. На 3.11.1918&nbsp;г. во Лублин била прогласена независна Република Полска, која добила меѓународно признание со мировниот договор во Версај (18.6.1919&nbsp;г.). Во 1918&nbsp;г. ѝ била приклучена и Велика Полска, а од [[Германија]] добила коридор до [[Балтичкото Море]]; [[Гдањск]] е прогласен за слободен град под заштита на [[Лигата на народите]] и во царинска унија со Полска: полската војска на 9.10.1920&nbsp;г. го окупирала [[Вилнус]] и југоисточниот дел од [[Летонија]], а за кусо време навлегла длабоко во [[Украина]] и го зазела [[Киев]]. По Полско-советската војна (април-октомври 1920&nbsp;г.) со мировниот договор во [[Рига]] (18.3.1921&nbsp;г.) добила големи делови од [[Белорусија]] и [[Украина]], а по референдумот во 1921&nbsp;г. и Горна Шлеска (дотогаш германска), а по германската окупација на [[Чехословачка]] (1938&nbsp;г.) и северниот дел од Моравија по должината на реката [[Олша]]. На 12.5.1926&nbsp;г. генералот Јожев Пилсудски извршил државен удар и воспоставил диктатура. Во март 1939&nbsp;г. Полска ги одбила германските барања за приклучување на [[Гдањск]] кон Германскиот Рајх и за воспоставување патен и железнички коридор преку своите територии. Со таен протокол на Германско-советскиот договор за ненапаѓање (28.3.1939&nbsp;г.) [[Хитлер]] и [[Сталин]] се договориле за четврта поделба на Полска. === Втора светска војна === [[Податотека:Curzon line mk.svg|мини|десно|280п|[[Керзонова линија|Керзоновата линија]] за разграничување на полските и советските територии.]] Со нападот на [[Германија]] врз Полска (1.9.1939&nbsp;г.)почнала Втората светска војна. На 17.9.1939&nbsp;г. од исток во земјата навлегла и [[Црвената армија]] и ја освоила [[Белорусија]] и западна [[Украина]]. При германскиот напад врз [[СССР]] (22.6.1941&nbsp;г.) Хитлеровата војска ја освоила цела Полска. Западните делови се вклучени во Германскиот Рајх, а на преостанатата територија е воспоставен генерален гувернат кој веднаш почнал со истребување на Евреите и Полјаците во концентрациони логори. Наспроти насилството, во Полска дејствувале две ослободителни движења: Татковинска војска под водство на бегалската влада во Лондон и Народната војска под водство на Народната работничка партија. Кога во летото 1944&nbsp;г. Црвената армија навлегла речиси до [[Варшава]], Татковинската војска на 1.8.1944&nbsp;г. почнала востание под водство на генералот Тадеуш Коморовски. По два месеци жестоки борби Германците го задушиле востанието, а Црвената армија не дошла да помогне и во Варшава влегла дури на 17.1.1945&nbsp;г. До крајот на јануари 1945&nbsp;г. ја зазела целата територија на Полска, а врз основа на Договорот во Јалта (11.2.1945&nbsp;г.) во јуни 1945&nbsp;г. била основана коалициона влада на националното единство. Со [[Постдамската декларација]] (2.8.1945&nbsp;г.) сојузниците ги определиле новите полски граници: на исток границата ја повлекле по должината на т.н. [[Керзонова линија]] (во Полско-советската војна 1920&nbsp;г. ја предложил британскиот државник Џорџ Н. Керзон), така што Полска изгубила голем дел од своите територии, а во замена ги добила дотогашните германски области источно од [[Одра]] и [[Ниса]]. === Социјалистички период === На изборите во јануари 1947&nbsp;г. победиле левичарските партии, а во 1948&nbsp;г. Полската работничка партија и Полската социјалистичка партија се обединиле во Полска обединета работничка партија (ПОРП). Во времето кога нејзин претседател бил [[Владислав Гомулка]] (1943-1948&nbsp;г.) се обиделе да определат свој правец на соцјалистички развиток (без присилна колективизација на земјата, средени односи со Католичката црква), но Гомулка бил отстранет, а на чело на партијата бил поставен Болеслав Берут (1948-1956&nbsp;г.), близок на Сталин, за да спроведе советизација на Полска. На 22.7.1952&nbsp;г. е донесен нов устав со кој Полска била преименувана во [[Народна Република Полска]]. На 14.5.1955&nbsp;г. осум социјалистички држави во [[Варшава]] потпишале договор за пријателство, соработка и заемна помош ([[Варшавски пакт]]). По работничкото востание во [[Познањ]] во 1956&nbsp;г., кое властите го задушиле во крв, раководството на ПОРП повторно го презел рехабилитираниот В. Гомулка (до 1970&nbsp;г.). Поради сè поголемата стопанска криза и отпорот кон монополот на власта на ПОРП, во средината на 70-тите години почнале да се создаваат нелегални противнички групи, а со изборот на краковскиот надбискуп Карол Војтила за папа [[Иван Павле II]] (16.10.1978&nbsp;г.) многу се засилила моралната сила на Католичката црква, иако и дотогаш била важен носител на полската национална свест. Во работничките безредија во 1980&nbsp;г., меѓу другото, работниците барале создавање на независен синдикат. Тоа му успеало на 31.8.1980&nbsp;г. на моќниот синдикат [[Солидарност (синдикат)|Солидарност]] (Solidarność: 8 милиони членови) под водство на [[Лех Валенса]]. Острите спорови меѓу ПОРП и Солидарност со државен удар биле прекинати од генералот Војќех Јарузелски (13.12.1981&nbsp;г.), но тој не успеал да ја порази демократската опозиција, ниту да го сопре назадувањето на стопанството. === Парламентарна република === Политиката на „перестројка“ во времето на [[Михаил Горбачов]] (1985-1991&nbsp;г.) ја зајакнала положбата на реформистите во ПОРП, така што во 1988&nbsp;г. овозможила преговори меѓу владејачката ПОРП и опозицијата, заедно со забранетата Солидарност. На првите парламентарни избори за Сејмот на 4 и 18.6.1989&nbsp;г. ПОРП добила 173 места, а Солидарност 161. Тадиуш Мазовјецки стана претседател на владата, а на претседателските избори (25.11. и 9.12.1990&nbsp;г.) победи Лех Валенса. Со уставните измени од 31.12.1989&nbsp;г. Полска е преименувана во Република Полска и на 18.11.1992&nbsp;г. е донесен привремен устав, а на 25.5.1997&nbsp;г. со референдум сегашниот устав. Полска и [[Германија]] на 14.11.1990&nbsp;г. потпишаа договор за границите меѓу двете држави со кој е потврдена неменливоста на границите на [[Одра]] и [[Ниса]], а од 17.6.1991&nbsp;г. и договор за добрососедски односи и соработка. На 26.10.1991&nbsp;г. Полска и [[СССР]] потпишаа договор за повлекување на советската војска од Полска до крајот на 1993&nbsp;г. Во ноември 1991&nbsp;г. Полска стана членка на [[Советот на Европа]], на 1.2.1994&nbsp;г. придружна членка на ЕУ, а на 8.4.1994&nbsp;г. службено побара зачленување во ЕУ, во 1996&nbsp;г. е примена во [[ОЕЦД]], а на 12.3.1999&nbsp;г. заедно со [[Чешка]] и [[Унгарија]] била примена во [[НАТО]]. Во 1998&nbsp;г. Полска почна преговори со ЕУ за зачленување во унијата и на 1.5.2004&nbsp;г. стана полноправна членка на [[ЕУ]]. == Географија и клима == {{Главна|Географија на Полска}} [[Податотека:Polen topo.jpg|мини|десно|[[Топографија|Топографска]] карта на Полска]] Полската територија се протега на неколку географски региони. На северозапад се наоѓа балтичкото крајбрежје. Ова крајбрежје е богати со неколку езера и дини. Централниот дел на Полска зазема дел од [[Северноевропската Низина]]. Тука се наоѓаат комплекси на езера меѓу кои: Померанско Езеро, Големо Полско Езеро и Кашупско Езеро. На југот на земјата се наоѓа планинскиот дел од Полска, меѓу кои се наоѓаат [[Карпати]]те и [[Татри]]те. === Местоположба и релјеф === Полска се наоѓа на североисточниот раб на Средна Европа меѓу јужниот брег на [[Балтичкото Море]] на север и [[Карпатите]] на југ. Речиси половина од територијата на државата ја зафаќа околу 500 км широката Германско-полска низина на север. Северниот дел припаѓа на областа на тални морени од последната, виселска глацијација (Поморје, Мазурија). Преовладуваат брановити платоа со тални морени, голем број езера и мочуришта во ниските области. Кон југ се завршува со низа челни морени од виселската глацијација, кои во облик на долги, шумовити вериги се протегаат од запад кон исток (највисок врв Биерица, 329 м). Пред нив се наоѓа широк предел од предледнички песочни плавини (т.н. сандери) со папрадници и борови шуми (на пр. Bori Tuhnolskie), а кон југ следат широки, на дното влажни, прадолини од некогашните леднички реки што течеле по должината на работ на ледената покривка кон запад, особено Варшавско-берлинската прадолина. Областа на средишна Полска се состои од малку брановити моренски наноси од постариот меѓуледен период; својствено е сменувањето на брановити платоа од иловични, тални морени и сушни, помалку плодни од песочните плавини (Големополска, Кујавија, Мазурија). Ј од моренските области релјефот постепено се издига кон среднополските висови, кои според своето создавање се дел од некогашните Харцински Планини, покриени со хоризонтални наслојки од мезозојски карпи и прапор. Постарата подлога излегува на површината во вид на изразити структурни скалила, на дното на речните долини и на одделните ниски брегови, на пр. Светокришки Планини (612 м). Широката долина на [[Вислa]] ги дели на Шлеска на запад и на Лублинска Висорамнина на исток. Највисокиот дел на средногорскиот појас во Полска се Судетите, грамадни планини на границата со [[Чешка]] (највисок врв Сниешка, 1602 м), кои релативно стрмно се спуштаат кон Средношлескиот басен составен од прапор. Во северното подножје на Карпатите се наоѓа пространата Шлеска Котлина со богати наоѓалишта на камен јаглен. Во северниот дел е покриена со прапор, многу е индустријализирана и густо населена, а во источниот дел е исполнета со песочни наноси и е ретко населена. Од неа кон југ постепено се издига предгорјето на [[Карпатите]]; прво средногорските Бескиди (највисок врв Бабја Гора, 1725 м), градени од мезозојски варовник и флиш, а на крајниот југ високите Татри (највисок врв Риси, 2.499 м) од гранит и метаморфни карпи. == Политички систем == {{Главна|Политики на Полска}} [[Податотека:Gmach Sejmu od strony ulicy Piotra Maszyńskiego.jpg|мини|десно|Сенатот на Полска]] Полска е [[демократија]] со претседател како шеф на државата и со устав кој е усвоен во [[1997]] година. Владината структурата е составена од Советот на министри и премиерот како претседател на владата. Претседателот го назначува кабинетот по предлог на премиерот. Претседателот на Полска се избира на претседателски избори за мандат од пет години. Собранието на Полска е дводомно, па така има собрание кое се состои од 460 пратенички места и Сенат. На парламентарните избори од [[2001]] година убедлива победа остварила полската левица, со добиени над 40% од гласовите, но потоа таа освоила помалку од 10% на изборите одржани во [[2005]] година. Тогаш, најмногу гласови освоила партијата на близнаците [[Лех Качињски|Лех]] и [[Јарослав Качињски]] „[[Право и правда]]“ (27%), а на второто место била централно-десничарската партија „[[Граѓанска платформа]]“ предводена од [[Доналд Туск]], која освоила 24% од гласовите. Притоа, меѓу овие две партии се појавиле големи спротивности, така што партијата „Право и правда“ морала да формира малцинска влада на чие чело застанал премиерот [[Казимјеж Марќинкјевич]].<ref>Мирослав Саздовски, „Евроскептицизмот најде ново упориште - Полска“, ''Економија и бизнис'', година 18, број 217/218, јули/август 2016, стр. 75-76.</ref> На претседателските избори во [[2005]] година се водела борба меѓу Доналд Туск и Лех Качињски. По првиот круг, Туск водел со освоени 36,3% од гласовите, а Качињски освоил 33,1%, но во вториот круг победил Качињски, со освоени 54% ог гласовите наспроти 46% на Туск.<ref>Мирослав Саздовски, „Евроскептицизмот најде ново упориште - Полска“, ''Економија и бизнис'', година 18, број 217/218, јули/август 2016, стр. 76.</ref> На парламентарните избори во [[2007]] година партијата „Граѓанска платформа“ освоила 41,5% од гласовите и заедно со Полската народна партија формирала влада со Туск како премиер. Во тој период, претседателот Лех Качињски ставил вето на поголем број закони донесени од страна на владата на Туск, кој повел неколку неуспешни иницијативи за ограничување на правото на вето на претседателот. Во [[2010]] година, по смртта на претседателот Качињски биле организирани вонредни избори при што за нов претседател бил избран дотогашниот претседател на парламентот [[Бронислав Коморовски]], победувајќи го Јарослав Качињски, братот-близнак на погинатиот претседател. И на парлментарните избори во [[2011]] година повторно победила партијата „Граѓанска платформа“, а на претседателските избори во [[2015]] година победил кандидатот на партијата „Право и правда“ [[Анджеј Дуда]]. Во [[октомври]] истата година се одржале парламентарни избори на кои победила партијата „Право и правда“.<ref>Мирослав Саздовски, „Евроскептицизмот најде ново упориште - Полска“, ''Економија и бизнис'', година 18, број 217/218, јули/август 2016, стр. 76-77.</ref> По поразот на претседателските избори во [[мај]] 2011 година, партијата „Граѓанска платформа“ назначила пет судии на Уставниот суд, иако само на тројца им истекувал мандатот. Сепак, по изборите, новиот претседател Анджеј Дуда не ги потпишал указите за изборот на петте судии, а по октомвриските избори, парламентот, во кој доминирала коалицијата предводена од „Право и правда“ го поништил изборот на сите петмина судии и на нивното место поставил пет нови. Меѓутоа, оваа одлука била поништена од самиот Уставен суд, со што Полска влегла во уставна криза. Како одговор на тоа, Сејмот донел измени во Законот за уставниот суд, со кој било предвидено двотретинско мнозинство во одлучувањето на судот. И оваа одлука ја поништил Уставниот суд, но владата одбила да ја спроведе. Наспроти масовните протести ширум Полска, владата предводена од „Право и правда“ донела неколку закони со кои ги контролирала медиумите и јавното обвинителство, а полицијата добила поголеми овластувања за прислушување. Како реакција на тоа, [[Европски парламент|Европскиот парламент]] донел декларација со која се барало почитување на одлуките на Уставниот суд, а врз основа на тоа [[Европска комисија|Европската комисија]] започнала процедура за заштита на владеењето на правото.<ref>Мирослав Саздовски, „Евроскептицизмот најде ново упориште - Полска“, Економија и бизнис, година 18, број 217/218, јули/август 2016, стр. 77-78.</ref> == Административна поделба == {{Главна|Административна поделба на Полска|Војводства во Полска}} Моменталната [[административна поделба на Полска]] е врз основа на [[војводства]] или [[административна единица]] и се засновани врз историските [[полски региони]], а додека тие создадените во текот на минатите две декади (сè до [[1998]]) се именувани според поголемите градови во тоа војводство. Административната власт на ниво на в ојводство (административна единица) е поделена помеѓу ''војвода'' којшто е назначен од владата и избрано регионално собрание (Sejmik) кој назначува ''маршал''. Војводствата се поделени на ''повјати'' или [[области]] и овие се поделени на ''гмини'' или [[општини]]. Моментално Полска има 16 војводства, 379 области и 2.478 општини. {| style="width:98%; background:none;" | {{Полски војводства|options=float:left; border:3px; max-width:460px;}} | {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" !colspan="2"| [[Војводство]] !!rowspan="2"| Главен град и градови</tr> !width="26%"| !!width="29%"| ''[[Полски јазик|на полски]]''</tr> | [[Големополско |Големополско]] || ''Wielkopolskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Познањ]]</tr> | [[Кујавско-поморско Војводство|Кујавско-поморско]] || ''Kujawsko-Pomorskie'' |style="font-size:90%;"| [[Бидгошч]]&nbsp;/ [[Торуњ]]</tr> | [[Малополско Војводство|Малополско]] || ''Małopolskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Краков]]</tr> | [[Лоѓско Војводство|Лоѓско]] || ''Łódzkie'' ||style="font-size:90%;"| [[Лоѓ]]</tr> | [[Долношлеско Војводство|Долношлеско]] || ''Dolnośląskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Вроцлав]]</tr> | [[Лублинско Војводство|Лублинско]] || ''Lubelskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Лублин]]</tr> | [[Лубушко Војводство|Лубушко]] || ''Lubuskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Гожув Вјелкополски]]&nbsp;/ [[Желона Гора]]</tr> | [[Мазовско Војводство|Мазовско]] || ''Mazowieckie'' ||style="font-size:90%;"| [[Варшава]]</tr> | [[Ополско Војводство|Ополско]] || ''Opolskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Ополе]]</tr> | [[Подласко Војводство|Подласко]] || ''Podlaskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Бјалисток]]</tr> | [[Поморско Војводство|Поморско]] || ''Pomorskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Гдањск]]</tr> | [[Шлеско Војводство|Шлеско]] || ''Śląskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Катовице]]</tr> | [[Поткарпатско Војводство|Поткарпатско]] || ''Podkarpackie'' ||style="font-size:90%;"| [[Жешув]]</tr> | [[Светокришко Војводство|Светокришко]]<br />(Свет Крст) || ''Świętokrzyskie'' ||style="font-size:90%;"| [[Келце]]</tr> | [[Вармиско-мазурско Војводство|Вармиско-мазурско]] || ''Warmińsko-Mazurskie'' |style="font-size:90%;"| [[Олштин]]</tr> | [[Западно Поморско Војводство|Западно поморско]] || ''Zachodniopomorskie'' |style="font-size:90%;"| [[Шчеќин]]</tr> |} |- | |} == Стопанство == {{Главна|Економија на Полска}} [[Податотека:Downtown Warsaw.jpg|thumb|right|Финансиски центар во [[Варшава]]]] [[Податотека:Mk Stettin Hafen2.jpg|thumb|right|Морско пристаниште во [[Шчеќин]]]] [[Податотека:EN76-006.jpg|thumb|right|Воз произведен во фабриката Песа во [[Бидгошч]]]] [[Податотека:Skrzyżowanie ulic Chorzowskiej i Sokolskiej.JPG|thumb|right|Горна шлески индустриска зона - [[Катовице]]]] [[Податотека:Wawel2.jpg|thumb|right|Замок во [[Краков]]]] Полската економија се смета за една од најздравите посткомунистички економии, со раст на [[БНП]] од 6,1%. По падот на комунизмот, Полска имплементира политики на [[либерализација на економија]]та и денес е пример за тоа како успешно да се излезе од процесот на транзиција. Приватизацијата на малите и средни претпријатија и либералните закони овозможило развој на приватниот сектор. Исто така приватизацијата на осетливите сегменти на полското општество, како [[челик]], [[железница]] и слично успешно се имплементирало до [[1990]] до денес. Полска има висок број на приватни фарми во земјоделскиот сектор, со потенцијал да стане водач во производството на храна во ЕУ. === Индустрија === Меѓу 1949 и 1955&nbsp;г. била извршена брза индустријализација според советскиот пример при што биле создадени големи центри на [[тешка индустрија|тешката индустрија]] во Горна Шлеска (на пр. железарницата „Ленин“ и покрај нив градот Нова Хута), [[Ченстохова]], Сталова Вола, Остовиец Свиетокржиски. Во рамките на централизираното стопанство се развивале металската индустрија, бродоградбата, електротехничката индустрија, а на индустријата за стоки за широка потрошувачка поголемо внимание ѝ било посветено дури во 70-тите год. Најголеми индустриски области се Горна Шлеска, меѓу Ополе и [[Краков]], [[Лоѓ]], [[Вроцлав]] и [[Варшава]], а во северниот дел меѓу [[Гдањск]], [[Торуњ]] и [[Бидгошч]]. Црната металургија (5,44 милиони тони сурово железо и 9,11 милиони тони челик) поголемиот дел е од наоѓалиштата на камен јаглен во Горна Шлеска (Нова Хута, Краков, [[Катовице]], Хорзов, Битом, Гливице), покрај некогашните рудници за [[железна руда]] (Ченстохово, Остовиец Свиетокржиски, Сталова Бола), во Вроцлав, Познањ, Варшава и [[Шчеќин]]. И обоената металургија е концентрирана во Горна Шлеска, со топилниците за бакар, олово и цинк (Катовице, Легника, Олкуж, Хрзанов и др.). Важно место заземала и машиноградбата, најмногу индустријата за фабрички и рударски машини како и енергетски направи, која порано го снабдувала големиот пазар на СЕВ, но по неговото распаѓање западна во криза поради тешкотиите при пробивањето на западните пазари. Главни центри се [[Варшава]], [[Познањ]], [[Краков]], [[Вроцлав]], [[Гдањск]], [[Келце]]. Фабриките за локомотиви се наоѓаат во Познањ, Вроцлав и Островиец, а на вагони во Хорзов, Стараховица, Лублин, а на камиони во Стараховица, [[Лублин]] и Тихом, за автобуси - во Санок, за трактори во Варшава (фабриката „Урсус“). Во Гдањск, Гдиња и Шчеќин се наоѓаат бродоградилиштата, но тие се соочија со тешкотии. Електротехничката индустрија се наоѓа во Варшава, [[Вроцлав]] и [[Елблонг]] (6,79 милиони телевизори, 1,0 милиони фрижидери и замрзнувачи и 881.000 машини за перење). Хемиската индустрија ги користи пред сѐ обилните домашни суровини; главни центри се Лоѓ, Познањ, Виров, Гдањск, Шчеќин и Буско-Здрух. Најразвиена е базната хемиска индустрија (кокс, сулфур, солна киселина, натриум хидроксид и др.). Фабриките за вештачки ѓубрива (2,4 милиони тони) се наоѓаат во Тарнув, Познањ, Пулава и Шчеќин. Фабриките за вештачки и синтетички влакна се наоѓаат во Јелења Гура, Томашов, Мазовјецки, Ходаков, Лоѓ, Шчеќин и Торуњ. Најголеми се рафинериите во Плоцк и Гдањск. Фармацевтската индустрија се наоѓа во Варшава, Краков, Лоѓ и Гдањск. Големо значење има текстилната индустрија со традиционалниот центар во Лоѓ и околината, каде што е концентрирана преработката на памук. Преработката на волна е концентрирана во јужниот дел на Полска (Бјелско-Бјала, Камиена, Вапиеница) и во [[Бјалисток]]. Во целата држава е распостранета прехранбената индустрија која главно произведува за домашниот пазар (фабрики за шеќер, пиварници, фабрики за алкохолни пијалаци и др.). Од другите индустриски гранки се развиени и дрвната индустрија и индустријата за хартија (особено на С), тутунската, гумарската (Познањ, Пјастов крај Варшава), цементната, стакларската (во Шлеска) и керамичката индустрија (Цмјелов, Хоѓјеж и Валбрзих). === Туризам === Најголем број странски туристи ги посетуваат [[Варшава]] и [[Краков]], а Ченстохова е трето по големина место за поклонение во Европа (околу 5 милиони поклоненици годишно). Центрите за зимски спортови се на планините на југ, пред сѐ [[Закопане]] во [[Високите Татри]]. Сѐ повеќе се посетени летувалиштата на [[Балтичкото Море]] (Швиноујшќе, Мјенѕиздроје, Њехорце, Колобжег, Устка, [[Леба]], [[Сопот (Полска)|Сопот]]). Привлечни се и езерата во Поморје и во Мазурија, како и околу 30 бањи низ целата држава (на пр. Шавница во Бескидите, Криника, Јеленија Гора, Циехоцинек кај Торуњ со солени извори, итн.). Во 2003&nbsp;г. Полска ја посетиле 48,74 милиони странски туристи, најмногу од [[Германија]] од каде доаѓаат голем број еднодневни туристи (за пазарување). == Население, јазик и религија == {{Главна|Демографија на Полска}} === Население === Со своите 38.116.000 жители, Полска е осма најголема држава во Европа и шеста најголема држава во ЕУ. Густината на населението е околу 122 жители на километар квадратен. Во историјата, Полска била држава со повеќе националности и религии. Пред [[Втора светска војна|Втората светска сојна]], Полска имала околу 3 милиони [[Евреи]], а после [[холокауст]]от има само 300.000 Евреи. Исто така со промената на границите, различноста на населението значително се намалила. Според пописот во [[2002]] година, 98% од населението се изјаснило како [[Полјаци]], додека 471.500 се изјасниле со други националности, а 774.900 не се изјасниле. Најголемо малцинско население во Полска се [[Шлези]]те, па потоа следат [[Германци]]те, [[Белоруси]]те, [[Украинци]]те, [[Литванци]]те, [[Руси]]те, [[Роми]]те, [[Лемкоси]]те, [[Словаци]]те, [[Чеси]]те и [[Татари]]те. {{Најголеми градови во Полска}} === Јазик === {{Главна|Полски јазик}} [[Податотека:Częstochowa, wieża bazyliki jasnogórskiej widziana z wałów - 2023.09.15.jpg|мини|[[Јасна Гора (манастир)|Манастирот Јасна Гора]]]] [[Полскиот јазик]] е член на групата на [[западнословенски јазици]] од фамилијата на [[словенски јазици]]. Тој е службен јазик во Полска. До скоро, [[руски]]от се учел како втор јазик, но денес е заменет со [[англиски]] и [[германски јазик]]. === Религија === {{Главна|Религија во Полска}} {{bar box |float=right |title=Верници во Полска |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Христијани|yellow|92.2}} {{Столбен постоток|Атеисти|red|6.9}} {{Столбен постоток|Други|orange|0.9}} }} Поради [[холокауст]]от и [[Втората светска војна]], Полска стана скоро хомогена католичка држава. Повеќето од Полјаците, околу 90% се [[католици]]. Полска е една од најрелигиозните држави во [[Европа]]. Покрај католиците, во Полска има и [[полски православни христијани]] (околу 506.800), [[протестанти]] (околу 150.000), [[Јеховини сведоци]] (126.827), и различни помали религиозни групи. Слободата на религиозната определба е загарантирана со уставот на Полска од 1989 година. == Култура == {{Главна|Култура во Полска}} Полската култура била под влијание на [[Источна Европа|Источна]] и [[Западна Европа]]. Денес, ова влијание се препознава преку [[архитектура]]та, [[фолклор]]от и [[уметност]]а. Полска дала многу значајни историски личности како: [[Папа Јован Павле II|Папата Јован Павле II]], [[Марија Кири]], [[Никола Коперник]] и [[Фредерик Шопен]]. [[Филм]]ската индустрија има вклучено доста Полјаци, преку глумци и [[режисер]]и, како: [[Роман Полански]], [[Анджеј Вајда]], [[Збигниев Рибчински]], итн. ==Полска како тема во уметноста и во популарната култура== * „Полски војник“ - песна на полскиот поет [[Владислав Боњевски]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 107-108.</ref> * „За Полска слабата“ - песна на полскиот поет [[Антони Слонимски]] од 1942 година.<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 49.</ref> * „Полска во моето срце“ (''Poljska u mom srcu'') - песна на хрватската група „[[Азра]]“ (''Azra'') од [[1981]] година.<ref>[http://www.svastara.com/muzika/?tekst=236, Azra - Poljska u mome srcu (пристапено на 12.1.2017)]</ref> == Разгледници == <center> <gallery> Image:Poland-00741 - Palace Prezydencki (31071435322).jpg|[[Варшава]] Image:Kościół par. p.w. Wniebowzięcia NMP (Mariacki), Kraków.jpg|[[Краков]] Image:Gdańsk, Długie Pobrzeże (HB2).jpg|[[Гдањск]] Image:PolandSzczecinPanorama.JPG|[[Шчеќин]] Image:Torun-Rynek-ratusz-2.jpg|[[Торуњ]] Image:Bydgoszcz Spichrze.jpg|[[Бидгошч]] Castillo_Imperial,_Poznan,_Polonia,_2014-09-18,_DD_47.jpg|[[Познањ]] Image:Pałac w Rogalinie (4).jpg|[[Рогалин]] Image:Ratusz wroclaw.JPG|[[Вроцлав]] Katowice-Spodek (4).jpg|[[Катовице]] Image:Ksiaz - zamek 01.jpg|[[Ксианж]] Image:Kielce, pałac biskupi,.JPG|[[Келце]] Image:Lublin Archikatedra.jpg|[[Лублин]] Zamek, skrzydło zachodnie..jpg|[[Олштин]] Image:Pulawy palac czartoryskich.jpg|[[Пулави]] Image:Zamek w Pszczynie003 kpjas.jpg|[[П’шчина]] </gallery> </center> == Поврзано == * [[Полски јазик]] * [[Варшава]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{sisterlinks|Poland}} ; Општо * [http://www.poland.gov.pl Полски национален портал] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081029120855/http://www.poland.gov.pl/ |date=2008-10-29 }} * [http://www.paiz.gov.pl/index/?lang_id=1 Полски информации] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080225191439/http://www.paiz.gov.pl/index/?lang_id=1 |date=2008-02-25 }} * [http://www.msz.gov.pl Министерство за надворешни работи] * [https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-p/poland.html Шеф на државата и кабинетот] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081015053812/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-p/poland.html |date=2008-10-15 }} * {{CIA World Factbook_link|pl|Полска}} * [http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/poland.htm Полска] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150318042110/http://ucblibraries.colorado.edu/govpubs/for/poland.htm |date=2015-03-18 }} * {{dmoz|Regional/Europe/Poland}} ; Патување * [http://www.commonwealth.pl Полско наследство] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110624022527/http://www.commonwealth.pl/ |date=2011-06-24 }} ; Фотографии * [http://www.klub-beskid.com/album-pologne/index.php?lang=english Слики од Полска] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080616215759/http://www.klub-beskid.com/album-pologne/index.php?lang=english |date=2008-06-16 }} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Словенска Европа}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Полска| ]] [[Категорија:Средна Европа]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1918 година]] [[Категорија:Републики]] o6a7zwcerao8l94vfshxjtv7ia2yst9 0 2320 5534075 5514970 2026-04-03T21:35:34Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:O_Ceallaigh.jpg]] со [[File:Seán_Ó_Ceallaigh,_1910.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · full name and year). 5534075 wikitext text/x-wiki {{20 век}} {{Година во други календари|1966}} '''1966''' ('''[[Римски бројки|{{римски|1966}}]]''') — [[година]] според општоприфатениот календар. Тоа била 1966 година од новата ера, 966. од вториот милениум, 66. од [[XX век]] и седма од [[1960-ти]]те. == Други календари == Истата година се среќава поинаку во календарите на различни народи и култури. Меѓу попознатите се вбројуваат: [[Византиски календар|византискиот]], [[Асирски календар|асирскиот]], [[Еврејски календар|еврејскиот]], [[Римски календар|римскиот]], [[Кинески календар|кинескиот]], [[Будистички календар|будистичкиот]] и [[Исламски календар|исламскиот]]. Така, во византискиот календар, којшто времето го мери од создавањето на светот според [[Библија]]та, на 1 септември 5509&nbsp;г.&nbsp;п.н.е. според [[Продолжен јулијански календар|продолжениот јулијански календар]], истата трае во текот на 7474 и 7475 година. Според асирскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува од 4750 г.&nbsp;п.н.е, кога се проценува дека бил изграден првиот храм во граот [[Асур]], станува збор за 6716 година. Понатаму, во еврејскиот календар, којшто започнува на 1 септември 3760 г.&nbsp;п.н.е. според продолжениот јулијански календар или околу една година пред создавањето на светот според [[Евреи]]те, годината се протега во текот на 5726 и 5727 еврејска година. Според календарот на Римјаните, којшто започнува од 753 г.&nbsp;п.н.е., кога браќата [[Ромул]] и [[Рем]] го основале градот [[Рим]] (познато и како ''[[Ab urbe condita]]''), годината е избројана како 2719. Во рамките на кинескиот календар, пак, постојат две поделени мислења за почетокот на броењето на годините: едни сметаат дека тоа е 61 година од владеењето на легендарниот [[Жолт Цар]] или 2637 г.&nbsp;п.н.е.; додека други сметаат дека за почеток треба да се земе годината кога Жолтиот Цар станал владетел, т.е. 2697 г.&nbsp;п.н.е. На тој начин, според првото гледиште, 1966 година се протега во 4602 и 4603, додека според второто гледиште, годината трае во текот на 4662 и 4663 кинеска година. Будистичкиот календар започнува да го мери времето од 543&nbsp;г.&nbsp;п.н.е., година во којашто се смета дека [[Гаутама Буда|Буда]] достигнал состојба на [[нирвана]], и годината ја брои како 2509. Според исламскиот календар, во којшто мерењето на времето започнува со 622 година, т.е. годината на пребегнувањето на пророкот [[Мухамед]] од [[Мека]] во [[Медина]] (позната и како [[хиџра]]), годината се протега во текот на 1385 и 1386 исламска година. == Настани == ===Јануари=== * [[1 јануари]] — Во државен удар, полковник [[Жан-Бедел Бокаса]] ја презема власта на [[Централноафриканска Република]] како воен водач, соборувајќи го претседателот [[Давид Дако]]. * [[2 јануари]] — [[Штрајк]] во [[Јавен сообраќај|јавниот сообраќај]] на работниците во [[Њујорк]], предводени од [[Мајк Кил]]. Штрајкот завршил на [[13 јануари]]. * [[3 јануари]] — Првиот ''[[Acid Tests]]'' се изведува во [[Филмор]], [[Сан Хосе, Калифорнија|Сан Хосе]]. * [[4 јануари]] ** Воениот удар се случува во [[Горна Волта|Република Горна Волта]] (подоцна [[Буркина Фасо]]). ** Премиерите на [[Индија]] и [[Пакистан]] се состанаа во Москва. ** Од пожарот во рафинеријата за нафта во близина на [[Лион]], [[Франција]], загинаа 18 лица а 84 беа повредени. * [[10 јануари]] ** Пакистанско-индиските мировни преговори успешно завршуваат со потпишувањето на [[Ташкентска декларација|Ташкентската декларација]]. Следниот ден починал индискиот премиер [[Лал Бахадур Шастри]]. ** Францускиот весник ''„[[L'Express (Франција)|L'Express]]“'' ја објавува сторијата на [[Жорж Фигон]], кој учествувал во киднапирањето на [[Мехди Бен Барка]]. ** На чело на [[Претставнички дом на Џорџија|Претставничкиот дом на Џорџија]] одбива да застане [[Џулијан Бонд]]. ** Во домот на активистите за граѓански права на [[Вернон Дахмер]] во [[Хатисберг (Мисисипи)]], е фрлена во бомба. Семејството Дамер побегнало но следниот ден Вернон Дахмер почина од тешки изгореници. ** Конференција на премиерите на Комонвелтот се одржа во [[Лагос]], [[Нигерија]]. * [[11 јануари]] ** Конференција за [[Родезија]] започна во [[Лагос]], [[Нигерија]]. ** Првиот [[SR-71 Blackbird]] шпионски авион влегува во употреба во воздухопловната база [[Beale AFB]]. * [[12 јануари]] — Претседателот на САД [[Линдон Џонсон]] наведува дека САД треба да останат во [[Јужен Виетнам]] додека не заврши агресијата комунистите. * [[13 јануари]] — [[Роберт В. Вивер]] станува првиот афроамериканец назначен за [[Секретар за домување и урбан развој на САД]]. * [[15 јануари]] — Во [[Нигерија]] е извршен државен удар која резултира со смрт на премиерот [[Абубакар Тафава Балева]]. * [[16 јануари]] — Официјално е основан [[Чикаго Булс]] како член на [[Национална кошаркарска асоцијација|Националната кошаркарска асоцијација]].<ref>[http://www.nba.com/bulls/history/Chicago_Bulls_History-24393-42.html/ Chicago Bulls History], NBA.</ref> * [[17 јануари]] ** На чело на Нигерија доаѓа воена влада. Ова е почеток на долг период на воена власт. ** A [[Боинг B-52]] бомбаш се суди со [[KC-135]] над [[Шпанија]], испуштајќи 70 килотони [[водородна бомба]] во близина на градот [[Паломарес, Алмерија|Паломареш]]. ** [[Карл Брашеар]], првиот афроамерикански нуркач, доживува несреќа која доведува до негова ампутација на ногата. * [[18 јануари]] ** Француската полиција објави дека [[Жорж Фигон]] извршил самоубиство, пред неговото апсење за киднапирање на [[Мехди Бен Барка]]. ** Околу 8.000 американски војници пристигнуваат во [[Јужен Виетнам]]; Американските војници тогаш бројат вкупно 190.000. * [[19 јануари]] — [[Индира Ганди]] е избрана за [[Премиер на Индија]]; Таа дала заклетва на [[24 јануари]]. * [[20 јануари]] — Демонстрации се случуваат против високите цени на храната во [[Унгарија]]. * [[21 јануари]] — Италијанскиот премиер [[Алдо Моро]] поднесе оставка поради борбата за власт во неговата партија. * [[22 јануари]] ** Воената влада на [[Нигерија]] објави дека поранешниот премиер [[Абубакар Тафава Балава]] бил убиен за време на државниот удар. ** Основана е муслиманската група на бунтовници [[FROLINAT]] во [[Судан]], давајќи го почетокот на [[Граѓанска војна на Чад (1965-1979)|Граѓанската војна на Чад (1965-1979)]]. * [[24 јануари]] — [[Ер Индија лет 101]] се урна во [[Монблан]], при што загинаа сите 117 лица, вклучително и д-р [[Хоми Џ. Баба]], претседател на комисијата за атомска енергија на Индија * [[26 јануари]] ** [[Харолд Холт]] е избран за водач на Либералната партија на Австралија додека [[Роберт Мензис]] се повлекува по 16 години на премиерското мерсто. Следствено, Холт станува [[Премиер на Австралија]]. ** [[Бомонтско исчезнување на деца]]: Три деца исчезнуваат на пат кон [[Гленелг, Јужна Австралија]], и никогаш не се видени повторно. * [[27 јануари]] ** Британската влада ветува на САД дека британските трупи во [[Малезија]] ќе останат додека не се појават помирни услови во регионот. * [[29 јануари]] — Првиот од 608 настапи на ''„[[Sweet Charity]]“'' во Театарот „Палас“ во [[Њујорк]]. * [[31 јануари]] — Обединетото Кралство престанува да тргува со [[Родезија]]. ===Февруари=== * [[1 февруари]] — [[Западна Германија]] прифаќа околу 2.600 [[политички затвореници]] од [[Источна Германија]]. * [[3 февруари]] — Беспилотното советско вселенско летало [[Луна 9]] го прави првиот контролиран ракетен обид да слета на [[Месечината]]. * [[4 февруари]] ** Авионска несреќа на авионот Boeing 727 во Токискиот Залив со 133 мртви. ** Објавен е првиот филм за [[Мечо Пух]], ''[[Winnie the Pooh and the Honey Tree]]'' * [[6 февруари]] — ТВ серијата ''[[Господин Ед]]'' ја емитува својата последна епизода. * [[7 февруари]] — Американскиот петседател [[Линдон Џонсон]] на состенок со [[Нгујен Као Ки]] од [[Јужен Виетнам]] во [[Хонолулу, Хаваи]] за текот на [[Виетнамска војна|Виетнамската војна]]<ref>David C. Humphrey & David S. Patterson (eds), [https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1964-68v04/ch2 "January 31–March 8: The Honolulu Conference; Congressional Hearings on the War]", ''Foreign Relations of the United States, 1964–1968, Volume IV, Vietnam, 1966'', 1998.</ref> * [[8 февруари]] — [[Национална хокеј лига|Националната хокеј лига]] најавува дека ќе се прошири за 12 екипи за сезоната 1967 година. * [[10 февруари]] — Советските писатели [[Јулија Даниел]] и [[Андреј Синјавски]] се осудени на пет и седум години, соодветно, за „антисоветски“ дела. * [[14 февруари]] — [[Австралиски долар|Австралискиот долар]] е воведен како официјална валут, наместо австралиската фунта. * [[19 февруари]] — Поморскиот министер на Обединетото Кралство, [[Кристофер Мејхју]], поднесе оставка. * [[20 февруари]] — Додека советскиот автор и преведувач [(Валери Тарсис)] е во странство, [[Советскиот Сојуз]] го негира неговото државјанство. * [[23 февруари]] — Сириски државен удар. [[Салах Џадид]] ја заменува претходната влада на [[Амин ал-Хафиз]]. * [[24 февруари]] — Државниот удар предводен од полицијата и војската на [[Гана]] го поставува Националниот ослободителен совет на власт, додека претседателот [[Кваме Нкурума]] е во странство. * [[26 февруари]] — [[Полициски час]] е прогласен во [[Џакарта]], [[Индонезија]]. * [[28 февруари]] ** Британскиот премиер [[Харолд Вилсон]] повикува на Генерални избори во Обединетото Кралство, што ќе се одржат на 31 март. ** Американските астронаути [[Чарлс Басет]] и [[Елиот Види]] загинуваат во несреќа со авион во Мисури. === Март === * Март — Автомобилот [[DKW]] престанува да се произведува во [[Германија]]<ref name="motorbase.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.motorbase.com/vehicle/by-id/555|title=DKW F102|accessdate=October 14, 2012|work=motorbase.com|archive-date=2012-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120609173001/http://motorbase.com/vehicle/by-id/555/|url-status=dead}}</ref> * [[1 март]] ** Британската влада објавува планови за [[децимализација]] на [[Британска фунта|фунтата]] ** Советска [[Вселенска сонда]] „[[Венера 3]]“ се урна на [[Венера]], станувајќи првото вселенско летало што слетало на површината на друга планета. ** Партијата [[Баас]] ја презема власта во [[Сирија]]. * [[2 март]] — [[Кваме Нкрума]] пристигнува во [[Гвинеја]] и добива право на азил. * [[4 март]] ** Авионска несреќа на канадскиот авион DC-8 во Јапонија, при што загинаа 64 лица од 72 лица. ** Во интервјуто за ''„[[London Evening Standard]]“'', [[Морин Клејв]] за [[Битлси]] наведува дека тие се „''повеќе популарни од Исус''“ * [[5 март]] ** Авионска несреќа на авионот ''BOAC Flight 911'' над планината Фуџи, веднаш по полетувањето од меѓународниот аеродром во Токио во Јапонија, при што загинаа сите 124 лица. ** Голема кражба на јадрени материјали во [[Бразил]]. ** ''[[Merci, Chérie]]'' 'од [[Удо Јергенс]] победува на [[Евровизија 1966]]. * [[7 март]] — [[Шарл де Гол]] започнува преговори со претседателот на САД [[Линдон Б. Џонсон]] за состојбата на опремата на НАТО во Франција. * [[8 март]] ** Антикомунистичките демонстрации се случуваат во Министерството за надворешни работи на [[Индонезија]]. ** [[Виетнамска војна]]: САД објавува дека значително ќе го зголеми бројот на своите војници во [[Виетнам]]. ** [[Нелсонски Столб]] на улица О'Коннел, [[Даблин]] е срушена од Ирската републиканска армија. * [[10 март]] ** Престолонаследничката [[Беатрикс Холандиска]] се омажува за [[Клаус фон Амсберг]]. ** ''[[The Frost Report]]'', кој ги започна телевизиските кариери на [[Џон Клеј]], [[Рони Баркер]] и [[Рони Корбет]], како и кариери на други писатели и изведувачи, за првпат се емитува на [[ББС]]. * [[11 март]] ** [[Премин кон новиот поредок]] во [[Индонезија]]: Претседателот [[Сукарно]] ја дава целата [[извршната власт]] на генералот [[Сухарто]]. ** Францускиот претседател [[Шарл де Гол]] наведува дека француските војници ќе бидат повлечени од [[НАТО]] и дека сите француски НАТО бази и штабови мора да бидат затворени за една година. * [[15 март]] — Разни немири започнуваат во делот на Вотс во [[Лос Анџелес]]. * [[16 март]] — Вселенското летало на [[НАСА]] [[Џемини 8]] е испратено во вселената. * [[Пол Ван Дорен]] ја основа компанијата за чевли [[Vans]] во [[Калифорнија]]. * [[17 март]] ** Повеќе антикомунистички демонстрации се случуваат во [[Индонезија]]. ** Надвор од средоземниот брег на Шпанија, американска морнарица наоѓа исчезната американска [[водородна бомба]]. * [[20 март]] — Фудбалскиот трофеј од Светскиот куп е украден додека бил на изложба во Лондон; Истиот е пронајден седум дена подоцна од страна на куче * [[22 март]] — Во Вашингтон, претседателот на [[General Motors]] Џејмс М. Рош се појавува пред поткомитетот на Сенатот и му се извинува на адвокатот [[(Ралф Надер]] за кампањата за заплашување и малтретирање на компанијата против него. * [[23 март]] — [[Папа Павле VI]] и [[Мајкл Рамзи]], [[Архиепископ на Кентербериски]], се состануваат во Рим. * [[26 март]] — Демонстрации се одржуваат низ САД против [[Виетнамската војна]]. * [[27 март]] — Во [[Јужен Виетнам]], 20.000 будисти маршираат на демонстрации против политиката на воената влада. * [[28 март]] ** [[Џевдат Сунај]] станува петти претседател на [[Турција]]. ** [[индира Ганди]] го посетува Вашингтон. * [[29 март]] — 23-ти Конгрес на Комунистичката партија на Советскиот Сојуз се одржува во [[Советскиот Сојуз]]; [[Леонид Брежнев]] бара од американските војници да го напуштат Виетнам. * [[31 март]] ** Британската [[Лабуристичка партија (Велика Британија)|Лабуристичка партија]] предводена од [[Харолд Вилсон]] победи на Општите избори во Обединетото Кралство<ref>{{наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/march/31/newsid_4693000/4693142.stm|work=BBC News|title=1966: Harold Wilson wins sweeping victory|date=March 31, 1966}}</ref> ** [[Советскиот Сојуз]] го лансира „[[Луна 10]]“, која подоцна станува прва [[космичка сонда]] која влегла во орбитата околу Месечината. === Април === * [[1 април]] — Последна епизода на ''[[Семеjство Флинтстоун]]'' се емитуваше на [[American Broadcasting Company (ABC)|ABC]]. * [[2 април]] — Армијата на [[Индонезија]] побара земјата да се приклучи на [[ООН|Обединетите нации]]. * [[3 април]] — ''[[Луна 10]]'' стана првиот објект кој влезе во месечевата орбита. * [[8 април]] ** Будистите во [[Јужен Виетнам]] започнаа протести против фактот што новата влада не постави датум за нови избори во земјата ** [[Леонид Брежнев]] станува генерален секретар на [[Советскиот Сојуз]], како и водач на Комунистичката партија на СССР. ** Списанието ''[[Тајм (списание)|Тајм]]'' на својата насловната страница запраша ''„[[Дали Бог е мртов]]?“'' * [[9 април]] — Капитенот на [[ФК Норич Сити]], [[Бари Батлер]], загина во сообраќајна несреќа. * [[13 април]] — Претседателот на Соединетите Американски Држави [[Линдон Џонсон]] потпиша акт за сметање на [[Летно сметање на времето|летното време]]. * [[14 април]] ** Заменик-претседателот на Кенија [[Огингеа Одинга]] поднесе оставка, велејќи дека „невидливата влада“ која ги претставува странските интереси ја води земјата. ** Владата на [[Јужен Виетнам]] вети слободни избори за 3-5 месеци. * [[15 април]] — Заговор во [[Египет]] е откриен против [[Гамал Абдел Насер]]. * [[18 април]] ** Кина изјавува дека ќе ја прекине економската помош за [[Индонезија]]. ** Се одржа церемонијата на 38-то доделување на наградите за Оскар. * [[19 април]] — [[Боби Гиб]] стана првата жена што учествува во Бостонскиот маратон. * [[21 април]] ** [[Вештачко срце]] е вградено во градите на Марсел ДеРудер во [[Хјустон]]. ** Отворањето на Парламентот на Обединетото Кралство за првпат е прикажано на телевизија. ** [[Хајле Селасие]] во посетува на [[Јамајка]]. ** Започна судењето против [[Јан Бради]] и [[Мира Хиндли]] кои се обвинети за убиство на 3 деца кои исчезнале помеѓу ноември [[1963]] и октомври [[1965]]. * [[26 април]] ** Во [[Република Конго]] е формирана нова влада, предводена од [[Амброис Нумазалае]]. ** Земјотрес со јачина од 5.1 степени го погоди градот Ташкент, при што загинаа помеѓу 15-200 луѓе. * [[27 април]] — [[Папа Павле VI]] и советскиот министер за надворешни работи [[Андреј Громико]] се состануваат во [[Ватикан]] (прв состанок помеѓу водачите на Римокатоличката црква и Советскиот Сојуз. * [[28 април]] — Во [[Родезија]] безбедносните сили убија седум членови на армијата на Зимбабве * [[29 април]] — Бројот на американските војници во [[Виетнам]] достигна 250.000. * [[30 април]] — Основана е [[Црква на Сатаната|Црквата на Сатаната]] во [[Сан Франциско]]. === Мај === * [[1 мај]] — Поплавите на крајбрежјето на [[Финска]]. * [[3 мај]] — ''[[Swinging Radio England]]'' и Британското радио започнуваат емитување на [[AM радиодифузија]], со комбиниран потенцијал од 100.000 вати. * [[4 мај]] — [[Фиат]] потпишува договор со советската влада за изградба на фабрика за автомобили во [[Советскиот Сојуз]]. * [[5 мај]] — [[Монтреал Канадиенс]] ги победи [[Детройт Ред Вингс]] во Стенли купот. * [[6 мај]] ** Судењето против [[Јан Бради]] и [[Мира Хиндли]] заршува. Бради е прогласен за виновен по сите три точки од обвинението за убиство и осуден на три истовремени казни на доживотен затвор. [[Мира Хиндли]] е осудена по две точки од обвинението за убиство и како додаток во третото убиство извршено од страна на Брејди, и добива две истовремени казни за доживотен затвор. ** Објавена е хит песната „[[Paint It Black]]“ од [[The Rolling Stones]]. * [[7 мај]] — Штрајкови на ирските банкарски работници. * [[12 мај]] ** Африканските членови на Советот за безбедност на ОН изјавуваат дека британската армија треба да ја блокира Родезија. ** Отворен е стадионот [[Меморијален стадион Буш|Буш]] во [[Сент Луис]]. ** [[Радио Пекин]] даде изјава во која тврди дека американските авиони го собориле кинескиот авион над [[Јунан]] (САД ја негираше изјавата следниот ден). * [[14 мај]] — [[Турција]] и Грција се согласуваат да започнат преговори за ситуацијата во [[Кипар]]. * [[15 мај]] ** [[Индонезија]] ја прашува [[Малезија]] за мировни преговори. ** Силите на [[Јужен Виетнам]] го опседнуваат [[Да Нанг]]. ** Десетици илјади демонстранти против војната повторно протестираат пред Белата куќа. * [[16 мај]] ** [[Комунистичка партија на Кина|Комунистичката партија на Кина]] го дава почетокот на т.н. [[Културна револуција]]. ** Повикување на штрајк на морнарите во Британија. ** Издаден е легендарниот албум ''[[Pet Sounds]]'' од ''[[The Boys Boy]].'' ** Издаден е албумот ''[[Blonde on Blonde]]'' од [[Боб Дилан]] во САД. ** Во Њујорк, д-р [[Мартин Лутер Кинг]] го прави својот прв јавен говор за Виетнамската војна. * [[19 мај]] — [[Гертруда Банишевски]] е прогласена за виновна за убиство и мачење на [(Силвија Ликенс)] и е осудена на доживотен затвор (таа е ослободена условно во декември [[1985]]). * [[24 мај]] ** [[Битка кај Менго]]: Војската на [[Уганда]] го уапси [[Мутеса II]] и ја окупира неговата палата. ** Владата на [[Нигерија]] ја забрани политичката активност во земјата до 17 јануари 1969 година. * [[25 мај]] — [[Програма Експлорер]]:Стартува ''[[Експлорер32]] ''. * [[26 мај]] — [[Гвајана]] прогласува независност. * [[28 мај]] ** ''[[It's a Small World]]'' се отвора во [[Дизниленд]]. ** [[Фидел Кастро]] издава [[воен закон]] во Куба поради можниот напад на САД. ** Владите на [[Индонезија]] и [[Малезија]] објавуваат дека конфликтот помеѓу двете земји е надминат (договорот е потпишан на [[11 август]]). * [[29 мај]] — Официјално е отворен стадионот [[Ацтека (стадион)|Ацтека]] во [[Град Мексико]] * [[31 мај]] — [[Филипини]] повторно воспоставува [[дипломатски односи]] со [[Малезија]]. === Јуни === * [[1 јуни]] ** Емитувана е последната епизода на ''„[[Шоуто на Дик Ван Дајк]]“''. * [[2 јуни]] ** [[Имон де Валера]] е реизбран за ирски претседател. ** [[Програма Срвејор]]: ''[[Срвејор 1]]'', кој се наоѓа во ''Oceanus Procellarum'' на [[Месечината]], станува првиот американски [[вселенски брод]] кој слета на друг свет. ** Четворица поранешни министри се погубени во [[Демократска Република Конго]], за наводна вмешаност во заговор за убиството на [[Мобуту Сесе Секо]] . * [[3 јуни]] — [[Хоакин Балагер]] е избран за претседател на [[Доминиканска Република]]. * [[6 јуни]] — Активистот за [[Движење за граѓански права|Граѓански права]] [[Џејмс Мередит]] е застрелан од снајперист во Мисисипи. * [[8 јуни]] ** Прототипот на ''[[XB-70 Valkyrie]]'' е уништен при судир со авион ''[[F-104 Starfighter]]'' за време на фотосесијата. ** [[Топека, Канзас]] е зафатен од торнадо, надминувајќи штети од 100 милиони американски долари. Шеснаесет луѓе загинале, а стотици други биле повредени, додека илјадници домови биле оштетени<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.crh.noaa.gov/top/events/66tornado.php|title=NOAA.gov|publisher=|accessdate=October 6, 2014}}</ref> * [[12 јуни]] — Започнуваат улични немири во Чикаго, како одговор на полициското пукање кон еден млад човек од Порторико. * [[13 јуни]] — '' [[Миранда против Аризона]] '': [[Врховниот суд на САД]] наведува дека полицијата мора да ги информира осомничените за нивните права пред да ги испраша. * [[14 јуни]] — [[Ватикан]] го укинува ''[[Индекс на забранетите книги|Индексот на забранетите книги]]''. * [[17 јуни]] — Започнува штрајк на вработените на [[Ер Франс]]. * [[18 јуни]] — Шефот на [[ЦИА]], [[Вилијам Раборн]] поднесува оставка; [[Ричард Хелмс]] станува негов наследник. * [[20 јуни]] — Францускиот претседател [[Шарл де Гол]] ја започнува својата посета на [[Советскиот Сојуз]]. * [[21 јуни]] — водачот на опозицијата [[Артур Калвел]] е застрелан откако присуствува на политички состанок во Сиднеј, Австралија. * [[27 јуни]] ** Објавен е албумот на [[Френк Заппа]] ''[[Freak Out]]!''. Во почетокот албумот не е популарен, но во следните години добива голем култ. ** Започна емитувањето на серијата [[Dark Shadows]]''. * [[29 јуни]] ** [[Хуан Карлос Онганиа]] доаѓа на власт преку државен удар во Аргентина. ** Завршува штрајкот на морнарите во Обединетото Кралство. ** [[Виетнамска војна]]: Американски авиони започнуваат бомбардирање на [[Ханој]] и [[Хаифон]]. * [[30 јуни]] ** Франција официјално го напушта [[НАТО]]. ** Основана е [[Национална организација на жените]] во [[Вашингтон]]. === Јули === * Јули — Британскиот [[гангстер]] [[Чарли Ричардсон]] е уапсен од полицијата и осуден на 25 години затвор следната година за неговата улога во нападите на т.н. [[Банда на Ричардсон]]. * [[1 јули]] — [[Хоакин Балагер]] станува претседател на [[Доминиканска Република]]. * [[3 јули]] ** 31 лица се уапсени кога приближно 4.000 демонстранти протестираа против Виетнамската војна пред Амбасадата на САД на лондонскиот плоштад Гросвенор ** [[Рене Баријентос]] е избран за [[Претседател на Боливија]]. * [[4 јули]] ** [[Северен Виетнам]] прогласува општа мобилизација. ** Американскиот претседател [[Линдон Б. Џонсон]] го потпишува [[Закон за слобода на информации (САД)|Законот за слобода на информации]], кој стапи на сила следната година. * [[6 јули]] — [[Малави]] стана република. * [[7 јули]] — Конференцијата на [[Варшавски пакт|Варшавскиот пакт]] завршува со ветување на поддршка за [[Северен Виетнам]]. * [[8 јули]] — Кралот на [[Бурунди]] [[Мвамбутса IV]] е соборен од неговиот син [[Нтаре V]]. * [[11 јули]] ** Започнува [[Светско првенство во фудбал 1966|Светското првенство во фудбал]] во Англија. ** [[British Motor Corporation]] и [[Jaguar Cars]] објавуваат планови за спојување како ''British Motor Holdings''. * [[12 јули]] ** [[Индира Ганди]] ја посетува [[Москва]]. ** [[Замбија]] се заканува да го напушти [[Комонвелт на нации|Комонвелтот на нации]] поради британските мировни преговори до [[Родезија]]. * [[13 јули]] — Основано е [[Меѓународно друштво за свесност за Кришна|Меѓународното друштво за свесност за Кришна]] во [[Њујорк]] од страна на [[Бактиведанта Свами Прабупада]]. * [[14 јули]] ** [[Израел]]ските и [[Сирија|сириските]] авионски сили се судрија над реката [[Јордан (река)|Јордан]]. ** [[Ричард Спек]] убива 8 студенти во нивниот дом во [[Чикаго]]. Тој е уапсен на [[17 јули]]. ** [[Гвинфор Еванс]], претседател на Велшката партија, станува член на Парламентот на Обединетото Кралство за [[Кармартен]]. * [[16 јули]] — Британскиот премиер [[Харолд Вилсон]] замина во посеа на [[Москва]] во обид да започне мировни преговори за Виетнамската војна (советската влада ги отфрла неговите идеи). * [[18 јули]] ** Програма Џемини на НАСА: „[[Џемини 10]]“ на чело со [[Џон Јанг (астронаут)|Џон Јанг]] и [[Мајкл Колинс (астронаут)|Мајкл Колинс]] е испратен во вселената. Астронаутите поставиле рекорд од надморска височина од 474 милји (763 км). ** Немири во [[Кливленд]] околу расната дискриминација * [[23 јули]] — Револт на војниците во провинцијата [[Катанга]] во [[Демократска Република Конго|Конго]] поради протерување на министер [[Мојс Чомбе]]. * [[24 јули]] — Генералниот секретар на ООН, [[У Тант]] ја посети [[Москва]]. * [[24 јули]] — Американски ''[[F-4 Phantom II]]'' беше соборен од северновиетнамската армија, североисточно од [[Ханој]], станувајќи првиот кој бил соборен во Виетнамската војна<ref>{{Наведена книга|last=Van Staaveren|first=Jacob|title=Gradual Failure: The air war over North Vietnam 1965-1966|publisher=DIANE Publishing|year=2002|isbn=9781428990180|pages=163–4}}</ref> * [[28 јули]] — САД објави дека извидувачкиот авион ''[[Lockheed U-2]]'' исчезнал над [[Куба]]. * [[29 јули]] ** [[Нигерија]]: армиски офицери од северниот дел на земјата извршуваат државен удар, убивајќи го [[Џонсон Агији-Иронси]] ** ''[[La Noche de los Bastones Largos]]'': Хунтата ги презема аргентинските универзитети. ** [[Боб Дилан]] е повреден во сообраќајна несреќа во близина на неговиот дом во [[Њујорк]]. * [[30 јули]] ** [[Фудбалска репрезентација на Англија|Англија]] ја победува [[Фудбалска репрезентација на Германија|Западна Германија]] со резултат од 4-2, освојувајќи го светското првенство по фудбал. ** Се појавува Бетмен, филм заснован врз популарната телевизиска серија со истиот наслов. Ова е прв долгометражен филм кој е адаптација на некој стрип. === Август === * [[1 август]] ** Снајперистот [[Чарлс Витман]] уби 14 лица и рани 32 лица на [[Тексашки универзитет во Остин|Тексашкиот универзитет во Остин]]. ** Британската [[Колонијална канцеларија]] се спои со Канцеларијата за односи со Комонвелтот, формирајќи ја [[Комонвелтска канцеларија|Комонвелтската канцеларија]]. * [[2 август]] — Шпанската влада забрани прелетувања на британските воени авиони. * [[5 август]] ** [[Мартин Лутер Кинг]] го предводи маршот за граѓански права во [[Чикаго]], за време на кој тој е погоден од камен фрлен од лутите толпи. ** Во [[Лас Вегас]] се отвори хотелот и казино [[Цезарс Палас]]. ** Објавен е албумот на [[Битлси]], ''[[Revolver (албум на Битлси)|Revolver]]'' во Обединетото Кралство. * [[6 август]] ** Авионот [[Braniff Flight 250]] се урна во [[Фолс Сити]], [[Небраска]], убивајќи ги сите 42 луѓе. ** [[Рене Бариентос]] ја презема функцијата Претседател на [[Боливија]]. ** Мостот [[Антонио де Оливеира Салазар|Салазар]] (денес [[25 април (мост)|Мост 25 април]]), официјално е пуштен во употреба во [[Лисабон]], [[Португалија]]. * [[7 август]] — Разни немири се случуваат во [[Ленсинг]], Мичиген. * [[10 август]] ** Источниот германски суд го осуди Гинтер Лодан на доживотен затвор поради шпионирање за САД. ** [[Месечев Орбитер 1]], првиот вселенски брод на САД за орбитирање на Месечината, е пуштен во употреба. * [[11 август]] ** Индонезија и Малезија издаваат заедничка мировна декларација, формално завршувајќи го меѓусебниот конфликт, кој започна во [[1963]] година. ** [[Битлси]] одржуваат прес-конференција во Чикаго, за време на која [[Џон Ленон]] се извини за неговата „''попопуларен од Исус''“ забелешка, велејќи: „Не мислам на тоа како лоша анти-религиозна работа“. * [[12 август]] — Масакр на улицата Брејбрук: Хари Робертс, Џон Дади и Џек Витни пукаат во полиција во Триполи во Лондон; подоцна тие се осудени на доживотен затвор. * [[13 август]] ** Во [[Народна Република Кина]], [[Мао Це Тунг]] ја започнува [[Културна револуција|Културната револуција]] за реорганизација на Кинеската Комунистичка партија. ** Земјотресот во Варто, [[Турција]] уби 2.394 и повреди 10.000 лица. * [[15 август]] ** Вооружените сили на [[Сирија]] и [[Израел]] се судрија над [[Галилејско Море]]. Судирот траеше 3 часа. ** Објавено е дека ''„[[New York Herald Tribune]]“'' нема да продолжи со објавување. * [[17 август]] — [[Саудиска Арабија]] и [[ОАР]] започнуваат преговори во [[Кувајт]] за ставање крај на војната во [[Јемен]]. * [[18 август]] — Виетнамска војна — [[Битка на Лонг Тан]] * [[19 август]] — Земјотресот во Варто, [[Турција]] уби 2.394 и повреди 10.000 лица. Земјотресот бил со јачина од 6,8 степени. * [[21 август]] — Седум луѓе се осудени на смрт во [[Египет]] за агитација против [[Гамал Абдел Насер]]. * [[22 август]] ** Основана е [[Азиска банка за развој|Азиската банка за развој]] (АДБ). ** Формиран е Организацискиот комитет на Обединетите фармерски работници (UFWOC), претходник на [[Обединети земјоделски работници|Обединетите земјоделски работници на Америка]] (UFW). * [[24 август]] — ''[[The Doors]]'' го објавуваат својот деби-албум ''[[The Doors (албум)|The Doors]]''. * [[26 август]] — Првата битка на воздухопловните сили на Јужна Африка и со [[Народна ослободителна армија на Намибија|Народната ослободителна армија на Намибија]]. * [[29 август]] — [[Битлси]] ја завршија својата турнеја во САД во 1966 година со концерт во [[Сан Франциско]]. * [[30 август]] — Франција понуди независност на [[Сомалиленд]] (подоцна [[Џибути]] во 1977 година). === Септември === [[File:Flag of Botswana.svg|thumbnail|200px|right|[[Боцвана]] стекна независност од [[Обединетото Кралство]] на 30 септември]] * [[1 септември]] **Генералниот секретар на ООН, [[У Тант]] изјавува дека нема да бара втор негов мандат, бидејќи напорите на ООН во Виетнам не успеале. ** 98 британски туристи загинуваат во авионска несреќа во [[Љубљана]], [[Југославија]]. ** Додека чека на автобуска станица [[Ралф Баер]], пишува документ од четири страници со кој се утврдени основните принципи за создавање на видео игрите. * [[6 септември]] — Премиерот на Јужна Африка [[Хендрик Вервурд]] е прободен до смрт во парламентот од [[Димитри Цафендас]]. * [[8 септември]] — Научната фантастична телевизиска серија ''„[[Star Trek: The Original Series|Star Trek]]“'' дебитира на NBC‏‎ во САД со својата прва епизода, насловена како ''„[[The Man Trap]]“'' * [[9 септември]] — [[НАТО]] одлучи да го премести Врховниот штаб на сојузничките сили во Европа во [[Белгија]]. * [[12 септември]] ** [[Балтазар Јоханес Форстер]] станува нов [[Премиер на ЈАР]]. * [[13 септември]] — Судирите меѓу Кинеската комунистичка партија и Црвената гарда се пријавени од страна на Телеграфската агенција на Советскиот Сојуз. * [[16 септември]] ** Во Јужен Виетнам, [[Тич Три Ганг]] го завршува својот 100-дневен штрајк со глад. ** Отворена е Митрополитската оперска куќа (Линколн Центар) во Њујорк со светска премиера на операта од [[Самуел Барбер]] „[[Антонио и Клеопатра (опера)|Антонио и Клеопатра]]“. * [[19 септември]] ** [[Скотланд Јард]] го уапси [[Бастер Едвардс]], осомничен за вмешаност во т.н. [[Грабеж на Големиот Воз]]. ** [[Тимоти Лири]] ја формира духовната група [[Лига за духовно откритие]]. ** Индонезискиот воен командант (подоцна претседател) [[Сухарто]] најавува продолжување на индонезиското учество во Обединетите нации. * [[29 септември]] — [[Ураганот Инзе]] ги нападна Доминиканската Република и Хаити. * [[30 септември]] ** [[Бечуана]] прогласува независност од Обединетото Кралство како [[Боцвана]]. ** [[Балдур фон Ширах]] и [[Алберт Шпер]] се ослободени од затвор. === Октомври === * октомври ** Основана е [[Партија на Црните Пантери|Партијата на Црните Пантери]]. ** Во употреба е пуштен автомобилот [[Тојота Корола]]. * [[1 октомври]] — Патничкиот авион ''[[West Coast Airlines Flight 956]]'' се урна во [[Орегон]]. Оваа несреќа ја означува првата загуба на авион од типот [[Даглас DC-9|DC-9]]<ref>[http://amelia.db.erau.edu/reports/ntsb/aar/AAR67-AF.pdf Aircraft Accident Report. West Coast Airlines, Inc DC-9 N9101. Near Wemme, Oregon] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080216033755/http://amelia.db.erau.edu/reports/ntsb/aar/AAR67-AF.pdf |date=February 16, 2008 }}, Adopted:December 11, 1967.</ref>. * [[3 октомври]] — [[Тунис]] воспоставува дипломатски односи со [[Обединета Арапска Република]]. * [[4 октомври]] ** [[Израел]] се пријавува за членство во [[Европска економска заедница|Европската економска заедница]]. ** [[Басутоленд]] станува независен и го променува своето име во [[Лесото]]. * [[5 октомври]] ** [[УНЕСКО]] ја потпишува Препораката за статусот на наставниците. Овој настан денес се слави како Светски ден на наставниците. ** Експерименталниот реактор на [[Enrico Fermi Nuclear Generating Station]] претрпува делумен неуспех. * [[6 октомври]] ** ЛСД е прогласено за нелегално во САД и строго контролирано. Не само што претставува криминал неговото распространување, туку и сите правни програми за научни истражувања на дрогата се затворени. ** ''Рели на љубовта'' се одржува во [[Сан Франциско]]. * [[7 октомври]] — [[Советскиот Сојуз]] изјавува дека сите кинески студенти мора да ја напуштат земјата пред крајот на октомври. * [[9 октомври]] ** [[Виетнамска војна]]: [[Масакар Бинх Таи]]. * [[11 октомври]] — [[Франција]] и [[Советскиот Сојуз]] потпишуваат договор за соработка во јадреното истражување. * [[14 октомври]] ** Затворањето на ''[[Intra Bank]]'' започнува со криза на либанскиот банкарски систем. ** Градот [[Монтреал]] го воведува својот систем за [[брз транзит]] (види [[Монтреалско метро]]). * [[15 октомври]] ** Претседателот на САД [[Линдон Б. Џонсон]] потпишува предлог-закон за основање на [[Министерство за сообраќај на САД]]. ** Конгресот на САД донесува нацрт-закон за создавање на [[Сликирани карпи Национален езеро]]. ** [[Американска радиодифузна компанија|ABC-TV]] ја прикажува високопланираната 90-минутна телевизиска адаптација на мјузиклот „[[Brigadoon]]“. * [[16 октомври]] — [[Грејс Слик]] настапи во живо за првпат со [[Џеферсон ерплејн]]. * [[17 октомври]] — [[Лесото]] и [[Боцвана]] се примени во [[Обединетите нации]]. * [[21 октомври]] ** [[Аберфанска катастрофа]] во [[Јужен Велс]], Велика Британија. ** ''[[AFL–NFL merger]]'' е одобрен од страна на Американскиот конгрес. * [[22 октомври]] ** Британскиот шпион [[Џорџ Блејк]] успеа да побегне од затвор и да се засолни во Москва. ** Шпанија побара Велика Британија да ги стопира воените летови до [[Гибралтар]]; Велика Британија одбива следниот ден. * [[24 октомври]] — Преговорите за Виетнамската војна започнуваат во [[Манила]], [[Филипини]]. * [[25 октомври]] ** Воениот суд во [[Џакарта]] го осуди поранешниот министер за надворешни работи Суандрио на смрт. ** Шпанија ја затвора границата [[Гибралтар]] со не пешачки сообраќај. * [[26 октомври]] ** [[НАТО]] го преместува седиштето од [[Париз]] до [[Брисел]]. ** Пожарот на авиопревозникот ''[[USS Oriskany (CV-34)]]'' во [[Тонкински Залив|Тонкинскиот Залив]] уби 44 членови на екипажот. * [[27 октомври]] — [[ООН|Обединетите нации]] го прекина мандатот на Лигата на народите и донесе одлука според која Југозападна Африка ќе биде администрирана од Обединетите нации. Ова било отфрлено од ЈАР. ** Пред нешто повеќе од еден месец пред неговата смрт, [[Волт Дизни]] ги објави своите планови за [[EPCOT]]. === Ноември === * [[1 ноември]] — [[Национална фудбалска лига|Националната фудбалска лига]] ја доделува шеснаесеттата франшиза на лигата во градот [[Њу Орлеанс]]. Тимот од градот ќе биде именуван како [[Њу Орлеанс Сентс]]. * [[2 ноември]] — Влегува во сила Законот за кубанско прифаќање, овозможувајќи им на 123.000 Кубанци да аплицираат за постојан престој во [[САД]]. * [[4 ноември]] — Во [[Италија]], реката Арно ја поплавува [[Фиренца]], поплавувајќи ја до максимална длабочина од 6.7 метри, оставајќи илјадници бездомници и уништувајќи милиони уметнички ремек-дела и ретки книги. Во исто време се случуваат и поплавите во Венеција. * [[5 ноември]] — Триесет и осум африкански држави бараат [[Обединетото Кралство]] да употреби сила против владата на [[Родезија]]. * [[6 ноември]] — ''[[Lunar Orbiter 2]]'' е пуштен во вселената. * [[8 ноември]] ** Поранешниот јавен обвинител на [[Масачусетс]] [[Едвард Брук]] станува првиот афроамериканец избран во преку т.н. [[Економска реконструкција]]. ** Глумецот [[Роналд Реган]] е избран за гувернер на Калифорнија]. * [[11 ноември]] ** Мина убива 3 израелски падобранци на границата со [[Западен Брег]]. ** Шпанија прогласува општа амнестија за злосторства извршени за време на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. * [[14 ноември]] — [[Џек Ворнер]] го продава [[Warner Bros.]] на [[Seven Arts Productions]], по кое компанијата го добива името [[Warner Bros.-Seven Arts]]. * [[15 ноември]] ** [[Хари Морис Робертс]], кој убил тројца полицајци во август, е фатен и уапсен во близина на [[Лондон]]. ** [[Боинг 727]] со [[Пан Ави лет 708]] удри во близина на [[Берлин]], Германија, при што загинаа сите тројца луѓе. ** Две млади парови во Западна Вирџинија, наводно, виделе чудно [[молец]] — суштество подобро познато како [[Мотмен]]. * [[16 ноември]] — Американскиот лекар [[Сам Шепард]] е ослободен од обвинението по неговото второ судење за убиството на својата бремена сопруга во [[1954]] година. * [[17 ноември]] ** Генералното собрание на ООН одлучи да основа [[Организација на ООН за индустриски развој]]. * [[21 ноември]] — Во [[Того]], армијата спречува обид за државен удар. * [[24 ноември]] ** [[Битлси]] започнуваат снимање на сесии за нивниот следен албум ''„[[Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band]]“'' ** Бугарскиот патнички авион [[TABSO Flight 101]] удри во близина на [[Братислава]], [[Чехословачка]], при што загинаа сите 82 лица. * [[27 ноември]] — [[Вашингтон Редскинс]] ги порази [[Њујорк Џантс]] со резултат од 72-41. * [[29 ноември]] — Потона ''[[SS Daniel J. Morrell]]'' во бура на [[Езерото Хурон]], при што загинаа 28 од 29 лица од екипажот. * [[30 ноември]] — [[Барбадос]] објавува независност. === Декември === * [[1 декември]] ** [[Курт Георг Кизингер]] е избран за [[Канцелар на Германија|Канцелар на Западна Германија]]. ** Британскиот премиер [Харолд Вилсон] и премиерот на [[Родезија]] [[Ијан Смит]] започнувааат преговори. * [[2 декември]] — [[У Тант]] се согласува да побара втор мандат како Генерален секретар на ООН. * [[3 декември]] — Анти-португалските демонстрации се случуваат во [[Макао]]. Следниот ден е објавен полициски час. * [[6 декември]] — Виетнамска војна: [[Масакар во Бин Хоа]] * [[7 декември]] ** [[Сирија]] им понуди оружје на бунтовниците во [[Јордан]]. ** [[Барбадос]] е признаена како 230-та членка на Обединетите нации. * [[8 декември]] — Потона фериботот ''[[SS Heraklion]]'' во [[Егејско Море]], во близина на [[Крит]]. Во инцидентот загинале 217 лица. * [[15 декември]] — Почина [[Волт Дизни]] додека го продуцирал ''[[Книга на џунгла (цртан филм)|Книгата на џунглата]]'', последен анимиран филм кој бил под негов личен надзор. * [[16 декември]] ** Советот за безбедност на ООН одобри нафтено ембарго против [[Родезија]]. ** ООН усвојува резолуција за основање на [[Меѓународен пакт за економски, социјални и културни права|Меѓународниот пакт за економски, социјални и културни права]] и [[Меѓународен пакт за граѓански и политички права|Меѓународниот пакт за граѓански и политички права]]. * [[17 декември]] — ЈАР не се приклучува на трговското ембарго против [[Родезија]]. * [[18 декември]] — ''[[Како Гринч го украде Божик]]'', за првпат е прикажан на [[CBS]]. * [[19 декември]] — Започнува со работа [[Азиска банка за развој|Азиската банка за развој]]. * [[20 декември]] — [[Харолд Вилсон]] ги повлекува сите свои претходни понуди до владата на [[Родезија]] и објавува дека ќе се согласи за независност само по основањето на владата на црното мнозинство. * [[22 декември]] — Премиерот [[Ијан Смит]] изјавува дека Родезија е веќе република. * [[23 декември]] ** Југословенската милиција во [[Белград]] ги нападнала студентите кои одржале собир против [[Виетнамска војна|војната]] на [[САД]] во [[Виетнам]]. Повеќе студенти биле повредени, а 17 биле уапесени и осудени на еден месец затвор.<ref>[https://www.marxists.org/makedonski/istorija/jugoslovenska/1967/vietnam.htm Извештај по повод демонстрациите против Виетнамската војна во Белград 1966]</ref> ** Се појавува [[Добриот, лошиот и грдиот]], [[шпагети вестерн филм]] режиран од [[Серџо Леоне]], со [[Клинт Иствуд]] (''Добриот''), [[Ли Ван Клиф]] (''Лошиот'') и [[Илај Валак]] (''Грдиот'') во главните улоги. * [[31 декември]] ** Премиерот на Источна Германија [[Валтер Улбрихт]] изјавува дека се потребни преговори за [[Повторно обединување на Германија|германското обединување]]. ** Украдени голем број на слики од уметничката галерија во Дулвич, Лондон. ** Конгоската влада ја презема [[Горна Катанга]]. ** [[Милован Ѓилас]] е пуштен од затвор, каде бил од [[1962]] година. === Непознати дати === * [[Константин Черненко]], подоцна водач на [[Советскиот Сојуз]], станува кандидат за член на [[Централен комитет|Централниот комитет]]. * ''[[Paramount Pictures Corporation]]'' станува целосно подружница на ''[[Gulf + Western Industries, Inc.]]'' * Основано е [[Надреалистичкото движење во САД]] од [[Френклин Розмонт|Френклин]] и [[Пенелопе Розмонт]]. * [[Лиза Мајтнер]] и [[Ото Хан]] добиваат [[Ферми награда]]. * Конгресот на САД донесува одлука за основање на Национален совет за морски ресурси и развој на инженерството. * [[Мартин Ричардс (компјутерски научник)|Мартин Ричардс]] го дизајнира програмскиот јазик [[BCPL]]. * ''[[Ерусалимска Библија]]'' е објавена на англиски јазик. * [[Питер Л. Бергер]] и [[Томас Лукман]] ја објавуваат „''[[Социјална изградба на реалноста]]''“ * За или околу оваа година, се верува дека едно лице што се вратило во [[Хаити]] од [[Република Конго|Конго]], за првпат пренесело [[ХИВ]] во [[Америка]]<ref>{{Наведено списание|title=Solved: the mystery of how AIDS left Africa|journal=New Scientist|date=November 3, 2007|page=20}}</ref> * Во употреба е пуштен ''[[Chevrolet Camaro]]''. * Во употреба е пуштен јапонскиот автомобил [[Тојота Корола]], кон крајот на ноември 1966 година. * [[Живко Чинго]] го објавува романот за деца „[[Сребрени снегови]]“. * Издадена е книгата „[[Белото циганче|Белото Циганче]]“ од [[Видое Подгорец]]. * [[Струшки вечери на поезијата|Струшките вечери на поезијата]] прераснаа во институција. * [[Роберт Рождественски]], [[русија|руски]] [[поет]], првиот добитник на ''Златниот венец'' на [[СВП|Струшките вечери на поезијата]] за најдобра песна. * ''[[Евангелие по Итар Пејо]]'', поетска збирка на македонскиот писател [[Славко Јаневски]]. * ''[[100 партии]]'', шаховска книга, дело на познатиот естонски и советски велемајстор и автор [[Паул Керес]]. * ''[[Големи и мали (роман)|Големи и мали]]'', роман за деца, напишан од македонскиот писател [[Бошко Смаќоски]]. * ''[[Приказни за занаетите]]'', збирка раскази на српскиот писател [[Бора Ќосиќ]]. * ''[[Андреј Рубљов (филм)|Андреј Рубљов]]'', советски филм во режија на [[Андреј Тарковски]]. * ''[[Војна и мир (1966)|Војна и мир]]'', советски филм во режија на [[Сергеј Бондарчук]]. * ''[[До победата и по неа (филм)|До победата и по неа]]'', македонски игран филм по сценарио на [[Симон Дракул]]. * ''[[Добриот, лошиот и грдиот]]'', вестерн филм во режија на [[Серџо Леоне]]. * ''[[Човек за сите времиња]]'', британски. == Родени== ===Јануари=== [[File:Ivica Dacic 2013.jpg|thumb|100px|[[Ивица Дачиќ]]]] [[File:Christian Kern 2016 (portrait).jpg|thumb|100px|[[Кристијан Керн]]]] [[File:Patrick Dempsey 2016.jpg|thumb|100px|[[Патрик Демпси]]]] [[File:Lena Philipsson 2012-11-07 001.jpg|thumb|100px|[[Лена Филипсон]]]] [[File:Rainn Wilson 2011 Shankbone.JPG|thumb|100px|[[Рејн Вилсон]]]] [[File:Foto oficial do senador Romário (v. AgSen).jpg|thumb|100px|[[Ромарио]]]] * [[1 јануари]] ** [[Ана Берк]], австралиски политичар ** [[Ивица Дачиќ]], српски политичар; [[Премиер на Србија]] (од јули 2012 до 2014 година) * [[1 јануари]] — [[Стефан Константинов]], бугарски лекар * [[4 јануари]] ** [[Деана Картер]], американска пејачка ** [[Кристијан Керн]], австриски политичар, 24-ти [[Канцелар на Австрија]] * [[5 јануари]] ** [[Јури Амано]], јапонска глумица ** [[Кејт Шеленбах]], американски музичар * [[6 јануари]] ** [[Даут Реџепи]] — македонски политичар ** [[Шарон Кунета]] — филипинската глумица * [[7 јануари]] ** [[Керолин Бесет-Кенеди]], американска глумица и модел, сопруга на [[Џон Кенеди Младиот]] ([[1999]]) ** [[Кори Сандерс]], јужноафрикански боксер (п. [[2012]]) * [[8 јануари]] ** [[Игор Вјазмикин]], руски хокеј играч ** [[Ендрју Вуд]], американски музичар (п. [[1990]]) * [[13 јануари]] — [[Патрик Демпси]], американски глумец и возач на тркачки автомобили * [[14 јануари]] — [[Ден Шнајдер]], американски глумец и продуцент * [[17 јануари]] ** [[Џорџ Морикава]], јапонски автор и илустратор ** [[Шаба Ранкс]], пејачка од Јамајка **[[Љубчо Георгиевски]], поранешен македонски премиер и водач на [[ВМРО-ДПМНЕ]]. **[[Нобујуки Коџима]], јапонски фудбалер. **[[Љупчо Балкоски]], македонски политичар. * [[19 јануари]] ** [[Флорис Јан Бовеландер]], холандски хокеј играч ** [[Стефан Едберг]], шведски тенисер ** [[Лена Филипсон]], шведска пејачка и личност на медиумите * [[20 јануари]] — [[Рејн Вилсон]], американски глумец * [[24 јануари]] — [[Jimeoin]], северноирски и австралиски комичар и глумец * [[28 јануари]] ** [[Андреја Берг]], германски пејач ** [[Сејџи Мизусима]], јапонски режисер * [[29 јануари]] — [[Ромарио]], бразилски фудбалер * [[30 јануари]] ** [[Ханс Тучку]], германски композитор === Февруари === [[File:Rick Astley Dallas.jpg|thumb|100px|[[Рик Естли]]]] [[File:Sarah Montague -NHS Confederation annual conference, Manchester-11July2011.jpg|thumb|100px|[[Сара Монтаги]]]] [[File:Cindy Crawford in London.jpg|thumb|100px|[[Сидни Крафорд]]]] [[File:Rachel Dratch 2012 Shankbone 2.JPG|thumb|100px|[[Ричел Драч]]]] [[File:Billy Zane Cannes 2010.jpg|thumb|100px|[[Били Зејн]]]] [[File:TéaLeoniJun07.jpg|thumb|100px|[[Теа Леони]]]] * [[1 февруари]] — [[Мишел Алерс]], американски фудбалер * [[3 февруари]] — [[Џими Гром]], новозеландски боксер * [[4 февруари]] ** [[Пирет Калда]], естонска глумица ** [[Киоко Кизуми]], јапонска глумица и пејачка ** [[Вјачеслав Екимов]], руски друмски велосипедист * [[5 февруари]] — [[Хосе Марија Олазабал]], шпански играч на голф * [[6 февруари]] — [[Рик Астли]], британски поп-музичар * [[7 февруари]] ** [[Кристин Ото]] — германски пливач * [[8 февруари]] ** [[Сара Монтег]], англиски новинар ** [[Христо Стоичков]], бугарски фудбалер * [[9 февруари]] ** [[Кристоф Марија Хербст]], германски глумец ** [[Елен ван Ланген]], холандски спортист ** [[Татјана Голикова]], руски економист * [[10 февруари]] — [[Дарил Џонстон]], американски фудбалер * [[11 февруари]] — [[Кристина Елена Григорас]], романска уметничка гимнастичарка * [[13 февруари]] — [[Нил Макдонаф]], американски глумец * [[16 февруари]] — [[Мартин Перчеид]], германски карикатурист * [[17 февруари]] — [[Лук Робитајл]], канадски хокеј играч * [[18 февруари]] — [[Ричард А. Колинс]], британски научник и автор * [[20 февруари]] — [[Синди Крафорд]], американски модел и глумица * [[22 февруари]] ** [[Јаха Ајаш]], палестински бомбардер (п. [[1996]]) ** [[Рејчел Драч]], американска глумица и комичар ** [[Брајан Грег]], австралиски политичар * [[23 февруари]] — [[Мајкл Арата]], американски глумец * [[24 февруари]] — [[Били Зејн]], американски глумец * [[25 февруари]] ** [[Самсон Китур]], кениски атлетичар ** [[Теа Леони]], американска глумица * [[26 февруари]] ** [[Џенифер Грант]], американска глумица ** [[Наџва Карам]], либанска пејачка * [[27 февруари]] — [[Алисон Герц]], американски активист(п. [[1992]]) * [[28 февруари]] ** [[Пауло Фурте]], португалски фудбалер ** [[Ајки Вудс]], американски фудбалер === Март === [[File:Zack Snyder by Gage Skidmore 2.jpg|thumb|100px|[[Зак Снајдер]]]] [[File:Michael Irvin.jpg|thumb|100px|[[Мајкл Ирвин]]]] [[File:Michael Imperioli 2007 (Chris Moltisanti from The Sopranos).jpg|thumb|100px|[[Мајкл Империоли]]]] * [[1 март]] ** [[Дон Лемон]], американски новинар ** [[Зак Снајдер]], американски глумец, режисер, сценарист и продуцент * [[2 март]] ** [[Шерен Танг]], глумица од Хонгконг ** [[Дејвид Викхем]], англиски пијанист, музички директор и диригент * [[3 март]] ** [[Вендер Ли]], бразилски пејач итекстописец (п. [[2016]]) ** [[Ник Родс]], англиски биохемичар ** [[Фернандо Колунга]], мексикански глумец * [[4 март]] ** [[Даниела Амавија]], американска глумица и модел ** [[Ант Бенкс]], афроамерикански рапер ** [[Стив Бастони]], австралиски глумец ** [[Кевин Џонсон]], американски кошаркар ** [[Дав Пилки]], американски писател ** [[Вош Вест]], филмски режисер * [[5 март]] ** [[Марк З. Даниелевски]], американски автор ** [[Мајкл Ирвин]], американски фудбалер * [[6 март]] — [[Морис Ешли]], американски шаховски велемајстор * [[7 март]] ** [[Џеф Феглс]], американски фудбалер ** [[Ацуси Сакураи]], јапонски пејач * [[9 март]] — [[Тони Локет]], австралиски фудбалер * [[10 март]] ** [[Еди Брикел]], американски пејач ** [[Мајк Тимлин]], американски бејзболист * [[13 март]] — [[Chico Science]], бразилски музичар (п. [[1997]]) * [[14 март]] — [[Елиса Нил]], американска глумица * [[16 март]] — [[Родни Пете]], афроамерикански фудбалски одбранбен играч * [[17 март]] — [[Еспен Хамер]], норвешки филозоф * [[18 март]] ** [[Ана Вил]], германски телевизиски новинар ** [[Џери Кантрел]], американски гитарист и пејач * [[19 март]] — [[Најџел Клоу]], англиски фудбалер * [[21 март]] — [[Рој Нидерхофер]], американски менаџер и филантроп * [[22 март]] — [[Антонио Пинто (атлетичар)|Антонио Пинто]], португалски атлетичар * [[25 март]] ** [[Том Главин]], американски бејзбол играч ** [[Џеф Хели]], канадски гитарист (п. [[2008]]) ** [[Антон Роган]], северноирски фудбалер * [[26 март]] — [[Мајкл Империоли]], американски глумец * [[28 март]] — [[Шерил Џејмс]], афроамерикански рапер * [[29 март]] — [[Красимир Балаков]], бугарски фудбалер === Април === [[File:Chris Evans 2010.jpg|thumb|100px|[[Крис Еванс (презентер)|Крис Еванс]]]] [[File:Robin Wright Cannes 2017.jpg|thumb|100px|[[Робин Рајт]]]] [[File:Samantha Fox in Lombardy crop.jpg|thumb|100px|[[Саманта Фокс]]]] [[File:Jeffrey Dean Morgan by Gage Skidmore 2.jpg|thumb|100px|[[Џефри Ден Морган]]]] [[File:Phil Tufnell August 2015 (cropped).jpg|thumb|100px|[[Фил Туфнел]]]] * [[1 април]] ** [[Крис Еванс (презентер)|Крис Еванс]] — британски диско-џокеј ** [[Аленка Зупанчич]] — словенечки филозоф * [[2 април]] ** [[Бил Романовски]], американски фудбалер ** [[Виктор Денисов]], руски кануист-спринтер ** [[Теди Шерингем]], британски фудбалер * [[3 април]] ** [[Михаел Митермаер]], германски комичар ** [[Мина Томинага]], јапонска глумица * [[4 април]] ** [[Ридуан Исамудин]], индонезиски терорист ** [[Мајк Стар (музичар)|Мајк Стар]], американски басист (п. [[2011]]) * [[5 април]] — [[Мајк Мекреди]], американски музичар и гитарист * [[7 април]] — [[Мишо Јузмески]], македонски писател, публицист и фотограф * [[8 април]] ** [[Синтија Никсон]], американска глумица ** [[Боби Ологун]], нигериска телевизиска личност ** [[Робин Рајт]], американска глумица * [[9 април]] — Џон Хамонд, британски временски прогнозер * [[11 април]] — [[Лиза Стенсфилд]], британски пејач * [[13 април]] — [[Али Бумнижел]], туниски фудбалер * [[14 април]] ** [[Дејвид Џастис ]], афроамерикански бејзбол играч ** [[Грег Мадукс]], американски бејзбол играч * [[15 април]] ** [[Саманта Фокс]], британски модел и пејач ** [[Беверли Томсон]], канадска новинарка * [[17 април]] — [[Викрам (глумец)|Викрам]], индиски глумец * [[18 април]] — [[Трине Хатестад]], норвешки спортист * [[19 април]] ** [[Ел Самурај]], јапонски професионален борач ** [[Оливер Велке]], германски телевизиски презентер, глумец, комичар и спортски новинар * [[20 април]] — [[Дејвид Чалмерс]], австралиски филозоф * [[21 април]] — [[Раде Дичоски]], македонски аниматор и илустратор * [[22 април]] ** [[Дана Барон]], американска глумица ** [[Џефри Дин Морган]], американски глумец * [[24 април]] — [[Алесандро Костакурта]], италијански фудбалер. * [[25 април]] ** [[Ман Аренас]], шпански комичен творец ** [[Тим Истон]], американски текстописец * [[26 април]] — [[Наташа Третвеј]], добитник на [[Пулицерова награда]] * [[27 април]] ** [[Сив Анита Андерсен]], норвешка глумица ** [[Брајан Копелман]], американски режисер, есеист, подкастер ** [[Јошихиро Тогаши]], јапонски автор и илустратор * [[28 април]] ** [[Џон Дејли]], американски играч на голф ** [[Али-Реза Пахлеви]], принц на Иран (п. [[2011]]) * [[29 април]] — [[Фил Туфнел]], британски крикет играч === Мај === [[File:Stephen Baldwin by Gage Skidmore.jpg|thumb|100px|[[Стивен Болдвин]]]] [[File:Darius Rucker.jpg|thumb|100px|[[Дариус Ракер]]]] [[File:Greg Wise 2013.jpg|thumb|100px|[[Грег Вајс]]]] [[File:JanetJacksonUnbreakableTourSanFran2015 (cropped).jpg|thumb|100px|[[Џенет Џексон]]]] [[File:H. Jon Benjamin by Gage Skidmore.jpg|thumb|100px|[[Х. Џон Бенџамин]]]] [[File:Helena Bonham Carter 2011 AA.jpg|thumb|100px|[[Хелена Бонам Картер]]]] * [[1 мај]] — [[Чарли Шлатер]], американски глумец * [[3 мај]] — [[Фирдос Бамји]], индиско-американски глумец * [[5 мај]] ** [[Шон Дровер]] — канадски музичар ** [[Љубов Егорова]] — руска скијачка ** [[Сергеј Станишев]] — бугарски политичар * [[6 мај]] ** [[Андреја Киеза]], швајцарски [[Формула 1]] пилот ** [[Синди Хсу]], американски новинар-наградуван на Еми * [[7 мај]] ** [[Андерсон Куминс]], канадски крикет играч ** [[Јес Хег]], дански фудбалер * [[8 мај]] ** [[Роберт Џ. Бенен]], американски политичар ** [[Камил Каштак]], чешки хокеј играч ** [[Марта Санчес]], шпански женски вокалист ** [[Роко Шамони]], германски забавувач, автор, музичар ** [[Клаудио Тафарел]], бразилски голман * [[10 мај]] ** [[Микел Андерсон]], шведски хокеј на мраз играч ** [[Џонатан Едвардс]], британски атлетичар ** [[Ана Елвебак]], норвешки биатлонист ** [[Генаро Ернандес]], мексиканско-американски боксер * [[11 мај]] — [[Бил Ацман]], американски активист * [[12 мај]] ** [[Стивен Болдвин]], американски глумец ** [[Бебел Жилберто]], бразилски пејач * [[13 мај]] ** [[Нереус Акоста]], филипински политичар, академик и политички научник ** [[Алисон Голдфрап]], англиски музичар. ** [[Дариус Ракер]], афроамериканец пејач * [[14 мај]] — [[Рафаел Садик]], американски пејач и текстописец * [[15 мај]] — [[Грег Вајс]], англиски глумец и продуцент * [[16 мај]] ** [[Хуан Мануел Фунес]], гватемалски фудбалер и тренер ** [[Џенет Џексон]], афроамериканска пејачка ** [[Турман Томас]], американски фудбалер * [[17 мај]] ** [[Хил Харпер]], американски глумец ** [[Кусеј Хусеин]], ирачки политичар (п. [[2003]]) * [[19 мај]] — [[Поли Вокер]], англиска глумица * [[20 мај]] — [[Џои Гамаши]], американски боксер * [[21 мај]] ** [[Лиза Еделштајн]], американска глумица и драматург ** [[Франсоа Омам-Бијк]], камерунски фудбалер * [[22 мај]] ** [[Франциско Блејк Мора]], мексикански политичар (п. [[2011]]) ** [[Сири Ефтедал]], норвешки ракометар и олимписки медалист * [[23 мај]] ** [[H. Џон Бенјамин]], американски глумец и комичар ** [[Грем Хик]], англиски крикет играч * [[24 мај]] ** [[Ерик Кантона]], француски фудбалер ** [[Франсиско Хавиер Круз]], мексикански фудбалер ** [[Рики Крејвен]], американски возач на тркачки автомобили и спортски директор ** [[Расел Кун]], науруски политичар * [[25 мај]] ** [[Ахмад Реза Абеџаде]], ирански голман ** [[Џеф Крос (американски фудбалер)|Џеф Кросс]], американски фудбалер * [[26 мај]] ** [[Хелена Бонам Картер]], англиска глумица ** [[Зола Бад]], јужноафрикански спортист * [[27 мај]] ** [[Хестон Блументал]], британски готвач ** [[Керол Кемпбел (глумица)|Керол Кемпбел]], афро-германска глумица, модел и презентер * [[28 мај]] ** [[Тео Блекман]], германски вокалист и композитор ** [[Лари Дејвис (криминалец)|Лари Дејвис]], американски криминалец (п. [[2008]]) ** [[Миљенко Јерговиќ]], босанскохерцеговски и хрватски писател * [[29 мај]] — [[Роберт Андерсон (убиец)|Роберт Андерсон]], американски убиец (п. [[2006]]) * [[30 мај]] ** [[Франк Гусен]], германски уметник и романописец === Јуни === [[File:Emmanuelle Seigner Cannes 2013 2.jpg|thumb|100px|[[Емануел Сење]]]] [[File:J. J. Abrams by Gage Skidmore.jpg|thumb|100px|[[Џеј-Џеј Ејбрамс]]]] [[File:John Cusack Cannes 2014.jpg|thumb|100px|[[Џон Кјузак]]]] [[File:Mike Tyson Portrait.jpg|thumb|100px|[[Мајк Тајсон]]]] [[File:Gubernur DKI Basuki TP 鐘萬學.jpg|thumb|100px|[[Басуки Чахаја Пурнама]]]] * [[2 јуни]] ** [[Кендис Гингрих]] — американски [[ЛГБТ]] активист ** [[Ивица Обрван]] — хрватски ракометар * [[3 јуни]] — [[Васим Акрам]], пакистански крикет igra; * [[4 јуни]] ** [[Чечилија Бартоли]] — италијански [[мецосопран]] ** [[Валериј Софрониевски]] — македонски класичен филолог, славист, фолклорист, преведувач * [[5 јуни]] — [[Двејн Хил]], канадски глумец * [[6 јуни]] — [[Фор Насингбе]], претседател на Того * [[7 јуни]] — [[Том Меккарти (режисер)|Том Меккарти]], американски филмски режисер и глумец * [[8 јуни]] ** [[Јенс Кидман]], шведски музичар ** [[Џулијана Маргулис]], американска глумица и продуцент * [[10 јуни]] — [[Лаура Силверман]], американска глумица * [[13 јуни]] — [[Григориј Перелман]], руски математичар * [[14 јуни]] ** [[Мет Фримен]], американски музичар ** [[Едуардо Вагорн]], чилеански музичар ** [[Трајлор Хауард]], американска глумица * [[15 јуни]] — [[Роберто Карневале]], италијански музичар * [[16 јуни]] ** [[Фил Вишер]], американски глумец, писател, аниматор ** [[Јан Железни]], чешки фрлач на копје * [[18 јуни]] — [[Курт Браунинг]], канадски фигурист * [[19 јуни]] ** [[Самуел Вест]] — британски глумец ** [[Марјан Додовски]] — македонски политичар * [[21 јуни]] — [[Руди Бахтијар]], американски новинар * [[22 јуни]] ** [[Мајкл Парк (со-возач)|Мајкл Парк]], автомобилист (п. [[2005]]) ** [[Емануел Сење]], француска глумица * [[23 јуни]] ** [[Ричи Џен]], тајвански музичар ** [[Ерик Томас]], Пронаоѓач на LISTSERV * [[24 јуни]] — [[Едриен Шели]], американска глумица и режисер (п. [[2006]]) * [[25 јуни]] — [[Дикембе Мутомбо]], НБА кошаркар * [[26 јуни]] — [[Дани Бон]], француски комичар и режисер * [[27 јуни]] — [[Џеј-Џеј Ејбрамс]], американски телевизиски писател и продуцент * [[28 јуни]] ** [[Џон Кјузак]], американски глумец ** [[Мери Стјуард Мастерсон]], американска глумица * [[29 јуни]] — [[Басуки Чахаја Пурнама]], индонезиски политичар и поранешен гувернер на Џакарта * [[30 јуни]] ** [[Шерил Бернард]], канадски спортист ** [[Мартон Чокаш]], глумец од Нов Зеланд ** [[Мајк Тајсон]], афроамерикански боксер ===Јули=== [[File:Brian Posehn 1.JPG|thumb|100px|[[Бријан Посен]]]] [[File:Pamela Adlon at San Diego Comic-Con 2011 cropped.jpg|thumb|100px|[[Памела Адлон]]]] [[File:DougTenNapelJune2011.jpg|thumb|100px|[[Даглас ТенНејпел]]]] [[File:Tamsin Greig 2010.jpg|thumb|100px|[[Тамсин Грег]]]] [[File:Presidente Enrique Peña Nieto. Fotografía oficial.jpg|thumb|100px|[[Енрике Пења Нието]]]] [[File:Tim Brown.jpg|thumb|100px|[[Тим Браун]]]] [[File:Richard Horvitz Smiling (14696743266).jpg|thumb|100px|[[Ричард Стивен Хорвиц]]]] * [[1 јули]] ** [[Енрико Анини]], италијански фудбалер ** [[Самир Рифаи]], [[Премиер на Јордан]] * [[3 јули]] ** [[Робин Бургенер]], канадски програмер ** [[Франтишек Шторм]], чешки музичар * [[5 јули]] ** [[Клаудија Велс]], американска глумица ** [[Џанфранко Зола]], италијански фудбалер * [[6 јули]] ** [[Бријан Посен]] — американски глумец и комичар ** [[Јане Јакимовски]] — македонски бранител * [[7 јули]] — [[Гундула Краузе]], германски виолинист * [[8 јули]] ** [[Ралф Алтмајер]], германски виролог ** [[Шадлог Бернике]], политичар * [[9 јули]] ** [[Памела]], американска глумица ** [[Џон Шмит Schmidt]], американски пијанист * [[10 јули]] ** [[Џина Белман]], британска глумица ** [[Даглас ТенНејпел]], американски аниматор и карикатурист * [[11 јули]] ** [[Мелани Еплби]], британски музичар (п. [[1990]]) ** [[Дебе Данинг]], американска глумица ** [[Кентаро Миура]], јапонски автор и илустратор ** [[Мик Молој]], австралиски комичар * [[12 јули]] — [[Тамсин Грег]], англиска глумица * [[14 јули]] — [[Метју Фокс (глумец)|Метју Фокс]], американски глумец * [[15 јули]] — [[Ирен Јакоб]], француска глумица * [[16 јули]] ** [[Аркангел де ла Мурте]], мексикански професионален борач (п. [[2018]]) * [[18 јули]] ** [[Лори Алан]], американска глумица ** [[Дан О'Брајан]], американски спортист * [[19 јули]] — [[Нанси Керил]], американска глумица * [[20 јули]] — [[Енрике Пења Нието]], [[Претседател на Мексико]] * [[20 јули]] — [[Стоун Госард]], американски музичар и гитарист * [[21 јули]] — [[Сара Вотерс]], британски романописец * [[22 јули]] — [[Тим Браун]], американски фудбалер * [[25 јули]] — [[Ватару Такаги]], јапонски глумец * [[28 јули]] ** [[Мигел Анхел Надал]], шпански фудбалер ** [[Шикао Суга]], јапонски пејач * [[29 јули]] — [[Ричард Стивен Хорвиц]], американски глумец * [[30 јули]] ** [[Мурило Бустаманте]], бразилски глумец ** [[Алан Лангер]], австралиски рагби фудбалер ** [[Шон Патрик Малони]], американски политичар * [[31 јули]] ** [[Дин Кејн]] — американски глумец ** [[Јошијуки Мацујама]] — јапонски фудбалер. === Август === [[File:Halle Berry by Gage Skidmore 2.jpg|thumb|100px|[[Хали Бери]]]] [[File:Matt Maiellaro nel 2010.jpg|thumb|100px|[[Мет Мајеларо]]]] [[File:Rodney Mullen PopTech 2013 01 (cropped).jpg|thumb|100px|[[Родни Мулен]]]] [[File:Enrico Letta 2013.jpg|thumb|right|100px|[[Енрико Лета]]]] * [[2 август]] — [[Тим Вејкфилд]], американски бејзбол играч * [[3 август]] — [[Брент Бут]], канадски комичар и телевизиски продуцент * [[4 август]] — [[Кенсуке Сасаки]], јапонски професионален борач * [[5 август]] — [[Џонатан Силверман]], американски глумец * [[7 август]] ** [[Харит Искандер]], малезиски глумец и комичар ** [[Џими Велс]], американски соосновач на [[Википедија]]<ref name='WMF PR 2004-04-25'>{{Наведена мрежна страница|url=http://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Wikimedia_press_releases/500,000_Wikipedia_articles&oldid=473206|title=Wikipedia: 50 languages, 1/2 million articles |accessdate=April 10, 2009|date=April 25, 2004|work=|publisher=[[Wikimedia Foundation]]|quote=''The Wikipedia project was founded in January 2001 by internet entrepreneur Jimmy Wales and philosopher Larry Sanger''}}. Quoted from the April 25, 2004, first-ever press release issued by the Wikimedia Foundation.</ref> * [[10 август]] ** [[Чарли Димок]], англиски експерт за ТВ-градинарство ** [[Хосам Хасан]], египетски фудбалер ** [[Андре Соглиузо]], американски глумец ** [[Лоран Гунел]], француски писател ** [[Хајрула Мисини]], поранешен член на [[ОНА]] * [[11 август]] — [[Хуан Марија Соларе]], аргентински композитор * [[12 август]] ** [[Шарон Д. Кларк]], англиска театарска и телевизиска глумица и пејачка ** [[Лес Фердинанд]], англиски фудбалер * [[13 август]] — [[Мигел Миранда]], фудбалски голман од Перу * [[14 август]] ** [[Хали Бери]], афроамериканска глумица и модел ** [[Фреди Ринкон]], колумбиски фудбалер ** [[Хонами Сузуки]], јапонска глумица * [[15 август]] — [[Скот Брозиус]], американски бејзбол играч * [[17 август]] ** [[Мет Мајеларо]], американски глумец и режисер ** [[Родни Мулен]], американски скејтер * [[19 август]] — [[Ли Ен Вумак]], американски музичар * [[20 август]] ** [[Дајмбег Дарел]], американски гитарист (п. [[2004]]) ** [[Енрико Лата]], 55-ти [[Премиерна Италија]] * [[23 август]] — [[Рик Смитс]], холандски кошаркар * [[25 август]] ** [[Мајкл Коен (правник)|Мајкл Коен]], американски адвокат * [[26 август]] — [[Жак Бринкман]], холандски хокеј играч * [[27 август]] ** [[Жероен Дејстер]], холандски спортист ** [[Јохан Партс]], 15-ти [[Премиер на Естонија]] * [[28 август]] — [[Прија Дут]], индиски социјален работник и политичар * [[31 август]] — [[Софија Куновска]], македонска глумица и политичар === Септември === [[File:Salma Hayek 2, 2012.jpg|thumb|100px|[[Салма Хајек]]]] [[File:Toby Jones.jpg|thumb|100px|[[Тоби Џонс]]]] [[File:Adam Sandler 2011 (Cropped).jpg|thumb|100px|[[Adam Sandler]]]] [[File:Maria Canals Barrera 2, 2007.jpg|thumb|100px|[[Марија Каналс Барера]]]] * [[1 септември]] — [[Тим Хардавеј]], американски кошаркар * [[2 септември]] — [[Салма Хајек]], мексикански-американска глумица * [[4 септември]] — [[Јанка Дагилева]], руска пејачка * [[6 септември]] ** [[Емил Бок]], 61 премиер на Романија ** [[Едуардо Марури]], еквадорски стопанственик и политичар * [[7 септември]] ** [[Владимир Андреев]], руски атлетичар ** [[Тоби Џонс]], англиски глумец ** [[Гунда Ниман Штирнеман]], германска лизгачка * [[8 септември]] — [[Карола Хегквист]], шведска поп пејачка * [[9 септември]] ** [[Георг Хакл]], германски скијач ** [[Адам Сендлер]], американски глумец и комичар * [[11 септември]] — [[Холи Глин]] * [[12 септември]] ** [[Стив Елс]], американски претприемач ** [[Кико, принцезата Акишино|принцезата Акишино]] на Јапонија * [[15 септември]] — [[Дејан Савичевиќ]], југословенски фудбалер * [[16 септември]] — [[Шон Фрај]], американски дете глумец * [[19 септември]] ** [[Соледад О'Брајан]] — американска новинарка и телевизиски новинар ** [[Андреј Луговој]] — руски политичар и стопанственик * [[20 септември]] — [[Нуно Бетанкур]], португалско-американски гитарист и пејач-текстописец * [[21 септември]] — Џејмс Ричардсон, англиски телевизиски презентер и новинар * [[22 септември]] ** [[Ердоган Аталај]], германски глумец ** [[Мустафа Амар]], египетски пејач ** [[Мајк Рихтер]], американски хокеј играч * [[24 септември]] — [[Мајкл Варола]], американски автор и издавач * [[25 септември]] — [[Џејсон Флеминг]], англиски глумец * [[26 септември]] ** [[Сергеј Шматко]] — руски стопанственик ** [[Јасмина Гуњова]] — македонски изведувач на изворни и новосоздадени македонски песни * [[28 септември]] — [[Марија Каналс Барера]], американска глумица * [[29 септември]] — [[Бен Милс]], англиски глумец === Октомври === [[File:David Cameron official.jpg|thumb|100px|[[Дејвид Камерон]]]] [[File:Luke Perry by Gage Skidmore.jpg|thumb|100px|[[Лук Пери]]]] [[File:Mary Elizabeth McGlynn by Gage Skidmore.jpg|thumb|100px|[[Мери Елизабет МекГлин]]]] [[File:Jon Favreau 2016.jpeg|thumb|100px|[[Џон Фавро]]]] [[File:Steve Valentine.jpg|thumb|100px|[[Стив Валентин]]]] [[File:Roman Abramovich 2.jpg|thumb|100px|[[Роман Абрамович]]]] * [[1 октомври]] ** [[Скот Инс]], американски глумец и пејач ** [[Џорџ Веа]], либериски политичар и фудбалер * [[2 октомври]] — [[Јокозуна]], американски професионален борач (п. [[2000]]) * [[3 октомври]] — [[Бинјамин Зеев Кахане]], израелски верскки водач (п. [[2000]]) * [[5 октомври]] — [[Инеса Кравец]], украинска спортистка * [[6 октомври]] ** [[Најл Квин]], ирски фудбалер ** [[Жаклин Обрадрас]], американска глумица * [[7 октомври]] — [[Шерман Алекси]], американски автор * [[8 октомври]] — [[Арон Калахан (фудбалер, роден во 1966)|Арон Калаган]], извршен директор на ирскиот фудбалски клуб * [[9 октомври]] — [[Дејвид Камерон]], [[Премиер на Обединетото Кралство]] * [[10 октомври]] ** [[Баи Линг]], кинеска глумица ** [[Тони Адамс]], англиски фудбалер ** [[Елана Мејер]], јужноафриканска спортистка * [[11 октомври]] ** [[Лук Пери]], американски глумец ** [[Стивен Вилијамс (политичар)|Стивен Вилијамс]], британски политичар * [[12 октомври]] — [[Брајан Кенеди (пејач)|Брајан Кенеди]], северноирски музичар и автор * [[13 октомври]] — [[Хосе Анхел Лалам]], мексикански глумец * [[14 октомври]] — [[Савана Самсон]], американска порнографска ѕвезда * [[15 октомври]] ** [[Ерик Бенет]], афроамерикански пејач и текстописец ** [[Хорхе Кампос]], мексикански фудбалер и тренер * [[16 октомври]] — [[Мери Елизабет МекГлин]], американска глумица и режисер * [[18 октомври]] ** [[Ангела Визер]], Мис Универзум 1989 ** [[Дејв Прајс]], американски новинар * [[19 октомври]] — [[Џон Фавро]], американски глумец и режисер * [[20 октомври]] — [[Стефан Раб]], германски телевизиски забавувач, комичар и музичар * [[20 октомври]] — [[Абу Мусаб ал Заркави]], член на Ал-Каеда * [[22 октомври]] — [[Валерија Голино]], италијанско-грчка филмска и телевизиска глумица * [[24 октомври]] — [[Роман Абрамович]], британски руски милијардер стопанственик * [[25 октомври]] — [[Вендел Кларк]], канадски хокеј играч * [[26 октомври]] ** [[Златко Далиќ]] — хрватски фудбалски менаџер и фудбалер ** [[Стив Валентин]] — шкотски глумец * [[28 октомври]] ** [[Стив Аватер]], американски фудбалер ** [[Енди Рихтер]], американски глумец, писател, комичар * [[30 октомври]] — [[Зоран Милановиќ]], хрватски политичар * [[31 октомври]] ** [[Адам Хоровиц]], американски рапер ** [[Коџи Канемото]], јапонски професионален борач ** [[Мајк О'Мали]], американски глумец и драматург === Ноември === [[File:David Schwimmer 2011.jpg|thumb|100px|[[Дејвид Швимер]]]] [[File:Vincent Cassel le moine.jpg|thumb|100px|[[Венсан Касел]]]] [[File:GarcelleBeauvaisNilon.jpg|thumb|100px|[[Гарсел Бове]]]] [[File:Andy Merrill-silly..jpg|thumb|100px|[[Енди Мерил]]]] * [[2 ноември]] ** [[Јошинари Окава]], јапонски професионален борач ** [[Дејвид Швимер]], американски глумец * [[3 ноември]] — [[Џо Хашем]], австралиски покер играч * [[8 ноември]] — [[Гордон Ремзи]], шкотски готвач и телевизиска личност * [[9 ноември]] — [[Лори Лајвли]], американска глумица * [[10 ноември]] — [[Ванеса Ангел]], англиски модел и глумица * [[11 ноември]] — [[Бенедикта Боколи]], италијански модел и глумица * [[13 ноември]] — [[Сузана Хапоја]], фински политичар (п. [[2009]]) * [[14 ноември]] — [[Курт Шилинг]], американски бејзбол играч * [[15 ноември]] — [[Рејчел Тру]], американска глумица * [[16 ноември]] ** [[Стивен Кричлоу]], англиски глумец ** [[Дин МекДермот]], канадско-американски глумец * [[17 ноември]] ** [[Џеф Бакли]], американски пејач и текстописец (п. [[1997]]) ** [[Дејзи Фуентес]], американски модел и телевизиска личност од Куба ** [[Софи Марсо]], француска глумица * [[19 ноември]] ** [[Џејсон Скот Ли]], американски глумец ** [[Шмули Ботач]], американски рабин * [[21 ноември]] — [[Трој Ејкман]], американски спортски коментатор и поранешен про фудбалер * [[22 ноември]] — [[Мајкал Вилијамс]], американски глумец * [[23 ноември]] ** [[Венсан Касел]], француски глумец ** [[Мишел Гомес]], шкотска глумица * [[24 ноември]] — Хуан Пабло Гамбоа, колумбиски глумец * [[25 ноември]] ** [[Тим Армстронг]], американски пејач и текстописец ** [[Били Бурк (глумец)|Били Бурк]], американски глумец * [[26 ноември]] — [[Гарсел Бове]], хаитско-американска глумица, пејачка и поранешен модел * [[27 ноември]] — [[Енди Мерил]], американски глумец * [[28 ноември]] — [[Наруми Јасуда]], јапонска глумица * [[29 ноември]] — [[Џон Лејфилд]], американски професионален борач * [[30 ноември]] ** [[Вил Мара]], американски автор ** [[Дејвид Николс (писател)|Дејвид Николс]], англиски романописец и сценарист ** [[Џон Бишоп]], англиски комичар, презентер и глумец === Декември === [[File:Fred Armisen 2014 cropped and retouched.jpg|thumb|100px|[[Фред Армисен]]]] [[File:Patricia Kaas Cannes.jpg|thumb|100px|[[Патриша Кас]]]] [[File:Kiefer Sutherland 2 SDCC 2014.jpg|thumb|100px|[[Кифер Сатерленд]]]] [[File:Diedrich Bader by Gage Skidmore 2.jpg|thumb|100px|[[Дидрих Бајдер]]]] * [[1 декември]] ** [[Кетрин Ланаса]], американска глумица ** [[Лари Вокер]], канадски бејзбол играч * [[3 декември]] — [[Адам Бери]], американски композитор * [[4 декември]] ** [[Фред Армисен]], американски глумец, комичар и музичар ** [[Кери Минс]], американски глумец * [[5 декември]] — [[Патриша Кас]], француска пејачка и глумица * [[7 декември]] ** [[Наум Петрески]] — македонски пејач ** [[Лин Улман]] — норвешка новинарка и авторка * [[8 декември]] ** [[Бушвик Бил]], јамајско-американски рапер ** [[Шинед О'Конор]], ирска поп пејачка ** [[Ралф Сантола]], италијанско-американски гитарист (п. [[2018]]) * [[9 декември]] ** [[Тим Бул]], австралиски политичар ** [[Мајкл Фостер (музичар)|Мајкл Фостер]], американски музичар, тапанар * [[10 декември]] ** [[Монсерат Џил Торне]], политичарка од Андора ** [[Кирстен Џилибранд]], американски политичар ** [[Дејв Харолд]], англиски професионален играч на снукер ** [[Дана Мурзин]], канадски хокеј играч ** [[Хулио Родас]], фудбалер ** [[Матео Ромеро (уметник)|Матео Ромеро]], американски сликар ** [[Гидеон Сар]], израелски политичар ** [[Мартин Тејлор (фудбалер, роден 1966)|Мартин Тејлор]], фудбалски тренер * [[12 декември]] ** [[Ројс Грејси]], бразилски борач ** [[Грег Лонг (пејач)|Грег Лонг]], американски христијански музичар ** [[Ултимо Драгон]], јапонски професионален борач ** [[Лидија Цимерман]], шпанска режисерка * [[13 декември]] — [[Дон Роф]], американски писател и режисер * [[14 декември]] ** [[Ентони Мејсон (кошарка)|Ентони Мејсон]], американски кошаркар (п. [[2015]]) ** [[Бил Ранфорд]], канадски хокеј играч ** [[Хеле Торнинг-Шмит]], дански премиер * [[15 декември]] — [[Катја фон Гарниер]], германски филмски режисер * [[16 декември]] — [[Денис Мудри]], англиски фудбалер * [[17 декември]] — [[Милош Тихи]], чешки астроном * [[19 декември]] ** [[Тим Сколд]], шведски музичар ** [[Алберто Томба]], италијански алпски скијач * [[20 декември]] — [[Ед де Гуј]], холандски фудбалер * [[21 декември]] — [[Кифер Сатерленд]], канадски глумец и режисер * [[22 декември]] ** [[Дин Берамбои]], малезиски комичар и глумец (п. [[2010]]) ** [[Дмитриј Билозерчев]], советски гимнастичар * [[24 декември]] — [[Дидрих Бајдер]], американски глумец * [[25 декември]] — [[Стивен Твиг]], британски политичар * [[27 декември]] ** [[Бил Голдберг]] — американски професионален борач ** [[Масахиро Фукуда]] — јапонски фудбалер. * [[28 декември]] — [[Калиопи]], македонска пејачка и текстописец * [[29 декември]] — [[Кристијан Крахт]], швајцарски писател * [[30 декември]] ** [[Ерик Кот]], пејач и глумец од Хонгконг ** [[Бенет Милер]], американски филмски режисер == Починати== === Јануари === [[File:VincentAuriol.png|100px|thumb|[[Винсент Ауриол]]]] [[File:Hannes Kolehmainen 1920 crop.jpg|thumb|100px|[[Ханес Колехмајнен]]]] [[File:Abubakar Tafawa Balewa (1962).jpg|thumb|100px|[[Абубакар Тафава Балева]]]] * [[1 јануари]] ** [[Винсент Ауриол]], француски политичар, 16-ти [[Претседател на Франција]] (р. [[1884]]) **[[Петар Манџуков]], македонски анархист. * [[3 јануари]] ** [[Маргарет Хигинс]], американски новинар (р. [[1920]]) ** [[Рекс Лис]], американски глумец (р. [[1903]]) * [[4 јануари]] — [[Жорж ]], 24-ти [[Премиер на Белгија]] (р. [[1873]]) * [[11 јануари]] ** [[Алберто Џакомети]], швајцарски вајар (р. [[1901]]) ** [[Ханес Колехмајнен]], фински олимписки спортист (р. [[1889]]) ** [[Лал Бахадур Шастри]], индиски активист, втор [[Премиер на Индија]] (р. [[1904]]) * [[14 јануари]] ** [[Сергеј Корољов]], советски ракетен инженер и дизајнер на вселенски летала (р. 1907) ** [[Бил Карр]], американски олимписки спортист (р. [[1909]]) * [[15 јануари]] ** [[Самуел Акинтола]], нигериски премиер ** [[Абубакар Тафава Балева]], нигериски политичар, прв [[Премиер на Нигерија]] (р. [[1912]]) ** [[Ахмаду Бело]], нигериски премиер (р. [[1910]]) * [[17 јануари]] — [[Винсент Џ. Донеж]], режисер на американската сцена (р. [[1917]]) * [[18 јануари]] — [[Кетлин Норис]], американска писателка (р. [[1880]]) * [[22 јануари]] — [[Херберт Маршал]], англиски глумец (р. [[1890]]) * [[25 јануари]] — [[Саул Адлер]], британско-израелски експерт за [[паразитологија]] (р. [[1895]]) * [[31 јануари]] ** [[Елизабет Петерсон (глумица)|Елизабет Петерсон]], американска глумица (р. [[1875]]) ** [[Артур Персивал]], британски генерал (р. [[1887]]) === Февруари === [[File:Busterkeaton edit.jpg|thumb|100px|[[Бастер Китон]]]] [[File:Tarzan the-Tiger Merrill2.JPG|100px|thumb|[[Френк Мерил]]]] * [[1 февруари]] ** [[Хеда Хопер]], американска глумица и колумнист (р. [[1885]]) ** [[Бастер Китон]], американски глумец и филмски режисер (р. [[1895]]) ** [[Џозеф Кноуленд]], американски политичар и издавач на весници (р. [[1873]]) * [[3 февруари]] — [[Џун Вокер]], американска глумица (р. [[1900]]) * [[6 февруари]] — [[Нарциса де Леон]], филипински филмски магнат (р. [[1877]]) * [[9 февруари]] — [[Софи Такер]], американска пејачка (р. [[1884]]) * [[10 февруари]] — [[Били Роуз]], американски композитор и водач на бендот (р. [[1899]]) * [[12 февруари]] ** [[Френк Мерил (глумец)|Френк Мерил]], американски глумец (р. [[1893]]) ** [[Вилхелм Рупке]], германски економист (р. [[1899]]) * [[15 февруари]] ** [[Камило Торес Рестрепо]], колумбиски социјалист и римокатолички свештеник (р. [[1929]]) * [[17 февруари]] — [[Ханс Хофман]], германско-американски сликар (р. [[1880]]) * [[18 февруари]] — [[Роберт Росен]], американски филмски режисер (р. [[1908]]) * [[20 февруари]] — [[Честер В. Нимиц]], американски адмирал (р. [[1885]]) * [[25 февруари]] — [[Виктор Кравченко]], советски писател (р. [[1905]]) * [[26 февруари]] — [[Џино Северини]], италијански сликар (р. [[1883]]) * [[28 февруари]] — [[Џонатан Хејл]], американски глумец (р. [[1891]]) === Март === [[File:Zernike.jpg|thumb|100px|[[Frits Zernike]]]] [[File:Nestor guillen olmos.jpg|thumb|100px|[[Néstor Guillén]]]] * [[1 март]] ** [[Фридрих Хоутерманс]], германски физичар (р. [[1903]]) ** [[Вилијам Р. Манро]], американски адмирал (р. [[1886]]) ** [[Доналд Стјуарт (глумец)|Доналд Стјуарт]], американски глумец (р. [[1910]]) * [[3 март]] ** [[Џозеф Филдс]], американски драмски писател (р. [[1895]]) ** [[Вилијам Фроли]], американски глумец (р. [[1887]]) ** [[Максфилд Периш]], американски уметник (р. [[1870]]) ** [[Алис Пирс]], американска глумица (р. [[1917]]) * [[5 март]] — [[Ана Ахматова]], руски поет (р. [[1889]]) * [[6 март]] — [[Мичитаро Тозука]], јапонски адмирал (р. [[1890]]) * [[7 март]] — [[Доналд Б. Бери]], американски адмирал (р. [[1888]]) * [[8 март]] ** [[Вилијам Астор]], британски политичар (р. [[1907]]) ** [[Абдел Хаџи ел-Газар]], египетски сликар (р. [[1925]]) * [[10 март]] ** [[Френк О'Конор]], ирски писател (р. [[1903]]) ** [[Фриц Цернике]], холандски физичар, добитник на Нобелова награда за физика (р. [[1888]]) * [[12 март]] — [[Нестор Гилен]], боливиски политичар, 47-ми [[Претседател на Боливија]] (р. [[1890]]) * [[20 март]] ** [[Лоренс Абрамс]], англиски професионален фудбалер (р. 1889) ** [[Џони Морисон (бејзбол)|Џони Морисон]], американски професионален бејзбол играч (р. [[1895]]) * [[27 март]] — [[Хелен Менен]], американска глумица (р. [[1901]]) * [[29 март]] — [[Стилијанос Гонатас]], поранешен [[премиер на Грција]] (р. [[1876]]) * [[30 март]] — [[Ервин Пискатор]], германски театарски режисер (р. [[1893]]) === Април === [[File:Evelynwaugh.jpeg|100px|thumb|[[Ивлин Во]]]] [[File:President Abd al-Salam Arif.jpg|thumb|100px|[[Абдул Салам Ариф]]]] * [[1 април]] — [[Флан О'Брајан]], ирски хуморист (р. [[1911]]) * [[2 април]] — [[В. С. Форстер]], англиски автор (р. [[1899]]) * [[3 април]] — [[Батиста Фарина]], италијански дизајнер на автомобили (р. [[1893]]) * [[6 април]] — [[Џулија Феј]], американска глумица (р. [[1893]]) * [[10 април]] — [[Ивлин Во]], англиски автор (р. [[1903]]) * [[13 април]] ** [[Карло Кара]], италијански сликар (р. [[1881]]) ** [[Жорж Дијамел]], француски автор (р. [[1884]]) ** [[Абдул Салам Ариф]], ирачки воен офицер и државник, втор [[Претседател на Ирак]] ([[1921]]) * [[17 април]] — [[Марио Серандреј]], италијански уредник и сценарист (р. [[1907]]) * [[19 април]] — [[Хавиер Солис]], мексикански пејач (р. [[1931]]) * [[20 април]] — [[Принц Фредерик од Прусија (1911-1966)|Принц Фредерик од Прусија]] (р. [[1911]]) * [[21 април]] — [[Јозеф Дитрих]], нацистички германски воен водач (р. [[1892]]) * [[23 април]] — [[Џорџ Ошава]], јапонски диетист, основач на [[Macrobiotics]] (р.[[1893]]) * [[24 април]] — [[Тино Патиера]], југословенско-италијански тенор (р. [[1890]]) * [[29 април]] — [[Јуџин О'Брајан (глумец)|Јуџин О'Брајан]], американски глумец (р. [[1880]]) === Мај === [[File:Hernandez Martinez.jpg|thumb|100px|[[Максимилијано Ернандес Мартинес]]]] [[File:Venceslau Brás.jpg|thumb|100px|[[Венсеслау Брас]]]] * [[4 мај]] — [[Амеде Озанфан]], француски сликар (р. [[1886]]) * [[8 мај]] — [[Ерих Помер]], германски филмски продуцент (р. [[1889]]) * [[11 мај]] — [[Алфред Винтл]], британски офицер на британската армија и ексцентричен (р. [[1897]]) * [[14 мај]] — [[Лудвиг Мејднер]], германски сликар (р. [[1884]]) * [[15 мај]] ** [[Венсеслау Брас]], 9-ти [[Претседател на Бразил]] (р.[[1868]]) ** [[Максимилијано Ернандес Мартинес]], 30-ти [[Претседател на Ел Салвадор]] (убиен) (р. [[1882]]) ** [[Титиен Сумарни]], индонезиска глумица (р. [[1932]]) * [[20 мај]] — [[Карлос Аруза]], мексикански [[тореадор]] (р. [[1920]]) * [[21 мај]] — [[Патрик О'Мели]], американски глумец (р. [[1890]]) * [[22 мај]] — [[Том Годард]], англиски крикет играч (р. [[1900]]) * [[23 мај]] — [[Демчигдонров]], монголски политичар (р. [[1902]]) * [[24 мај]] — [[Џим Барнс]], англиски голф играч (р. [[1886]]) * [[25 мај]] — [[Вернон Стурди]], австралиски генерал (р. [[1890]]) * [[26 мај]] — [[Дон Касл]], американски глумец (р. [[1917]]) * [[29 мај]] — [[Браќа Волф|Џејмс Волф]], британски филмски продуцент (р. [[1919]]) === Јуни === {{главна статија | Смртни случаи во јуни 1966}} [[File:Ed Wynn All Star Revue.JPG|100px|thumb|[[Ед Вин]]]] * [[1 јуни]] — [[Папа Џек Лајн]], американски џез музичар (р. [[1873]]) * [[3 јуни]] — [[Николас Штрауслер]], унгарски инженер (р. [[1891]]) * [[6 јуни]] — [[Етел Клејтон]], американска глумица (р. [[1882]]) * [[7 јуни]] — [[Жан Арп]], германско-француски вајар, сликар и поет (р. [[1887]]) * [[8 јуни]] — [[Антон Мелик]], словенечки географ (р. [[1890]]) * [[11 јуни]] — [[Валас Форд]], американски глумец роден во англиски (р.[[1898]]) * [[12 јуни]] — [[Херман Шерхен]], австриски диригент (р. [[1891]]) * [[15 јуни]] — [[Санкичи Такахаши]], јапонски адмирал (р. [[1882]]) * [[19 јуни]] — [[Ед Вин]], американски глумец и комичар (р. [[1886]]) * [[20 јуни]] — [[Жорж Леметр]], белгиски свештеник и астрофизичар (р. [[1894]]) * [[30 јуни]] ** [[Марџери Алингам]], британски писател за детективска фикција (р. [[1904]]) ** [[Џузепе Фарина]], италијански возач на автомобили (р. [[1906]]) === Јули === * [[2 јули]] ** [[Јан Бжехва]], полски поет (р. [[1900]]) ** [[Јован Шангајски]], кинески [[Православие|православен]] епископ (р. [[1896]]) * [[3 јули]] — [[Димс Тејлор]], американски композитор (р. [[1885]]) * [[5 јули]] ** [[Пит Фокс]], американски бејзбол играч (р. [[1909]]) ** [[Ѓерг де Хевеш]], унгарски хемичар (р. [[1885]]) * [[6 јули]] ** [[Харолд Брин]], австралиски државен службеник (р. [[1893]]) ** [[Сед Сем Џонс]], американски бејзбол играч (р. [[1892]]) ** [[Ен Нагел]], американска глумица (р. [[1915]]) * [[7 јули]] — [[Кармелита Герати]], американска глумица (р. [[1901]]) * [[9 јули]] — [[Марија Петковиќ]], југословенски [[римокатолички]] свештеник (р. [[1892]]) * [[11 јули]] — [[Делморе Шварц]], американски поет (р. [[1913]]) * [[12 јули]] ** [[Вера Франчески]], американска пијанистка, родена во Италија (р. [[1926]]) ** [[Д. Т. Сузуки]], јапонски научник и есеист (р. [[1870]]) * [[14 јули]] — [[Џули Манет]], француски сликар (р. [[1878]]) * [[18 јули]] — [[Боби Фулер]], американски рокенрол музичар (р. [[1942]]) * [[21 јули]] ** [[Франческо Паоло Кантели]], италијански математичар (р. [[1875]]) ** [[Филип Франк]], австриски физичар и математичар (р. [[1884]]) * [[22 јули]] — [[Павлос Гипарис]], грчки официр и андартски водач (р. [[1882]]) * [[23 јули]] ** [[Монтгомери Клифт]], американски глумец (р. [[1920]]) ** [[Даглас Монтгомери]], американски глумец (р. [[1907]]) * [[25 јули]] — [[Франк О'Хара]], американски поет (р. [[1926]]) * [[26 јули]] — [[Жан Едвард де Кастела]], швајцарски сликар (р. [[1881]]) * [[31 јули]] ** [[Александар фон Фалкенхаузен]], германски генерал (р. [[1878]]) ** [[Бад Пауел]], американски џез-пијанист (р. [[1924]]) === август === {{главна статија | Смртни случаи во август 1966}} [[File:Charles Whitman (1963).jpg|thumb|100px|[[Чарлс Витман]]]] [[File:Vicente Mejia Colindres.jpg|100px|thumb|[[Висенте Колиндрес]]]] * [[1 август]] — [[Чарлс Витман]], американски масовен убиец (р. [[1941]]) * [[3 август]] — [[Лени Брус]], американски комичар (р. [[1925]]) * [[6 август]] — [[Кордвејнер Смит]], американски автор (р. [[1913]]) * [[8 август]] — [[Ед Луис (борач)|Ед Луис]], професионален борач (Б. [[1891]]) * [[12 август]] — [[Артур Аликсар]], естонски поет (р. [[1923]]) * [[15 август]] ** [[Јан Кепура]], полски тенор и глумец (Б. [[1902]]) ** [[Сена Овен]], американска глумица (р. [[1894]]) * [[19 август]] — [[Фриц Блејл]], германски сликар (Б. [[1880]]) * [[23 август]] — [[Францис X. Бушман]], американски глумец (Б. [[1883]]) * [[24 август]] ** [[Тадеуш Бор-Коморовски]], полски генерал и државник, 33-ти [[Премиер на Полска]] (р. [[1895]]) ** [[Висенте Колиндрес]], 29. [[Претседател на Хондурас]] (р. [[1878]]) * [[26 август]] ** [[Арт Бејкер (глумец)|Арт Бејкер]], американски глумец (р. [[1898]]) ** [[В. В. Е. Рос]], канадски геофизичар и поет (р. [[1894]]) === Септември === [[File:HF Verwoerd Transvaler.jpg|100px|thumb|[[Хендрик Фервурд]]]] [[File:Paul Reynaud 1933.jpg|100px|thumb|[[Пол Рејно]]]] [[File:Eric Fleming 1961.JPG|100px|thumb|[[Ерик Флеминг]]]] * Септември — [[Степан Богомјагков]], советски командант на Црвената армија (р. [[1890]]) * [[3 септември]] — [[Фу Леј]], кинески преведувач (р. [[1908]]) * [[6 септември]] ** [[Шамс Али Каландар]], пакистански светец (р. [[1873]]) ** [[Маргарет Сенгер]], американски адвокат (р. [[1879]]) ** [[Хендрик Фервурд]], 2-р [[Премиер на ЈАР]] (р. [[1901]]) * [[11 септември]] — [[В. Е. Вулман]], основач на Американ ерлајнс (р. [[1889]]) * [[14 септември]] ** [[Гертруда Берг]], американска глумица (р. [[1899]]) ** [[Хирам Весли Еванс]], американски водач на [[Кју Клукс Клан]] (р. [[1881]]) ** [[Џемал Гурсел]], турски генерал и државник, 10-ти [[Премиер на Турција]] и 4-ти [[Претседател на Турција]] (р. [[1895]]) * [[17 септември]] — [[Фриц Вундерлих]], германски тенор (р. [[1930]]) * [[19 септември]] — [[Владимир Григориевич Федоров]], советски научник и генерал (р. [[1874]]) * [[20 септември]] — [[Фриц Делиус (глумец)|Фриц Делиус]], германски глумец и уметник (р. [[1890]]) * [[21 септември]] — [[Пол Рејно]], француски адвокат и политичар, 77-ми [[Премиер на Франција]] (р. [[1878]]) * [[26 септември]] — [[Хелен Кејн]], американска пејачка (р. [[1904]]) * [[28 септември]] ** [[Андре Бретон]], француски поет и писател (р. [[1896]]) ** [[Ерик Флеминг]], американски глумец (р. [[1925]]) === Октомври === {{главна статија | Смртни случаи во октомври 1966}} [[File:Elizabeth Arden NYWTS.jpg|100px|thumb|[[Елизабет Арден]]]] * [[7 октомври]] ** [[Смајли Луис]], американски музичар (р. [[1913]]) ** [[Џони Кид (пејач)|Џони Кид]], англиски пејач (р. [[1935]]) * [[10 октомври]] ** [[Шарлота Купер]], англиска тенисерка (р. [[1870]]) ** [[Вилфрид Ловсон]], англиски глумец (р. [[1900]]) * [[12 октомври]] — [[Серџо и Доменика Бернардини|Серџо Бернардини]], италијански [[римокатолик]] (р. [[1882]]) * [[13 октомври]] — [[Клифтон Веб]], американски глумец, танчер и пејач (р. [[1889]]) * [[16 октомври]] — [[Џорџ О'Хара (глумец)|Џорџ О'Хара]], американски глумец (р. [[1899]]) * [[20 октомври]] — [[Димитар Талев]], писател од Македонија (р. [[1898]]) * [[18 октомври]] — [[Елизабет Арден]], американски козметичар и козметички претприемач роден во Канада (р. [[1878]]) * [[23 октомври]] — [[Клер Мекдовел]], американска глумица (р. [[1877]]) * [[23 октомври]] — [[Никола Марковски]], македонски револуционер (р. [[1883]]) * [[24 октомври]] — [[Ханс Драјер]], германски уметнички директор (р. [[1885]]) * [[26 октомври]] ** [[Алма Коган]], англиски пејач (р. [[1932]]) ** [[Чарлс Мортон (глумец)|Чарлс Мортон]], американски глумец (р. [[1908]]) === Ноември === [[File:SteingrimurSteinthorsson.jpg|thumb|100px|[[Стејнгримур Стејнтоурсон]]]] [[File:Seán Ó Ceallaigh, 1910.jpg|thumb|100px|[[Шон Томас О’Кели]]]] * [[2 ноември]] ** [[Петар Дебај]], холандски хемичар, (р. [[1884]]) ** [[Мисисипи Џон Харт]], афроамерикански пејач и гитарист (р. [[1893]]) * [[4 ноември]] — [[Дитрих фон Холиц]], нацистички германски гувернер на Париз во [[Втора светска војна]] (р. [[1894]]) * [[8 ноември]] — [[Бернард Зондек]], израелски гинеколог (р. [[1891]])) * [[9 ноември]] — [[Џисабуро Озава]], јапонски адмирал (р. [[1886]]) * [[12 ноември]] — [[Шакеб Џалали]], пакистански поет (р. [[1934]]) * [[14 ноември]] ** [[Стејнгримур Стејнтоурсон]], 11. [[Премиер на Исланд]] (р. [[1893]]) ** [[Зенго Јошинда]], јапонски адмирал (р. [[1885]]) ** [[Илија Бижев]], македонски револуционер (р. [[1882]]) * [[17 ноември]] — [[Џејмс Џабара]], американски воздухопловец (р. [[1923]]) * [[19 ноември]] — [[Артур Хејнс]], англиски комичар (р. [[1914]]) * [[21 ноември]] — [[Владислав Бортновски]], полски историчар и воен командант (б) [[1891]]) * [[23 ноември]] ** [[Шон Томас О’Кели]], 2-р [[Претседател на Ирска]] (р. [[1882]]) **[[Григор Витез]], српски [[писател]] и [[преведувач]]. * [[26 ноември]] — [[Зигфрид Кракауер]], германски писател, социолог и критичар (р. [[1889]]) * [[28 ноември]] — [[Борис Подолски]], американски физичар (р. [[1896]]) === Декември === [[File:Walt disney portrait.jpg|100px|thumb|[[Волт Дизни]]]] [[File:Husayn Al-Khalidi portrait.jpg|100px|thumb|[[Хусин ел-Халиди]]]] * [[2 декември]] — [[Лојцен Браувер]], холандски математичар и филозоф (b. [[1881]]) * [[3 декември]] — [[Абд ел-Рахман ел-Рафаи]], египетски историчар (р. [[1889]]) * [[4 декември]] — [[Марија Донати]], италијанска глумица (р. [[1898]]) * [[6 декември]] — [[Хуан Наталиси Гонсалес]], парагвајски поет, 37-ми [[Претседател на Парагвај]] (р. [[1897]]) * [[11 декември]] — [[Августа Фокс Броннер]], американски психолог (р. [[1881]]) * [[14 декември]] ** [[Верна Фелтон]], американска глумица (р. [[1890]]) ** [[Ричард Ворф]], американски глумец (р. [[1906]]) * [[15 декември]] — [[Волт Дизни]], американски анимиран филмски продуцент и основач на компанијата „Волт Дизни“ (р. [[1901]]) * [[19 декември]] — [[Бети Кускема]], естонска глумица (р. [[1879]]) * [[20 декември]] — [[Артуро Рикарди]], италијански генерал (р. [[1878]]) * [[22 декември]] ** [[Хари Бомонт]], американски режисер (р. [[1888]]) ** [[Луси Барнс]], американска активистка за женски права (р. [[1879]]) ** [[Роберт Кит (глумец)|Роберт Кит]], американски глумец (р. [[1898]]) * [[23 декември]] — [[Дејвид Џ. Стјуарт]], американски глумец (р. [[1915]]) * [[26 декември]] — [[Хусин ел-Халиди]], 29-ти [[Премиер на Јордан]] (р. [[1895]]) * [[27 декември]] — [[Гилермо Стабиле]], аргентински фудбалер и менаџер (р. [[1905]]) * [[30 декември]] — [[Кристијан Хертер]], државен секретар на Соединетите Американски Држави (р. [[1895]]) == Поврзано == * [[Редовна година која започнува во среда|Календарот за таа година]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|1966}} [[Категорија:20 век|61966]] 5e3wik341t7mzul4o4ezbr03s58at2h 0 2387 5534112 5532530 2026-04-03T22:18:56Z ГП 23995 /* Значење и почести */ 5534112 wikitext text/x-wiki {{Нобеловец}} {{Infobox scientist | name = Марија Кири | image = Marie Curie c1920.jpg | caption = Марија Склодовска Кири, 1920 | birth_date = {{birth date|1867|11|7|df=y}} | birth_place = [[Варшава]], [[Конгресна Полска]], тогаш дел од [[Руска Империја|Руската Империја]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1934|7|4|1867|11|7}} | death_place = [[Паси]], [[Франција]] | citizenship = {{знамеикона|Poland}} Полјачка (од раѓање)<br />{{знамеикона|France}} Французинка (од брак) | field = [[Физика]], [[хемија]] | work_institutions = [[Париски универзитет]] | alma_mater = [[Париски универзитет]] <br />[[ESPCI]] | doctoral_advisor = [[Габриел Липман]] | doctoral_students = [[Андре-Луј Дебиерн]]<br />[[Оскар Морено]]<br />[[Маргерит Переј]] | known_for = {{plainlist| * [[Радиоактивност]] * [[Полониум]] * [[Радиум]]}} | spouse = [[Пјер Кири]] (1859–1906) венчани 1895 | children = [[Ирен Жолио - Кири|Ирен Кири]] (1897–1956)<br />[[Ева Кири]] (1904–2007) | awards = {{plainlist| * [[Нобелова награда за физика]] (1903) * [[Дејвиев медал]] (1903) * [[Матеучиев медал]] (1904) * [[Елиот Кресонов медал]] (1909) * [[Албертов медал]] (1910) * [[Нобелова награда за хемија]] (1911) * [[Вилард Гибсова награда]] (1921) }} | footnotes = Таа е единствената личност која освоила [[Нобелова награда]] за две различни науки. | signature = Marie Curie Skłodowska Signature Polish.svg }} '''Марија Саломеа Склодовска – Кири''' ([[Полски јазик|полски]] и [[француски]]: ''Marie Salomea Skłodowska Curie''; {{родена на|7|ноември|1867}} - {{починала на|4|јули|1934}}) — полско-француски [[физичар]] и [[хемичар]]. Таа е пионер во областа на [[радиоактивност]]а, а подоцна станува првиот двократен добитник на [[Нобелова награда|Нобеловата награда]] (единствена жена) и единствениот добитник на Нобеловата награда во две различни области на науката – физика и хемија. Таа, исто така, е првата жена што била поканета да предава на Универзитетот [[Сорбона]] во [[Париз]]. Родена е во [[Варшава]], но во [[1891]], на возраст од 24 години, се преселува во [[Франција]] да студира природни науки во Париз. Таму ги добива сите свои универзитетски дипломи и ја развива својата научна кариера, со што станува натурализиран граѓанин на Франција. Основач е на институтите „Кири“ во Париз и во Варшава. == Животопис == === Рани години === [[Податотека:Sklodowski Family Wladyslaw and his daughters Maria Bronislawa Helena.jpg|thumb|left|upright|Владислав Склодовски, ќерките ''(од лево)'' Марија, Бронислава, Хелена, 1890]] Родена во Варшава, Полска, во тоа време под власт на Руското Царство, нејзиното детство било тажно, обележано со смртта на нејзината сестра (починала од тифус), а по четири години и на нејзината мајка. Било забележано дека има неверојатно помнење и способност за исцрпувачка работа, занемарувајќи ги дури и храната и спиењето за време на учењето. После матурирањето на само петнаесетгодишна возраст, била потполно исцрпена и била испратена на село за да закрепне. Поради тоа што била женско, како и поради руските (анти-полски) репресии по Јануарското Востание од 1863 година, не и било дозволено да се запише на ниту еден универзитет, така што неколку години била принудена да работи како гувернанта и да го посетува нелегалниот т.н. „Летечки Универзитет“. === Новиот живот во Париз === Конечно, со финансиска помош од нејзината постара сестра Брониа, се преселила во Париз. Посетувала приватен женски колеџ, а потоа студирала физика и математика на „Сорбона“ и завршила прва во генерацијата, во пролетта 1893 година. Една година подоцна, магистрирала на математика, исто така на „Сорбона“. Под менторство на [[Анри Бекерел]], во 1903 година докторирала на Високата школа за индустриска физика и хемија во Париз, како прва жена – доктор на науки во Франција. На „Сорбона“ го запознала, а подоцна и се омажила за [[Пјер Кири]]. Заедно, ги проучувале радиоактивните материјали, особено минералот [[уранинит]], кој имал необично својство да биде порадиоактивен од ураниумот што се добивал од него. До [[1898]] година, веќе извлекле логично објаснување: минералот сигурно содржел примеси од некоја непозната радиоактивна супстанца, која што била многу порадиоактивна од ураниумот. Така, на 26 декември, Марија Кири го објавила постоењето на оваа нова супстанца. По неколкугодишна непрекината работа, рафинирале неколку тони од минералот, изолирајќи, на тој начин, [[радиум хлорид]] (на 20 април 1902 година), како и два нови хемиски елементи. Првиот го нарекле [[полониум]], во чест на родната земја на Марија, а другиот [[радиум]], поради интензивната радиоактивност. === Нобелови награди === Заедно со Пјер Кири и Анри Бекерел, ја добила Нобеловата награда за физика во 1903 година, ''„како признание за исклучителниот придонес во нивното заедничко истражување на феноменот на радиоактивноста откриен од Проф. Анри Бекерел“.'' Така, таа станала првата жена добитник на Нобеловата награда. Осум години подоцна, ја добила и Нобеловата награда за хемија во 1911 година, ''„како признание за нејзиниот придонес за напредокот на хемијата со откривањето на елементите радиум и полониум, со изолирањето на радиумот и со проучувањето на својствата и соединенијата на овој значаен хемиски елемент“.'' Необично, но намерно, Марија Кири не го патентирала процесот на изолирање на радиумот, со цел научните кругови да можат непречено да истражуваат. Само еден месец по добивањето на Нобеловата награда, била хоспитализирана поради депресија и проблеми со бубрезите. Инаку, во 1910 година, во чест на нејзиниот сопруг кој бил прегазен од кочија четири години порано (на 19 април 1906 година во Париз), основната единица за мерење на радиоактивноста била наречена [[кири (единица)|кири]]. [[Податотека:Irene and Marie Curie 1925.jpg|thumb|upright=0.8|Марија и нејзината ќерка [[Ирен Жолио - Кири|Ирен]], 1925]] Во 1921 година, триумфално пречекана, пропатувала низ САД со цел да обезбеди средства за истражување на радиумот. Во подоцнежните години, била длабоко разочарана од мноштвото лекари и производители на козметика кои користеле радиоактивен материјал без посебни мерки на претпазливост. === Смрт === Причина за нејзината смрт во 1934 година (во местото Санселемó, на југоистокот на Франција) била [[апластична анемија]] (слабокрвност), како последица од прекумерното озрачување во текот на нејзината работа, во период кога за штетните ефекти од радијацијата не се знаело доволно. Имено, честопати, по џебовите носела стаклени садови полни со радиоактивни изотопи, а знаела да зборува и за „прекрасната синозелена светлина што ја оддавале металите во мрак“. По смртта била погребана во истите гробишта во кои почивал и Пјер Кири, но во април 1995 година, во чест на големите достигнувања, посмртните останки им биле пренесени во [[Пантеон]] во Париз, помеѓу најславните личности од француската историја. И, повторно, Марија Кири е првата жена погребана во Пантеон, во знак на признание за нејзиното дело. Ќерката на Пјер и Марија Кири, [[Ирена Жолио - Кири]], и зетот [[Фредерик Жолио – Кири]] биле, исто така, физичари кои се занимавале со изучување на радиоактивноста и станале добитници на Нобеловата награда за хемија во 1935 година. Помладата ќерка, Ева, ја напишала и објавила биографијата на својата мајка, под наслов „Мадам Кири“. ==Значење и почести== Марија Кири претставува тема на песната „Сила“ (англиски: ''Power'') на американската поетеса [[Едриен Рич]] (''Adrienne Rich'').<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 56.</ref> == Галерија == <center> <gallery> Слика:Pierre and Marie Curie.jpg|Марија и Пјер Кири во нивната лабораторија Слика:Lublin UMCS Pomnik Marii Curie-Skłodowskiej.jpg|Споменик на Марија Кири во Полска </gallery> </center> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{ризница|Maria Skłodowska-Curie}} * [http://www.cambridge.org/us/catalogue/catalogue.asp?isbn=9780521821971 Надвор од сенките] – Студија на жените физичари * [http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=1113 Портал на Љублинскиот универзитет „Марија Склодовска – Кири“ во Полска] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081217025156/http://www.umcs.lublin.pl/articles.php?aid=1113 |date=2008-12-17 }} на англиски. * [http://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/sci/msc.htm Детална биографија на порталот „Наука во Полска“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120911201944/http://www.staff.amu.edu.pl/~zbzw/ph/sci/msc.htm |date=2012-09-11 }}; со цитати, фотографии, врски и др. * [http://cordis.europa.eu/fp7/mariecurieactions/home_en.html Европски стипендии „Марија Кири“] * [http://www.mariecurie.org/ Стипендиско здружение „Марија Кири“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110717020059/http://www.mariecurie.org/ |date=2011-07-17 }} * {{Gutenberg author | id=Curie,+Marie | name=Марија Кири}} * {{Librivox author |id=1551}} * [http://www.woodrow.org/teachers/chemistry/institutes/1992/MarieCurie.html ''Марија Склодовска – Кири: Нејзиниот живот како медиумски компендиум'' ] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050830013010/http://www.woodrow.org/teachers/chemistry/institutes/1992/MarieCurie.html |date=2005-08-30 }} * [http://www.nobelprize.org/physics/articles/curie/index.html Марија и Пјер Кири и откривањето на полониум и радиум] Хронологија од nobelprize.org * [http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people/Curie,+Marie Додатна библиографија на Марија Кири од Алсоската дигитална библиотека] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051125111819/http://alsos.wlu.edu/qsearch.aspx?browse=people%2FCurie%2C+Marie |date=2005-11-25 }} * [http://www.nytimes.com/learning/general/onthisday/bday/1107.html Некролог, New York Times, 5 јули 1934 ''Г-ѓа. Кири е мртва; Маченик за наука''] * [http://himetop.wikidot.com/marie-curie Некои места и спомени поврзани со Марија Кири] * [http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm Марија Кири на банкнотата од 500 француски франкови и 20000 стари полски злоти.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111213071452/http://www-personal.umich.edu/~jbourj/money1.htm |date=2011-12-13 }} * {{IMDb title|id=0956189|title=Марија Кири}}&nbsp;– Анимирана биографија на Марија Кири на DVD од анимирани серии на светската и американската историја&nbsp;– [[Анимирани херојски класици]] дистрибуирано од Nest Learning. * {{IMDb title|id=0281993|title=Марија Кири&nbsp;– Повеќе од привлечно за окото}}&nbsp;– Во живо акција портрет на Марија Кири на DVD од основачите на серијата произведени од „Божествена забава“). * {{IMDb title|id=0075534|title=Марија Кири}}&nbsp;– Портрет на Марија Кири во телевизиски мини серии произведени од [[Би-би-си]] * [http://www.aip.org/history/curie/contents.htm "Марија Кири и студијата за радиоактивност"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131031052900/http://www.aip.org/history/curie/contents.htm |date=2013-10-31 }} на порталот [[Американски институт за физика]] .'' (На страницата исто така има скратена верзија за деца насловена [http://www.aip.org/history/curie/brief/index.html "Нејзината приказна накратко!"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150909131154/https://www.aip.org/history/curie/brief/index.html |date=2015-09-09 }}.)'' * {{Наведена мрежна страница| url=http://www.hypatiamaze.org/m_curie/curie_walk.html| title=Пешачка турнеја во Париз на Марија Кири| publisher=Хипатија| accessdate=7 ноември 2011| archive-date=2013-12-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20131224114548/http://www.hypatiamaze.org/m_curie/curie_walk.html| url-status=dead}} * [http://gallica.bnf.fr/Search?idArk=&n=15&p=1&lang=EN&adva=1&adv=1&reset=&urlReferer=%2Fadvancedsearch%3Flang%3DEN&enreg=&tri=&catsel1=f_title&cat1=curie&ope2=MUST&catsel2=f_creator&cat2=marie+curie&ope3=MUST&catsel3=f_tdm&cat3=&date=daTo&daFr=&daTo=&sel_provenance_Part=toutPartenaires&sel_provenance_Edist=toutSNE&sel_source=toutSources&dateMiseEnLigne=indexDateFrom&firstIndexationDateDebut=&firstIndexationDateFin=&tri=&submit2=Start+search Дела од Марија Кири] на [http://gallica.bnf.fr/?lang=EN Галика] {{Нобелова награда за физика}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кири, Марија}} [[Категорија:Експериментални физичари]] [[Категорија:Француски хемичари]] [[Категорија:Француски нобеловци]] [[Категорија:Француски физичари]] [[Категорија:Француски научници]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за хемија]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Луѓе од Варшава]] [[Категорија:Полски хемичари]] [[Категорија:Полски нобеловци]] [[Категорија:Полски физичари]] [[Категорија:Радиоактивност]] [[Категорија:Дописни членови на Петербуршката академија на науките]] [[Категорија:Апсолвенти на Парискиот универзитет]] [[Категорија:Откривачи на хемиски елементи]] [[Категорија:Француски пронаоѓачи]] [[Категорија:Дописни членови на Академијата на науките на Советскиот Сојуз]] [[Категорија:Членови на Кралската шведска академија на науките]] [[Категорија:Членови на Кралската холандска академија на уметностите и науките]] 9b6jo8ciu374otkco7vvpwtapfrs4vr 0 3096 5533867 5530749 2026-04-03T12:05:31Z Forbidden History 89259 /* Личности */ 5533867 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Неготино |official_name = |other_name = |native_name = |nickname = |settlement_type = [[Град]]<!-- e.g. Village,etc.--> |total_type = <!-- to set a non-standard label for total area and population rows --> |motto = <!-- images and maps -----------> |image_skyline = Плоштадот во Неготино.JPG |imagesize = |image_caption = Градскиот плоштад во Неготино |image_flag = |flag_size = |image_seal = |seal_size = |image_shield = |shield_size = |image_blank_emblem = |blank_emblem_type = |blank_emblem_size = |image_map = |mapsize = |map_caption = |image_map1 = |mapsize1 = |map_caption1 = |image_dot_map = Неготино во Општина Неготино.svg |dot_mapsize = |dot_map_caption = |dot_x = |dot_y = |pushpin_map = Македонија |pushpin_label_position = <!-- the position of the pushpin label: left, right, top, bottom, none --> |pushpin_map_caption = Местоположба во Македонија |pushpin_mapsize = <!-- Location ------------------> |coordinates_display = inline,title |coordinates_region = MK |subdivision_type = Земја |subdivision_name = {{MKD}} |subdivision_type1 = [[Региони во Македонија|Регион]] |subdivision_name1 = [[Податотека:Logo of Vardar Region.svg|25п]] [[Вардарски Регион|Вардарски]] |subdivision_type2 = [[Општини во Македонија|Општина]] |subdivision_name2 = {{грб Неготино}} <!-- Smaller parts (e.g. boroughs of a city) and seat of government --> |seat_type = |seat = |parts_type = |parts_style = <!-- =list (for list), coll (for collapsed list), para (for paragraph format) Default is list if up to 5 items, coll if more than 5--> |parts = <!-- parts text, or header for parts list --> |p1 = |p2 = <!-- etc. up to p50: for separate parts to be listed--> <!-- Politics -----------------> |government_footnotes = |government_type = |leader_title = |leader_name = |leader_title1 = <!-- for places with, say, both a mayor and a city manager --> |leader_name1 = |established_title = <!-- Settled --> |established_date = <!-- Area ---------------------> |area_magnitude = |unit_pref = <!--Enter: Imperial, to display imperial before metric--> |area_footnotes = |area_total_km2 = <!-- ALL fields with measurements are subject to automatic unit conversion--> |area_land_km2 = <!--See table @ Template:Infobox Settlement for details on unit conversion--> |area_water_km2 = |area_total_sq_mi = |area_land_sq_mi = |area_water_sq_mi = |area_water_percent = <!-- Elevation --------------------------> |elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> tags--> |elevation_m = |elevation_ft = |elevation_max_m = 150 |elevation_max_ft = |elevation_min_m = |elevation_min_ft = <!-- Population -----------------------> |population_as_of = |population_footnotes = |population_note = |population_total = 12.488 |population_density_km2 = <!--For automatic calculation, any density field may contain: auto --> |population_density_sq_mi = |population_demonym=неготинец, неготинка, неготинци<ref>{{ОДРМЈ|Неготино}}</ref><ref>{{ДРМЈ|Неготино}}</ref> <!-- General information ---------------> |timezone = [[средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 |timezone_DST = [[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 |coor_type = <!-- can be used to specify what the coordinates refer to --> |latd=41 |latm=29 |lats= |latNS=N |longd=22 |longm=06 |longs= |longEW=E <!-- Area/postal codes & others --------> |postal_code_type = [[Поштенски броеви во Македонија|Пошт. бр.]] |postal_code = 1440 |area_code = +389 043 |website = [https://negotino.gov.mk/ negotino.gov.mk] |blank_name = [[Регистарски таблички во Македонија|Рег. таб.]] |blank_info = NE |blank1_name = |blank1_info = |footnotes = }} '''Неготино''' — град во средишниот дел на [[Македонија]], сместен во средното [[Ниска Македонија (Повардарие)|Повардарие]], од двете страни на реката [[Вардар]] и зазема значителен простор во [[Тиквеш|Тиквешката Котлина]]. Од [[Скопје]], Неготино е оддалечено 95 км, а најблизок град е [[Кавадарци]], кој е на растојание од 10 км. Градот претставува административно седиште на [[Општина Неготино|истоимената општина]], која опфаќа уште и 12 села. [[Клима]]та и [[почва]]та се идеални за одгледување на [[грозје]] и добивање на [[вино]]. == Историја и потекло на името == [[Податотека:Negotino, Rep Macedonia.jpg|мини|лево|Неготино во почетокот на XX век]] [[Податотека:Манастир „Св. Ѓорѓи“ 2.JPG|мини|лево|Манастирот „Св. Ѓорѓи“ во близина на Неготино]] === Антички период === Името Неготино е словенизирано име на античката населба ''[[Антигонеја]]'' (Antigonea) која што во [[3 век п.н.е.]] ја создал [[Античка Македонија|македонскиот]] владетел [[Антигон Гонат]] (278-242 п.н.е.), откако ја освоил [[Пајонија|Пеонија]]. Античкиот град бил стратешко седиште, добро укрепено, со импозантни [[Градба|градби]] и величествени [[храм]]ови, пространи и раскошни палати изградени од [[мермер]] и делкан камен. Древниот град Антигонија постоел до почетокот на VI век, односно 518 година, кога бил разурнат од силен земјотрес, што го зафатил речиси целото подрачје на денешна Македонија. Тогаш катастрофално настрадале [[Скупи]], [[Стоби]], Хераклеја, [[Астибо]], [[Идомене|Идомена]]. === Османлиски период === Денешниот град Неготино е создаден во [[Доцен среден век|доцниот среден век]] како [[занает]]чиска [[населба]]. По доаѓањето на [[Османлиско Царство|Османлиите]] на овие простори (1385 година), [[Али-паша Јанински|Али Паша-Јанински]] повторно ја активирал тврдината, бидејќи во непосредна близина, од десната страна на реката [[Вардар]], се протегал патот [[Скопје]]-[[Солун]]. На преминот од [[Демиркаписка Клисура|Демиркаписката Клисура]] неговата војска им наплатувала царина на трговците кои тука проаѓале. Во првите години од XIX век Неготино било [[чифлик]], составен од триесетина куќи. Го управувале Ќазим-бег и Кантур-бег. Подоцна до чифликот, според преданијата, некој богат трговец, по име Неготин, изградил ан кој служел за одмор и преноќевање на кираџиите и карваните. Се претпоставува дека оттогаш малата населба почнале да ја нарекуваат Неготино. Во 1821 година богатиот [[Турчин]] Хаџи Таир-ага Синан во градот изградил [[саат-кула]], [[џамија]] и [[безистен]] со околу 15 дуќани. Така почнувала да се образува и да расте населбата, која поради добрата местоположба привлекувала голем број на трговци и занаетчии од околните места. За брзиот развој на Неготино придонеле и неколкуте [[Евреи]] кои се доселиле од [[Солун]] во 1865 година.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.53</ref> Како гратче Неготино првпат се споменува дури во 1837 година. Тогаш овде се изградени црквата „Св. Атанас“ и ќелијно училиште, второ во [[Тиквеш]]ијата после [[Ваташа|ваташкото]]. Во својот напис целосно посветен за Тиквеш насловен како „Љубљано-Пеонија“, објавен во „Цариградски Весник“ на 12 февруари [[1855]] година, македонскиот просветител [[Јордан Хаџи-Константинов - Џинот]] запишал дека Неготино (Тиквеш) имa една убава црква и едно мало училиште, две мошеи (џамии), една [[медреса]], часовник и други старини<ref name="ReferenceA">Хаџи Константинов, Јордан - Џинот. ''Избрани страници'' - приредил Блаже Конески - Скопје, Мисла, 1987&nbsp;г. стр.71</ref>. Тука се собирал пазар од [[Велес]], [[Штип]], [[Прилеп]], [[Дојран]] и [[Струмица]] секој четврток, а тука седелe и управни чиновници како [[ајан]], [[кадија]] и [[муфтија]]<ref name="ReferenceA"/>. Во 1879 година Неготино станало управно седиште на османлиската власт во Тиквешко. По една година градот веќе имал 1.800 жители, претежно [[Македонци]]. На почетокот на 20 век градот имал 700 куќи и чаршија со близу 300 дуќани. Во 1893 година неготинското училиште станало двокласно. Трговијата и занаетчиството се развиваат со позабрзано темпо. Значително пораснало и населението во градот. Се тргувало со [[грозје]], [[вино]], [[брашно]], [[волна]] и [[свила]]. Трговската стока била пренесувана со сплавови за [[Солун]], преку [[Вардар]] кој бил пловен од [[Велес]] до устието на [[Егејско Море|Егејското Море]]. Економскиот подем на гратчето кулминира пред [[Балкански војни|Балканските војни]], кога населбата броела дури 700 куќи. Во градската чаршија и воопшто во целиот град, имало околу 300 занаетчиски и трговски дуќани. За време на [[Балкански војни|Балканските војни]], дел од градот заедно со чаршијата бил опожарен.<ref>Македонските градови во турско време, Зоран Сенев, Киро Герасимов, Кочани, 2004, стр.54</ref> === Најнов период === Како ден на Општината се празнува [[8 ноември]], Ден на ослободувањето на Неготино од [[Бугарска окупација на Вардарска Македонија|фашистичките окупатори]] во [[1944]] година. Неготино својот најголем подем го постигнува во втората половина на 20 век кога прераснало во современа градска населба со развиена [[инфраструктура]]. ;Бисти во Неготино <gallery mode=packed heights=120px> Податотека:Blazo Janusev - bista Negotino.jpg|Блажо Јанушев Податотека:Cando Donev - bista Negotino.jpg|Цандо Донев Податотека:Nikola Petrov Icko - bista Negotino.jpg|Никола Петров-Ицко Податотека:Биста на Александар Н. Ристов.JPG|Александар Ристов Податотека:Биста на Душан Ѓорѓиев - Малашев.JPG|Душан Ѓорѓиев-Малашев Податотека:Биста на Ило Ј. Виларов - Сокол.JPG|Ило Виларов-Сокол Податотека:Биста на Манчо П. Малиминов.JPG|Манчо Малиминов Податотека:Биста на Пано З. Калајџиев.JPG|Пано Калајџиев Податотека:Биста на Тодорако Г. Гечев - Пекарев.JPG|Тодорако Гечев-Пекарев Податотека:Бисти на народни херои во Неготино.JPG|Бистите на сите 9 херои </gallery> == Население == Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Неготино живееле 2.395 жители, од кои 1.925 [[Македонци]] православни, 320 [[Македонци-муслимани|Македонци муслимани]], 90 [[Власи]] и 60 [[Роми]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_06.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр.154.]</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, градот имал 2.500 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Според пописот на населението од [[2002]] година, во градот имало 13.284 жители и спаѓал во групата на средни градови.<ref>{{СоцГеоМак|глава=II|страница=91}}</ref> Етнички гледано, населението е составено од:<ref name="попис">{{Наведена мрежна страница|url= http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија|date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија |accessdate=6 јули 2016}}</ref> {{bar box |float=right |title=Етнички групи<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Македонци|red|97.82}} {{Столбен постоток|Срби|blue|0.88}} {{Столбен постоток|Роми|cyan|0.56}} {{Столбен постоток|Турци|orange|0.35}} {{Столбен постоток|други|grey|0.30}} {{Столбен постоток|Власи|yellow|0.08}} {{Столбен постоток|Албанци|black|0.01}} {{Столбен постоток|Бошњаци|green|0.01}} }} Според претпослениот [[Попис на населението во Македонија (2002)|Попис на населението на Македонија од 2002 година]], градот имал 13.284 жители. Следува табела на националната структура на населението:<ref>[http://www.stat.gov.mk/publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите во Република Македонија, 2002 - Книга X]</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 | '''Националност''' | '''Вкупно''' |- | [[Македонци]] | 12 994 |- | [[Турци]] | 46 |- | [[Роми]] | 74 |- | [[Албанци]] | 1 |- | [[Власи]] | 11 |- | [[Срби]] | 117 |- | [[Бошњаци]] | 1 |- | Други | 40 |- |} ;Јазик Во градот се зборуваат следниве јазици<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Јазици<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|македонски|red|98.70}} {{Столбен постоток|српски|blue|0.61}} {{Столбен постоток|ромски|cyan|0.28}} {{Столбен постоток|турски|orange|0.10}} {{Столбен постоток|влашки|yellow|0.08}} {{Столбен постоток|други|grey|0.74}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Јазик!!width="100px"| Вкупно!!width="100px" |Удел (%) |- | '''[[македонски]]''' | '''13.111''' | 98,70 |- | [[турски]] | 13 | 0,10 |- | [[ромски]] | 37 | 0,28 |- | [[влашки]] | 10 | 0,08 |- | [[српски]] | 81 | 0,61 |- |други | 32 | 0,24 |} ;Вероисповед Во Неготино се застапени следните религиски групи<ref name="попис"/>: {{bar box |float=right |title=Религија<ref name="попис"/> |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Православие|red|97.11}} {{Столбен постоток|други|grey|1.58}} {{Столбен постоток|Ислам|green|1.19}} {{Столбен постоток|Католицизам|orange|0.11}} {{Столбен постоток|Протестантство|yellow|0.01}} }} {| class="wikitable sortable" style="font-size:95%;" !width="100px"|Вероисповед!! width="100px" | Вкупно!! width="100px" |Удел (%) |- | '''[[МПЦ|Православни]]''' | '''12.900''' | 97,11 |- | [[ИВЗ|Муслимани]] | 158 | 1,19 |- | [[Грко-католичка црква во Македонија|Католици]] | 15 | 0,11 |- | [[Протестантството во Македонија|Протестанти]] | 1 | 0,01 |- | други | 210 | 1,58 |} Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во градот Неготино: {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom | 1948|2.683 | 1953|2.820 | 1961|4.087 | 1971|7.139 | 1981|10.297 | 1991|12.379 | 1994|12.516 | 2002|13.284 | 2021|12.488 }} {| class="wikitable" |- ! Години ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Власи ! Срби ! Бошњаци ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | — | — | '''2.683''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 2.744 | 0 | 28 | 4 | 15 | 7 | — | 22 | — | '''2.820''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 3.920 | 1 | 15 | — | — | 43 | — | 108 | — | '''4.087''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 6.867 | 0 | 44 | 0 | — | 128 | — | 100 | — | '''7.139''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 9.913 | 3 | 68 | 2 | 1 | 174 | — | 136 | — | '''10.297''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 11.940 | 1 | 30 | 50 | 15 | 147 | — | 196 | — | '''12.379''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 12.226 | 0 | 42 | 36 | 16 | 137 | — | 59 | — | '''12.516''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 12.994 | 1 | 46 | 74 | 11 | 117 | 1 | 40 | — | '''13.284''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 11.476 | 6 | 77 | 75 | 14 | 74 | 0 | 85 | 681 | '''12.488''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2021), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> == Стопанство == [[Податотека:ТЕЦ „Неготино“ 2.JPG|мини|десно|Поглед на [[ТЕЦ „Неготино“]] во близина на градот]] Земјоделското производство претставува главна стопанска дејност во [[општина]] Неготино. Општина Неготино има годишно производство од 20 – 25 милиони [[килограм]]и грозје. Од индустриските култури застапени се [[тутун]]от, [[афион]]от, градинарските култури и житариците. Во Неготино е сместена и втората по големина [[винарска визба]] во Македонија, „Повардарие“. Во поново време се забележува отворањето на приватни винарии и винарски визби како „Бовин“, „Фонко“, „Дудин“ и други кои извезуваат вина и на странските пазари. Во непосредна близина на градот се наоѓа [[термoцентрала]]та [[ТЕЦ „Неготино“]]. == Редовни настани и манифестации == Позначајни манифестации кои се одржуваат во Општина Неготино се ''Фестивалот на виното'' ([[14 февруари]]) кој се одржува по повод верскиот празник [[Св. Трифун]] (заштитник на лозарите), ''[[Манастирска вечер]]'' и ''[[Неготински панаѓур|Неготинскиот панаѓур]]'' (20-23 [[септември]]) кој се одржува по повод верскиот празник [[Мала Богородица]]. == Личности == {{Div col|cols=2}} * [[Тодор Камчев]] (1880 - 10 мај 1961, [[Софија]]) - тиквешки војвода, учесник во македонско-одринско ослободителните борби од 1903 до 1908 година. * [[Александар Станоев]] (1881 - 1907, Виена) - македонски револуционер од Илинденскиот период и член на ЦК на ВМРО * [[Пане Иванов]] - македонски револуционер, учесник во македонското револуционерно движење, деец на Македонската револуционерна организација * [[Васа Апостолска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Драга Астарџиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Веска Балканска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Родна Георгиева|Родна Габрова Георгиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Ефрем Кулаков]] — македонски партизан, учесник во НОВ на Македонија * [[Тодор Гечев]] - македонски партизан, учесник во НОВ на Македонија * [[Пано Калајџиев]] - македонски партизан, учесник во НОВ на Македонија * [[Александар Аџи Илов]] - македонски партизан, учесник во НОВ на Македонија * [[Мара Виларова|Мара Илова Виларова]] - учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Гркова|Зора Јорданова Гркова]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Горица Давчева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Мица Димитрушева|Мица Ставрева Димитрушева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Рахила Илиева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Менка Јанакиева|Менка Јанакиева Пинџур]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Николина Јанакиевска]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Василка Јордановска]] (1923 — ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Вера Јосифовска|Вера Бошкова Георгиева Јосифовска]] (1926 — ) — учесник во НОВ на Македонија * [[Зора Јоцева]] — учесник во НОВ на Македонија * [[Владо Арсов - Шпанац]] ([[1910]] - [[1937]]) - борец во Шпанската граѓанска војна * [[Боро Чаушев]] (6 ноември 1917 - 22 февруари 2001) - македонски партизан, комунист и генерал-мајор на милицијата на НР Македонија. * [[Лазар Мојсов]] (19 декември 1920 - 25 август 2011, Белград) - познат политичар и дипломат * [[Лазар Манчевски - Пинџур]] ([[21 ноември]] [[1922]] - [[7 февруари]] [[1997]]) - македонски поет и раскажувач * [[Душан Горенчевски]] ([[28 април]] [[1933]] - [[13 март]] [[1997]], [[Белград]]) - македонски драмски автор и македонист * [[Ѓорѓи Спасов]](11 август 1949) — македонски политичар, дипломат и универзитетски професор * [[Бранко Ѓорчев]] (23 јуни 1962 – Скопје, 24 февруари 2013) — македонски театарски и филмски глумец * [[Кристина Арнаудова]] ( 21 септември 1979) - пејачка на забавна музика * [[Александра Пилева]] (10 јуни 1980) - пејачка на забавна музика * [[Александар Белов (пејач)|Александар Белов]] (7 февруари 1987) - пејач на забавна музика * [[Ѓоко Ѓорчев]] - пејач на забавна музика * [[Мишко Крстевски]] - пејач на народна музика * [[Александар Ѓорчев|Ацо Ѓорчев]] - македонски глумец * [[Миле Крстев]] - екс фудбалски репрезентативец * [[Сашко Крстев]] - екс фудбалски репрезентативец * [[Трајче Недев]] - македонски репрезентативец во шах * [[Александар Христов]] - академик * [[Ристо Давчевски]] - писател * [[Раде Стојановиќ]] - ракометен репрезентативец * [[Доне Мојсов]] политичар и дипломат * [[Киро Андонов]] писател * [[Наташа Андонова]] фудбалски репрезентативец * [[Ангел Димов]] - пејач од Србија;<ref>[http://vesti-online.com/Scena/Estrada/287277/Grad-Beograd-mi-ukrao-penziju ''Grad Beograd mi ukrao penziju'']</ref> {{Div col end}} * [[Тони Делков]]-градоначалник и политичар. * [[Димитар Ѓорѓиев]] - светски и европски првак во кик-бокс == Иселеништво == Во 1912 и 1913 година околу 80 муслимански семејства се иселиле во Турција.<ref>{{Наведена книга|title=|others=Радовановиќ, Воислав. Тиквеш и Рајец.}}</ref> == Збратимени градови == * {{знамеикона|Италија}} [[Минервино ди Лече]], [[Италија]]<ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.negotino.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=275%3A2012-05-22-07-37-51&catid=18%3A2010-04-19-08-10-31&Itemid=106&lang=mk| title = Се збратимија општините Неготино и Минервино ди Лече| publisher = Општина Неготино| accessdate = 2012-09-05| archive-date = 2012-06-03| archive-url = https://web.archive.org/web/20120603124806/http://www.negotino.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=275%3A2012-05-22-07-37-51&catid=18%3A2010-04-19-08-10-31&Itemid=106&lang=mk| url-status = dead}}</ref> * {{знамеикона|Унгарија}} [[Наѓката]], [[Унгарија]]<ref>{{Наведена мрежна страница| url = http://www.negotino.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=464%3A2013-08-23-11-04-43&catid=11%3A2009-07-08-13-19-01&lang=mk| title = Потпишан договор за збратимување помеѓу општина Неготино и општина Наџиката, Унгарија| publisher = Општина Неготино| accessdate = 2013-08-24| archive-date = 2020-06-16| archive-url = https://web.archive.org/web/20200616000722/http://www.negotino.gov.mk/index.php?option=com_content&view=article&id=464%3A2013-08-23-11-04-43&catid=11%3A2009-07-08-13-19-01&lang=mk| url-status = dead}}</ref> == Галерија == <gallery> Неготино панорама.jpg|Панорама од ридот [[Градиште (Неготино)|Градиште]] (од север-североисток) Податотека:Автобуска станица Неготино 1.JPG|Поглед на автобуската станица во градот Податотека:Бисти на народни херои во Неготино.JPG|Бисти на народни херои сместени до Општинското собрание Податотека:Булевар во Неготино 1.JPG|Булеварот на излезот од Неготино Податотека:Влезот во чаршијата во Неготино.JPG|Влезот во чаршијата во Неготино Податотека:Влезот на музејот на градот Неготино.JPG|Влезот во музејот на градот Неготино Податотека:Влезот на црквата Св. Атансиј Велики 2.JPG|Влезот во црквата „Св. Атанасиј Велики“ Податотека:Градинка во Неготино 1.JPG|Градинка во Неготино Податотека:Градска библиотека 1.JPG|Градската библиотека „Страшо Пинџур“ Податотека:Градскиот пазар во Неготино.JPG|Градскиот пазар Податотека:Домот на културата „Ацо Ѓорчев“ 2.JPG|Домот на културата „Ацо Ѓорчев“ Податотека:Желкова куќа.JPG|Желкова куќа Податотека:Игралиште во Неготино.JPG|Игралиште на влезот во Неготино Податотека:Информативно-туристички плакат во Неготино.JPG|Информативно-туристички плакат на плоштадот Податотека:Општинско собрание на Неготино.JPG|Општинското собрание Податотека:Основен суд во Неготино 2.JPG|Основниот суд во Неготино Податотека:Разрушената Саат Кула во Неготино 1.JPG|Разрушената Саат-кула Податотека:Реката низ Неготино 1.JPG|Тимјаничка Река низ Неготино Податотека:Спортска сала во Неготино.JPG|Спортската сала во Неготино Податотека:Стадионот во Неготино 9.JPG|Стадионот во Неготино Податотека:Станбена зграда во Неготино.JPG|Станбена зграда на плоштадот Податотека:Улица кон центарот на Неготино.JPG|Улица кон центарот на Неготино </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Negotino}} * [https://negotino.gov.mk/ Официјална страница на Општина Неготино] * [http://www.cdnh.edu.mk/multimedija2007/Negotino/naslovna.html Центар за дигитизација на националното наследство, Неготинo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151117190614/http://www.cdnh.edu.mk/multimedija2007/Negotino/naslovna.html |date=2015-11-17 }} * [http://oglasimk.net/Negotino-r30 Огласи Неготино] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131203124630/http://oglasimk.net/Negotino-r30 |date=2013-12-03 }} {{Општина Неготино}} {{Градови во Македонија}} [[Категорија:Неготино| ]] [[Категорија:Градови во Македонија]] [[Категорија:Општина Неготино]] ku2ut21kgz1u8trutcic4961rbo2hhr 0 10407 5533877 5533780 2026-04-03T13:17:23Z Ehrlich91 24281 5533877 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Крстоар | слика = Воздушен поглед на Крстоар.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Крстоар | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | област = [[Пелагонија]] | население = 239 | година = 2021 | поштенски број = 7221 | повикувачки број = 047 | надморска височина = 760 | lat_dir=N | lat_deg=40 | lat_min=58 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=21 | lon_sec=0 | слава = | мрежно место = | карта = Крстоар во Општина Битола.svg }} '''Крстоар''' (познато и како '''Крстовар''' и '''Христофор''') — село во областа [[Пелагонија]], во [[Општина Битола]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == За населбата постои легенда дека во месноста се населил некојси Крсте, па по неговото име си го добила името.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-03|archive-date=2026-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719152530/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|url-status=bot: unknown}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Сретселото во Крстоар.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Селото се наоѓа во средишниот дел на територијата на [[Општина Битола]], во близина на градот [[Битола]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=3 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=165}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 760 метри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2333|регионалниот пат 2333]] откако ќе се одмине битолската населба [[Буковски Ливади]]. Селото Крстоар се наоѓа во подножјето на [[Баба Планина]] во Битолското Поле (Пелагонија), оддалечено 5,5 километри јужно од градот [[Битола]]. == Историја == [[Податотека:Αγιασμός εν Χριστοφόρω (1903).jpg|мини|десно|[[Богојавление]] во Крстоар во 1903 г.]] Вкупно 2 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот на селото е мошне мал и зафаќа простор од 3,8&nbsp;км². На него преовладува обработливото земјиште на површина од 214 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 96 хектари, а на шумите 40 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|379 |1953|369 |1961|344 |1971|349 |1981|479 |1991|283 |1994|187 |2002|167 |2021|239 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Крстоар живееле 280 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 236.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Крстоар се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 35 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|12}}</ref> Според статистиката на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Крстоар имало 256 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":3">Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 166 – 167.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Крстоар во 1961 година било средно село по големина со 344 жители, но во 1994 година станало мало село со 187 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 селото броело 167 жители, од кои 164 [[Македонци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=27 март 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 239 жители, од кои 200 [[Македонци]], 21 [[Македонски Албанци|Албанец]], 5 [[Македонски Турци|Турци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 11 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|280|256|379|369|344|349|479|283|187|167|239}} === Родови === Крстоар е македонско село. Родови во Крстоар се: * '''Староседелци:''' ''Ѓоревци (11 куќи), Јоновци (8 куќи), Кундевци (7 куќи), Јосифовци (3 куќи), Чанчуковци (3 куќи), Мочковци (2 куќи), Котевци (2 куќи) и Ѓелдановци (1 куќа).'' * '''Доселеници:''' ''Ситновци (4 куќи)'' потекнуваат од предокот Пеше кој се доселил во втората половина на XVIII век, он се оженил со девојка од некој од староседелските родови; ''Видиновци (8 куќи)'' доселени се од некое село во [[Преспа]]; ''Гулевци (8 куќи)'' доселени се од некое место во денешна [[Албанија]]; ''Мошенци (4 куќи)'' доселени се во турско време од селото [[Сетина]], [[лерин]]ско; ''Домазетовци (2 куќи)'' родот го основал домазет доселен од селото [[Клабучишта (Леринско)|Клабучишта]], [[лерин]]ско; ''Трифуновци (2 куќи)'' доселени се во турско време од [[Буково]]; ''Апостоловци (1 куќа) и Петревци (1 куќа)'' доселени се однекаде; ''Милошевци (2 куќи)'' доселени се после турското владеење од некое село во [[Преспа]]. == Општествени установи == * Поранешно сновно училиште * Поранешна здравствена амбуланта * Поранешна пошта * Дом на културата * Поранешна ветерина станица == Самоуправа и политика == === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 154 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 157 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> *[[Црква „Св. Петар и Павле“ - Крстоар|Црква „Св. Петар и Павле“]] — главната селска црква изградена 1878 година; *[[Црква „Св. Христифор“ - Крстоар|Црква „Св. Христифор“]] - главна манастирска црква на [[Крстоарски манастир|Крстоарскиот манастир]]; *[[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Крстоар|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — манастирска црква. Се наоѓа во месноста Сребрена Вода на 200 метра погоре од Св. Христофор; *[[Црква „Св. Петка“ - Крстоар|Црква „Св. Петка“]] — црква во месноста Сребрена Вода; *[[Црква „Св. Теодор Тирон“ - Крстоар|Црква „Св. Теодор Тирон“]] — црква во месноста Сребрена Вода; ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Грамаѓе (Крстоар)|Грамаѓе]] — населба од средниот век; *[[Мирои Орници]] — базилика од старохристијанско време; == Редовни настани == == Личности == * [[Георги Поп Христов]] (1876 - 1962) — револуционер, војвода на ВМОРО, раководител на крилото на протогеровистите; *[[Тодор Наумов Ѓоревски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> *[[Вангел Стевановски]] — македонски партизан. == Култура и спорт == == Иселеништво == Иселеници од селото има во [[Битола]], [[Скопје]], прекуокеанските земји ([[Соединети Американски Држави|САД]], [[Канада]] и [[Австралија]]) и низ [[Европа]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|title=Мој Роден Крај|last=Bojchevski|first=Design by Angela Hristovska, Developed by Dijana Manchevska and Jovan|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717124825/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Крстоар| ]] o875kav8mtqziohr7buoy8wp1n2243e 5533891 5533877 2026-04-03T13:53:05Z Ehrlich91 24281 5533891 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Крстоар | слика = Воздушен поглед на Крстоар.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Крстоар | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | област = [[Пелагонија]] | население = 239 | година = 2021 | поштенски број = 7221 | повикувачки број = 047 | надморска височина = 760 | lat_dir=N | lat_deg=40 | lat_min=58 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=21 | lon_sec=0 | слава = | мрежно место = | карта = Крстоар во Општина Битола.svg }} '''Крстоар''' (познато и како '''Крстовар''' и '''Христофор''') — село во областа [[Пелагонија]], во [[Општина Битола]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == За населбата постои легенда дека во месноста се населил некојси Крсте, па по неговото име си го добила името,<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-03|archive-date=2026-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719152530/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|url-status=bot: unknown}}</ref> но постои и верување дека селото го добило своето име по [[Крстоарски манастир|манастирот „Св. Христофор“]], изграден на местото на старото село.<ref name=":0" /> == Географија и местоположба == [[Податотека:Сретселото во Крстоар.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Селото се наоѓа во средишниот дел на територијата на [[Општина Битола]], во близина на градот [[Битола]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=3 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=165}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 760 метри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2333|регионалниот пат 2333]] откако ќе се одмине битолската населба [[Буковски Ливади]]. Крстоар се наоѓа на 3 километри јужно од Битола, на допирот на ниското земјиште на исток и повисокото земјиште на запад во подножјето на [[Баба (планина)|Баба Планина]]. Низ историјата се сретнувало и како '''Христофор'''. Во минатото, водата за пиење се добивала од една чешма викана Закоица и од бунари. Скоро секоја куќа поседува свој бунар.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=217-219|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Грамаѓе, Олеско Парче, Широки Ливади, Бучала, Зеројца, Љубаница, Ореите, Попоа Чешма, Димчео Врпче, Габавци, Леска, Јанина Дупка, Клепало, Самарлија и Кисела Вода.<ref name=":0" /> Селото има збиен типи и се дели на маала: Каришоско, Јоаноско, Кундеско и Долно Маало. Маалата не се оддалечени многу едно од друго.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Αγιασμός εν Χριστοφόρω (1903).jpg|мини|300п|десно|[[Богојавление]] во Крстоар во 1903 година]] Најстаро споменување на Крстоар е од првата половина на {{римски|17}} век. Општо е преданието дека порано селото се наоѓало на повисоко земјиште, 1 километар западно од денешната местоположба. Тоа место денес се нарекува Габавци. Старото село било мало и кон крајот на {{римски|18}} век, мештаните се преместиле на денешното место.<ref name=":0" /> На селиштето е зачуван стариот [[Крстоарски манастир|манастир „Св. Христофор“]]. Манастирот бил срушен во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], а потоа бил обновен. Селото го добило името по манастирот, па така тоа значи дека манастирот е постар од селото. Ова го потврдува и народната традиција, која наведува дека селото околу манастирот најпрвин имало три куќи. Од тие три куќи се намножиле денешните македонски родови: Ѓоревци, Јоновци, Кундевци и други. На селиштето се наоѓаат три извори.<ref name=":0" /> Кон крајот на {{римски|18}} век, во селото се населила мала група на Албанци. Нивните куќи (3-4) се наоѓале во Каришовско Маало. Овие Албанци се иселиле кон крајот на отоманската власт, а нивните гробишта се наоѓале под селото. Поради ова, во еден турски документ од 1801 година се наведува дека имало Христијански и Турски Крстоар.<ref name=":0" /> Во Долно Маало се наоѓа [[Црква „Св. Петар и Павле“ - Крстоар|црквата „Св. Петар и Павле“]], подигната по 1878 година, кога селаните се одвоиле од „грчката партија“, која го држела манастирот. Тогаш селаните основале и нови гробишта кај оваа црква (старите гробишта биле кај манастирот).<ref name=":0" /> Вкупно 2 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот на селото е мошне мал и зафаќа простор од 3,8&nbsp;км². На него преовладува обработливото земјиште на површина од 214 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 96 хектари, а на шумите 40 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во отоманскиот период, во селото имало шест [[Чифлиг|чифлици]] со свои кули. Нивни сопственици биле Шабедин, Асан Чолак, Демиш, Оџа-Реџо и други, кои живееле во планинското село [[Злокуќани (Битолско)|Злокуќани]]. Чифлиците пропаднале кога дошла српската власт, а селаните ја купиле земјата.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|379 |1953|369 |1961|344 |1971|349 |1981|479 |1991|283 |1994|187 |2002|167 |2021|239 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Крстоар живееле 280 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 236.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Крстоар се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 35 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|12}}</ref> Според статистиката на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Крстоар имало 256 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":3">Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 166 – 167.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Крстоар во 1961 година било средно село по големина со 344 жители, но во 1994 година станало мало село со 187 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 селото броело 167 жители, од кои 164 [[Македонци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=27 март 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 239 жители, од кои 200 [[Македонци]], 21 [[Македонски Албанци|Албанец]], 5 [[Македонски Турци|Турци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 11 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|280|256|379|369|344|349|479|283|187|167|239}} === Родови === Крстоар е македонско село. Родови во Крстоар се: * '''Староседелци:''' ''Ѓоревци (11 куќи), Јоновци (8 куќи), Кундевци (7 куќи), Јосифовци (3 куќи), Чанчуковци (3 куќи), Мочковци (2 куќи), Котевци (2 куќи) и Ѓелдановци (1 куќа).'' * '''Доселеници:''' ''Ситновци (4 куќи)'' потекнуваат од предокот Пеше кој се доселил во втората половина на XVIII век, он се оженил со девојка од некој од староседелските родови; ''Видиновци (8 куќи)'' доселени се од некое село во [[Преспа]]; ''Гулевци (8 куќи)'' доселени се од некое место во денешна [[Албанија]]; ''Мошенци (4 куќи)'' доселени се во турско време од селото [[Сетина]], [[лерин]]ско; ''Домазетовци (2 куќи)'' родот го основал домазет доселен од селото [[Клабучишта (Леринско)|Клабучишта]], [[лерин]]ско; ''Трифуновци (2 куќи)'' доселени се во турско време од [[Буково]]; ''Апостоловци (1 куќа) и Петревци (1 куќа)'' доселени се однекаде; ''Милошевци (2 куќи)'' доселени се после турското владеење од некое село во [[Преспа]]. == Општествени установи == * Поранешно сновно училиште * Поранешна здравствена амбуланта * Поранешна пошта * Дом на културата * Поранешна ветерина станица == Самоуправа и политика == === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 154 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 157 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> *[[Црква „Св. Петар и Павле“ - Крстоар|Црква „Св. Петар и Павле“]] — главната селска црква изградена 1878 година; *[[Црква „Св. Христифор“ - Крстоар|Црква „Св. Христифор“]] - главна манастирска црква на [[Крстоарски манастир|Крстоарскиот манастир]]; *[[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Крстоар|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — манастирска црква. Се наоѓа во месноста Сребрена Вода на 200 метра погоре од Св. Христофор; *[[Црква „Св. Петка“ - Крстоар|Црква „Св. Петка“]] — црква во месноста Сребрена Вода; *[[Црква „Св. Теодор Тирон“ - Крстоар|Црква „Св. Теодор Тирон“]] — црква во месноста Сребрена Вода; ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка карта на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> *[[Грамаѓе (Крстоар)|Грамаѓе]] — населба од средниот век; *[[Мирои Орници]] — базилика од старохристијанско време; == Редовни настани == == Личности == * [[Георги Поп Христов]] (1876 - 1962) — револуционер, војвода на ВМОРО, раководител на крилото на протогеровистите; *[[Тодор Наумов Ѓоревски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> *[[Вангел Стевановски]] — македонски партизан. == Култура и спорт == == Иселеништво == Иселеници од селото има во [[Битола]], [[Скопје]], прекуокеанските земји ([[Соединети Американски Држави|САД]], [[Канада]] и [[Австралија]]) и низ [[Европа]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|title=Мој Роден Крај|last=Bojchevski|first=Design by Angela Hristovska, Developed by Dijana Manchevska and Jovan|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2021-07-17|archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717124825/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр-авто}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] [[Категорија:Крстоар| ]] pq6n1g9t7uqhpgbqw73oxhv2j87xatm 5533893 5533891 2026-04-03T14:20:20Z Ehrlich91 24281 5533893 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Крстоар | слика = Воздушен поглед на Крстоар.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото Крстоар | општина = {{општинскигрб|Општина Битола}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | област = [[Пелагонија]] | население = 239 | година = 2021 | поштенски број = 7221 | повикувачки број = 047 | надморска височина = 760 | lat_dir=N | lat_deg=40 | lat_min=58 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=21 | lon_sec=0 | слава = | мрежно место = | карта = Крстоар во Општина Битола.svg }} '''Крстоар''' (познато и како '''Крстовар''' и '''Христофор''') — село во областа [[Пелагонија]], во [[Општина Битола]], во околината на градот [[Битола]]. == Потекло и значење на името == За населбата постои легенда дека во месноста се населил некојси Крсте, па по неговото име си го добила името,<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|title=Мој Роден Крај|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2026-04-03|archive-date=2026-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210719152530/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=142|url-status=bot: unknown}}</ref> но постои и верување дека селото го добило своето име по [[Крстоарски манастир|манастирот „Св. Христофор“]], изграден на местото на старото село.<ref name=":0" /> == Географија и местоположба == [[Податотека:Сретселото во Крстоар.jpg|мини|300п|лево|Сретселото]] Селото се наоѓа во средишниот дел на територијата на [[Општина Битола]], во близина на градот [[Битола]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=3 април 2026|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=165}}</ref> Селото е ридско, сместено на надморска височина од 760 метри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води асфалтен пат, кој се двои од [[Регионален пат 2333|регионалниот пат 2333]] откако ќе се одмине битолската населба [[Буковски Ливади]]. Крстоар се наоѓа на 3 километри јужно од Битола, на допирот на ниското земјиште на исток и повисокото земјиште на запад во подножјето на [[Баба (планина)|Баба Планина]]. Низ историјата се сретнувало и како '''Христофор'''. Во минатото, водата за пиење се добивала од една чешма викана Закоица и од бунари. Скоро секоја куќа поседува свој бунар.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina : antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|first=Јован |authorlink=Јован Трифуноски|page=217-219|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Грамаѓе, Олеско Парче, Широки Ливади, Бучала, Зеројца, Љубаница, Ореите, Попоа Чешма, Димчео Врпче, Габавци, Леска, Јанина Дупка, Клепало, Самарлија и Кисела Вода.<ref name=":0" /> Селото има збиен типи и се дели на маала: Каришоско, Јоаноско, Кундеско и Долно Маало. Маалата не се оддалечени многу едно од друго.<ref name=":0" /> == Историја == [[Податотека:Αγιασμός εν Χριστοφόρω (1903).jpg|мини|300п|десно|[[Богојавление]] во Крстоар во 1903 година]] Најстаро споменување на Крстоар е од првата половина на {{римски|17}} век. Општо е преданието дека порано селото се наоѓало на повисоко земјиште, 1 километар западно од денешната местоположба. Тоа место денес се нарекува Габавци. Старото село било мало и кон крајот на {{римски|18}} век, мештаните се преместиле на денешното место.<ref name=":0" /> На селиштето е зачуван стариот [[Крстоарски манастир|манастир „Св. Христофор“]]. Манастирот бил срушен во [[Прва светска војна|Првата светска војна]], а потоа бил обновен. Селото го добило името по манастирот, па така тоа значи дека манастирот е постар од селото. Ова го потврдува и народната традиција, која наведува дека селото околу манастирот најпрвин имало три куќи. Од тие три куќи се намножиле денешните македонски родови: Ѓоревци, Јоновци, Кундевци и други. На селиштето се наоѓаат три извори.<ref name=":0" /> Кон крајот на {{римски|18}} век, во селото се населила мала група на Албанци. Нивните куќи (3-4) се наоѓале во Каришовско Маало. Овие Албанци се иселиле кон крајот на отоманската власт, а нивните гробишта се наоѓале под селото. Поради ова, во еден турски документ од 1801 година се наведува дека имало Христијански и Турски Крстоар.<ref name=":0" /> Во Долно Маало се наоѓа [[Црква „Св. Петар и Павле“ - Крстоар|црквата „Св. Петар и Павле“]], подигната по 1878 година, кога селаните се одвоиле од „грчката партија“, која го држела манастирот. Тогаш селаните основале и нови гробишта кај оваа црква (старите гробишта биле кај манастирот).<ref name=":0" /> Вкупно 2 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот на селото е мошне мал и зафаќа простор од 3,8&nbsp;км². На него преовладува обработливото земјиште на површина од 214 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 96 хектари, а на шумите 40 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Во отоманскиот период, во селото имало шест [[Чифлиг|чифлици]] со свои кули. Нивни сопственици биле Шабедин, Асан Чолак, Демиш, Оџа-Реџо и други, кои живееле во планинското село [[Злокуќани (Битолско)|Злокуќани]]. Чифлиците пропаднале кога дошла српската власт, а селаните ја купиле земјата.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|379 |1953|369 |1961|344 |1971|349 |1981|479 |1991|283 |1994|187 |2002|167 |2021|239 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Крстоар живееле 280 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Кънчов, Васил. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 236.]</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 година, Крстоар се води како чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Битолски Санџак|Битолскиот Санџак]] со 35 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|12}}</ref> Според статистиката на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во 1905 година во Крстоар имало 256 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":3">Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 166 – 167.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 300 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Крстоар во 1961 година било средно село по големина со 344 жители, но во 1994 година станало мало село со 187 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 селото броело 167 жители, од кои 164 [[Македонци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=27 март 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 239 жители, од кои 200 [[Македонци]], 21 [[Македонски Албанци|Албанец]], 5 [[Македонски Турци|Турци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 11 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|280|256|379|369|344|349|479|283|187|167|239}} === Родови === Крстоар е македонско православно село, во кое живее староседелско и доселено македонско население.<ref name=":0" /> Според истражувањата од 1951 година на [[Јован Трифуноски]], родови во селото: * '''Староседелци:''' ''Ѓоревци'' (11 к.), ''Јоновци'' (8 к.), ''Кундевци'' (7 к.), ''Јосифовци'' (3 к.), ''Чанчуковци'' (3 к.), ''Мочковци'' (2 к.), ''Котевци'' (2 к.) и ''Ѓелдановци'' (1 к.). * '''Доселеници:''' ''Ситновци'' (4 к.), најстари доселеници, потекнуваат од предокот Пеше кој се доселил во втората половина на XVIII век, тој се оженил со девојка од некој од староседелските родови; ''Видиновци'' (8 к.), доселени се од некое село во [[Преспа]]; ''Гулевци'' (8 к.), доселени се од некое место во денешна [[Албанија]]; ''Мошенци'' (4 к.), доселени се во турско време од селото [[Сетина]], [[Лерин]]ско; ''Домазетовци'' (2 к.), родот го основал домазет доселен од селото [[Клабучишта (Леринско)|Клабучишта]], [[Лерин]]ско; ''Трифуновци'' (2 к.), доселени се во турско време од [[Буково]]; ''Апостоловци'' (1 к.) и ''Петревци'' (1 к.), доселени се однекаде и ''Милошевци'' (2 к.), доселени се после турското владеење од некое село во [[Преспа]]. === Иселеништво === До 1951 година се знае за иселените родови ''Караивановци'' (2 к.), ''Видиновци'' (2 к.) и ''Чанчуковци'' (1 к.), кои отишле во [[Бистрица (Битолско)|Бистрица]]; ''Мрскови'' (1 к.), отишле во [[Буково]], додека едно семејство на Чанчуковци заминало во Битола.<ref name=":0" /> Иселеници од селото има во [[Битола]], [[Скопје]], прекуокеанските земји ([[Соединети Американски Држави|САД]], [[Канада]] и [[Австралија]]) и низ [[Европа]].<ref name=":1" /> == Општествени установи == * Поранешно сновно училиште * Поранешна здравствена амбуланта * Поранешна пошта * Дом на културата * Поранешна ветерина станица == Самоуправа и политика == На крајот од XIX век, Крстоар било чисто македонско село во [[Битолска Каза|Битолската Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Битола]], која била проширена при новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било дел од некогашната [[Општина Бистрица]]. Во периодот 1965-1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата Општина Битола. Во периодот од 1957 до 1965 година, селото најпрвин било дел од тогашната општина Бистрица, но подоцна било припоено кон Општина Битола. Во периодот од 1955 до 1957 година, селото било во рамките на тогашната општина Бистрица. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната општина Буково, во која покрај селото Буково се наоѓале селата Бистрица, Злокуќани, Кравари, Крстоар и Орехово. Во периодот 1950-1952, селото било дел од некогашната општина Бистрица, во која влегувале селата Бистрица, Злокуќани, Кравари, Крстоар и Олевени. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 0154 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 157 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|34}}</ref> * [[Грамаѓе (Крстоар)|Грамаѓе]] — населба од средниот век; и * [[Мирои Орници]] — базилика од старохристијанско време. ;Цркви<ref>{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Петар и Павле“ - Крстоар|Црква „Св. Петар и Павле“]] — главната селска црква, изградена 1878 година; * [[Црква „Св. Христифор“ - Крстоар|Црква „Св. Христифор“]] - главна манастирска црква на [[Крстоарски манастир|Крстоарскиот манастир]]; * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Крстоар (манастирска)|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — манастирска црква, сместена на 200 метра погоре од „Св. Христофор“; и * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Крстоар (Кисела Вода)|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — црква кај месноста Сребрена Вода на патот за Бистрица. ;Манастири * [[Крстоарски манастир]] — средновековен манастир над селото; и * [[Крстоарски манастир „Св. Ѓорѓи“]] — помал манастир над селото. ;Параклиси * Параклис „Св. Петка“ — мал параклис кај Крстоарскиот манастир; и * Параклис „Св. Теодор Тирон“ — мал параклис кај Крстоарскиот манастир. ;Споменици * Спомен-плоча за македонскиот револуционер [[Георги Поп Христов]]; и * Спомен-чешма на сретсело за НОБ. <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Крстоар 8.jpg|Црквата „Св. Ѓорѓи“ кај Сребрена Вода Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Крстоар (манастирска).jpg|Манастирската црква „Св. Ѓорѓи“ Податотека:Црква „Св. Христофор“ - Крстоар.jpg|Манастирската црква „Св. Христофор“ Податотека:Црква „Св. Петар и Павле“ - Крстоар 14.jpg|Главната селска црква „Св. Петар и Павле“ Податотека:Спомен-чешма во селото Крстоар.jpg|Спомен-чешмата на сретсело </gallery> == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * 9 мај по стар календар == Личности == ;Родени во или по потекло од Крстоар * [[Георги Поп Христов]] (1876-1962) — револуционер, војвода на ВМОРО, раководител на крилото на протогеровистите; * [[Тодор Наумов Ѓоревски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]];<ref>{{Наведена книга|title=|others=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски (2016). Илинденски сведоштва. том I, дел II. Скопје: Државен архив на Република Македонија.}}</ref> и * [[Вангел Стевановски]] — македонски партизан. <!--== Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Спомен-плоча на сретсело во Крстоар.jpg|Спомен-плоча за Георги Поп Христов Податотека:Поглед на селото Крстоар.jpg|Поглед во селото Податотека:Стара куќа во селото Крстоар.jpg|Стара куќа во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Битола]] * [[Пелагонија]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Krstoar}} {{Општина Битола}} [[Категорија:Крстоар| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Битола]] 1jjzqiwrrc4yp014d932vvq48zu54vn 0 10976 5534168 5346096 2026-04-04T08:30:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534168 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Подвис}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Подвис | слика = Поглед на старото село Подвис.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на старото село Подвис | општина = {{општинскигрб|Општина Кичево}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Копачка (област)|Копачка]] | население = 55 | година = 2002 | поштенски број = 6261 | повикувачки број = 045 | надморска височина = 840 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=28 | lat_sec=0 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=54 | lon_sec=0 | слава = | мрежно место = | карта = Подвис во Општина Кичево.svg }} '''Подвис''' — село во областа [[Копачка (област)|Копачка]], во [[Општина Кичево]], на патот помеѓу градовите [[Кичево]] и [[Охрид]]. До март 2013 година, селото било дел од поранешната [[Општина Другово]], која била споена со Општина Кичево. Селото е значајно за македонската историја и култура бидејќи во ова село во селското училиште во 1943 година за првпат се одржала настава на современ [[македонски јазик]].<ref name=novamakedonija /> == Географија и местоположба == [[Податотека:Викиекспедиција во Копачка 258.jpg|мини|300п|лево|Поглед на новиот дел на селото Подвис]] Селото се наоѓа во областа [[Копачка (област)|Копачка]], во јужниот дел на територијата на [[Општина Кичево]], во горното сливно подрачје на реката [[Треска]], недалеку од левата страна на регионалниот пат [[Кичево]]-[[Охрид]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=20 февруари 2019|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|page=237}}</ref> Селото е ридско, на надморска височина од 840 метри. Од градот [[Кичево]] е оддалечено 10 километри.<ref name="енциклопедија" /> Селото е сместено десно од реката [[Треска]], на западната падина на масивот Планиница (1.053 метри). Околни села се: [[Видрани]], [[Пополжани]], [[Другово]] и [[Лавчани]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Кичевска котлина: Селски населби и население|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=Српска академија на науките и уметностите|year=1968|isbn=|location=Белград|pages=90-91}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Градиште, Викало, Планиница, Пилотец, Варница, Стара Куќина, Лозиште, Маало, Лајкина Куќа, Селиште, Плевење, Долна Вода, Ќерамидница и Горни Куќи.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип. Постојат две маала, Горно и Долно маало.<ref name=":0" /> Денес, Горното маало, или старото село Подвис, е целосно напуштено и во него се наоѓаат останати стари руини на куќи и главната селска црква, како и старото селско училиште, по кое селото е познато. == Историја == [[Податотека:Чешма во старото село Подвис.jpg|мини|300п|десно|Чешма во старото село Подвис со плоча посветена на создавањето првиот околиски комитет во 1943 година]] Северно од селото се издига тврдината [[Градиште (Подвис)|Градиште]]. Тврдината претставувала една од најважните утврдувања во [[Кичевска Котлина|Кичевската Котлина]]. Служела за заштита на патиштата Кичево-Охрид и Кичево-Дебар. Денес, може да се најдат остатоци од ѕидини и понекогаш уште се наоѓаат монети.<ref name=":0" /> Источно од селото се наоѓа месноста Селиште. По зборување на мештаните, таму некогаш имало село. Исто така, се верува дека се живееле и на месностите Стара Куќа, Маало, Лајкина Куќа и Горна Куќа.<ref name=":0" /> Денешното село потекнува од крајот на {{римски|18}} век. Тогаш во него се населиле доселеници од [[Закамен]]. Од основачите на селото потекнува големиот македонски род Каракашовци.<ref name=":0" /> Во {{римски|19}} век, Подвис било село во [[Кичевска каза|Кичевската каза]] на [[Отоманското Царство]]. За време на [[Втората светска војна]], на 23 септември 1943 година во селското училиште во Подвис за првпат се одржала настава на [[македонски јазик]] на слободната територија, а за прв учител бил наименуван [[Василко Лазарески]] од Подвис.<ref name="novamakedonija">{{Наведена мрежна страница|url=http://novamakedonija.com.mk/NewsDetal.asp?vest=92113936596&id=9&setIzdanie=22983|title=Бевме првачиња и на 11 години|publisher=Нова Македонија|accessdate=2014-06-20}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Стопанство == Атарот зафаќа простор од 8,5&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 629 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 121 хектар, а на обработливото земјиште само 78 хектари.<ref name="енциклопедија" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|217 |1953|198 |1961|188 |1971|142 |1981|90 |1991|91 |1994|99 |2002|72 |2021|55 }} Според податоците од 1873 година, селото имало 19 домаќинства со 78 жители христијани ([[Македонци]]).<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, стр.90-91.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во Подвис имало 304 жители, сите [[Македонци]].<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 256.]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], во 1905 година во Подвис имало 280 жители, под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, рр. 154-155.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Подвис се води како чисто македонско село во Кичевската каза на Битолскиот санџак со 40 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|35}}</ref> Една статистика, која ја подготвил кичевскиот училиштен инспектор [[Крсто Димчев]] во 1909 година, ги дава следниве податоци за Подвис:<ref>Стойчева, Станислава. Аспекти на грамотността на българското население в Македония (1878 – 1912), Македонски преглед, година ХХХVІІІ, 2015, кн. 2, с. 75.</ref> {| class="wikitable" ! rowspan="2" |Домаќинства ! rowspan="2" |Гурбетчии ! colspan="3" |Писмени ! colspan="3" |Неписмени |- !мажи !жени !вкупно !мажи !жени !вкупно |- |37 |20 |39 |13 |52 |59 |84 |143 |} Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 200 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Подвис е мало село, населено со македонско население. Во 1961 година броело 188, а во 1994 година 99 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Подвис живееле 72 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=20 февруари 2019}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 55 жители, од кои 53 [[Македонци]] и 2 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|304|280|217|198|188|142|90|91|99|72|55}} === Родови === Подвис е населено со православни Македонци. Сите родови во Подвис се доселенички. Првиот род во селото дошол крајот на ХVIII век од [[Закамен]], а потоа дошле и други родови.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] во 1960-тите години родови во селото се: * Родови во Подвис се: ''Каракашовци'' (22 к.), доселени од Закамен, го знаат следното родословие: Цветан (жив на 85 год, во 1961 година) Никола-Кузман-Ристе, се доселил таткото на Ристе; ''Трпковци'' (7 к.) и ''Бојовци'' (6 к.), потекнуваат од предци кои биле браќа и кои дошле од селото [[Клење]], [[Голо Брдо]], денес во Албанија. Во родот Трпковци се знае следното родословие: Стојче (жив на 60&nbsp;г. во 1961 година) Максим-Трипун-Апостол-Трпко, основачот на родот кој се доселил од Клење. Како зборуваат жителите на овој род, доселеници од Клење има и во селата [[Кленоец]], [[Душегубица]] и [[Лавчани]]. Според истражувањата пак на [[Томо Смилјаниќ - Брадина|Тома Смиљаниќ]] во периодот од 1921-1926 година родови во селото се: ''Каракашовци'' (21 к.) и ''Бојовци'' (17 к.).<ref>{{Наведени вести|url=https://kicevo.mk/kicevija-tomo-smiljanic-bradina/|title=Кичевија - Тома Смиљаниќ (1926) - Кичево|date=2018-05-16|work=Кичево|access-date=2018-11-25|language=mk-MK}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Општествени установи == [[Податотека:Викиекспедиција во Копачка 268.jpg|мини|300п|десно|[[Стара училишна зграда (Подвис)|Историското основно училиште]] во селото, зграда во руинирана состојба, иако е прогласена за споменик на културата]] * Основно училиште == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Кичево]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2013 година. Во периодот од 1996-2013 година, селото се наоѓало во некогашната [[Општина Другово]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Кичево. Селото припаѓало на некогашната општина Кичево во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Другово, во која покрај селото Подвис, се наоѓале и селата Горно Добреноец, Долно Добреноец, Другово, Јаворец, Лавчани, Манастирско Доленци, Пополжани и Србјани. Во периодот 1950-1952, селото било седиште на некогашната Општина Подвис, во која влегувале селата Горно Добреноец, Долно Добреноец, Лавчани и Подвис. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 0775 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], кое е сместено во основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=20 февруари 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 60 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=39&ps=965|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123105553/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=39&ps=965|archive-date=2023-01-23|dead-url=|accessdate=20 февруари 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 60 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=39&ps=965|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=20 февруари 2019}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 55 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Викиекспедиција во Копачка 274.jpg|мини|300п|десно|Поглед на главната селска црква „Св. Атанасиј“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref>[[Димче Коцо|Коцо, Димче]] (1996). ''Археолошка картаг на Република Македонија''. Скопје: МАНУ. ISBN 9789989101069</ref> * [[Градиште (Подвис)|Градиште]] — населба од доцната антика. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7}}</ref> * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Подвис|Црква „Св. Атанасиј“]] — главна селска црква. ;Споменици на културата * [[Стара училишна зграда (Подвис)|Старо училиште]] — споменик на културата, објект каде првпат била изведена настава на современ [[македонски јазик]] во 1943 година. <!--== Редовни настани ==--> == Личности == ;Родени во Подвис * [[Арсо Мицков]] — македонски револуционер. * [[Дончо Арсов Мицков]] — македонски револуционер. * [[Стојан Поппетров]] — македонски револуционер. *[[Лубе Настев Наумоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том III, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Трене Томев Трајкоски]] — македонски револуционер од [[Македонска револуционерна организација|ВМОРО]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденски сведоштва. том IV, дел I|last=Јасмина Дамјановска, Ленина Жила и Филип Петровски|first=|publisher=Државен архив на Република Македонија|year=2017|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> *[[Ѓорѓија Божиноски]] (1907-1944) — [[Македонија|македонски]] партизан, борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ]] *[[Наќе Спасеноски]] (1916-1944) — [[Македонија|македонски]] партизан, борец за слобода на [[Македонија]] и учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ]] *[[Аница Богоевска]] (р. 1925)— учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Мара Велјаноска]] (1887- ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] *[[Ристанка Дамјаноска|Ристанка Дамјаноска - Аризанка]] — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]] <!--== Култура и спорт ==--> == Иселеништво == Од Подвис се иселени 12 домаќинства. Иселениците живеат во соседното село [[Другово]] (2 к.), во [[Кичево]] (2 к.), во [[Битола]] (2 к.) и во [[Софија]] (6 к.).<ref name=":0" /> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Викиекспедиција во Копачка 272.jpg|Зачувана куќа во старото село Податотека:Викиекспедиција во Копачка 273.jpg|Стара куќа во старото село Податотека:Викиекспедиција во Копачка 276.jpg|Спомен-плоча на војводите Арсо и Наке Податотека:Урната куќа во селото Подвис.jpg|Урната куќа во селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Кичевско Поле]] * [[Општина Другово]] * [[Кичево]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Podvis, Kičevo|Подвис}} {{Општина Кичево}} [[Категорија:Подвис (Кичевско)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Кичевски села]] [[Категорија:Села во Општина Кичево]] lte42a5gqxq7zvp7de9gimjnm8iqor0 0 11066 5534167 5200830 2026-04-04T08:29:21Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534167 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Подбреге | име2 = Подбреѓе | слика = Сретсело на Подбреѓе 2.jpg | големина на слика = 300п | опис = Средишниот дел на Подбреге | општина = {{општинскигрб|Општина Јегуновце}} | регион = {{грб|Полошки Регион}} | област = [[Полошка Котлина|Долен Полог]] | население = 199 | година = 2002 | поштенски број = 1215 | повикувачки број = 044 | надморска височина = 395 | lat_dir=N | lat_deg=42 | lat_min=3 | lat_sec=46 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=7 | lon_sec=18 | слава = | мрежно место = | карта = Подбреге во Општина Јегуновце.svg }} '''Подбреге''' (познато и како '''Подбреѓе''') — село во [[Општина Јегуновце]], во областа [[Полошка Котлина|Долен Полог]], во околината на градот [[Тетово]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Улица во Подбреѓе.jpg|мини|300п|лево|Улица во Подбреге]] Селото се наоѓа во североисточниот дел на областа [[Полошка Котлина|Долен Полог]], сместено на територија на [[Општина Јегуновце]], од левата страна на реката [[Вардар]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last= Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=10 февруари 2022|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=237}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 395 метри. Од градот [[Тетово]] е оддалечено 18 километри.<ref name="енциклопедија" /> Низ селото поминува [[Регионален пат 2242|регионалниот пат 2242]], кој ги поврзува селата [[Желино]] и [[Јегуновце]]. Селото е во рамница, лево од реката Вардар. Околни села се Јегуновце на север, Јанчиште на југозапад и Раотинце на исток. Водата за пиење мештаните ја обезбедувале од бунари во дворовите на своите куќи, а околу селото се изворите Рупе и Забел.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Полог|last=Трифуноски|first=Јован|publisher=САНУ|year=1976|isbn=|location=[[Белград]]|pages=460-462}}</ref> Месностите во атарот на селото ги носат следниве имиња: Ќерамидница, Зука, Макарија, Бистрица, Црквиште, Тумба, Глувчејца, Глибаќ, Водена Ливада, Забел и Арбина.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, а бидејќи е мало, не се дели на маала.<ref name=":0" /> == Историја == Подбреге е старо село и во пишаните извори се споменува во 1321 година. Тогаш, српскиот крал [[Стефан Урош II Милутин|Милутин]] во повелба за манастирот [[Грачаница (манастир)|Грачаница]] од [[Косово и Метохија|Косово]] ги дал селото [[Одри]] и сите имоти на земјопоседникот Борка во селата Подбрези и [[Лавце|Лахце]].<ref name=":0" /> Друг пишан документ за селото е од турско време (1461/1462 г.). Тогаш, Мехмед-бег од [[Тетово]] наведува ливади, кои се наоѓале во [[Раотинце]] и се граничеле од една страна со [[Вардар]] и патот кој одел од Раотинце за Подбрег. Друг посед кој го споменал Мехмед-бег на една страна се граничел со патот од Подбрег до [[Нераште]]. Во документот како сведок од Побреге се споменува Турчинот Исмаил бин-Ибрахим.<ref name=":0" /> Ова село во турскиот период било градска населба во [[Долни Полог]] и било место каде што имало касарна, касапница, бањи, џамија, ќерамидница и црква. Секоја недела во Подбреге имало пазарен ден. Подоцна, селото било целосно разорено, за подоцна да биде обновено како мало село од доселеници.<ref name=":0" /> На местото каде се наоѓа денешното село Подбреге, како и околу него, има остатоци на темели од градби. Исто така, се познаваат рушевини на една воденица и на стар храм. Храмот се наоѓал во месноста Црквиште, западно пред денешното село. На Црквиште, мештаните во 1947 година, изорале пари, крст, темели, еден мермерен столб и черепи. Порано, Црквиште било зашумено и тука се познавале поголеми остатоци на ѕидини, но денес таму има ниви. Ќерамидница се наоѓа на истоимената денешна месност, каде се наоѓаат темели од некогашни градби.<ref name=":0" /> == Стопанство == [[Податотека:Фабриката Југохром погледната од Подбреѓе.jpg|мини|300п|десно|Фабриката [[ХЕК „Југохром“|„Југохром“]] погледната од Подбреге]] Атарот на селото е мошне мал и зафаќа простор од само 2,2&nbsp;км², при што преовладува обработливото земјиште со површина од 195 [[хектар]]и.<ref name="енциклопедија" /> Во основа, селото има полјоделска функција.<ref name="енциклопедија" /> Делови од [[ХЕК „Југохром“|комбинатот „Југохром“]] се наоѓаат во атарот на селото Подбреге. Подбреге станало чифчиско село во последниот период од турското владеење. Некои од последните сопственици на имотите биле Мемет-паша, Рушид-паша, Руфат-ага и Шемши-бег, сите од Тетово. Поседот на Мемет-паша припаднал подоцна на Иљаз-ага. До 1947 година, во селото биле зачувани кули-конаци на Шемши-бег и Иљаз-ага. Од чифчиство селото се ослободило во 1912 година, освен имотот на Иљаз-ага кој зафаќал околу 60 хектари. Земјата била обработувани од Роми, кои живееле во пет едноделни градби, кои до 1947 година биле зачувани.<ref name=":0" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|198 |1953|213 |1961|222 |1971|206 |1981|236 |1991|232 |1994|176 |2002|179 |2021|199 }} Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во Подбреге живееле 140 жители, сите [[Македонци]].<ref>Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 211.</ref> Според статистиката на егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]], („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Подбреге имало 64 жители, [[Македонци]], под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref>Brancoff, D.M. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, pp. 122-123.</ref> Според [[Афанасиј Селишчев]] во [[1929]] година, Подбреге е село во Шемшевска општина и има 13 куќи со 139 жители.<ref>Селищев, Афанасий. „Полог и его болгарское население. Исторические, этнографические и диалектологические очерки северо-западной Македонии“. – София, 1929, стр. 24.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија]] во 1931 година, селото имало 100 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_35_39-42_SKOPLJE_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е мало, коешто во 1961 година имало 222 жители, а во 1994 година 176 жители, од кои 164 биле Македонци, 7 [[Македонски Роми|Роми]] и 2 [[Македонски Срби|Срби]].<ref name="енциклопедија" /> Според последниот попис од 2002 година, во селото Подбреге живееле 179 жители, од кои 161 [[Македонци|Македонец]], 16 [[Македонски Роми|Роми]], 1 [[Македонски Срби|Србин]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=10 февруари 2022}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 199 жители, од кои 171 [[Македонци|Македонец]], 11 [[Македонски Роми|Роми]], 10 [[Македонски Срби|Срби]] и 7 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> Низ годините ова било вкупното население и етничка припадност на населението во Подбреге: {| class="wikitable" |- ! Година ! Македонци ! Албанци ! Турци ! Роми ! Срби ! {{крат|Ост.|Останати}} ! {{крат|б.п.|Лица без податоци}} ! Вкупно |- style="text-align:center;" | 1948 | — | — | — | — | — | — | — | '''198''' |- style="text-align:center;" | 1953 | 174 | 26 | 8 | 3 | 2 | 0 | — | '''213''' |- style="text-align:center;" | 1961 | 214 | 0 | 0 | — | 3 | 5 | — | '''222''' |- style="text-align:center;" | 1971 | 185 | 1 | 0 | 16 | 4 | 0 | — | '''206''' |- style="text-align:center;" | 1981 | 207 | 0 | 0 | 17 | 4 | 8 | — | '''236''' |- style="text-align:center;" | 1991 | 217 | 0 | 0 | 9 | 2 | 4 | — | '''232''' |- style="text-align:center;" | 1994 | 164 | 0 | 0 | 7 | 2 | 3 | — | '''176''' |- style="text-align:center;" | 2002 | 161 | 0 | 0 | 16 | 1 | 1 | — | '''179''' |- style="text-align:center;" | 2021 | 171 | 0 | 0 | 11 | 10 | 0 | 7 | '''199''' |} <small>* Извор: [[Државен завод за статистика на Република Македонија]] (1948-2002), според податоци од официјалните пописи во соодветните години</small> === Родови === Подбреге во најголем дел е населено со православно македонско население, но има и ромски семејства. Во минатото имало и муслиманско турско население.<ref name=":0" /> Според истражувањата од 1947 година, родови во селото се: * '''Македонски родови:''' **'''Доселеници:''' ''Грашаровци'' (2 к.), стари доселеници, не знаат точно од каде се доселени. Имаат роднини во селото [[Јегуновце]]; ''Кромидаровци'' (7 к.), доселени се од соседното сега раселено село Пештер на планината [[Жеден]]. Имале иселеници во [[Тетово]], каде изумреле; ''Рикаловци'' (2 к.), доселени се од селото [[Кучково]] во [[Скопско]], го знаат следното родословие: Стојан (жив на 70&nbsp;г. во 1947 година) Анто-Столе-Ристо, кој се доселил во селото. Имаат иселеници во [[Јегуновце]] и во [[Прељубиште]]; ''Митревци'' (3 к.), доселени се во 1916 година од селото [[Врбештица]] кај [[Сириниќ]]; ''Синиковци'' (2 к.), доселени се од селото [[Севце]] кај [[Сириниќ]]; ''Орќевци'' или ''Вељовци'' (2 к.), не знаат од каде се доселени; ''Сане'' (1 к.), доселени се во 1916 година од селото [[Раотинце]], таму припаѓале на родот ''Младеновци''; ''Јовчевци'' (2 к.), доселени се во 1919 година од селото [[Вратница]], во Вратница им се род ''Василевци''; ''Богдановци'' (1 к.), доселени се исто така од селото Вратница, подалечно потекло имаат од [[Старо Село (Тетовско)|Старо Село]]; ''Савевци'' (2 к.), доселени се во 1920 година од селото [[Беловиште (Тетовско)|Беловиште]], таму припаѓале на родот ''Марковци''; ''Јанковци'' (1 к.), доселени се од селото [[Одри]], таму имаат роднини; ''Перовци'' (1 к.), по потекло се од Горна Морава, од каде прво се населиле во [[Тетово]], па од таму во Подбреге; ''Богојевци'' (1 к.), доселени се од селото Одри во 1942 година, во Одри имаат роднини. * '''Ромски родови:''' **'''Доселеници:''' ''Таировци'' (3 к.), доселени се од [[Стар Качаник]] на почетокот на {{римски|20}} век, по дома зборуваат албански; ''Садрија'' (1 к.), доселени се кога и ''Таировци'', само не знаат од каде, зборуваат албански; ''Синановци'' (1 к.), доселени се од некое село во [[Дреница]], зборуваат албански. * '''Турски родови:''' ''Абазовци'' (1 к.), доселени се од [[Тетово]], кои до 1946 година имал свој чифлиг во селото. === Иселеништво === Од селото се знае за следниве иселеници: македонскиот род ''Пашини'' (4 к.) живеат во [[Лешок]], потекнуваат од предок кој се доселил како домазет од Подбреге и турскиот род ''Стрег'' (1 к.), живеат во [[Нераште]], каде дошле од Подбреге.<ref name=":0" /> == Општествени установи == [[Податотека:Сретсело на Подбреѓе.jpg|мини|300п|десно|Сретселото каде се наоѓа и ветеринарната станица]] * Месна заедница * Ветеринарна станица == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Подбреге било село во [[Тетовска каза|Тетовската каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото претставува дел од [[Општина Јегуновце]], која била променета со новата територијална поделба на Македонија во 2004 година со додавање на поранешната [[Општина Вратница]]. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така дел од Општина Јегуновце. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Тетово. Селото припаѓало на некогашната општина Теарце во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Шемшево, во која покрај селото Подбреѓе, се наоѓале и селата Жилче, Јанчиште, Јегуновце, Копанце, Озормиште, Прељубиште, Раотинце, Сиричино, Туденце и Шемшево. Во периодот 1950-1952, селото се наоѓало во некогашната Општина Јанчиште, во која влегувале селата Јанчиште, Јегуновце, Копанце, Подбреѓе и Раотинце. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 2119 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на месна заедница.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 143 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 145 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/|title=Предвремени избори за пратеници 2020|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20200715190628/https://rezultati.sec.mk/|archive-date=2020-07-15|dead-url=|accessdate=12 февруари 2022|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Sv. Arhangel Mihail - Podbrege 04.JPG|мини|300п|десно|Главната селска црква „Св. Архангел Михаил“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|422}}</ref> * [[Манастириште (Подбреге)|Манастириште]] — старохристијанска базилика и средновековна црква, се наоѓа на околу 2&nbsp;км западно од селото, во близина на железничката пруга.<ref name="ЕСМ">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.evn.com.mk/mk/evnmazedonien/proekti.asp|title=Студија за оценка на влијанието на реконструкцијата и и зградбата на 110 KV ДВ „ТС Скопје 1 - ТС Југохром - ТС Тетово 1“ врз животната средина|publisher=ЕСМ|accessdate=2010-04-28|archive-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024225634/http://www.evn.com.mk/mk/evnmazedonien/proekti.asp|url-status=dead}}</ref> ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Архангел Михаил“ - Подбреге|Црква „Св. Архангел Михаил“]] — главна селска црква.<ref name="МПЦ">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mpc.org.mk/MPC/SE/vest.asp?id=2362|title=Осветување на новоизградената црква на свети Архангел Михаил во село Подбреѓе|date=9 октомври 2007|publisher=МПЦ - ОА|language=македонски|accessdate=2010-04-28}}</ref> ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=13}}</ref> * [[Бистрица (Теаречка)|Бистрица]] — извира на Шар Планина, десна притока на Вардар {{clear}} <!--== Редовни настани == == Личности == ;Родени во или по потекло од Подбреге == Култура и спорт ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Куќи во Подбреѓе.jpg|Куќи во селото Податотека:Куќи во Подбреѓе 2.jpg|Селската продавница Податотека:Црква „Св. Архангел Михаил“ - Подбреѓе 3.jpg|Црквата со селските гробишта Податотека:Река Бистрица кај Јегуновце.jpg|Реката Бистрица на мостот помеѓу Јегуновце и Подбреге </gallery> == Поврзано == * [[Полог]] * [[Општина Јегуновце]] * [[Тетово]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Podbrege}} * [http://www.opstinajegunovce.gov.mk/ Општина Јегуновце] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210615012350/https://opstinajegunovce.gov.mk/ |date=2021-06-15 }} {{Општина Јегуновце}} [[Категорија:Подбреге| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Тетовски села]] [[Категорија:Села во Општина Јегуновце]] mgokq6a19derddqyjy9shj3dmq0r7x7 0 11433 5533898 5473916 2026-04-03T15:20:19Z Big ooga booga mf 109948 додадена е надворешна врска 5533898 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Бач | слика = Пат низ Бач.jpg | големина на слика = 300п | опис = [[Регионален пат 2338|Регионалниот пат 2338]] низ селото | општина = {{општинскигрб|Општина Новаци}} | регион = {{грб|Пелагониски Регион}} | население = 111 | година = 2002 | поштенски број = 7225 | повикувачки број = 047 | надморска височина = 610 | lat_dir=N | lat_deg=40 | lat_min=55 | lat_sec=59 | lon_dir=E | lon_deg=21 | lon_min=34 | lon_sec=0 | слава = [[Рождество на Пресвета Богородица|Мала Богородица]] | мрежно место = | карта = Бач во Општина Новаци.svg }} '''Бач''' — село во [[Општина Новаци]], во околината на градот [[Битола]]. До 2004 година, селото претставувало административно средиште на поранешната [[Општина Бач|истоимена општина]], а служи како главно село за останатите села во областа. == Потекло и значење на името == Првпат името на селото како Бач било споменато во 1303 година и се претпоставува дека потекнува од личното име Бач (или Баче/Бачо) или од зборот бач што означува планински овчар.<ref name="Речник-Иванова">{{Речник-Иванова|39}}</ref><ref>{{ДРМЈ|бач}}</ref> Според друго објаснување, името на селото се поврзува со зборот [[бачило]], што означува терен на планина. Но, бидејќи селото не е планинско, веројатно неговото значење би било „место, посед што припаѓа на некој бач“.<ref name="Речник-Иванова" /> Според легенда се вели дека во средишниот дел на селото постоело езеро, околу кое биле сместени бачила со овци. На бачот (овчарот) му се удавило едно дете и со волна од овците го затворил изворот на езерото. Така, поради бачот и селото го добило своето име.<ref name="gjorgji">Ѓорги Лазаревски , Бач Македонско-моштенска населба 2009&nbsp;г. Битола, ISBN 978-9989-55-186-4, COBISS.MK-ID 18405953</ref> Според други сознанија, Бач како средишно место за околните села било седиште на турската управа за собирање на даноци од околните села. Во турската терминологија се користел зборот „баџ ве базар“, што означувало место каде се наплатува за донесената стока. Со текот на времето името Баџ се променило и започнало да се употребува ојконимот Бач.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=136|title=Мој Роден Крај|last=|first=|work=www.mojrodenkraj.com.mk|accessdate=2021-11-02|archive-date=2021-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20211005204513/http://www.mojrodenkraj.com.mk/village.php?id=136|url-status=dead}}</ref> == Географија и местоположба == [[Податотека:Поглед на Бач.jpg|мини|300п|лево|Куќи во селото]] Селото се наоѓа во југоисточниот дел на [[Пелагонија|Битолското Поле]], недалеку од државната граница со [[Грција]], во јужниот дел на територијата на [[Општина Новаци]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=2 ноември 2021|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=21}}</ref> Селото е рамничарско, на надморска височина од 620 метри. Низ селото поминува [[Регионален пат 2338|регионалниот пат 2338]], кој води за битолско [[Мариово]]. Исто така, во селото завршува [[Регионален пат 2340|регионалниот пат 2340]], кој се движи низ [[Пелагонија]]. Од градот [[Битола]] е оддалечено 35 километри.<ref name="енциклопедија" /> Бач се наоѓа во југоисточниот дел на Битолското Поле помеѓу селата [[Гермијан]], [[Живојно]], [[Добровени]] и [[Брод (село)|Брод]]. Бач изобилува со вода за пиење и во него има пет чешми и четири бунари. Во селото имињата на чешмите се: Горна, Голема, Мала, Кладенец и Лозјарска, додека во атарот на селото се: Шупур, Бозовик, Стрезови Врби, Кладенец, Миленкоа Чешма, Горна Чешма и Колчакоа Чешма.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/oclc/41961345|title=Bitoljsko-Prilepska kotlina: antropogeografska proučavanja|last=Трифуноски|last2=Јован Ф.|date=1998|publisher=Српска академија на науките и уметностите|isbn=8670252678|location=Белград|oclc=41961345}}</ref> Месностите во атарот ги носат следниве имиња: Крива Бара, Грашишта, Дупка, Калдрма, Долно и Горно Јелиште, Рудина, Бранковец, Лекои Кладенчиња, Чука, Чардак, Јакова Колиба, Пијалица, Кременик, Козини Дупки, Црни Рид, Клокотеш, Дервен, Стрезови Врби, Острика и Грдано Цуцуле.<ref name=":0" /> Селото има збиен тип, поделено на три маала: Долно, Горно и Отанде Маало. На средина се наоѓа празен простор наречен Сретсело.<ref name=":0" /> Во секое домаќинство има водоводна инсталација и телефонски врски.<ref name='gjorgji'/> == Историја == [[Податотека:Рождество на Богородица Бачка.jpg|мини|300п|десно|Поглед на двете цркви во текот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]]]] [[Податотека:Dvorecot na jugoslovenskiot kral Aleksandar vo Bach.jpg|мини|300п|десно|Дворецот на југословенскиот крал [[Александар I Караѓорѓевиќ|Александар Караѓорѓевиќ]]]] Бач се смета за многу старо село, каде дел од родовите се староседелци. Бројот на жители во селото се зголемувал со природен прираст, но и доселувања. Во првата половина на {{римски|19}} век, атарот на селото се проширил на сметка на соседното раселено село [[Грабаново]].<ref name=":0" /> Први пишани документи за родени жители во село Бач се црковните книги. Во нив стои запишано името на Дело Кулевски, кој е роден 1842 година во село Бач. Потоа во континуитет се редат лица родени во село Бач.<ref name=":1" /> За време на отоманскиот период, Бач најпрвин било слободно село. Меѓутоа, на почетокот на {{римски|19}} век селото го купил извесен битолски [[Евреи]]н, кога по преданието три години ништо не се родило. Селото го презел Рустем-паша од Евреинот, кој го присвоил и селиштето Грабаново. Пашата го оставил селото на неговиот син, а подоцна селото било владеено од неговиот внук Пељти-бег. Бегот во 1912 година поголем дел од земјата ја продал на селаните. По војните, дел од земјата била поделена на селаните со извршената аграрна реформа. За периодот додека селото било владеено од Рустем-паша и неговите наследници, во селото постоела висока кула.<ref name=":0" /> Во селото силно влијание имале странските пропаганди во XIX и првата половина на XX век. Во Бач, особено биле изразени грчката и бугарската пропаганда. Поделеноста стигнала до таму, па така биле изградени два црковни храма, патријаршиски во 1870 година и егзархиски во 1912 година. Патријаршискиот храм бил разурнат во 1916 година за време на воените дејства од [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Целосно е разрушен во 1958 година и на истото место е изградена спортска сала на училиштето во село Бач.<ref name=":1" /> Бач било познато село од [[Прва светска војна|Првата светска војна]], кога селото било „привремена српска престолнина“.<ref name=":0" /> Вкупно 5 жители на оваа населба се заведени како жртви во [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.muzejgenocida.rs/images/ZrtvePub/Mak.pdf|title=Попис на жртвите од војната 1941-1945, СР Македонија.}}</ref> == Стопанство == Атарот има средна големина и зафаќа простор од 17,8&nbsp;км². На него преовладува обработливото земјиште на површина од 1.138 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 547,5 хектари, а на шумите отпаѓаат само 1,5 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има полјоделско-сточарска функција. Во селото постоеле земјоделска задруга, продавници и угостителски објекти.<ref name="енциклопедија" /> Од земјоделски култури успеваат пченица, јачмен, овес, ’рж и пченка. Од индустриските култури успеваат памук, афион, сусамот и кикиритката. На повисоките места успева виновата лоза. Успеваат и раноградинарските култури. Порано, се одгледувале овци и кози. Нивниот број сега е намален. Многу семејства одгледуваат високомлечни сорти на крави. == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|651 |1953|673 |1961|706 |1971|557 |1981|522 |1991|474 |1994|191 |2002|172 |2021|111 }} [[Јанаки Стрезов]] во 1880 година забележал дека во Бач живеат 35 семејства со 92 жители. Во 1897 година австроунгарскиот конзул во [[Битола]], Аугуст Крал, забележал дека во Бач живеат 82 семејства со вкупно 485 жители. Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Бач живееле 490 жители, сите [[Македонци]].<ref name=":2">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_38.htm Кънчов, В. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, с. 250]</ref> Според егзархискиот секретар [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“), во 1905 година во Бач имало 448 [[Македонци]] под врховенството на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]].<ref name=":3">Brancoff, D.M. „La Macédoine et sa Population Chrétienne“. Paris, 1905, рр. 176 – 177.</ref> На Етнографската карта на [[Битолски Вилает|Битолскиот Вилает]] од 1901 г. Бач се води како чисто македонско село во Леринската каза на Битолскиот санџак со 57 куќи.<ref>{{Битолски Вилает|25}}</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 450 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_39_39-41_BITOLJ_(MONASTIR)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е средно по големина, но со намалување на бројот на населението. Така, во 1961 година селото броело 706 жители, а во 1994 година бројот се намалил на 191 жител, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Бач живееле 172 жители, од кои 171 [[Македонци|Македонец]] и 16 [[Македонски Срби|Србин]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=30 март 2013}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 111 жители, од кои 110 [[Македонци]] и 1 [[Македонски Албанци|Албанец]]. {{Пописи|490|448|651|673|706|557|522|474|191|172|111}} === Моштенци === {{Главна|Моштенци}} [[Податотека:Моштенска носија.JPG|десно|мини|300п|[[Моштенци|Моштенската]] носија е руба на селото]] Во Бач живеат [[Моштенци]], кои се подгрупа на македонскиот народ, распослани во селата околу Бач. На просторот на денешна [[Македонија]], покрај Бач, влегуваат селата [[Живојно]], [[Гермијан]] и [[Сович]], а другите триесетина села во кои живеат Моштенци, денес се наоѓаат во [[Грција]]. Моштенците имаат [[Носија од Леринско Поле|свои посебни украси и носија]] која битно се разликува од носијата на соседните мариовски села.<ref name=":1" /> Носијата била една од причините поради кои немало мажење и женење меѓу [[Мариовци]] и Моштенци, односно мажење и женење меѓу село Бач и [[Брод (село)|Брод]], иако едното од другото се оддалечени само два километри.<ref name=":1" /> === Родови === Бач е македонско село.<ref name=":0" /> Според истражувањата на [[Јован Трифуноски]] во 1953 година родови во селото се: * '''Староседелци и родови со непознато потекло:''' ''Настевци'' (7 к.), ''Трпковци'' (2 к.), ''Карамешовци'' (2 к.), ''Полупачо'' (2 к.), ''Уфката'' (2 к.), ''Курдевци'' (2 к.), ''Накови'' (2 к.), ''Басарови'' (1 к.), ''Ташевци'' (6 к.), ''Гичеви'' (7 к.), ''Јошевци'' (6 к.), ''Стојнини'' (3 к.), ''Генџовци'' (3 к.), ''Стојкови'' (2 к.), ''Шалои'' (2 к.), ''Кулевци'' (2 к.), ''Глушевци'' (1 к.), ''Шереметови'' (6 к.), ''Јагурови'' (5 к.), ''Дуровци'' (2 к.), ''Кузмановци'' (1 к.), ''Милевци'' (1 к.), ''Лековци'' (1 к.), ''Јанковци'' (2 к.), ''Ќосеви'' (1 к.), ''Вердикови'' (2 к.) и ''Врагови'' (2 к.). * '''Доселеници со позната старина:''' ''Колчаковци'' (4 к.), доселени се околу 1793 година од соседното село [[Живојно]]. Го знаат следното родословие: Трендафил (жив на 42&nbsp;г. во 1953 година) Алексо-Крсте-Толе-Петко-Ристе, кој се доселил во селото. Таму припаѓале на истоимениот староседелски род; ''Кочовци'' (5 к.), доселени се исто така од селото [[Живојно]], после претходниот род; ''Најдовци'' (2 к.), доселени се после претходните родови од раселеното село Раковци, во близина на [[Мусинци]]; Најдовчеви'' (1 к.), потекнуваат од селото [[Ивени]] во [[Мариово]]. Од таму се иселиле во селото [[Добровени]], па по некое време прешле во Бач; ''Даскале'' (1 к.), доселени се од селото [[Велесело]] и ''Свиркови'' (2 к.), доселени се во 1933 година од селото [[Тепавци]]. Таму имаат роднини. Подалечно потекло имаат од околината на [[Горица (Албанија)|Корча]] во [[Албанија]]. * '''Српски колонистички род:''' ''Максиќи'' (1 к.), доселени се во 1925 година како колонисти од околината на [[Смедерево]] во [[Србија]]. За време на бугарската екипа во [[Втора светска војна|Втората светска војна]] морале да се иселат од селото, но потоа се вратиле назад. === Иселеништво === Постари иселеници има во леринското село[[Асаново]]. Родот ''Бурназовци'' (3 к.) е иселен во селото [[Совиќ]], додека родовите ''Шајтан'' (1 к.), ''Гичевци'' (3 к.) и ''Карамеше'' (1 к.), се иселени во селото [[Гермијан]], а родот ''Доневци'' (1 к.) е иселен во селото [[Жабени]]. Од родот ''Вердиковци'' едно семејство живее во [[Скопје]].<ref name=":0" /> По 1961 година започнува бран на масовно иселување на жителите од Бач и нивно одење на печалба во [[Австралија]], [[САД]], [[Канада]], како и во европските земји [[Германија]], [[Франција]], [[Норвешка]] и други.<ref>Завод за статистика на РМ, регионално одделение за статистика Битола.</ref> Воедно, дел од населението е иселено и во градовите [[Битола]], [[Скопје]] и [[Прилеп]].<ref name=":1" /> Најмногу бачани се иселени во [[Австралија]], каде успешно ги негуваат македонски обичаи. Бачани имаат свој манастир „Св. Климент Охридски“ во Кинглејк, Австралија. Воедно, имаат емисија на македонски јазик при Државната телевизија во Мелбурн, чиј главен уредник од 1980 година е Виолета Јовановска.<ref name=":1" /> == Општествени установи == * [[ПУ „Славко Лумбарковски“ - Бач|Основно училиште „Славко Лумбарковски“]], подрачно деветгодишно основно училиште во состав на [[ОУ „Славко Лумбарковски“ - Новаци]] :Првото училиште било подигнато во 1921 година, а наставата на мајчин македонски јазик започнала во ноември 1944 година. Во 1951 година, училиштето прераснало во седумгодишно, а потоа и во осумгодишно. Првото име на училиштето било [[Коста Лазаревски]], загинат борец во народноослободителната војна. Подоцна, училиштето го добило името [[Мирче Ацев]]. * Пошта ([[Поштенски броеви во Македонија|7225]]) * Дом на културата * Амбуланта * Ветеринарна станица * Месна заедница * Канцеларија на [[Агенција за поттикнување развој на земјоделството|Агенцијата за поттикнување развој на земјоделството]] <gallery mode="packed" heights="130px"> Податотека:Амбуланта во Бач.jpg|Амбулантата Податотека:Канцеларија на АПРЗ во Бач.jpg|Канцеларија на Агенцијата за поттикнување развој на земјоделството Податотека:ОУ „Славко Лумбарковски“ - Бач.jpg|Спортската сала на училиштето Податотека:Пошта во Бач.jpg|Поштата Податотека:ОУ „Славко Лумбарковски“ - Бач 4.jpg|Основното училиште </gallery> == Самоуправа и политика == [[Податотека:Coat of arms of Bač Municipality.png|мини|300п|десно|Грб на поранешната [[Општина Бач]].]] Во {{римски|19}} век, Бач било село во [[Леринска каза|Леринската каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Новаци]], која била проширена при новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996 до 2004 година, селото било седиште на некогашната [[Општина Бач|истоимена општина]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото било сместено во големата општина Битола. Во периодот од 1955 до 1965 година, селото влегувало во рамките на тогашната општина Бистрица. Во периодот 1952-1955, селото било седиште на тогашната Општина Бач, во која покрај селото Бач, се наоѓале и селата Брод, Велесело, Гермијан, Гнилеш, Добровени, Живојно, Полог, Скочивир, Сливница и Совиќ. Општината Бач постоела и во периодот 1950-1952, кога во нејзе се наоѓале селата Бач, Гермијан, Живојно и Совиќ. === Избирачко место === Во селото постои избирачкото место бр. 0169 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместено во просториите на основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 134 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191229144944/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1613|archive-date=2019-12-29|dead-url=|accessdate=3 ноември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 121 гласач.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk/mayr/t6/51|title=Локални избори 2021|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20211202105827/https://rezultati.sec.mk/mk/mayr/t6/51|archive-date=2021-12-02|dead-url=|accessdate=3 ноември 2021|url-status=dead}}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Бач.jpg|мини|300п|десно|Главната селска црква „Рождество на Пресвета Богородица“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|17}}</ref> * [[Самовили (Бач)|Самовили]] — населба и некропола од римското време; и * [[Тумба (Бач)|Тумба]] — населба од бронзеното време. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Бач|Црква „Рождество на Пресвета Богородица“]] — главна селска црква, изградена во 1912 година, обновувана и разрушувана повеќе пати. Во минатото постоела уште една црква со истото име, која била оштетена во војните, а во 1946 година селаните користеле делови од нејзе за изградба на задружната живинарска фарма.<ref name=":0" /> Истата била целосно разрушена во 1958 година, а на нејзино место била подигната спортската сала на основното училиште.<ref name=":1" /> ;Градби Во 1921 година бил изграден Кралски дворец од страна на тогашното [[Кралство Југославија]] со цел да се смести Штабот на кралската војска. Во ходникот на оваа велелепна градба имало прекрасен мозаик, голема сала за конференции и канцеларии. На јужната страна била кујната, а во непосредна близина се наоѓал бунар со вода за пиење. Во периодот по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] (1951-1962), просториите на дворецот биле користени како училници. Денес, дворецот е во урнатини. ;Воени гробишта * [[Српски воени гробишта (Бач)|Српски воени гробишта]] — воени гробишта од Балканските војни и Првата светска војна, сместени во црковниот двор == Редовни настани == ;Слави<ref name=":0" /> * [[Мала Богородица]] — главна селска слава == Личности == [[Податотека:Mitse Solakov.png|десно|200п|мини|[[Мицко Солаков]], поранешен кмет на село Бач]] ;Родени во или по потекло од Бач * [[Ило Таневски-Шкордевски]] — револуционер * [[Васил Стефановски]] — револуционер * [[Коста Лазаревски]] — партизан * [[Александар Стојчевски]] — партизан * [[Христо Димитровски]] — универзитетски професор == Култура и спорт == Во селото работел [[ФК „Љубов“ (Бач)|фудбалскиот клуб „Љубов“]]. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="120px"> Податотека:Куќи во Бач.jpg|Куќи во селото Податотека:Bač (Бач, Македонија).jpg|Поглед на Бач Податотека:Продавница во Бач.jpg|Селската продавница Податотека:Гробишта во Бач.jpg|Селските гробишта Податотека:ОУ „Славко Лумбарковски“ - Бач 3.jpg|Детско игралиште Податотека:Панорама во Бач.jpg|Поглед на Бач </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Пелагонија]] * [[Општина Новаци]] * [[Битола]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Bač, North Macedonia}} {{Општина Новаци}} [[Категорија:Бач| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Битолски села]] [[Категорија:Села во Општина Новаци]] kgbxwdtn5w0ekd511tqf4j8imnd4dx0 0 12082 5534144 5208237 2026-04-04T02:57:15Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534144 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Пискупштина | слика = Викиекспедиција во Дримкол 41.jpg | големина на слика = 300п | опис = Поглед на дел од селото и мост над [[Пискупска Река]] | општина = {{општинскигрб|Општина Струга}} | регион = {{грб|Југозападен Регион}} | област = [[Дримкол]] | население = 145 | година = 2002 | поштенски број = 6337 | повикувачки број = 046 | надморска височина = 790 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=19 | lat_sec=15 | lon_dir=E | lon_deg=20 | lon_min=36 | lon_sec=20 | слава = [[Свети Никола Летен]] | мрежно место = | карта = Пискупштина во Општина Струга.svg }} '''Пискупштина''' — село во областа [[Дримкол]], во [[Општина Струга]], на патот помеѓу градовите [[Струга]] и [[Дебар]]. == Географија и местоположба == [[Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 185.jpg|лево|300п|мини|Куќи во селото]] Селото се наоѓа во областа [[Дримкол]], во северниот дел на територијата на [[Општина Струга]], во северозападниот дел на [[Охридско-струшка Котлина|Струшкото Поле]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|last=Панов|first=Митко|title= Енциклопедија на селата во Република Македонија|url= https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|accessdate=25 ноември 2018|year=1998|publisher=Патрија|location=Скопје|language=македонски|page=235}}</ref> Селото е планинско, на надморска височина од 960 метри. Од градот Струга е оддалечено 22 километри.<ref name="енциклопедија" /> Селото е вовлечено во долината на [[Пискупска Река]] и куќите се наоѓаат на обата брега на реката. Пискупштина е поделено на две маала: Груовско на левиот брег и Ѓеровско на десниот брег од реката.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=Дебарски Дримкол|last=Филиповиќ|first=Мил.|publisher=Јужна Србија|year=1939|isbn=|location=Скопје|pages=71-72}}</ref> Селото се наоѓа во областа [[Дебарски Дримкол]], во североисточните падини на планината [[Јабланица]]. Оддалечено е 32 километри јужно од [[Дебар]]. == Историја == Подрачјето на Пискупштина е населено уште од средниот век, за што сведочи наоѓалиштето [[Кале (Пискупштина)|Кале]] во атарот на селото.<ref name="АрхеоКарта" /> Во {{римски|19}} век, Пискупштина било село во рамките на [[Дебарска Каза|Дебарската Каза]] на [[Отоманското Царство]]. Селото го основале односно го обновиле доселеници од Голо Брдо. По кажување на денешните жители, денешното село било напуштено, поради што луѓе од Голо Брдо дошле и го заземеле земјиштето. Кажуваат дека порано селото се наоѓало на месноста Старо Село, над Ѓеровското Маало, а некогаш постоеле куќи и на месноста Шелишници.<ref name=":2" /> == Стопанство == [[Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 28.jpg|десно|мини|Стог со сено во селото]] Атарот зафаќа простор од 5,5&nbsp;км². На него преовладуваат шумите на површина од 348 [[хектар]]и, а на пасиштата отпаѓаат 139 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Селото, во основа, има сточарско-шумарска функција.<ref name="енциклопедија" /> Кај селото се откриени резерви од јаглен од околу 3,5 милиони тони и тој се експлоатира.<ref>{{МакЕнц|494|Државно|I}}</ref> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|239 |1953|263 |1961|249 |1971|284 |1981|275 |1991|266 |1994|256 |2002|182 |2021|145 }} Според податоците од 1873 година, селото имало 30 домаќинства и 94 жители мажи.<ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995. стр. 172-173.</ref> Според податоците на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) од [[1900]] година, во селото Пискупштина имало 165 жители.<ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_36.htm Васил К’нчов. „Македонија. Етнографија и статистика“. Софија, 1900, стр. 261.]</ref> По податоците на секретарот на [[Бугарска егзархија|Бугарската егзархија]], [[Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во Пискупштина имало 176 жители.<ref>D.M.Brancoff. "La Macédoine et sa Population Chrétienne". Paris, 1905, р. 184-185.</ref> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 250 [[Македонци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_38_38-41_ELBASAN_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е мало, населено со македонско население. Во 1961 година, селото броело 249, а во 1994 година 256 жители.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, во селото Пискупштина живееле 182 жители, сите [[Македонци]].<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=25 ноември 2018}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 145 жители, од кои 135 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]], 1 останат и 8 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|165|176|239|263|249|284|275|266|256|182|145}} === Родови === Во селото постојат следниве родови: ''Ѓеровци'' (6 к.), побегнале од [[Стеблево]] поради [[Турци]]те, кога дошол Петре пред 150 години; ''Груовци'' (3 к.), со гранка ''Бежановци'' (2 к.), дошол Живко од Стеблево, а потекнуваат од [[Подгорица]] во [[Црна Гора]], викаат дека и Домазетовци во [[Јабланица (село)|Јабланица]] се нивна гранка; ''Ѓутевци'' (1 к.), исто така од Стеблево, од каде дошол Дуко, а потекнуваат од [[Херцеговина]]; ''Кленковиќ'' (1 к.), потекнуваат од [[Клење|Клења]] во [[Голо Брдо]]; ''Анѓелковци'' (4 к.), исто така од Стеблево; ''Цацановци'' (2 к.); ''Дукиќи'' (3 к.); ''Бешковци'' (2 к.).<ref name=":2" /> == Општествени установи == [[Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 26.jpg|десно|300п|мини|Општествен објект во селото]] * [[ПУ „Гоце Делчев“ - Пискупштина|Основно училиште „Гоце Делчев“]], подрачно училиште на [[ОУ „Гоце Делчев“ - Јабланица]]<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.struga.gov.mk/mk/o%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%BE%D1%81%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%BD%D0%B8-%D0%B8-%D1%81%D1%80%D0%B5%D0%B4%D0%BD%D0%B8-%D1%83%D1%87%D0%B8%D0%BB%D0%B8%D1%88%D1%82%D0%B0/|title=Основни и средни училишта|last=|first=|date=|work=[[Општина Струга]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=25 ноември 2018}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Самоуправа и политика == Селото влегува во рамките на [[Општина Струга]], која била проширена по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било дел од некогашната [[Општина Луково]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струга. Селото припаѓало на некогашната општина Струга во периодот од 1957 до 1965 година, додека во периодот 1955-1957 селото било дел од тогашната општина Луково. Во периодот 1952-1955, селото било дел од тогашната Општина Дримкол, во која покрај селото Пискупштина, се наоѓале и селата Безово, Јабланица, Лакаица, Луково и Нерези. Во периодот 1950-1952 година, селото Пискупштина било дел од некогашната општина Нерези, во која влегувале селата Луково, Нерези и Пискупштина. === Избирачко место === Во селото се наоѓа избирачкото место бр. 1891, кое според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]] е сместено во основното училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=25 ноември 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2017)|локалните избори во 2017 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 203 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2213|title=Локални избори 2017|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210724190443/https://rezultati.sec.mk/Local/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2213|archive-date=2021-07-24|dead-url=|accessdate=25 ноември 2018|url-status=dead}}</ref> На [[Референдум во Македонија (2018)|референдумот во 2018 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 197 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://referendum.sec.mk/Referendum/Results?cs=mk-MK&r=r&rd=r1&eu=All&m=70&ps=2213|title=Референдум 2018|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=25 ноември 2018}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Културни и природни знаменитости == [[Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 32.jpg|мини|десно|Главната селска црква „Св. Никола“]] ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|397}}</ref> * [[Кале (Пискупштина)|Кале]] — населба од средниот век ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Никола“ - Пискупштина|Црква „Св. Никола“]] — главна селска црква * [[Црква „Св. Јован Претеча“ - Пискупштина|Црква „Св. Јован Претеча“]] — помала црква надвор од селото ;Реки<ref name="РекиМак">{{РекиМак|страница=55}}</ref> * [[Пискупска Река]] — поминува низ селото, притока на [[Црн Дрим]] == Редовни настани == * [[Свети Никола Летен]] — главна селска слава * [[Преображение Христово|Преображение]] — селска слава <!--== Личности == == Култура и спорт == == Иселеништво ==--> == Галерија == <gallery mode="packed" heights="150px"> Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 27.jpg|Фудбалско игралиште во селото Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 38.jpg|Дел од селото погледнат од селските гробишта Податотека:Викиекспедиција во Дримкол 39.jpg|Пискупска Река низ селото </gallery> == Наводи == {{наводи|2}} == Поврзано == * [[Дримкол]] * [[Општина Струга]] * [[Струга]] == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Piskupština}} {{Општина Струга}} [[Категорија:Пискупштина| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струшки села]] [[Категорија:Села во Општина Струга]] 94d141a319fa449tw0hkmw95ul7j02f 0 14430 5534077 5188582 2026-04-03T21:36:55Z Dandarmkd 31127 5534077 wikitext text/x-wiki {{Музичар | Name = Франц Лист | Img = Liszt (Lehmann portrait).jpg | Img_capt = Портрет од [[Хенри Леман]], 1839 | Background = non_performing_personnel | birth_date = {{роден на|22|октомври|1811}} | birth_place = {{роден во|Доборјан}}, [[Кралство Унгарија]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1886|7|31|1839|10|22}} | death_place = {{починал во|Бајројт}}, [[Германска Империја]] | Years_active = 1822-1886 | Instrument = [[Пијано]] | Genre = [[Класична музика]], [[Романтизам|романтистичка]] | Occupation = Пијанист, педагог }} '''Франц Лист''' ([[унгарски]]: ''Liszt Ferenc'', [[Доборјан]], [[Кралство Унгарија]], [[22 октомври]] [[1811]] - [[Бајројт]], [[Германска Империја]], {{починал на|31|јули|1886}}) ― [[Унгарија|унгарски]] [[композитор]], [[пијанист]], [[диригент]] и [[музиколог]], роден во семејство на осиромашен дворјанец, на имотот на кнезот Естерхази-Франц Лист (Лист Синот е крстен по татка си). На 9 годишна возраст, тој приредил концерт за гостите на кнезот. По две години, тој се преселил во [[Париз]], каде што продолжил да учи во приватно училиште. ==Творештво== Тој бил [[Пијано|пијанистички]] [[виртуоз]], кој изградил модерна техника и нов звучно брилијантен клавирски стил. Зад себе оставил симфониски поеми, низа камерни дела за [[оргули]] и вокални дела. Германскиот филозоф [[Фридрих Ниче]] го истакнува Лист како еден од своите омилени композитори кој, повеќе од сите други музичари, има отмени [[оркестар]]ски акценти.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 59.</ref> == Литература == * Demko Miroslav: ''Franz Liszt compositeur Slovaque'', L´Age d´Homme, Suisse, 2003. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Library resources box |about=yes |by=yes }} <!--{{Archival records|title=Harry Rosenthal collection on Franz Liszt, 1829–1886|location= [[Library of Congress|Music Division, Library of Congress]]|description_URL=https://lccn.loc.gov/2006569278}}--> * [https://www.americanlisztsociety.net/ Американско друштво „Лист“] * {{Страница за композитор на Би-би-си|liszt|Liszt}} * {{NPG name|id=75037 | name= Franz Liszt}} * [https://www.themorgan.org/exhibitions/liszt-in-paris Лист во Париз: Трајни средби] Изложба во 2008 година во [[Морганова библиотека и музеј|Моргановата библиотека и музеј]] :'''Партитури''' * {{IMSLP|author=Liszt, Franz|cname=Franz Liszt}} * {{ChoralWiki}} * {{Musopen|franz-liszt}} :'''Книги''' * {{Gutenberg author |id=1266| name=Franz Liszt}} * {{Internet Archive author |search=( Liszt AND (Franz OR Ferenc OR Ferencz) )}} * {{Librivox author |id=10429}} {{Романтизам}} {{Композитор-никулец}} {{Музичар-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Лист, Франц}} [[Категорија:Унгарски класични музичари]] [[Категорија:Унгарски пијанисти]] [[Категорија:Унгарски композитори]] [[Категорија:Унгарски диригенти]] [[Категорија:Унгарски музиколози]] [[Категорија:Носители на прускиот Орден за заслуги (граѓански)]] [[Категорија:Композитори на оргули]] bfegfmxbiif4tmfypu5bkvkdaax3al0 5534078 5534077 2026-04-03T21:37:36Z Dandarmkd 31127 5534078 wikitext text/x-wiki {{Музичар | Name = Франц Лист | Img = Liszt (Lehmann portrait).jpg | Img_capt = Портрет од [[Хенри Леман]], 1839 | Background = non_performing_personnel | birth_date = {{роден на|22|октомври|1811}} | birth_place = {{роден во|Доборјан}}, [[Кралство Унгарија]] | death_date = {{починал на и возраст|df=yes|1886|7|31|1811|10|22}} | death_place = {{починал во|Бајројт}}, [[Германска Империја]] | Years_active = 1822-1886 | Instrument = [[Пијано]] | Genre = [[Класична музика]], [[Романтизам|романтистичка]] | Occupation = Пијанист, педагог }} '''Франц Лист''' ([[унгарски]]: ''Liszt Ferenc'', [[Доборјан]], [[Кралство Унгарија]], [[22 октомври]] [[1811]] - [[Бајројт]], [[Германска Империја]], {{починал на|31|јули|1886}}) ― [[Унгарија|унгарски]] [[композитор]], [[пијанист]], [[диригент]] и [[музиколог]], роден во семејство на осиромашен дворјанец, на имотот на кнезот Естерхази-Франц Лист (Лист Синот е крстен по татка си). На 9 годишна возраст, тој приредил концерт за гостите на кнезот. По две години, тој се преселил во [[Париз]], каде што продолжил да учи во приватно училиште. ==Творештво== Тој бил [[Пијано|пијанистички]] [[виртуоз]], кој изградил модерна техника и нов звучно брилијантен клавирски стил. Зад себе оставил симфониски поеми, низа камерни дела за [[оргули]] и вокални дела. Германскиот филозоф [[Фридрих Ниче]] го истакнува Лист како еден од своите омилени композитори кој, повеќе од сите други музичари, има отмени [[оркестар]]ски акценти.<ref>Фридрих Ниче, ''Ecce Homo (Ево човека) – Како постајеш, шта си''. Сарајево: Издање И. Ђ. Ђурђевића, 1918, стр. 59.</ref> == Литература == * Demko Miroslav: ''Franz Liszt compositeur Slovaque'', L´Age d´Homme, Suisse, 2003. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Library resources box |about=yes |by=yes }} <!--{{Archival records|title=Harry Rosenthal collection on Franz Liszt, 1829–1886|location= [[Library of Congress|Music Division, Library of Congress]]|description_URL=https://lccn.loc.gov/2006569278}}--> * [https://www.americanlisztsociety.net/ Американско друштво „Лист“] * {{Страница за композитор на Би-би-си|liszt|Liszt}} * {{NPG name|id=75037 | name= Franz Liszt}} * [https://www.themorgan.org/exhibitions/liszt-in-paris Лист во Париз: Трајни средби] Изложба во 2008 година во [[Морганова библиотека и музеј|Моргановата библиотека и музеј]] :'''Партитури''' * {{IMSLP|author=Liszt, Franz|cname=Franz Liszt}} * {{ChoralWiki}} * {{Musopen|franz-liszt}} :'''Книги''' * {{Gutenberg author |id=1266| name=Franz Liszt}} * {{Internet Archive author |search=( Liszt AND (Franz OR Ferenc OR Ferencz) )}} * {{Librivox author |id=10429}} {{Романтизам}} {{Композитор-никулец}} {{Музичар-никулец}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Лист, Франц}} [[Категорија:Унгарски класични музичари]] [[Категорија:Унгарски пијанисти]] [[Категорија:Унгарски композитори]] [[Категорија:Унгарски диригенти]] [[Категорија:Унгарски музиколози]] [[Категорија:Носители на прускиот Орден за заслуги (граѓански)]] [[Категорија:Композитори на оргули]] l05vd507kt8sl21pgf3kwdj0vh7yekn 4 20515 5533936 5532722 2026-04-03T17:11:56Z MediaWiki message delivery 47896 /* Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) */ ново заглавие 5533936 wikitext text/x-wiki <!---------------------------------------------------------------------------------> <!-------Вам ви благодари помошниот тим на Википедија (pro's making woners)------> <!---------------------------------------------------------------------------------> {{Селска чешма}}<br /> __NEWSECTIONLINK__ <div id="содржина"> __TOC__ <div id="дискусии"> [[Категорија:Википедија:Селска чешма| ]] [[Категорија:Википедија:Заедница|Селска чешма]] == Thank You for Last Year – Join Wiki Loves Ramadan 2026 == Dear Wikimedia communities, We hope you are doing well, and we wish you a happy New Year. ''Last year, we captured light. This year, we’ll capture legacy.'' In 2025, communities around the world shared the glow of Ramadan nights and the warmth of collective iftars. In 2026, ''Wiki Loves Ramadan'' is expanding, bringing more stories, more cultures, and deeper global connections across Wikimedia projects. We invite you to explore the ''Wiki Loves Ramadan 2026'' [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026|Meta page]] to learn how you can participate and [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan 2026/Participating communities|sign up]] your community. 📷 ''Photo campaign on '' [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan 2026|Wikimedia Commons]] If you have questions about the project, please refer to the FAQs: * [[m:Special:MyLanguage/Wiki Loves Ramadan/FAQ/|Meta-Wiki]] * [[c:Special:MyLanguage/Commons:Wiki Loves Ramadan/FAQ|Wikimedia Commons]] ''Early registration for updates is now open via the '''[[m:Special:RegisterForEvent/2710|Event page]]''''' ''Stay connected and receive updates:'' * [https://t.me/WikiLovesRamadan Telegram channel] * [https://lists.wikimedia.org/postorius/lists/wikilovesramadan.lists.wikimedia.org/ Mailing list] We look forward to collaborating with you and your community. '''The Wiki Loves Ramadan 2026 Organizing Team''' 20:45, 16 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29879549 --> == Feminism and Folklore 2026 starts soon == <div style="border:8px maroon ridge;padding:6px;"> [[File:Feminism and Folklore 2026 logo.svg|centre|550px|frameless]] ::<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> ;Invitation to Organize Feminism and Folklore 2026 Dear Wiki Community, We are pleased to invite Wikimedia communities, affiliates, and independent contributors to organize the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026]]''' writing competition on your local Wikipedia. The international campaign will run from '''1 February to 31 March 2026''' and aims to improve coverage of feminism, women’s histories, gender-related topics, and folk culture across Wikipedia projects. ;About the Campaign '''Feminism and Folklore''' is a global writing initiative that complements the '''[[:c:Commons:Wiki Loves Folklore 2026|Wiki Loves Folklore]]''' photography competition. While Wiki Loves Folklore focuses on visual documentation, this writing campaign addresses the '''gender gap on Wikipedia''' by improving encyclopedic content related to folk culture and marginalized voices. ;What Can Participants Write About? Communities can contribute by creating, expanding, or translating articles related to: * Folk festivals, rituals, and celebrations * Folk dances, music, and traditional performances * Women and queer figures in folklore * Women in mythology and oral traditions * Women warriors, witches, and witch-hunting narratives * Fairy tales, folk stories, and legends * Folk games, sports, and cultural practices Participants may work from curated article lists or generate new article suggestions using campaign tools. ;How to Sign Up as an Organizer Organizers are requested to complete the following steps to register their community: # Create a local project page on your wiki [[:m:Feminism and Folklore/Sample|(see sample)]] # Set up the campaign using the '''CampWiz''' tool # Prepare a local article list and clearly mention: #* Campaign timeline #* Local and international prizes # Request a site notice from local administrators [[:mr:Template:SN-FNF|(see sample)]] # Add your local project page and CampWiz link to the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta project page]]''' ;Campaign Tools The Wiki Loves Folklore Tech Team has introduced tools to support organizers and participants: * '''Article List Generator by Topic''' – Helps identify articles available on English Wikipedia but missing in your local language Wikipedia. The tool allows customized filters and provides downloadable article lists in CSV and wikitable formats. * '''CampWiz''' – Enables communities to manage writing campaigns effectively, including jury-based evaluation. This will be the third year CampWiz is officially used for Feminism and Folklore. Both tools are now available for use in the campaign. '''[https://tools.wikilovesfolklore.org/ Click here to access the tools]''' ;Learn More & Get Support For detailed information about rules, timelines, and prizes, please visit the '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 project page]]'''. If you have any questions or need assistance, feel free to reach out via: * '''[[:m:Talk:Feminism and Folklore 2026/Project Page|Meta talk page]]''' * Email us using details on the contact page. ;Join Us We look forward to your collaboration and coordination in making Feminism and Folklore 2026 a meaningful and impactful campaign for closing gender gaps and enriching folk culture content on Wikipedia. Thank you and best wishes, '''[[:m:Feminism and Folklore 2026|Feminism and Folklore 2026 International Team]]''' ---- ''Stay connected:'' [[File:B&W Facebook icon.png|link=https://www.facebook.com/feminismandfolklore/|30x30px]]&nbsp; [[File:B&W Twitter icon.png|link=https://twitter.com/wikifolklore|30x30px]] </div></div> == Invitation to Host Wiki Loves Folklore 2026 in Your Country == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> <div style="text-align: center; width: 100%;">''{{int:please-translate}}''</div> [[File:Wiki Loves Folklore Logo.svg|right|150px|frameless]] Hello everyone, We are delighted to invite Wikimedia affiliates, user groups, and community organizations worldwide to participate in '''Wiki Loves Folklore 2026''', an international initiative dedicated to documenting and celebrating folk culture across the globe. ;About Wiki Loves Folklore '''Wiki Loves Folklore''' is an annual international photography competition hosted on Wikimedia Commons. The campaign runs from '''1 February to 31 March 2026''' and encourages photographers, cultural enthusiasts, and community members to contribute photographs that highlight: * Folk traditions and rituals * Cultural festivals and celebrations * Traditional attire and crafts * Performing arts, music, and dance * Everyday practices rooted in folk heritage Through this campaign, we aim to preserve and promote diverse folk cultures and make them freely accessible to the world. [[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026|Project page on Wikimedia Commons]] ; Host a Local Edition As we celebrate the '''eight edition''' of Wiki Loves Folklore, we warmly invite communities to organize a local edition in their country or region. Hosting a local campaign is a great opportunity to: * Increase visibility of your region’s folk culture * Engage new contributors in your community * Enrich Wikimedia Commons with high-quality cultural content '''[[:c:Commons:Wiki_Loves_Folklore_2026/Organize|Sign up to organize]]:''' If your team prefers to organize the competition in ''either February or March only'', please feel free to let us know. If you are unable to organize, we encourage you to share this opportunity with other interested groups or organizations in your region. ;Get in Touch If you have any questions, need support, or would like to explore collaboration opportunities, please feel free to contact us via: * The project Talk pages * Email: '''support@wikilovesfolklore.org''' We are also happy to connect via an online meeting if your team would like to discuss planning or coordination in more detail. Warm regards, '''The Wiki Loves Folklore International Team''' </div> [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 14:21, 18 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Tiven2240@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery/Wikipedia&oldid=29228188 --> == Годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување (УПнО) == <section begin="announcement-content" /> Ве известувам дека започна периодот на годишна оценка на Упатствата за спроведување на Универзалниот правилник на однесување. Можете да давате предлози за промени до 9 февруари 2026&nbsp;г. Ова е првиот од неколкуте чекори на годишната проценја. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Прочитајте повеќе за ова и учествувајте во разговор на страницата на УПнО на Мета]]. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Координативната комисија на Универзалниот правилник на однесување]] (U4C) е глобална група посветена на правично и доследно спроведување на УПнО. Оваа годишна проценка е планирана и спроведена од U4C. За повеќе информации за должностите на U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|погледајте ја нејзината повелба]]. Споделете ги овие информации со други членови на вашата заедница кајшто е соодветно. -- Во соработка со U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|разговор]])<section end="announcement-content" /> 22:01, 19 јануари 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Keegan (WMF)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Начела и напатствија на Википедија == Почитувани уредници, ja отворам оваа дискусија во согласност со [[ВП:ГЛАСННН]]. Во продолжение секоја недела ќе биде отворена по една тема за која треба да ги одредиме насоките на значајност за нашата Википедија, и на која прво добро е да се дискутира, а потоа можеби и да се гласа. При оформувањето на статиите за начела и напаствија, како и за значајност, во врска со луѓе, настани и друго, земени се предвид неколку јазични Википедии, како англиската, српската и хрватската. Да нагласам дека Википедија на англиски јазик има построги правила од другите јазични Википедии, претпоставувам затоа што се смета за светска енциклопедија, и некои теми кои се важни локално во земјите, на англиската не сметаат дека треба да ги има. Сепак и таму има исклучоци. Исто така, добро е да се нагласи и да се има на ум дека дел од овие службени страници се создавани пред 20 години, и можно е да има потреба од нивно прегледување и дополнување. === [[Википедија:Што не е Википедија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 19:40 ч. на 8 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Да започнеме со [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. Википедија не е хартиена енциклопедија, не е речник, не е трибина, ниту пак говорница од било кој вид, не е ни разговорен форум или средство за пропаганда и рекламирање. Википедија не е збирка на надворешни врски, галерии на слики или медиуми. Википедија на македонски јазик не е национална енциклопедија на Македонците. Википедија не е услужник на бесплатно вдомување или мрежен простор, не е експеримент за демократија или каков било друг политички систем. Нејзиниот основен метод на одлучување на консензус е преку уредување и дискусија, не преку постојано гласање. Повеќе на секоја од ставките има на линкот [[Википедија:Што не е Википедија|што не е Википедија]]. ==== Дискусија за „Што не е Википедија“ ==== {{коментар}} Според мене, треба да имаме слобода да бришеме кориснички страници на Википедијанци на кои корисникот си пишува реклама за себе и она што го работи. Налетувам на такви, скоро имаше некој масер се рекламира на корисничката страница. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 8 февруари 2026 (CET) :{{коментар}}Според мене, секаков вид на рекмалација директна или индиректна мора одма да се отстранува без никаква дебата или дискусија. Без разлика дали е на корисничка страница, подобрување во статија, новосоздадена страница и останато. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:01, 8 февруари 2026 (CET) :Па некако оваа страница има опфатено доволно, јас немам забелешки или некакви сугестии што да се наведе дополнително. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 16:27, 9 февруари 2026 (CET) :Исто и јас. :) [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:53, 9 февруари 2026 (CET) {{коментар}}Се согласувам дека секаков вид на рекмалација директна или индиректна треба да се отстранува без никаква дискусија.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> :{{Коментар}} Вака. Малку пристапот да е подиректен и поконкретен. На пример глеам се дискутира за тоа Што не е википедија? Значи мој предлог е за ова, и за сите идни дискусии, да се преземе англиската верзија на напатствијата, да се видат од сите нас и да се даде коментар кои поттпочки од англиското напатствије би го трганеле или замениле со друго. Ова го зборам од проста причина што англиските напатствија се едни од најелаборираните, па дури и претерано детализирани, ние можеме да ги земем само општите начела. Во овој случај ок си е се. Се сложувам со напишаното за тоа што не е Википедија, ако имам некој поконкретен дел за додавање, ќе пишам тука. Следните да бидат со поконкретни забелешки што се прифаќа, а што не на нашата Википедија. Во однос на кориснички страници, ние сме бришеле и порано само вулгарности. Рекламирање не би требало да е проблем, според мене. Пропагираме сите ние на нашите кориснички страници. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 18:50, 15 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (настани)]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:30 ч. на 15 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> Многу настани добиваат покриеност во вестите, а сепак не се од историска или трајна важност. Настан може да биде доволно интересен за новинарите и уредниците на вестите, но тоа не секогаш е доволно значајно за да има статија на Википедија. При оценувањето на настанот, уредниците треба да оценат различни аспекти на настанот и покриеноста: влијанието, длабочината, времетраењето, географскиот опсег, разновидноста и веродостојноста на покривањето, како и дали покривањето е рутинско. ;Трајни ефекти Настанот што е преседан или катализатор за нешто друго од трајно значење, најверојатно ќе биде значаен. На пример, во САД, убиството на детето Адам Волш на крајот довело до донесување на Закон за заштита и безбедност на децата, наречен Закон Адам Волш. Овој настан се смета за значаен. Настаните кои имаат трајно дејство од историско значење веројатно ќе бидат знајачни. Ова вклучува, на пример, природни катастрофи после кои останува широко распространето уништување, а обновата на уништеното може да доведе до смена на населението, и можно е да влијае врз изборите. Помал земјотрес или бура со мало или никакво влијание врз човечката популација веројатно не е значаен за да има статија на Википедија. ;Географски опсег Значајните настани обично имаат значително влијание врз широк регион, домен или широко распространета општествена група. Настанот кој влијае врз локално подрачје и го известуваат само медиумите во блискиот регион веројатно нема да биде значаен. ;Длабочина на покриеност Еден настан мора да добие голема или длабинска покриеност за да биде значаен. Длабочина на покривање вклучува анализа што ги става настаните во контекст, како што често се среќава во книгите, долгометражни написи во големите списанија за вести или на ТВ. ;Времетраење на покриеноста Значајните настани обично добиваат медиумска покриеност која е во подолг временски период. Времетраењето на известувањето по медиуми е силен показател за тоа дали некој настан има минливо или трајно значење. Тоа што некој настан се случил неодамна сам по себе не го прави незначаен. ;Разновидност на извори Се очекува значајна национална или меѓународна медиумска покриеност за некој настан да биде забележлив. Известувањето со широк опсег има тенденција да укаже на значајност, освен кога медиумите препишуваат и преобјавуваат исти вести едни од други. ;Рутинско покривање Според политиката на Википедија дека не е весник, рутинското покривање на вести за работи како што се објави не се доволна основа за статија. Рутинските настани, како што се спортски натпревари, филмски премиери, прес-конференции итн., може подобро да се опфатат како дел од друга статија, ако воопшто се значајни. Медиумски објави за настани кои се вообичаени, секојдневни, или се обични предмети што не се истакнуваат — веројатно не се значјани за да имаат своја статија на енциклопедија. ;Сензационализам Таблоид или жолтото новинарство како што се нарекува, обично се смета за лоша основа за статија во енциклопедија, поради недостатокот на проверка на фактите својствени за сензационалистичко известување и објавување на скандали. Википедија не е место за скандали или озборувања. ;Кривични дела Написите за криминални дејствија, особено оние што спаѓаат во категоријата „вонредни вести“, често се предмет на дискусии за бришење. ;Луѓе значајни за само еден настан Луѓето познати само во врска со еден настан генерално не треба да имаат статија напишана за нив. Ако настанот е многу значаен, тогаш наместо тоа, обично треба да се напише статија за настанот. ;Идни настани Поединечните закажани или очекувани идни настани треба да бидат вклучени само ако настанот е значаен, и речиси сигурно ќе се одржи. Датумите не се дефинитивни додека настанот навистина не се случи, бидејќи дури и значајните настани може да бидат откажани или одложени во последен момент поради голем инцидент (ваков случај на одложување беше во текот на пандемијата). Меѓу идните настани кои се соодветни за да се отвори за нив страница пред време спаѓаат: избори, Олимписки игри, Евровизија, европски и светски првенства. ;Алтернативи за бришење Ако значајноста на настанот е доведена во прашање, но тој е првенствено поврзан со одредена личност, компанија или организација или текстот може да биде дел од друга статија со поширока тема, тогаш треба да се употреби спојувањето на содржините. Сепак, треба да се внимава на настанот да не му се даде непотребна тежина. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (настани)|Значајност на настаните]]. ==== Дискусија за „Настани“ ==== {{коментар}} Според мене, овој дел добро ги покрива сите можни ситуации поврзани со настаните. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:32, 15 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Сметам дека аргументите се добро образложени и се согласувам со нив. - [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:07, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Се солгасувам со горенаведените коментари. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 11:30, 18 февруари 2026 (CET) <br> {{коментар}} Добри се предлозите и правилата наведени во посебната страница, немам дополнителни коментари. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:11, 18 февруари 2026 (CET)<br> {{коментар}} Овој дел е усогласен со соодветниот дел на другите јазици и јасен за оние што го читаат. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:14, 19 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Исто и јас се согласувам со коментари на колегите. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:03, 21 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Добро се образложени аргументите и се согласувам со нив.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Автобиографија]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 22 февруари 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Пишувањето автобиографии е обесхрабрено, бидејќи е тешко да се напише неутрална, проверлива автобиографија, а има и многу замки. *Автобиографијата често е пристрасна, и обично напишано е само позитивното за личноста. *Автобиографиите се често непроверливи. Ако единствениот извор за одреден факт за вас сте вие самите, читателите не можат да го потврдат тоа. *Автобиографиите можат да содржат оригинално истражување. Луѓето често вклучуваат информации во автобиографии кои никогаш претходно не биле објавени или се резултат на знаење за нештата од прва рака. Википедија е енциклопедија и не смее да содржи претходно необјавени информации, ниту дозволува оригинално истражување. *Под „автобиографија“ не се подразбира само биографијата што сте ја напишале сами за себе, туку и биографијата што сте ја платиле или сте наредиле некој друг да ја напише во ваше име. *Тешко е да се пишува неутрално и објективно за себе, затоа треба да дозволите другите да пишуваат. Би требало да почекате некој друг да напише статија за вас и вашите постигнувања. *Во јасни случаи, дозволено е уредување на страници поврзани со вас, како: враќање на вандализам; но само ако тоа е очигледен вандализам, а не содржински спор. *Ако не сте значајни според начелата на Википедија, пишување на статија за себе ја крши политиката која вели дека Википедија не е место за бесплатна реклама. * Ако вашиот живот и достигнувања се проверливи и навистина од значење за да ве има на енциклопедија, некој друг веројатно ќе создаде статија за вас порано или подоцна. Повеќе на линкот: [[Википедија:Автобиографија]] ==== Дискусија за „Автобиографија“ ==== {{коментар}} - Се согласувам со наведените правила поврзани со автобиографија. Ние сме мала заедница, и знам дека се случило низ минатото некои личности сами за себе да си напишат статија, често не е бришена таквата статија, туку е само досредена, доколку личноста е значајна за да ја има во енциклопедија. Сепак, во најголем дел, би требало да се обесхрабрат автобиографски статии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:58, 22 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Автобиографијата, поточно пишување на автобиографија, треба да биде обесхрабрено и недозволиво за Википедија. Пристрасноста при пишување на таква статија е на највисоко ниво, а објективноста ниска. Напатствијата се во ред, се согласувам и замолувам секој да реагира ако забележи вакви случаеви. Ова е едно од основните правила на Википедија и треба строго и доследно да се почитува.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:48, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Целосна поддршка за сѐ претходно кажано. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:17, 23 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Се сложувам со сѐ. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 17:34, 24 февруари 2026 (CET) {{Коментар}} Да, и јас го делам истото мислење. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 11:52, 27 февруари 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 13:57, 28 февруари 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Биографии на живи личности]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:50 ч. на 1 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span> *Статија за жива личност треба да биде напишана одговорно, внимателно и со непристрасен тон, да се избегнува потценување, но да се избегнува и претерување. *Контроверзниот материјал за живи личности што е без извори или со слаби извори треба веднаш да се отстрани, и без дискусија. *Не користете јавни записи што вклучуваат лични податоци, како што се датум на раѓање, вредност на домот, сообраќајни казни, регистрации на возила и домашна или деловна адреса. *Никогаш не користете самообјавени извори (вклучувајќи книги, списанија, интернет страници, блогови, подкасти или објави на социјалните мрежи) како извори на материјал за жива личност, освен ако не се напишани или објавени од самото лице. *Не внесувајте озборувања во статиите. Секогаш прво прашајте се: Дали изворот е веродостоен? Дали материјалот е вистинит? И, дури и ако е вистинит, дали е релевантен за неутрална статија за личноста за која е статијата? *На администраторите им е дозволено да спроведат отстранување на јасни прекршувања на БЖЛ со заштита на страницата или со блокирање на прекршителот/прекршителите. *Избегнувајте приказ на жртва. *Во случај на јавна личност, ќе има повеќе доверливи извори, а БЖЛ треба едноставно да документира што известуваат тие извори. *Поради зголемена злоупотреба и [[Кражба на идентитет|кражба на идентитет]], луѓето сè повеќе ги сметаат своите вистински имиња и датуми на раѓање за приватни информации. Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации. Не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори. Но, доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, а податоците не биле претходно објавени од веродостојни извори, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање. Исто така, статиите не треба да ја содржат адресата, електронската пошта, телефонскиот број или други контакт информации на личноста за која станува збор, но генерално е дозволено да се вклучи линк до официјалната интернет страница на личноста во делот „Надворешни врски“, иако тој линк може да ги содржи горенаведените информации. *Дали ќе се отстрани име или погрешно родово именување на жива личност која е трансродово лице, е прашање на уредничка проценка доколку веќе се појавило во сигурни извори. *Со тоа што некој бил спомнат во вестите, не значи дека треба да добие статија на Википедија. *Жива личност обвинета за кривично дело се смета за невина сè додека не биде осудена од суд. Уредниците генерално не треба да вклучуваат текст што сугерира дека лицето е осомничено, дека е лице од интерес или е обвинето за вршење на кривично дело, освен ако не е обезбедена осуда за тоа кривично дело, или повеќе доверливи извори веќе го објавиле името на обвинетиот во врска со кривичното дело. *БЖЛ се применува насекаде на Википедија каде што се споменуваат живи личности, вклучувајќи страници за разговор, описи на уредувања, кориснички страници, слики и категории. *Корисничките имиња што содржат клеветнички, очигледно лажни или спорни изјави или материјал за живи лица треба веднаш да бидат блокирани и отстранети од сите промени. *Сликите од живи личности не треба да се користат надвор од контекст за да се прикаже тоа лице во лажно или неповолно светло. *Имињата на категориите се самообјаснувачки, па затоа вклучувањето на одредена биографија во одредена категорија мора да биде оправдано со соодветен текст кој има сигурни извори во самата статија. Пример за ова е додавање на Категорија:Криминалци, или категоризацијата на живите личности според религија или сексуална ориентација. *Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи. *Уредниците кои постојано додаваат или враќаат контроверзен материјал во БЖЛ кој не е поткрепен со извори или е поткрепен со лоши извори, може да бидат блокирани поради нарушување на проектот. Повеќе на линкот: [[Википедија:Биографии на живи личности]] ==== Дискусија за „Биографии на живи личности“ ==== {{коментар}} - Јас сум ЗА да се применуваат овие начела. Инаку, ме збуни делот со горна старосна граница, и дека „лицата над 115 години се сметаат за починати“. Имавме случај со некој борец за кој немаше извори за тоа кога починал, па стана збунувачко како да се реши тој проблем. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:56, 1 март 2026 (CET)<br> {{Коментар}} Целосно се согласувам. Јас сум за поголема и построга контрола за тоа за кој се прави статија. Да нема статии за недоволно афирмирани личности, без разлика од која област се. Не сме реклама ние. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:08, 3 март 2026 (CET) {{коментар}} Јас имам две забелешки во врска со овие начела. Прво, ако лични податоци се објавени во веродостојни извори, не смее да се врши цензура по барање на личноста (на пр. ако јавно е објавен точниот датум на раѓање, тогаш тој датум слбодно може да се наведе во статијата). Второ, начелото за лицата над 115 години нема логика затоа што може да има повеќе живи лица над 115 години, но само едно лице може да се смета за најстара личност во светот. Мислам дека ова начело треба да се преработи и да гласи „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 22:53, 3 март 2026 (CET) :За лицата над 115 години го сменив како што предлагаш. :Вториот дел за лични податоци, тоа што го предлагаш го има [[Википедија:Биографии на живи личности|веќе содржано во реченицата]]: :„Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“ :Мислам дека таа реченица го покрива тоа што го велиш. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:56, 4 март 2026 (CET) ::{{одговор|Виолетова}} Да, го покрива, но погоре се наведени реченици коишто се противречни на тоа. Ако датумот на раѓање е јавно објавен и лицето се противи да биде наведен во статијата, тогаш која реченица се зема предвид? --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 09:41, 6 март 2026 (CET) ::Коректност! [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-14346-24|&#126;2026-14346-24]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-14346-24|разговор]]) 09:43, 6 март 2026 (CET) :::@[[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] :::Кире, овде имам извадено дел од речениците, а не сè, затоа стои линк до целата страница со правилата, каде што пишува на крајот: Повеќе на линкот. Треба проектната да се прочита, бидејќи се разбира дека важат сите реченици кои се на страницата со начела и напатствија. Односно, доколку е јавен податокот за датум на раѓање, не го земаме предвид човекот што се буни. Овде го вклучив примерот дека доколку не е јавно објавен датумот и човекот не сака да му стои на статијата, би требало да го испочитуваме. Дури има предвидена ситуација кога има своја интернет страница на која ставил вистинско име и датум на раѓање, ние смееме да ја ставиме во надворешните врски на статијата. Неколку различни ситуации се опфатени на [[Википедија:Биографии на живи личности|главната страница за БЖЛ]] и тие се тие што важат. Овде се само извадоци, дека е голема таа страница цела да се псотави на Селска чешма. Поздрав [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 11:45, 6 март 2026 (CET) ::::{{одговор|Виолетова}} Да, за напишаното во начелото зборувам, а не за она коешто е напишано на оваа страница. Најпрвин е наведена реченицата „Википедија ги вклучува целосните и вистинските имиња и датуми на раѓање кога тие се објавени од сигурни извори или извори блиски до личноста на таквата статија, па затоа е сосема разумно да се претпостави дека личноста нема приговор за објавувањето на овие информации.“, а потоа пишува „Доколку личноста на која се однесува статијата се спротивставува на објавувањето на датум на раѓање, бидете внимателни и наведете ја само годината на раѓање.“. Ова нема логика. Ако лицето не сака јавно да биде објавен неговиот датум на раѓање, тогаш тоа треба да биде отстрането од изворите коишто се користат на Википедија (откако ќе биде избришано од тие извори, тогаш природно ќе биде избришано и од Википедија затоа што повеќе нема да има веродостојни извори во коишто е наведено). Но, ако лицето бара тоа да биде отстрането само од Википедија, а притоа да остане наведено во други извори, тогаш се работи за цензура на јавно објавени податоци и тоа не е дозволено дури и да е по барање на лицето за коешто се однесува податокот. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:07, 6 март 2026 (CET) :::::Не знам каде не се разбираме, тоа што го објаснуваш е тоа како треба да се постапи, всушност. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:45, 6 март 2026 (CET) ::::::Се разбираме дека е така, но во начелото е напишано поинаку. За да биде појасно, можеби изрично треба да ставиме дека не може да бришеме лични податоци по барање на личноста доколку се јавно достапни во веродостојни извори (Во иднина те молам секое дополнување пишувај го како нов коментар затоа што јас овој одговор го пишав на твојот првичен коментар којшто потоа беше дополнет и затоа напишав уште еден коментар подолу дека се согласувам со дополнетото. Инаку, се создава впечаток дека не се разбираме.). --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 18:53, 6 март 2026 (CET) ::::Гледам дека си го дополнила текстот додека го пишував одговорот, па затоа дополнително ќе одговорам и на дополнетиот текст. Да, така треба да биде, но во начелото не е напишано на тој начин. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 12:08, 6 март 2026 (CET) {{коментар}} - Јас сум ЗА, со тоа што сметам дека треба да има контрола за тоа за кој ја пишува статијата, како и начелото што го спомна Кирил погоре „Лицата над 115 години се сметаат за починати, освен ако во веродостојни извори не постари од една година не е наведено дека се живи.“; според мене има смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 13:28, 5 март 2026 (CET) {{коментар}} Се согласувам, и за лицата над 115 години да се преработи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 18:30, 5 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Креативни професии]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:57 ч. на 8 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> Во овој дел да ги разгледаме значајноста на луѓето да имаат статија според тоа која професија ја вршат, се разгледуваат професорските, научните и креативните професии: професори, научници, и креативните професии (писатели, музичари, сликари, архитекти, новинари). *Записите во списоци каде е дозволено човек сам да се пријави и запише, не придонесуваат за значајност. Исто така, интернет страниците за вработените или членовите на една организација, не се доволен показател за значајност. *Веродостојна биографија на 200 страници за личност, издадена од независен извор и не е платена од човекот за чија биографија станува збор, која детално го покрива животот на тоа лице е прифатлив извор, додека извод од матична книга на родените или списокот од формуларот за изборно ливче, не е. *Луѓето кои ги исполнуваат основните критериуми, може да се сметаат за значајни без да ги исполнуваат дополнителните критериуми подолу. ;Професори, наставници, академици и научници *Наставници и професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. Но ако се занимаваат и со друга дејност, како на пример, наука, сликарство, музика, пишување, политика и друго, можат да стекнат значајност да имаат своја енсиклопедиска статија поради дополнителната активност, и во таков случај се оценуваат според вообичаените правила за значајност во професијата. *Сите членови на [[МАНУ]] се значајни за да имаат статија на Википедија. Исто така и членови на странските академии на науките се доволно значајни. *Дел од критериумите: # Лицето има добиено високо престижна академска награда или чест на национално или меѓународно ниво ([[23 Октомври (награда)]], [[Награда „11 Октомври“]], [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]], на пример). # Лицето било избрано за член на високо селективно и престижно научно друштво или здружение (на пр., Национална академија на науките или Кралското друштво) или член на големо научно здружение кое го задржува статусот на колеги како високо селективна чест (на пр., соработник на Институтот за електрични и електронски инженери или институт за електронски инженери). # Академската работа на лицето има значително влијание во областа на високото образование, влијае врз значителен број академски институции. Овој критериум исто така, може да биде задоволен ако лицето развило значаен нов концепт, техника или идеја, лицето направило значајно откритие или решило голем проблем во својата академска дисциплина. Во овој случај, неопходно е експлицитно да се докаже, со значителен број на упатувања на академски публикации на истражувачи различни од личноста за која станува збор, дека овој придонес навистина нашироко се смета за значаен и нашироко се припишува на личноста за која станува збор. # Лицето било именувано за угледен професор во голема институција за високо образование и истражување, именувано за претседател што укажува на споредливо ниво на постигнувања или еквивалентна позиција во земји каде што ваквите именувања се невообичаени. # Лицето е дел од основачите на некоја голема или значајна образовна институција. # Лицето имало значително влијание надвор од академската заедница во нивниот академски капацитет. # Лицето е главен уредник на големо, добро воспоставено академско списание во нивната предметна област. Во овој критериум не спаѓаат списанија кои се во рамките на псевдо науката. *Псевдонаучникот, исто така, може да биде доволно значаен за сопствена статија, ако неговата теза е особено распространета или добро позната, или ако има голем број научни трудови насочени кон побивање или отфрлање на псевдонаучната природа на неговата теза. ;Креативни професии Ова упатство се однесува на автори, писатели, уредници, новинари, филмаџии, фотографи, уметници, сликари, вајари, архитекти и други креативни професионалци. Такво лице е значајно ако: * Личноста се смета за важна личност или е широко цитирана од врсниците или наследниците; или * Личноста е позната по тоа што поттикнува значаен нов концепт, теорија или техника; или * Лицето создало или одиграло голема улога во заедничкото создавање на значајно или добро познато дело или колективно дело. Дополнително, таквото дело мора да било примарен предмет на повеќе независни периодични статии или рецензии, или на независно и значајно дело (на пример, книга, филм или телевизиска серија, но обично не само една епизода од телевизиска серија); или * Работата (или делата) на личноста: (а) станала значаен споменик, (б) била суштински дел од значајна изложба, (в) добила значително критичко внимание или (г) била претставена во постојаните збирки на неколку значајни галерии или музеи. Подолу се наведени попрецизните критериуми за овие професии. ;Музичари Текстописците или композиторите (без разлика дали се од популарната музика, црковни песни или други стилови) може да се сметаат генерално за значајни ако создале голем број нашироко познати дела. '''Естраден музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * има издадено најмалку еден студиски албум кој има добиено сертификација на издавачката куќа (сребрена, златна или платина); * добитник е на награди на музички фестивали на регионално, национално или меѓународно ниво; * има издадено неколку песни со повеќемилионски прегледи на музичките сервиси (YouTube, Spotify, Deezer итн.); * има значителен број следбеници/претплатници на официјален канал или профил на музички услуги во однос на населението на земјата во која живее угледни секундарни извори, или музички експерти изјавиле дека музичарот се истакнува во одреден жанр, музичко движење, период или област. '''Класичен инструментален музичар''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * завршил конзерваториум или музичка академија (исклучоци се многу успешни (самоуки) солисти/„чудо од деца“); * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * настапувал/а во добро познат камерен ансамбл или оркестар најмалку пет години; * соработувал/а со други значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). '''Класичен музичар-солист''' може да биде значаен ако исполнува некои (по можност, барем два) од следниве критериуми: * дипломирал конзерваториум или музичка академија; * објавил снимка кај етаблирана издавачка куќа за класична музика; * пеел во реномирана оперска куќа надвор од својата татковина најмалку две години/сезони; * оперски солист во националната оперска куќа (во Опера и балет, на пример). Соработувал со значајни естрадни или други класични музичари (види критериуми погоре). ;Уметници, сликари, вајари, фотографи Уметникот, вклучувајќи илустратори, фотографи, скулптори, сликари итн., ги исполнува критериумите и може да се смета за значаен: * ако е цитиран/а во дела за историја на уметност или нивни еквиваленти; * ако освоил/а престижна награда за уметност; * ако има одржано најмалку една изложба во музеј, галерија или уметничка институција; * доколку неговите самостојни дела се изложени во национален или меѓународно признат музеј; * ако бил/а клучна фигура во забележително уметничко движење; * ако работел/а во кралски дворец како штитеник на крал, или бил раководител на државна уметничка институција; * ако е автор на најмалку две дела кои се сметаат за културно и историски значајни; * ако е член на престижно уметничко друштво како [[Друштво на ликовните уметници на Македонија]], на пример. Уметници кои цртаат графити, улични уметници и уметници од слични нетрадиционални формати може да ги исполнат критериумите доколку добиле значително внимание од медиумите или критичките автори на национално или меѓународно ниво за неколку нивни дела (или изведби). ;Писатели '''Писател, поет, романсиер,драматург, раскажувач''' има енциклопедиско значење ако исполнува барем два од следниве услови: * единствен е или главен автор на две или повеќе дела објавени од одредена издавачка куќа (платени услуги за печатење од страна на самиот автор не се бројат); * добитник е на престижни награди ([[Нобелова награда за литература]], [[Друштво на писателите на Македонија#Награди|наградите кои ги доделува ДПМ]], [[Пулицерова награда]] итн.); * дел е од барем една издадена збирка на поети / романсиери/ драматурзи/ раскажувачи. Членовите на [[Друштво на писателите на Македонија]] автоматски се сметаат за значајни, поради тоа што за прием во друштвото, ДПМ има слични критериуми како горенаведените. '''Книжевен преведувач''' обично е доволно значаен за сопствена статија ако исполнува некој од следниве критериуми: * автор е на неколку преводи кои се забележителни по самите нивни преводи; * автор е на голем број преводи на литературни дела; * запишан е како преведувач во книжевно-историска енциклопедија; * добитник е на престижни награди за преведувачи, како што се наградата на „Гете институт“ или наградата за превод Оксфорд-Вајденфелд и други. Зборот „писател“ овде се однесува на сите автори на текстуални дела. Ова вклучува автори и на фикција (која вклучува поезија). ;Глумци и режисери '''Глумец''' обично е забележлив ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * има водечка улога во филм кој бил дел од редовната кино понуда; * има водечка улога во позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * има водечка улога во филм или ТВ серија што е добитник на престижна национална награда или повисока награда; * имал неколку главни улоги во добро познат национален или регионален театар (на пр. [[Македонски народен театар]], [[Народен театар (Битола)|Битолски театар]], [[Народен театар „Јордан Хаџи Константинов – Џинот“|Велешкиот театар]]); * одиграл/а улога што добила големо покривање на националните медиуми или за улогата бил/а наградена со престижна награда (на пример, [[Оскар]]). '''Режисерот''' е генерално значаен ако исполнува барем еден од овие критериуми: * режирал филм кој бил дел од редовната кино понуда; * режирал позната ТВ серија која се прикажува на националните канали; * режирал филм или ТВ серија што освоиле престижна национална награда или награда на повисоко ниво; * режирал најмалку две претстави во познат национален или регионален театар; * награден е со престижна награда или добил широко покривање на националните медиуми за неговата или нејзината режисерска улога. ;Архитекти '''Архитектите''' веројатно заслужуваат статија: * ако се цитирани во прегледни дела за историја на уметноста или нивни еквиваленти; * доколку освоиле престижна награда; * ако дизајнирале најмалку две згради кои веќе биле значајни за да имаат своја статија на Википедија, или се сметаат за културно и историски познати објекти; * ако се (или биле) членови на престижно друштво (МАНУ, Европската академија на науките и уметностите, итн.) ;Новинари '''Новинарите''' се значајни за да имаат своја статија доколку исполнуваат некој од следниве критериуми: #Нивната работа е наградена со некоја значајна награда од областа на новинарството. (Во Македонија, на пример, добитник на [[Награда „Мито Хаџи Василев - Јасмин“]]). Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Значајност на луѓе по професии“ ==== {{коментар}} - ЗА: според мене ги опфаќа сите ситуации поврзани со овие професии. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 21:04, 8 март 2026 (CET)<br> {{коментар}} Да напоменам секој од овие профили е професор нема (наставници) сите се професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование кои се прогласени за најдобри просветни работници од Сојуз на просветни работници на Македонија заслужуваат да имаат статија? Дали овие личности ( професори) кои имаат објавувано во меѓународни научни списанија и домашни научни списанија свои трудови и се признати професори и на глобално ниво треба да имаат своја статија? - [[User:lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 11 март. :[[User:lili Arsova|Lili]], мое мислење искрено е дека прогласувањето од страна на Сојуз на просветни работници не е некоја висока или престижна награда. А за вториот дел што го споменуваш, ако професорот објавува научни трудови во списанија кои се признати, значи се занимава со наука, тогаш важат критериумите за научници. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:13, 11 март 2026 (CET) {{коментар}} - ЗА: Се сложувам со горе наведеното. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 07:40, 12 март 2026 (CET) {{Коментар}} - убаво опфатено, нормалмо не може се во детали, но опфаќа што треба и не треба. Да се има предвид ова кога се прават статии од ваков тип.--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:31, 13 март 2026 (CET) {{Коментар}} - Според мене одлично е опфатено, ама како што нагласи Никола не може сѐ во детали, се сложувам со горенаведеното и гласам ЗА. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 19:28, 14 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Кралски семејства и благородници]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:22 ч. на 15 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Членови на кралски семејства''' кои обично ги исполнуваат критериумите за значајност вклучуваат: * владетели, поглавари и суверени (цареви, кралеви, кралици, големи војводи, султани, принцови, итн.) кои некогаш владееле со општо призната држава или постари, споредливо организирани општества; * други полноправни членови, чие членство во семејството е стекнато со раѓање или брак, кои во секој момент од животот биле во доминантна положба. Не е неопходно овие луѓе цел живот да бидат членови на кралски семејства. За членовите кои не биле на владејачка позиција во текот на нивниот живот или оние кои не се (или не биле) полноправни членови на семејството поради моргански брак, важат истите критериуми како за благородништвото. '''Благородниците''', од историјата или од сегашноста, не заслужуваат своја статија само затоа што припаѓаат на благородничко семејство. Благородниците кои ги исполнуваат критериумите за статија но поради друга заслуга, како што се оние кои поседуваат големи имоти или на друг начин значително влијаат врз условите за живот на многу други луѓе, веројатно ќе заслужат статија во енциклопедија. Ваквите статии првенствено треба да содржат информации што покажуваат дека личноста ги исполнува критериумите, а не смее да содржи само информации за титули, хералдика или семејни врски. Статија за благородничко семејство или благородна титула (на пр. Војводата од Корнвол) може да е значајна за енциклопедија, и потоа на таква статија може да се додадат информации за поединци кои пак, не се значајни да имаат сопствена статија. '''Напомена:''' При именување на статиите за кралски фигури и благородници би требало да се придржуваме на неколку правила: кога имаме само име и земја, името на статијата би требало да ги содржи името на личноста и земјата од која потекнува или со која владее. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна за кого се работи, во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија), како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Кралски семејства и благородници“ ==== {{коментар}} - Ова е кус и јасен дел. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:23, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Немам што да надополнам, сметам дека е во ред напишаното, гласам ЗА. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 20:27, 15 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} - Не знам дали коментаров е на вистинското место, но сметам дека треба да се направи некој ред и стандард во именување на статии на благородници и владетели, дали треба да го пишува само името, титулата, семејстовото, државата, со запирки, во загради итн. Сега има неколку различни начини. - [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 12:09, 18 март 2026 (CET) :Јас сметам дека треба со загради, дека 90 % од статиите на нашата Википедија сѐ со загради и изгледа многу подобро естетски наспроти со запирки. Ама мора да се воведе принцип по кој ќе следиме сите за да не сме во забуна кога создаваме такви статии. На пример: [[Бенџамин Колинс Броди (прв баронет)]], а син му исто се викал само разликата е дека бил втор баронет ([[:en:Sir_Benjamin_Collins_Brodie,_2nd_Baronet|Sir Benjamin Collins Brodie, 2nd Baronet]]). [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 13:53, 18 март 2026 (CET) ::[[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] Сосема си во право дека треба и тоа да го вметнеме. Како што вели Јован, кај нас најголем дел статии на кои им треба дообјаснување, не се со запирка, туку со заграда. Може така да остане и за владетелите и благородниците? Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:10, 18 март 2026 (CET) :::Имаме и вакви примери како [[Карола од Васа]], дали би било подобро да биде Карола (Васа) или пак Карола (Саксонија), а што правиме пак со [[:en:Archduchess Louise of Austria|Archduchess Louise of Austria]] дали тука титулата би била во или надвор од заградата како Надвојвотка Луиза (Австрија) или пак Луиза (Надвојвотка од Австрија) [[User:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] <small>([[User talk:Bojan9Spasovski|разговор]])</small> 14:16, 18 март 2026 (CET) ::::Кога оди само име и земја, најчесто е баш така, името и земјата, и тоа е обично за историски личности, дека немале презимиња класично како денес, туку местото од каде потекнуваат се претворало во презиме: [[Тома Аквински]] - местото од каде потекнувал (Аквино) се претворило во презиме. За некои кралеви и владетели кои имаат исто или слично име, за да нема забуна како што гледам се практикувало кај нас во заграда да се стави земјата ([[Карло III (Шпанија)]] или [[Стефан I (Унгарија)]]. Луиза (надвојвотка од Австрија) веројатно пологично според другиве примери би било да е така, како што е: [[Золта (голем везир на Унгарците)]], со тоа што ми се чини дека титулата ако не е на почеток на реченица не се пишува со голема буква. Да проверам за ова. А за овие и други примери, убаво е да се изјасни уште некој, па да ги вметнеме во начелата и напатствијата. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 14:51, 18 март 2026 (CET) {{коментар}} Сум согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:07, 18 март 2026 (CET) {{Коментар}} ОК е се, мислам дека сите благородници заслужуваат статија, освен тие титуларни кои немале општествена улога. Мислам за нив треба помалку да се посвети простор (пример, во егзил без никаква функција или задолженија во опшствество). Ова е мое мислење, не велам дека сум во право хехе. Што се однесува за именување, името на статијата треба да биде само името на личноста и бројот (I, II, III итн). Доколку има случај на две личности со исто име и ист број во заграда да се пише локација, а ако и таа е иста, тогаш година на влеадеење/ раѓање). Не сум за име со географски епитет, пример Александар Југословенски, ова не е традиционално во македонскиот јазик, освен за една личност - Александар Македонски. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 11:11, 19 март 2026 (CET) {{Коментар}} Ги вметнав правилата во делот '''Напомена'''. Се надевам во ред е вака. Поздрав - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 13:25, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 18:09, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} -Во ред е, јасни се правилата и согласна сум со истите.[[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:40, 24 март 2026 (CET) ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Политичари, правници и верски водачи]] === <div class="boilerplate metadata rfa" style="background-color: #f5fff5; margin: 2em 0 0 0; padding: 0 10px 0 10px; border: 1px solid #AAAAAA;"> :''Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span> <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:10 ч. на 22 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Политичар или државен службеник''' веројатно може да се смета за значаен ако исполнува барем еден од следниве критериуми: * ако е шеф на држава или влада (премиер), генерален гувернер, министер, член на законодавно собрание или на еквивалентна позиција на национално ниво на унитарна држава или на федерално ниво на сојузна држава; * има или извршува внатрепартиска функција на национално ниво во партија која е или била застапена во законодавното собрание на една држава: лидер на партија, член на партиски комитет, секретар на партија, претседател (или еквивалентна функција) во здружение поврзано со партијата; * има или извршува важни локални, регионални или национални задачи кои носат значителна моќ на тоа ниво (на пр. градоначалник, окружен префект) има или има раководно место во национално тело; * ако е генерален секретар или има еквивалентна висока позиција во важна меѓувладина организација; * ако има јасно соодветна моќ и влијание, или добил големо внимание од националните медиуми од неговото време (или медиуми кои биле широко транскрибирани во историски дела), дури и ако не бил на една од горенаведените официјални функции; * политичари, градоначалници, пратеници или други функционери за кои има содржина во повеќе веродостојни извори. Политичарите кои припаѓаат исклучиво на следните категории обично не се значајни ако се: * кандидати за политичка функција (со можен исклучок на особено добро објавени кандидати за важни позиции); * лице кое врши внатрепартиска функција на локално ниво; * „обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија; * биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. '''Правно лице, адвокат, судија''' е веројатно значаен ако тој или таа исполнува еден од овие критериуми: * судија во врховен суд или апелационен суд на една земја (на државно ниво или пошироко); * судија во меѓународен суд (на пример, [[Хашки трибунал]], [[Постојан арбитражен суд]], [[Меѓународен кривичен суд]], [[Европски суд за човекови права]] или [[Суд за правда на Европската Унија]]); * раководител на државен орган поврзан со судството (на пример, Државен судски совет или Државно правобранителство), Народен правобранител; * раководител на понизок суд или има друга водечка правна позиција во високата администрација; * експерт во дефинирана правна област, било како научник или како правник, и е автор на правно нефикционално дело објавено од признат издавач. '''Свештеник, духовник или еквивалентен верски водач''' во религијата кој ги исполнува следните критериуми генерално заслужува своја статија: * папа, патријарх, архиепископ, епископ или има еквивалентна позиција во нехристијанските религии; * верски службеник со значајни секуларни административни должности (на пр. колонијални службеници, итн.) кој некогаш бил важен авторитет во тоа општество; * автор на пишано дело /книга, (или неколку) објавени од етаблирани (верски и/или секуларни) издавачи; * има јасно соодветна моќ и влијание или добил големо внимание на националните медиуми, дури и ако нема еден од горенаведените наслови. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Политичари, правници и верски водачи“ ==== {{коментар}} - Јасни се правилата. Би сакала само да се размисли за биографии на градоначалници дали сите по дифолт се значајни, или тој дел ќе треба да го надополниме со уште некој услов? - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:38, 22 март 2026 (CET) {{коментар}} : Според мене сите градоначелници по дифолт не се значајни. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 23:54, 22 март 2026 (CET) : Исто така би додал професор на Универзитетот. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 00:03, 23 март 2026 (CET) ::За професори имавме претходно дека професори кои предаваат во основно, средно или више и високо образование, не се значајни за енциклопедија само поради таа професија. ::А за градоначалници, не знам ете, има некои што биле многу активни во својот мандат, направиле некакви промени/ подобрување на условите во општината/ нешто различно. Такви секако е добро да се вметнат во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:48, 23 март 2026 (CET) :::Мислувам на професорите во високо образование со научни трудови. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:25, 23 март 2026 (CET) :::{{одговор|Виолетова}} Кои критериуми за значајност би се применувале за градоначалниците? Сите градоначалници имаат јавно достапни биографии во веродостојни извори и сите јавно објавуваат отчети во коишто наведуваат што имаат направено. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:19, 26 март 2026 (CET) ::::Како стои во моментов сите градоначалници се сметаат за значајни. ::::Инаку, можеби градоначалници кои не биле активни и не направиле разлика, подобрување на условите за живеење во општината за време на својот мандат, без разлика што даваат отчет (тоа е затоа што мораат) да не се енциклопедиски значајни. Сите ги знаеме или сме чуле за градоначалниците во чиј мандат општината напредувала, сигурно има и некои, можеби па ретки случаи, кога не сториле ништо значајно за време на својот мандат. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 19:42, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} :@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]] И јас би рекол дека се јасни. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 20:13, 23 март 2026 (CET) {{коментар}} : Јасни се правилата.За биографии на градоначалници подржувам дека не се сите значајни да имаат статија. - [[User:Lili Arsova|Lili Arsova]] <small>([[User talk:Lili Arsova|разговор]])</small> 08:47, 24 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене, многу поголем проблем е да има статија за секој пратеник во законодавниот дом отколку за секој градоначалник. Во многу земји, како што е Македонија, на избори нема отворени листи и се гласа за пратеничка листа предложена од политичка партија. Лице коешто станало пратеник затоа што се нашло на пратеничка листа и чијашто биографија за првпат јавно била објавена на мрежното место на законодавниот дом мислам дека не заслужува да има статија. Со градоначалниците е многу поразлично затоа што на избори директно се гласа за нив и нивните биографии се јавно достапни уште за време на предизборните кампањи. --[[User:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] <small>([[User talk:Kiril Simeonovski|разговор]])</small> 00:29, 26 март 2026 (CET) :Имаш право [[User:Kiril Simeonovski|Кире]], не се значајни од енциклопедиска гледна точка, без разлика дали ќе им најдеме биографија. Мислам дека таквите лица се опфатени со делот: ''„обични“ претставници без посебна моќ или медиумско покривање во локалните или регионалните или национални собранија.'' Ако некој влегол да биде пратеник, и ништо не слушаме за тоа лице: ниту дава изјави, ниту е јавно експонирано лице, ниту учествува во емисии, ниту излегува на говорница да зборува, освен што крева рака кога партијата ќе му наложи, нема енциклопедиско значење, или поиаку кажано по завршување на мандатот тоа лице ќе биде заборавено, грубо кажано. Има такви пратеници, а има и градоначалници што не прават нешто корисно или значајно за својата општина. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 09:35, 26 март 2026 (CET) {{коментар}} Според мене правилата се јасни и имаат смисла. [[User:BosaFi|BosaFi]] <small>([[User talk:BosaFi|разговор]])</small> 12:46, 27 март 2026 (CET) <br> {{коментар}} Исто според мене правилата се јасни. И како што нагласи Кирил повеќето пратеници не се релеватни за Википедија, ама градоначалниците имаат поголем општествен придонес и можеби се сите доволно значајни. - [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 12:58, 27 март 2026 (CET) {{Коментар}} За исте овие: Треба личноста да има значајна општествена позиција (државна, лидерска, универзитетска). Само што е градоначалник или член на собрание, НЕ ТРЕБА ДА ИМА СТАТИИ! Ја сум за бришење на вакви статии за луѓе кои цел живот се приватни бизнисмени и само 4 години години биле градоначалник и оп статија? Зошто? Не е битен човекот за Македонија, може бил за мал број граѓани на кој бил градиначалник, но општо не е битен како и ние што сме тука. Дури ние на Википедија сме побитни од таквите особи. Истото важи и за политичари и верскки лидери. Верски лидери кои имате значајна позиција во организацијата или преродбеничка улога ок, но обични попови оџи не. Мое мислење ова. --<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 14:06, 27 март 2026 (CET) :Мислам дека речениците за верски водачи не споменуваат дека секој поп или оџа е значаен, ама ќе ги проверам уште еднаш. :Инаку за градоначалници кои не се значајни поради таа позиција, а кои пред и потоа биле бизнисмени, имаме наредна дискусија и за претприемачи (така се наречени) ќе ги дискутираме. Ако не е значаен ни како бизнисмен, значи не е значаен по ниедна основа да влезе во енциклопедија. - [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 16:54, 27 март 2026 (CET) Кои ќе биде услов за градоначалници да имаат својата статија? [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 21:01, 27 март 2026 (CET) :Дискусијата ќе заврши во недела 20:10 ч., да видиме дали ќе има и други предлози, но според мене, јас би го додала делот: :Градоначалници ќе се сметаат за значајни доколку се активни во својот мандат, направиле некакви промени и/или подобрување на условите во општината, биле медиумски активни. :- [[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 22:15, 27 март 2026 (CET) {{коментар}} Ако на англиската Википедија има место за над 500 македонски фудбалери (на македонската се значително помалку), не гледам зошто градоначалниците, како и останати личности (со поддржани наводи) не заслужуваат да бидат присутни на Википедија. Мислам дека улогата на Википедија треба повеќе да биде хроничарска, а не оценувачка. На нашата Википедија ѝ недостасуваат статии, особено за Македонија, па не би требало да ставаме дополнителни услови. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:30, 28 март 2026 (CET) :Сосема се согласувам дека ние не сме тие кои треба да судиме. Кога е некој важен за историјата на градот, државата, секако е значаен да биде вметнат во енциклопедија, и на Википедија. :п.с. За спортистите ќе отворам да дискутираме по две недел, така ми се во план темите, и ќе треба тогаш да ги прегледаме тие критериуми. А на англиската Википедија гледам дека последниве години често се појавуваат статии кои ги прекршуваат нивните правила, а тоа е веќе тема за друг разговор. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 12:59, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} - Додаден е условот за значајност на политичари, градоначалници, пратеници или други функционери да има содржина во повеќе веродостојни извори, односно не се значајни доколку биографијата е достапна само на страница коде мора да биде објавена, односно на мрежното место на општината или собранието или фирмата/институтот во кој работат. ::Следната дискусија е зачувана како архива на '''успешна'''. <span style="color:red">'''Не ја менувајте неговата содржина'''</span>. Понатамошни промени не треба да се прават во овој дел.</div> </div> === [[Википедија:Значајност (луѓе)|Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави]] === <span style="border: 1px solid #aaa; background: #f9fcf9; margin-right: .5em; padding: 6px;">Дискусијата е отворена во 20:00 ч. на 29 март 2026 (CEST) и дискусијата трае точно 7 дена.</span><br> '''Претприемачите''' веројатно ќе бидат значајни ако се честа тема во општите медиуми или медиумите што се занимаваат со бизнис (на пр. Економист, и слично). Извршни директори, претседатели на корпорации или одбори на компании од јавен интерес, исто така, често може да се сметаат за значајни, како и стопанственици кои имаат некаква општествена заслуга, на пример: раководат со општествено важна приватна фирма, со голем број на вработени, ланец на продавници, и слично. Некои '''уредници на Википедија''' имаат свои статија, но тоа што уредуваат на Википедија не ги прави значајни, туку енциклопедиската значајност ја стекнале според други критериуми (писатели, музичари, научници, сликари и др.). Уредниците не смеат да создаваат или да уредуваат статии за себе. За нив важат правилата споменати во другите начела и напатствија, односно важно е да се следат упатствата за [[Википедија:Биографии на живи личности|биографии на живи личности]], и да се внимава да на [[Википедија:Конфликт на интерес|конфликт на интерес]] и [[Википедија:Без свои истражувања|без свои истражувања]] '''Измислен лик''' или друг фиктивен феномен (вклучувајќи места, предмети, концепти или суштества) може да биде значаен или да има енциклопедиска вредност, доколку исполнува еден од овие критериуми: * се споменува повеќе од еднаш и има поголемо значење во добро познато дело, филм, серија, без оглед на фиктивниот свет во кој се појавува или оригиналната франшиза (не се бројат маркетиншките материјали, фандомите и фан-фикцијата); * има документирано влијание врз културата и општеството надвор од оригиналното дело; * се споменува во неколку различни дела, но не тривијално, случајно, или со исмевање. Ако ликот не ги исполнува горенаведените критериуми, треба да се провери дали неговиот опис може да се вклучи во статијата за оригиналното дело. Повеќе на линкот: [[Википедија:Значајност (луѓе)]] ==== Дискусија за „Претприемачи, Википедијанци, измислени ликови и појави“ ==== {{коментар}} - јасно е претставено -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 20:29, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}} согласен. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 20:46, 29 март 2026 (CEST) {{коментар}}-Според мене е јасно. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) {{коментар}}-Се согласувам, јасно е претставено. [[User:Natasa Stardelova|Natasa Stardelova]] <small>([[User talk:Natasa Stardelova|разговор]])</small> 10:35, 1 април 2026 (CEST) == Придавка од „Карнија“ == Денешна тема на уредувачкиот ден e „Венци на Јужните Варовнички Алпи“ во која спаѓаат и „Карнските Алпи“ односно „Карниските Алпи“. Со оглед дека основата на зборот е покраината „Карнија“ правејќи напоредна споредба со Калифорнија (единствен топоним кој завршува на „рнија“ како Карнија), придавката треба да е „карниски“ која е полесно изговорлива на македонски јазик. Во македонските речници го нема топонимот Карнија и следствено ни придаваката произлезена од него. Доколку мнозинството се сложува соодветно би ја променил оваа придавка. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 17:24, 19 февруари 2026 (CET) :И мене ми се чини дека карниски е точно, споредено со Калифорнија и калифорниски. -[[User:Виолетова|Виолетова]] <small>([[User talk:Виолетова|разговор]])</small> 17:55, 19 февруари 2026 (CET) :Се согласувам и јас. [[User:Jtasevski123|Jtasevski123]] <small>([[User talk:Jtasevski123|разговор]])</small> 14:37, 20 февруари 2026 (CET) ::@[[Корисник:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]]@[[Корисник:Виолетова|Виолетова]]@[[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] Интересен случај, бидејќи покраината е всушност на македонски Корушка, но дури и словенечката Википедија користи Карнијске Алпе, така што се согласувам да бидат Карниски Алпи. --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:13, 23 февруари 2026 (CET) :::Променето. [[User:P.Nedelkovski|P.Nedelkovski]] <small>([[User talk:P.Nedelkovski|разговор]])</small> 21:11, 23 февруари 2026 (CET) == Турски имиња за селата во Егејска Македонија == Зошто се употребуват турски називи за поранешни турски села во Егејска Македонија? Тоа не се македонски називи ниту македонски села (сегашни или поранешни). Јас мислувам дека нема потреба да се дава предноста на турски називи, каде тоа не су повеќе турски села. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 14:23, 22 февруари 2026 (CET) :Здраво. Дали може да ни посочите за кои села поточно станува збор? На пример, Дедели нема друго име освен ова име кое потекнува од турскиот јазик, каде и живееле Турци. Поздрав--<big><font face="Monotype Corsiva">[[Корисник:MacedonianBoy|Никола]] ^{[[Разговор со корисник:MacedonianBoy|Стоіаноски]]}</font></big> 09:50, 23 февруари 2026 (CET) ::Станува збор за селата во на пример Кожанско и Кајларско - [[Кожани (општина)]] или [[Еордеја (општина)]]. Тука нема потреба за турски називи. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 17:44, 23 февруари 2026 (CET) :::@[[Корисник:Marco Mitrovich|Marco Mitrovich]] Како во Македонија, така и во егејскиот дел, топонимите ние не ги менуваме, особено што имињата кои ги споменуваш се присутни и во литературата (изворите). --[[User:Ehrlich91|Ehrlich91]] <small>([[User talk:Ehrlich91|разговор]])</small> 19:07, 23 февруари 2026 (CET) :Како сакате, ама давањето предноста на стари турски топоними во однос на грчките сегашни каде живеат Грци а не Турци е грешка. И во турскиот дел на Тракија многи грчки топоними се заменети со турски. Јас мислувам дека треба си гледаме нашите македонски топоними, а не да даваме предноста на стари турски топоними во однос на сегашните грчки. На пример [[Бахче Ловаси]] во место на Кипари. [[User:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] <small>([[User talk:Marco Mitrovich|разговор]])</small> 10:49, 24 февруари 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:32, 16 март 2026 (CET) == Fishfer980 == a channel who believes that he will be popular one day. He makes minecraft content [[Специјална:Придонеси/&#126;2026-16754-05|&#126;2026-16754-05]] ([[Разговор со корисник:&#126;2026-16754-05|разговор]]) 13:33, 16 март 2026 (CET) == Request for Comment: VisualEditor automatic reference names == <div lang="en" dir="ltr"> Hi, I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]’s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}}! We are considering to work on [[:m:Community Wishlist/W17|Community Wishlist/W17: Improve VE references' automatic names and reuse]]. This has been a long-term issue for wikitext editors (see e.g. [[:en:WP:VisualEditor/Named references]]) which has been among the top-voted wishes in several [[:m:Community Wishlist Survey|Community Wishlist Surveys]], e.g. [[:m:Community Wishlist Survey 2017/Editing/VisualEditor: Allow editing of auto-generated references before adding them|2017]], [[:m:Community Wishlist Survey 2019/Citations/VisualEditor: Allow references to be named|2019]], [[:m:Community Wishlist Survey 2022/Editing/VisualEditor should use human-like names for references|2022]] or [[:m:Community Wishlist Survey 2023/Editing/VisualEditor should use proper names for references|2023]]. We would like your input on the [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Proposed solutions|solutions]] proposed on our project page: '''[[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names]]'''. We are considering several options, which can be combined if desired by the community. * Changing the default pattern for automatically generated reference names (currently <code>":n"</code>, e.g. <code>":0"</code>, <code>":1"</code>...) to use the [[:mw:Help:Reference Previews#Exposed reference types|reference type]] instead (e.g. <code>"book_reference-1"</code>). * Providing a simple mechanism for communities to configure a different default name. * Generating automatic reference names based on the [[:en:domain name|domain name]] (if it’s a web citation). * Generating automatic reference names based on template parameters (e.g. "title" or "last"+"first") – defined by the community. === Feedback === [[:m:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names|Visit our project page]] to read about our proposal in detail and share your thoughts [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/References/VisualEditor automatic reference names#Request for comment|on metawiki]]. '''Please note''': We will only implement a solution if there’s clear consensus among the global community. Our intention is not to build the perfect solution, but to find a simple and lean one that alleviates the pain caused by auto generated names. We are aware that some experienced VisualEditor users might prefer an option to manually change reference names in VisualEditor, but such a UX intervention is difficult to achieve across reference types and thus out of scope for our team, we can only improve the auto-naming mechanism. We are happy about suggestions for improving certain details of the proposed solutions. Any other feedback and alternative proposals are also welcome – even though it’s out of scope for us, it might still be relevant for future work on this topic. Please support us interpreting consensus by clearly indicating your opinion (e.g. by using support/neutral/oppose templates). We are aware of [[:en:WP:NOTVOTE]], but given that we are facilitating this discussion with users from different wikis, potentially commenting in their native language, clearly indicating your position helps us avoid misunderstandings. Thank you for participating!</div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|разговор]])</bdi> 12:15, 19 март 2026 (CET) <!-- Пораката ја испрати Корисник:Johannes Richter (WMDE)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/MassMessageRecipients&oldid=30281362 --> == New Rapid Funds in CEE – global support now closer to your local activities == Hi everyone, '''Starting from 1 April 2026''', the CEE Hub will begin reviewing and supporting Rapid Fund applications for Central and Eastern Europe, in close cooperation with the Wikimedia Foundation. This change is part of our shared effort to bring support closer to communities and make the process more accessible and responsive to local contexts. You will still apply through the same system (Fluxx), and WMF will continue handling contracts and fund transfers. What changes is that the CEE Hub becomes your first point of contact, offering guidance, reviewing applications, and staying closer to your ideas throughout the process. We encourage you to reach out to [[:m:User:TRistovski-CEEhub|Toni]], our Grants Specialist before applying. A short conversation can help clarify your idea and make things smoother from the start. * ☝️ Rapid Funds remain open year-round (with possible delays in June and December). * ☝️ For Central Asian communities: the process stays the same – you continue applying directly through WMF. Join our online Q&A session to learn more (same content, two options to join): * 2 April, 5:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 1|register here]]) * 8 April 7:00 PM CEST (UTC +2; [[:m:Event:CEE Hub Rapid Fund Q&A Nr. 2|register here]]) More info & contact: '''[[:m:CEE Hub Rapid Funds|Wikimedia CEE Hub/Rapid Grants]]''' --[[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 13:21, 31 март 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:TRistovski-CEEhub@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Global_message_delivery/Targets/CEE_Hub&oldid=29670168 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Пораката ја испрати Корисник:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Action Required: Update templates/modules for electoral maps (Migrating from P1846 to P14226) == Hello everyone, This is a notice regarding an ongoing data migration on Wikidata that may affect your election-related templates and Lua modules (such as <code>Module:Itemgroup/list</code>). '''The Change:'''<br /> Currently, many templates pull electoral maps from Wikidata using the property [[:d:Property:P1846|P1846]], combined with the qualifier [[:d:Property:P180|P180]]: [[:d:Q19571328|Q19571328]]. We are migrating this data (across roughly 4,000 items) to a newly created, dedicated property: '''[[:d:Property:P14226|P14226]]'''. '''What You Need To Do:'''<br /> To ensure your templates and infoboxes do not break or lose their maps, please update your local code to fetch data from [[:d:Property:P14226|P14226]] instead of the old [[:d:Property:P1846|P1846]] + [[:d:Property:P180|P180]] structure. A [[m:Wikidata/Property Migration: P1846 to P14226/List|list of pages]] was generated using Wikimedia Global Search. '''Deadline:'''<br /> We are temporarily retaining the old data on [[:d:Property:P1846|P1846]] to allow for a smooth transition. However, to complete the data cleanup on Wikidata, the old [[:d:Property:P1846|P1846]] statements will be removed after '''May 1, 2026'''. Please update your modules and templates before this date to prevent any disruption to your wiki's election articles. Let us know if you have any questions or need assistance with the query logic. Thank you for your help! [[User:ZI Jony|ZI Jony]] using [[User:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] <small>([[User talk:MediaWiki message delivery|разговор]])</small> 19:11, 3 април 2026 (CEST) <!-- Пораката ја испрати Корисник:ZI Jony@metawiki преку списокот на https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Non-Technical_Village_Pumps_distribution_list&oldid=29941252 --> eayua6nz37okxxprimiipkzxp4kkywq 0 23509 5533895 5533580 2026-04-03T14:40:11Z Andrew012p 85224 5533895 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Emperor Showa.jpg|thumb|300px|Царот Хирохито сликан во Кјото, 1928.]] '''Хирохито''' ([[јапонски]]: 裕仁, {{роден на|29|април|1901}} — {{починал на|7|јануари|1989}}) — [[цар на Јапонија]] од [[1926]] до неговата смрт. Во Јапонија е познат по неговото посмртно име Шоова Тенноо (јапонски: 昭和天皇). Првиот дел на неговото владеење ([[1926]] — [[1945]]) се случило во времето кога се зајакнувала воената сила на [[влада]]та. Иако [[Устав]]от пропишувал дека само царот смеел да управува со Јапонското царство и неговата [[армија|војска]] и [[воена морнарица]], вистинската ситуацијата била поинаква. Тој всушност претставувал само фигура. [[Политика]]та на тогашната влада довела до [[војна]] со [[Кина]] ([[1937]] — [[1945]]) и [[Втората светска војна]]. Како последица на тоа, и до денес кај некои жители на азиски држави окупирани од страна од јапонската царска армија, често имаат непријателски однос кон јапонското царско семејство.<ref>Ponsonby-Fane, Richard Arthur Brabazon (1959). The Imperial House of Japan. Ponsonby Memorial Society.</ref> По јапонскиот пораз во Втората светска војна, [[САД]] преку генералот [[Даглас Мекартур]] му дозволила на Хирохито да продолжи со неговото владеење, но без традиционалното тврдење дека бил потомок на „Сончевиот Бог“ поради што биле жртвувани многу животи за текот на војната ([[камиказе]]). На Хирохито и Јапонија им се овозможило да се концентрираат на развивање на економијата во кој домен државата стекнала голем напредок. Во натамошното владеење на Хирохито тој станал активен член во општиот јапонски живот. Извршувал многу служби како поглавар на државата со силна јавна присутност во разни церемонии и сл. Неговата улога понатаму многу придонела во поправање и подобрување на дипломатската слика на Јапонија. == Втора светска војна == По завршувањето на Втората светска војна, многумина го сметале Хирохито за лично одговорен за нејзиното започнување, додека други, вклучувајќи ја и американската окупациска администрација, инсистирале на тоа дека царот бил само формален шеф на државата, а целата вистинска власт била во рацете на војската. Многу луѓе во [[Кина]], [[Тајван]], [[Кореја]] и [[Југоисточна Азија]] гледале во Хирохито „азискиот [[Адолф Хитлер|Хитлер]]“ и барале тој да биде казнет како воен злосторник. Сè до самиот почеток на војната, Хирохито дејствувал строго според протоколот, држејќи се настрана од вистинското донесување одлуки. На 4 септември 1941 г., јапонскиот кабинет на министри се состанал за да ги разгледа воените планови подготвени од Императорскиот генералштаб и одлучил: {{цитат|Нашата Империја, со цел за самоодбрана и самоодржување, ќе ги заврши подготовките за војна... [и ќе биде] ...подготвена да започне, доколку е потребно, војна со Соединетите Држави, Велика Британија и Холандија. Нашата Империја истовремено ќе ги преземе сите можни дипломатски напори во однос на Соединетите Држави и Велика Британија за да се обиде да ги постигне нашите цели... Во случај да не биде постигнат дипломатски напредок во рок од првите 10 дена од октомври, донесуваме одлука веднаш да започнеме воени дејствија.}} [[File:Hirohito wartime.jpg|thumb|Царот на Јапонија, Хирохито, во воена униформа.]] „Целите“ за кои станувало збор биле јасно дефинирани: немешање во војната во Кина и во плановите за влез на војските во поранешните [[Франција|француски]] колонии во [[Индокина]], незголемување на американските и британските воени сили во тој регион и укинување на економската блокада на Јапонија. На 5 септември, премиерот [[Фумимаро Коное]] го одобрил нацртот на царскиот указ. Истата вечер се одржала приватна средба со царот на која присуствувале Коное, началникот на штабот на морнарицата, адмирал [[Осами Нагано]], и началникот на штабот на армијата, генерал [[Хаџиме Сугијама]]. Хирохито прашал дали е реално да се победат западните сили во директен конфликт; Сугијама одговорил потврдно, на што царот го прекорил: {{почеток на цитат}} '''Царот:''' Ако на крајот мораме да започнеме воени дејствија, имаме ли шанси за победа?<br> '''Сугијама:''' Да, имаме.<br> '''Царот:''' За време на Кинескиот инцидент, армијата ми велеше дека ќе постигнеме мир веднаш штом ги нападнеме со три дивизии. Сугијама, вие тогаш бевте министер за војна...<br> '''Сугијама:''' Кина е огромна територија со многу патишта за влез и излез, па се соочивме со неочекувани тешкотии...<br> '''Царот:''' Не ве ли предупредував за тоа секојпат? Сугијама, зарем ме лажете? {{оригинален текст|en|Emperor: In the event we must finally open hostilities, will our operations have a probability of victory?<br> Sugiyama: Yes, they will.<br> Emperor: At the time of the China incident, the army told me that we could achieve peace immediately after dealing them one blow with three divisions. Sugiyama, you were army minister at that time...<br> Sugiyama: China is a vast area with many ways in and many ways out, and we met unexpectedly big difficulties...<br> Emperor: Didn't I caution you each time about those matters? Sugiyama, are you lying to me?}} {{крај на цитат|извор=Brix, Herbert P.}} Адмиралот Нагано подоцна раскажувал: „Никогаш не сум го видел царот да упатува прекор со таков тон; лицето му поцрвене и тој речиси викаше“. Хирохито бил длабоко загрижен поради одлуката воените подготовки да се стават пред дипломатските напори. На следниот состанок, кршејќи го вековниот протокол, тој им поставил директни прашања на воените водачи и инсистирал мировните напори да продолжат до последната можност. Сепак, сите учесници на советувањето биле согласни дека војната е подобра опција од дипломатијата. Во тој момент, царот ги изненадил сите присутни прекинувајќи го своето традиционално молчење. Тој инсистирал на мировно решение и прочитал песна напишана од неговиот дедо, царот [[Муцухито|Меиџи]], во која се изразувал страв дека „жестоката бура и разбеснетите бранови ќе го нарушат мирот на морето“. Сепак, и покрај волјата на царот, подготовките за војна продолжиле без промени. Набрзо дошло со смена во кабинетот — Коное поднел оставка, а на негово место дошол генералот [[Хидеки Тоџо]]. На 8 декември (7 декември на Хаваите) 1941 г., со [[Напад на Перл Харбор|ненадеен напад]] на американската флота во пристаништето Перл Харбор, јапонските сили ги започнале воените дејствија. Истовремено започнала и инвазијата на Југоисточна Азија. Откако нацијата стапила во војна, Хирохито ги отфрлил своите сомнежи и дејствувал како [[Патриотизам|патриот]], силно заинтересиран за воена победа. Во првите шест месеци, сите битки завршувале со победи за Јапонија, но со текот на времето, царот и нацијата почнале да сфаќаат дека ситуацијата станува критична. == Наводи == {{наводи}} {{Јапонски императори}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Цареви на Јапонија]] [[Категорија:Јапонски зоолози]] [[Категорија:Носители на Големиот крст од посебна класа на Орденот за заслуги за СР Германија]] cmdjryj6ys4d5kufn6btycctqzf2gze 5533896 5533895 2026-04-03T14:41:05Z Andrew012p 85224 5533896 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Emperor Showa.jpg|thumb|300px|Царот Хирохито сликан во Кјото, 1928.]] '''Хирохито''' ([[јапонски]]: 裕仁, {{роден на|29|април|1901}} — {{починал на|7|јануари|1989}}) — [[цар на Јапонија]] од [[1926]] до неговата смрт. Во Јапонија е познат по неговото посмртно име Шоова Тенноо (јапонски: 昭和天皇). Првиот дел на неговото владеење ([[1926]] — [[1945]]) се случило во времето кога се зајакнувала воената сила на [[влада]]та. Иако [[Устав]]от пропишувал дека само царот смеел да управува со Јапонското царство и неговата [[армија|војска]] и [[воена морнарица]], вистинската ситуацијата била поинаква. Тој всушност претставувал само фигура. [[Политика]]та на тогашната влада довела до [[војна]] со [[Кина]] ([[1937]] — [[1945]]) и [[Втората светска војна]]. Како последица на тоа, и до денес кај некои жители на азиски држави окупирани од страна од јапонската царска армија, често имаат непријателски однос кон јапонското царско семејство.<ref>Ponsonby-Fane, Richard Arthur Brabazon (1959). The Imperial House of Japan. Ponsonby Memorial Society.</ref> По јапонскиот пораз во Втората светска војна, [[САД]] преку генералот [[Даглас Мекартур]] му дозволила на Хирохито да продолжи со неговото владеење, но без традиционалното тврдење дека бил потомок на „Сончевиот Бог“ поради што биле жртвувани многу животи за текот на војната ([[камиказе]]). На Хирохито и Јапонија им се овозможило да се концентрираат на развивање на економијата во кој домен државата стекнала голем напредок. Во натамошното владеење на Хирохито тој станал активен член во општиот јапонски живот. Извршувал многу служби како поглавар на државата со силна јавна присутност во разни церемонии и сл. Неговата улога понатаму многу придонела во поправање и подобрување на дипломатската слика на Јапонија. == Втора светска војна == По завршувањето на Втората светска војна, многумина го сметале Хирохито за лично одговорен за нејзиното започнување, додека други, вклучувајќи ја и американската окупациска администрација, инсистирале на тоа дека царот бил само формален шеф на државата, а целата вистинска власт била во рацете на војската. Многу луѓе во [[Кина]], [[Тајван]], [[Кореја]] и [[Југоисточна Азија]] гледале во Хирохито „азискиот [[Адолф Хитлер|Хитлер]]“ и барале тој да биде казнет како воен злосторник. Сè до самиот почеток на војната, Хирохито дејствувал строго според протоколот, држејќи се настрана од вистинското донесување одлуки. На 4 септември 1941 г., јапонскиот кабинет на министри се состанал за да ги разгледа воените планови подготвени од Императорскиот генералштаб и одлучил: {{цитат|Нашата Империја, со цел за самоодбрана и самоодржување, ќе ги заврши подготовките за војна... [и ќе биде] ...подготвена да започне, доколку е потребно, војна со Соединетите Држави, Велика Британија и Холандија. Нашата Империја истовремено ќе ги преземе сите можни дипломатски напори во однос на Соединетите Држави и Велика Британија за да се обиде да ги постигне нашите цели... Во случај да не биде постигнат дипломатски напредок во рок од првите 10 дена од октомври, донесуваме одлука веднаш да започнеме воени дејствија.}} [[File:Hirohito wartime.jpg|thumb|Царот на Јапонија, Хирохито, во воена униформа.]] „Целите“ за кои станувало збор биле јасно дефинирани: немешање во војната во Кина и во плановите за влез на војските во поранешните [[Франција|француски]] колонии во [[Индокина]], незголемување на американските и британските воени сили во тој регион и укинување на економската блокада на Јапонија. На 5 септември, премиерот [[Фумимаро Коное]] го одобрил нацртот на царскиот указ. Истата вечер се одржала приватна средба со царот на која присуствувале Коное, началникот на штабот на морнарицата, адмирал [[Осами Нагано]], и началникот на штабот на армијата, генерал [[Хаџиме Сугијама]]. Хирохито прашал дали е реално да се победат западните сили во директен конфликт; Сугијама одговорил потврдно, на што царот го прекорил: {{почеток на цитат}} '''Царот:''' Ако на крајот мораме да започнеме воени дејствија, имаме ли шанси за победа?<br> '''Сугијама:''' Да, имаме.<br> '''Царот:''' За време на Кинескиот инцидент, армијата ми велеше дека ќе постигнеме мир веднаш штом ги нападнеме со три дивизии. Сугијама, вие тогаш бевте министер за војна...<br> '''Сугијама:''' Кина е огромна територија со многу патишта за влез и излез, па се соочивме со неочекувани тешкотии...<br> '''Царот:''' Не ве ли предупредував за тоа секојпат? Сугијама, зарем ме лажете? {{оригинален текст|en|Emperor: In the event we must finally open hostilities, will our operations have a probability of victory?<br> Sugiyama: Yes, they will.<br> Emperor: At the time of the China incident, the army told me that we could achieve peace immediately after dealing them one blow with three divisions. Sugiyama, you were army minister at that time...<br> Sugiyama: China is a vast area with many ways in and many ways out, and we met unexpectedly big difficulties...<br> Emperor: Didn't I caution you each time about those matters? Sugiyama, are you lying to me?}} {{крај на цитат|извор=Брикс, Херберт П.}} Адмиралот Нагано подоцна раскажувал: „Никогаш не сум го видел царот да упатува прекор со таков тон; лицето му поцрвене и тој речиси викаше“. Хирохито бил длабоко загрижен поради одлуката воените подготовки да се стават пред дипломатските напори. На следниот состанок, кршејќи го вековниот протокол, тој им поставил директни прашања на воените водачи и инсистирал мировните напори да продолжат до последната можност. Сепак, сите учесници на советувањето биле согласни дека војната е подобра опција од дипломатијата. Во тој момент, царот ги изненадил сите присутни прекинувајќи го своето традиционално молчење. Тој инсистирал на мировно решение и прочитал песна напишана од неговиот дедо, царот [[Муцухито|Меиџи]], во која се изразувал страв дека „жестоката бура и разбеснетите бранови ќе го нарушат мирот на морето“. Сепак, и покрај волјата на царот, подготовките за војна продолжиле без промени. Набрзо дошло со смена во кабинетот — Коное поднел оставка, а на негово место дошол генералот [[Хидеки Тоџо]]. На 8 декември (7 декември на Хаваите) 1941 г., со [[Напад на Перл Харбор|ненадеен напад]] на американската флота во пристаништето Перл Харбор, јапонските сили ги започнале воените дејствија. Истовремено започнала и инвазијата на Југоисточна Азија. Откако нацијата стапила во војна, Хирохито ги отфрлил своите сомнежи и дејствувал како [[Патриотизам|патриот]], силно заинтересиран за воена победа. Во првите шест месеци, сите битки завршувале со победи за Јапонија, но со текот на времето, царот и нацијата почнале да сфаќаат дека ситуацијата станува критична. == Наводи == {{наводи}} {{Јапонски императори}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Цареви на Јапонија]] [[Категорија:Јапонски зоолози]] [[Категорија:Носители на Големиот крст од посебна класа на Орденот за заслуги за СР Германија]] hv97ttazpfqo8l1b6vbztfq5krrbz9l 0 25018 5534180 5421518 2026-04-04T09:51:05Z Buli 2648 5534180 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Instrucciòn de Mùsica sobre la Guitarra Española - JohnOfAustria.jpg|мини|десно|250п|Гаспар Санз]] '''Гаспар Санз''' ({{langx|es|Gaspar Sanz}}) ([[4 април]] [[1640]] – [[1710]]) — [[Шпанија|шпански]] [[композитор]] и [[свештеник]] роден во [[Каланда]] во регионот [[Арагон]]. Станал доминантна фигура во [[Шпанија|шпанската]] [[барокна музика]], и извршил силно влијание врз неколку композитори низ вековите. На пример, неговото дело ''Instrucción de música sobre la Guitarra Española'' („Вовед во музиката за шпанска гитара“) во голема мера оставило силно влијание врз [[Хоакин Родриго]] „[[Фантазија за еден господин]]“. Оваа книга исто така е голем извор за употребата и свирењето на [[барокна гитара|барокната гитара]]. Санз се здобил со голема слава заради овие книги, како и неговото дело „[[Шпанска свита (Санз)|Шпанска свита]]“. == Поврзано == * [[Барокна гитара]] * [[Класична гитара]] * [[Репертоар за класична гитара]] {{Шпанија-музичар-никулец}} {{класична гитара}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Санз, Гаспар}} [[Категорија:Шпански музичари]] [[Категорија:Шпански композитори]] [[Категорија:Шпански класични гитаристи]] [[Категорија:Композитори за гитара]] [[Категорија:Луѓе од Арагон]] [[Категорија:Родени во 1640 година]] [[Категорија:Починати во 1710 година]] a3ezvnnrdk3y61fqhyvazt30epz511x 0 25493 5534182 5528403 2026-04-04T09:52:22Z Buli 2648 5534182 wikitext text/x-wiki {{Infobox Scientist |name = Џон Непер |box_width = 250px |image = John Napier of Merchiston, 1616.jpg |image_width = 250px |caption = Портрет на Џон Непер |birth_date = 1550 |birth_place = [[Мерчистонски замок]], [[Единбург]] |death_date = 4 април {{death year and age|1617|1550}} |death_place = Единбург |citizenship = [[Податотека:Flag of Scotland.svg|22п]] [[Кралство Шкотска]] |nationality = [[Шкотска|Шкот]] |ethnicity = |field = [[математичар]] |work_institutions = |alma_mater = [[Сент Ендрјуз (универзитет)|Сент Ендрјуз]] |doctoral_advisor = |doctoral_students = |known_for = [[логаритам|логаритми]] <br /> [[Неперови коски]] <br /> [[децимална запирка]] |author_abbrev_bot = |author_abbrev_zoo = |influences = [[Хенри Бригс]] |influenced = |prizes = |religion = [[Црква на Шкотска]] |footnotes = |signature = }} '''Џон Непер од Мерчистон''' ([[анг.]] ''John Napier of Merchiston'', [[1550]] – [[4 април]] [[1617]]), наречен '''Чудесниот Мерчистон''' (''Marvellous Merchiston'') — [[Шкотска|шкотски]] [[математика|математичар]], [[физика|физичар]], [[астрономија|астроном]]/[[астрологија|астролог]] и Осми [[Лерд]] од Мерчистон. Најпознат е по изумувањето на [[логаритам|логаритмите]] и [[Неперови коски|Неперовите коски]], како и заживувањето на употребата на [[децимална запирка|децималната запирка]]. Неговото родно место, [[Мерчистонски замок|Мерчистонскиот замок]], [[Единбург]] денес е дел од [[Неперов универзитет|Неперовиот универзитет]]. Починал од [[костобол]] и бил погребан во црквата Св. Кутберт, [[Единбург]]. == Напредоци во математиката == Непер е малку познат вон математичарските и инженерските кругови, за чиј напредок тој направил многу. Со помош на [[Логаритам|логаритмите]] рачните пресметувања станале многу полесни и побрзи, и така тие го трасирале патот за многу други пронајдоци и напредци. Неговото дело, ''Mirifici Logarithmorum Canonis Descriptio,'' има 37 страници објасненија и 90 страници со таблици ([[логаритамски таблици]]), со чија помош [[астрономија]]та, [[динамика (механика)|динамиката]], [[физика]]та и [[астрологијата]] продолжиле да се развиваат. Изумител е и на направата за множење наречена [[Неперови коски]]. == Теологија == Непер ги употребил своите математички способности во [[теологија]]та, каде со помош на [[Откровение]]то ја предвидувал [[Апокалипса]]та. Според неговото мислење, крајот на светот требал да дојде во 1688 или 1700. Некаде среќаваме и тврдења дека Непер бил и [[некромантија|некромант]]; меѓутоа знаеме дека во тоа време ваквите неосновани обвиненија брз научно талентирани лица биле честа појава. == Почести == По Непер се именувани повеќе нешта, како на пример единицата [[непер]], која е алтернатива на [[децибел]]от во [[електроинженерство]]то, [[Неперов универзитет|Неперовиот универзитет]] во Единбург, [[Непер (кратер)|кратерот Непер]] на [[Месечина]]та<ref>[http://planetarynames.wr.usgs.gov/jsp/FeatureNameDetail.jsp?feature=64377 Непер] - Билтен на планетарната номенклатура – УСГС Астрогеологија {{en}}</ref>, како и еден [[астероид]] во [[1992]] - [[7096 Непер]]. == Дела == * (1593) ''A Plaine Discovery of the Whole Revelation of St. John''. * (1614) ''Mirifici logarithmorum canonis descriptio'' (превод на англиски од [[Едвард Рајт]], издадено 1616 г). * (1617) ''[http://books.google.com/books?id=Vhc1AAAAcAAJ Rabdologiæ seu Numerationis per Virgulas libri duo]'' (посмртно издадено). * (1619) ''[http://books.google.com/books?id=VukHAQAAIAAJ Mirifici logarithmorum canonis constructio]'' (напирашно пред ''Descriptio'', но издадено посмртно од син му Роберт) * (1839) ''[http://books.google.com/books?id=Iu0HAAAAQAAJ&pg=3#PRA1-PA3,M1 De arte logistica]'' == Поврзано == * [[Непер]] - единица * [[Логаритам]] * [[Логаритамска таблица]] * [[Неперови коски]] * [[Јост Бирги]] — независнен изумител на логаритмите == Наводи == {{наводи}} * {{MacTutor Biography|id=Napier}} * Диплудис, Александрос. [http://www.cee.hw.ac.uk/~greg/calculators/napier/index.html Отпрашување на Неперовите коски.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070203233116/http://www.cee.hw.ac.uk/~greg/calculators/napier/index.html |date=2007-02-03 }} Универзитет Хериот-Ват, 1997. {{en}} * "John Napier." ''Math & Mathematicians: The History of Math Discoveries around the World.'' 2 тома. U*X*L, 1999. {{en}} * [http://www.thocp.net/biographies/napier_john.html Џон Непер] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150908025125/http://www.thocp.net/biographies/napier_john.html |date=2015-09-08 }} {{en}} * [http://johnnapier.com/ Кратка биографија и превод на делата за логаритми] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081228100129/http://www.johnnapier.com/ |date=2008-12-28 }} {{en}} * Џонстон, Ијан. [http://news.scotsman.com/scitech.cfm?id=523542005 Шкотскиот генијалец кој го трасирал патот за Њутновите откритија] {{en}} * [http://www.rwgrayprojects.com/rbfnotes/trig/strig/strig.html Вовед во сферичната тригонометрија] Со расправа за Неперовиот круг и Неперовите правила {{en}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Непер, Џон}} [[Категорија:Луѓе од Единбург]] [[Категорија:Шкотски астролози]] [[Категорија:Шкотски астрономи]] [[Категорија:Шкотски пронаоѓачи]] [[Категорија:Шкотски математичари]] [[Категорија:Шкотски физичари]] [[Категорија:Шкотски теолози]] [[Категорија:Математичари од 16 век]] [[Категорија:Математичари од 17 век]] [[Категорија:Починати во Единбург]] [[Категорија:Родени во 1550 година]] [[Категорија:Починати во 1617 година]] 0x28gfkrnqbvn0fllhkbw824djlkyi9 10 27909 5534072 4757871 2026-04-03T21:30:01Z Dandarmkd 31127 5534072 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#if:{{{1|{{{id|{{{author|}}}}}}}}}|[[scores:Category:{{{1|{{{id|{{{author}}}}}}}}}|{{{descr|Слободни партитури}}} од {{{2|{{{cname|{{PAGENAME}}}}}}}}]] на проектот „[[Меѓународна библиотека на партитури]]“ (IMSLP){{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|[[Категорија:Композитори со врски на IMSLP]]}}}}<!-- -->{{#if:{{{work|}}}|[[scores:{{{work}}}|{{{cname|{{PAGENAME}}}}}]]{{#if:{{{work2|}}}|, [[scores:{{{work2}}}|{{{cname2}}}]]}}{{#if:{{{work3|}}}|, [[scores:{{{work3}}}|{{{cname3}}}]]}}{{#if:{{{work4|}}}|, [[scores:{{{work4}}}|{{{cname4}}}]]}}{{#if:{{{work5|}}}|, [[scores:{{{work5}}}|{{{cname5}}}]]}}{{#if:{{{work6|}}}|, [[scores:{{{work6}}}|{{{cname6}}}]]}}{{#if:{{{work7|}}}|, [[scores:{{{work7}}}|{{{cname7}}}]]}}{{#if:{{{work8|}}}|, [[scores:{{{work8}}}|{{{cname8}}}]]}}{{#if:{{{work9|}}}|, [[scores:{{{work9}}}|{{{cname9}}}]]}}{{#if:{{{work10|}}}|, [[scores:{{{work10}}}|{{{cname10}}}]]}}: {{{descr|Партитури}}} на проектот „[[Меѓународна библиотека на партитури]]“{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|[[Категорија:Дела со врски на IMSLP]]}}}}{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|0|[[Категорија:Статии со врски од проектот „Меѓународна библиотека на партитури]]|}}</includeonly><noinclude> {{Документација}} </noinclude> bo6rd8vrjo95a2rmlzbkxsjc0ctyy17 0 29110 5534159 4876294 2026-04-04T06:53:32Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Тејлорова формула]] на [[Тејлоров ред]] 4876294 wikitext text/x-wiki {{Анализа}} Во [[математика]]та, '''Тејлоровата [[формула]]''' позната уште и како '''развој на Тејлор''' (Taylor, Brook, [[1685]]-[[1731]] - [[Англија|англиски]] математичар), [[математички израз|израз]] со помош на кој може да се изврши апроксимација (проценка) на некоја [[Пресликување|функција]] на даден [[интервал]]. Апроксимацијата се задава како конечна сума од полиноми составена од изрази при што секој собирок од сумата зависи од некој [[Диференцијално сметање|извод]] на почетната функција. Доколку сумирањето продолжи до бесконечност - тогаш добиениот развој (т.е. веќе - [[ред]]) ја дава точната проценка на функцијата (наместо приближната при конечните суми!). За ова во математиката се користи терминот: ''разложување во тејлоров ред''. = Формална дефиниција = Прво ќе го дадеме тејлоровиот рзавој за функции од една реална променлива. Нека <math>\ [p,q]</math> е интервал и нека функцијата <math>\ f</math> е дефинирана на тој интервал и нека е барем <math>\ n+1</math> пати диференцијабилна на тој интервал. Тогаш во точката <math>\ x \in [p,q]</math> таа функција може да се апроксимира, т.е. процени како: <math>f(x) =</math><br /> <math>f(a) + \frac{f^\prime(a)}{1!}(x-a) + \frac{f^{\prime \prime}(a)}{2!}(x-a)^2+ \cdots + \frac{f^{(n)}(a)}{n!}(x-a)^n + R_{n+1}(x)</math> каде <math>\ f^\prime(a),...,f^{(n)}(a)</math> се соодветните изводите на функцијата во произволна точка <math>\ a \in [p,q]</math>, додека членот <math>R_{n+1}</math> се нарекува остаток и може да се зададе во една од следниве три (еквивалентни) форми: :: <math>R_{n+1}=\frac{f^{(n+1)}(\xi)}{(n+1)!}(x-a)^{n+1}, \,\,\ \xi\in [p,q]</math> :: <math>R_{n+1}=\frac{f^{(n+1)}(a+(x-a)\theta)}{(n+1)!}(x-a)^{n+1}, \,\,\ \theta \in [0,1]</math> :: <math>R_{n+1}=-\frac{1}{n!} \int_a^x f^{(n+1)}(t)\cdot t^n \,dt</math> Значењето на тејлоровиот развој на функцијата е следново: нека <math>\ f(x)</math> е функција која има тејлоров развој како погорниот и нека избереме конечен број собироци (полиноми) од редот - на пример првите <math>\ n</math> полиноми - и нека дефинираме полиномна функција <math>\ g(x)</math> која е претставена со тие полиноми. Имајќи го предвид горниот равој, таа функција би изгледала: :: <math>g(x) = f(a) + \frac{f^\prime(a)}{1!}(x-a) + \frac{f^{\prime \prime}(a)}{2!}(x-a)^2+ \cdots + \frac{f^{(n)}(a)}{n!}(x-a)^n</math> Тогаш во непосредна околина на точката <math>\ a</math> функциите би имале ''исти'' својства, т.е. би можело да се рече дека функцијата <math>\ g(x)</math> ќе ја „имитира“ (апроксимира) <math>\ f(x)</math> во поглед на својствата, па дури и графикот. Колку повеќе собироци земеме од развојот - толку ќе биде поширока околината на која <math>\ g</math> ќе ја апроксимира <math>\ f</math>, но и апроксимацијата ќе биде подобра (поточна). Идеално, ако функцијата е бесконечен број пати диференцијабилна на интервалот и ако ги земеме сите членови на развојот, т.е. ако допуштиме <math>\ n \to \infty</math>, тогаш добиваме дека функцијата може да се разложи во степенски ред: :: <math>\ f(x) = \sum_{n=0}^\infty \frac{f^{(n)}(a)}{n!}(x-a)^n</math> Ако во формулата на Тејлор ставиме <math>\ a=0</math>, тогаш го добиваме '''редот на Меклорин''' (Maclaurin, Colin, [[1698]]-[[1746]] - [[Шкотска|шкотски]] математичар) за функцијата <math>\ f</math> кој гласи: : <math>f(x) = f(0) + \frac{f^\prime(0)}{1!}x + \frac{f^{\prime \prime}(0)}{2!}x^2+ \cdots + \frac{f^{(n)}(0)}{n!}x^n + R_{n+1}(x)</math> и според функција и својствата е ист како и тејлоровиот. = Тејлоров развој на некои функции = Ќе го дадеме тејлоровиот развој на неколку основни функции. [[Податотека:sintay.svg|thumb|350px|Со растење на степенот во тејлоровата формула, апроксимацијата се приближува до точната функција. Сликата ја покажува функцијата <font color=#333333><math>\sin x</math></font> и тејлоровите апроксимации со полиноми до <font color=red>1</font>, <font color=orange>3</font>, <font color=yellow>5</font>, <font color=green>7</font>, <font color=blue>9</font>, <font color=indigo>11</font> и <font color=violet>13</font> степен (т.е. член од развојот).]] * '''[[Експоненцијална функција]]:''' : <math>\mbox{e}^x = \sum_{n=0}^\infty \frac{x^n}{n!} = 1+\frac{x}{1} + \frac{x^2}{2!} + \frac{x^3}{3!} +...</math> <math></math> * '''[[Тригонометриски функции]]:''' : <math>\mbox{sin}x= \sum_{n=0}^\infty (-1)^n \frac{x^{2n+1}}{(2n+1)!} = x - \frac{x^3}{3!} + \frac{x^5}{5!} - \cdots</math> : <math>\mbox{cos}x= \sum_{n=0}^\infty (-1)^n \frac{x^{2n}}{(2n)!} = 1 - \frac{x^2}{2!} + \frac{x^4}{4!} - \cdots</math> : <math>\mbox{arcsin}x=x+\sum_{n=1}^\infty \left[ \frac{1\cdot 3 \cdot ... \cdot (2n-1)}{2\cdot 4 \cdot ... \cdot (2n)} \frac{x^{2n+1}}{2n+1} \right]</math> * '''[[Степенска функција]]:''' : <math> (1+x)^p= \sum_{n=0}^\infty \binom{p}{n}x^n = 1+ \binom{p}{1}x + \binom{p}{2} + ...</math> каде: <math>\binom{p}{k} = \frac{p(p-1)...(p-k+1)}{k!}</math> и каде <math>|x|<1</math> * '''[[Логаритам|Логатирамска функција]]:''' : <math>\mbox{ln}(1+x)=\sum_{n=1}^\infty (-1)^{n+1}\cdot \frac{x^n}{n} = x - \frac{x^2}{2} + \frac{x^3}{3} - \frac{x^4}{4} + \cdots</math> каде <math>|x|<1</math> <math></math> = Тејлорова формула за функции од повеќе променливи = Нека <math>\ f</math> реална функција од повеќе променливи која е дефинирана на отвореното множество <math>\ A \subseteq \mathbb{R}^n</math> и нека <math>\ [a,a+h] \subseteq A</math> е произволен n-сегмент и нека функцијата е (n+1)-пати диференцијабилна на сегментот. Тогаш важи: <math>f(a+h) = f(a) + \sum_{k=1}^n \frac{1}{k!} \left( h_1 \frac{\partial}{\partial x_1} + h_2 \frac{\partial}{\partial x_2} + \cdots + h_n \frac{\partial}{\partial x_n} \right)^k f(a) + R_{n+1}(a,h)</math> каде: : <math>R_{n+1}(a,h)=\frac{1}{(n+1)!} \left( h_1 \frac{\partial}{\partial x_1} + h_2 \frac{\partial}{\partial x_2} + \cdots + h_n \frac{\partial}{\partial x_n} \right)^{n+1} f(a+\theta h)</math> :: <math>h=\left( h_1,h_2,...,h_n \right), \theta \in (0,1)</math> [[Категорија:Математика]] [[Категорија:Математичка анализа]] [[Категорија:Реална анализа]] j8p9f2pqq1bssinqe58hbuu2fdk398k 0 33518 5534041 5457545 2026-04-03T20:37:14Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534041 wikitext text/x-wiki {{speciesbox | name = Домашно морско прасе | image = Two Adult Guinea Pigs (cropped).jpg | image_caption = Две возрасни единки | status = DOM | genus = Cavia | species = porcellus | authority = ([[Карл Линеј|Линеј]], [[Систем на природата|1758]]) | synonyms = {{расклопен список|{{список на видови |Mus porcellus| Линеј,&nbsp;1758 |Cavia cobaya| Палас,&nbsp;1766 |Cavia anolaimae| Ален,&nbsp;1916 |Cavia cutleri| Бенет,&nbsp;1836 |Cavia leucopyga| Кабанис,&nbsp;1848 |Cavia longipilis| Фитцингер,&nbsp;1879 }}}} }} '''Домашнo морскo прасe''' или '''заморец''' ({{науч|Cavia porcellus}}) — [[животно]] од семејството на [[морски прасиња|морските прасиња]] (''Caviidae'') и се чуваат претежно како домашни миленици. И покрај нивното име, немаат никаква врска со морето, ниту пак со свињите. Овие животни се [[глодач]]и и имаат по 4 прсти на предните, и по 3 прсти на задните нозе. Обично живеат од 3 до 8 години, но ако се хранат со трева и се пуштаат во природна околина, можат да достигнат и до 10 години старост. Ова животно е припитомен вид (''Cavia porcellus'') на јужноамериканското морско прасе. Личи на многу други морски прасиња по тоа што е дебело, со кратки нозе и е долго 25&nbsp;см. Има мали уши, нема надворешна опашка и има крзно, коешто е црно, жолто-кафено, крем, кафено, бело или комбинација на овие бои. Должината на влакното и составот варираат. Се храни, главно, со трева и со други зелени [[Растение|растенија]]. Припитомено е во времето пред [[Инки]]те, а било донесено во [[Европа]] во раните години на XVI век. Тоа е популарно домашно милениче и значајно животно за испитување. Морските прасиња играат значајна улога во испитувањата и проучувањата. Ова животно може да има свијоци на неговото крзно или пак да биде со рамно крзно. За чување: -Женките првиот полов однос мора да го имаат пред да наполнат 8 месеци и да се породат пред да наполнат една година, бидејќи карлицата зараснува, и ембрионот т.е малечките (2-5 во просек) не можат да излезат по природен пат и ќе треба да се изврши царски рез. -Ако имате едно морско прасе и сте решиле да вдомите уште едно, тогаш нивниот прв контакт нека биде на неутрална територија, морските прасиња бележат територија преку урината, како кучињата и ја бранат. Немојте да дозволите миленичињата уште од прв ден да не се сакаат, бидејќи тоа ќе остане така. -За одржувањето хигена нормално потребно е на секои 3-4 дена менување на пилевината, во зависност колку морски прасиња чувате. Капење може еднаш месечно и тоа со бебешки шампон без многу хемикалии или некоја купка за интимни делови, редовно чешлање, бидејќи склони се кон митарење, и на секој 2-3 месеци сечење на ноктите, бидејќи многу брзо растат и често се кршат. Исто така предните запчиња им се кршат, но тоа не треба да биде проблем бидејќи тие непрекинато растат. Ако го чувате во кафез нема потреба од камчиња за да ги тријат забите, туку тие тоа ќе го прават од оградата на кафезот. == Именување == === Латинско име === [[Податотека:Морско прасе - Зоо Скопје.jpg|десно|мини|250п|Морско прасе во [[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина Скопје]].]] [[Научно име|Научното име]] на општиот [[Вид (биологија)|вид]] е ''Cavia porcellus'', при што ''porcellus'' (поркелус) на [[латински]] значи „мало прасе“. ''Cavia'' (кавија) е на [[Новолатински јазик|новолатински]]; потекнува од кабијаи (cabiai), името на животното на јазикот на [[Калинци|галибските]] племиња, некогаш домородно во [[Француска Гвајана]].<ref>{{cite web|title = Cavy|publisher = Oxford English Dictionary online (subscription access required)|url = http://dictionary.oed.com/|access-date = 2007-04-25|archive-date = 2006-06-25|archive-url = https://web.archive.org/web/20060625103623/http://dictionary.oed.com/|url-status = dead}}</ref> Кабијаи може да биде прилагодување на португалската савија (çavia; сега savia), која сама по себе потекнува од [[Туписки јазик|тупискиот]] збор сауја (saujá), што значи [[стаорец]].<ref>{{cite dictionary|title = Definition of cavy|dictionary = Merriam-Webster Online|url = http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&va=cavy|access-date = 29 април 2021|archive-date = 2008-01-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20080121221309/http://www.m-w.com/cgi-bin/dictionary?book=Dictionary&va=cavy|url-status = dead}}</ref> === На други јазици === Заморчињата се нарекуваат куви (quwi) или хака (jaca) на [[кечуански јазик]] и куј (cuy) или кујо (cuyo) (множина cuyes, cuyos) на [[шпански јазик]] во [[Еквадор]], [[Перу]] и [[Боливија]].<ref name="diccionario">{{cite web|title=Diccionario de la Lengua Española|url=http://buscon.rae.es/draeI/|access-date=2007-03-12|publisher=Real Academia Española|language=es}}</ref> Името на животното алудира на [[Свиња|свињи]] на многу [[Јазици во Европа|европски јазици]]. [[Германски јазик|Германскиот]] збор за нив е меершвајнхен (Meerschweinchen), буквално „морско свинче“, на [[полски јазик]] тие се нарекувани свинка морска (świnka morska), на [[унгарски]] како тенгерималац (tengerimalac) и на [[руски]] како морскаја свинка (морская свинка). Ова потекнува од [[Средногорногермански јазик|средногорногерманското]] име мерсвин (merswin). Ова првично значело „[[делфин]]“ и се користело поради негодувачки звуци на животните (за кои се сметало дека се слични).<ref>Duden – ''Deutsches Universalwörterbuch''. 4. Aufl. Mannheim 2001. [CD-ROM]</ref> Постојат многу други, веројатно помалку научно засновани, објаснувања за германското име. На пример, едрените бродови кои застанувале за доснабдување во [[Новиот свет]] прибирале залихи на заморчиња, кои обезбедувале лесно пренослив извор на свежо месо. [[Француски јазик|Францускиот]] термин е кошон д'Анд (cochon d'Inde) (индиска свиња), или (кобај) (cobay); [[Холандија|Холанѓаните]] го нарекувале гине бихетје (Guines biggetje; гвинејско заморче), или кавија (cavia), во некои холандски наречја се вика шпансе рат (Spaanse rat; шпански стаорец); и на [[португалски]], заморчињата се именува како кобаија (cobaia), од [[Туписки јазик|тупискиот]] збор преку неговата латинизација или како поркињо да Индија (porquinho da Índia; индиско прасенце). Ова поврзување со свињи не е универзално меѓу европските термини; на пример, општиот збор на шпански е конехиљо де Индиас (conejillo de Indias; индиско зајче).<ref name=diccionario/> [[Кина|Кинезите]] го означуваат животното како туншу (豚鼠; свински глушец), а понекогаш и како хеланџу (荷蘭 豬; холандска свиња) или тијанџушу ( 天竺鼠; индиски глушец). [[Јапонски јазик|Јапонскиот]] збор за морско прасе е морумото (モルモット), што произлегува од името на друг глодач кој живее во планина, [[мрмот]]от. Ова е како морските прасиња биле нарекувани од холандските трговци, кои прво ги донеле во [[Нагасаки]] во 1843 година. Другиот, а поретко, јапонски збор за морско прасе, со употреба на [[канџи]], е тенџику-незуми (天竺鼠; てんじくねずず), буквално се преведува како индиски стаорец.<ref>{{Cite web|url=https://animals.japanesewithanime.com/animals/tenjikunezumi|title=tenjiku-nezumi – Meaning in Japanese {{!}} 天竺鼠 – Names of Animals in Japanese|website=animals.japanesewithanime.com|language=en-us|access-date=29 април 2021}}</ref> ==Исхрана == Морското прасе треба да се храни со [[зеленчук]], но никако марула, бидејќи содржи состојка која што го нагризува [[црн дроб|црниот дроб]]. Овошје можете да давате но не во толку големи количини како зеленчукот. Може јаболко, мандарина во зимно време, лубеница на лето, банана (во помали количини). Морските прасиња се тревопасни животни и не смее да им се дава месо и млечни производи. Млечните производи се особено кобни бидејќи предизвикуваат [[пролив]], кој предизвикува смрт на животното во рок од 4-5 часа. == Размножување == Мајката ги носи малите околу 70 дена и тие се раѓаат со нокти, заби, крзно и по неколку дена почнуваат да гризат. {{Животно-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Морски прасиња]] [[Категорија:Глодачи]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] 173000iowwadmse4586c1y4ngxm3vce 0 37556 5534209 5468047 2026-04-04T10:19:19Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5534209 wikitext text/x-wiki '''Хипербола'''<ref>{{ДРМЈ|хипербола}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|хипербола}}</ref> — [[троп]] поширок од зборот, а уметничката вредност ја добива по пат на претерување. Со хиперболата нештото се прикажува поголемо одошто е. Обратно од хипербола е [[литота]]. ==Примери== Народни песни: :[[Болен Дојчин]] :''Глава има колку еден казан,'' :''уши колку два таруна,'' :''очи има колку два шиника.'' :''Он ми сака голема таина:'' :''на ден ми сака една фурна леба,'' :''и ми сака по две бочви вино,'' :''и ми сака по бочва ракија,'' :''и ми сака по три млади крави…'' :Во секојдневниот говор: :''Милион пати ти реков да не го правиш тоа!'' :''Умрев од смеење!'' :''Тоа е најглупавата работа што сум ја слушнал.'' :''Таа исплака море од солзи.'' :''Завршувам за секунда!'' :''Смртно ми е досадно.'' ==Поврзано== * [[Литота]] ==Наводи== {{наводи}} {{лингвистика-никулец}} [[Категорија:Фигури (стилистика)]] [[Категорија:Реторички техники]] 0r6sqm4o4o4ulduo792b1sv81oaznsd 0 44470 5534038 4372431 2026-04-03T20:33:00Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534038 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Taxobox | color = lightblue | name = ''Petromyzon marinus'' | image = Sea Lamprey fish.jpg | image_width = 250px | image_caption = Морски змиулки на [[езерска пастрмка]] | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Cephalaspidomorphi]] | ordo = [[Змиулка|Petromyzontiformes]] | familia = [[Petromyzontidae]] | genus = '''''Petromyzon''''' | species = '''''P. marinus''''' | binomial = ''Petromyzon marinus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Лине]], [[1758]]) }} '''Морските змиулки''' се водни [[‘Рбетници|’рбетници]], вклучувајќи ги изумрените претставници и денешните форми, кои се и најпримитивни. Тие имаат рибовидна форма на телото. Во текот на целиот живот, како потпорен орган, кај нив функционира [[хорда]]та, а се појавува зачеток на ’рскавичен [[‘Рбетен столб|’рбет]]. Тие живеат полупаразитски во слатките и во солени води. Претставник е змиулката. {{биологија-никулец}} [[Категорија:‘Рбетници]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] edteflg9wdrhpoh09j46o48trrhhx62 0 60283 5534204 5465098 2026-04-04T10:12:24Z Buli 2648 /* Вкупно население */ 5534204 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Update}} {{Демографија на земја | country = [[Македонија]] |image = North Macedonia single age population pyramid 2020.png |image_size = 350 |caption = [[Популациска пирамида]] на Македонија во 2020 |size_of_population = {{decrease}} 1,836,713 (2021)<ref name="stat.gov.mk EN">{{cite web |title= Address by the Director of the State Statistical Office on the completion of the Census 2021 |url= https://popis2021.stat.gov.mk/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9C%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81-2021/ |accessdate= 2022-04-10 |archive-date= 2021-10-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20211001120918/https://popis2021.stat.gov.mk/%D0%90%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%B2%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B8/%D0%9E%D0%B1%D1%80%D0%B0%D1%9C%D0%B0%D1%9A%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%82-%D0%BD%D0%B0-%D0%94%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B8%D0%BE%D1%82-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0-%D0%BF%D0%BE-%D0%BF%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%B4-%D0%B7%D0%B0%D0%B2%D1%80%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B5%D1%82%D0%BE-%D0%BD%D0%B0-%D0%9F%D0%BE%D0%BF%D0%B8%D1%81-2021/ |url-status= dead }}</ref> |growth = {{decrease}} -0.32% (2020)<ref name="stat.gov.mk EN"/> |birth = {{decrease}} 9.2 на 1,000 (2020)<ref name="stat.gov.mk EN"/> |death = {{increaseNegative}} 12.4 на 1,000 (2020)<ref name="stat.gov.mk EN"/> |life = {{increase}} 76.40 години (2020) |life_male = {{increase}} 74.45 години (2020) |life_female = {{increase}} 78.41 години (2020) |infant_mortality = {{increaseNegative}} 6.7 на 1,000 (2020)<ref name="stat.gov.mk EN"/> |age_0-14_years = {{decrease}} 17.0% (2021) |age_15-64_years={{decrease}} 65.9% (2021) |age_65_years = {{increase}} 17.1% (2021) }} Оваа статија е за '''демографијата на Република Македонија'''. == Историја == === 19 век === Административните поделби во текот на 19 век имале влијание и врз демографските промени кај населението. Францускиот конзул Феликс де Божур, кој во почетокот на 19 век (1800-1817) пропатувал низ Македонија, соопштува дека турското население претежно живеело во градовите, додека христијанското население во селата. Овој податок го потврдуваат и останатите странски патеписци, кои во текот на 18 и во почетокот на 19 век патувале низ Македонија. Централните и најубавите места во градовите им припаѓала на Турците, кои во своите раце ги имале сите воени и административни права.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Сидоровска-Чуповска|first=Силвана|title=Македонските градови во 19 век|journal=Историја|publisher=Сојуз на историчарите на Република Македонија|volume=45|pages=45-54}}</ref> Кон крајот на 18 и во почетокот на 19 век започнал процесот на населување на градовите со жители од околните села. Тогаш за првпат во градовите, наспроти турското, грчкото и еврејското, ce појавило и македонското население, кое со текот на годините бројно почнало да ги надминува.<ref name=":0" /> Имотната несигурност и продолжениот терор придонеле да ce зголеми бројот на селското население, кое барало спас во поблиските градови. За зголемување на бројот на населението во градовите со жители од околните села, во значителна мера во прилог одела и зачестената појава на заразни болести (чума), која во годините 1810, 1812-1814, 1831, 1833-1836 го покосиле населението по македонските градови. Од друга страна, во овој период е евидентна и појавата на влашко население во градовите, кое бегајќи од теророт на [[Али-паша Јанински]], ce населувало во Македонија.<ref name=":0" /> Имајќи го предвид фактот што од страна на османлиските власти до средината на 19 век не бил извршен попис на населението, единствен извор за бројната состојба ce патеписите на странските патеписци и истажувачи. Тие во своите дела даваат иако целелосен впечаток за тоа како ce зголемувало населението во градовите во текот на првите десетлетија од 19 век. Приближна слика за демографските промени од крајот на 30-тите години на 19 век добиваме од францускиот научник [[Ами Буе]] (1794-1881), кој во 1836 и 1838 година пропатувал низ Македонија.<ref name=":0" /> === 20 век=== Демографската слика на Македонија значително се променила во текот на 20 век поради политички пресврти, војни и миграции. Пописот од 1948 година забележал население од 1.152.986 жители, а Македонците сочинувале 68,5% од населението. По Втората светска војна, Македонија станала дел од Социјалистичка Федеративна Република Југославија. Населението продолжи да расте, достигнувајќи го врвот од 2.033.964 во 1991 година. Од распадот на Југославија, Македонија се соочи со предизвици како што се економската нестабилност и емиграцијата. Пописот од 2021 година забележал население од 1.836.713 жители, а Македонците сочинувале 64,17% од населението. == Вкупно население == [[File:Population change in Macedonia (2002-2021).svg|right|thumb|456x456px|Промена на населението во % во периодот 2002-2021.]] {| class="wikitable" |- ! Година ! Население ! Стапка на раст ! Густина на<br> населеност на km² |- | align="center" | 1921|| align="center" | 808,724|| align="center" | -|| align="center" | 31.5 |- | align="center" | 1931|| align="center" | 949,958|| align="center" | +17.46%|| align="center" | 36.9 |- | align="center" | 1948|| align="center" | 1,152,986|| align="center" | +21.37%|| align="center" | 44.8 |- | align="center" | 1953|| align="center" | 1,304,514|| align="center" | +13.14%|| align="center" | 50.7 |- | align="center" | 1961|| align="center" | 1,406,003|| align="center" | +7.78%|| align="center" | 54.7 |- | align="center" | 1971|| align="center" | 1,647,308|| align="center" | +17.16%|| align="center" | 64.1 |- | align="center" | 1981|| align="center" | 1,909,136|| align="center" | +15.89%|| align="center" | 74.2 |- | align="center" | 1991|| align="center" | 2,033,964|| align="center" | +6.54%|| align="center" | 79.1 |- | align="center" | 1994|| align="center" | 1,945,932|| align="center" | -4.33%|| align="center" | 75.7 |- | align="center" | 2002|| align="center" | 2,022,547|| align="center" | +3.94%|| align="center" | 78.7 |- | align="center" | 2021|| align="center" | 1,836,713|| align="center" | -9.19%|| align="center" | 71.4 |- | colspan="4" | Извор: Државен завод за статистика<ref>{{cite web|title=MakStat database|url=https://makstat.stat.gov.mk/PXWeb/pxweb/en/MakStat/?rxid=ef8122dc-af33-483a-9284-bbdbfee6960d}}</ref> |} === Старосна структура === <gallery mode="packed" widths="200" heights="150" caption="Пирамиди на населението"> Податотека:Macedonia population pyramid in 1948.png|1948 Податотека:Macedonia population pyramid in 1953.png|1953 Податотека:Macedonia population pyramid in 1971.png|1971 Податотека:Macedonia population pyramid in 2002.png|2002 Податотека:Macedonia population pyramid in 2021.png|2021 </gallery>{{GraphChart | width = 450 | height = 150 | xAxisTitle=година | yAxisTitle= милиони | yAxisMin= | yGrid= 0,1 | xGrid= 10 | legend= | type = line | x = 1950,1951,1952,1953,1954,1955,1956,1957,1958,1959,1960,1961,1962,1963,1964,1965,1966,1967,1968,1969,1970,1971,1972,1973,1974,1975,1976,1977,1978,1979,1980,1981,1982,1983,1984,1985,1986,1987,1988,1989,1990,1991,1992,1993,1994,1995,1996,1997,1998,1999,2000,2001,2002, 2003, 2004, 2005, 2006, 2007, 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020, 2021 | y1= 1.23, 1.26, 1.28, 1.31, 1.34, 1.36, 1.36, 1.36, 1.38, 1.38, 1.39, 1.41, 1.43, 1.45, 1.47, 1.5, 1.53, 1.55, 1.58, 1.6, 1.63, 1.65, 1.68, 1.7, 1.73, 1.76, 1.78, 1.81, 1.84, 1.86, 1.89, 1.92, 1.94, 1.97, 1.99, 2.02, 2.04, 2.07, 2.09, 2.07, 2.05, 2.04, 2.02, 2, 1.98, 1.96, 1.98, 2, 2.01, 2.02, 2.03, 2.03, 2.02, 2.03, 2.03, 2.04, 2.04, 2.04, 2.05, 2.05, 2.06, 2.06, 2.06, 2.06, 2.07, 2.07,2.07, 2.07, 2.08, 2.08, 1.83 | y1Title= население (милиони) }} {{Chart|definition=North Macedonia Total Population.chart|data=North Macedonia Total Population.tab|Width=700}} == Витална статистика == <ref>{{cite web|url=http://www.stat.gov.mk/PublikaciiPoOblasti_en.aspx|title=Latest publications}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/data/database|title=Eurostat database}}</ref> Извор: Државен завод за статистика<ref>{{cite web|title=State Statistical Office of the Republic of Macedonia|url=https://www.stat.gov.mk/Default_en.aspx}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align: right;" |- ! style="width:40pt;" | ! style="width:60pt;" |Просечно население ! style="width:60pt;" |Живородени ! style="width:60pt;" |Умрени ! style="width:60pt;" |Природен прираст ! style="width:60pt;" |Сурова стапка на наталитет (на 1000) ! style="width:60pt;" |Сурова стапка на смртност (на 1000) ! style="width:60pt;" |Природен прираст (на 1000) ! style="width:60pt;" |Вкупна стапка на фертилитет ! style="width:60pt;" |Женско фертилно население (15–49 години) |- |1950 | style="text-align:right; color:red;" |1,229,000 | style="text-align:right;" |49,560 | style="text-align:right;" |18,023 | style="text-align:right; color:green;" |31,537 | style="text-align:right;" |40.3 | style="text-align:right;" |14.7 | style="text-align:right; color:green;" |25.7 | style="text-align:right; color:blue;" |5.70 | style="text-align:right; color:red;" |294,931 |- |1951 | style="text-align:right;" |1,262,000 | style="text-align:right;" |45,329 | style="text-align:right;" |20,747 | style="text-align:right; color:green;" |24,582 | style="text-align:right;" |35.9 | style="text-align:right;" | 16.4 | style="text-align:right; color:green;" |19.5 | style="text-align:right; color:blue;" |5.14 | style="text-align:right;" |301,089 |- |1952 | style="text-align:right;" |1,280,000 | style="text-align:right; color:blue; " |51,054 | style="text-align:right;" |17,978 | style="text-align:right; color:green;" |33,076 | style="text-align:right;" |39.9 | style="text-align:right;" |14.0 | style="text-align:right; color:green;" |25.8 | style="text-align:right; color:blue;" |5.64 | style="text-align:right;" |307,247 |- |1953 | style="text-align:right;" |1,310,000 | style="text-align:right;" |49,665 | style="text-align:right;" |19,312 | style="text-align:right; color:green;" |30,353 | style="text-align:right;" |37.9 | style="text-align:right;" |14.7 | style="text-align:right; color:green;" |23.2 | style="text-align:right; color:blue;" |5.26 | style="text-align:right;" |313,405 |- |1954 | style="text-align:right;" |1,338,000 | style="text-align:right;" |50,984 | style="text-align:right;" |16,722 | style="color:green" |34,262 | style="text-align:right;" |38.1 | style="text-align:right;" |12.5 | style="text-align:right; color:green;" |25.6 | style="text-align:right; color:blue;" |5.27 | style="text-align:right;" |317,457 |- |1955 | style="text-align:right;" |1,355,000 | style="text-align:right;" |49,093 | style="text-align:right;" |17,919 | style="text-align:right; color:green;" |31,174 | style="text-align:right;" |36.2 | style="text-align:right;" |13.2 | style="text-align:right; color:green;" |23.0 | style="text-align:right; color:blue;" |4.95 | style="text-align:right;" |321,509 |- |1956 | style="text-align:right;" |1,357,000 | style="text-align:right;" |47,486 | style="text-align:right;" |15,386 | style="text-align:right; color:green;" |32,100 | style="text-align:right;" |35.0 | style="text-align:right;" |11.3 | style="text-align:right; color:green;" |23.7 | style="text-align:right; color:blue;" |4.63 | style="text-align:right;" |325,561 |- |1957 | style="text-align:right;" |1,364,000 | style="text-align:right;" |46,107 | style="text-align:right;" |17,341 | style="text-align:right; color:green;" |28,766 | style="text-align:right;" |33.8 | style="text-align:right;" |12.7 | style="text-align:right; color:green;" |21.1 | style="text-align:right; color:blue;" |4.21 | style="text-align:right;" |341,923 |- |1958 | style="text-align:right;" |1,375,000 | style="text-align:right;" |44,619 | style="text-align:right;" |13,917 | style="text-align:right; color:green;" |30,702 | style="text-align:right;" |32.5 | style="text-align:right;" |10.1 | style="text-align:right; color:green;" |22.3 | style="text-align:right; color:blue;" |4.27 | style="text-align:right;" |324,023 |- |1959 | style="text-align:right;" |1,382,000 | style="text-align:right;" |44,638 | style="text-align:right;" |14,998 | style="text-align:right; color:green;" |29,640 | style="text-align:right;" |32.3 | style="text-align:right;" |10.9 | style="text-align:right; color:green;" |21.4 | style="text-align:right; color:blue;" |4.21 | style="text-align:right;" |326,697 |- |1960 | style="text-align:right;" |1,391,927 | style="text-align:right;" |44,059 | style="text-align:right;" |14,007 | style="text-align:right; color:green;" |30,052 | style="text-align:right;" |31.7 | style="text-align:right;" |10.1 | style="text-align:right; color:green;" |21.6 | style="text-align:right; color:blue;" |4.11 | style="text-align:right;" |330,666 |- |1961 | style="text-align:right;" |1,408,302 | style="text-align:right;" |42,182 | style="text-align:right;" |13,141 | style="text-align:right; color:green;" |29,041 | style="text-align:right;" |30.0 | style="text-align:right;" |9.3 | style="text-align:right; color:green;" |20.6 | style="text-align:right; color:blue; " |3.87 | style="text-align:right;" |334,636 |- |1962 | style="text-align:right;" |1,427,771 | style="text-align:right;" |40,615 | style="text-align:right;" |16,155 | style="text-align:right; color:green;" |24,460 | style="text-align:right;" |28.4 | style="text-align:right;" |11.3 | style="text-align:right; color:green;" |17.1 | style="text-align:right; color:blue;" |3.68 | style="text-align:right;" |339,207 |- |1963 | style="text-align:right;" |1,449,932 | style="text-align:right;" |41,284 | style="text-align:right;" |13,229 | style="text-align:right; color:green;" |28,055 | style="text-align:right;" |28.5 | style="text-align:right;" |9.1 | style="text-align:right; color:green;" |19.3 | style="text-align:right; color:blue;" |3.70 | style="text-align:right;" |346,815 |- |1964 | style="text-align:right;" |1,473,996 | style="text-align:right;" |42,897 | style="text-align:right;" |13,286 | style="text-align:right; color:green;" |29,611 | style="text-align:right;" |29.1 | style="text-align:right;" |9.0 | style="text-align:right; color:green;" |20.1 | style="text-align:right; color:blue;" |3.79 | style="text-align:right;" |355,915 |- |1965 | style="text-align:right;" |1,499,729 | style="text-align:right;" |42,433 | style="text-align:right;" |12,758 | style="text-align:right; color:green;" |29,675 | style="text-align:right;" |28.3 | style="text-align:right;" |8.5 | style="text-align:right; color:green;" |19.8 | style="text-align:right; color:blue;" |3.67 | style="text-align:right;" |364,762 |- |1966 | style="text-align:right;" |1,525,841 | style="text-align:right;" |41,434 | style="text-align:right;" |12,307 | style="text-align:right; color:green;" |29,127 | style="text-align:right;" |27.2 | style="text-align:right;" |8.1 | style="text-align:right; color:green;" |19.1 | style="text-align:right; color:blue;" |3.55 | style="text-align:right;" |374,067 |- |1967 | style="text-align:right;" |1,550,453 | style="text-align:right;" |40,763 | style="text-align:right;" |12,523 | style="text-align:right; color:green;" |28,240 | style="text-align:right;" |26.3 | style="text-align:right;" |8.1 | style="text-align:right; color:green;" |18.2 | style="text-align:right; color:blue;" |3.44 | style="text-align:right;" |385,649 |- |1968 | style="text-align:right;" |1,575,714 | style="text-align:right;" |40,123 | style="text-align:right;" |12,461 | style="text-align:right; color:green;" |27,662 | style="text-align:right;" |25.5 | style="text-align:right;" |7.9 | style="text-align:right; color:green;" |17.6 | style="text-align:right; color:blue;" |3.35 | style="text-align:right;" |385,966 |- |1969 | style="text-align:right;" |1,602,993 | style="text-align:right;" |40,342 | style="text-align:right;" |13,111 | style="text-align:right; color:green;" |27,231 | style="text-align:right;" |25.2 | style="text-align:right;" |8.2 | style="text-align:right; color:green;" |17.0 | style="text-align:right; color:blue;" |3.24 | style="text-align:right;" |407,438 |- |1970 | style="text-align:right;" |1,629,061 | style="text-align:right;" |37,862 | style="text-align:right;" |12,430 | style="text-align:right; color:green;" |25,432 | style="text-align:right;" |23.2 | style="text-align:right;" |7.6 | style="text-align:right; color:green;" |15.6 | style="text-align:right; color:blue;" |2.98 | style="text-align:right;" |414,466 |- |1971 | style="text-align:right;" |1,647,,308 | style="text-align:right;" |37,904 | style="text-align:right;" |12,447 | style="text-align:right; color:green;" |25,457 | style="text-align:right;" |22.9 | style="text-align:right;" |7.5 | style="text-align:right; color:green;" |15.4 | style="text-align:right; color:blue;" |2.93 | style="text-align:right;" |421,227 |- |1972 | style="text-align:right;" |1,679,456 | style="text-align:right;" |38,187 | style="text-align:right;" |13,096 | style="text-align:right; color:green;" |25,091 | style="text-align:right;" |22.7 | style="text-align:right;" |7.8 | style="text-align:right; color:green;" |14.9 | style="text-align:right; color:blue;" |2.85 | style="text-align:right;" |433,922 |- |1973 | style="text-align:right;" |1,704,602 | style="text-align:right;" |37,478 | style="text-align:right;" |12,217 | style="text-align:right; color:green;" |25,261 | style="text-align:right;" |22.0 | style="text-align:right;" |7.2 | style="text-align:right; color:green;" |14.8 | style="text-align:right; color:blue;" |2.72 | style="text-align:right;" |441,858 |- |1974 | style="text-align:right;" |1,729,935 | style="text-align:right;" |38,382 | style="text-align:right; color:blue; " |12,143 | style="text-align:right; color:green;" |26,239 | style="text-align:right;" |22.2 | style="text-align:right;" |7.0 | style="text-align:right; color:green;" |15.2 | style="text-align:right; color:blue;" |2.70 | style="text-align:right;" |449,166 |- |1975 | style="text-align:right;" |1,756,335 | style="text-align:right;" |39,579 | style="text-align:right;" |12,629 | style="text-align:right; color:green;" |26,950 | style="text-align:right;" |22.5 | style="text-align:right;" |7.2 | style="text-align:right; color:green;" |15.3 | style="text-align:right; color:blue;" |2.70 | style="text-align:right;" |459,158 |- |1976 | style="text-align:right;" |1,783,518 | style="text-align:right;" |39,809 | style="text-align:right;" |12,377 | style="text-align:right; color:green;" |27,432 | style="text-align:right;" |22.3 | style="text-align:right;" |6.9 | style="text-align:right; color:green;" |15.4 | style="text-align:right; color:blue;" |2.68 | style="text-align:right;" |460,430 |- |1977 | style="text-align:right;" |1,810,148 | style="text-align:right;" |38,932 | style="text-align:right;" |12,899 | style="text-align:right; color:green;" |26,033 | style="text-align:right;" |21.5 | style="text-align:right;" |7.1 | style="text-align:right; color:green;" |14.4 | style="text-align:right; color:blue;" |2.54 | style="text-align:right;" |471,191 |- |1978 | style="text-align:right;" |1,836,270 | style="text-align:right;" |38,790 | style="text-align:right;" |12,577 | style="text-align:right; color:green;" |26,213 | style="text-align:right;" |21.1 | style="text-align:right;" | 6.8 | style="text-align:right; color:green;" |14.3 | style="text-align:right; color:blue;" |2.49 | style="text-align:right;" |477,743 |- |1979 | style="text-align:right;" |1,863,728 | style="text-align:right;" |39,407 | style="text-align:right;" |12,653 | style="text-align:right; color:green;" |26,754 | style="text-align:right;" |21.1 | style="text-align:right;" |6.8 | style="text-align:right; color:green;" |14.4 | style="text-align:right; color:blue;" |2.49 | style="text-align:right;" |485,717 |- |1980 | style="text-align:right;" |1,891,319 | style="text-align:right;" |39,784 | style="text-align:right;" |13,542 | style="text-align:right; color:green;" |26,242 | style="text-align:right;" |21.0 | style="text-align:right;" |7.2 | style="text-align:right; color:green;" |13.9 | style="text-align:right; color:blue;" |2.46 | style="text-align:right;" |493,691 |- |1981 | style="text-align:right;" |1,909,136 | style="text-align:right;" |39,488 | style="text-align:right;" |13,383 | style="text-align:right; color:green;" |26,105 | style="text-align:right;" |20.6 | style="text-align:right;" |7.0 | style="text-align:right; color:green;" |13.6 | style="text-align:right; color:blue;" |2.48 | style="text-align:right;" |491,236 |- |1982 | style="text-align:right;" |1,941,914 | style="text-align:right;" |39,789 | style="text-align:right;" |13,510 | style="text-align:right; color:green;" |26,279 | style="text-align:right;" |20.5 | style="text-align:right;" |7.0 | style="text-align:right; color:green;" |13.5 | style="text-align:right; color:blue;" |2.45 | style="text-align:right;" |494,342 |- |1983 | style="text-align:right;" |1,967,556 | style="text-align:right;" |39,210 | style="text-align:right;" |14,391 | style="text-align:right; color:green;" |24,819 | style="text-align:right;" |19.9 | style="text-align:right;" |7.3 | style="text-align:right; color:green;" |12.6 | style="text-align:right; color:blue;" |2.40 | style="text-align:right;" |506,961 |- |1984 | style="text-align:right;" |1,992,424 | style="text-align:right;" |38,861 | style="text-align:right;" |14,066 | style="text-align:right; color:green;" |24,795 | style="text-align:right;" |19.5 | style="text-align:right;" |7.1 | style="text-align:right; color:green;" |12.4 | style="text-align:right; color:blue;" |2.35 | style="text-align:right;" |510,613 |- |1985 | style="text-align:right;" |2,016,942 | style="text-align:right;" |38,722 | style="text-align:right;" |14,408 | style="text-align:right; color:green;" |24,314 | style="text-align:right;" |19.2 | style="text-align:right;" |7.1 | style="text-align:right; color:green;" |12.1 | style="text-align:right; color:blue;" |2.32 | style="text-align:right;" |516,226 |- |1986 | style="text-align:right;" |2,041,064 | style="text-align:right;" |38,234 | style="text-align:right;" |14,438 | style="text-align:right; color:green;" |23,796 | style="text-align:right;" |18.7 | style="text-align:right;" |7.1 | style="text-align:right; color:green;" |11.7 | style="text-align:right; color:blue;" |2.27 | style="text-align:right;" |521,084 |- |1987 | style="text-align:right;" |2,065,005 | style="text-align:right;" |38,572 | style="text-align:right;" |14,644 | style="text-align:right; color:green;" |23,928 | style="text-align:right;" |18.7 | style="text-align:right;" |7.1 | style="text-align:right; color:green;" |11.6 | style="text-align:right; color:blue;" |2.27 | style="text-align:right;" |529,021 |- |1988 | style="color:blue" |2,088,651 | style="text-align:right;" |37,879 | style="text-align:right;" |14,565 | style="color:green" |23,314 | style="text-align:right;" |18.1 | style="text-align:right;" |7.0 | style="color:green" |11.2 | style="color:blue" |2.22 | style="text-align:right;" |530,321 |- |1989 | style="text-align:right;" |2,070,912 | style="text-align:right;" |35,927 | style="text-align:right;" |14,592 | style="text-align:right; color:green;" |21,335 | style="text-align:right;" |17.3 | style="text-align:right;" |7.0 | style="text-align:right; color:green;" |10.3 | style="text-align:right;" |2.09 | style="text-align:right;" |538,168 |- |1990 | style="text-align:right;" |2,053,172 | style="text-align:right;" |35,401 | style="text-align:right;" |14,643 | style="text-align:right; color:green;" |20,758 | style="text-align:right;" |17.2 | style="text-align:right;" |7.1 | style="text-align:right; color:green;" |10.1 | style="text-align:right;" |2.06 | style="text-align:right; color:blue;" |547,749 |- |1991 | style="text-align:right;" |2,033,964 | style="text-align:right;" |34,830 | style="text-align:right;" |14,789 | style="text-align:right; color:green;" |20,041 | style="text-align:right;" |17.1 | style="text-align:right;" |7.3 | style="text-align:right; color:green;" |9.8 | style="text-align:right; color:blue;" |2.30 | style="text-align:right;" |512,254 |- |1992 | style="text-align:right;" |2,017,694 | style="text-align:right;" |33,238 | style="text-align:right;" |16,022 | style="text-align:right; color:green;" |17,216 | style="text-align:right;" |16.5 | style="text-align:right;" |7.9 | style="text-align:right; color:green;" |8.5 | style="text-align:right; color:blue;" |2.20 | style="text-align:right;" |507,575 |- |1993 | style="text-align:right;" |1,999,955 | style="text-align:right;" |32,374 | style="text-align:right;" |15,591 | style="text-align:right; color:green;" |16,783 | style="text-align:right;" |16.2 | style="text-align:right;" |7.8 | style="text-align:right; color:green;" |8.4 | style="text-align:right; color:blue;" |2.15 | style="text-align:right;" |502,896 |- |1994<ref>{{cite web |title=Demographics statistics by regions, 1994-2004|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/DZS-DS-1994-2004-1.pdf}}</ref> | style="text-align:right;" |1,945,932 | style="text-align:right;" |31,421 | style="text-align:right;" |15,649 | style="text-align:right; color:green;" |15,772 | style="text-align:right;" |16.1 | style="text-align:right;" |8.0 | style="text-align:right; color:green;" |8.1 | style="text-align:right; color:blue;" |2.09 | style="text-align:right;" |501,788 |- |1995 | style="text-align:right;" |1,966,033 | style="text-align:right;" |29,886 | style="text-align:right;" |16,169 | style="text-align:right; color:green;" |13,717 | style="text-align:right;" |15.2 | style="text-align:right;" |8.2 | style="text-align:right; color:green;" |7.0 | style="text-align:right; |1.98 | style="text-align:right;" |505,349 |- |1996 | style="text-align:right;" |1,983,009 | style="text-align:right;" |28,946 | style="text-align:right;" |15,882 | style="text-align:right; color:green;" |13,064 | style="text-align:right;" |14.6 | style="text-align:right;" |8.0 | style="text-align:right; color:green;" |6.6 | style="text-align:right;" |1.90 | style="text-align:right;" |511,941 |- |1997 | style="text-align:right;" |1,996,869 | style="text-align:right;" |26,830 | style="text-align:right;" |16,373 | style="text-align:right; color:green;" |10,457 | style="text-align:right;" |13.4 | style="text-align:right;" |8.2 | style="text-align:right; color:green;" |5.2 | style="text-align:right;" |1.75 | style="text-align:right;" |517,392 |- |1998 | style="text-align:right;" |2,007,523 | style="text-align:right;" |26,639 | style="text-align:right;" |16,628 | style="text-align:right; color:green;" |10,011 | style="text-align:right;" |13.3 | style="text-align:right;" |8.3 | style="text-align:right; color:green;" |5.0 | style="text-align:right;" |1.73 | style="text-align:right;" |520,862 |- |1999 | style="text-align:right;" |2,017,142 | style="text-align:right;" |24,964 | style="text-align:right;" |16,622 | style="text-align:right; color:green;" |8,342 | style="text-align:right;" |12.4 | style="text-align:right;" |8.2 | style="text-align:right; color:green;" |4.1 | style="text-align:right;" |1.61 | style="text-align:right;" |523,687 |- |2000 | style="text-align:right;" |2,026,350 | style="text-align:right;" |26,168 | style="text-align:right;" |17,085 | style="text-align:right; color:green;" |9,083 | style="text-align:right;" |12.9 | style="text-align:right;" |8.4 | style="text-align:right; color:green;" |4.5 | style="text-align:right;" |1.68 | style="text-align:right;" |526,563 |- |2001 | style="text-align:right;" |2,034,882 | style="text-align:right;" |24,183 | style="text-align:right;" |16,790 | style="text-align:right; color:green;" |7,393 | style="text-align:right;" |11.9 | style="text-align:right;" |8.3 | style="text-align:right; color:green;" |3.6 | style="text-align:right;" |1.55 | style="text-align:right;" |529,374 |- |2002 | style="text-align:right;" |2,022,547 | style="text-align:right;" |24,154 | style="text-align:right;" |17,866 | style="text-align:right; color:green;" |6,288 | style="text-align:right;" |12.0 | style="text-align:right;" |8.8 | style="text-align:right; color:green;" |3.1 | style="text-align:right;" |1.59 | style="text-align:right;" |522,016 |- |2003 | style="text-align:right;" |2,022,725 | style="text-align:right;" |23,596 | style="text-align:right;" |17,813 | style="text-align:right; color:green;" |5,783 | style="text-align:right;" |11.7 | style="text-align:right;" |8.8 | style="text-align:right; color:green;" |2.9 | style="text-align:right;" |1.55 | style="text-align:right;" |523,044 |- |2004 | style="text-align:right;" |2,016,186 | style="text-align:right;" |23,361 | style="text-align:right;" |17,944 | style="text-align:right; color:green;" |5,417 | style="text-align:right;" |11.6 | style="text-align:right;" |8.9 | style="text-align:right; color:green;" |2.7 | style="text-align:right;" |1.54 | style="text-align:right;" |520,696 |- |2005 | style="text-align:right;" |2,005,330 | style="text-align:right;" |22,482 | style="text-align:right;" |18,406 | style="text-align:right; color:green;" |4,076 | style="text-align:right;" |11.2 | style="text-align:right;" |9.2 | style="text-align:right; color:green;" |2.0 | style="text-align:right; |1.49 | style="text-align:right;" |516,960 |- |2006 | style="text-align:right;" | 1,994,287 | style="text-align:right;" |22,585 | style="text-align:right;" |18,630 | style="text-align:right; color:green;" |3,955 | style="text-align:right;" |11.3 | style="text-align:right;" |9.3 | style="text-align:right; color:green;" |2.0 | style="text-align:right;" |1.51 | style="text-align:right;" |513,243 |- |2007 | style="text-align:right;" |1,982,933 | style="text-align:right;" |22,688 | style="text-align:right;" |19,594 | style="text-align:right; color:green;" |3,094 | style="text-align:right;" |11.4 | style="text-align:right;" |9.9 | style="text-align:right; color:green;" |1.6 | style="text-align:right;" |1.53 | style="text-align:right;" |509,072 |- |2008 | style="text-align:right;" |1,971,493 | style="text-align:right;" |22,945 | style="text-align:right;" |18,982 | style="text-align:right; color:green;" |3,963 | style="text-align:right;" |11.6 | style="text-align:right;" |9.6 | style="text-align:right; color:green;" |2.0 | style="text-align:right;" |1.56 | style="text-align:right;" |504,139 |- |2009 | style="text-align:right;" |1,958,782 | style="text-align:right;" |23,684 | style="text-align:right;" |19,060 | style="text-align:right; color:green;" |4,624 | style="text-align:right;" |12.1 | style="text-align:right;" |9.7 | style="text-align:right; color:green;" |2.4 | style="text-align:right;" |1.63 | style="text-align:right;" |498,130 |- |2010 | style="text-align:right;" |1,946,298 | style="text-align:right;" |24,296 | style="text-align:right;" |19,113 | style="text-align:right; color:green;" |5,183 | style="text-align:right;" |12.5 | style="text-align:right;" |9.8 | style="text-align:right; color:green;" |2.7 | style="text-align:right;" |1.70 | style="text-align:right;" |490,751 |- |2011 | style="text-align:right;" |1,937,398 | style="text-align:right;" |22,770 | style="text-align:right;" |19,465 | style="text-align:right; color:green;" |3,305 | style="text-align:right;" |11.8 | style="text-align:right;" |10.0 | style="text-align:right; color:green;" |1.7 | style="text-align:right;" |1.62 | style="text-align:right;" |483,441 |- |2012 | style="text-align:right;" |1,929,821 | style="text-align:right;" |23,568 | style="text-align:right;" |20,134 | style="text-align:right; color:green;" |3,434 | style="text-align:right;" |12.2 | style="text-align:right;" |10.4 | style="text-align:right; color:green;" |1.8 | style="text-align:right;" |1.71 | style="text-align:right;" |476,635 |- |2013 | style="text-align:right;" |1,922,716 | style="text-align:right;" |23,138 | style="text-align:right;" |19,208 | style="text-align:right; color:green;" |3,930 | style="text-align:right;" |12.0 | style="text-align:right;" |10.0 | style="text-align:right; color:green;" |2.0 | style="text-align:right;" |1.70 | style="text-align:right;" |469,371 |- |2014 | style="text-align:right;" |1,917,557 | style="text-align:right;" |23,596 | style="text-align:right;" |19,718 | style="text-align:right; color:green;" |3,878 | style="text-align:right;" |12.3 | style="text-align:right;" |10.3 | style="text-align:right; color:green;" |2.0 | style="text-align:right;" |1.76 | style="text-align:right;" |461,769 |- |2015 | style="text-align:right;" |1,912,430 | style="text-align:right;" |23,075 | style="text-align:right;" |20,461 | style="text-align:right; color:green;" |2,614 | style="text-align:right;" |12.1 | style="text-align:right;" |10.7 | style="text-align:right; color:green;" |1.4 | style="text-align:right;" |1.76 | style="text-align:right;" |454,398 |- |2016 | style="text-align:right;" |1,906,313 | style="text-align:right;" |23,002 | style="text-align:right;" |20,421 | style="text-align:right; color:green;" |2,581 | style="text-align:right;" |12.1 | style="text-align:right;" |10.7 | style="text-align:right; color:green;" |1.4 | style="text-align:right;" |1.78 | style="text-align:right;" |447,443 |- |2017 | style="text-align:right;" |1,898,657 | style="text-align:right;" |21,754 | style="text-align:right;" |20,318 | style="text-align:right; color:green;" |1,436 | style="text-align:right;" |11.5 | style="text-align:right;" |10.7 | style="text-align:right; color:green;" |0.8 | style="text-align:right;" |1.72 | style="text-align:right;" |440,271 |- |2018<ref>{{cite web |title=Statistical Yearbook, 2019|url=http://www.stat.gov.mk/PrikaziPublikacija_en.aspx?id=34&rbr=770}}</ref> | style="text-align:right;" |1,889,051 | style="text-align:right;" |21,333 | style="text-align:right;" |19,727 | style="text-align:right; color:green;" |1,606 | style="text-align:right;" |11.3 | style="text-align:right;" |10.4 | style="text-align:right; color:green;" |0.9 | style="text-align:right; |1.73 | style="text-align:right;" |432,640 |- |2019<ref>{{cite web |title=Natality in the Republic of North Macedonia, 2019|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?id=8&rbr=3327}}</ref><ref>{{cite web |title=Mortality in the Republic of North Macedonia, 2019|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?id=7&rbr=3337}}</ref> | style="text-align:right;" |1,876,262 | style="text-align:right;" |19,845 | style="text-align:right;" |20,446 | style="text-align:right;color:red;" | -601 | style="text-align:right;" |10.6 | style="text-align:right;" |10.9 | style="text-align:right;color:red;" | -0.3 | style="text-align:right;" |1.65 | style="text-align:right;" |424,658 |- |2020<ref>{{cite web |title=Natality in the Republic of North Macedonia, 2020|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?id=8&rbr=13667}}</ref><ref>{{cite web |title=Mortality in the Republic of North Macedonia, 2020|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?id=7&rbr=13680}}</ref> | style="text-align:right;" |1,856,124 | style="text-align:right;" |19,031 | style="text-align:right;" |25,755 | style="text-align:right; color:red;" | -6,724 | style="text-align:right;" |10.3 | style="text-align:right;" |13.9 | style="text-align:right;color:red;" | -3.6 | style="text-align:right;" |1.62 | style="text-align:right;" |416,741 |- |2021<ref>{{cite web |title=Natality in the Republic of North Macedonia, 2021|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?id=8&rbr=14006}}</ref><ref>{{cite web |title=Mortality in the Republic of North Macedonia, 2021|url=https://www.stat.gov.mk/PrikaziSoopstenie_en.aspx?id=7&rbr=14025}}</ref> | style="text-align:right;" |1,836,713 | style="text-align:right; " |18,648 | style="text-align:right; color:red; " |28,516 | style="text-align:right;color:red;" | -9,868 | style="text-align:right;" |10.2 | style="text-align:right;" |15.5 | style="text-align:right;color:red;" | -5.4 | style="text-align:right;" |1.62 | style="text-align:right;" |410,912 |- |2022 | style="text-align:right;" |1,831,712 | 18,073 | 22,459 | style="color:red" | -4,386 | style="text-align:right;" |9.9 | style="text-align:right;" |12.3 | style="text-align:right;color:red;" | -2.4 | style="text-align:right;" |1.59 | style="text-align:right;" |407,934 |- |2023 |1,827,816 |style="color:red|16,737 |20,187 | style="color:red| -3,450 |9.2 |11.0 | style="text-align:right;color:red;" | -1.9 | style="text-align:right;color:red;" |1.48 |404,624 |- |} == Население == [[Податотека:Етнички состав на Македонија, според пописот од 2021 година.png|мини|299x299пкс|Етнички состав на Македонија, според пописот од 2021 година]] [[File:Map of the majority ethnic groups of Macedonia by municipality mk.svg|thumb|right|299x299px|Демографска карта на Македонија според пописот од 2002.]][[File:Gustinamk.png|thumb|Густина на население по општини според пописот од 2002|299x299пкс]]Според податоците од пописот 2002 * Вкупно:2,022,547 жители * Домаќинства:564,296 * Станови:698,143 === Пол === {{columns |col1width =50em |col1= * Мажи:1,015,377 или 50,20% * Жени:1,007,170 или 49,80% |col2 = {{bar box |width = 300px |float = left |title = Пол |titlebar = #ddd |bars = {{Столбен постоток|Мажи|red|50.20}} {{Столбен постоток|Жени|blue|49.80}} }} }} === Етнички групи === {{columns |col1width =50em |col1= * [[Македонци]]: 1,297,981 или 64.18%. * [[Албанци]]: 506,083 или 25.17% * [[Турци]]: 77,959 или 3.85% * [[Роми]]: 53,879 или 2.66% * [[Срби]]: 38,939 или 1.78% * [[Бошњаци]] 17,018 или 0.84% * [[Муслимани по националност|Муслимани]]: 2,553 или 0.13% * [[Власи]]: 9695 или 0.479% * [[Египќани во Република Македонија|Египќани]]: 3,713 или 0.18% * [[Хрвати]]: 2,686 или 0.13% * [[Црногорци]]: 2,003 или 0.13% * [[Бугари]]: 1,417 или 0.07% * [[Грци]]: 422 или 0.02% * [[Руси]]: 368 или 0.02% * [[Словенци]]: 365 или 0.02% * [[Полјаци]]: 162 или 0.01% * [[Украинци]]: 136 или 0.01% * [[Германци]]: 88 или 0.004% * [[Чеси]]: 60 или 0.005% * [[Словаци]]: 60 или 0.005% * [[Евреи]]: 53 или 0.003% * [[Италијанци]]: 46 или 0.002% * [[Австријци]]: 35 или 0.002% * [[Русини (Украина)|Русини]]: 24 или 0.001% * Регионално самоопределени: 829 или 0.04% * Неопределени: 404 или 0.02% * Други: 5,332 или 0.26% |col2 = {{bar box |width = 300px |float = left |title = Етнички групи |titlebar = #ddd |bars = {{Столбен постоток|Македонци|yellow|65.17}} {{Столбен постоток|Албанци|black|25.17}} {{Столбен постоток|Турци|red|3.85}} {{Столбен постоток|Роми|blue|2.66}} {{Столбен постоток|Срби|green|1.78}} {{Столбен постоток|Бошњаци|violet|0.84}} {{Столбен постоток|Муслимани|brown|0.13}} {{Столбен постоток|Власи|purple|0.479}} {{Столбен постоток|Египќани|purple|0.184}} {{Столбен постоток|Црногорци|purple|0.133}} {{Столбен постоток|Унгарци|purple|0.1}} {{Столбен постоток|Бугари|purple|0.073}} {{Столбен постоток|Грци|purple|0.021}} {{Столбен постоток|Руси|purple|0.018}} {{Столбен постоток|Словенци|purple|0.018}} {{Столбен постоток|Полјаци|purple|0.008}} {{Столбен постоток|Украинци|purple|0.007}} {{Столбен постоток|Хрвати|purple|0.006}} {{Столбен постоток|Германци|purple|0.004}} {{Столбен постоток|Чеси|purple|0.005}} {{Столбен постоток|Словаци|purple|0.005}} {{Столбен постоток|Евреи|purple|0.003}} {{Столбен постоток|Италијанци|purple|0.002}} {{Столбен постоток|Австријци|purple|0.002}} {{Столбен постоток|Русини|purple|0.001}} {{Столбен постоток|Самоопределени|purple|0.041}} {{Столбен постоток|Неопределени|purple|0.02}} {{Столбен постоток|Други|purple|0.264}} }} }} === Јазици === {{columns |col1width =50em |col1= * Македонски:66,49% * Албански:25,1% * Турски:3,54% * Ромски:1,90% * Српски:1,22% * Босански:0,42% * Влашки:0.34% * други:0.95% |col2 = {{bar box |width = 300px |float = left |title = Јазици |titlebar = #ddd |bars = {{Столбен постоток|Македонски|red|66.49}} {{Столбен постоток|Албански|black|25.1}} {{Столбен постоток|Турски|violet|3.54}} {{Столбен постоток|Ромски|blue|1.90}} {{Столбен постоток|Српски|green|1.22}} {{Столбен постоток|Босански|yellow|0.42}} {{Столбен постоток|Влашки|brown|0.34}} {{Столбен постоток|други|purple|0.95}} }} }} === Религии === {{columns |col1width =50em |col1= * Православие:64.7% * Ислам:33.3% * други:2% |col2 = {{bar box |width = 300px |float = left |title = Религија |titlebar = #ddd |bars = {{Столбен постоток|Православни|red|64.7}} {{Столбен постоток|Муслимани|yellow|33.3}} {{Столбен постоток|други|purple|2}} }} }}<gallery widths="240" heights="240"> Податотека:Карта на Македонците во Македонија (2021).svg|Карта на Македонците во Македонија Податотека:Карта на Ромите во Македонија (2021).svg|Карта на Ромите во Македонија Податотека:Карта на Власите во Македонија (2021).svg|Карта на Власите во Македонија Податотека:Карта на Албанците во Македонија (2021).svg|Карта на Албанците во Македонија Податотека:Карта на Србите во Македонија (2021).svg|Карта на Србите во Македонија Податотека:Карта на Бошњаците во Македонија (2021).svg|Карта на Бошњаците во Македонија Податотека:Карта на Турците во Македонија (2021).svg|Карта на Турците во Македонија </gallery> == Етнички групи == {| class="wikitable" |+Етнички групи во Македонија (1943 — 2021) ! rowspan="2" |Етнички групи ! colspan="2" |1948 ! colspan="2" |1953 ! colspan="2" |1961 ! colspan="2" |1971 ! colspan="2" |1981 ! colspan="2" |1991 ! colspan="2" |1994 ! colspan="2" |2002 ! colspan="2" |2021 |- !Број !% !Број !% !Број !% !Број !% !Број !% !Број !% !Број !% !Број !% !Број !% |- |[[Македонци]] | align="right" | 789,648 | align="right" | 68.5 | align="right" | 860,699 | align="right" | 66.0 | align="right" | 1,000,854 | align="right" | 71.2 | align="right" | 1,142,375 | align="right" | 69.3 | align="right" | 1,281,195 | align="right" | 67.0 | align="right" | 1,328,187 | align="right" | 65.3 | align="right" | 1,295,964 | align="right" | 66.6 | align="right" | 1,297,981 | align="right" | 64.18 | align="right" | 1,073,299 | align="right" | 58.44 |- |[[Македонски Албанци|Албанци]] | align="right" | 197,389 | align="right" | 17.1 | align="right" | 162,524 | align="right" | 12.5 | align="right" | 183,108 | align="right" | 13.0 | align="right" | 279,871 | align="right" | 17.0 | align="right" | 377,726 | align="right" | 19.8 | align="right" | 441,987 | align="right" | 21.7 | align="right" | 441,104 | align="right" | 22.7 | align="right" | 509,083 | align="right" | 25.17 | align="right" | 446,245 | align="right" | 24.30 |- |[[Македонски Турци|Турци]] | align="right" | 95,940 | align="right" | 8.3 | align="right" | 203,938 | align="right" | 15.6 | align="right" | 131,481 | align="right" | 9.4 | align="right" | 108,552 | align="right" | 6.6 | align="right" | 86,691 | align="right" | 4.5 | align="right" | 77,080 | align="right" | 3.8 | align="right" | 77,019 | align="right" | 4.0 | align="right" | 77,959 | align="right" | 3.85 | align="right" | 70,961 | align="right" | 3.86 |- |[[Македонски Роми|Роми]] | align="right" | 19,500 | align="right" | 1.7 | align="right" | 20,462 | align="right" | 1.6 | align="right" | 20,606 | align="right" | 1.5 | align="right" | 24,505 | align="right" | 1.5 | align="right" | 43,223 | align="right" | 2.3 | align="right" | 52,103 | align="right" | 2.6 | align="right" | 43,707 | align="right" | 2.2 | align="right" | 53,879 | align="right" | 2.66 | align="right" | 46,433 | align="right" | 2.53 |- |[[Македонски Срби|Срби]] | align="right" | 29,721 | align="right" | 2.6 | align="right" | 35,112 | align="right" | 2.7 | align="right" | 42,728 | align="right" | 3.0 | align="right" | 46,465 | align="right" | 2.8 | align="right" | 44,613 | align="right" | 2.3 | align="right" | 42,775 | align="right" | 2.1 | align="right" | 40,228 | align="right" | 2.1 | align="right" | 35,939 | align="right" | 1.78 | align="right" | 23,847 | align="right" | 1.30 |- |[[Македонски Бошњаци|Бошњаци]] | rowspan="2" |1,560 | rowspan="2" |0.1 | rowspan="2" |1,591 | rowspan="2" |0.1 | rowspan="2" |3,002 | rowspan="2" |0.2 | rowspan="2" |1,248 | rowspan="2" |0.1 | rowspan="2" |39,555 | rowspan="2" |2.1 | rowspan="2" |31,356 | rowspan="2" |1.5 |6,829 |0.3 |17,018 |0.84 |16,042 |0.87 |- |[[Муслимани (народ)|Муслимани]] |15,418 |0.8 |2,553 |0.13 |1,187 |0.06 |- |[[Македонски Власи|Власи]] | align="right" | 9,511 | align="right" | 0.8 | align="right" | 8,668 | align="right" | 0.7 | align="right" | 8,046 | align="right" | 0.6 | align="right" | 7,190 | align="right" | 0.4 | align="right" | 6,392 | align="right" | 0.3 | align="right" | 7,764 | align="right" | 0.4 | align="right" | 8,601 | align="right" | 0.4 | align="right" | 9,695 | align="right" | 0.48 | align="right" | 8,714 | align="right" | 0.47 |- |[[Македонски Бугари|Бугари]] | align="right" | 889 | align="right" | 0.1 | align="right" | 920 | align="right" | 0.1 | align="right" | 3,087 | align="right" | 0.2 | align="right" | 3,334 | align="right" | 0.2 | align="right" | 1,984 | align="right" | 0.1 | align="right" | 1,370 | align="right" | 0.1 | align="right" | 1,682 | align="right" | 0.1 | align="right" | 1,417 | align="right" | 0.07 | align="right" | 3,504 | align="right" | 0.19 |- |[[Македонски Хрвати|Хрвати]] | align="right" | 2,090 | align="right" | 0.2 | align="right" | 2,770 | align="right" | 0.2 | align="right" | 3,801 | align="right" | 0.3 | align="right" | 3,882 | align="right" | 0.2 | align="right" | 3,349 | align="right" | 0.2 | align="right" | 2,878 | align="right" | 0.1 | align="right" | 2,248 | align="right" | 0.1 | align="right" | 2,686 | align="right" | 0.13 | align="right" | 2,145 | align="right" | 0.12 |- |[[Црногорци]] | align="right" | 2,348 | align="right" | 0.2 | align="right" | 2,526 | align="right" | 0.2 | align="right" | 3,414 | align="right" | 0.2 | align="right" | 3,246 | align="right" | 0.2 | align="right" | 3,940 | align="right" | 0.2 | align="right" | 3,225 | align="right" | 0.1 | align="right" | 2,318 | align="right" | 0.1 | align="right" | 2,003 | align="right" | 0.10 | align="right" | 1,023 | align="right" | 0.06 |- |[[Југословени]] | | | | | align="right" | 1,260 | align="right" | 0.1 | align="right" | 3,652 | align="right" | 0.2 | align="right" | 14,240 | align="right" | 0.7 | | | | | | | align="right" | 344 | align="right" | 0.02 |- |Други/неопределени | align="right" | 4,390 | align="right" | 0.4 | align="right" | 5,304 | align="right" | 0.4 | align="right" | 4,616 | align="right" | 0.3 | align="right" | 22,988 | align="right" | 1.4 | align="right" | 6,228 | align="right" | 0.3 | align="right" | 45,239 | align="right" | 2.2 | align="right" | 9,814 | align="right" | 0.5 | align="right" | 14,887 | align="right" | 0.74 | align="right" | 142,969 | align="right" | 7.78 |- !Вкупно ! colspan="2" |1,152,986 ! colspan="2" |1,304,514 ! colspan="2" |1,406,003 ! colspan="2" |1,647,308 ! colspan="2" |1,909,136 ! colspan="2" |2,033,964 ! colspan="2" |1,945,932 ! colspan="2" |2,022,547 ! colspan="2" |1,836,713 |} == Вкупно население, домаќинства и станови во Република Македонија == {| class="wikitable" |- ! [[Општина]] !! Вкупно население !! Домаќинства !! Станови (сите видови живеалишта) |- | [[Скопје]] || 506926 || 146566 || 163745 |- | [[Општина Аеродром|Аеродром]]|| 72009 || 21495 || 23754 |- | [[Бутел]] || 36154 || 10056 || 11077 |- | [[Општина Гази Баба|Гази Баба]] || 72617 || 20336 || 22815 |- | [[Ѓорче Петров]] || 41634 || 11886 || 13938 |- | [[Карпош]] || 59666 || 19680 || 22849 |- | [[Кисела Вода]] || 57236 || 17577 || 20237 |- | [[Сарај]] || 35408 || 7972 || 7837 |- | [[Општина Центар|Центар]] || 45412 || 15355 || 18848 |- | [[Чаир]] || 64773 || 17107 || 17127 |- | [[Шуто Оризари]] || 22017 || 5102 || 5263 |- | [[Арачиново]] || 11597 || 2267 || 2442 |- | [[Берово]] || 13941 || 4715 || 6742 |- | [[Битола]] || 95385 || 28942 || 37225 |- | [[Богданци]] || 8707 || 2597 || 3006 |- | [[Боговиње]] || 28997 || 7299 || 7341 |- | [[Босилово]] || 14260 || 3661 || 4036 |- | [[Брвеница]] || 15855 || 3447 || 3776 |- | [[Валандово]] || 11890 || 3545 || 4050 |- | [[Василево]] || 12122 || 3306 || 3360 |- | [[Вевчани]] || 2433 || 593 || 715 |- | [[Велес]] || 55108 || 16959 || 20717 |- | [[Виница]] || 19938 || 6260 || 6655 |- | [[Вранештица]] || 1322 || 478 || 1015 |- | [[Врапчиште]] || 25399 || 5225 || 5820 |- | [[Гевгелија]] || 22988 || 7221 || 9292 |- | [[Гостивар]] || 81042 || 18091 || 20339 |- | [[Градско]] || 3760 || 1137 || 1436 |- | [[Дебар]] || 19542 || 3917 || 4606 |- | [[Дебрца]] || 5507 || 1995 || 4355 |- | [[Делчево]] || 17505 || 5568 || 7163 |- | [[Демир Капија]] || 4545 || 1387 || 1789 |- | [[Демир Хисар]] || 9497 || 2987 || 4327 |- | [[Дојран]] || 3426 || 1021 || 2116 |- | [[Долнени]] || 13568 || 3745 || 4700 |- | [[Другово]] || 3249 || 1152 || 2429 |- | [[Желино]] || 24390 || 5226 || 5325 |- | [[Зајас]] || 11605 || 2942 || 3190 |- | [[Зелениково]] || 4077 || 1014 || 1666 |- | [[Зрновци]] || 3264 || 1105 || 1341 |- | [[Илинден]] || 15894 || 4298 || 5252 |- | [[Јегуновце]] || 10790 || 2645 || 3029 |- | [[Кавадарци]] || 38741 || 12026 || 16324 |- | [[Карбинци]] || 4012 || 1212 || 1468 |- | [[Кичево]] || 30138 || 8330 || 10226 |- | [[Конче]] || 3536 || 1057 || 1175 |- | [[Кочани]] || 38092 || 11981 || 14464 |- | [[Кратово]] || 10441 || 3304 || 4951 |- | [[Крива Паланка]] || 20820 || 6600 || 9448 |- | [[Кривогаштани]] || 6150 || 1943 || 2191 |- | [[Крушево]] || 9684 || 2706 || 3519 |- | [[Куманово]] || 105484 || 27984 || 33468 |- | [[Липково]] || 27058 || 5340 || 5790 |- | [[Лозово]] || 2858 || 899 || 1073 |- | [[Маврово]] и [[Ростуше]] || 8618 || 1969 || 4842 |- | [[Македонска Каменица]] || 8110 || 2437 || 2971 |- | [[Македонски Брод]] || 7141 || 2392 || 4721 |- | [[Могила]] || 6710 || 1851 || 2385 |- | [[Неготино]] || 19212 || 5898 || 7369 |- | [[Новаци]] || 3549 || 1125 || 1723 |- | [[Општина Ново Село|Ново Село]]|| 11567 || 3131 || 4158 |- | [[Осломеј]] || 10420 || 2791 || 3291 |- | [[Охрид]] || 55749 || 16012 || 28437 |- | [[Петровец]] || 8255 || 2087 || 3617 |- | [[Пехчево]] || 5517 || 2026 || 2877 |- | [[Пласница]] || 4545 || 1125 || 1225 |- | [[Прилеп]] || 76768 || 24398 || 29673 |- | [[Пробиштип]] || 16193 || 5104 || 7337 |- | [[Радовиш]] || 28244 || 8270 || 9833 |- | [[Ранковце]] || 4144 || 1371 || 2233 |- | [[Ресен]] || 16825 || 4849 || 8233 |- | [[Росоман]] || 4141 || 1284 || 1663 |- | [[Свети Николе]] || 18497 || 5698 || 7157 |- | [[Сопиште]] || 5656 || 1510 || 3398 |- | [[Старо Нагоричане]] || 4840 || 1697 || 3598 |- | [[Струга]] || 63376 || 14485 || 18834 |- | [[Струмица]] || 54676 || 15896 || 18473 |- | [[Студеничани]] || 17246 || 3570 || 4349 |- | [[Теарце]] || 22454 || 5095 || 5480 |- | [[Тетово]] || 86580 || 20094 || 22592 |- | [[Општина Центар Жупа|Центар Жупа]] || 6519 || 1444 || 1583 |- | [[Чашка]] || 7673 || 2185 || 3839 |- | [[Чешиново]] || 7490 || 2423 || 2960 |- | [[Чучер-Сандево]] || 8493 || 2321 || 3925 |- | [[Штип]] || 47796 || 15065 || 18270 |- | Вкупно || 2022547 || 564296 || 698143 |} == Вкупно население на Република Македонија според национална припадност == {| class="wikitable" |- ! [[Општина]] !! Вкупно !! [[Македонци]] !! [[Албанци]] !! [[Турци]] !! [[Роми]] !! [[Власи]] !! [[Срби]] !! [[Бошњаци]] !! Останати |- | [[Скопје]] || 506926 || 338358 || 103891 || 8595 || 23475 || 2557 || 14298 || 7585 || 8167 |- | [[Аеродром]] || 72009 || 64391 || 1014 || 430 || 580 || 501 || 3085 || 538 || 1470 |- | [[Бутел]] || 36154 || 22506 || 9107 || 1304 || 561 || 120 || 1033 || 970 || 553 |- | [[Општина Гази Баба|Гази Баба]] || 72617 || 53497 || 12502 || 606 || 2082 || 236 || 2097 || 710 || 887 |- | [[Ѓорче Петров]] || 41634 || 35455 || 1597 || 368 || 1249 || 109 || 1730 || 489 || 637 |- | [[Карпош]] || 59666 || 52810 || 1952 || 334 || 615 || 407 || 2184 || 98 || 1266 |- | [[Кисела Вода]] || 57236 || 52478 || 250 || 460 || 716 || 647 || 1426 || 425 || 834 |- | [[Сарај]] || 35408 || 1377 || 32408 || 45 || 273 || / || 18 || 1120 || 167 |- | [[Центар (населба во Скопје)]] || 45412 || 38778 || 1465 || 492 || 974 || 459 || 2037 || 108 || 1099 |- | [[Чаир]] || 64773 || 15628 || 36921 || 4500 || 3083 || 78 || 621 || 2950 || 992 |- | [[Шуто Оризари]] || 22017 || 1438 || 6675 || 56 || 13342 || / || 67 || 177 || 262 |- | [[Арачиново]] || 11597 || 596 || 10879 || / || / || 1 || 10 || 65 || 46 |- | [[Берово]] || 13941 || 13335 || / || 91 || 456 || 6 || 20 || 3 || 27 |- | [[Битола]] || 95385 || 84616 || 4164 || 1610 || 2613 || 1270 || 541 || 21 || 550 |- | [[Богданци]] || 8707 || 8093 || 2 || 54 || 1 || 5 || 525 || / || 27 |- | [[Боговиње]] || 28997 || 37 || 27614 || 1183 || 5 || / || 1 || 9 || 148 |- | [[Босилово]] || 14260 || 13649 || / || 495 || 24|| / || 8 || / || 84 |- | [[Брвеница]] || 15855 || 5949 || 9770 || 2 || / || / || 78 || 1 || 55 |- | [[Валандово]] || 11890 || 9830 || / || 1330 || 32 || 1 || 639 || 1 || 54 |- | [[Василево]] || 12122 || 9958 || / || 2095 || 5 || 1 || 4 || 1 || 58 |- | [[Вевчани]] || 2433 || 2419 || 3 || / || / || 1 || 3 || / || 7 |- | [[Велес]] || 55108 || 46767 || 2299 || 1724 || 800 || 343 || 540 || 2406 || 229 |- | [[Виница]] || 19938 || 18261 || / || 272 || 1230 || 121 || 32 || / || 22 |- | [[Вранештица]] || 1322 || 1033 || 10 || 276 || / || / || 2 || / || 1 |- | [[Врапчиште]] || 25399 || 1041 || 21101 || 3134 || / || / || 4 || 8 || 111 |- | [[Гевгелија]] || 22988 || 22258 || 8 || 31 || 13 || 214 || 367 || 5 || 92 |- | [[Гостивар]] || 81042 || 15877 || 54038 || 7991 || 2237 || 15 || 160 || 39 || 685 |- | [[Градско]] || 3760 || 2924 || 125 || 71 || 127 || / || 23 || 465 || 25 |- | [[Дебар]] || 19542 || 3911 || 11348 || 2684 || 1080 || 2 || 22 || 3 || 492 |- | [[Дебрца]] || 5507 || 5324 || 153 || 2 || / || 1 || 8 || / || 19 |- | [[Делчево]] || 17505 || 16637 || 7 || 122 || 651 || 4 || 35 || / || 49 |- | [[Демир Капија]] || 4545 || 3997 || 23 || 344 || 16 || / || 132 || 1 || 32 |- | [[Демир Хисар]] || 9497 || 9179 || 232 || 35 || 11 || 7 || 13 || 2 || 18 |- | [[Дојран]] || 3426 || 2641 || 17 || 402 || 59 || 3 || 227 || 2 || 25 |- | [[Долнени]] || 13568 || 4871 || 3616 || 2597 || 13 || / || 16 || 75 || 2380 |- | [[Другово]] || 3249 || 2784 || 155 || 292 || 1 || / || 8 || / || 9 |- | [[Желино]] || 24390 || 71 || 24195 || 2 || / || / || 1 || 5 || 116 |- | [[Зајас]] || 11605 || 211 || 11308 || / || / || / || 6 || / || 80 |- | [[Зелениково]] || 4077 || 2522 || 1206 || 1 || 92 || 1 || 45 || 191 || 19 |- | [[Зрновци]] || 3264 || 3247 || / || / || / || 13 || 2 || / || 2 |- | [[Илинден]] || 15894 || 13959 || 352 || 17 || 428 || 1 || 912 || / || 225 |- | [[Јегуновце]] || 10790 || 5963 || 4642 || 4 || 41 || / || 109 || 1 || 30 |- | [[Кавадарци]] || 38741 || 37499 || 2 || 167 || 679 || 27 || 218 || 4 || 145 |- | [[Карбинци]] || 4012 || 3200 || / || 728 || 2 || 54 || 12 || / || 16 |- | [[Кичево]] || 30138 || 16140 || 9202 || 2430 || 1630 || 76 || 86 || 7 || 567 |- | [[Конче]] || 3536 || 3009 || / || 521 || / || / || 3 || / || 3 |- | [[Кочани]] || 38092 || 35472 || 1 || 315 || 1951 || 194 || 67 || 2 || 90 |- | [[Кратово]] || 10441 || 10231 || / || 8 || 151 || 1 || 33 || / || 17 |- | [[Крива Паланка]] || 20820 || 19998 || / || 2 || 668 || 3 || 103 || 2 || 44 |- | [[Кривогаштани]] || 6150 || 6126 || / || / || 8 || / || 6 || / || 10 |- | [[Крушево]] || 9684 || 6081 || 2064 || 315 || 1020 || / || 38 || 137 || 29 |- | [[Куманово]] || 105484 || 63746 || 27290 || 292 || 4256 || 147 || 9062 || 20 || 671 |- | [[Липково]] || 27058 || 169 || 26360 || / || / || 1 || 370 || 6 || 152 |- | [[Лозово]] || 2858 || 2471 || 35 || 157 || / || 122 || 27 || 34 || 12 |- | [[Маврово]] и [[Ростуше]] || 8618 || 4349 || 1483 || 2680 || 10 || / || 6 || 31 || 59 |- | [[Македонска Каменица]] || 8110 || 8055 || / || / || 14 || / || 24 || 8 || 9 |- | [[Македонски Брод]] || 7141 || 6927 || / || 181 || 3 || / || 22 || 1 || 7 |- | [[Могила]] || 6710 || 6432 || 34 || 229 || 6 || / || 2 || / || 7 |- | [[Неготино]] || 19212 || 17768 || 30 || 243 || 453 || 14 || 627 || 1 || 76 |- | [[Новаци]] || 3549 || 3490 || 21 || 27 || / || 1 || 7 || / || 3 |- | [[Општина Ново Село|Ново Село]]|| 11567 || 11509 || / || / || 3 || / || 25 || 2 || 28 |- | [[Осломеј]] || 10420 || 110 || 10252 || / || / || / || / || 1 || 57 |- | [[Охрид]] || 55749 || 47344 || 2962 || 2268 || 69 || 323 || 366 || 29 || 2388 |- | [[Петровец]] || 8255 || 4246 || 1887 || 75 || 134 || / || 415 || 1442 || 56 |- | [[Пехчево]] || 5517 || 4737 || / || 357 || 390 || 2 || 12 || / || 19 |- | [[Пласница]] || 4545 || 34 || 20 || 4446 || / || / || / || / || 45 |- | [[Пробиштип]] || 76768 || 70878 || 22 || 917 || 4433 || 17 || 172 || 86 || 243 |- | [[Радовиш]] || 16193 || 15977 || / || 6 || 37 || 37 || 89 || 1 || 46 |- | [[Ранковце]] || 28244 || 23752 || 8 || 4061 || 271 || 26 || 71 || 1 || 54 |- | [[Ресен]] || 16825 || 12798 || 1536 || 1797 || 184 || 26 || 74 || 1 || 409 |- | [[Росоман]] || 4141 || 3694 || / || / || 6 || / || 409 || / || 32 |- | [[Свети Николе]] || 18497 || 18005 || / || 81 || 72 || 238 || 71 || 1 || 29 |- | [[Сопиште]] || 5656 || 3404 || 1942 || 243 || / || 4 || 32 || / || 31 |- | [[Старо Нагоричане]] || 4840 || 3906 || 1 || / || 1 || / || 926 || / || 6 |- | [[Струга]] || 63376 || 20336 || 36029 || 3628 || 116 || 656 || 106 || 103 || 2402 |- | [[Струмица]] || 54676 || 50258 || 3 || 3754 || 147 || 3 || 185 || 6 || 320 |- | [[Студеничани]] || 17246 || 309 || 11793 || 3285 || 73 || / || 14 || 1662 || 110 |- | [[Теарце]] || 22454 || 2739 || 18950 || 516 || 67 || / || 14 || 1 || 167 |- | [[Тетово]] || 86580 || 20053 || 60886 || 1882 || 2357 || 15 || 604 || 156 || 627 |- | [[Општина Центар Жупа|Центар Жупа]] || 6519 || 814 || 454 || 5226 || / || / || / || / || 25 |- | [[Чашка]] || 7673 || 4395 || 2703 || 391 || / || 1 || 55 || 67 || 61 |- | [[Чешиново]] || 7490 || 7455 || / || / || / || 30 || 4 || / || 1 |- | [[Чучер-Сандево]] || 8493 || 4019 || 1943 || / || 23 || 16 || 2426 || 1 || 65 |- | [[Штип]] || 47796 || 41670 || 12 || 1272 || 2195 || 2074 || 297 || 11 || 265 |} == Вкупно население според писменост == {| class="wikitable" |- ! [[Општина]] !! Писмени !! Неписмени |- | [[Скопје]] || 433139 || 10902 |- | [[Аеродром]] || 64656 || 475 |- | [[Бутел]] || 30672 || 686 |- | [[Општина Гази Баба|Гази Баба]] || 61156 || 1966 |- | [[Ѓорче Петров]] || 36308 || 594 |- | [[Карпош]] || 53002 || 685 |- | [[Кисела Вода]] || 50326 || 706 |- | [[Сарај]] || 27394 || 1244 |- | [[Центар (населба во Скопје)]] || 41494 || 351 |- | [[Чаир]] || 52241 || 2386 |- | [[Шуто Оризари]] || 15890 || 1809 |- | [[Арачиново]] || 8440 || 521 |- | [[Берово]] || 12306 || 147 |- | [[Битола]] || 83045 || 2441 |- | [[Богданци]] || 7715 || 99 |- | [[Боговиње]] || 23049 || 990 |- | [[Босилово]] || 11831 || 556 |- | [[Брвеница]] || 12791 || 504 |- | [[Валандово]] || 10293 || 254 |- | [[Василево]] || 9565 || 748 |- | [[Вевчани]] || 2133 || 23 |- | [[Велес]] || 47655 || 1399 |- | [[Виница]] || 16644 || 840 |- | [[Вранештица]] || 1188 || 29 |- | [[Врапчиште]] || 20225 || 720 |- | [[Гевгелија]] || 20441 || 190 |- | [[Гостивар]] || 66235 || 2311 |- | [[Градско]] || 3110 || 212 |- | [[Дебар]] || 15736 || 450 |- | [[Дебрца]] || 4671 || 395 |- | [[Делчево]] || 15173 || 483 |- | [[Демир Капија]] || 3548 || 505 |- | [[Демир Хисар]] || 8224 || 421 |- | [[Дојран]] || 2956 || 80 |- | [[Долнени]] || 10484 || 815 |- | [[Другово]] || 2810 || 136 |- | [[Желино]] || 18619 || 807 |- | [[Зајас]] || 8896 || 639 |- | [[Зелениково]] || 3321 || 161 |- | [[Зрновци]] || 2728 || 155 |- | [[Илинден]] || 13110 || 596 |- | [[Јегуновце]] || 8937 || 382 |- | [[Кавадарци]] || 33488 || 845 |- | [[Карбинци]] || 2993 || 472 |- | [[Кичево]] || 25227 || 882 |- | [[Конче]] || 2859 || 178 |- | [[Кочани]] || 32143 || 1468 |- | [[Кратово]] || 8789 || 612 |- | [[Крива Паланка]] || 17645 || 1013 |- | [[Кривогаштани]] || 5172 || 241 |- | [[Крушево]] || 8159 || 293 |- | [[Куманово]] || 86677 || 4177 |- | [[Липково]] || 20359 || 825 |- | [[Лозово]] || 2383 || 175 |- | [[Маврово]] и [[Ростуше]] || 6967 || 262 |- | [[Македонска Каменица]] || 6766 || 356 |- | [[Македонски Брод]] || 6178 || 292 |- | [[Могила]] || 5573 || 411 |- | [[Неготино]] || 16401 || 505 |- | [[Новаци]] || 3033 || 224 |- | [[Општина Ново Село|Ново Село]]|| 9735 || 445 |- | [[Осломеј]] || 8308 || 384 |- | [[Охрид]] || 48175 || 1321 |- | [[Петровец]] || 6600 || 435 |- | [[Пехчево]] || 4830 || 90 |- | [[Пласница]] || 3531 || 217 |- | [[Прилеп]] || 65670 || 2627 |- | [[Пробиштип]] || 13971 || 609 |- | [[Радовиш]] || 23016 || 1363 |- | [[Ранковце]] || 3187 || 453 |- | [[Ресен]] || 14671 || 500 |- | [[Росоман]] || 3447 || 218 |- | [[Свети Николе]] || 15830 || 700 |- | [[Сопиште]] || 4638 || 179 |- | [[Старо Нагоричане]] || 3780 || 549 |- | [[Струга]] || 51299 || 1621 |- | [[Струмица]] || 51299 || 2038 |- | [[Студеничани]] || 12711 || 938 |- | [[Теарце]] || 18343 || 952 |- | [[Тетово]] || 69922 || 3065 |- | [[Општина Центар Жупа|Центар Жупа]] || 5024 || 168 |- | [[Чашка]] || 5925 || 485 |- | [[Чешиново]] || 6321 || 406 |- | [[Чучер-Сандево]] || 6957 || 326 |- | [[Штип]] || 47796 || 41362 |- | Вкупно || 1693044 || 63562 |} == Животоспособна статистика == [[Вкупна стапка на плодност|Вкупната стапка на плодност]] е бројот на живородени деца што се очекува една жена да ги има во текот на нејзиниот размножувачки период. Извори: [[Our World In Data]] и [[Gapminder Foundation]].<ref name="ourworldindata.org">{{Наведена мрежна страница|url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=MKD|title=Total Fertility Rate around the world over the last centuries|author=Max Roser|date=2014|work=[[Our World In Data]], [[Gapminder Foundation]]}}</ref> {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! Години !!1800!!1810!!1820!!1830!!1840!!1850!!1860!!1870!!1880!!1890!!1900<ref name="ourworldindata.org"/> |- | align="left"|Вкупна стапка на плодност во Македонија|| style="text-align:right; color:blue;" |5.9||style="text-align:right; color:blue;"|5.9||style="text-align:right; color:blue;"|5.9||style="text-align:right; color:blue;"|5.9||style="text-align:right; color:blue;"|5.9||style="text-align:right; color:blue;"|5.9||style="text-align:right; color:blue;"|5.5||style="text-align:right; color:blue;"|6.0||style="text-align:right; color:blue;"|5.4||style="text-align:right; color:blue;"|5.4||style="text-align:right; color:blue;"|5.6 |} {| class="wikitable " style="text-align:right" |- ! Години !!1910!!1920!!1930!!1940!!1950!!1960!!1970!!1980!!1990!!2000!!2010<ref name="ourworldindata.org"/> |- | align="left"|Вкупна стапка на плодност во Македонија|| style="text-align:right; color:blue;" |5.2||style="text-align:right; color:blue;"|4.9||style="text-align:right; color:blue;"|4.6||style="text-align:right; color:blue;"|4.3||style="text-align:right; color:blue;"|5.5||style="text-align:right; color:blue;"|3.8||style="text-align:right; color:blue;"|3.1||style="text-align:right; color:blue;"|2.4||style="text-align:right; color:blue;"|2.2||1.7||1.4 |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf Попис на населението, домаќинствата и становите 2002, Книга X: Вкупно население, домаќинства и станови — дефинитивни податоци по населени места — Вкупно население според изјаснувањето за националната припадност, мајчиниот јазик и вероисповедта] {{Европа по тема|Демографија на}} {{Демографија на Македонија}} [[Категорија:Демографија на Македонија| ]] [[Категорија:Македонско општество]] g2lgodh34hb4fqrni6t2z9vqj1gy7wy 0 67976 5534132 5510506 2026-04-03T23:34:50Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534132 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Wuxing diagram mk.svg|мини|десно|250п|Петте елементи и нивните заемодејства]] {{Таоизам}} Во традиционалната кинеска филозофија, природните појави може да се класифицираат во '''„пет елементи“''', '''„пет фази“''', '''„пет движења“''' или '''„пет чекори“'''. Тоа се: * '''[[оган (кинески елемент)|оган]]''' ([[wikt:en:火|火]], ''хуо'') * '''[[вода (кинески елемент)|вода]]''' ([[wikt:en:水|水]], ''шуеј'') * '''[[дрво (кинески елемент)|дрво]]''' ([[wikt:en:木|木]], ''му'') * '''[[метал (кинески елемент)|метал]]''' ([[wikt:en:金|金]], ''ѓин'') * '''[[земја (кинески елемент)|земја]]''' ([[wikt:en:土|土]], ''ту''). Системот на петте елементи е користен за да ја објасни интеракцијата и врските меѓу феномените. Се употребува во разни полиња на кинеската мисла, вклучувјќи ги и [[фенг шуеј]], [[кинеска астрологија]], [[традиционална кинеска медицина]], потоа во [[музика]]та, [[воена стратегија|воената стратегија]] и борбените вештини. == Циклуси == Доктрината на петте фази во себе содржи два циклуса: создавање и уништување. Тоа се циклусите на урамнотежување, кои претставуваат [[јин и јанг]] – премин на енергијата од добро во зло. === Создавање === Најлесно се памтат на следниов начин: * Дрвото го храни Огнот; * Огнот создава Земја (пепел); * Земјата го раѓа Металот (рудници); * Металот ја држи водата (како кофа или чаша); * Водата го храни Дрвото. === Уништување === * Дрвото ја распарчува Земјата; * Земјата ја впива Водата; * Водата го гасне Огнот; * Огнот го топи Металот; * Металот го сече Дрвото. == Космологијата и фенг шуи == {{Главна|Фенг шуеј}} Според теоријата на [[Ву сјинг]], структурата на вселената ги одразува петте елементи. Секој елемент има серија од сложени асоцијации, што може да се види во подолната табела. Во кинеската вештина позната како [[фенг шуеј]], целиот систем се сведува на уметноста на користењето на петте елементи. Со овие елементи се поврзуваат боите, сезоните и формите.<ref>[http://www.northernshaolinacademy.com/new/docs/FiveElementsChart.xls Chinese Five Elements Chart] Information on the Chinese Five Elements from Northern Shaolin Academy in Microsoft Excel 2003 Format</ref> {| class="wikitable" |- ! Елемент || Дрво || Оган || Земја || Метал || Вода |- ![[Боја]] | зелена || црвена || жолта, кафеава || бела, сребрена, златна || црна, сина |- ! [[Правец]] | исток, југоисток || југ || југозапад, североисток, центар || запад, северозапад || север |- ! Небесно животно | Зелен Змеј || Феникс || Жолт Змеј || Бел Тигар || Црна Желка |- !Поларитет | мал јанг || голем јанг || јин/јанг рамнотежа || мал јин || голем јин |- ! Годишно време | [[пролет]] || [[лето]] || меѓувреме || [[есен]] || [[зима]] |- !Форма | правоаголна || триаголник || квадрат, коцка || топка, сфера || брановидна, асиметрична |} == Космологијата и ''И Чинг'' == {{Главна|И Чинг}} Петте елементи се исто така во корелација со осумте основни тријаграми од [[Книга на промените|Книгата на промените]] (''И чинг''): {| class="wikitable" |- ! Елемент || Дрво || Дрво || Оган || Земја || Земја || Meтaл || Meтaл || Вода |- ! И Чинг | Гром || Ветар || Оган || Планина || Земја || Небо || Езеро || Вода |- ! Триаграми |☳ 震 zhèn |☴ 巽 xùn |☲ 離 lí |☶ 艮 gèn |☷ 坤 kūn |☰ 乾 qián |☱ 兌 duì |☵ 坎 kǎn |} == Кинеска медицина == Меѓузависноста на органите во телото е забележано дека е круг на петте елементи. На пример, црниот дроб (фаза на Дрво) се вели дека е „мајка“ на срцето (фаза на Оган), а бубрезите (фаза на Вода) се мајка на црниот дроб. Клучната забелешка е дека проблеми со бубрезите предизвикуваат и проблем со црниот дроб. Во ваков случај „мајката“ е слаба и не може да го поддржи детето. Многу од ваквите меѓузависности во денешни времиња се познати како физиолошки болести. Клучната работа која треба да се има на ум во врска со кинеската медицинска употреба на петте елементи е дека ова е само модел. == Други употреби на петте елементи == [[Кинеска астрологија|Кинеската астрологија]] се заснова врз интеракцијата на петте елементи со дванаесетте знака од кинескиот зодијак, кои заедно го оформуваат добро познатиот шеесет годишен циклус. Пример за некој што е роден во 1953 година, година на Змија. Бидејќи годината на раѓање завршува со бројот 3, а тој број се поврзува со елементот Вода, излегува дека тој некој е Водена Змија. Петте елементи се користат при борбените вештини за да се опишат петте различни состојби на борба: разбивање (елемент Дрво), удирање (елемент Оган), вкрстување (елемент Земја), разделување (елемент Метал), дупчење (елемент Вода). == Поврзано == * [[Тао]] * [[Фенг шуеј]] * [[И Чинг]] * [[Тајџицу]] == Библиографија == * Feng Youlan (Yu-lan Fung), ''A History of Chinese Philosophy'', volume 2, p.&nbsp;13 * Joseph Needham, ''Science and Civilization in China'', volume 2, pp.&nbsp;262–23 * Maciocia, G. 2005, ''The Foundations of Chinese Medicine'', 2nd edn, Elsevier Ltd., London == Белешки == {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.meditation-mantra.com/tcm-acupuncture-moxibustion-five-elements-errors.html Acupuncture Text Book Corrections] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080404111207/http://www.meditation-mantra.com/tcm-acupuncture-moxibustion-five-elements-errors.html |date=2008-04-04 }} Corrections to English translation errors in textbooks * [http://iching.com.my/five-elements-en.htm Five Elements] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080430165743/http://iching.com.my/five-elements-en.htm |date=2008-04-30 }} Malaysia I Ching Net * [http://www.acupuncture.com.au/education/theory/thefiveelements.html Five Element Information] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110215225309/http://www.acupuncture.com.au/education/theory/thefiveelements.html |date=2011-02-15 }} Five Element interrelationships, concordances and causative factors. * [http://www.char4u.com/chinese-zodiac-sign.php Chinese Zodiac Chart] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111101054738/http://www.char4u.com/chinese-zodiac-sign.php |date=2011-11-01 }} Find your Chinese Zodiac sign based on your date of birth. * [http://homeopathy.healthspace.eu/qi/chinese.php Traditional Chinese Medicine (TCM)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080325044400/http://homeopathy.healthspace.eu/qi/chinese.php |date=2008-03-25 }} A model of transition from the traditional elements * [http://www.AmeriChi.com The American School of Classical Feng Shui] * [http://www.nuconcept.com/Five-Elements-sp-17.html Five Elements of Feng Shui] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929143356/http://www.nuconcept.com/Five-Elements-sp-17.html |date=2007-09-29 }} The Five Elements of Feng Shui and Their Interactions * [http://www.northernshaolinacademy.com/new/NsaQigongMeditationFiveElements.asp Chinese Five Elements] Information on the Chinese Five Elements from Northern Shaolin Academy {{Пет елементи}} [[Категорија:Пет елементи| ]] [[Категорија:Кинеска култура]] [[Категорија:Кинеска филозофија]] [[Категорија:Класични елементи]] [[Категорија:Таоизам]] 65yz61hmh5us150a2zh8bjtahnmwuaw 0 68463 5534097 5532087 2026-04-03T22:00:01Z Dandarmkd 31127 5534097 wikitext text/x-wiki {{Внимание}} [[File:Stevan Kragujevic, Mihajlo Lalic, knjizevnik.jpg|right|230px]] '''Михаило Лалиќ''' ({{роден на|7|октомври|1914}} - {{починал на|30|декември|1992}}) — [[СР Црна Гора|црногорски]] и [[Југославија|југословенски]] [[писател]]<ref>{{Cite web|url=http://digitalna.nb.rs/wb/NBS/Knjige/Srpska_knjizevnost_u_100knjiga/II-153244-091#page/0/mode/1up|title=Čitač knjiga|website=digitalna.nb.rs|access-date=2018-10-20}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.rastko.rs/knjizevnost/jderetic_knjiz/jderetic-knjiz_12.html|title=Jovan Deretic: Kratka istorija srpske knjizevnosti|website=www.rastko.rs|access-date=2018-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/188065/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0/%D0%A6%D1%80%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%92%D0%B0%D1%86%D0%B8-%D0%B1%D0%B5%D0%B7-%D0%BD%D0%B0%D1%98%D0%B2%D0%B5%D1%9B%D0%B8%D1%85-%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%B0%D1%86%D0%B0|title=- Crnogorski đaci bez najvećih pisaca|website=www.politika.rs|access-date=2018-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.vreme.com/arhiva_html/462/12.html|title=Nova ratna proza|website=www.vreme.com|access-date=2018-12-13|archive-date=2018-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507153321/http://www.vreme.com/arhiva_html/462/12.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.novosti.rs/vesti/kultura.71.html:488973-Zaborav-nad-zlim-prolecem|title=Zaborav nad zlim prolećem|website=www.novosti.rs|language=sr-Latn|access-date=2018-12-13}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.politika.rs/sr/clanak/291005/%D0%9F%D0%BE%D1%81%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0-%D0%9C%D0%B8%D1%85%D0%B0%D0%B8%D0%BB%D1%83-%D0%9B%D0%B0%D0%BB%D0%B8%D1%9B%D1%83|title=Posveta Mihailu Laliću|last=Radisavljević|first=Z.|website=Politika Online|access-date=2018-12-13}}</ref>. [[Писател]] кој на самиот почеток на својата книжевна работа се определил за јасен тематски круг (НОБ), за одредено географски поднебје - Црна Гора и специфичен избор на ликови, случувања и романескни приказни. Започнал со книгата Стазама слободе - 1948, но за кратко време се определил за проза, која станала исклучива форма на уметничкото гледање на времето, случувањата и човечките судбини. Според неговото сценарио е снимен филмот Свадба во 1973 во режија на Радомир Шарановиќ, и иако така е направена екранизација на неговиот роман Лелејска гора во 1968. Прв добитник е на Његошевата награда во 1963 за романот Лелејска гора. Потоа НИН - ова награда 1973 за романот Воена среќа. Воедно е и член на САНУ. Во неговите романи се прикажува времето на партизанското војување кога дошло до криза, кога се пробудиле старите конфликити и поделби, време кога не можело да се насети неизвеснота на војната. Неговите јунаци се зафатени со морални и психолошки кризи, па оттука внатрешниот [[монолог]] како основно и доминантно средство при уметничкото обликување на ликовите. Во создавачката пракса на Михаило Лалиќ интересен е уштее ден феномен: постојано се навраќа кон веќе завршените раскази и романи и незадоволен со оствареното, им пристапува и повторно ги преработува. Романот Раскин после 14 години дожиевал преработка со значајна измерна во нарацијата, изборот на ликовите и нивната структура. Втора верзија доживеал и романот Лелејска гора. == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Лалиќ, Михаило}} [[Категорија:Луѓе од Трепча (Црна Гора)]] [[Категорија:Починати во Белград]] [[Категорија:Добитници на наградата „АВНОЈ“]] [[Категорија:Јунаци на социјалистичкиот труд]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Членови на Црногорската академија на науките и уметностите]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Добитници на НИН-овата награда]] ng1j7jtyehxv629gg8oasy6ow86prow 0 69383 5534060 410182 2026-04-03T20:48:16Z Andrew012p 85224 Отстрането пренасочување кон [[Бог]] 5534060 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Marduk Tiamat Battle from Enuma Elish - repaired version.png|мини|280пкс|Битката на богот [[Нинурта]] (десно) со [[Анзу]] (лево). Цртеж на [[Асирци|асирски]] барелјеф од храмот на Нинурта во [[Нимруд]], 865 — 860 г. пр. н. е.<ref>{{Cite web|url=https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1851-0902-501|title=wall panel; relief|lang=en|website=[[Британски музеј|British Museum]]|access-date=2023-12-08|archive-date=2023-12-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231208205651/https://www.britishmuseum.org/collection/object/W_1851-0902-501|url-status=live}}</ref>]] '''Божество''' — [[митологија|митолошки]] лик од вишата митологија, моќно, вишо [[натприродно]] суштество.{{sfn|Токарев. Боги|1987}}{{sfn|Иванов М. С.|2002|c=565}}{{sfn|Иванов. Низшая мифология|1988}} Божеството поседува поголеми способности од обичните [[луѓе]], но стапува во заемодејство со нив на позитивен или негативен начин, издигнувајќи ги на нови нивоа на свест надвор од рамките на секојдневниот живот.{{sfn|Littleton|2005|p=378}} Поимот може да означува и што било друго што се почитува како божествено,{{sfn|Иванов М. С.|2002|c=565—566}}{{sfn|Stevenson|2010|p=461}} и се однесува на поими како што се [[Бог]], богови{{sfn|Токарев. Боги|1987|с=}}{{sfn|Иванов М. С.|2002|c=565}} и [[божица|божици]].{{sfn|Stevenson|2010|p=461}} Боговите, како моќни натприродни суштества, се главни ликови во повеќето митови во рамките на развиените митологии. Во архаичните митолошки традиции, ликовите на боговите се слабо изразени или воопшто не постојат. Во [[политеизам|политеистичките]] религии постои верување во многу богови, додека во [[монотеизам|монотеистичките]] — во еден единствен [[Бог]].{{sfn|Токарев. Боги|1987}} [[Генотеизм|Генотеизмот]], иако ги прифаќа претставите за мноштво богови, во исто време го нагласува владејачкиот статус на едно одредено божествено начело.{{sfn|Shores|1963|p=179}} Во рамките на [[монолатрија|монолатријата]], претставата за постоење на многу богови се сврзува со постојано обожување на само едно божество.{{sfn|Eakin|1971|p=70}} == Изучување == Прашањето за потеклото на претставите за Бога е предмет на бројни расправи. Влијанието на [[теологија|теолошката]] положба за всадување на ликот на Бога кај првиот човек директно преку [[откровение|божествено откровение]] се забележува во низа научни правци. Тука спаѓа и концептот на „[[прамонотеизм|прамонотеизмот]]“, карактеристичен главно за католичката Виенска школа по етнологија, предводена од [[Вилхелм Шмидт (етнограф)|Вилхелм Шмидт]], според која во верувањата дури и кај најархаичните народи постои древен лик на врвно небесно суштество.{{sfn|Токарев. Боги|1987}} Митолошката школа, претставена од автори како [[Јакоб Грим]], [[Макс Милер]] и други, ги разгледувала боговите како олицетворенија на природните сили — главно на небесните тела и појави, вклучувајќи ги небото, громот, сонцето, месечината и сл. Според овие автори, неразбирањето на причините за движењето на светилата и промената на времето кај древниот човек довело до објаснување на овие појави преку дејства на натприродни суштества. Ова ги создало ликовите на моќните божества на стихиите што станале објекти на обожување што требало да се смират и одоброволат. Со текот на времето, оваа возвишена митолошка визија се менува — небесните богови „се симнуваат“ на земјата и почнуваат да се претставуваат во човечки или животински епски и бајковидни ликови. Концепцијата на митолошката школа го изгубила своето влијание по 1870-тите години со натрупување на нови етнографски материјали, според кои многу архаични митолошки традиции вклучуваат значително постари елементи од астралната индоевропска митологија.{{sfn|Токарев. Боги|1987}} Еволутивна школа на историјата на културата, застапувана од истражувачи како [[Едвард Тајлор]], [[Џон Лебок]], [[Јулиус Липерт]] и други, сметала дека појавата на претставите за големите небесни богови и монотеистичките верувања се подоцнежна етапа во развојот на религиозно-митолошката сфера. Еден правец на оваа концепција била теоријата на „манизам“ на [[Херберт Спенсер]], во која потеклото на поимот Бог се поврзувало со култот на предците — според оваа верзија, бог бил воопштен предок. Многу претставници на еволуционизмот се потпирале на евхемеристичко толкување на митовите — дека боговите се всушност вистински луѓе предци. Друга точка на гледање му припаѓа на [[Џејмс Џорџ Фрејзер]], кој претпоставувал дека претставите за Бога настанале како последица на разочарувањето на луѓето во сопствените магиски способности за влијание врз светот, по што почнале да веруваат во виши суштества што управуваат со него. Блиска е и положбата на германскиот етнограф [[Конрад Теодор Пројс]], според кого Бог претставува „олицетворени волшебни акти“ или „дејствувачки супстанции“ што ги привлекуваат кон себе магиските дејства на многу други супстанции. Слична теорија формулирал и германскиот научник [[Херман Узенер]], кој тргнувал од староримските имиња на боговите. Тој сметал дека древниот човек, плашејќи се од сѐ непознато, го обожувал секое поединечно дејство и појава во околината. Ова прво создало претстави за „моментални“ богови, а подоцна за видови или „посебни“ богови, чии имиња биле само обични епитети; со текот на времето луѓето го заборавиле значењето на епитетите, па тие станале лични имиња на боговите, што довело до создавање на големите божества на антиката.{{sfn|Токарев. Боги|1987}} Во рамките на фројдизмот, ликот на Бога се разбира како сублимат на потиснатиот лик на таткото: „секој си создава бог според ликот на својот татко“, додека ликот на божицата мајка е сублимат на мајчината личност. Претставниците на француската социолошка школа, основана од [[Емил Диркем]], на прашањето за потеклото на ликот на Бога одговарале потпирајќи се на [[социјална психологија|социјалната психологија]]. Диркем го разбирал Бога како олицетворение на социјалните сили што влијаат врз човекот, но му остануваат нејасни, поради што секој облик на општество создава сопствени претстави за Бога.{{sfn|Токарев. Боги|1987}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Божества| ]] 1oql58r2sq1grbwb25j4fzue31kuk4p 0 72724 5534056 5371340 2026-04-03T20:44:44Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534056 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Ноќна чапја | color = orange | status = LC | status_system = iucn3.1 | image = Nycticorax-nycticorax-004.jpg | image_width = 240px | image2 = Nycticorax nycticorax - Black-crowned Night Heron - XC99573.ogg | regnum = [[Животни]] | phylum = [[’Рбетници]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Штрковидни]] | familia = [[Чапји]] | genus = ''Ноќна чапја'' | species = '''''N. nycticorax''''' | binomial = ''Nycticorax nycticorax'' | binomial_authority = [[Карл Линеј|Линеј]], 1758 }} '''Ноќната чапја''' или '''драјка''' ([[науч.]] ''Nycticorax nycticorax'') е [[чапја]] со средна големина. == Опис == [[Податотека:Black-crowned Night Heron (Imm.) I IMG 7687.jpg|thumb|left|Младо чека да се капе, Индија]] Возрасните птици се долги 64 см и тежат 800 г. Имаат црна кикиришка и грб, а остатокот од телото им е бел или сив, со црвени оч и куси жолти нозе. Младите се кафени, со бели и сиви дамки. Овој вид чапји се кусоврати и набиени. == Распространетост == Овие птици се размножуваат во слатководни и соленоводни [[мочуриште|мочуришта]] ширум светот. Подвидот ''N. n. hoactli'' се размножува во [[Северна Америка|Северна]] и [[Јужна Америка]] од [[Канада]], па сѐ до [[Патагонија]] на југ, а расата ''N. n. nycticorax'' е присутна во [[Европа]], [[Азија]] и [[Африка]]. Ноќната чапја се гнезди во колонии на платформи на стапови во групи дрвја, или пак на земја во заштитени предели како острови и трскарници. Птицата несе по 3-8 [[Јајце (биологија)|јајца]]. Оваа чапја е [[птичја преселба|преселница]], освен во тропските предели, каде живее постојано. Северноамериканските ноќни чапји презимуваат во [[Мексико]], југот на [[САД]], [[Средна Америка]] и [[Кариби]]те, додека оние кои живеат во [[Стар Свет|Стариот Свет]] презимуваат во тропска Африка и јужна Азија. == Поведение == Овие птици стојат мирно на работ на водата и го напаѓаат пленот од заседа, главно ноќно време. Главно се хранат со мали [[риби]], [[ракови]], [[жаба|жаби]], водни [[инсект]]и и мали [[цицачи]]. Во текот на денот тие се одмораат во дрвја или честак. [[Нов Свет|Новосветските]] раси се подруштвени вон сезоната за парење отколку евроазиските раси. Често се среќаваат вгнездени во авениски дрвја на прометни улици. На [[Фолкландски Острови|Фолкландските Острови]], овие птици ономатопеично се нарекуваат „кваркови“ (''quarks''). == Наводи == * {{IUCN2006|assessors=BirdLife International|year=2004|id=49598|title=Nycticorax nycticorax|downloaded=12 мај 2006}} Внос во базата на податоци со објаснение зошто овој вид е најмалку загрозен * [http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Nycticorax_nycticorax.html Ноќна чапја на „Animal Diversity Web“] * ''A guide to the birds of Costa Rica'' од Стилс и Скач ISBN 0-8014-9600-4 * ''Herons and Egrets of the World'' од Џејмс Хенкок ISBN 0-12-322725-9 * ''The Sibley Guide to Birds'' од Дејвид Ален Сибли ISBN 0-679-45122-6 == Надворешни врски == {{Commons|Nycticorax nycticorax}} * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Black-crowned_Night-Heron.html Корнелова орнитолошка лабораторија - Информации за Ноќната чапја] {{en}} * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2020id.html USGS Патаксентски инфоцентар за распознавање на птици - Ноќна чапја] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20191009162914/https://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i2020id.html |date=2019-10-09 }} {{en}} * [http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?recnum=BD0117 eNature.com - Ноќна чапја] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110308080756/http://www.enature.com/fieldguides/detail.asp?recnum=BD0117 |date=2011-03-08 }} {{en}} == Галерија == <gallery> Black Crowned Night Heron I2 IMG 4874.jpg|Ноќна чапја ''[[Nycticorax nycticorax]]'' во [[Калкута]], [[Западен Бенгал]], [[Индија]]. Black-crowned Night Heron (Imm.) I IMG 7370.jpg|Младо во лет, Какута, Западен Бенгал, Индија. Black-crowned Night Heron I IMG 0334.jpg|Младо со перја во развој, Калкута, Западен Бенгал, Индија. Young night heron.jpg|Младо одблизу, на езерото [[Мерит (езеро)|Мерит]], [[Оукленд]], [[САД]]. Nycticorax nycticorax MHNT.jpg| </gallery> [[Категорија:Ноќни чапји| ]] [[Категорија:Птици на Азија]] [[Категорија:Птици на Европа]] [[Категорија:Птици на Африка]] [[Категорија:Птици на Австралија]] [[Категорија:Птици на Јужна Америка]] [[Категорија:Птици на Северна Америка]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 6o8lw1rih714eemzc4w2eem8pzasw1p 0 73620 5534052 5414592 2026-04-03T20:42:27Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534052 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |author= Нилски коњ | status = VU | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="Redlist"/> | trend = down | image = Nijlpaard.jpg | image_width = 250px | image_caption = Обичен нилски коњ, ''Hippopotamus amphibius'' | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Парнокопитни]] | familia = [[Нилски коњи]] | genus = '''Нилски коњ''' | genus_authority = [[Карл Линеј|Линеј]], 1758 | species = '''Обичен нилски коњ''' | binomial = ''Hippopotamus amphibius'' | binomial_authority = [[Карл Линеј|Линеј]], 1758<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.itis.gov/servlet/SingleRpt/SingleRpt?search_topic=TSN&search_value=625024 |title= ITIS on Hippopotamus amphibius | accessdate = 2007-07-29 | work = [[Обединет таксономски информативен систем]]}}</ref> | range_map = Hippopotamus_distribution.png | range_map_caption = Моментална распространетост на нилскиот коњ }} [[File:Hippo.ogv|thumb|Нилски коњ]] '''Нилски коњ''' ({{науч|Hippopotamus amphibius}}, од [[старогрчки јазик|стаогр.]] ἱπποπόταμος (хипопотамос, ιππος ''хипос'' што значи „коњ“ и πόταμος ''потамос'' што значи „река“) — голем, претежно [[тревопасно животно|тревопасен]] африкански [[цицач]], еден од двата преживеани видови од семејството на [[нилски коњи|нилските коњи]] (другиот преживеан вид е [[Пигмејски нилски коњ|пигмејскиот нилски коњ]]). Тој е најтешкиот претставник од [[парнокопитни животни|парнокопитните животни]]. Нилскиот коњ е полуводно животно, кое живее во реките и езерата на [[Потсахарска Африка]] во групи од 5 до 30 нилски коњи. Преку денот ја одржува температурата седејќи во вода или во кал. Парењето и породувањето се одвиваат во вода. Во квечерината излегуваат од вода за да се хранат. Додека се во вода, нилските коњи седат во групи (и до 40 единки), а пасењето е самотна активност. И покрај нивната физичка сличност со [[свиња|свињите]], нивните најблиски роднини сепак се животните од семејството на [[китови]]те ([[кит]]ови, [[делфин]]и, итн.). Заедничкиот предок на нилскиот коњ и китот се одвоил од останатите [[копитар]]и пред околу 60 милиони години. Најстарите пронајдени фосили кои спаѓаат во родот [[кенијапотам]] датираат од пред 16 [[милиони години]]. Нилскиот коњ е лесно препознатлив по телото со облик на буре, огромната уста и заби, кратките набиени нозе и кожата без крзно. По големина е сличен на [[Бел носорог|белиот носорог]], само [[слон]]от е многу поголем од него. И покрај големината, нилските коњи се доста подвижни. На кратки растојанија можат да трчаат и 48 км/ч, што е побрзо од олимписки спринтер. Ова животно е едно од најагресивните животни во [[Африка]]. Денес се смета дека има помеѓу 125.000 и 150.000 нилски коњи во [[Потсахарска Африка]], од кои 40.000 во [[Замбија]] и [[Танзанија]], со најголема популација од 20.000 до 30.000 единки.<ref name="Redlist"/> Овој вид сè уште е загрозен од [[ловокрадство]]то поради нивното месо и забите, како и од уништувањето на нивното природно живеалиште. == Таксономија и потекло == Нилкиот коњ е [[Род (биологија)|род]] од семејството [[нилски коњи]]. Видот на [[Пигмејски нилски коњ|пигмејските нилски коњи]] припаѓа на другиот род на [[пигмејски нилски коњи]]. Постојат 5 подвида на нилски коњи кои се категоризирани според морфолошките разлики на нивните черепи и географската распределеност<ref>{{наведена книга | author = Lydekker, R. | year = 1915 | title = Catalogue of the Ungulate Mammals in the British Museum of Natural History | volume = 5 | publisher= British Museum | location = London}}</ref>: * ''H. a. Amphibius'' – од [[Египет]] каде денес се изумрени, по текот на реката [[Нил]] до [[Танзанија]] и [[Мозамбик]] * ''H. a. Kiboko'' – [[Кенија]] и [[Сомалија]] * ''H. a. Capensis'' – од [[Замбија]] до [[Јужна Африка]] * ''H. a. Tschadensis'' – [[Западна Африка]], [[Чад]] * ''H. a. constrictus'' – [[Ангола]], јужниот дел на [[Демократска Република Конго]] и [[Намибија]] Предложените подвидови никогаш не биле целосно признати од биолозите, бидејќи морфолошките разлики се премногу мали и може да се последица на обична варијација меѓу единките.<ref name="The Hippos"/> Валидноста на подвидовите била тестирана со анализи на [[митохондрија]]лната [[ДНК]]. Анализирани се примероци од 13 локации, и авторите пронашле мали но сепак важни генетски разлики помеѓу ''H. a. amphibius'', ''H. a. capensis'', и ''H. a. kiboko''. Подвидовите ''H.a. constrictus'' и ''H.a. tschadensis'' не биле вклучени во истражувањето<ref name="Okello">{{наведено списание | author = Okello, J.B.A |author2=Nyakaana, S., Masembe, C., Siegismund, H.R. & Arctander, P. | year = 2005 | title = Mitochondrial DNA variation of the common hippopotamus: evidence for a recent population expansion. | journal = Heredity (Journal) | volume = 95 |issue=3 | pages = 206–215 | doi = 10.1038/sj.hdy.6800711|pmid=16030528 }}</ref><ref>{{наведено списание | title = Suiform Soundings: The IUCN/SSC Pigs, Peccaries, and Hippos Specialist Group (PPHSG) Newsletter | volume = 5 | issue = 1 | year = 2005 | url = http://www.iucn.org/themes/ssc/sgs/pphsg/Suiform%20soundings/Newsletter%205(1).pdf | journal = World Conservation Union | author = Meijaard, Erik (ed.) | access-date = 2008-12-04 | archive-date = 2008-03-08 | archive-url = https://web.archive.org/web/20080308192646/http://www.iucn.org/themes/ssc/sgs/pphsg/Suiform+soundings/Newsletter+5%281%29.pdf | url-status = dead }}</ref>. === Класификација === [[Податотека:Hippo skull dark.jpg|right|250px|thumbnail|Череп на нилски коњ на кој се забележуваат огромните песјаци кои служат за борење]] Нилските коњи заедно со останатите [[парнокопитни животни]] се класифицирани во редот ''[[Artiodactyla]]''. Во овој ред спаѓаат животни кои не се многу сродни со нилските коњи, како [[камила|камили]], [[крава|крави]], [[елен]]и и [[свиња|свињи]]. Како што кажува и самото име, старите [[Грци]] ги сметале овие животни за блиски до [[коњ]]ите. До [[1985|1985 година]], биолозите ги класифицирале заедно до свињите поради сличноста на [[катници]]те. Докази кои вклучуваат [[белковини]] од [[крв]]та, молекуларни анализи<ref name="Genomes"/> и [[ДНК]],<ref name="DNA">{{наведено списание | url = http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/content/abstract/14/5/537 | title = More DNA support for a Cetacea/Hippopotamidae clade: the blood-clotting protein gene gamma-fibrinogen | author = Gatesy, J. | journal = Molecular Biology and Evolution | date = 1997 | volume = 14 | issue = 5 | pages = 537–543 | doi = 10.1093/oxfordjournals.molbev.a025790 | pmid = 9159931}}</ref> како и фосилни остатоци, покажуваат дека најблиски роднини им се [[cetaceans]] ([[кит]]ови, [[делфин]]и) <ref name="ScienceNews">{{Наведена мрежна страница | title = Scientists find missing link between the dolphin, whale and its closest relative, the hippo | date = 2005-01-25 | accessdate = 2007-06-18 | url = http://www.sciencenewsdaily.org/story-2806.html | work = Science News Daily | archive-date = 2007-03-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070304214747/http://www.sciencenewsdaily.org/story-2806.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница | title = National Geographic - Hippo: Africa's River Beast | accessdate = 2007-07-18 | url = http://www.throng.co.nz/national-geographic/national-geographic-hippo-africas-river-beast | work = National Geographic | archive-date = 2011-06-04 | archive-url = https://web.archive.org/web/20110604103154/http://www.throng.co.nz/national-geographic/national-geographic-hippo-africas-river-beast | url-status = dead }}</ref>. Сепак иако се сметаат за најблиски живи роднини, нивните лози се одвоиле брзо по одвојувањето од останатите парнокопитни животни.<ref name="DNA"/><ref name="Cetartiodactyla">{{наведено списание |last=Boisserie |first=Jean-Renaud |author2= Fabrice Lihoreau and Michel Brunet |year= 2005 |title= The position of Hippopotamidae within Cetartiodactyla|journal= Proceedings of the National Academy of Sciences |volume= 102 |issue= 5|pages= 1537–1541|doi= 10.1073/pnas.0409518102|doi-access=free |pmid= 15677331|pmc=547867 }}</ref> === Еволуција === Според најновата теорија за потеклото на [[Hippopotamidae]], нилските коњи и [[кит]]овите имале заеднички предок кој се одвоил од другите [[парнокопитни животни]] пред околу 60 милиони години.<ref name="DNA"/><ref name="ScienceNews"/> Овој хипотетичен предок се поделил на двете гранки пред околу 54 милиони години <ref name="Genomes">{{наведено списание | title = Analyses of mitochondrial genomes strongly support a hippopotamus-whale clade | volume = 265 | issue = 1412 | year = 1998 | pages = 2251–2255 | journal = Proceedings of the Royal Society | DUPLICATE_author = Ursing,B.M|author= U. Arnason | doi = 10.1098/rspb.1998.0567| pmid = 9881471 | pmc = 1689531 }}</ref>. Едната гранка еволуирала во денешните китови, најверојатно почнувајќи со [[пракит]]от ''[[Pakicetus]]'' пред 52 милиони години <ref name="Cetartiodactyla"/>. Другата гранка еволуира во [[anthracotheres]] – семејство на четири-ножни животни од кои првите видови кои живееле во доцниот [[еоцен]] наликувале на слаб нилски коњ со многу помала глава од денешниот. Сите животни кои се развиле од ова семејство се изумрени за време на [[плиоцен]]от, освен [[Hippopotamidae]] во кои спаѓа денешниот нилски коњ.<ref name="ScienceNews"/> Еволуциската лоза отприлика би изгледала вака: видовите ''[[Anthracotherium]]'' и ''[[Elomeryx]]'' за време на еоценот и [[олигоцен]]от, преку ''[[Merycopotamus]]'' и ''[[Libycosaurus]]'' во миоценот до последните видови од ''anthracotheres'' за време на плиоценот.<ref name="Origins">{{наведено списание |last=Boisserie |first=Jean-Renaud |author2=Fabrice Lihoreau and Michel Brunet |year=2005 |title=Origins of Hippopotamidae (Mammalia, Cetartiodactyla): towards resolution |journal=Zoologica Scripta |volume=34 |issue=2 |pages=119–143 |url=http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1111/j.1463-6409.2005.00183.x/abs/ |accessdate=2007-06-01 |doi=10.1111/j.1463-6409.2005.00183.x/abs/ <!--Retrieved from URL by DOI bot--> |doi-broken-date=2024-12-01 |archive-date=2018-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215172130/http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1111/j.1463-6409.2005.00183.x/abs/ |url-status=dead }}</ref> Нивниот заеднички предок живеел во миоценот, пред околу 20 милиони години. ''Hippopotamidae'' се верува дека еволуирале во [[Африка]]. Најстариот вид се смета дека е ''[[Kenyapotamus]]'' – род кој живеел пред 16 до 8 милиони години. Нилските коњи потоа се рашириле низ [[Европа]] и [[Азија]], но не се пронајдени на тлото на [[Америка]]. Предокот на денешниот нилски коњ живеел во Африка и на [[Среден Исток|средниот исток]] пред 7,5-1,8 милиони години.<ref name="Linnean">{{наведено списание |last=Boisserie |first=Jean-Renaud |year=2005 |title=The phylogeny and taxonomy of Hippopotamidae (Mammalia: Artiodactyla): a review based on morphology and cladistic analysis |journal=Zoological Journal of the Linnean Society |volume=143 |pages=1–26 |url=http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1111/j.1096-3642.2004.00138.x/abs/ |accessdate=2007-06-01 |doi=10.1111/j.1096-3642.2004.00138.x/abs/ <!--Retrieved from URL by DOI bot--> |doi-broken-date=2024-12-01 |archive-date=2018-12-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181215173451/http://www.blackwell-synergy.com/links/doi/10.1111/j.1096-3642.2004.00138.x/abs/ |url-status=dead }}</ref> Се смета дека двата денешни рода ''Hippopotamus'' и ''[[Choeropsis]]'' се одвоиле пред 8 милиони години. === Изумрени видови === Одредени видови од родот Hippopotamus, како [[Европски нилски коњ|европскиот нилски коњ]] (''H. antiquus'') и ''[[Hippopotamus gorgops]]'' живееле на територијата на [[Европа]] и Британските Острови. И двата вида изумреле пред последното [[ледено доба]]. Предците на Европскиот нилски коњ живееле на многу острови на [[Средоземје]]то за време на [[плеистоцен]]от.<ref name = "Taxonomy of Pleistocene">'''Petronio''', C. (1995): Note on the taxonomy of Pleistocene hippopotamuses. ''Ibex'' '''3''': 53-55. [http://www.mountainecology.org/IBEX3/pdf/Art_Capitolo1/note_taxonomy_pleistocene.pdf PDF fulltext] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080912012236/http://www.mountainecology.org/IBEX3/pdf/Art_Capitolo1/note_taxonomy_pleistocene.pdf |date=2008-09-12 }}</ref> И двата вида биле за околу еден метар подолги од денешниот нилски коњ. Џуџестите нилски коњи од Средоземјето живееле на [[Крит]] (''[[Hippopotamus creutzburgi|H. Creutzburgi]]''), Кипар (''[[Hippopotamus minor|H. Minor]]''), Малта (''[[Hippopotamus melitensis|H. Melitensis]]'') и Сицилија (''[[Hippopotamus pentlandi|H. Pentlandi]]''). Кипарскиот џуџест нилски коњ се смета дека преживеал до доцниот плеистоцен или ран [[холоцен]]. Сѐ уште не се знае со сигурност дали изумирањето на овие видови се должи на активностите на [[човек]]от.<ref>{{наведено списание | author = A. Simmons | year = 2000 | title = Faunal extinction in an island society: pygmy hippopotamus hunters of Cyprus | journal = Geoarchaeology | volume = 15 | issue = 4 | pages = 379–381 | doi = 10.1002/(SICI)1520-6548(200004)15:4<379::AID-GEA7>3.0.CO;2-E}}</ref><ref name = "Taxonomy of Pleistocene"/> == Особености == [[Податотека:Hippo zoo Lisbon.JPG|thumb|right|200px|Глава од нилски коњ во зоолошката градина во [[Лисабон]]]] Нилските коњи се едни од најголемите [[цицачи]]. Тие живеат и во вода и на копно. Нивната [[специфична тежина]] им овозможува да се спуштат под вода и да одат или да трчаат по дното на реката. Овие животни се сметаат за дел од [[мегафауна]]та, но за разлика од останатите животни кои спаѓаат во африканската мегафауна, нилските коњи се полуводни животни, адаптирани за живот во езерата и реките.<ref name="The Hippos"/> Поради нивната огромна тежина, тешко е да се измерат единките во дивината. Повеќето проценки се направени за време на проретчувањето на популациите во дивината за време на 1960-те години. Просечната тежина на возрасен мажјак се проценува помеѓу 1500 и 1800 килограми. Женките се помали и тежат помеѓу 1300 и 1500 килограми<ref name="The Hippos"/>. Постарите мажјаци се потешки и достигнуваат тежина од 3200 кг, а понекогаш и до 4500 кг<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://whozoo.org/Intro98/herrick/sethherr.htm |title=Hippopotamus: WhoZoo |publisher=Whozoo.org |date= |accessdate=2008-11-03}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/site/accounts/information/Hippopotamus_amphibius.html |title=ADW: Hippopotamus amphibius: Information |publisher=Animaldiversity.ummz.umich.edu |date= |accessdate=2008-11-03}}</ref>. Мажјаците нилски коњи се смета дека растат за време на целиот живот, додека женките достигнуваат максимална тежина на 25 години<ref>{{наведено списание | author = Marshall, P.J|author2=Sayer, J.A. | title = Population ecology and response to cropping of a hippopotamus population in eastern Zambia | url = http://links.jstor.org/sici?sici=0021-8901(197608)13%3A2%3C391%3APEARTC%3E2.0.CO%3B2-L | volume = 13 | issue = 2 | year = 1976 | journal = The Journal of Applied Ecology | page = 391-403 | pages = 391 | doi = 10.2307/2401788 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->|jstor=2401788 }}</ref>. Нилските коњи во просек се долги 3,5 метри, а 1,5 метри високи до рамениците. По големина се слични со [[Бел носорог|белиот носорог]], па не може со сигурност да се каже кој е најголемото копнено животно после [[слон]]от. И покрај нивната големина, тие трчаат доста брзо. Се проценува дека брзината варира од 30 до 40 км/ч, но понекогаш достигнува и до 50 км/ч. Сепак нилските коњи можат да ја одржат оваа брзина само неколку стотини метри.<ref name="The Hippos"/> [[Податотека:HippoSkelLyd2.png|thumb|left|250px|Цртеж на скелет од нилски коњ]] Животниот век на овие животни е 40 до 50 години<ref name="The Hippos"/>. Најстариот нилски коњ во заробеништво е 57 годишната Дона. Таа живее во зоолошката градина Маскер во [[Евансвил]], [[Индијана]] <ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.evansvillecvb.org/media/index.tpl?ID=39&Display=Detail | title = Oldest Hippo Turns 55! | work = Mesker Park Zoo | date = 12 јули,, 2006 | accessdate = 2007-06-21 | archive-date = 2007-09-27 | archive-url = https://web.archive.org/web/20070927120505/http://www.evansvillecvb.org/media/index.tpl?ID=39&Display=Detail | url-status = dead }}</ref><ref>{{наведени вести | url = http://www.courierpress.com/news/2007/jul/12/celebrate-with-donna | title = Celebrate with Donna | work = Evansville Courier & Press | accessdate = 2007-07-15 | date = 2007-07-12 | archive-date = 2014-01-16 | archive-url = https://web.archive.org/web/20140116201843/http://www.courierpress.com/news/2007/jul/12/celebrate-with-donna/ | url-status = dead }}</ref>. Нилскиот коњ кој во заробеништво достигнал најголема старост е Танга, кој умрел во 1995 година на 61 година во [[Минхен]], [[Германија]].<ref name=AFP>{{наведени вести | title = Old mother hippo dies | work = [[Agence France Press]] | date = 12 јули,, 1995 }}</ref> [[Очи]]те, [[уши]]те и [[ноздри]]те им се наоѓаат на врвот на главата. Ова им овозможува да седат со целото тело под вода или во калта на тропските реки за да ја одржуваат влажна [[кожа]]та, но и како заштита од сончевите зраци. [[Скелет]]от на овие животни е адаптиран за да ја издржи огромната тежина. Како и останатите водни цицачи, и нилските коњи имаат многу малку влакна<ref name="The Hippos"/>. [[Податотека:Eye of hippo.jpg|[[Око]] на нилски коњ во зоолошката градина во [[Сан Франциско]]|200px|thumb]] Кожата на нилските коњи лачи супстанција која е природна заштита од сончевите зраци. Оваа супстанција има црвена боја, поради што некогаш е позната и како „крвава пот“. Супстанцијата е всушност безбојна, но добива црвено-портокалова боја во рок од неколку минути, а може да стане и со кафена боја. Во неа се идентификувани два [[пигмент]]а, црвен и портокалов. И двата пигмента се киселински соединенија и ја апсорбираат светлината која е во опсегот на [[ултравиолетова светлина|ултравиолетовите бранови]]. Сите нилски коњи ги лачат овие пигменти кои ги синтетизираат од претходници како [[аминокиселина]]та [[тирозин]] <ref>{{наведено списание | author=Saikawa Y, Hashimoto K, Nakata M, Yoshihara M, Nagai K, Ida M, Komiya T | title=Pigment chemistry: the red sweat of the hippopotamus | journal=Nature (Journal) | volume=429 | issue=6990 | year=2004 | pages=363 | pmid=15164051 | doi=10.1038/429363a}}</ref>. == Распространетост == [[Податотека:Hippo walking.jpg|thumb|left|200px|Нилски коњ во [[Танзанија]]]] Hippopotamus amphibious бил распространет низ [[Северна Африка]] и [[Европа]] пред последното [[ледено доба]]. Овој вид бил вообичаен за регионите околу реката [[Нил]] во [[Египет]], но денес е истребен. [[Плиниј Постариот]] напишал дека во негово време најдоброто место за ловење на ова животно е местото [[Саис]]<ref name="Pliny"/>. Денес нилските коњи можат да се сретнат во реките и езерата во [[Уганда]], [[Судан]], [[Сомалија]], [[Кенија]], северниот дел на [[Демократска Република Конго]] и [[Етиопија]], западно до [[Гана]] и [[Гамбија]], и во [[Јужна Африка]] ([[Боцвана]], [[Јужноафриканска Република]], [[Зимбабве]], [[Замбија]]). Одвоени популации постојат и во [[Танзанија]] и [[Мозамбик]]<ref name="The Hippos"/>. === Заштитен статус === [[Податотека:Peter Paul Rubens 083.jpg|thumb|left|300px|''Лов на нилски коњ'' (1617), од [[Рубенс|Петар Пол Рубенс]]]] Докази од направените генетски анализи покажуваат дека обичните нилски коњи во [[Африка]] се прошириле за време или после [[плеистоцен]]от, како последица на зголемените водни површини. Овие сознанија се од голема важност за заштита на денешните популации кои се загрозени од губењето пристап до вода<ref name="Okello"/>. Нилските коњи се исто така загрозени и од [[ловокрадство]]то. Во [[мај]] [[2006]] година ова животно е класифицирано како ранлив вид на црвената список на [[МСЗП]]. Популацијата се проценува на 125.000 до 150.000 единки, намалување од 7-20% од студијата на МСЗП во [[1996]] година<ref name="Redlist">{{IUCN2006|assessors=Lewison & Oliver|year=2005|id=10103|title=Hippopotamus amphibius|downloaded=11 мај 2006}} Database entry includes a range map and justification for why this species is vulnerable.</ref>. Популацијата на нилските коњи најмногу е намалена во [[Демократска Република Конго|Демократската Република Конго]] <ref name="HippoHaven"/>. Популацијата во [[Национален парк Вирунга|Националниот парк Вирунга]] паднала на 800-900 единки од 29.000 во средината на 1970-те. Се смета дека ловокрадците се поранешни бунтовници од народот [[Хуту]], слабо платените конгоански војници и локалните милициски групи<ref name="BBC">{{наведени вести| title = DR Congo's hippos face extinction. | url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4240420.stm | date = 2005-09-13 | accessdate = 2005-11-14 | work = BBC}}</ref><ref name="Star">{{наведени вести | title = Congo's hippos fast disappearing | work = [[Toronto Star]] | accessdate = 2005-11-14 }}</ref>. == Поведение == Нилските коњи поминуваат поголем дел од денот тркалајќи се во вода или кал, заедно со останатите членови на нивното крдо. Водата ја одржува температурата на нивното тело и ја одржува влажна нивната кожа. Освен хранењето, нилските коњи речиси целиот живот го поминуваат во вода, вклучувајќи и парење, раѓање и борење. [[Податотека:Lightmatter hippo.jpg|right|thumbnail|200px|Возрасен нилски коњ излегува на површината на водата за да земе воздух секои 4-6 минути]] Нилските коњи излегуваат од вода во квечерината и шетаат на копното понекогаш и до 8 километри за да пасат трева. Тие пасат 4 до 5 часа, и можат да изедат до 68 килограми трева секоја ноќ<ref>{{Наведена мрежна страница | url = http://www.krugerpark.co.za/africa-hippopotamus.html | title = Hippopotamus | accessdate = 2007-06-18 | work = Kruger National Park}}</ref>. Како повеќето [[хербивор]]и, тие ги јадат речиси сите [[растенија]] на кои ќе наидат, но нивната природна исхрана се состои најмногу од трева, додека исхраната со водни растенија е сведена на минимум. Сепак, иако хербивори, нилски коњи се снимени како јадат мрша. Има и други извештаи за нивна исхрана со месо, вклучувајќи и [[канибализам]] и грабливост<ref>{{наведено списание | title = Reports of carnivory by the common hippo Hippopotamus Amphibius | author = J.P. Dudley | journal = South African Journal of Wildlife Research | volume = 28 | issue = 2 | pages = 58–59}}</ref>. [[Желудник]]от на ова животно не е прилагоден за исхрана со месо, што значи дека овие ситуации се предизвикани од абнормално однесување или дефицит на храна<ref name="The Hippos"/>. Возрасните нилски коњи всушност не пливаат и не се способни да се одржуваат на вода. Кога се наоѓаат во длабока вода, тие се движат со отскокнување, одбивајќи се од дното на реката. Во вода се движат со брзина од 8 километри на час. За разлика од нив, младите нилски коњи пливаат. Возрасен нилски коњ излегува на површината да земе воздух на секои 4-6 минути, додека младите излегуваат на површината секои 2-3 минути<ref name="The Hippos"/>. Процесот на излегување на површината на водата за да земат воздух е автоматски, па дури и нилски коњ кој спие под вода, излегува и дише без да се разбуди. Кога нуркаат овие животни ги затвораат ноздрите. === Социјален живот === Истражувањето на интеракцијата меѓу мажјаците и женките долго време претставувало проблем, поради тоа што кај нилските коњи не постои [[полов диморфизам]]<ref>{{наведено списание | journal = African Zoology | author = Beckwitt, R|author2=Shea, J., Osborne, D., Krueger, S., and Barklow, W. | year = 2002 | title = A PCR-based method for sex identification in Hippopotamus amphibius | volume = 37| issue = 2| pages = 127–130| doi = 10.1080/15627020.2002.11657167}}</ref>. Иако нилските коњи постојано се блиску едни до други, изгледа дека не формираат социјални врски меѓу нив (освен меѓу мајка и ќерка), што значи дека не се социјални животни. Причината поради која седат во групи сè уште е непозната<ref name="The Hippos"/>. Територијални животни се само во вода, каде еден мажјак доминира на територија од 250 метри во која има десетина женки. Најголемите крда можат да содржат и до 100 нилски коњи. Во крдото може да има и други мажјаци само доколку тие се однесуваат потчинето во однос на алфа-мажјакот. Оваа територијалност им дава предност на најсилните мажјаци за време на парењето. Додека се во крдо, нилските коњи се групираат, потчинетите мажјаци во една група, женките во друга, а алфа-мажјакот е најчесто сам. Кога излегуваат од вода за да се хранат, тие се однесуваат како самотни животни<ref name="The Hippos"/>. Овие животни комуницираат вербално, со гровтање, стенкање и рикање. Нилските коњи имаат уникатна способност да ја држат главата само делумно извадена од вода и да испратат крик кој се распространува и низ воздухот и низ водата, така што на него можат да одговорат и нилските коњи кои нуркаат и тие над вода<ref>{{наведено списание | title = Low-frequency sounds and amphibious communication in Hippopotamus amphibious | url = http://scitation.aip.org/getabs/servlet/GetabsServlet?prog=normal&id=JASMAN000115000005002555000001&idtype=cvips&gifs=yes | journal = The Journal of the Acoustical Society of America | author = William E. Barklow | year = 2004 | volume = 115 | issue = 5 | pages = 2555| doi=10.1121/1.4783854 }}</ref>. === Размножување === Женките достигнуваат [[полова зрелост]] на 5-6 годишна возраст. Бременоста трае 8 месеци. Истражувањето на [[ендокрин систем|ендокриниот систем]] на нилските коњи покажало дека можно е женките да влегуваат во [[пубертет]] на 3-4 годишна возраст<ref name="Endocrine">{{наведено списание | title = Endocrine patterns associated with reproduction in the Nile hippopotamus (Hippopotamus amphibius) as assessed by fecal progestagen analysis | journal = General and Comparative Endocrinology | volume = 128 | issue = 1 | year = 2002 | pages = 74–81 | author = Graham L.H|author2=Reid K.; Webster T.; Richards M.; Joseph S. | doi = 10.1016/S0016-6480(02)00066-7 <!--Retrieved from CrossRef by DOI bot-->| pmid = 12270790 }}</ref>. Мажјаците достигнуваат полова зрелост на 7,5 години. Според истражувањата на нилските коњи во [[Уганда]], парењето се одвива кон крајот на влажната сезона во летниот период, а најголем процент од раѓањата се на крајот на зимата. Исти резултати се добиени и во истражувањата на нилските коњи во [[Замбија]] и [[Јужна Африка]] <ref name="The Hippos"/>. Откако ќе забремени, женката не овулира пак во следните 17 месеци<ref name="Endocrine"/>. Парењето се одвива во вода. За време на чинот, женката е претежно под вода, а излегува само да земе воздух. Нилските коњи се едни од ретките [[цицачи]] што раѓаат под вода. Младенчињата по раѓањето тежат помеѓу 25 и 45 килограми и во просек се долги 127 сантиметри. Тие мора да испливаат на површината за да го земат првиот здив. Најчесто мајката раѓа само едно младенче, иако понекогаш се регистрираат и близнаци. Младенчињата најчесто седат на грбот на мајката кога се наоѓаат во длабока вода, и нуркаат кога треба да цицаат. Мајката може да ги дои и надвор од вода. Одвикнувањето од доење почнува помеѓу шестиот и осмиот месец, а повеќето млади се целосно одвикнати до првата година<ref name="The Hippos"/>. === Агресивност === [[Податотека:HippoJaw.jpg|left|thumb|200px|Отворената уста сигнализира дека нилскиот коњ се чувствува загрозен.]] Нилските коњи се многу агресивни животни. Возрасните нилски коњи се непријателски настроени кон [[крокодил]]ите, кои често живеат во истите езерца или реки. Оваа агресивност е уште повеќе изразена кога во близина има младенчиња. [[Нилски крокодил|Нилските крокодили]], [[лав]]овите и [[Дамкаста хиена|дамкастата хиена]], можат да ловат млади нилски коњи<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.pocanticohills.org/cook/7thgrade/foodsource.htm |title=Hippopotamus |publisher=Pocanticohills.org |date= |accessdate=2008-11-03 |archive-date=2010-05-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100521115124/http://www.pocanticohills.org/cook/7thgrade/foodsource.htm |url-status=dead }}</ref>. Нилските коњи се агресивни и кон луѓето, и често се сметаат за едни од најопасните животни во [[Африка]] <ref>[http://www1.natgeochannel.co.uk/explore/hippoundercover Dangerous Encounters: Undercover Hippo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081217092401/http://www1.natgeochannel.co.uk/explore/hippoundercover |date=2008-12-17 }}. National Geographic Channel. Accessed 4 ноември 2008.</ref><ref>Hippo Specialist Group, World Conservation Union. (June 2008). [http://www.ml.duke.edu/projects/hippos/Newsletter/InTheNews.html In the News] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140215050214/http://www.ml.duke.edu/projects/hippos/Newsletter/InTheNews.html |date=2014-02-15 }}. Duke University. Accessed 4 ноември 2008.</ref>. Се смета дека убиваат повеќе луѓе од кое било друго животно освен [[комарец|комарците]] <ref>Ruane, Michael E. (3 август 2008). [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2008/08/02/AR2008080201169_pf.html Zoo's Hippo Must Hit the Road]. Washington Post. Accessed 4 ноември 2008.</ref>, но тешко е да се направат точни статистики<ref name="HippoHaven">{{наведени вести |url = http://www.smithsonianmagazine.com/issues/2006/January/hippos.php |title = Hippo Haven |work = Smithsonian Magazine |date = 2006-01-01 |accessdate = 2007-01-23 }}</ref>. Нилските коњи напаѓаат луѓе и бродови<ref name="straightdope2006">{{наведени вести |url = http://www.straightdope.com/mailbag/mhippo.html |title = Are hippos the most dangerous animal? |work = Straight Dope Staff Report |date = 2006-12-06 |accessdate = 2008-08-09 |archive-date = 2008-05-15 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080515130931/http://www.straightdope.com/mailbag/mhippo.html |url-status = dead }}</ref>. [[Стив Ирвин]], човекот кој си играше со крокодили, сметал дека најстрашното нешто што го снимил било 5-минутното преминување преку река полна со нилски коњи<ref name="cracked1">{{наведени вести |url = http://www.cracked.com/article_15853_6-cutest-animals-that-can-still-destroy-you.html |title = 6 Cutest Animals That Can Still Destroy You |work = 6 Cutest Animals That Can Still Destroy You |date = 2008-05-06 |accessdate = 2008-08-09 }}</ref>. Телевизискиот канал [[Дискавери]] неодамна објави снимка од нилски коњ кој јаде [[гну]]. Најпрво нилскиот коњ ги оттргнал двата крокодила со помош на неговата огромна муцка. За да ја означат својата територија, овие животни ги вртат опашките додека вршат дефекација со што го распрскуваат изметот низ околината<ref>[http://news.nationalgeographic.com/news/2006/11/061110-poop-scoop_2.html National Geographic exhibit on different animals and their poop.]</ref>. Тие и уринираат наназад, најверојатно поради истата причина за означување територија<ref>{{cite video | title=Nature's World: Africa's Lions and Wildebeests | url=http://dhd.discovery.com/schedule/bestof/nature.html | year=2002 | datе=6-17 | publisher=Discovery HD Theater | access-date=2008-12-04 | archivedate=2011-04-29 | archiveurl=https://web.archive.org/web/20110429150057/http://dhd.discovery.com/schedule/bestof/nature.html }}</ref>. Нилските коњи ретко се убиваат меѓусебе, дури и во борибите за територии. Најчесто борбите се прекинуваат кога е веќе очигледно дека едниот нилски коњ е посилен. Кога териториите стануваат пренаселени, алфа-мажјаците понекогаш убиваат новороденчиња, или пак женките го убиваат алфа-мажјакот за да ги заштитат нивните младенчиња, но ниедно од овие однесувања не е вообичаено во нормални услови<ref name="Infanticide">{{наведено списание | title = Infanticide in the hippopotamus: evidence for polygynous ungulates | author = Lewison, R | journal = Ethology Ecology & Evolution | volume = 10 | number = 3 | pages = 277–286 | year = 1998 | doi = 10.1080/08927014.1998.9522857 | url = http://md1.csa.com/partners/viewrecord.php?requester=gs&collection=ENV&recid=4419797&q=&uid=791069503&setcookie=yes}}</ref>. Иако се смета дека понекогаш нилските коњи се склони кон [[канибализам]], такво нешто никогаш не било докажано<ref name="straightdope2006"/>. == Нилските коњи и луѓето == [[Податотека:Hippopotamus Egypt fayence Berlin.jpg|мини|лево|150п|Скулптура на нилски коњ кога тие сè уште ја населувале околината на реката [[Нил]], Ново египетско кралство, 18та/19та династија, 1500-1300 година п.н.е.]] [[Податотека:Obaysch 1852.gif|thumb|150px|[[Обајш]] во [[лондон]]ската зоолошка градина во 1852 година.]] Првите докази за интеракцијата на луѓето со нилските коњи доаѓаат од цртежите на карпите и гравурите најдени на планините во централна [[Сахара]]. Еден таков цртеж на кој е прикажан лов на нилски коњи е пронајден во близина на [[Џанет]], и датира од пред 4000-5000 години. Нилските коњи биле мошне добро познати меѓу [[Стар Египет|Старите Египќани]], кои ги сметале за крволочни жители на [[Нил]] <ref name="The Hippos"/>. Во [[Египетска митологија|египетската митологија]], [[Таварет]] (која имала глава од нилски коњ) била божица заштитничка на бременоста и раѓањето<ref>{{наведена книга | author = Hart, George | title = A Dictionary of Egyptian Gods and Goddesses | publisher= Routledge | year = 1986 | isbn = 0415059097}}</ref>. Нилските коњи биле познати и кај историчарите од антиката. Грчкиот историчар [[Херодот]] ги опишал нилските коњи во „Историите“ (напишани отприлика во [[440 п.н.е.]]), а романскиот историчар [[Плиниј Постариот]] пишувал за нив во неговата енциклопедија [[Натуралис Хисториа]] (напишана околу [[77|77 година]]) <ref name="Pliny">{{наведена книга | title = Naturalis Historia | author = Pliny the Elder |department= Chapter 15, Book VIII | language = grc, en}}</ref><ref>{{наведена книга | title = Histories (Herodotus) | author = Herodotus |department= Chapter 71, Book II | language =grc,en}}</ref>. === Нилски коњи во зоолошките градини === [[Податотека:Нилски коњ - Зоо Скопје.jpg|десно|мини|200п|Млад машки нилски коњ во [[Зоолошка градина Скопје|Зоо Скопје]].]] Нилските коњи се познати животни во зоолошките градини. Првиот нилски коњ кој бил донесен во зоолошка градина е [[Обајш]], кој пристигнал во [[лондон]]ската зоолошка градина на [[25 мај]] [[1850]] година. Тој привлекувал и до 10.000 посетители дневно. Овие животни без проблем се размножуваат во заробеништво. Нивната стапка на раѓање е помала од таа во дивината, меѓутоа ова се должи на тоа што зоолошките градини го ограничуваат размножувањето, бидејќи нилските коњи се прилично големи и скапи животни за одржување<ref name="The Hippos">{{наведена книга |last=Eltringham |first=S.K. |title= The Hippos|year=1999 |publisher=Academic Press |location=London |isbn=085661131X |series= Poyser Natural History Series}}</ref>. Повеќето нилски коњи кои денес се наоѓаат во зоолошките градини се родени во заробеништво. Во зоолошките градини ширум светот има доволен број на нилски коњи, така што нема потреба од носење нови животни од дивината. Соработката меѓу зоолошките е многу важна за одржување на генетскиот диверзитет<ref name="The Hippos"/>. Живеалиштето на нилските коњи во зоолошките градини се состоело од базен со вода и дел со храна. Во 1980-те години, почнуваат да се конструираат живеалишта кои повеќе наликуваат на нивните природни живеалишта. Како најдобро живеалиште се издвојува она во зоолошката во [[Толедо]], каде базенот за нилските коњи собира 360.000 галони вода<ref name="Zoos">{{наведени вести | title= No rms, jungle vu: a new group of "landscape-immersion" zoo designers are trying to break down visitors' sense of security by reminding them that wild animals really are wild. | work = The Atlantic Monthly | date = December 1987 | author = Melissa Greene}}</ref>. Во [[1987|1987 година]], научниците за првпат снимиле пораѓање под вода како што се случува во природата (во зоолошката во Толедо). Изложбата била толку популарна, што денес нилските коњи се лого на оваа [[зоолошка градина]]<ref>{{Наведена мрежна страница | url=http://www.toledozoo.org/plantsanimals/pa_hippoquarium.html | title=Hippoquarium | publisher=Toledo Zoo | accessdate=2007-03-26 | archive-date=2008-04-15 | archive-url=https://web.archive.org/web/20080415193712/http://www.toledozoo.org/plantsanimals/pa_hippoquarium.html | url-status=dead }}</ref>. === Нилските коњи во културата === [[Податотека:Taweret statue.jpg|thumb|Божицата [[Таварет]] (Египетски музеј во Каиро)]] Нилските коњи биле познати кај [[Грци]]те и [[Римјани]]те како „ѕверовите од Нил“. Црвен нилски коњ го претставува и египетскиот бог [[Сет (бог)|Сет]], кој ја претставува мажественоста. [[Таварет]] исто така била претставувана како половина нилски коњ<ref name = "Cooper92">{{наведена книга |last=Cooper |first=JC |title=Symbolic and Mythological Animals |page=129 |year=1992 |publisher= Aquarian Press |location=London |isbn=1-85538-118-4}}</ref>. Библиското суштество [[Бегемот]], исто така, е инспирирано од ова животно.<ref>{{наведена книга | last =Metzeger | first =Bruce M. (ed) |author2=Michael D. Coogan (ed) | title = The Oxford Companion to the Bible | publisher= Oxford University Press| year = 1993 | location = Oxford, UK| page = 76| isbn = 0-19-504645-5 }}</ref> Исто така, нилските коњи се појавуваат и во африканските народни приказни. На пример, таков е случајот со приказната „Како зајакот го убил нилскиот коњ“ на африканското племе [[Акамба]].<ref>''Бајке са југа Африке''. Београд: Народна књига, 1964, стр. 148.</ref> Во продолжение, нилските коњи се тема и во одредени дела од уметноста: Така, една песна на [[Томас Стернс Елиот]] се вика „Нилски коњ“.<ref>T. S. Eliot, ''Izabrane pesme''. Beograd: Rad, 1977. Beograd: Rad, 1964, стр. 7-11.</ref><ref>„The Hippopotamus“, во: T. S. Eliot, ''Selected Poems''. Harmondsworth, Middlesex: Penguin Books in association with Faber and Faber, 1952, стр. 38-39.</ref> Нилските коњи се популарни ликови во цртаните филмови, каде најчесто поради нивната дебелина се употребуваат како хумористични ликови. Во [[Волт Дизни|Дизниевата]] [[Фантазија (филм)|Фантазија]], нилски коњ-балерина игра на операта „Ла Џоконда“.<ref name="HippoHaven"/> == Наводи == {{Reflist|30em}} == Надворешни врски == * {{en}} [http://www.awf.org/wildlives/140 African Wildlife Foundation] * {{en}} [http://moray.ml.duke.edu/projects/hippos/ МСЗП – Специјалисти за нилски коњи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110416235736/http://moray.ml.duke.edu/projects/hippos/ |date=2011-04-16 }} * {{en}} [http://www.wildlifedirect.org/atamato Atamato in Ishango Блог за последната група на нилски коњи во Националниот парк Вирунга, Демократска Република Конго] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070518051946/http://www.wildlifedirect.org/atamato/ |date=2007-05-18 }}. * {{en}} [http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/4240420.stm На нилските коњи во ДР Конго им се заканува изчезнување] BBC 14 ноември 2005. {{Нилски коњ}} {{Избрана}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Цицачи]] [[Категорија:Парнокопитни]] [[Категорија:Нилски коњи]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Животни во Зоолошка градина Скопје]] qhr85j5da8viwp0000yzw6xyahj3sh1 0 77277 5534201 5470806 2026-04-04T10:09:23Z Buli 2648 /* Ѕвезден систем */ 5534201 wikitext text/x-wiki {{Starbox begin | name = Ригел }} {{Starbox image | image = {{Location mark | image = Orion constellation map mk.svg | width = 280 | float = center | mark = Red circle.svg | mark_width = 15 | mark_link = β Ori | x = 730 | y = 742 }} | caption = Местоположба на Ригел (заокружено) }} {{Starbox observe 2s | epoch = J2000.0 | constell = [[Орион (соѕвездие)|Орион]] | pronounce = | component1 = A | ra1 = {{RA|05|14|32.27210}}<ref name=aaa474_2_653/> | dec1 = {{DEC|−08|12|05.8981}}<ref name=aaa474_2_653/> | appmag_v1 = 0.13<ref name=ducati/> {{nowrap|(0.05–0.18<ref name=guinan/>)}} | component2 = BC | ra2 = {{RA|05|14|32.049}}<ref name=DENIS/> | dec2 = {{DEC|−08|12|14.78}}<ref name=DENIS/> | appmag_v2 = 6.67<ref name=sanford/> {{nowrap|(7.5/7.6<ref name=WDS/>)}} }} {{Starbox character | component1 = A | type=[[Син суперџин]] | class = B8 Ia<ref name=aaa445_3_1099/> | b-v = −0.03<ref name=aass34_1/> | u-b = −0.66<ref name=aass34_1/> | variable = [[Променлива ѕвезда од типот на Алфа Лебед|Алфа Лебед]]<ref name=apj2012_749_74/> | component2 = BC | type2=[[Главна низа]] | class2 = B9V + B9V<ref name=msc/> }} {{Starbox astrometry | radial_v = {{val|17.8|0.4}}<ref name=Gontcharov/> | prop_mo_ra = +1.31<ref name=aaa474_2_653/> | prop_mo_dec = +0.50<ref name=aaa474_2_653/> | parallax = 3.78 | p_error = 0.34 | parallax_footnote =<ref name=aaa474_2_653/> | dist_pc = {{Val|260|20}} | dist_ly = {{val|848|65}} | dist_footnote = <ref name=deAlmeida>{{cite journal|doi=10.1093/mnras/stac1617|title=Combined spectroscopy and intensity interferometry to determine the distances of the blue supergiants P Cygni and Rigel |year=2022 |last1=De Almeida |first1=E S G. |last2=Hugbart |first2=M. |last3=Domiciano De Souza |first3=A. |last4=Rivet |first4=J-P |last5=Vakili |first5=F. |last6=Siciak |first6=A. |last7=Labeyrie |first7=G. |last8=Garde |first8=O. |last9=Matthews |first9=N. |last10=Lai |first10=O. |last11=Vernet |first11=D. |last12=Kaiser |first12=R. |last13=Guerin |first13=W. |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=515 |issue=1 |pages=1–12 |doi-access=free |arxiv=2204.00372 |bibcode=2022MNRAS.515....1D}}</ref> | absmag_v = −7.84<ref name=aaa445_3_1099/> }} {{Starbox orbit | reference =<ref name=msc/> | name=BC | primary=A | period=24,000 }} {{Starbox orbit | reference =<ref name=sanford/> | primary = Ba | name = Bb | period_unitless = 9.860 days | eccentricity = 0.1 | k1 = 25.0 | k2 = 32.6 }} {{Starbox orbit |reference =<ref name=msc/> |primary=B |name=C |period=63 }} {{Starbox detail | component1 = A | age_myr = {{val|8|1}}<ref name=aaa445_3_1099/> | metal_fe = {{val|-0.06|0.10}}<ref name=aaa445_3_1099/> | mass = {{val|21|3}}<ref name=schultz/> | radius = {{val|74.1|6.1|7.3}}<ref name=baines/> | rotational_velocity = {{val|25|3}}<ref name=przybilla/> | luminosity_bolometric = {{val|120000|25000|21000|fmt=commas}}<ref name=apj2012_747_108/> | temperature = {{val|12100|150|fmt=commas}}<ref name=przybilla/> | gravity = {{val|1.75|0.10}}<ref name=przybilla/> }} {{Starbox detail |no_heading=y | component1 = Ba | mass = 3.84<ref name=msc/> | component2 = Bb | mass2 = 2.94<ref name=msc/> }} {{Starbox detail |no_heading=y | component1 = C | mass = 3.84<ref name=msc/> }} {{Starbox catalog | names = [[Бајерово означување|β Orionis]], [[Каталог на двојни ѕвезди на Ајткен|АДК]]{{nbs}}3823, [[Struve Double Star Catalog|STF]]{{nbs}}668, [[Фридрих Георг Вилхелм фон Струве|BU]]{{nbs}}555,<ref name=WDS/> [[Herschel Catalogue of Double Stars|H{{nbs}}II]]{{nbs}}33,<ref name="Herschel1782"/> [[Каталог на компоненти на двојни и повеќекратни ѕвезди|ККДЅ]]{{nbs}}J05145-0812, [[Вашингтонски каталог на двоѕвезди|ВКД]]{{nbs}}J05145-0812<ref name="simbad"/> | component1 = A | names1 = Rigel, Algebar, Elgebar, [[Flamsteed designation|19 Orionis]], [[Henry Draper catalogue|HD]]{{nbs}}34085, [[Harvard Revised catalogue|HR]]{{nbs}}1713, [[Hipparcos Catalogue|HIP]]{{nbs}}24436, [[Smithsonian Astrophysical Observatory Star Catalog|SAO]]{{nbs}}131907, [[Bonner Durchmusterung|BD]]−08°1063, [[Catalogues of Fundamental Stars|FK5]]{{nbs}}194 | component2 = B | names2 = Rigel B, [[General Catalogue of Stellar Radial Velocities|GCRV]]{{nbs}}3111 }} {{Starbox reference | Simbad = RIGEL|sn=Rigel | Simbad2 = bet+Ori+B|sn2=Rigel B }} {{Starbox end}} '''Ригел''' ({{IPAc-en|ˈ|r|aɪ|dʒ|əl}}<ref name=Kunitzsch/> или {{IPAc-en|-|g|əl}}<ref name=ddc/> — [[Син суперџин|сина суперџинска]] ѕвезда која се наоѓа во [[соѕвездие]]то [[Орион (соѕвездие)|Орион]]. Ја има [[Бајерово означување|Бајеровата ознака]] '''β Orionis''', која е латинизирана во '''Beta Orionis''' и скратено '''Beta Ori''' или '''β Ori'''. Ригел е најсветлата и [[Ѕвезда|најмасивна]] компонента{{Цп}}и [[wiktionary:eponym|епонимот]]{{Цп}}на [[ѕвезден систем]] од најмалку четири [[Ѕвезда|ѕвезди]] кои се појавуваат како една синобела светлосна точка со голо око. Овој систем се наоѓа на растојание од приближно 860 светлосни години (260 парсеци) од Сонцето. Како ѕвезда од [[Ѕвездена класификација|спектрален тип]] B8Ia, Ригел се пресметува дека е од 61.500 до 363.000 пати [[Сончева сјајност|посјајна]] од Сонцето и 18 до 24 пати [[Сончева маса|помасивна]], во зависност од методот и претпоставките што се користат. Нејзиниот полупречник е повеќе од седумдесет пати поголем од [[Сончев полупречник|Сончевиот полупречник]], а [[Делотворна температура|делотворната температура]] е {{Вред|12,100}} келвини. Поради нејзиниот [[ѕвезден ветер]], загубата на маса на Ригел се проценува дека е десет милиони пати поголема од онаа на Сонцето. Со проценета возраст од седум до девет милиони години, Ригел го исцрпил своето јадро водородно гориво, се проширила и се оладила за да стане суперџин. Се очекува да го заврши својот живот како [[Супернова од типот II|тип{{Меѓупростори}}II]] [[супернова]], оставајќи [[неутронска ѕвезда]] или [[црна дупка]] како последен остаток, во зависност од почетната маса на ѕвездата. Ригел малку варира во осветленоста, нејзината [[Привидна ѕвездена величина|привидна величина]] се движи од 0,05 до 0,18. Таа е класифицирана како [[променлива ѕвезда од типот на Алфа Лебед]] поради замавот и периодичноста на нејзината варијација на осветленоста, како и нејзиниот спектрален тип. Нејзината [[Променлива ѕвезда|внатрешна варијабилност]] е предизвикана од пулсирањата во нејзината нестабилна атмосфера. Ригел е генерално [[Список на најсветли ѕвезди|седмата најсветла ѕвезда]] на ноќното небо и најсветлата ѕвезда во Орион, иако повремено е надгласена од [[Бетелгез]], што варира во поголем опсег. Системот со тројни ѕвезди е одделен од Ригел со агол од {{Вред|9.5}} арксекунди. Има привидна светлинска величина од 6,7, што ја прави 1/400-то светла како Ригел. Две ѕвезди во системот може да се видат со големи телескопи, а посветлата од двете е [[Двојна ѕвезда|спектроскопска двојна форма]]. Овие три ѕвезди се сите синобели ѕвезди од главната низа, секоја од три до четири пати помасивни од Сонцето. Ригел и тројниот систем орбитираат околу заедничко средиште на гравитација со период кој се проценува на 24.000 години. Внатрешните ѕвезди на тројниот систем орбитираат една околу друга на секои 10 дена, а надворешната ѕвезда орбитира околу внатрешниот пар на секои 63 години. Многу побледа ѕвезда, одвоена од Ригел и другите за речиси една лак минута, може да биде дел од истиот ѕвезден систем. == Номенклатура == [[Податотека:Orion_Head_to_Toe.jpg|алт=Bright points of light against a dark background with wisps of colored nebulosity|лево|мини| [[Орион (соѕвездие)|Орион]], со Ригел во долниот десен дел, на оптички бранови должини плус спектралната линија Hα (водород-алфа) за да се нагласат гасните облаци]] Во 2016 година, [[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународниот астрономски сојуз]] (МАС)<ref name="IAU-CSN"/><ref name="WGSN2018"/> го вклучил името „Ригел“ во Каталогот на имиња на ѕвезди на МАС. Според МАС, ова вистинско име се однесува само на примарната компонента А на системот Ригел. Системот е наведен различно во историските [[Астрономски каталог|астрономски каталози]] како [[Вилијам Хершел|H{{Меѓупростори}}II]]{{Меѓупростори}}33, Σ{{Меѓупростори}}668, β{{Меѓупростори}}555, или АДС{{Меѓупростори}}3823. За едноставност, придружниците на Ригел се нарекуваат Ригел B, C и D; МАС ги опишува таквите имиња како „корисни прекари“ кои се „неофицијални“. Во современите сеопфатни каталози, целиот систем со повеќе ѕвезди е познат како [[Вашингтонски каталог на двоѕвезди]] 05145-0812 или Каталог на двојни и повеќекратни ѕвезди 05145-0812.<ref name=WDS/><ref name=CCDM/><!--SIMBAD adds J; i.e. WDS J05145-0812 or CCDM J05145-0812--> Означувањето на Ригел како β Орион (латинизирано во ''Beta Orionis'') било направено од [[Јохан Бајер]] во 1603 година. Ознаката „бета“ вообичаено се дава на втората најсветла ѕвезда во секое соѕвездие, но Ригел е скоро секогаш посветла од α Орион ([[Бетелгез]]).<ref name="schaaf"/> Астрономот Џејмс Б. Калер сметал дека Ригел бил означен од Бајер во редок период кога била надгласена од променливата ѕвезда Бетелгез, што резултирало со тоа што втората ѕвезда била означена како „алфа“, а Ригел означена како „бета“.<ref name="kalerrigel"/> Бајер не ги подредил строго ѕвездите по сјај, наместо да ги групира по големина.<ref name=ridpath/> Ригел и Бетелгез се сметале за ѕвезди од првата класа според величина, а во Орион се смета дека ѕвездите од секоја класа биле подредени од север кон југ.<ref name=moore1996/> Ригел е вклучена во Општиот каталог на променливи ѕвезди, но бидејќи веќе има [[Бајерово означување|Бајерова ознака]], нема посебна [[Означување на променливи ѕвезди|ознака на променлива ѕвезда]].<ref name=baa/> Ригел има многу други [[Ѕвездени ознаки и имиња|ознаки на ѕвезди]] земени од различни каталози, вклучувајќи го [[Флемстидово означување|Фламстидовото означување]] 19{{Меѓупростори}}Орион (19 Ори), запис HR 1713 во [[Каталог на сјајни ѕвезди|каталогот на сјајни ѕвезди]], и во [[Каталог „Хенри Дрејпер“|каталогот „Хенри Дрејпер“]] како број HD{{Меѓупростори}}34085. Овие ознаки често се појавуваат во научната литература,<ref name=msc/><ref name=schultz/><ref name=markova/> но ретко во народното пишување.<ref name=garfinkle1997/><ref name=burnham/> == Набљудување == [[Податотека:RigelAandB.jpg|лево|мини| Ригел А и Ригел В како што се појавуваат во мал телескоп]] Ригел е [[Променлива ѕвезда|променлива]] ѕвезда со [[Привидна ѕвездена величина|привидна величина]] која се движи од 0,05 до 0,18.<ref name=guinan/> Таа е обично седмата најсветла ѕвезда во [[Небесна сфера|небесната сфера]], со исклучок на Сонцето, иако понекогаш е побледа од Бетелгез.<ref name=burnham/> Ригел изгледа малку бледосина и има индекс на [[Боен показател|воен показател]] од -0,06. Таа силно во контраст со црвеникавата Бетелгез. Ригел е [[Променлива ѕвезда|променлива]] ѕвезда со [[Привидна ѕвездена величина|привидна величина]] која се движи од 0,05 до 0,18.<ref name=guinan/> Таа е обично седмата најсветла ѕвезда во [[Небесна сфера|небесната сфера]], со исклучок на Сонцето, иако понекогаш е побледа од Бетелгез.<ref name=burnham/> Ригел изгледа малку бледосина и има индекс на [[Боен показател|воен показател]] од -0,06.<ref name="csiro"/> Таа силно во контраст со црвеникавата Бетелгез.<ref name=DK/> Кулминира секоја година на полноќ на 12 декември и во 9:00 часот{{Меѓупростори}}попладне на 24 јануари. Ригел е видлива во зимските вечери на [[Северна полутопка|северната полутопка]] и во летните вечери на [[Јужна Полутопка|јужната полутопка]].<ref name="schaaf"/> На јужната полутопка, Ригел е првата сјајна ѕвезда на Орион видлива додека соѕвездието се издигнува.<ref name=ellyard/> Соодветно, таа е и првата ѕвезда на Орион што заоѓа во поголемиот дел од северната полутопка. Ѕвездата е теме на „ Зимскиот шестоаголник“, [[астеризам]] кој ги вклучува [[Алдебаран]], Капела, [[Полукс (ѕвезда)|Полукс]], [[Прокион]] и [[Сириус]]. Ригел е истакната екваторијална навигациска ѕвезда, која е лесно препознатлива според нејзината местоположба и лесно видлива во сите светски океани (исклучок е областа северно од 82-та северна паралелна север).<ref name=kerigan/> === Спектроскопија === [[Ѕвездена класификација|Спектралниот тип]] на Ригел е дефинирачка точка на класификациската низа за суперџинови.<ref name=morgan1978/><ref name=morgan1950/> Целокупниот спектар е типичен за ѕвезда од [[Ѕвездена класификација|доцна В]] класа, со силни [[Спектрална линија|спектрални линии]] од Балмеровата серија на водород, како и линии на неутрален хелиум и некои потешки елементи како што се кислород, калциум и магнезиум.<ref name=abetti/> [[Ѕвездена класификација|Класата на сјајност]] за ѕвездите В8 се проценува од јачината и теснотијата на водородните спектрални линии, а Ригел е доделена на [[Ѕвездена класификација|светлиот суперџин]] класа Ia.<ref name=mkk/> Варијациите во спектарот резултирале со доделување на различни класи на Ригел, како што се B8 Ia, B8 Iab и B8 Iae.<ref name=schultz/><ref name=bally/> Уште во 1888 година, хелиоцентричната [[радијална брзина]] на Ригел, како што се проценува од [[Доплеров ефект|доплеровите поместувања]] на нејзините спектрални линии, се гледа дека варира. Тооа било потврдено и толкувано во тоа време како резултат на спектроскопски придружник со период од околу 22 дена.<ref name=plaskett/> Оттогаш, радијалната брзина е измерена да варира за околу {{Вред|10}} км/сек. со околу средна брзина од {{Вред|21.5}} км/сек.<ref name=morrison/> Во 1933 година, линијата Hα во спектарот на Ригел била забележана како невообичаено слаба и поместена {{Вред|0.1}} nm кон пократки бранови должини, додека имала тесен [[Спектрална линија|скок на емисија]] околу {{Вред|1.5}} nm<ref name=struve/> до страната со долга бранова должина на главната линија за впивање. Ова денес е познато како [[P Лебед|профил P Лебед]] според ѕвезда што ја покажува оваа карактеристика силно во својот спектар. Таа е поврзана со загуба на маса каде што истовремено има емисија од густ ветер блиску до ѕвездата и впивање од околуѕвездениот материјал што се шири подалеку од ѕвездата.<ref name=struve/> Невообичаениот профил на линијата Hα се забележува дека варира непредвидливо. Тоа е нормална линија на впивање околу една третина од времето. Околу четвртина од времето, тоа е линија со двоен врв, односно линија за впивање со јадро на емисија или линија за емисија со јадро на впивање. Околу една четвртина од времето има профил на P Лебед; поголемиот дел од остатокот од времето, линијата има инверзен профил P Лебед, каде што компонентата на емисија е на страната на линијата со кратка бранова должина. Ретко, постои чиста емисија Hα линија. Промените на профилот на линијата се толкуваат како варијации во количината и брзината на материјалот што се исфрла од ѕвездата. Заклучени се повремени изливи со многу голема брзина и, поретко, пад на материјал. Целокупната слика е една од големите јамки кои произлегуваат од [[фотосфера]]та и управувани од магнетни полиња.<ref name=israelian/> === Варијабилност === [[Податотека:RigelLightCurve.png|десно|мини| [[Светлинска крива]] за Ригел, адаптирана од Моравеџи и сопр. (2012) <ref name=apj2012_747_108/>]] Познато е дека Ригел варира во сјајноста од најмалку 1930 година. Малиот замаав на варијацијата на сјајноста на Ригел бара фотоелектрична или CCD фотометрија за сигурно да се открие. Оваа варијација на сјајноста нема очигледен период. Набљудувањата во текот на 18 ноќи во 1984 година покажале варијации на црвена, сина и жолта бранова должина до 0,13 величини на временски размери од неколку часа до неколку дена, но повторно немало јасен период. [[Боен показател|Боениот показател]] на Ригел варира малку, но тоа не е значително поврзано со нејзините варијации на сјајноста.<ref name=guinan1985/> Од анализата на сателитската фотометрија на ''[[Хипаркос]]'', Ригел е идентификувана дека припаѓа на класата на променливи ѕвезди [[Променлива ѕвезда од типот на Алфа Лебед|Алфа Лебед]],<ref name="waelkens 1998"/> дефинирани како „нерадијално пулсирачки суперџинови од спектралните типови Bep-AepIa“.<ref name=Samus2017/> Во тие спектрални типови, „e“ покажува дека прикажува емисиони линии во својот спектар, додека „p“ значи дека има неодредена спектрална особеност. Променливите од типот [[Променлива ѕвезда од типот на Алфа Лебед|Алфа Лебед]]<nowiki/>генерално се сметаат за неправилни<ref name=AAVSOvartyps/> или имаат квази-периоди.<ref name=vangenderen/> Ригел била додаден во Општиот каталог на променливи ѕвезди во 74-тиот список со имиња на променливи ѕвезди врз основа на фотометријата на Хипаркос,<ref name=IBVS/> која покажала варијации со фотографски замав од 0,039 величини и можен период од 2,075 дена.<ref name=lefevre/> Ригел била набљудувана со канадскиот сателит МОСТ речиси 28 денови во 2009 година. Биле забележани варијации од милиметарска величина, а постепените промени во флуксот укажуваат на присуство на режими на пулсирање со долг период.<ref name=apj2012_747_108/> === Загуба на маса === Од набљудувањата на променливата спектрална линија Hα, стапката на загуба на маса на Ригел поради ѕвездениот ветер се проценува дека е (1.5±0.4)×10⁻⁷ сончеви маси годишно (<var>M</var>_☉/yr) - околу десет милиони пати повеќе од масата, стапка на загуба од [[Сонце]]то.<ref name=chesneau2010/> Подетални оптички и К-спектроскопски опсервации на инфрацрвениот појас, заедно со интерферометријата на [[Многу голем телескоп]], биле земени од 2006 до 2010 година. Анализата на профилите на линиите Hα и Hγ и мерењето на подрачјата што ги произведуваат линиите, покажуваат дека ѕвездениот ветер на Ригел многу варира во структурата и силата. Структури на јамка и екстремитети исто така биле откриени во ветрот. Пресметките на загубата на маса од линијата Hγ даваат (9.4±0.9)×10⁻⁷ <var>M</var>_☉/yr in 2006-7 и (7.6±1.1)×10⁻⁷ <var>M</var>_☉/yr во 2009-10 година. Пресметките со помош на линијата Hα даваат пониски резултати, околу 1.5×10⁻⁷ <var>M</var>_☉/yr. Крајната брзина на ветерот е {{Вред|300}}км/сек<ref name=chesneau2014/>. Се проценува дека Ригел изгубила околу три сончеви маси (<var>M</var>_☉) од почетокот на животот како ѕвезда од 24±3 <var>M</var>_☉ пред седум до девет милиони години.<ref name=aaa445_3_1099/> == Растојание == [[Податотека:Treasures3.jpg|алт=A very bright blue-white star with fainter stars near a sharply defined strip of nebulosity|десно|мини| Ригел и [[Отсјајна маглина|отсјајната маглина]] [[Вештерска Глава (маглина)|IC 2118]] во [[Еридан (соѕвездие)|Еридан]]. Ригел В не е видлива во сјајот на главната ѕвезда.]] Растојанието на Ригел од Сонцето е малку непознато, различни проценки се добиваат со различни методи. Старите проценки ја поставиле на 166 парсеци (или 541 светлосни години) од Сонцето.<ref>{{Наведена книга|url=http://archive.org/details/Galaxy_v23n06_1965-08|title=Galaxy v23n06 (1965 08)}}</ref> [[Хипаркос|Новото намалување]] на Ригеловата [[Ѕвездена паралакса|паралакса]] на Хипаркос од 2007 година е {{Вред|3.78|0.34}} маси, давајќи растојание од 863 светлосни години (265 парсеци) со граница на грешка од околу 9%.<ref name=aaa474_2_653/> Ригел В, вообичаено се смета дека е физички поврзана со Ригел и на исто растојание, има паралакса според Gaia Data Release 3 од {{Вред|3.2352|0.0553}}, што укажува на растојание од околу 310 парсеци или 1,000 светлосни години. Сепак, мерењата за ова тело може да бидат несигурни.<ref name=Gaia3/> Исто така, биле користени индиректни методи за проценка на растојанието. На пример, се верува дека Ригел е во регион на [[маглина]], со нејзиното зрачење осветлува неколку блиски облаци. Најзабележителна од нив е [[Вештерска Глава (маглина)|IC 2118]] долга 5° (Вештерска Глава),,<ref name=Guieu2010/><ref name="Jedicke1992"/> која се наоѓа на [[аголно растојание]] од 2,5° од ѕвездата, или проектирано растојание од 12 парсеци (39 светлосни години) далеку.<ref name="kalerrigel"/> Од мерки на други ѕвезди вградени во маглини, растојанието на IC 2118 се проценува на 949 ± 7 светлосни години (291 ± 2 парсеци).<ref name=Kounkel2018/> Ригел е оддалечен член на здружението Орион ОВ1, кое се наоѓа на растојание до 500 парсеци или 1,600 светлосни години од Земјата. Таа е член на лабаво дефинираното здружение Бик-Орион R1, нешто поблиску на 1,200 светлосни години (360 парсеци).<ref name=markova/><ref name=racine/> Се смета дека Ригел е значително поблиску од повеќето членови на Орион ОБ1 и [[Орион (маглина)|маглината Орион]]. Бетелгез и Саиф лежат на слично растојание како Ригел, иако Бетелгез е [[ѕвезда-бегалка]] со сложена историја и можеби првично се формирала во главното тело на здружението.<ref name=bally/> == Ѕвезден систем == <div style="float:right; width:240px; border:solid black 1px; text-align: center; margin: 8px; padding: 4px; font-size: 90%;">{{tree chart/start}} {{tree chart||,|S1||border=1|S1='''Ригел'''}} {{tree chart||!|PA|border=0|PA=Разделување = 9.5″{{break}}Период = 24,000{{nbs}}y}} {{tree chart|-|(||,|-|S2|border=1|S2='''Ba'''}} {{tree chart||!|,|(|PB|border=0|PB=Разделување = {{val|0.58|u=mas}}{{break}}Период = {{Val|9.860|u=days}}}} {{tree chart||!|!|`|-|S3|border=1|S3='''Bb'''}} {{tree chart||`|(|PC|border=0|PC=Разделување = {{Val|0.1|u=arcsecond}}{{break}}Период = 63{{nbs}}y}} {{tree chart|||`|S4||border=1|S4='''C'''}} {{tree chart/end}}[[Ѕвезден системи#Хиерархиски системи|Хиерархиски модел]] за компонентите на Ригел<ref name="msc" /><!--This hierarchy structure separates stars into subsystems which are assumed to be gravitationally attached. As some stars in the Rigel system have little evidence of orbital motion, which is questioned by some astronomers, we cannot say it is a "hierarchy of orbits".--> </div>[[Ѕвезден систем|Ѕвездениот систем]] чиј дел е Ригел има најмалку четири компоненти. Ригел (понекогаш наречена Ригел А за да се разликува од другите компоненти) има привиден придружник, кој најверојатно е близок систем со тројни ѕвезди. Побледа ѕвезда на пошироко одвојување може да биде петта компонента на системот Ригел. [[Вилијам Хершел]] открил дека Ригел е визуелна двојна ѕвезда на 1 октомври 1781 година, каталогизирајќи ја како ѕвезда 33 во „втората класа на двојни ѕвезди“ во неговиот Каталог на двојни ѕвезди<ref name="Herschel1782"/>, обично скратено на H II{{Меѓупростори}}33, или како што Н{{Меѓупростори}}2{{Меѓупростори}}33 во Вашингтонскиот каталогот со двојни ѕвезди.<ref name="WDS"/> Фридрих Георг Вилхелм фон Струве прв ја измерил релативната положба на придружникот во 1822 година, каталогизирајќи го визуелниот пар како Σ 668.<ref name=FGWStruve/><ref name="Webb1917"/> Секундарната ѕвезда често се нарекува Ригел В или β Орион В. Аголното одвојување на Ригел В од Ригел А е 9,5 лачни секунди на нејзиниот југ по [[Положбен агол|положбениот агол]] 204°<ref name="WDS"/><ref name=bakich/>. Иако не е особено слаба при [[Привидна ѕвездена величина|визуелна вечелина]] 6,7, вкупната разлика во осветленоста од Ригел А (околу 6,6 степени или 440 пати послаба) ја прави предизвикувачка цел за отворите на телескопот помали од 15 сантиметри.<ref name=sanford/> На проценетото растојание на Ригел, проектираното одвојување на Ригел В од Ригел А е над 2.200{{Меѓупростори}}[[Астрономска единица|астрономски единици]] (АЕ). Од нејзиното откритие, нема знаци на орбитално движење, иако и двете ѕвезди имаат слично [[Сопствено движење|сопствено правилно движење]].<ref name="Jedicke1992" /><ref name=sb9/> Парот би имал проценет орбитален период од 24.000{{Меѓупростори}}години<ref name=msc/>. Издание на податоци на Гаја 2{{Меѓупростори}}(DR2) содржи малку несигурна паралакса за Ригел В, ставајќи ја на околу 340 парсеци или 1,100 светлосни години, подалеку од растојанието Хипаркос за Ригел, но слично на здружението Бик-Орион R1.<ref name=mason/> Нема паралакса за Ригел во Гаја DR2. Правилните движења на Гаја DR2 за Ригел B и соодветните движења на Хипаркос за Ригел се и двете мали, иако не сосема исти.<ref name=dr2b/> Во 1871 година, Шербурн Весли Барнам се посомневал дека Ригел В е двоен систем, а во 1878 година го разделил во две компоненти.<ref name="burnham1900"/> Овој привиден придружник е означен како компонента C (Ригел C), со измерено одвојување од компонентата В што варира од помалку од {{Вред|0.1}} до околу {{Вред|0.3}}. Во 2009 година, интерферометријата на дамки ги покажале двете речиси идентични компоненти разделени со {{Вред|0.124}}", со привидни величини од 7,5 и 7,6, соодветно. Нивниот проценет орбитален период е 63{{Меѓупростори}}години. Бурнам ја навел Ригел како повеќекратниот систем како β{{Меѓупростори}}555 во неговиот каталог со двојни ѕвезди или BU 555 во современа употреба.<ref name=WDS/> Компонентата В е двојно обложен [[Двојна ѕвезда|спектроскопски двоен]] систем, кој покажува две групи на [[Спектрална линија|спектрални линии]] комбинирани во нејзиниот единствен ѕвезден спектар. Периодични промени забележани во релативните позиции на овие линии укажуваат на орбитален период од 9,86{{Меѓупростори}}денови. Двете спектроскопски компоненти Ригел Ba и Ригел Bb не можат да се решат со оптички телескопи, но се знае дека и двете се жешки ѕвезди од спектрален тип околу B9. Овој спектроскопски двоен систем, заедно со блиската привидна компонента Ригел C, веројатно е физички систем со тројна ѕвезда, иако Ригел C не може да се открие во спектарот, што не е во согласност со нејзината набљудувана сјајност.<ref name=sanford/> Во 1878 година, Барнам пронашол друга веројатно поврзана ѕвезда со приближно 13-та величина. Тој го навел како компонента D на β{{Меѓупростори}}555, иако не е јасно дали тоа е физички поврзано или случајно порамнување. Нејзиното одвојување од Ригел во 2017 година било {{Вред|44.5}}", речиси на север под агол на положба од 1°. Gaia DR2 открива дека е ѕвезда слична на сончевата големина од 12-та светлинска величина на приближно исто растојание како и Ригел.<ref name=dr2d/> Веројатно [[Портокалово џуџе|ѕвезда од главната низа од К-тип]], оваа ѕвезда би имала орбитален период од околу 250.000 години, доколку е дел од системот Ригел.<ref name="kalerrigel"/> Спектроскопски придружник на Ригел бил пријавен врз основа на варијации на радијалната брзина, а нејзината орбита била дури и пресметана, но последователната работа сугерира дека ѕвездата не постои и дека набљудуваните пулсирања се суштински за самиот Ригел.<ref name=sb9/> == Физички карактеристики == [[Податотека:Hertzsprung-Russell_Diagram_-_ESO_with_Rigel.png|алт=A chart showing several labelled stars against shaded colored areas with axes of spectral type and absolute magnitude, and Rigel labelled near the top|десно|мини| Местото на Ригел на [[Херцшпрунг-Раселов дијаграм|Херцшпрунг-Раселовиот дијаграм]]]] Ригел е [[син суперџин]] кој го исцрпил водородното гориво во неговото јадро, се проширил и ладел додека се оддалечил од [[Главна низа|главната низа]] низ горниот дел на [[Херцшпрунг-Раселов дијаграм|Херцшпрунг-Раселовиот дијаграмот]].<ref name=guinan/><ref name=seeds/> Кога била на главната низа, нејзината [[делотворна температура]] била околу {{Вред|30,000}}. Комплексната варијабилност на Ригел на привидните [[Електромагнетен спектар|бранови должини]] е предизвикана од [[Ѕвездено пулсирање|ѕвездени пулсирања]] слични на оние на [[Денеб]]. Понатамошните набљудувања на варијациите на радијалната брзина покажуваат дека таа истовремено осцилира во најмалку 19 нерадијални режими со периоди кои се движат од околу 1,2 до 74 дена.<ref name=apj2012_747_108/> Проценката на многу физички карактеристики на сините суперџинови ѕвезди, вклучувајќи ја и Ригел, е предизвикувачка поради нивната реткост и несигурност за тоа колку се оддалечени од Сонцето. Како такви, нивните карактеристики главно се проценети од теоретски модели на [[ѕвезден развој]].<ref name=demarque2008/> Нејзината делотворна температура може да се процени од спектралниот тип и боја на околу {{Вред|12,100}} келвини.<ref name=przybilla/> Маса од 21±3 ''M''<sub>☉</sub> на возраст од {{Вред|8|1}}{{Меѓупростори}}милиони години се проценети со споредување на еволутивните траки, додека атмосферското моделирање од спектарот дава маса од 24±8 <var>M</var><sub>☉</sub>.<ref name=aaa445_3_1099/> Иако Ригел често се смета за најсјајна ѕвезда на оддалеченост од 1.000 светлосни години од Сонцето,<ref name="schaaf" /><ref name=burnham/> нејзиниот енергетски излез е слабо познат. Користејќи го растојанието на Хипаркос од 264 парсеци или 860 светлосни години, проценетата релативна сјајност за Ригел е околу 120.000 пати поголема од онаа на Сонцето<ref name=apj2012_747_108/>(<var>L</var><sub>☉</sub>), но друго неодамна објавено растојание од 1,170 ± 130 светлосни години (360 ± 40 парсеци) сугерира уште поголема осветленост од {{Сончева сјајност|219,000}}.<ref name=aaa445_3_1099/> Други пресметки засновани на теоретски ѕвездени развојни модели на атмосферата на Ригел даваат сјајност помеѓу {{Сончева сјајност|83,000}} и {{Сончева сјајност|363,000}},<ref name=markova/> додека сумирањето на спектралната енергетска распространетост од историската фотометрија со растојанието Хипаркос сугерира светлина од {{Вред|61515|11486}}.<ref name=baines/> Испитувањето од 2018 година користејќи го морнаричкиот прецизен оптички интерферометар го измерил [[Аголна големина|аголниот пречник]] како {{Вред|2.526}} маси. По корекција за затемнување на екстремитетите, аголниот пречник е измерен на {{Вред|2.606|0.009}}, давајќи полупречник од {{Сончев полупречник|{{val|74.1|+6.1|-7.3}}}}.<ref name=baines/> Постаро мерење на аголниот пречник дава {{Вред|2.75|0.01}} маси,<ref name=auf/> еквивалентно на полупречник од {{Сончев полупречник|78.9}} на {{Вред|264}} парсеци.<ref name=apj2012_747_108/> Овие полупречници се пресметуваат претпоставувајќи го растојанието на Хипаркос од {{Вред|264}} парсеци; усвојување на растојание од {{Вред|360}} доведува до значително поголема големина.<ref name=chesneau2014/> Постарите проценки на растојанието биле главно далеку пониски од современите проценки, што довело до проценки со помал полупречник; проценката од 1922 година на Џон Стенли Пласкет му дала на Ригел пречник од 25 милиони милји, или приближно {{Сончев полупречник|28.9}}, помал од својот сосед [[Алдебаран]].<ref>{{Наведено списание|last=Plaskett|first=J. S.|date=1922|title=The Dimensions of the Stars|url=https://www.jstor.org/stable/40668597|journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific|volume=34|issue=198|pages=79–93|bibcode=1922PASP...34...79P|doi=10.1086/123157|issn=0004-6280|jstor=40668597}}</ref> Поради нивната блискост едни со други и двосмисленоста на спектарот, малку се знае за внатрешните својства на членовите на тројниот систем Ригел BC. Се смета дека сите три ѕвезди се блиску подеднакво жешки ѕвезди од главната низа од типот В кои се три до четири пати поголеми од Сонцето.<ref name=msc/> == Развој == Моделите на [[ѕвезден развој]] сугерираат дека пулсирањата на Ригел се напојуваат со јадрени реакции во обвивка која согорува водород која е барем делумно неконвективна. Овие пулсирања се посилни и побројни кај ѕвездите кои се развиле низ фазата на [[Црвен суперџин|црвениот суперџин]], а потоа ја зголемиле температурата за повторно да станат син суперџин. Ова се должи на намалената маса и зголемените нивоа на материјали од јадрено соединување на површината на ѕвездата.<ref name=saio/> Ригел најверојатно [[Троен алфа-процес|спојува хелиум]] во своето јадро. Поради силното струење на хелиумот произведен во јадрото додека Ригел се наоѓала на главната низа и во обвивката што гори водород откако станала суперџин, фракцијата на хелиумот на површината се зголемил од 26,6% кога се формирала ѕвездата на 32%. Површинските изобилства на јаглерод, азот и кислород што се гледаат во спектарот се компатибилни со пост-црвената суперџинска ѕвезда само ако нејзините внатрешни подрачја на струење се моделирани со користење на нехомогени хемиски услови познати како Критериумите на Леду. Се очекува Ригел на крајот да го заврши својот ѕвезден живот како [[супернова од типот II]]. Таа е една од најблиските познати потенцијални предци на [[супернова]] до Земјата, и се очекува да има максимална привидна величина од околу {{Вред|-11}} (приближно иста осветленост како четвртина Месечина или околу 300 пати посветла отколку што Венера некогаш добивала).<ref name=guinan/> Суперновата зад себе би оставила или црна дупка или неутронска ѕвезда.<ref name=apj2012_749_74/> == Етимологија и културно значење == [[Податотека:Book_of_the_Fixed_Stars_Auv0333_Orion.jpg|алт=Medieval illustration showing the stars of Orion overlaid with an image of a warrior|мини| Орион илустриран во копија од ''Книгата на неподвижни ѕвезди'' на Абд ел-Рахман ел-Суфи. Стапалото на левата страна е означено со ''риџл ел-џауза ел-јусра'', арапското име од кое потекнува ''Ригел''. {{Efn|Книгата на ел-Суфи била преведена на латински и на други европски јазици. Самиот ел-Суфи ги испланирал фигурите, по две за секое соѕвездие: едното покажува како тие изгледаат на набљудувач кој гледа нагоре кон небото; другото, како тие му се појавуваат на набљудувачот кој гледа надолу кон небесен глобус.<ref name=ck2018/>}}]] Најраниот познато запис за името ''Ригел'' е во ''Алфонсонови табели'' од 1521 година. Потекнува од арапското име ''{{Трансл|ar|Rijl Jauzah al Yusrā}}'', „левата нога (стапало) што може да се проследи до 10 век.<ref name="KUNITZSCH1959"/><ref name=allen/> „Јауза“ било вистинското име за Орион; алтернативно арапско име било {{Јаз|ar|رجل الجبار}} или ''{{Трансл|ar|rijl al-jabbār}}'', „ножјето на големиот“, од кое произлегуваат ретко користените варијанти на имиња ''Algebar'' или ''Elgebar''. Во табелите била запишана како „Ригел“ и „Алгебар“, со белешката, ''et dicitur Algebar.'' ''et dicitur Algebar. Nominatur etiam Rigel.'' {{Efn|lit."... ."и се вика Алгебар. Името го носи и Ригел}}<ref name=Kunitzsch86/> Алтернативните правописи од 17 век вклучуваат ''Регел'' од италијанскиот астроном Џовани Батиста Ричоли, ''Риглон'' од германскиот астроном Вилхелм Шикард и ''Ригел Алгеуз'' или ''Алгибар'' од англискиот научник Едмунд Чилмид.<ref name="allen"/> Со соѕвездието што го претставува митолошкиот грчки ловец Орион, Ригел е неговото колено или (како што сугерира неговото име) стапало; со блиската ѕвезда Бета Еридан која го означува подножјето на Орион.<ref name="schaaf"/> Ригел е веројатно ѕвездата позната како „Прсти на нозете на Аурвандил“ во [[Нордиска митологија|нордиската митологија]].<ref name=cleasby/> На Карибите, Ригел ја претставувал отсечената нога на фолклорната фигура ''Троа Роа'', самиот претставен со трите ѕвезди од Орионовиот Појас. Ногата била отсечена од ''Bįhi'' (Сириус).<ref name=taylor/> Народот Лакандон од јужно Мексико ја знаел како ''тунел'' („мал клукајдрвец“).<ref name=milbraith/> Ригел била позната како ''Јерердет-курк'' кај Вотјобалук коори од југоисточна Австралија и се сметала за свекрва на ''Тотиергуил'' ([[Алтаир]]). Растојанието меѓу нив го означувало табуто кое го спречува мажот да се приближи до својата свекрва<ref name=mudrooroo/>. Домородниот народ Буронг од северозападна Викторија ја нарекол Ригел како ''Кологулурик Варепил''.<ref name=hamacher/> Народот Вардаман од северна Австралија ја познавал Ригел како водачот на црвениот [[кенгур]] ''Унумбургу'' и главен диригент на церемониите во песна кога Орион е високо на небото. [[Еридан (соѕвездие)|Еридан]], реката, означува линија од ѕвезди на небото што води до неа, а другите ѕвезди на Орион се нејзини церемонијални алатки и придружба. Бетелгез е ''Ја-јунгин'' „Очите на бувот што треперат“, ги гледа церемониите.<ref name=harney/> [[Маори|Народот Маори]] од Нов Зеланд ја нарекле Ригел како ''[[Матарики|Пуанга]]'', за која се вели дека е ќерка на ''Рехуа'' ([[Антарес]]),<ref name=parker/> началникот на сите ѕвезди. Нејзиното спирално издигнување го предвидува појавувањето на ''[[Матарики]]'' ([[Плејади (ѕвездено јато)|Плејадите]]) на зорното небо, одбележувајќи ја Новата година на Маорите кон крајот на мај или почетокот на јуни. Мориорите од островите Чатам, како и некои групи на Маори во Нов Зеланд, го означуваат почетокот на нивната Нова година со Ригел наместо со Плејадите.<ref name="kelley"/> ''Пуака'' е [[Маорски јазик|варијанта на јужно име]] што се користи на Јужниот Остров<ref name="Best22"/>. Во Јапонија, кланот Минамото или Генџи го избрала Ригел и нејзината бела боја како свој симбол, нарекувајќи ја ѕвездата ''Генџи-боши'' ({{Јаз|ja|源氏星}}), додека кланот Таира или Хајке го усвоила Бетелгез и нивна црвена боја. Двете моќни семејства се бореле во војната; ѕвездите се гледале како свртени една против друга и се чувале одвоени само од трите ѕвезди од Орионовиот Појас.<ref name="RENSHAW1"/><ref name=daijirin/><ref name=hojiri/> == Во современата култура == MS Ригел првично бил норвешки брод, изграден во Копенхаген во 1924 година. Бил побаран од Германците за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и потонал во 1944 година додека се користел за пренесување на воени заробеници<ref name=minnehallen/>. Два брода на американската морнарица го носеле името USS Ригел.<ref name=silverstone1968/><ref name=history/><ref name=navymil/> SSM-N-6 Ригел била програма за крстосувачки ракети за [[Воена морнарица на САД|американската морнарица]] која била откажана во 1953 година пред да стигне до распоредување.<ref name=yenne/> Ригел Скери се ланец од мали острови на [[Антарктик]]от, преименувани по првично нареченото Утскјера. Тие го добиле своето денешно име бидејќи Ригел се користело како астрофикс.<ref name=skerries/> Планината Ригел, надморска височина 1,910 метри, исто така е на Антарктикот.<ref name=mountrigel/> == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{Reflist|30em|refs= <ref name=history>{{cite web |url=https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/our-collections/photography/numerical-list-of-images/nhhc-series/nh-series/NH-01000/NH-1874.html |title=NH 1874 USS RIGEL (AD-13), 1922-46 |publisher=Naval History and Heritage Command |access-date=14 June 2020 }}</ref> <ref name=navymil>{{cite web |url=https://www.history.navy.mil/content/history/nhhc/our-collections/photography/numerical-list-of-images/nara-series/80-g/80-G-1010000/80-g-1017252-uss-rigel--af-58-.html |title=80-G-1017252 USS Rigel (AF-58) |publisher=Naval History and Heritage Command |access-date=14 June 2020 }}</ref> <ref name=silverstone1968>{{cite book |last=Silverstone |first=Paul H. |title=U.S. Warships of World War II |publisher=Doubleday & Company |date=1968 |location=Garden City, New York |page=283 }}</ref> <ref name=yenne>{{cite book|first=Bill|last=Yenne|title=The Complete History of U.S. Cruise Missiles|url=https://books.google.com/books?id=3LNwDwAAQBAJ|page=69|year=2018|publisher=Specialty Press|location=Forest Lake, Minnesota|isbn=978-1-58007-256-4}}</ref> <ref name=seeds>{{cite book|first1=Michael A.|last1=Seeds|first2=Dana|last2=Backman|title=Foundations of Astronomy|url=https://books.google.com/books?id=N2OZBQAAQBAJ&pg=PT274|date=2015|publisher=[[Cengage Learning]]|location=Boston, Massachusetts|isbn=978-1-305-56239-4|page=274}}</ref> <ref name=burnham>{{cite book|first=Robert|last=Burnham|title=Burnham's Celestial Handbook, Volume Two: An Observer's Guide to the Universe Beyond the Solar System|url=https://books.google.com/books?id=aLbDAgAAQBAJ&pg=PA1299|date=1978|orig-year=1966 |publisher=Dover Publications|location=New York |isbn=978-0-486-23568-4 |pages=1299–1301}}</ref> <ref name=mountrigel>{{cite web |title=Antarctica Detail: ID 12639 |url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:0::NO::P5_ANTAR_ID:12639 |website=U.S. Geological Survey |publisher=[[U.S. Department of the Interior]] |access-date=2 February 2019 |archive-date=5 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201105125200/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:0::NO::P5_ANTAR_ID:12639 |url-status=dead }}</ref> <ref name=skerries>{{cite web|title=Antarctica Detail: ID 12640|url=https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:0::NO::P5_ANTAR_ID:12640|website=U.S. Geological Survey|publisher=[[U.S. Department of the Interior]]|access-date=2 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190202042601/https://geonames.usgs.gov/apex/f?p=gnispq:5:0::NO::P5_ANTAR_ID:12640|archive-date=2 February 2019|url-status=live}}</ref> <ref name=aaa474_2_653>{{cite journal | first=F. | last=van Leeuwen |date=2007 | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=[[Astronomy and Astrophysics]] | volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | bibcode=2007A&A...474..653V | doi=10.1051/0004-6361:20078357 |arxiv=0708.1752 | s2cid=18759600 }}</ref> <ref name=aass34_1>{{cite journal | last1=Nicolet | first1=B. | date=1978 | title=Photoelectric photometric Catalogue of homogeneous measurements in the UBV System | journal=[[Astronomy and Astrophysics Supplement Series]] | volume=34 | pages=1–49 | bibcode=1978A&AS...34....1N }}</ref> <ref name=aaa445_3_1099>{{cite journal | last1=Przybilla | first1=N. | last2=Butler | first2=K. | last3=Becker | first3=S. R. | last4=Kudritzki | first4=R. P. | title=Quantitative spectroscopy of BA-type supergiants | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=445 | issue=3 | pages=1099–1126 |date=2006 | doi=10.1051/0004-6361:20053832 | bibcode=2006A&A...445.1099P |arxiv=astro-ph/0509669 | s2cid=118953817 }}</ref> <ref name=przybilla>{{cite journal | doi=10.1051/0004-6361/201014164 | title=Mixing of CNO-cycled matter in massive stars | journal=Astronomy and Astrophysics | date=2010 | volume=517 | pages=A38 | first=N. | last=Przybilla| bibcode=2010A&A...517A..38P |arxiv=1005.2278 | s2cid=55532189 }}</ref> <ref name="simbad">{{cite simbad|title=bet Ori|access-date=13 February 2019}}</ref> <ref name=apj2012_747_108>{{cite journal | last1=Moravveji | first1=Ehsan | last2=Guinan | first2=Edward F. | last3=Shultz | first3=Matt | last4=Williamson | first4=Michael H. | last5=Moya | first5=Andres | title=Asteroseismology of the nearby SN-II Progenitor: Rigel. Part I. The ''MOST'' High-precision Photometry and Radial Velocity Monitoring | journal=[[The Astrophysical Journal]] | volume=747 | issue=1 | pages=108–115 |date=2012 | doi=10.1088/0004-637X/747/2/108 | bibcode=2012ApJ...747..108M |arxiv=1201.0843 | s2cid=425831 }}</ref> <ref name=apj2012_749_74>{{cite journal | last1=Moravveji | first1=Ehsan | last2=Moya | first2=Andres | last3=Guinan | first3=Edward F. | title=Asteroseismology of the nearby SN-II Progenitor: Rigel. Part II. ε-mechanism Triggering Gravity-mode Pulsations? | journal=The Astrophysical Journal | volume=749 | issue=1 | pages=74–84 |date=2012 | doi=10.1088/0004-637X/749/1/74 | bibcode=2012ApJ...749...74M |arxiv=1202.1836 | s2cid=119072203 }}</ref> <ref name=auf>{{cite book | last1=Aufdenberg | first1=J. P. | chapter=Limb Darkening: Getting Warmer | title=The Power of Optical/IR Interferometry |publisher=Springer |location=Berlin |editor1=Richichi A. |editor2=Delplancke F. |editor3=Paresce F. |editor4=Chelli A. | volume=1 | issue=1 | pages=71–82 | date=2008 | doi=10.1007/978-3-540-74256-2_8 | bibcode=2008poii.conf...71A |display-authors=etal| series=Eso Astrophysics Symposia | isbn=978-3-540-74253-1 }}</ref> <ref name=kerigan>{{cite book|first=Thomas|last=Kerigan|title=Moore's Navigation Improved: Being the Theory and Practice of Finding the Latitude, the Longitude, and the Variation of the Compass, by the Fixed Stars and Planets. To which is Prefixed, the Description and Use of the New Celestial Planisphere|url=https://books.google.com/books?id=k19GAAAAYAAJ&pg=PA132|year=1835|publisher=Baldwin and Cradock|location=London|page=132}}</ref> <ref name=markova>{{cite journal|bibcode=2008A&A...487..211M|title=Wind structure of late B supergiants. I. Multi-line analyses of near-surface and wind structure in HD 199 478 (B8 Iae)|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=487|issue=1|pages=211|last1=Markova|first1=N.|last2=Prinja|first2=R. K.|last3=Markov|first3=H.|last4=Kolka|first4=I.|last5=Morrison|first5=N.|last6=Percy|first6=J.|last7=Adelman|first7=S.|year=2008|arxiv=0806.0929|doi=10.1051/0004-6361:200809376|s2cid=18067739}}</ref> <ref name=dr2b>{{cite DR2|3206991473643150464}}</ref> <ref name="Gaia3">{{cite Gaia DR3|3206991473643150464}}</ref> <ref name=ddc>{{cite RDPCE|page=1150}}</ref> <ref name=ducati>{{cite journal|bibcode=2002yCat.2237....0D|title=VizieR On-line Data Catalog: Catalogue of Stellar Photometry in Johnson's 11-color system|journal=[[CDS/ADC Collection of Electronic Catalogues]]|volume=2237|last1=Ducati|first1=J. R.|year=2002}}</ref> <ref name=guinan>{{Cite journal | last1 = Guinan | first1 = E. F. | last2 = Eaton | first2 = J. A. | last3 = Wasatonic | first3 = R. | last4 = Stewart | first4 = H. | last5 = Engle | first5 = S. G. | last6 = McCook | first6 = G. P. | doi = 10.1017/S1743921310009798 | title = Times-Series Photometry & Spectroscopy of the Bright Blue Supergiant Rigel: Probing the Atmosphere and Interior of a SN II Progenitor | journal = [[Proceedings of the International Astronomical Union]] | volume = 5 | pages = 359 | year = 2010 |bibcode = 2010HiA....15..359G | doi-access = free }}</ref> <ref name=DENIS>{{cite journal|bibcode=1997Msngr..87...27E|title=The deep near-infrared southern sky survey (DENIS)|journal=[[The Messenger (astronomy magazine)|The Messenger]]|volume=87|pages=27–34|date=March 1997|last1=Epchtein|first1=N.|display-authors=etal}}</ref> <ref name=msc>{{cite journal|bibcode= 1997A&AS..124...75T|title= MSC – a catalogue of physical multiple stars|journal= Astronomy & Astrophysics Supplement Series|volume= 124|pages= 75–84|last1= Tokovinin|first1= A. A.|year= 1997|doi= 10.1051/aas:1997181|s2cid= 30387824|doi-access= free}}</ref> <ref name=Gontcharov>{{Cite journal|doi=10.1134/S1063773706110065|bibcode=2006AstL...32..759G|title=Pulkovo Compilation of Radial Velocities for 35 495 Hipparcos stars in a common system|journal=[[Astronomy Letters]]|volume=32|issue=11|pages=759–771|date = 2006|last1 = Gontcharov|first1 = G. A.|arxiv = 1606.08053|s2cid=119231169}}</ref> <ref name=sanford>{{cite journal|bibcode=1942ApJ....95..421S|title=The Spectrographic Orbit of the Companion to Rigel|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1942-05_95_3/page/421|journal=[[The Astrophysical Journal]]|volume=95|pages=421|last1=Sanford|first1=Roscoe F.|year=1942|doi=10.1086/144412|doi-access=free}}</ref> <ref name=allen>{{cite book |last = Allen|first= Richard Hinckley |author-link = Richard Hinckley Allen |date = 1963 |orig-year = 1899 |title = Star Names: Their Lore and Meaning |edition = Reprint |publisher = [[Dover Publications]] Inc. |location = New York |url =https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Gazetteer/Topics/astronomy/_Texts/secondary/ALLSTA/Orion*.html |isbn = 978-0-486-21079-7 |pages = 312–313 }}</ref> <ref name="KUNITZSCH1959">{{cite book |last=Kunitzsch|first=Paul |date=1959 |title=Arabische Sternnamen in Europa |publisher=[[Otto Harrassowitz]] |location=Wiesbaden| language=de |page=46}}</ref> <ref name=Kunitzsch86>{{cite journal|bibcode = 1986JHA....17...89K|title = The Star Catalogue Commonly Appended to the Alfonsine Tables|journal = [[Journal for the History of Astronomy]]|volume = 17|issue = 2|pages = 89–98|last1 = Kunitzsch|first1 = P.|year = 1986|doi = 10.1177/002182868601700202|s2cid = 118597258}}</ref> <ref name="IAU-CSN">{{cite web | url=http://www.pas.rochester.edu/~emamajek/WGSN/IAU-CSN.txt | title=IAU Catalog of Star Names |publisher=International Astronomical Union (IAU) | access-date=28 July 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20180707180747/http://www.pas.rochester.edu/~emamajek/WGSN/IAU-CSN.txt | archive-date=7 July 2018 | url-status=live }}</ref> <ref name="csiro">{{cite web | title=The Colour of Stars | date=21 December 2004 | work=Australia Telescope, Outreach and Education | publisher=[[Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation]] | url=http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html | access-date=28 June 2014 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120318151427/http://outreach.atnf.csiro.au/education/senior/astrophysics/photometry_colour.html | archive-date=18 March 2012 | url-status=dead }}</ref> <ref name="schaaf">{{cite book|first=Fred|last=Schaaf|title=The Brightest Stars: Discovering the Universe through the Sky's Most Brilliant Stars|url=https://books.google.com/books?id=9LT1q0Il3-YC|date=2008|publisher=[[Wiley (publisher)|Wiley]]|location=Hoboken, New Jersey|isbn=978-0-470-24917-8|pages=159–162, 257|bibcode=2008bsdu.book.....S}}</ref> <ref name=ellyard>{{cite book|last1=Ellyard|first1=David|last2=Tirion|first2=Wil |date=2008 |title=The Southern Sky Guide|url=https://archive.org/details/southernskyguide00elly|url-access=limited|edition=3rd|orig-year=1993|pages=[https://archive.org/details/southernskyguide00elly/page/n65 58]–59 |publisher=Cambridge University Press |location=Port Melbourne, Victoria |isbn=978-0-521-71405-1}}</ref> <ref name=racine>{{cite journal|bibcode=1968AJ.....73..233R|title=Stars in reflection nebulae|journal=[[The Astronomical Journal]]|volume=73|pages=233|last1=Racine|first1=R.|year=1968|doi=10.1086/110624|doi-access=free}}</ref> <ref name="WDS">{{cite journal | last1=Mason | first1=Brian D. | last2=Wycoff | first2=Gary L. | last3=Hartkopf | first3=William I. | last4=Douglass | first4=Geoffrey G. | last5=Worley | first5=Charles E. | title=The 2001 US Naval Observatory Double Star CD-ROM. I. The Washington Double Star Catalog | journal=The Astronomical Journal | volume=122 | issue=6 | pages=3466–3471 | date=2001 | doi=10.1086/323920 | bibcode=2001AJ....122.3466M | url=http://www.usno.navy.mil/USNO/astrometry/optical-IR-prod/wds/WDS | access-date=13 March 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160314022133/http://www.usno.navy.mil/USNO/astrometry/optical-IR-prod/wds/WDS | archive-date=14 March 2016 | url-status=live | doi-access=free }}</ref> <ref name="Jedicke1992">{{cite book|chapter=Regal Rigel|title=The New Cosmos|last1=Jedicke|first1=Peter|last2=Levy|first2=David H.|date=1992|publisher=[[Kalmbach Books]]|location=Waukesha, Wisconsin|pages=48–53}}</ref> <ref name=mason>{{cite journal|bibcode= 2009AJ....137.3358M|title= The High Angular Resolution Multiplicity of Massive Stars|journal= The Astronomical Journal|volume= 137|issue= 2|pages= 3358|last1= Mason|first1= Brian D.|last2= Hartkopf|first2= William I.|last3= Gies|first3= Douglas R.|last4= Henry|first4= Todd J.|last5= Helsel|first5= John W.|year= 2009|doi= 10.1088/0004-6256/137/2/3358|arxiv= 0811.0492|s2cid= 119268845}}</ref> <ref name=sb9>{{cite journal|title=S<sub>B<sup>9</sup></sub>: The ninth catalogue of spectroscopic binary orbits|display-authors=1|author1=Pourbaix, D.|author2=Tokovinin, A. A.|author3=Batten, A. H.|author4=Fekel, F. C.|author5=Hartkopf, W. I.|author6=Levato, H.|author7=Morrell, N. I.|author8=Torres, G.|author9=Udry, S.|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=424|issue=2|pages=727–732|year=2004|doi=10.1051/0004-6361:20041213|arxiv=astro-ph/0406573|bibcode=2004A&A...424..727P|s2cid=119387088}}</ref> <ref name=dr2d>{{cite DR2|3206991576720162048}}</ref> <ref name=baines>{{cite journal|last1=Baines|first1=Ellyn K.|last2=Armstrong|first2=J. Thomas|last3=Schmitt|first3=Henrique R.|last4=Zavala|first4=R. T.|last5=Benson|first5=James A.|last6=Hutter|first6=Donald J.|last7=Tycner|first7=Christopher|last8=van Belle|first8=Gerard T.|title=Fundamental parameters of 87 stars from the Navy Precision Optical Interferometer|journal=The Astronomical Journal|date=2017|volume=155|issue=1|pages=16|doi=10.3847/1538-3881/aa9d8b|bibcode=2018AJ....155...30B|arxiv=1712.08109|s2cid=119427037 |doi-access=free }}</ref> <ref name="waelkens 1998">{{cite journal|last1=Waelkens|first1=C.|last2=Aerts|first2=C.|last3=Kestens|first3=E.|last4=Grenon|first4=M.|last5=Eyer|first5=L.|date=1998|title=Study of an unbiased sample of B stars observed with Hipparcos: the discovery of a large amount of new slowly pulsating B star|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=330|pages=215–221|bibcode=1998A&A...330..215W}}</ref> <ref name=morgan1950>{{cite journal|bibcode=1950ApJ...112..362M|title=Revised Standards for Supergiants on the System of the Yerkes Spectral Atlas|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1950-09_112_2/page/362|journal=The Astrophysical Journal|volume=112|pages=362|last1=Morgan|first1=W. W.|last2=Roman|first2=Nancy G.|year=1950|doi=10.1086/145351}}</ref> <ref name=morgan1978>{{cite book|bibcode=1978rmsa.book.....M|year=1978|title=Revised MK Spectral Atlas for stars earlier than the sun|last1=Morgan|first1=W. W.|last2=Abt|first2=Helmut A.|last3=Tapscott|first3=J. W.|location=Yerkes Observatory, University of Chicago}}</ref> <ref name=schultz>{{cite journal|bibcode=2014MNRAS.438.1114S|arxiv=1311.5116|title=An observational evaluation of magnetic confinement in the winds of BA supergiants|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|volume=438|issue=2|pages=1114|last1=Shultz|first1=M.|last2=Wade|first2=G. A.|last3=Petit|first3=V.|last4=Grunhut|first4=J.|last5=Neiner|first5=C.|last6=Hanes|first6=D.|author7=MiMeS Collaboration|year=2014|doi=10.1093/mnras/stt2260|doi-access=free |s2cid=118557626}}</ref> <ref name=bally>{{cite journal|bibcode=2008hsf1.book..459B|arxiv=0812.0046|title=Overview of the Orion Complex|url=https://archive.org/details/arxiv-0812.0046|journal=Handbook of Star Forming Regions|page=459|last1=Bally|first1=J.|year=2008}}</ref> <ref name=cleasby>{{cite book|first1=Richard|last1=Cleasby|first2=Gudbrand|last2=Vigfusson|title=An Icelandic-English Dictionary|url=https://archive.org/details/bub_gb_HkJXAAAAMAAJ|year=1874|publisher=[[Clarendon Press]]|location=Oxford, United Kingdom}}</ref> <ref name="RENSHAW1">{{cite web |title = Yowatashi Boshi; Stars that Pass in the Night |first1 = Steve|last1= Renshaw |first2 = Saori|last2= Ihara |url = http://www.renshaworks.com/jastro/orion.htm |website = Renshaw Works |date = October 1999 |access-date = 16 June 2020 }}</ref> <ref name=daijirin>"{{cite book|title=大辞林|trans-title=Daijirin|lang=ja|author=Akira Matsumura|url=https://books.google.com/books?id=yW90QgAACAAJ|year=1988|publisher=[[Sanseidō]]|location=Tokyo|isbn=978-4-385-14001-8}}</ref> <ref name=hojiri>{{cite book|author-link=Hōei Nojiri|first=Hōei|last=Nojiri|title=Shin seiza jyunrei|publisher=[[Chuokoron-Shinsha]]|location=Tokyo|page=19|isbn=978-4-12-204128-8|date=2002}}</ref> <ref name=mudrooroo>{{cite book|last=Mudrooroo|title=Aboriginal mythology : an A-Z spanning the history of aboriginal mythology from the earliest legends to the present day|url=https://archive.org/details/aboriginalmythol0000mudr|publisher=HarperCollins|location=London|date=1994|page=[https://archive.org/details/aboriginalmythol0000mudr/page/142 142]|isbn=978-1-85538-306-7}}</ref> <ref name=hamacher>{{cite journal|last1=Hamacher|first1=Duane W.|last2=Frew|first2=David J.|date=2010|title=An Aboriginal Australian Record of the Great Eruption of Eta Carinae|journal=[[Journal of Astronomical History & Heritage]]|volume=13|issue=3|pages=220–234|doi=10.3724/SP.J.1440-2807.2010.03.06 |bibcode=2010JAHH...13..220H |arxiv=1010.4610|s2cid=118454721 }}</ref> <ref name=harney>{{cite book|last1=Harney|first1=Bill Yidumduma|last2=Cairns|first2=Hugh C.|title=Dark Sparklers|publisher=Hugh C. Cairns|location=Merimbula, New South Wales|pages=139–140|date=2004|orig-year=2003|edition=Revised|isbn=978-0-9750908-0-0}}</ref> <ref name=parker>{{cite book |page=419 |url=https://books.google.com/books?id=p7dR2w1Wv2sC |title=Mythology: Myths, Legends and Fantasies |first1=Janet|last1=Parker |first2=Alice|last2=Mills |first3=Julie|last3=Stanton |publisher=[[Struik Publishers]] |location=New York |date=2007 |isbn=978-1-77007-453-8 |access-date=3 November 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140102061424/http://books.google.com/books?id=p7dR2w1Wv2sC |archive-date=2 January 2014 |url-status=live }}</ref> <ref name="kelley">{{cite book|last1=Kelley|first1=David H.|last2=Milone|first2=Eugene F.|title=Exploring Ancient Skies: A Survey of Ancient and Cultural Astronomy|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|location=New York|date=2011|page=341|isbn=978-1-4419-7623-9|url=https://books.google.com/books?id=ILBuYcGASxcC&pg=PA341}}</ref> <ref name="Best22">{{cite book|last=Best|first=Elsdon|title=Astronomical Knowledge of the Maori: Genuine and Empirical|publisher=[[Dominion Museum]]|location=Wellington, New Zealand|date=1922|pages=39–40|url=http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-BesAstro-t1-body-d1-d6-d4.html|access-date=16 November 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20121104085427/http://nzetc.victoria.ac.nz/tm/scholarly/tei-BesAstro-t1-body-d1-d6-d4.html|archive-date=4 November 2012|url-status=live}}</ref> <ref name=milbraith>{{cite book|last=Milbrath|first=Susan|title=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore, and Calendars|publisher=[[University of Texas Press]]|location=Austin, Texas|date=1999|page=39|isbn=978-0-292-75226-9|url=https://books.google.com/books?id=JD5qAAAAMAAJ&pg=PA39 }}</ref> <ref name=IBVS>{{cite journal|bibcode=1999IBVS.4659....1K|title=The 74th Special Name-list of Variable Stars|journal=[[Information Bulletin on Variable Stars]]|volume=4659|pages=1|last1=Kazarovets|first1=E. V.|last2=Samus|first2=N. N.|last3=Durlevich|first3=O. V.|last4=Frolov|first4=M. S.|last5=Antipin|first5=S. V.|last6=Kireeva|first6=N. N.|last7=Pastukhova|first7=E. N.|year=1999}}</ref> <ref name=guinan1985>{{cite journal|bibcode=1985IBVS.2762....1G|title=Light, Color, and H-alpha Line Variations of Rigel|journal=[[Information Bulletin on Variable Stars]]|volume=2762|pages=1|last1=Guinan|first1=E. F.|last2=McCook|first2=G. P.|last3=Harris|first3=W. T.|last4=Speranzini|first4=D.|last5=Wacker|first5=S. W.|year=1985}}</ref> <ref name=lefevre>{{cite journal|doi=10.1051/0004-6361/200912304|title=A systematic study of variability among OB-stars based on HIPPARCOS photometry|journal=Astronomy & Astrophysics|volume=507|issue=2|pages=1141–1201|year=2009|last1=Lefèvre|first1=L.|last2=Marchenko|first2=S. V.|last3=Moffat|first3=A. F. J.|last4=Acker|first4=A.|bibcode=2009A&A...507.1141L|doi-access=free}}</ref> <ref name=mkk>{{cite book|bibcode=1943assw.book.....M|year=1943|title=An atlas of stellar spectra, with an outline of spectral classification|location=Chicago, Illinois|last1=Morgan|first1=William Wilson|last2=Keenan|first2=Philip Childs|last3=Kellman|first3=Edith}}</ref> <ref name=abetti>{{cite book|last1=Abetti|first1=Giorgio|title=Solar research|url=https://archive.org/details/solarresearch001015mbp|year=1963|publisher=Macmillan|location=New York|page=[https://archive.org/details/solarresearch001015mbp/page/n23 16]}}</ref> <ref name=struve>{{cite journal|bibcode=1933ApJ....77...67S|title=An Emission Line of Hydrogen in the Spectrum of Rigel|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1933-01_77_1/page/67|journal=The Astrophysical Journal|volume=77|pages=67|last1=Struve|first1=O.|year=1933|doi=10.1086/143448}}</ref> <ref name=plaskett>{{cite journal|bibcode=1909ApJ....30...26P|title=The spectroscopic binary beta Orionis|url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1909-07_30_1/page/26|journal=The Astrophysical Journal|volume=30|pages=26|last1=Plaskett|first1=J. S.|year=1909|doi=10.1086/141674|doi-access=free}}</ref> <ref name=morrison>{{cite conference|bibcode=2008cihw.conf..155M|title=Hα line profile variability in the B8Ia-type supergiant Rigel (β Ori)|conference=Clumping in Hot-Star Winds|pages=155|last1=Morrison|first1=N. D.|last2=Rother|first2=R.|last3=Kurschat|first3=N.|year=2008}}</ref> <ref name=israelian>{{cite journal|doi=10.1093/mnras/290.3.521|title=The inhomogeneous circumstellar envelope of Rigel (β Orionis A)|url=https://archive.org/details/sim_monthly-notices-of-the-royal-astronomical-society_1997-09-21_290_3/page/520|journal=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]|volume=290|issue=3|pages=521–532|year=1997|last1=Israelian|first1=G.|last2=Chentsov|first2=E.|last3=Musaev|first3=F.|bibcode=1997MNRAS.290..521I|doi-access=free}}</ref> <ref name="kalerrigel">{{cite web |last1=Kaler |first1=James B. |title=Rigel |url=http://stars.astro.illinois.edu/sow/rigel.html |website=Stars |access-date=1 February 2019 |date=26 September 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422025056/http://stars.astro.illinois.edu/sow/rigel.html |archive-date=22 April 2019 |url-status=live }}</ref> <ref name=bakich>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=qEhpS7d5ZdAC&pg=PA434|page=434|publisher=[[Springer Publishing|Springer]]|location=New York|first=Michael E.|last=Bakich|title=1,001 Celestial Wonders to See Before You Die|date=2010|isbn=978-1441917775|bibcode=2010ocws.book.....B|access-date=1 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190201171936/https://books.google.co.uk/books?id=qEhpS7d5ZdAC&pg=PA434|archive-date=1 February 2019|url-status=live}}</ref> <ref name=taylor>{{cite journal |last1=Taylor |first1=Douglas |title=Notes on the Star Lore of the Caribbees |journal=[[American Anthropologist]] |date=1946 |volume=48 |issue=2 |pages=215–222 |jstor=663691|doi=10.1525/aa.1946.48.2.02a00030 |doi-access=free }}</ref> <ref name=saio>{{cite journal|doi=10.1093/mnrasl/slt165|arxiv=1311.4744|title=The puzzle of the CNO abundances of α Cygni variables resolved by the Ledoux criterion|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society: Letters|volume=439|pages=L6–L10|year=2014|last1=Georgy|first1=Cyril|last2=Saio|first2=Hideyuki|last3=Meynet|first3=Georges|doi-access=free |bibcode=2014MNRAS.439L...6G|s2cid=118557550}}</ref> <ref name=minnehallen>{{cite web|url=http://minnehallen.no/skip_2/rigel-ms|title=MS. Rigel|website=Minnehallen (The Memorial Hall)|lang=no|access-date=5 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190204174537/http://minnehallen.no/skip_2/rigel-ms|archive-date=4 February 2019|url-status=live}}</ref> <ref name=chesneau2010>{{cite journal|bibcode=2010A&A...521A...5C|title=Time, spatial, and spectral resolution of the Hα line-formation region of Deneb and Rigel with the VEGA/CHARA interferometer|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=521|pages=A5|last1=Chesneau|first1=O.|last2=Dessart|first2=L.|last3=Mourard|first3=D.|last4=Bério|first4=Ph.|last5=Buil|first5=Ch.|last6=Bonneau|first6=D.|last7=Borges Fernandes|first7=M.|last8=Clausse|first8=J. M.|last9=Delaa|first9=O.|last10=Marcotto|first10=A.|last11=Meilland|first11=A.|last12=Millour|first12=F.|last13=Nardetto|first13=N.|last14=Perraut|first14=K.|last15=Roussel|first15=A.|last16=Spang|first16=A.|last17=Stee|first17=P.|last18=Tallon-Bosc|first18=I.|last19=McAlister|first19=H.|last20=Ten Brummelaar|first20=T.|last21=Sturmann|first21=J.|last22=Sturmann|first22=L.|last23=Turner|first23=N.|last24=Farrington|first24=C.|last25=Goldfinger|first25=P. J.|year=2010|doi=10.1051/0004-6361/201014509|arxiv=1007.2095|s2cid=10340205}}</ref> <ref name=chesneau2014>{{cite journal|bibcode=2014A&A...566A.125C|title=The variable stellar wind of Rigel probed at high spatial and spectral resolution|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=566|pages=A125|last1=Chesneau|first1=O.|last2=Kaufer|first2=A.|last3=Stahl|first3=O.|last4=Colvinter|first4=C.|last5=Spang|first5=A.|last6=Dessart|first6=L.|last7=Prinja|first7=R.|last8=Chini|first8=R.|year=2014|arxiv=1405.0907|doi=10.1051/0004-6361/201322894|s2cid=118404460}}</ref> <ref name=baa>{{cite web|url=http://www.britastro.org/vss/nomencl.html|title=Nomenclature of Variable Stars|publisher=[[British Astronomical Association]]|access-date=11 February 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20160930224302/http://www.britastro.org/vss/nomencl.html|archive-date=30 September 2016|url-status=live}}</ref> <ref name=Kounkel2018>{{cite journal | title=The APOGEE-2 Survey of the Orion Star-forming Complex. II. Six-dimensional Structure | last1=Kounkel | first1=Marina | last2=Covey | first2=Kevin | last3=Suárez | first3=Genaro | last4=Román-Zúñiga | first4=Carlos | last5=Hernandez | first5=Jesus | last6=Stassun | first6=Keivan | last7=Jaehnig | first7=Karl O. | last8=Feigelson | first8=Eric D. | last9=Peña Ramírez | first9=Karla | last10=Roman-Lopes | first10=Alexandre | last11=Da Rio | first11=Nicola | last12=Stringfellow | first12=Guy S. | last13=Kim | first13=J. Serena | last14=Borissova | first14=Jura | last15=Fernández-Trincado | first15=José G. | last16=Burgasser | first16=Adam | last17=García-Hernández | first17=D. A. | last18=Zamora | first18=Olga | last19=Pan | first19=Kaike | last20=Nitschelm | first20=Christian | display-authors=1 | journal=The Astronomical Journal | volume=156 | issue=3 | id=84 | pages=22 | date=2018 | doi=10.3847/1538-3881/aad1f1 | bibcode=2018AJ....156...84K | arxiv=1805.04649 | s2cid=119509277 | doi-access=free }}</ref> <ref name=Guieu2010>{{cite journal | title=Spitzer Observations of IC 2118 | last1=Guieu | first1=S. | last2=Rebull | first2=L. M. | last3=Stauffer | first3=J. R. | last4=Vrba | first4=F. J. | last5=Noriega-Crespo | first5=A. | last6=Spuck | first6=T. | last7=Roelofsen Moody | first7=T. | last8=Sepulveda | first8=B. | last9=Weehler | first9=C. | last10=Maranto | first10=A. | last11=Cole | first11=D. M. | last12=Flagey | first12=N. | last13=Laher | first13=R. | last14=Penprase | first14=B. | last15=Ramirez | first15=S. | last16=Stolovy | first16=S. | display-authors=1 | journal=[[The Astrophysical Journal]] | volume=720 | issue=1 | pages=46–63 | date=2010 | doi=10.1088/0004-637X/720/1/46 | bibcode=2010ApJ...720...46G | arxiv=1007.0241 | s2cid=119262311 }}</ref> <ref name=Samus2017>{{cite journal | last1=Samus | first1=N. N. | last2=Kazarovets | first2=E. V. | last3=Durlevich | first3=O. V. | last4=Kireeva | first4=N. N. | last5=Pastukhova | first5=E. N. | title=General Catalogue of Variable Stars | version=5.1 | journal=[[Astronomy Reports]] | year=2017 | volume=61 | issue=1 | pages=80–88 | bibcode=2017ARep...61...80S | doi=10.1134/S1063772917010085 | s2cid=125853869 }}</ref> <ref name="Webb1917">{{cite book |last=Webb|first=T. W. |title=Celestial Objects for Common Telescopes |date=1917 |page=[https://archive.org/details/celestialobject02webbgoog/page/n242 218] |url=https://archive.org/details/celestialobject02webbgoog |publisher=Longmans, Green and Co. |location=London |access-date=7 March 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160404091410/https://archive.org/details/celestialobject02webbgoog |archive-date=4 April 2016 |url-status=live }}</ref> <ref name="Herschel1782">{{cite journal |last1=Herschel |first1=Mr. |last2=Watson |first2=Dr. |title=Catalogue of Double Stars. By Mr. Herschel, F. R. S. Communicated by Dr. Watson, Jun |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] |date=1 January 1782 |volume=72 |pages=112–162 [128] |doi=10.1098/rstl.1782.0014 |quote=Read January 10, 1782 |bibcode=1782RSPT...72..112H |s2cid=186209247 |url=https://zenodo.org/record/1432266 |access-date=23 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190503144855/https://zenodo.org/record/1432266/files/article.pdf |archive-date=3 May 2019 |url-status=live |doi-access=free }}</ref> <!--<ref name=vartanyan>{{cite journal|bibcode=2018MNRAS.477.3091V|title=Revival of the Fittest: Exploding Core-Collapse Supernovae|journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society|volume=477 |number=3|pages=3091–3108|last1=Vartanyan|first1=David|last2=Burrows|first2=Adam|first3=David |last3=Radice |first4=M Aaron |last4=Skinner |first5=Joshua |last5=Dolence|year=2018|doi=10.1093/mnras/sty809|arxiv=1801.08148}}</ref>--> <ref name=Kunitzsch>{{cite book |last1=Kunitzsch |first1=Paul |last2=Smart |first2=Tim |date=2006 |edition=2nd rev. |title=A Dictionary of Modern star Names: A Short Guide to 254 Star Names and Their Derivations |url=https://archive.org/details/dictionaryofmode0000kuni |publisher=[[Sky Publishing Corporation|Sky Pub]] |location=Cambridge, Massachusetts |isbn=978-1-931559-44-7 }}</ref> <ref name="WGSN2018">{{cite book |chapter=Division C: [[Working Group on Star Names]] |last1=Mamajek |first1=Eric E. |display-authors=etal |url=https://www.iau.org/static/science/scientific_bodies/working_groups/280/wg-starnames-triennial-report-2015-2018.pdf|date=2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190823174756/https://www.iau.org/static/science/scientific_bodies/working_groups/280/wg-starnames-triennial-report-2015-2018.pdf |archive-date=23 August 2019 |url-status=live|title=Transactions IAU:Volume XXXA: Reports on Astronomy 2015–2018|editor=Benvenuti, Piero |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, UK }}</ref> <ref name="garfinkle1997">{{cite book | first=Robert A. | last=Garfinkle | title=Star-hopping: your Visa to Viewing the Universe | url=https://archive.org/details/starhoppingyourv0000garf | publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge, United Kingdom | year=1997 | pages=[https://archive.org/details/starhoppingyourv0000garf/page/70 70]–71 | isbn=978-0-521-59889-7}}</ref> <ref name=demarque2008>{{cite journal | last1=Demarque | first1=P. | last2=Guenther | first2=D. B. | last3=Li | first3=L. H. | last4=Mazumdar | first4=A. | last5=Straka | first5=C. W. |date=August 2008 | title=YREC: the Yale rotating stellar evolution code | journal=[[Astrophysics and Space Science]] | volume=316 | issue=1–4 | pages=31–41 | doi=10.1007/s10509-007-9698-y | bibcode=2008Ap&SS.316...31D | arxiv=0710.4003 | isbn=978-1402094408 | s2cid=14254892 }}</ref> <ref name=AAVSOvartyps>{{cite web |title=Variable Star Type Designations in VSX |url=https://www.aavso.org/vsx/index.php?view=about.vartypes |access-date=26 April 2019 |publisher=AAVSO |archive-url=https://web.archive.org/web/20171005140351/http://www.aavso.org/vsx/index.php?view=about.vartypes |archive-date=5 October 2017 |url-status=live }}</ref> <ref name=vangenderen>{{cite journal|bibcode=1989A&AS...79..263V|title=Light variations of massive stars (alpha Cygni variables). IX|journal=Astronomy and Astrophysics Supplement Series|volume=79|pages=263|last1=Van Genderen|first1=A. M.|last2=Bovenschen|first2=H.|last3=Engelsman|first3=E. C.|last4=Goudfrooy|first4=P.|last5=Van Haarlem|first5=M. P.|last6=Hartmann|first6=D.|last7=Latour|first7=H. J.|last8=Ng|first8=Y. K.|last9=Prein|first9=J. J.|last10=Van Roermund|first10=F. H. P. M.|last11=Roogering|first11=H. J. A.|last12=Steeman|first12=F. W. M.|last13=Tijdhof|first13=W.|year=1989}}</ref> <ref name=DK>{{cite book|title=Universe: The Definitive Visual Guide|url=https://books.google.com/books?id=wzCN8hb4zioC&pg=PA390|date=1 October 2012|publisher=[[DK (publisher)|Dorling Kindersley Limited]]|location=London|isbn=978-1-4093-2825-4|page=233}}</ref> <ref name="burnham1900">{{cite journal |year=1900 |title=A General Catalogue of the Double Stars discovered by S. W. Burnham from 1871 to 1899, arranged in order of Right Ascension. |journal=Publications of the Yerkes Observatory |volume=1 |pages=59–60 |last1=Burnham |first1=S.W. |bibcode=1900PYerO...1....1B}}</ref> <ref name=FGWStruve>{{cite book|first=Friedrich Georg Wilhelm|last=Struve|title=Catalogus novus stellarum duplicium et multiplicium maxima ex parte in Specula Universitatis Caesareae Dorpatensis per magnum telescopium achromaticum Fraunhoferi detectarum|url=https://books.google.com/books?id=sPjmAAAAMAAJ|year=1827|publisher=J.C. Schuenmann|location=Dorpati Livonorum}}</ref> <ref name=CCDM>{{cite journal|bibcode=1994CoORB.115....1D|title=Catalogue des composantes d'etoiles doubles et multiples (CCDM) premiere edition – Catalogue of the components of double and multiple stars (CCDM) first edition|last1=Dommanget|first1=J.|last2=Nys|first2=O.|journal=Communications de l'Observatoire Royal de Belgique|volume=115|pages=1|year=1994}}</ref> <ref name=ridpath>{{cite book|first=Ian|last=Ridpath|title=Star Tales|chapter=Bayer's ''Uranometria'' and Bayer letters |publisher=Lutterworth Press|location=Cambridge, United Kingdom|year=1989|isbn=978-0-7188-2695-6|chapter-url=http://www.ianridpath.com/startales/bayer.html}}</ref> <ref name=moore1996>{{cite book|first=Patrick|last=Moore|title=Brilliant Stars|url=https://books.google.com/books?id=uWEOGwAACAAJ|year=1996|publisher=Cassell|location=London|isbn=978-0-304-34903-6}}</ref> <ref name=ck2018>{{cite book|editor-last1=Casagrande-Kim|editor-first1=Roberta|editor-last2=Thrope|editor-first2=Samuel|editor-last3=Ukeles|editor-first3=Raquel|title=Romance and Reason: Islamic Transformations of the Classical Past|chapter=Mathematics, Astronomy, and Astrology|last1=Langermann|first1=Y. Tzvi|chapter-url=https://books.google.com/books?id=5fJIDwAAQBAJ&pg=PA92|year=2018|publisher=Princeton University Press|location=Princeton, New Jersey|isbn=978-0-691-18184-4|pages=92–93}}</ref> }} == Надворешни врски == * [http://www.alcyone.de/SIT/bsc/bsc_search.html Каталог на сјајни ѕвезди] (англиски) * [http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/rigel.html Ригел] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20051229105525/http://www.astro.uiuc.edu/~kaler/sow/rigel.html |date=2005-12-29 }} (англиски) {{Ѕвезди во Орион}} [[Категорија:Орион (соѕвездие)]] [[Категорија:Ѕвезди]] [[Категорија:Именувани ѕвезди]] [[Категорија:Троѕвезди]] [[Категорија:Променливи ѕвезди]] [[Категорија:Бело-сини суперџинови]] [[Категорија:HD-објекти]] [[Категорија:HR-објекти]] [[Категорија:HIP-објекти]] [[Категорија:Бајерови објекти]] [[Категорија:Флемстидови објекти]] [[Категорија:Тела од Бонскиот преглед]] [[Категорија:Ѕвезди од главната низа од типот B]] [[Категорија:Променливи ѕвезди од типот на Алфа Лебед]] [[Категорија:Повеќеѕвездени системи]] kfndcg8yardobi9nkzzr9eu1ej811bk 0 87001 5534055 4660181 2026-04-03T20:44:26Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534055 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Taxobox | name = Rhinoceros | image = Indian_Rhinoceros.jpg | image_width = 250px | image_caption = Индиски носорог (''Rhinoceros unicornis'') | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Perissodactyla]] | familia = [[Rhinocerotidae]] | genus = '''''Rhinoceros''''' | genus_authority = [[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = [[Вид]]ови | subdivision = ''[[Индиски носорог|Rhinoceros unicornis]]''<br /> ''[[Јавански носорог|Rhinoceros sondaicus]]'' }} Членовите на родот '''Rhinoceros''' се [[носорози]] кои поседуваат само еден рог. Овој род содржи два вида: * '''[[Индиски носорог]]''' (''Rhinoceros unicornis'') * '''[[Јавански носорог]]''' (''Rhinoceros sondaicus'') И двата вида живеат во [[Азија]]. Јаванскиот носорог е еден од најзагрозените големи [[цицачи]] во светот, со само 60тина преживеани единки. Живее само на две локации: [[Јава]] ([[Индонезија]]) и [[Виетнам]]. {{Непарнокопитни}} [[Категорија:Непарнокопитни]] [[Категорија:Носорози]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 3p8tjmnqsd5zldsw59k4vdphysxu7tn 0 115666 5534054 5407286 2026-04-03T20:43:59Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534054 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Taxobox | name = Ној | fossil_range = [[плеистоцен]] - денес | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name="IUCN">{{IUCN2010|assessors=BirdLife International|year=2012|id=141085|version = 3.1|title=Struthio camelus|downloaded=17 февруари 2011}} {{Наведена мрежна страница| url=http://www.birdlife.org/datazone/species/index.html?action=SpcHTMDetails.asp&sid=1&m=0 | title=Ostrich Struthio camelus – BirdLife Species Factsheet | accessdate=17 февруари 2011 | author=BirdLife International | year=2012| work=Data Zone}}</ref> | image = Ostriches cape point cropped.jpg | image_width = 300px | image_caption = Мажјак (лево) и женки | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | subphylum = [[’Рбетници]] | classis = [[Птици]] | superordo = [[Старовилични]] | ordo = [[Ноевидни]] | familia = [[Ноеви]] | genus = '''[[Ној (род)|Ној]]''' | species = '''Африкански ној''' | binomial = ''Struthio camelus'' | binomial_authority = [[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758<ref name="SN">{{Наведена мрежна страница| url=http://www.taxonomy.nl/Main/Classification/51244.htm| title=Systema Naturae 2000 / Classification, Genus Struthio| accessdate=4 февруари 2009| last=Brands| first=Sheila| date=14 август 2008| work=Project: The Taxonomicon}}{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> | subdivision_ranks = [[Вид (биологија)|Видови]] | subdivision = ''Struthio camelus''<br/> ''Struthio (camelus) molybdophanes'' | range_map = Struthio camelus Distribution updated.png | range_map_width = 250px | range_map_caption = [[Ареал|Распространетост]] | subdivision_ranks = [[Подвид]]ови | subdivision = ''S. c. australus'' <small>Gurney, 1868<ref name="SN"/><br>јужен ној</small><br> ''S. c. camelus'' <small>Linnaeus, 1758<ref name="SN"/><br>северноафрикански ној</small><br> ''S. c. massaicus'' <small>Neumann, 1898<ref name="SN"/><br>масајски ној</small><br> †''S. c. syriacus'' <small>Rothschild, 1919<ref name="SN"/><br>арапски ној</small><br> ''S. c. molybdophanes'' <small>Reichenow, 1883<ref name="SN"/><br>сомалиски ној</small> }} '''Ној''' или '''гајгур'''<ref>{{дрмј|гајгур|гајгур}}</ref> ({{науч|Struthio camelus}}) — голема безлетна [[птица]] по потекло од [[Африка]] (а одамна од Средниот Исток). Тој е единствен преживеан примерок од неговата семејството на [[ноеви]]те (''Struthionidae'') и родот [[ној (род)|ној]] (''Struthio''). Ноевите припаѓаат на редот [[ноевидните]] (''Struthioniformes'') заедно со [[ему]], [[киви]] и други. Препознатлив е по појавата, долг врат и нозе, можност да трча и до 74 км/ч, најбрза птица на планетата. Е најголема птица и ги несе најголемите јајца. Исхраната во главно се состои од растенија, но исто така јаде и инсекти. Живее во номадски групи кои се содржат од 5 до 50 птици. Кога е во опасност, или се крие лежејки на земјата или побегнува. Ако е доведен во ќоше тој може да повреди и да убие со неговите силни нозе. Парењето се одвива на различен начин во различни региони, но територијалните мажјаци се борат за харем од 2 до 7 женки. Нојот го одгледуваат насекаде во светот, најмного заради пердувите, кои се декоративни и се користат за изработка на чистачи на прав. Кожата е користат за изработка на кожени производи, а месото се продава како храна (комерцијално). == Опис == Ноевите вообичаено тежат од 63 до 130 кг, некои примероци од мажјаци се најдени кои тежат и до 155 кг. Перјата на возрасен мажјак се претежно црни, со бело на крајот од крилјата и опашот. Женките и младите мажјаци се сиво-кафеави и бели. Главата и вратот на двата пола се скоро голи, но има тенок слој на ситни пердуви. [[Податотека:Avestruz alta.jpg|мини|лево|Скелет на ној.]] Кожата им е обоена во зависност од подвидот. Мажјакот тарсус има црвени нозе а женките црни. Силните нозе на нојот немаат пердуви. Птицата има само два прста на секоја нога (повеќето птици имаат 4), со нокт на поголемиот. Крилјата не ги користи за летање, но сепак се големи, со распон од 2 m, покрај недостатокот на големи летачки пердуви. Пердувите ги користат за заведување на женка и за правење сенка на младенчињата. Нивните пердуви служат за изолација и се поразлични од оние надворешни големи летачки пердуви. Имаат околу 50-60 пашкини пердуви, а крилјата имаат 16 примарни, 4 алуларни и 20-23 секундарни пердуви. Градниот кош на нојот е рамен, со недостаток од кобилична коска (за која крилните мускули се закачуваат кај летачките птици. Грбот е рамен со завиен крај. За разлика од другите птици нојот уринира од посебен, а исфрла фецес од друг канал. Исто имаат уникатна карлица која е снабдена со осигурач за да ги држи утробата. Копулаторниот орган е долг 20 см. Горното непце е различно од другите птици. Половата зрелост се постигнува на 2 или 4 годишна возраст, нажјаците можат да израснат од 1,8 до 2,8 метри, додека женките од 1,7 до 2 метри. За време на првата година тие растат околу 25 см на месец. На едногодишна возраст тие тежат околу 45 кг. Нојот може да живее и до 75 години. == Одгледување == Ноевите се одгледувани во повеќе од 50 земји, вклучувајќи и клими ладни како Шведска и Финска, но поголемиот дел се во Јужна Африка. Тие можат да просперираат во клими помеѓу +30<sup>о</sup>C и -30<sup>o</sup>C. Тие се привлечни економски заради квалитетното месо и другите делови од телото на нојот, тие имаат најдобар пораст на тежина према хранење од било кое друго копнено животно. Иако тие се одгледувани примарно за кожата, секундарно за месото, додатен нуспродукт се јајцата и пердувите. Ноевите јајца можат да се користат на ист начин како и јајцата од кокошка, со просечна големина во споредба; 16 кокошкини јајца=1 ноево јајце. Се тврди дека ноевите произведуват најсилна комерцијално достапна кожа. Ноевото месо е слично со говедското месо, но е со ниска масност и низок холестерол, како и со висок калциум, белковина и железо. Сурово, е темноцрвено или црешово црвена боја, малку потемно од говедското. Градот Аутсхорн во Јужна Африка ја има најголемата популација на ноеви во светот. Фарми и специјализирани центри за одгледување се поставени околу градот како што е Safari Show Farm и Highgate Ostrich Show Farm. Музејот СП Нел е музеј е специјализиран за историјата на ноевите. ===Ноевиот перјест бришач на прашина=== Оригиналниот перјест бришач на прашина е по потекло е дизајнирано во Јоханесбург, Јужна Африка од мисионер и менаџер на фабрика за метли Harry S. Beckner во 1903 година. Ноевиот бришач на прашина е составен од прачка за држење, жица и метален дел кој го жтити врзопот од разврзување и надворешни оштетувања, перјата се врзани во три слоја. Првиот слој е врзан со искривени перја навнатре, за да ја прикријат главата на прачката. Вторите два слоја се со пердувите нанадвор за да ја даде целосната фигура и заштитен дизајн облик во вид на цвет. Ноевите перја се издржливи, меки и флексибилни, поради кои се покажува успехот на ноевиот перјест бришач на прашина во последните 100 години. Поради тоа што перјата не се затворат меѓусебе и ја има моќта да ствара статичен електрицитет кои ја држи прашината, која после може да се истера или измие. Поради сличноста со човечка коса грижата за ноевиот бришач се сведува на повремено миење со шампон и крпа за глава или фен. Одгледување ноеви само заради перјата не ја повредува птицата. За време на сезоната на митарење, птиците ги собираат во трло, груба ткаенина им се поставува врз главата за да останат мирни, обучени собирачи на перја собираат перја од птицата кои ќе отпаѓаат. Откако ќе ги извадат перјата им ја тргнуват ткаенината од главата и ги пуштаа во фармата неповредени. ===Конзервација=== Ноевата популација се намали драстично во последните 200 години. Повеќето преживеани птици се во зоолошките и фармите. Имаат конзервативен статус на Least Concern, со околност домет од 12.000.000 km2. == Распространетост == Порано ноевите беа распространети во Африка, северно и јужно од Сахара, источна Африка, Африка јужно од густиот тропско шумски појас и во Мала Азија. Денес, ноевите повеќе ги сакаат отворените земјишта и се населени во саваните и Сахеловиот Појас, на двете страни, северната и јужната екваторска шумска зона. Во југозападна Африка ги населуваат полупустините или вистинските пустини. Ретко одат над 100 m. Арабските Ноеви во блискиот и Средниот Исток ги изловеа до истребување до средината на 20 век. == Исхрана == Најчесто се хранат со семиња, грмушки, трева и друг вид растителна храна, понекогаш јада и инсекти како скакулци. Немајќи заби тие голтаат камчиња кои помагаат како гастролити кои ја дробат голтнатата храна во „гастричната воденица“. Возрасен ној типично носи околу 1 кг камења во неговиот стомак. Ноевите можат да издржат без вода до неколку дена, живејќи од влагата на апсорбираните растенија. Тие ја сакаат водата и честотo се бањаат кога им е достапна. Ноевите се познати по тоа што јадаат речиси се (диетна индискреција), најчесто во заробеништво каде се поголеми шансите. Ноевите се толерантни на големи варијации од температури. Во големиот дел од живеалиштата, температурите варираат околу 40<sup>о</sup>C помеѓу денот и ноќта. Нивниот механизам за контрола на температурата е многу по комплексен отколку на другите птици и цицачи, искористувајќи ја голата кожа на горниот дел од ногата и слабините кои можат да бидат покриени од пердуви или оголено според климата, птицата сака да си задржи или намали температура. == Размножување == Ноевите полово созреваат на 2 до 4 годишна возраст; женките созреваат 6 месеци порано од мажјаците. Видот им е iteroparus, со сезона на парење која започнува во март или април и завршува пред септември. Процесот на парење се разликува во различни географски региони. Територијалните мажјаци ќе извикуваат и пискат за да се борат за харем од две до седум женки. Победникот на овие борби ќе ѓи оплоди сите женки во околината, но ќе остане како пар само со доминантната женка. Женката клекнува на земјата, а мажјакот и се искачува на грбот одпозади. Мажјакот потоа замавнува со крилјата, сè додека не ја привлече на партнерката. Ќе се доближат до местото каде ќе се одвива парењето и ќе ги избркаат сите животинки како би имале приватност. Тие се допираат сè додека нивните движења не се синхронизираат, потоа доаѓа хранењето и се случува како ритуал. Мажјакот ќе замавне со крилјата возбудено и почне да колва од земјата со клунот. Ќе почне насилно да замавнува со крилјата симболички да го исчисти гнездото на земјата. Женката потоа трча кругови околу него со спуштени крилја, мажјакот ќе ја сврти главата во спирално движење. Женката ќе си спушти телото на земјата, а мажјакот ќе се смести за копулација. Ноевите се овипари. Женките ќе го лежат оплоденото јајце во едно заедничко гнездо, едноставна дупка длабока 30-60 и широка 3 м, ископана во земјата од мажјаците. Прва женка која ќе го положи јајцето е доминантната женка и кога ќе дојде времето за [[квачење]], таа ќе ги исфрли јајцата од послабите женки, оставајќи 20 јајца. Ноевите се најголеми јајца во споредба со сите птици, а пак во споредба со големината на птицата тие се најмали. Гнездото може да има од 15 до 60 јајца, кои се долги приближно 15 см, 13 см во ширина и тежат околу 1,4 кг. Тие се кремасто сјајни по боја, со тврди кора со мали дупчиња. Во текот на денот женките ги лежат јајцата, мажјаците во текот на ноќта. Со ова тие избегнуваат забележување на гнездата заради специфичната боја на пердувите на женката кое се поклопува на песокот за време на денот, додека мажјакот е скоро незабележлив во текот на ноќта поради црните пердуви. Периодот на инкубација е 35 до 45 дена. Типично, мажјаците ќе ѓи бранат младите пиленца и ќе ѓи учат како и со што да се хранат. Преживување на јајцата во просек е ниско и тоа одприлика едно јајце преживеано од легло. Грабливци на јајцата се хиените, чакалите и грабливците. Животниот век на нојот е приближно 50 години, но во просек се движи од 30 до 70 години. Ноевите израснати од луѓе, може да не научат како да го насочуваат одварањето спрема други ноеви. ==Нојот како тема во уметноста и во популарната култура== Нојот се јавува како тема во бројни дела од [[уметност]]а и [[Популарна култура|популарната култура]], како: * „Волкот и нојот“ - басна на американскиот писател [[Емброуз Бирс]].<ref>Емброуз Бирс, ''Басни''. Скопје: Темплум, 2016, стр. 20.</ref> * „Ној“ ([[англиски]]: ''Ostrich'') - песна на британската [[Поп-музика|поп]]-рок пејачка [[Дениел Дакс]] (''Danielle Dax'') од 1984 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=zRYcWuvt8SE YouTube, Danielle Dax Ostrich (пристапено на 18.12.2017)]</ref> == Поврзано == * [[Безлетни птици]] == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ноевидни]] [[Категорија:Безлетни птици]] [[Категорија:Птици на Африка]] [[Категорија:Домашни животни]] [[Категорија:Добиток]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] hok1v34y8aymhbgnwf7e0k9dz8ytcf5 1 151251 5534161 702192 2026-04-04T06:53:32Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Тејлорова формула]] на [[Разговор:Тејлоров ред]] 702192 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} fi9ukiti4ejqtjl9wpque6tk8asqqvm 0 157628 5534140 5468464 2026-04-04T01:41:44Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534140 wikitext text/x-wiki '''Петре Наковски''' ({{роден во|Крчишта}}, [[Костурско]], {{роден на|17|јули|1937}}) — [[Македонија|македонски]] [[романописец]], [[преведувач]] и [[дипломат]].<ref>{{нмс | title=Членови на ДПМ | url=https://dpm-pisateli.mk/clenovi-na-dpm/ | work= | publisher=[[ДПМ]] | date= | accessdate=8 декември 2024 | archive-date=2024-12-08 | archive-url=https://web.archive.org/web/20241208101703/https://dpm-pisateli.mk/clenovi-na-dpm/ | url-status=dead }}</ref><ref>Македонски писатели/Macedonian writers, Друштво на писатели на Македонија, 2004, стр. 172.</ref> == Животопис == Наковски е роден на {{роден на|17|јули|1937}} година во [[Крчишта]], [[Костурско]], [[Егејска Македонија|егејскиот дел]] на [[Македонија (регион)|Македонија]]. Педагошки лицеј завршил во [[Полска]], а [[Филолошки факултет во Скопје]]. Докторирал на Институтот за политички науки на Вроцлавскиот универзитет во Полска. Бил [[новинар]] во весниците „''Вечер''“ и „''Нова Македонија''“. Работел во Министерството за надворешни работи на Република Македонија. Бил [[амбасадор]] на Република Македонија во [[Полска]]. Тој е член на [[ДПМ]] од 1989 година. ==Творештво== Автор е на романите:<ref>{{нмс| title=„НА ПАТ СО ВРЕМЕТО“ | url=https://www.mn.mk/aktuelno/4008 | work= | publisher=Македонска нација | date=17 април 2011 | accessdate=8 декември 2024}}</ref> * Постела за чемерните (1985), * И каменот е земја (1988), * Големата удолница (2003), * Големата измама(2007), * На пат со времето (2010) * На патот кон невратот (2020) и истражувачките дела: * Македонски деца во Полска 1948-1968 (докторски труд, 1987), и * Македонските бегалци во Полска 1948-1975 ==Награди и одликувања== Добитник е на наградите: * „Златно перо“, * „Награда на полските автори“ И полските одликувања: * „Златен медал за заслуги за полската култура“ и * „Златен орден на командоријата“. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [https://macedonianhistory.ca/Stefov_Risto/On_the_Road_of_no_Return_MK.pdf На патот кон невратот] {{Биографија-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Наковски, Петре}} [[Категорија:Македонски писатели]] [[Категорија:Македонски новинари]] [[Категорија:Македонски мемоаристи]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Деца бегалци]] gnls6kkpoxruv7kue99e2geh38ujrbr 0 175591 5534045 4372283 2026-04-03T20:38:35Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534045 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мртовечка Глава<br />''Acherontia atropos'' | image = Acherontia atropos MHNT.jpg | image_caption = ''Acherontia atropos'' | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Arthropod]]a | classis = [[Insect]]a | ordo = [[Lepidoptera]] | familia = [[Sphingidae]] | subfamilia = [[Sphinginae]] | genus = '''''[[Acherontia]]''''' | species = '''''A. atropos''''' | binomial = ''Acherontia atropos'' | binomial_authority = ([[Linnaeus]], 1758) }} '''Мртовечка Главa''' ''([[латински]] Acherontia atropos L.)'' е крупна ноќна пеперуга. Припаѓа на групата самрачници (Sphingidae). Често влегува во пчелини кошници и јаде [[мед]]. Името го добила по карактеристичната шара на грбната страна од телото што потсетува на '''мртовечка глава'''. Има распон на крилјата и до 12 см. Живее на суви и сончеви терени. Активна е ноќе. Распространета е во [[Јужна Европа]] и во [[Северна Африка]]. Во [[Македонија]] се среќава ретко<ref>{{наведена книга|last=Шапкарев|first=Јонче |title=Зоологија на без’рбетните животни|location=Скопје|date=1991|language=македонски}}</ref>. == Надворешни врски == {{commons|Acherontia atropos}} * [http://tpittaway.tripod.com/sphinx/a_atr.htm A. atropos detailed information] == Наводи == {{reflist}} <gallery> Totenkopfschwaermerraupe DrTS.jpg|Гасеница Acherontia atropos larva 1.jpg|Гасеница Acherontia atropos g10.jpg|Кукла Acherontia atropos04.jpg|Одлежана кукла Acherontia atropos MHNT dos.jpg|Пеперутка Acherontia atropos MHNT ventre.jpg|Пеперутка Acherontia atropos bl.jpg|Пеперутка Acherontia_atropos,_emerged_DH_060_06_12_27-02_cr.jpg|Пеперутка </gallery> [[Категорија:Sphinginae]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 163te1qpbfo3cy2h3o2u3q0wokqe9bh 0 184742 5534141 5481412 2026-04-04T02:09:00Z NadyBarbieGirl 63459 /* Спотови */ 5534141 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | Name = Анабела Ѓогани <br /> Анабела Ђогани | Img = Anabela Djogani.jpg | Img_alt = | Img_capt = | Img_size = | Landscape = | Background = solo_singer | Birth_name = | Alias = Анабела Funky G, Ања | Born = {{Birth date and age|df=y|1975|01|26}} | Died = <!-- {{Death date and age|YYYY|MM|DD|YYYY|MM|DD}} (death date then birth) --> | Origin = [[Горажде]], [[Социјалистичка Република Босна и Херцеговина|СР Босна и Херцеговина]], [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]] | Instrument = | Genre = [[Поп музика|Поп]], Денс | Occupation = [[Пејач]]ка | Years_active = 1993 - 2009 <br /> како [[Funky G]] <br /> 2009 - сегашност <br /> како Anabela <br /> | Label = [[City Records]] | Associated_acts = Дин, Juice, [[Врчак]], Миа | URL = | Notable_instruments = }} '''Анабела Атијас''' или попозната само како '''Анабела''' е популарна [[Срби|српска]] [[пејач]]ка. Таа ја започна нејзината кариера во 1993 година, како дел од дуо групата [[Funky G]], заедно со нејзиниот сопруг Гаги. На [[29 април]] [[2009]], тие се разведоа со што Анабела ја напушти групата и започна соло кариера.<ref>{{Наведена мрежна страница | title =Анабела и Гаги се разведуваат | publisher =SrbijaNet | date =6 март 2009 | url =http://www.srbijanet.rs/zvezde/domacica/10930-anabela-i-gagi-se-razvode.html | accessdate =2010-01-29 | archive-date =2010-02-06 | archive-url =https://web.archive.org/web/20100206134837/http://www.srbijanet.rs/zvezde/domacica/10930-anabela-i-gagi-se-razvode.html | url-status =dead }}</ref> == Животопис == Анабела е родена во [[Горажде]], [[Социјалистичка Република Босна и Херцеговина]] на [[26 јануари]] 1975.<ref>{{Наведена мрежна страница | title =Биографија и интервју на Анабела | publisher =Yu-Folk | date = | url =http://www.yu-folk.com/anabela-funky-g/biografija/9.aspx | accessdate =2010-02-13 | archive-date =2011-06-24 | archive-url =https://web.archive.org/web/20110624063531/http://www.yu-folk.com/anabela-funky-g/biografija/9.aspx | url-status =dead }}</ref> Кога имала само три години нејзините родители се развеле. Анабела отишла да живее со нејзиниот татко. Поради нејзиното школување, кога имала тринаесет години, се преселила во [[Сараево]]. Кога имала шеснаесет години заминала со нејзиното момче во [[Швајцарија]]. Подоцна тој се вратил во посета на [[Босна и Херцеговина]] и бил еден од првите жртви во Босно-Херцеговачката војна. Таа немала контакт со ниеден од своите родители, па одлучила да се пресели во [[Белград]] каде што работела како секретарка. За првпат го сретнала нејзиниот сега поранешен маж Гаги, кога имала седумнаесет години, а на дваесет години го зела и неговото презиме. Подоцна останала бремена со близнаци, кои ги изгубила. Сега тие имаат 2 ќерки - Луна и Нина. Неколкупати имаше криза во нивниот брак, но во 2009 тие конечно се разведоа. == Кариера == Во 1993 година, Анабела и Гаги ја започнаа нивната кариера како дел од дуото [[Funky G]]. Тие имаа голем успех низ целата поранешна [[Југославија]]. Повеќето од нивните песни беа хитови. Тие беа во [[Поп музика|поп]] стил со елементи на поп-фолк и денс. Во нивните хитови спаѓаат: „Робиња“, „Ја имам неког“, „Направи се луд“, „У твојим колима“, „Јел ти жао“, „Гад“, „Поново“, „Кафана на балкану“ и други. Во текот на нивната заедничка кариера издадоа дванаесет студиски албуми и 2 компилации со најдобрите хитови. Во 2009 година таа започна соло кариера со песната „Мој драги“. Анабела сними спот за оваа песна заедно со режисерот [[Дејан Милиќевиќ|Дејан Миличевиќ]]. Видеото е снимено во [[Маврово]], [[Македонија]]. Нејзиниот втор сингл е „100 ратова“ кој го испеа заедно со Миа. Во моментов таа е еден од натпреварувачите во шоуто ВИП Големиот брат. == Дискографија == === Песни === * „Мој драги“ (2009) * „100 ратова“ (2010) * „Више нас нема“ (2010) === Спотови === {| class="wikitable" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- | ''Само у сну'' || 1994 || |- | ''Плакати заувек'' || 1995 || |- | ''Њен град'' || 1995 || |- | ''Твоја љубав'' || 1995 || |- |'' Све што желим ''|| 1995 || |- | ''Буди ту''|| 1996 || |- |'' Нечу никог ''|| 1996 || |- | ''Суперсоничан је ритам'' || 1998 || |- | ''Дала бих све'' || 1999 || |- | ''Громови ''|| 1999 || |- | ''Направичу лом'' || 2001 || |- | ''Играј'' || 2001 || CODE |- |'' Легенда'' || 2002 || CODE |- | ''Ја имам неког'' || 2003 || |- | ''У твојим колима'' || 2005 || CODE |- |'' Шта ти могу ''|| 2007 || |- | ''Кафана на балкану'' || 2008 || |- | ''Јел ти жао ''|| 2008 || DM SAT PRODUCTION VIDEO |- |'' Вештица из Србије'' || 2009 || Dejan Miličević |- |'' Мој драги'' || 2009 || Dejan Miličević |- | ''Сто ратова'' || 2010 || G.Šljivič |- | ''Жена ратник'' || 2010 || Dejan Miličević |- |'' Није до нас'' || 2010 || MIRACO Video |- | ''Пиче за другаре ''|| 2010 || DM SAT PRODUCTION VIDEO |- |'' Dj пумпај'' || 2011 || Vladimir Marković LoOney |- | ''Paparazzi'' || 2011 || MIRACO Video |- | ''Београд ''|| 2011 || Andrej Ilić |- |'' Лутка без руку'' || 2012 || Bojan Stoilkovski |- |'' Љуби,љуби ''|| 2012 || MIRACO Video |- | ''Лујке моје''|| 2014 || Bojan Stoilkovski |- |'' Превентива'' || 2015 || David Micic |- |'' У мраку'' || 2015 || DM SAT PRODUCTION VIDEO |- | ''Ночна патрола''|| 2015 || Bojan Andrejek |- | ''Емотивно лабилна ''|| 2016 || Tropical LifeIsFun |- | ''Бидермајер'' || 2016 || Stanko Vucicevic |- | ''Забрањено''|| 2017 || Wave Production |- |'' Вила Вештица''|| 2018 || SILVER PRODUCTION |- |'' Плес са вуковима''|| 2020 || TOXIC ENTERTAINMENT |- |'' Ја све,ти не''|| 2022 ||Pedja Radunovic |- |''У јануару''|| 2023 ||AVTEAM PRODUCTION |- |''Око за око''|| 2025 ||Aura |- |''Лоша копија''|| 2025 || |- |''Рањено моје''|| 2026 ||Miraco |} == Наводи == {{reflist}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Анабела}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1975 година]] [[Категорија:Босански пејачи]] [[Категорија:Српски поп пејачи]] [[Категорија:Срби од 20 век]] [[Категорија:Срби од 21 век]] [[Категорија:Срби во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Српски поп-фолк пејачи]] cciv6vdb80ovwnl6k0xzslkxnkexf9q 0 209375 5534036 5067651 2026-04-03T20:32:43Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534036 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Морж<ref name=msw3>{{MSW3 Wozencraft | pages = | id = 14001024}}</ref> | status = DD | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Lowry, L., Kovacs, K. & Burkanov, V. (IUCN SSC Pinniped Specialist Group)|year=2008|id=15106|title=Odobenus rosmarus|downloaded=22 March 2009}} Database entry includes a brief justification of why this species is of data deficient</ref> | image = Noaa-walrus22.jpg | image_caption = | regnum = [[Animal]]ia | phylum = [[Chordate|Chordata]] | classis = [[Mammal]]ia | ordo = [[Carnivora]] | subordo = [[Caniformia]] | superfamilia = [[Pinnipedia]] | familia = '''Odobenidae''' | familia_authority = Allen, 1880 | genus = '''''Odobenus''''' | genus_authority = [[Матирен Жак Брисон|Brisson]], 1762 | species = '''''O. rosmarus''''' | binomial = ''Odobenus rosmarus'' | binomial_authority = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], 1758) | range_map = Odobenus rosmarus distribution.png | range_map_caption = Распространетост на моржот | subdivision_ranks = Subspecies | subdivision = ''O. rosmarus rosmarus'' ''O. rosmarus divergens'' ''O. rosmarus laptevi'' (debated) }} '''Морж''' ([[латински јазик|лат.]]:Odobenus rosmarus) е големо животнo чии нозе се преобразени во перки што може да ги свитка кон напред. == Облик на телото == Има кратка муцка со кратки и дебели влакна како мустаќи. На горната вилица има два рамни големи заба — [[бивни]], што, освен мажјаците, ги имаат и постарите женки. Телото му е покриено со гола жолтокафеава набрана дебела кожа. Под неа има дебел слој сало што го штити од губење на телесната топлина. Поголемите мажјаци се долги до 4,5 метри и тешки до 1 тон. Неговата кожа е поинаква од кожата на сите други цицачи, со длабоки набори и брчки, а со многу малку влакна. Може да е различен по бојата на кожата: младите моржови може да имаат темна боја, а возрасните понекогаш имаат шари во розова боја. == Распостранетост == Живее на крајбрежјето на [[Северноледен Океан|Северноледениот Океан]] во [[Скандинавија]], [[Исланд]], [[Гренланд]] и [[Сибир]] и понекогаш се сели доста далеку од тие области. == Храна == Се храни со школки, ракови и риби. == Окотување == Секоја трета година окотува по едно младенче, што по 2 години станува самостојно. == Ловење == Го ловат заради бивните, маста и [[кожа]]та. Тоа e често животно во поларните области. ==Моржот како тема во уметноста и во популарната култура== * „Јас сум моржот“ (''I am the Walrus'') - песна на британската група „[[Битлси]]“ (''The Beatles'') од [[1967]] година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=19sAewJH22I The Beatles - I Am The Walrus - YouTube (пристапено на 17.1.2017)]</ref> ==Наводи== {{reflist|2}} {{commons|Odobenus rosmarus}} {{Wikispecies|Odobenus rosmarus}} == Надворешни врски == * [https://archive.today/20130707000704/www.bbc.co.uk/nature/wildfacts/factfiles/164.shtml BBC: Морж] * http://www3.nationalgeographic.com/animals/mammals/walrus.html {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070518104135/http://www3.nationalgeographic.com/animals/mammals/walrus.html |date=2007-05-18 }} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Перконоги]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] b8p2buvqall3thb5sfarhanhb3jzfu1 0 418656 5533919 5470696 2026-04-03T16:13:57Z Big ooga booga mf 109948 којс → која (*четврт збор е...) 5533919 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект |building_name=Јени џамија |image= 2011 Bitola, Meczet Jeni 01.JPG |caption= |location=[[Битола]], [[Македонија]] |geo= |religious_affiliation=[[ислам]] |district= |consecration_year= |status= |leadership= |website= |architect= |architecture_type=[[џамија]] |architecture_style=[[отоманска архитектура|отоманска]] |facade_direction= |year_completed= [[1558]] |construction_cost= |capacity= |length= |width= |width_nave= |height_max= |dome_quantity= |dome_height_outer= |dome_height_inner= |dome_dia_outer= |dome_dia_inner= |minaret_quantity= |minaret_height= |spire_quantity= |spire_height= |materials= }} '''Јени џамија''' — џамија која се наоѓа во центарот на градот [[Битола]], [[Република Македонија|Македонија]]. Името на [[турски јазик]] означува ''Нова џамија''. Има квадратна основа, со купола на врвот. Близу џамијата има [[минаре]] високо 40 m. Денес, одаите на џамијата се употребуваат за изложби. Недамнешни археолошки ископувања откриле дека е изградена врз стара црква. == Местоположба== Џамијата се наоѓа на централниот градски плоштад, во близината на Саат кулата и црквата Свети Димитриј, на десната страна на реката Драгор каде бројот на монументалните џамии е поскромен. Преку големиот мост Јени џамија е поврзана со Безистенот, чаршијата, со главната џамија и Исхак Челеби џамија и некогашните управни згради. Денес, овој вреден споменик на османлиската архитектура зафаќа значителна површина од централното градско подрачје, со сочуван шадрван и убав градски парк околу неа. == Историја == Џамијата Кади Mахмуд Челеби или Јени (Нова) џамија била изградена по нарачка на битолскиот кадија Махмуд-ефенди, на местото на постара џамиска зграда или врз остатоците од христијански храмови. Во истражувањата на објектот се откриени ѕидови од три цркви. Најстарата од VII век се верува дека е црквата „Св. Ѓорѓија“, втората црква е од XI, а третата од XIII век.<ref name=dnevnik>{{Наведена мрежна страница| url = http://dnevnik.mk/?ItemID=39646E2805D47847B2C944C07D459BCF| title = Свети Ѓорѓи ја крепи Јени џамија во Битола| publisher = Дневник| accessdate = 2014-06-13| archive-date = 2015-02-27| archive-url = https://web.archive.org/web/20150227192543/http://dnevnik.mk/?ItemID=39646E2805D47847B2C944C07D459BCF| url-status = dead}}</ref> Последната црква била срушена пред да се изгради џамијата за што нема податоци дали се случило со освојувањето на Османлиите или од други причини.<ref name=dnevnik /> Во [[1661]] година била посетена од османлискиот патописец [[Евлија Челебија]] кој во својата патописна книга ''Сејахaтнаме'' забележал дека има една џамија на Mахмуд-ефенди со натпис: {{Цитат|Вистина е дека оваа светла џамија<br/>Го осветлува градот како ден. О, Лаели кој го состави овој хроностих за џамијата<br/>Молитвено место за пратеникот на божјите намесници. 973 година<ref name="Михајловски 183">{{Наведено списание |last= Михајловски |first= Роберт |year= 2009|month= |title= Битолската Јени џамија во светлината на најновите археолошки откритија |journal= Патримониум |volume= |issue= |pages= 183 |id= |url= http://www.kalamus.com.mk/pdf_spisanija/patrimonium_2/015%20Spisanie%202008%20Robert%20Melburn%20doplneta%20-%20OK.pdf |accessdate=2015-02-27 |quote= }}</ref>}} Овој хроностих на поетот Лаели e во форма на хронограм (тарих) и ја кажува годината на градбата 973 година по [[хиџра]] или 1565 година. Но според пресметувањето на М. Тефик и К. Томовски, точната година е 966 [[хиџра]] или 1558-59 година додека според најновата пресметка (Ебџед хесап) на Е. Ајверди и на М. Асимов, точната година на изградбата е 961 по хиџра или 1553-54. Кадијата Махмуд-ефенди, за кого нема многу сочувани податоци откако бил назначен во судот во Битола во 959 по хиџра или 1551-52 година, востановил побожен [[вакаф]] за новата џамија која содржела дуќани, куќи, магазини, анови и хотели. Во близина на џамискиот објект тој отворил [[медреса]], а наоколу џамијата имала мали гробишта каде бил погребан битолскиот бекташки мистик Халил Баба. Во [[1589]] според еден судски документ имало спор помеѓу муслиманите и христијаните, бидејќи христијаните кои живееле околу џамијата им сметале на муслиманите при службата. Можеби тука и христијаните доаѓале да се молат како старо христијанско култно место кое било во близината на христијанскиот кварт Дабижив, подоцна Црковно маало-Килисе. Со преселувањето на христијаните одовде веројатно се одбележала границата помеѓу двете верски концесии. Џамијата во османлискиот период претставувала активно место за молитва, за што сведочи дека во [[1829]] во едно судско решение се споменува дека новиот имам Хафизхалил-ефенди го наследил стариот имам Мола Исмаил. Над влезот на денешната џамија е сочувана мермерна плоча со османски турски натпис во кој се споменува реновирањето на џамијата во 1890-91 година кога бил повторно изграден и проширен тремот на северната страна. Тогаш била реновирана џамијата од мајсторот-ѕидар Павле Ристиќ (Ристев) од [[Смилево]] и бил додаден нов трем со шест куполи<ref>{{Наведено списание |last= Михајловски |first= Роберт |year= 2009|month= |title= Битолската Јени џамија во светлината на најновите археолошки откритија |journal= Патрониум |volume= |issue= |pages= |id= |url= http://www.kalamus.com.mk/pdf_spisanija/patrimonium_2/015%20Spisanie%202008%20Robert%20Melburn%20doplneta%20-%20OK.pdf |accessdate=2014-06-13 |quote= }}</ref>. По наредба на тогашниот имам биле преупотребени мермерните сполии, а надгробните камења натписите им биле исклепани, за со нив да биде поплочен просторот пред џамијата. Во [[1950]] година објектите и гробиштата околу џамијата биле дислоцирани и бил уреден парк со шадрван, а џамијата била прогласена за културен споменик и била преуредена во уметничка галерија на современата графика. == Архитектура == === Екстериер=== Архитектурата на оваа џамија е сосема слична со главната битолска џамија [[Исак џамија|Исхак Челеби]], изградена 45 години порано и која претставува преодна фаза помеѓу раниот османлиски стил од [[Едрене]] и класичниот османлиски стил. Џамијата има молитвен простор со димензии од 12,78 и 12,78 метри и купола висока 19 метри, и минаре високо 39 метри. Sидовите се градени од камен кој има пожолта нијанса од Исхак Челеби џамијата, со купола поставена со осумаголен тамбур преку тромпи на квадратната основа. Тремот е долг 14,20 метри и широк 10 метри и е покриен со два реда по три куполи. === Ентериер=== Ентериерот на молитвениот простор е украсен со сталактити по аглите со тромпи, и е осветлен со по четири реда на прозорци монументално изработени. Михработ е украсен со сталактитна геометриска орнаментика. Интересен елемент е дрвениот балкон за проповедникот - Махвил Муке бир, чиј влез е преку тунел низ ѕидот до минарето. Преминот помеѓу молитвениот дел и тремот е заштитен со тешки двокрилни порти, во чиј горен дел се изрезбани осумаголни розети со натписи од [[Куран]]от, 112-та сура ал иклас напишана со чели несих букви. Порталот кој го обрабува [[махвил]]от и портата е врамен со керамички плочки од фајанс со димензии 25 по 25,5 сантиметри и се украсени со кобалтно-тиркизна нијанса врз бела основа. Тие се производ на работилницата од [[Изник]] од [[16 век]] и можат да се најдат и во џамијата во Комотини. Тремот на џамијата се потпира на мермерни столбови со два вида на капители со декоративен карактер. Внатрешноста на големата купола со сталактитните тромпи, киблата со михработ, ѕидовите на молитвената одаја биле насликани со земјени бои во ал секо техника. Сцени од куранската небесна есхатологија, мотиви од светите места биле насликани во стилот на китахја школата. Но, за несреќа на почетокот на [[XX век]], непознат италијански сликар ги пресликал со свои ведути. Сепак, чувството за монументалност и висока уметничка вредност на оваа џамија го исполнува секој нејзин посетител. ==Легенди== Оваа битолска џамија е присутна во легендите и преданијата запишани од Мехмед Тевфик, Марко Цепенков, Јован Хаџи Васиљевиќ, и е позната по неколку имиња. Најпознатото е Нал џамиси (Потковица џамија) која според легендата има сочувани траги од потковиците на коњот на [[Свети Ѓорги]], кога коњот удрил со задните копита во ѕидот. Ваквата симболика е поврзана со градската христијанска митологија за постоењето на храм посветен на св. Ѓорги на оваа локација. Второто име, Синџирли Бунар џамија е поврзано со некогашниот стар бунар со синџир за влечење вода за џамијата, но кој одамна не постои. И во блискиот град [[Лерин]] постоела Јени џамија, на крајот од [[19 век]]. Од ова може да се претпостави дека на местото на Јени џамија имало постара џамија, а пред неа христијански храм. И во народните преданија забележани од [[Марко Цепенков]] е запишано дека во Битола бил манастирски центар и седумдесет и два светци се славеле во црквите. Според битолскиот историчар Мехмед Тефик и учителот по историја на Кемал Ататурк во неговата кратка историја на битолскиот вилает издадена во [[1910]] година е забележано дека пред освојувањето на градот на десната страна на реката [[Драгор]] имало четириесет и пет цркви со нивни воденици, а на левата страна на реката Драгор имало дваесет и девет цркви со еднаков број на воденици за нивно одржување. Според Тефик најголемиот манастир во предосманскиот град бил посветен на [[Свети Никола]] и бил управуван од игуменот Никола. Патописецот Јован Хаџи Васиљевиќ при својата посета на [[Битола]] ги забележал тогашните преданија во својата книга ''Низ стара Србија и Македонија во 1879 година (Кроз стару Србију и Македонију 1879 године)'', ја посетил џамијата и ги собрал усните преданија заклучувајќи дека седум џамии биле цркви, при што ги наведува и црквите. Рускиот конзул во [[1885]] дава скромни податоци за претворањето на црквата Свети Апостоли во џамија, како и П. Безсонов кој пишува за големиот манастир посветен на Свети Никола во предосманскиот период. Сепак овие легенди добиле поголеми размери во времето на преродбата и во времето на Балканските војни, но и често биле творба на народната имагинација откако Османлиското Царство започнала да се распаѓа.. == Наводи == {{наводи}} {{рв|Yeni Mosque (Bitola)}} {{Битола}} {{Џамии во Македонија}} {{КНМ-Битола}} [[Категорија:Џамии во Битола]] [[Категорија:Знаменитости во Битола]] [[Категорија:Градби претворени во џамии]] [[Категорија:Отомански џамии во Македонија]] [[Категорија:Џамии во Битолското муфтиство]] [[Категорија:Ликовни музеи и галерии во Македонија|Битола]] b9htktrur2os2b7iu93k7gwpcnzz1zr 0 729789 5533963 5523074 2026-04-03T18:05:27Z Carshalton 30527 5533963 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Мауро Каморанези | image = [[Image:Camoranesi 2016.jpg|200px|]] | fullname = Мауро Херман Каморанези Сера<ref>{{cite web |title=Camoranesi, Mauro Germán Camoranesi Serra – Footballer |url=https://www.bdfutbol.com/en/en/j/j93225.html |website=bdfutbol.com |access-date=16 October 2022}}</ref> | dateofbirth = {{birth date and age|1976|10|4|df=y}} | cityofbirth = [[Тандил]] | countryofbirth = [[Аргентина]] | nationality = {{flagsport|ARG}} [[Аргентина]]<br>{{flagsport|ITA}} [[Италија]] (од 2003) | height = {{height|m=1.74}} | currentclub = | clubnumber = | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | retired = 2014 <small>(37 г.)</small> | years1 = 1995–1996 | caps1 = 31 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Aldosivi}} | years2 = 1996–1997 | caps2 = 13 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Santos Laguna}} | years3 = 1997 | caps3 = 6 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Montevideo Wanderers}} | years4 = 1997–1998 | caps4 = 38 | goals4 = 16 | clubs4 = {{Fb team Banfield}} | years5 = 1998–2000 | caps5 = 78 | goals5 = 32 | clubs5 = {{Fb team Cruz Azul}} | years6 = 2000–2002 | caps6 = 51 | goals6 = 7 | clubs6 = {{Fb team Verona}} | years7 = 2002–2010 | caps7 = 224 | goals7 = 27 | clubs7 = {{Fb team Juventus}} | years8 = 2010–2011 | caps8 = 7 | goals8 = 0 | clubs8 = {{Fb team Stuttgart}} | years9 = 2011–2012 | caps9 = 35 | goals9 = 0 | clubs9 = {{Fb team Lanus}} | years10 = 2012–2014 | caps10 = 39 | goals10 = 3 | clubs10 = {{Fb team Racing Club}} | nationalyears1 = 2003–2010 | nationalcaps1 = 55 | nationalgoals1 = 4 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] | manageryears1 = 2015 |managerclubs1 = {{Fb team Coras de Tepic}} | manageryears2 = 2016 |managerclubs2 = {{Fb team Tigre}} | manageryears3 = 2016–2017 |managerclubs3 = {{Fb team Cafetaleros de Tapachula}} | manageryears4 = 2020 |managerclubs4 = {{Fb team Tabor Sezana}} | manageryears5 = 2020–2021 |managerclubs5 = {{Fb team Maribor}} | manageryears6 = 2022 |managerclubs6 = {{Fb team Olympique Marseille}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears7 = 2023–2024 |managerclubs7 = {{Fb team Floriana}} | manageryears8 = 2024 |managerclubs8 = {{Fb team Karmiotissa}} | manageryears9 = 2024-2025 |managerclubs9 = {{Fb team Anorthosis Famagusta}} | manageryears10 = 2026- |managerclubs10= {{Fb team Anorthosis Famagusta}} }} '''Мауро Херман Каморанези''' (роден на [[4 октомври]] [[1976]], во [[Тандил]]) — [[Аргентина|аргентинско]]-[[Италија|италијански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Кариерата ја започнал во Аргентина со екипата на [[Клуб Атлетико Алдосиви|Алдосиви]], од каде една година подоцна заминал во странство играјќи за [[Сантос Лагуна]] во [[Мексико]] и за [[Уругвај|уругвајскиот]] клуб [[ФК Монтевидео Вондерерс|Вондерерс]] од [[Монтевидео]]. Во 1997 година, се вратил во Аргентина, во дресот на [[ФК Банфилд|Банфилд]], каде неговите 16 голови на 38 натпревари го убедуваат [[Крус Асул]] да го купи. Враќајќи се во Мексико, тој одиграл две одлични сезони кои ширум му ја отвориле вратата за трансфер во Европа. Во 2000 година, се сели во [[ФК Хелас Верона|Верона]] во [[Италија]], каде со добрите игри во двете поминати сезони се препорачал на [[ФК Јувентус|Јувентус]], кој го купил во 2002 година. Со клубот од [[Торино]] го освоил [[Серија А|италијанското првенство]] (2003) и два [[Суперкуп на Италија|Суперкупа на Италија]] (2002 и 2003), станувајќи омилен кај навивачите особено по неговата одлука да остане во најтешките моменти, по испаѓањето на клубот во [[Серија Б]], и да помогне за експресното враќање во врвната дивизија по само една година пауза. После осум години, во кој забележал 288 настапи и 32 гола, тој го напуштил Јувентус во 2010 година, играјќи кратко за [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Штутгарт|Штутгарт]], пред да се врати во родната земја и таму да ја заврши својата играчка кариера. И покрај тоа што е роден и израснал во Аргентина, благодарение на својте корени, тој добил право да настапува за [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]]. Дресот на ''„аѕурите“'' го носел на 55 натпревари, на кој постигнал 4 гола, претставувајќи ја Италија на две [[Европско првенство во фудбал|Европски]] (во [[Европско првенство во фудбал 2004|2004]] и [[Европско првенство во фудбал 2008|2008]]) и две [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] (во [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] и [[Светско првенство во фудбал 2010|2010]]) станувајќи Светски шампион на Мундијалот во Германија (2006). По завршувањето на играчката кариера, започнал да се занимава со тренерска работа, водејќи клубови од Мексико, Аргентина, [[Словенија]], [[Малта]] и [[Кипар]]. ==Биографија== Роден е во [[Аргентина]], во семејство на спортисти: неговиот татко Хуан Карлос Каморанези бил фудбалер кој играл на аматерски нивоа,<ref>{{Cite web |url=http://archiviostorico.gazzetta.it/2002/ottobre/22/Camoranesi_piccolo_genio_ga_0_0210223043.shtml|title=Camoranesi Il piccolo genio|date=22 октомври 2002|access-date=8 јули 2020}}</ref> додека неговиот чичко, [[Нестор Гомес]], играл во [[Примера Дивисион (Аргентина)|аргентинската врвна лига]]. Тој има [[Италија|италијанско]] потекло од неговиот прадедо Лујџи, роден во [[Потенца Пичена]] (пров. [[Мачерата (провинција)|Мачерата]]) во 1873 година и починал во 1953 година во [[Виља Митре]], во Аргентина. ==Технички карактеристики== Познат по издржливоста како една од главните карактеристики на неговиот стил на игра, Каморанези бил [[Среден ред (фудбал)#Крило|крилен играч]], главно по десната страна, со силна склоност кон напаѓање, поради техничката виртуозност која ја поседувал и способноста за [[Асистенција (фудбал)|додавање]] кон своите соиграчи, но многу често знаел и самиот да го најде патот до [[Гол (фудбал)|противничката мрежа]].<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/black-white-stories-come-conoscemmo-camoranesi|title=Black & White Stories: come conoscemmo Camoranesi|date=18 септември 2020}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Своите први фудбалски чекори ги направил во младинскиот тим на [[ФК Химнасија и Есгрима Ла Плата|Химнасија Ла Плата]], во [[Аргентина]]. Во 1994 година, играјќи за младинскиот сектор на [[Клуб Атлетико Алдосиви|Алдосиви]], за време на дербито против [[Клуб Атлетико Алварадо]], тој извршил фаул што предизвикал руптура на менискусот на тетивата на противничкиот играч Роберто Пицо, кој сепак бил во можност да се врати на физичката активност само по многу долга пауза.<ref>{{cite web|website=Tuttosport.com |url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2010/08/10-79736/Camoranesi+condannato+per+un+fallo+di+16+anni+fa |title=Camoranesi condannato per un fallo di 16 anni fa |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304120805/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2010/08/10-79736/Camoranesi+condannato+per+un+fallo+di+16+anni+fa}}</ref> Шеснаесет години подоцна, тој бил осуден да плати 50.000 долари (еднакво на 38.000 евра) за физичко оштетување: Пицо, всушност, завршил со 39% инвалидитет во коленото.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio_Estero/Primo_Piano/21-09-2012/camoranesi-paga-fallo-1994-condannato-troppa-rudezza-912668852036.shtml|title=Camoranesi paga un fallo del 1994. Condannato per "troppa rudezza"}} Gazzetta.it</ref> Откако дебитирал за првиот тим на Алдосиви, тој одиграл 31 натпревар во [[Примера Б Насионал|втората аргентинска лига]] во [[Примера Б Насионал 1994-1995|сезоната 1994-1995]]. Во 1996 година, го потпишал својот прв професионален договор во [[Мексико]] со екипата на [[Сантос Лагуна]], играјќи 13 натпревари и постигнувајќи еден гол за клубот. Во 1997 година, се преселил во [[ФК Монтевидео Вондерерс|Монтевидео Вондерерс]], но за нив одиграл само неколку натпревари во [[Примера Дивисион (Уругвај)|уругвајското првенство]], затоа што, откако истрпел суспензија од 10 натпревари за удирање на судија, договорот му бил раскинат.<ref>{{cite magazine |author=Matteo Dotto|year=2009|title=Da Tandil alla notte di Berlino |magazine=[[Guerin Sportivo]]|number=1|p=6}}</ref> После ова, тој се вратил во татковината во сезоната 1997-1998, каде играјќи за [[ФК Банфилд|Банфилд]], бил автор на позитивна сезона во втората аргентинска лига постигнувајќи 16 гола на 38 натпревари. ===Крус Асул=== [[Податотека:Mauro Camoranesi - Cruz Azul.jpg|thumb|left|Каморанези со [[Крус Асул]] во 1999]] Во 1998 година се вратил во [[Мексико]], потпишувајќи договор со [[Крус Асул]], како етаблиран играч од средниот ред. На 1 август 1998, го направил своето деби за ''„Los Celestes“'', влегувајќи како замена на полувремето на местото на [[Хоакин Морено]] и го постигнал четвртиот и последен гол за тимот во победата со 4-0 над [[Клуб Пуебла|Пуебла]]. Во [[Примера Дивисион 1998-1999#Апертура|Аперутра 1998]], Каморанези играл редовно како стартер и постигнал 4 гола во регуларниот дел од сезоната, а исто така ги започнал и ги одиграл сите четири натпревари во ''Лигуиља'', каде Крус Асул стигнале до полуфиналето во кое биле поразени од [[ФК Атлас|Атлас]]. Во [[Примера Дивисион 1998-1999#Клаусура|Клаусура 1999]], тој постигнал уште пет гола, вклучително и двата во победата со 4-0 над [[Клуб Америка]] на 17 март 1999. [[Примера Дивисион (Мексико) 1999-2000|Следната сезона]], Каморанези постигнал 7 гола во регуларниот дел од сезоната (3 во Апертура и 4 во Клаусура). Завршувајќи на шесттото место во [[Примера Дивисион (Мексико) 1999-2000#Клаусура|Клаусура 2000]], Крус Асул се пласирал за ''Лигуиља'', каде прв противник им била екипата на [[ФК Некакса|Некакса]]; по победата од 1-0 на домашен терен, реваншот донел многу возбудувања за на крајот да заврши со резултат 3-4 во корист на Крус Асул, додека Каморанези го постигнал првиот гол за својот тим. Во реваншот од полуфиналето против Клуб Америка, Каморанези извршил прекршок над [[Куаутемок Бланко]], кој неправедно бил санкциониран со црвен картон од судијата [[Фелипе Рамос Рисо]]; морајќи да го напушти теренот по само 23 минути игра, аргентинецот се расплакал на патот кон соблекувалната, во истовреме утешен од својот противник [[Фабијан Естај]], во една од најнезаборавните сцени во мексиканскиот фудбал.<ref>{{cite web |url=https://www.espn.com.mx/futbol/mexico/nota/_/id/3739326/la-ultima-vez-que-cruz-azul-elimino-al-america-contada-en-primera-persona |títle=La última vez que Cruz Azul eliminó al América contada en primera persona |access-date=30 ноември 2017 |date=26 ноември 2017 |publisher= ESPN México}}</ref> Со играч помалку Крус Асул успеал да го добие натпреварот и да се пласира во финалето против {{Fb team (N) Pachuca}}. Откако го пропуштил првиот натпревар поради суспензија (завршен 2-2), Каморанези се вратил во почетниот состав за реваншот, но тоа не било доволно за неговиот тим да ја освои титулата; Крус Асул загубил со 0-1 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]]. ===Верона=== [[Податотека:Mauro Camoranesi con Hellas Verona.jpg|thumb|Каморанези со [[ФК Хелас Верона|Верона]] во 2002]] Во летото 2000 година, Каморанези бил купен од [[Италија|италијанската]] екипа {{Fb team (N) Verona}}. Носејќи го новиот дрес, тој дебитирал во [[Серија А]] на 22 октомври 2000 година, за време на натпреварот Верона-[[СС Лацио|Лацио]] 2-0, влегувајќи во игра како замена во 71-вата минута на местото на [[Винченцо Италијано]]. На 12 ноември, тој го постигнал својот прв гол во Серија А, во ремито 2-2 на гостувањето кај {{Fb team (N) Vicenza}}. На крајот од сезоната, Верона се спасува обезбедувајќи опстанок преку баражот со {{Fb team (N) Reggina}}. Својата прва сезона во Италија ја затворил со 22 натпревари и 4 постигнати гола. На 25 јуни 2001 година, Верона целосно го откупила неговиот договор од Крус Асул за 6 милијарди италијански лири.<ref>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=1475|title=Camoranesi ora è tutto del Verona|date=25 јуни 2001}}</ref> Во сезоната [[Серија А 2001-2002|2001-2002]], тој испаднал со Верона во [[Серија Б]]. ===Јувентус=== На 11 јули 2002 година, тој се преселил во {{Fb team (N) Juventus}} во договор за ко-сопственост за 4 милиони евра,<ref>{{cite web|url=http://hellasverona.it/news.php?id=698&page=291|titolo=Calciomercato: è ufficiale il trasferimento di Mauro Camoranesi alla Juventus|date=11 јули 2002|access-date=22 декември 2015 |archivedate=16 јули 2021 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210716185636/https://hellasverona.it/news.php?id=698&page=291|dead-link=yes}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=5331|title=Juve: ufficiale, arriva Camoranesi|date=12 јули 2002}}</ref> да го замени повредениот [[Џанлука Ѕамброта]]. Своето деби за Јувентус го имал на 15 септември 2002 година, во натпреварот Јувентус-{{Fb team (N) Atalanta}} (3-0).<ref>{{cite web|url=http://www.transfermarkt.it/it/juventus-fc_atalanta-bcspielbericht/index/spielbericht_1022417.html|title=Juventus 3-0 Atalanta|date=15 септември 2002|access-date=8 мај 2011}}</ref> На 22 декември 2002, го постигнал својот прв гол за ''„бјанконерите“'', со прекрасен удар во блискиот агол во првата минута од судиското надополнување, носејќи му победа на Јувентус во првенствениот натпревар на гости против {{Fb team (N) Perugia}} (0-1). Во [[Торино]], под водството на тренерот [[Марчело Липи]], тој брзо станал стартер, играјќи вкупно 45 натпревари (во првенството и куповите) во својата прва сезона, постигнувајќи 4 гола и освојувајќи го своето прво [[Серија А 2002-2003|скудето]].<ref>{{Cite web|author = Roberto Perrone |url = http://www.corriere.it/Primo_Piano/Sport/2003/05_Maggio/11/pagelle.shtml|title = Le pagelle di un anno: Pavel e Del Piero eccellenti|access-date = 30 ноември 2015|data = }}</ref> Тој, исто така, добил можност да започне на местото на суспендираниот [[Павел Недвед]] во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2003 година|финалето]] на [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] во [[Манчестер]], кое ''„бјанконерите“'' го загубиле по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] од [[ФК Милан|Милан]]. На 25 јуни 2003 година, втората половина од договорот на играчот бил откупена од Јувентус за 4,5 милиони евра плус млад играч од [[Младински сектор на ФК Јувентус#Примавера (под 20 години)|Примавера]] тимот.<ref>{{cite web |url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=7155 |title=Juve: riscattato Camoranesi|date=25 јуни 2003}}</ref> [[Податотека:Mauro Germán Camoranesi - Juventus Football Club (cropped).jpg|thumb|left|Каморанези во дресот на {{Fb team (N) Juventus}}]] Во следните сезони, со Јувентус освоил уште две скудета во [[Серија А 2004-2005|2004-2005]] и во [[Серија А 2005-2006|2005-2006]], но првото било одземено, а второто не им било доделено на ''„бјанконерите“'', кои биле деградирани на последното место по санкциите од скандалот ''[[Калчополи]]''. Во сезоната [[Серија Б 2006-2007|2006-2007]], и покрај неговите барања да биде продаден по испаѓањето на клубот во Серија Б,<ref>{{Cite web|author=Alessio Calfapietra |url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=36285 |title=Juventus: Camoranesi preme per andar via |data=10 август 2006 |access-date=29 јуни 2008}}</ref><ref>{{Cite web |author=Christian Seu|url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=37488 |title=Juventus, braccio di ferro con Camoranesi |date=25 август 2006 |access-date=29 јуни 2008}}</ref> на крајот, следејќи го примерот на некои од останатите ѕвезди на Јувентус (пред се [[Џанлујџи Буфон]], [[Алесандро Дел Пјеро]], [[Давид Трезеге]] и [[Павел Недвед]]), и тој останал во Торино. Сезоната во втората лига ја завршил со 33 настапи и 4 постигнати гола, придонесувајќи за освојувањето на првенството и брзото враќање во Серија А, по само една година отсуство. Во [[Серија А 2007-2008|сезоната на враќањето во Серија А]], тој постигнал гол на [[Стадион Сант'Елија|Сант'Елија]] против {{Fb team (N) Cagliari}}, во [[Дерби Јувентус-Милан|дербито]] против {{Fb team (N) Milan}} и во [[Дерби на Италија|Дербито на Италија]] против {{Fb team (N) Inter}} во кое го постигнал израмнувачкиот гол, но бројот на одиграни натпревари драстично му опаднал, попречен од повреди.<ref>{{Cite web|author=Ilario Imparato |url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=75409|title=Juventus: Camoranesi out per 45 giorni|date=19 септември 2007 |access-date=29 јуни 2008}}</ref> Тој се вратил на теренот по долго отсуство предизвикано од повреда на мускулот [[ректус феморис]]<ref>{{Cite web|author=Giuseppe Di Napoli|url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=83225|title=Juventus, Camoranesi fuori un mese e mezzo|date=12 декември 2007|access-date=29 јуни 2008}}</ref> на крајот на јануари 2008 година во натпреварот од [[Фудбалски куп на Италија 2007-2008|Купот на Италија]] против Интер, натпревар во кој бил исклучен само неколку минути по влегувањето на теренот. На 22 март, тој постигнал еден од двата гола кој му помогнале на {{Fb team (N) Juventus}} да слави на [[Сан Сиро|Меаца]] против ''„нероаѕурите“''. Својата шестта сезона во црно-белиот дрес ја завршил со 22 настапи и 5 гола. Во текот на сезоната [[ФК Јувентус сезона 2008-2009|2008-2009]], тој повторно бил жртва на неколку повреди: по поразот од {{Fb team (N) Palermo}} на 5 октомври, тој претрпел повреда од прв степен на [[Двоглав бутен мускул|бицепсот]] на десната бутина<ref>{{Cite web|author=Rosario Carraffa |url=http://www.tuttomercatoweb.com/index.php?action=read&id=124484|title=Nazionale, Buffon e Camoranesi out|date=7 октомври 2008 |access-date=4 декември 2008}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.juventus.com/site/ita/NEWS_newsseriea_213FCAE3E1C84C6092D1C6E1031291F9.asp |title=Buffon e Camoranesi, niente Nazionale|date=7 октомври 2008 |access-date=4 декември 2008 |dead-link=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204035107/http://www.juventus.com/site/ita/NEWS_newsseriea_213FCAE3E1C84C6092D1C6E1031291F9.asp}}</ref> и ќе биде целосно достапен повторно кон крајот на ноември. Тој го одиграл својот прв натпревар како стартер по паузата на 29 ноември во победата од 4-0 над {{Fb team (N) Reggina}}, натпревар во кој доживеал уште една повреда по само 4 минути игра: [[исчашување]] од прв степен на десната [[плешка]] од [[клучна коска|клучната коска]],<ref>{{Cite web |url=http://www.juventus.com/site/ita/NEWS_newsseriea_2901D89FA2C0431FBACC62E95609A7C2.asp |title=Juventus, Camoranesi fuori un mese e mezzo|date=1 декември 2008 |access-date=4 декември 2008 |dead-link=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20081204070850/http://www.juventus.com/site/ita/NEWS_newsseriea_2901D89FA2C0431FBACC62E95609A7C2.asp}}</ref> но останал на теренот до крајот на првото полувреме и го постигнал голот со кој Јувентус повел.<ref>{{Cite web|url=http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/29-10882/Juve,+per+Camoranesi+infortunio+alla+spalla|titolo=Juve, per Camoranesi infortunio alla spalla|date=30 ноември 2008|access-date=4 декември 2008|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081203104054/http://www.tuttosport.com/calcio/serie_a/juventus/2008/11/29-10882/Juve,+per+Camoranesi+infortunio+alla+spalla}}</ref> [[Податотека:Mauro Camoranesi 2010.jpg|thumb|right|Каморанези во 2010]] Во неговата последната сезона, тој ја променил позицијата и бил користен десно во средниот ред кој сега имал изглед на ромб, со цел да се олесни внесувањето во почетниот состав на новото засилување, бразилскиот [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од средниот ред|офанзивен играч од средниот ред]], [[Диего Рибас да Куња|Диего]]. Својот прв гол за сезоната го постигнал на 28 октомври 2009 година, против {{Fb team (N) Sampdoria}} (5-1), на асистенција од [[Себастијан Џовинко]]. Во [[УЕФА Лига на шампиони 2009-2010|Лигата на шампионите]], во четвртото коло од групната фаза, тој го постигнал победничкиот гол за Јувентус против [[ФК Макаби Хаифа|Макаби Хаифа]].<ref>{{cite web |author=Valerio Clari |url=http://www.gazzetta.it/Calcio/SerieA/Juventus/03-11-2009/juve-basta-camoranesi-601843578839.shtml|title=Juve, basta Camoranesi|access-date=3 ноември 2009}}</ref> Неколку дена подоцна, во Серија А, тој постигнал два гола против {{Fb team (N) Atalanta}} во [[Бергамо]] во победата со 2-5. Носејќи го црно-белиот дрес во 8 сезони, тој запишал 223 настапи и 27 гола во првенството, 11 настапи и еден гол во Купот на Италија, 50 настапи и 4 гола во европските купови и 3 настапи во Суперкупот на Италија, за вкупно 288 настапи и 32 гола. ===Штутгарт=== На 31 август 2010 година, Каморанези потпишал за {{Fb team (N) Stuttgart}},<ref>{{Cite web|language=de|url=http://vfb.de/de/aktuell/news/2010/38391.php|title=''Der VfB verpflichtet Camoranesi'' - vfb-stuttgart.de, 31 agosto 2010|dead-link=yes}}{{Мртва_врска|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.juventus.com/site/ita/NEWS_newsseriea_B0A3784BAEB744FCA424183BBE3C114A.asp |title=Camoranesi, risoluzione consensuale del contratto|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20100903132212/http://www.juventus.com/site/ita/NEWS_newsseriea_B0A3784BAEB744FCA424183BBE3C114A.asp }}</ref> каде што се среќава повторно со својот поранешен соиграч од Јувентус, [[Кристијан Молинаро]]. Тој го имал своето деби во [[Прва Бундеслига (фудбал)|Бундеслигата]] на 11 септември, како стартер во поразот од 2-1 од {{Fb team (N) Freiburg}}.<ref>{{Cite web|url=http://www.altomfotball.no/element.do?cmd=match&matchId=512710&tournamentId=239&seasonId=332|title=Freiburg 2 - 1 Stuttgart|access-date=8 мај 2011|data=11 септември 2010|archive-date=2015-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20151222104033/http://www.altomfotball.no/element.do?cmd=match&matchId=512710&tournamentId=239&seasonId=332|url-status=dead}}</ref> Искуството во [[Германија]], каде што Каморанези одиграл само 14 натпревари помеѓу [[Прва Бундеслига 2010-2011|првенството]], [[Фудбалски куп на Германија 2010-2011|купот]] и [[УЕФА Лига Европа 2010-2011|Лига Европа]], завршило по само 4 месеци, поточно на 26 јануари 2011 година, кога тој консензуално го раскинал договорот што го врзувал за клубот.<ref>{{Cite web|url=http://www.vfb.de/en/aktuell/meldungen/2010//alles-gute-mauro!/page/413-0-1-1296123573.html|title=All the best Mauro!|data=26 јануари 2011 |dead-link=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120304203742/http://www.vfb.de/en/aktuell/meldungen/2010//alles-gute-mauro!/page/413-0-1-1296123573.html}}</ref><ref>{{cite web |url=http://m.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-camoranesi-rescinde-con-lo-stoccarda-250321|title=Ufficiale: Camoranesi rescinde con lo Stoccarda |date=26 јануари 2011}}</ref> Самиот Каморанези признал дека „едноставно не се вклопувал во тимот спортски, иако му се допаѓал клубот, луѓето и градот“. Тој, исто така, изразил желба да ја продолжи кариерата во Аргентина. ===Ланус, Расинг и завршување на кариерата=== На 2 февруари 2011 година, потпишал за [[ФК Ланус|Ланус]].<ref>{{Cite web |url=http://www.goal.com/en/news/585/argentina/2011/02/02/2335139/official-mauro-camoranesi-signs-two-year-deal-with-lanus|title=Mauro Camoranesi Signs Two-Year Deal With Lanús|data=2 февруари 2011}}</ref><ref>{{cite web|url=http://m.tuttomercatoweb.com/sudamerica/ufficiale-mauro-camoranesi-firma-un-biennale-con-il-lanus-252097|title=Ufficiale: Mauro Camoranesi firma un biennale con il Lanús|date=3 февруари 2011}}</ref> Своето деби го имал во натпреварот од аргентинската лига, Ланус - [[ФК Арсенал Саранди|Арсенал Саранди]] на 14 февруари, кога, откако влегол во игра во 37-мата минута од второто полувреме, дал асистенција за вториот гол на неговиот тим, во победата од 3-1.<ref>[[Diario Olé]]: {{cite web|title=''Es hermosa''|url=http://www.ole.com.ar/lanus/hermosa_0_427757242.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151222121242/http://www.ole.com.ar/lanus/hermosa_0_427757242.html}}</ref> На 23 јули, тој бил протагонист во една грда епизода: за време на пријателскиот предсезонски натпревар против [[Клуб Атлетико Ол Бојс|Ол Бојс]], итало-аргентинскиот играч го удри двапати во лицето уругваецот [[Хуан Пабло Родригес Конде]], предизвикувајќи тепачка што завршила со прекин на натпреварот. Поранешниот играч на Јувентус потоа го продолжил судирот во соблекувалната.<ref>{{Cite web|url=http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/calcioestero/articoli/64561/camoranesi-due-pugni-in-amichevole.shtml|title=Camoranesi: due pugni in amichevole|accesso=23 јули 2011|date=23 јули|accessdate=2025-10-12|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211039/http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/calcioestero/articoli/64561/camoranesi-due-pugni-in-amichevole.shtml|url-status=dead}}</ref> На 27 октомври, за време на натпреварот меѓу Ланус и [[Расинг Клуб Авељанеда]], откако бил исклучен, тој го шутнал противникот [[Патрисио Торанцо]] во лицето и додека го напуштал теренот се расправал со тренерот на Расинг, [[Диего Симеоне]].<ref>{{Cite web |url=http://www.tuttomercatoweb.com/inter/?action=read&idtmw=303534|title=Follia Camoranesi, scalcia avversario |date=27 октомври 2011}}</ref> Тој ја завршил својата година во Ланус со 42 настапи (помеѓу [[Примера Дивисион (Аргентина) 2010-2011#Торнео Апертура|Апертура]], [[Примера Дивисион (Аргентина) 2010-2011#Торнео Клаусура|Клаусура]], [[Копа Либертадорес 2012|Копа Либертадорес]] и [[Копа Судамерикана 2011|Копа Судамерикана]]), еден гол и 12 асистенции.<ref>{{Cite web|url=http://www.transfermarkt.it/it/mauro-camoranesi/leistungsdaten-vereindetail/spieler_5762_333.html|title=Mauro Camoranesi|access-date=23 април 2013|dead-link=yes}}</ref> На 22 јули 2012 година, тој бил продаден на [[Расинг Клуб Авељанеда]], каде што бил стартер во тимот.<ref>{{cite web |url=https://archivio.tuttomercatoweb.com/2012/ufficiale-racing-avellaneda-biennale-per-camoranesi-370859|title=Ufficiale: Racing Avellaneda, biennale per Camoranesi|date=22 јули 2012}}</ref> Својот прв гол во светлосиниот дрес го постигнал на 2 декември, во домашниот натпревар против Ол Бојс, добиен со 3-1.<ref>{{Cite web |language=en |url=http://www.buenosairesherald.com/article/118300/racing-club-thrash-all-boys-31 |title=Racing Club thrash All Boys 3-1|date=1 декември 2012 |access-date=24 април 2013}}</ref> На 13 февруари 2014 година, тој официјално го објавил своето пензионирање од фудбалот на крајот од сезоната, но на 16 април бил отстранет од составот поради критики кон тренерот [[Реиналдо Мерло]].<ref>{{cite web|url=http://www.alfredopedulla.com/articoli/42673-racing-avellaneda-camoranesi-fuori-rosa|title=Racing Avellaneda: Camoranesi fuori rosa |date=15 април 2014 |access-date=16 април 2014 |dead-link=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140416210519/http://www.alfredopedulla.com/articoli/42673-racing-avellaneda-camoranesi-fuori-rosa}}</ref> ==Репрезентативна кариера== [[File:Italy vs Belgium - Mauro Camoranesi.jpg|thumb|left|Каморанези со [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]] за време на пријателски натпревар против {{NazNB|FUrep|BEL}} во 2008.]] Игнориран од стручниот штаб на {{NazNB|FUrep|ARG}}, неговата земја на потекло, благодарение на законот што им доделува [[италијанско државјанство]] на оние кои имаат барем еден италијански предок,<ref>Каморанези е трета генерација [[Италијани во Аргентина|Итало-аргентинец]], чие италијанско потекло датира од прадедо кој емигрирал од [[Потенца Пичена]] (провницијата [[Мачерата (провинција)|Мачерата]]) во последните години од [[19 век]] (погледни https://www.youtube.com/watch?v=kJYgQWHBjyU).</ref> тој станува полноправен италијански државјанин во 2003 година, кога го носел дресот на Јувентус. Ова му овозможило да биде повикан од [[тренер|селекторот]] на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]], [[Џовани Трапатони]], кој го направил дебитант на 12 февруари 2003 година, на 26-годишна возраст, во пријателскиот натпревар Италија-{{NazNB|FUrep|POR}} (1-0), одигран во [[Џенова]], речиси 40 години по [[Анџело Сормани]], последниот ''„[[ориундо]]“'' кој го [[Ориунди во италијанската фудбалска репрезентација|носел синиот дрес]] пред него. Откако бил вклучен во групата, тој бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]], каде што Италија била елиминирана во групната фаза. Редовно повикуван и од неговиот поранешен тренер во Јувентус, [[Марчело Липи]], кој ја презел селекторската функција по Европското првенство, тој учествувал во поголемиот дел од натпреварите во квалификациите постигнувајќи еден погодок (неговиот прв во синиот дрес, во победата со 4-1 на гости над {{NazNB|FUrep|BLR}}), а потоа бил дел и од победничкиот состав на [[Светско првенство во фудбал 2006|Светското првенство 2006]] во [[Германија]]. Играјќи редовно како стартер на десното крило, тој го започнал и финалето на 9 јули 2006 година, на [[Олимписки стадион во Берлин|Олимпискиот стадион]] во [[Берлин]] против {{NazNB|FUrep|FRA}}, добиено по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]]. Тој, исто така, се сметал за клучен играч и под водството на новиот селектор [[Роберто Донадони]], кој го повикал за [[Европско првенство во фудбал 2008|Европското првенство 2008]], каде што Италија загубила во четвртфиналето од {{NazNB|FUrep|ESP}}. Со Липи, повторно на чело на ''„аѕурите“'', тој учествувал на [[ФИФА Куп на конфедерации 2009|Купот на конфедерации 2009]] во [[Јужна Африка]], каде што Италија била елиминирана уште во првата фаза. На 10 октомври 2009 година, тој постигнал гол во натпреварот против {{NazNB|FUrep|IRL}} (2-2), со што и обезбедил пласман на Италија на [[Светско првенство во фудбал 2010|Светското првенство 2010]], повторно во Јужна Африка. На 33 години, тој учествувал на своето второ Светско првенство, играјќи во првите два натпревари од групната фаза; сепак, тој не бил искористен во третиот натпревар, загубен со 3-2 од {{NazNB|FUrep|SVK}}, кој ја запечатил елиминацијата на Италија, и по 7 години служба, тој го објавил своето збогување од националниот тим. Во историјата на италијанската репрезентација, тој е втор ''„ориундо“'' со најмногу настапи по [[Жоржињо (фудбалер 1991)|Жоржињо]], со 55. Тој, исто така, е седмиот ''„ориундо“'' и единствениот во повоениот период, кој го освоил Светско првенство носејќи го синиот дрес (за другите треба да се вратиме на [[Светско првенство во фудбал 1934|1934]] и [[Светско првенство во фудбал 1938|1938]], и тие се [[Анфилоџино Гуаризи]], [[Атилио Демарија]], [[Енрике Гуаита]], [[Луис Монти]], [[Раимундо Орси]] и [[Микеле Андреоло]]). ===Хронологија на репрезенативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|ITA}} {{Cronopar|12-2-2003|Џенова|ITA|1|0|PRT|-|Пријателска|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|29-3-2003|Палермо|ITA|2|0|FIN|-|Квал. за ЕП|2004}} {{Cronopar|20-8-2003|Штутгарт|DEU|0|1|ITA|-|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|6-9-2003|Милано|ITA|4|0|WAL|-|Квал. за ЕП|2004}} {{Cronopar|10-9-2003|Белград|SCG|1|1|ITA|-|Квал. за ЕП|2004|13={{suboff|51}}}} {{Cronopar|11-10-2003|Реџо Калабрија|ITA|4|0|AZE|-|Квал. за ЕП|2004|13={{suboff|86}}}} {{Cronopar|31-3-2004|Брага|PRT|1|2|ITA|-|Пријателска|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|30-5-2004|Тунис|TUN|0|4|ITA|-|Пријателска|13={{yel|74}}}} {{Cronopar|14-6-2004|Гимараеш|DNK|0|0|ITA|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|18-6-2004|Порто|ITA|1|1|SWE|-|Евро|2004|Прва фаза|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|9-10-2004|Цеље|SVN|1|0|ITA|-|Квал. за СП|2006|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|26-3-2005|Милано|ITA|2|0|SCO|-|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|4-6-2005|Осло|NOR|0|0|ITA|-|Квал. за СП|2006|13={{yel|44}}}} {{Cronopar|3-9-2005|Глазгов|SCO|1|1|ITA|-|Квал. за СП|2006|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|7-9-2005|Минск|BLR (1995-2012)|1|4|ITA|1|Квал. за СП|2006|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|8-10-2005|Палермо|ITA|1|0|SVN|-|Квал. за СП|2006}} {{Cronopar|12-11-2005|Амстердам|NLD|1|3|ITA|-|Пријателска|13={{yel|23}} {{suboff|79}}}} {{Cronopar|16-11-2005|Женева|ITA|1|1|CIV|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|1-3-2006|Фиренца|ITA|4|1|DEU|-|Пријателска|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|31-5-2006|Женева|CHE|1|1|ITA|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|2-6-2006|Лозана|ITA|0|0|UKR|-|Пријателска|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|12-6-2006|Хановер|ITA|2|0|GHA|-|Светско првенство|2006|Прва фаза|13={{subon|57}}}} {{Cronopar|22-6-2006|Хамбург|CZE|0|2|ITA|-|Светско првенство|2006|Прва фаза|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|30-6-2006|Хамбург|ITA|3|0|UKR|-|Светско првенство|2006|Четвртфинале|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|4-7-2006|Дортмунд|DEU|0|2|ITA|-|Светско првенство|2006|Полуфинале|dts|13={{suboff|91}}}} {{Cronopar|9-7-2006|Берлин|ITA|1|1|FRA|-|Светско првенство|2006|Финале|dts|5 – 3|13={{suboff|86}}<ref>4. титула Светски првак</ref>}} {{Cronopar|7-10-2006|Рим|ITA|2|0|UKR|-|Квал. за ЕП|2008|13={{subon|74}}}} {{Cronopar|11-10-2006|Тбилиси|GEO|1|3|ITA|1|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|87}}}} {{Cronopar|15-11-2006|Бергамо|ITA|1|1|TUR|-|Пријателска|13={{suboff|59}}}} {{Cronopar|28-3-2007|Бари|ITA|2|0|SCO|-|Квал. за ЕП|2008}} {{Cronopar|8-9-2007|Милано|ITA|0|0|FRA|-|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|58}}}} {{Cronopar|12-9-2007|Киев|UKR|1|2|ITA|-|Квал. за ЕП|2008}} {{Cronopar|17-11-2007|Глазгов|SCO|1|2|ITA|-|Квал. за ЕП|2008|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|26-3-2008|Елче|ESP|1|0|ITA|-|Пријателска}} {{Cronopar|30-5-2008|Фиренца|ITA|3|1|BEL|1|Пријателска|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|9-6-2008|Берн|NLD|3|0|ITA|-|Евро|2008|Прва фаза|13={{suboff|75}}}} {{Cronopar|13-6-2008|Цирих|ITA|1|1|ROU|-|Евро|2008|Прва фаза|13={{suboff|85}}}} {{Cronopar|17-6-2008|Цирих|FRA|0|2|ITA|-|Евро|2008|Прва фаза|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|22-6-2008|Виена|ESP|0|0|ITA|-|Евро|2008|Четвртфинале|dts|4 – 2|13={{subon|58}}}} {{Cronopar|6-9-2008|Ларнака|CYP|1|2|ITA|-|Квал. за СП|2010|13={{yel|85}}}} {{Cronopar|10-9-2008|Удине|ITA|2|0|GEO|-|Квал. за СП|2010}} {{Cronopar|19-11-2008|Атина|GRC|1|1|ITA|-|Пријателска|13={{yel|15}} {{suboff|61}}}} {{Cronopar|10-2-2009|Лондон|BRA|2|0|ITA|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-6-2009|Преторија|ITA|4|3|NZL|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|15-6-2009|Преторија|USA|1|3|ITA|-|Конф. куп|2009|Прва фаза|13={{suboff|57}}}} {{Cronopar|21-6-2009|Преторија|ITA|0|3|BRA|-|Конф. куп|2009|Прва фаза}} {{Cronopar|12-8-2009|Базел|CHE|0|0|ITA|-|Пријателска|13={{suboff|31}}}} {{Cronopar|5-9-2009|Тбилиси|GEO|0|2|ITA|-|Квал. за СП|2010|13={{suboff|71}}}} {{Cronopar|9-9-2009|Торино|ITA|2|0|BGR|-|Квал. за СП|2010}} {{Cronopar|10-10-2009|Даблин|IRL|2|2|ITA|1|Квал. за СП|2010}} {{Cronopar|14-10-2009|Парма|ITA|3|2|CYP|-|Квал. за СП|2010|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|14-11-2009|Пескара|ITA|0|0|NLD|-|Пријателска|13={{suboff|87}}}} {{Cronopar|18-11-2009|Чезена|ITA|1|0|SWE|-|Пријателска|13={{subon|77}}}} {{Cronopar|14-6-2010|Кејптаун|ITA|1|1|PAR||Светско првенство|2010|Прва фаза|13={{subon|59}} {{yel|71}}}} {{Cronopar|20-6-2010|Нелспруит|ITA|1|1|NZL|-|Светско првенство|2010|Прва фаза|13={{subon|46}}}} {{Cronofin|55|4|45||Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на играчи по бројот на настапи за италијанската репрезентација}} ==Тренерска кариера== На 15 декември 2014 година, тој го започнал своето прво искуство како тренер, во мексиканската втора лига, водејќи го [[Корас де Тепик]].<ref>{{cite web|url=http://www.alfredopedulla.com/articoli/57991-ufficiale-coras-fc-camoranesi-il-nuovo-allenatore|title=Ufficiale: Coras FC, è Camoranesi il nuovo allenatore|date=16 декември 2014|access-date=16 декември 2014|dead-link=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141217035017/http://www.alfredopedulla.com/articoli/57991-ufficiale-coras-fc-camoranesi-il-nuovo-allenatore}}</ref> Тој поднел оставка на 19 август 2015 година, половина час пред натпреварот против [[Клуб Депортиво Гвадалахара|Гвадалахара]].<ref>{{cite web |url=http://www.goal.com/it/news/94/calcio-internazionale/2015/08/19/14575422/clamoroso-camoranesi-si-dimette-dal-coras-mezzora-prima-del|title=Clamoroso Camoranesi: si dimette dal Coras mezz'ora prima del match col Chivas}}</ref> На 21 декември 2015, тој станал нов тренер на [[Клуб Атлетико Тигре|Тигре]] во [[Примера Дивисион (Аргентина)|Примера Дивисион]], највисокото ниво на аргентинскиот шампионат.<ref>{{cite news |url=http://catigre.com.ar/tigre-tiene-nuevo-dt-mauro-camoranesi/ |titolo=Tigre tiene nuevo DT: Mauro Camoranesi|date=21 декември 2015 |access-date=21 декември 2015 |language=es |archiveurl=https://web.archive.org/web/20151225041859/http://catigre.com.ar/tigre-tiene-nuevo-dt-mauro-camoranesi/|dead-link=yes}}</ref> На 17 март 2016, тој бил разрешен од своите должности, откако освоил само 5 бода во седум првенствени натпревари.<ref>{{cite web |url=http://catigre.com.ar/mauro-camoranesi-dejo-de-ser-el-dt-de-tigre/ |title=MAURO CAMORANESI DEJÓ DE SER EL DT DE TIGRE |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160321103105/http://catigre.com.ar/mauro-camoranesi-dejo-de-ser-el-dt-de-tigre/ }} catigre.com.ar</ref> На 31 август 2016 година, тој станал нов тренер на [[Кафеталерос де Тапачула]], тим од мексиканската втора лига.<ref>{{cite news |url=https://mexico.as.com/mexico/2016/08/31/futbol/1472669562_668770.html |title=Mauro Camoranesi es presentado como nuevo DT de los Cafetaleros |date=31 август 2016|language=es}}</ref> на 24 јануари 2017 година, поднел оставка. Во октомври 2017 година, тој започнал да посетува специјален курс за тренерска лиценца [[УЕФА]] Б/УЕФА А во [[Коверчано]], што го квалификува да ги тренира сите младински тимови, првите тимови до [[Серија Ц]] и позицијата помошник тренер во [[Серија Б]] и [[Серија А]].<ref>{{cite web |url= http://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2017/10/06/toni-camoranesi-amelia-a-corso-tecnici_1ce5fa5a-b7a2-46f6-aa66-9947a9818afd.html |title=Toni, Camoranesi, Amelia a corso tecnici |date=6 октомври 2017 |access-date=7 октомври 2017}}</ref> Тој ја добил лиценцата на 15 декември.<ref>{{cite web |url=http://www.ansa.it/sito/notizie/sport/calcio/2017/12/15/toni-e-amelia-hanno-patentino-allenatore_a25996cd-d711-4952-bae6-47a657b17105.html |title=Toni e Amelia hanno patentino allenatore}}</ref> Курсот за тренери од прва категорија UEFA PRO го започнал на 5 ноември 2018. На 3 јануари 2020 година, тој бил избран за нов тренер на [[НК Табор Сежана|Табор Сежана]],<ref>{{cite web|url=https://www.itasportpress.it/calcio-estero/camoranesi-torna-su-una-panchina-e-il-nuovo-tecnico-del-tabor-sezana/|title=Camoranesi torna su una panchina: è il nuovo tecnico del Tabor Sezana}}{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> третопласираниот тим одзади во [[Прва фудбалска лига на Словенија|словенечката прва лига]] со 19 бода. На едно коло до крајот, тимот има сигурен опстанок, откако стигнал до седмото место со 46 бода.<ref>{{Cite web|url=https://www.diretta.it/calcio/slovenia/|title=Pra Liga Slovenia}}</ref> На 3 септември 2020 година, тој станал нов тренер на [[НК Марибор|Марибор]].<ref>{{Cite web|url=http://www.nkmaribor.com/novice/?id=10116|title=MAURO CAMORANESI NA VIJOL’ČNI KLOPI|author=Mojdenar IT |language=sl |access-date=10 септември 2020}}</ref> Откако водел во поголемиот дел од првенството, тој бил отпуштен на 24 февруари 2021 година,<ref>{{cite web|url=https://www.nkmaribor.com/novice/?id=10393|title=NAZAJ NA ZMAGOVALNO POT}}</ref> во момент кога тимот бил на [[Прва фудбалска лига на Словенија 2020-2021|второто место]], само на два бода зад лидерот. На 5 јули 2022 година, тој станал помошник тренер на [[Игор Тудор]] во {{Fb team (N) Olympique Marseille}}.<ref>{{Cite web |url=https://www.calciomercato.com/news/marsiglia-tudor-il-mio-calcio-offensivo-e-ambizioso-anche-camora-99552 |title=Marsiglia, Tudor: 'Il mio calcio offensivo e ambizioso. C'è anche un italiano nello staff' |access-date=5 јули 2022}}</ref> Сепак, една недела подоцна, без дури ни да започне со подготовките, тој објавил дека одлучил да го напушти францускиот клуб за да ја продолжи кариерата како главен тренер.<ref>{{Cite web |url=https://www..tuttosport.com/amp/news/calcio/calcio-estero/ligue-1/2022/07/12-94605452/camoranesi_lascia_il_marsiglia_tudor_perde_subito_il_suo_braccio_destro |title=Camoranesi lascia il Marsiglia |author=Tuttosport |date=12 јули 2022 |dead-link=yes }}{{Мртва_врска|date=October 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-estero/ligue-1/2022/07/12-94605693/marsiglia_camoranesi_lascia_tudor_dopo_una_settimana_ecco_il_motivo|title=Camoranesi lascia Tudor dopo una settimana|author=Corriere dello Sport |date=12 јули 2022|}}</ref> На 5 јуни 2023 година, бил назначен за тренер на [[ФК Флоријана|Флоријана]], во [[Премиер лига на Малта|Премиер лигата на Малта]], највисоката дивизија во земјата.<ref>{{Cite web|url=https://www.sportitalia.com/ufficiali/ufficiale-floriana-il-nuovo-tecnico-e-mauro-camoranesi-29548|title=UFFICIALE Floriana, il nuovo tecnico è Mauro Camoranesi|date=6 јуни 2023|accessdate=2025-10-14|archive-date=2023-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607102930/https://www.sportitalia.com/ufficiali/ufficiale-floriana-il-nuovo-tecnico-e-mauro-camoranesi-29548|url-status=dead}}</ref> Откако ја завршил сезоната на второто место во првенството, тој го напуштил клубот.<ref>{{Cite web|url=https://sport.timesofmalta.com/2024/05/15/floriana-part-ways-with-coach-camoranesi/|title=Floriana part ways with coach Camoranesi|author=Valhmor Camilleri|date=15 мај 2024|language=en|access-date=18 мај 2024}}</ref> == Статистика == === Клупска статистика === {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[Клуб Атлетико Алдосиви сезона 1994-1995|1994-1995]]|| {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Aldosivi}} | [[Примера Б Насионал 1995-1996|БН]]|| 31 || 0 | - || - || - | - || - || - | - || - || - | 31 || 0 |- | [[Сантос Лагуна сезона 1996-1997|1996-1997]]|| {{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Santos Laguna}} | [[Примера Дивисион (Мексико) 1996-1997|ПД]]|| 13 || 1 | [[Фудбалски куп на Мексико 1995-1996|КМ]]|| ? || ? | - || - || - | - || - || - | 13 || 1 |- | [[ФК Монтевидео Вондерерс сезона 1997|1997]]|| {{flagsport|URU}} {{Fb team (N) Montevideo Wanderers}} | [[Примера Дивисион (Уругвај) 1997|ПД]] || 6 || 1 | [[Фудбалски куп на Уругвај 1997|КУ]]|| ? || ? | - || - || - | - || - || - | 6 || 1 |- | [[Клуб Атлетико Банфилд сезона 1997-1998|1997-1998]]|| {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Banfield}} | [[Примера Б Насионал 1997-1998|БН]]|| 38 || 16 | - || - || - | - || - || - | - || - || - | 38 || 16 |- | [[Крус Асул сезона 1998-1999|1998-1999]]|| rowspan="2" | {{flagsport|MEX}} {{Fb team (N) Cruz Azul}} | [[Примера Дивисион (Мексико) 1998-1999|ПД]]|| 39 || 11 | - || - || - | - || - || - | - || - || - | 39 || 11 |- | [[Крус Асул сезона 1999-2000|1999-2000]] | [[Примера Дивисион (Мексико) 1999-2000|ПД]]|| 36 || 10 | - || - || - | - || - || - | - || - || - | 36 || 10 |- ! colspan="3" | Вкупно Крус Асул || 75 || 21 |||| - || - |||| - || - |||| - || - || 75 || 21 |- | [[ФК Хелас Верона сезона 2000-2001|2000-2001]] || rowspan="2" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Verona}} | [[Серија А 2000-2001|А]] || 22 || 4 | [[Фудбалски куп на Италија 2000-2001|КИ]] || 1 || 0 | - || - || - | - || - || - | 23 || 4 |- | [[ФК Хелас Верона сезона 2001-2002|2001-2002]] | [[Серија А 2001-2002|А]] || 29 || 3 | [[Фудбалски куп на Италија 2001-2002|КИ]] || 1 || 0 | - || - || - | - || - || - | 30 || 3 |- ! colspan="3" | Вкупно Верона || 51 || 7 |||| 2 || 0 |||| - || - |||| - || - || 53 || 7 |- | [[ФК Јувентус сезона 2002-2003|2002-2003]] || rowspan="8" | {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} | [[Серија А 2002-2003|А]] || 30 || 4 | [[Фудбалски куп на Италија 2002-2003|КИ]] || 1 || 0 | [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|ЛШ]] || 13 || 1 | [[Суперкуп на Италија 2002|СИ]] || 1 || 0 | 45 || 5 |- | [[ФК Јувентус сезона 2003-2004|2003-2004]] | [[Серија А 2003-2004|А]] || 26 || 3 | [[Фудбалски куп на Италија 2003-2004|КИ]] || 5 || 1 | [[УЕФА Лига на шампиони 2003-2004|ЛШ]] || 4 || 0 | [[Суперкуп на Италија 2003|СИ]] || 1 || 0 | 36 || 4 |- | [[ФК Јувентус сезона 2004-2005|2004-2005]] | [[Серија А 2004-2005|А]] || 36 || 4 | [[Фудбалски куп на Италија 2004-2005|КИ]] || 1 || 0 | [[УЕФА Лига на шампиони 2004-2005|ЛШ]] || 9 || 1 | - || - || - | 46 || 5 |- | [[ФК Јувентус сезона 2005-2006|2005-2006]] | [[Серија А 2005-2006|А]] || 34 || 3 | [[Фудбалски куп на Италија 2005-2006|КИ]] || 0 || 0 | [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|ЛШ]] || 9 || 0 | [[Суперкуп на Италија 2005|СИ]] || 1 || 0 | 44 || 3 |- | [[ФК Јувентус сезона 2006-2007|2006-2007]] | [[Серија Б 2006-2007|Б]] || 33 || 4 | [[Фудбалски куп на Италија 2006-2007|КИ]] || 2 || 0 | - || - || - | - || - || - | 35 || 4 |- | [[ФК Јувентус сезона 2007-2008|2007-2008]] | [[Серија А 2007-2008|А]] || 22 || 5 | [[Фудбалски куп на Италија 2007-2008|КИ]] || 1 || 0 | - || - || - | - || - || - | 23 || 5 |- | [[ФК Јувентус сезона 2008-2009|2008-2009]] | [[Серија А 2008-2009|А]] || 19 || 1 | [[Фудбалски куп на Италија 2008-2009|КИ]] || 1 || 0 | [[УЕФА Лига на шампиони 2008-2009|ЛШ]] || 6<ref>Due presenze ed una rete nel terzo turno preliminare.</ref> || 1 | - || - || - | 26 || 2 |- | [[ФК Јувентус сезона 2009-2010|2009-2010]] | [[Серија А 2009-2010|А]] || 24 || 3 | [[Фудбалски куп на Италија 2009-2010|КИ]] || 0 || 0 | [[УЕФА Лига на шампиони 2009-2010|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2009-2010|ЛЕ]] || 6+3 || 1+0 | - || - || - | 33 || 4 |- ! colspan="3" | Вкупно Јувентус || 224 || 27 |||| 11 || 1 |||| 50 || 4 |||| 3 || 0 || 288 || 32 |- | [[ФК Штутгарт сезона 2010-2011|2010-јан. 2011]] || {{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Stuttgart}} | [[Прва Бундеслига 2010-2011|БЛ]] || 7 || 0 || [[Фудбалски куп на Германија 2010-2011|КГ]]|| 1 || 0 | [[УЕФА Лига Европа 2010-2011|ЛЕ]] || 6 || 0 | - || - || - | 14 || 0 |- | [[Клуб Атлетико Ланус сезона 2010-2011|2011]]|| rowspan="2" | {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Lanus}} | [[Примера Дивисион (Аргентина) 2010-2011|ПД]] || 17 || 0 | - || - || - | - || - || - | - || - || - | 17 || 0 |- | [[Клуб Атлетико Ланус сезона 2011-2012|2011-2012]] | [[Примера Дивисион (Аргентина) 2011-2012|ПД]] || 18 || 0 | [[Фудбалски куп на Аргентина 2011-2012|КА]] || 0 || 0 | [[Копа Либертадорес 2012|КЛ]]+[[Купа Судамерикана 2011|КС]]|| 5+2 || 1+0 | - || - || - | 25 || 1 |- ! colspan="3" | Вкупно Ланус || 35 || 0 |||| - || - |||| 7 || 1 |||| - || - || 42 || 1 |- | [[Расинг Клуб Авељанеда сезона 2011-2012|2012]]|| rowspan="2" | {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Racing Club}} | [[Примера Дивисион (Аргентина) 2011-2012|ПД]] || - || - | [[Фудбалски куп на Аргентина 2011-2012|КА]] || 1 || 0 | - || - || - | - || - || - | 1 || 0 |- | [[Расинг Клуб Авељанеда сезона 2012-2013|2012-2013]] | [[Примера Дивисион (Аргентина) 2012-2013|ПД]] || 27 || 3 | [[Фудбалски куп на Аргентина 2012-2013|КА]] || - || - | [[Копа Судамерикана 2012|КС]]|| 1 || 0 | - || - || - | 28 || 3 |- ! colspan="3" | Вкупно Расинг Клуб || 27 || 3 |||| 1 || 0 |||| 1 || 0 |||| - || - || 29 || 3 |- ! colspan="3" | Вкупно во кариерата || 507 || 76 |||| 15+ || 1+ |||| 64 || 5 |||| 3 || 0 || 589+ || 82+ |} ===Репрезентативна статистика=== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan=8|{{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] |2003||6||0 |- |2004||5||0 |- |2005||7||1 |- |2006||11||1 |- |2007||4||0 |- |2008||9||1 |- |2009||11||1 |- |2010||2||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!55!!4 |} === Тренерска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 23 октомври 2024.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- | 2014-2015 || rowspan=2|{{flagsport|MEX}} [[Корас де Тепик]] || [[Лига де Асенсо|АС]] || 13 || 5|| 3|| 5 || [[Фудбалски куп на Мексико|КМ]] || 6 || 2 || 2 || 2 || - || - || - || - || - ||- ||- ||- ||- ||- {{WDL|19|7|5|7}} || 10. место |- | јул.-авг. 2015 || [[Лига де Асенсо|АС]] || 3 || 0|| 3|| 0 || [[Фудбалски куп на Мексико|КМ]] || 3 || 0 || 1 || 2 || - || - || - || - || - ||- ||- ||- ||- ||- {{WDL|6|0|4|2}} || ''отп.'' ?. место |- !colspan="3"| Вкупно Корас де Тепик || 16 || 5 || 6 || 5 || || 9 || 2 || 3 || 4 || || || || || || || || || || {{WDLtot|25|7|9|9}} || |- | [[Клуб Атлетико Тигре 2015|фев.-март 2016]] || {{flagsport|ARG}} {{Fb team (N) Tigre}} || [[Примера Дивисион (Аргентина) 2016|ПД]] || 7 || 1|| 2|| 4 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2015-2016|КА]]|| - || - || - || - || - || - || - || - || - ||- ||- ||- ||- ||- {{WDL|7|1|2|4}} || ''отп.'' ? |- | сеп. 2016-јан. 2017 || {{flagsport|MEX}} [[Кафеталерос де Тапачула]] || [[Лига де Асенсо|АС]] || 14 || 4|| 2|| 8 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - ||- ||- ||- ||- ||- {{WDL|14|4|2|8}} || ''наз.'' ?, ''отп.'' ? |- | [[НК Табор Сежана сезона 2019-2020|фев.-јул. 2020]] || rowspan=2| {{flagsport|SVN}} [[НК Табор Сежана|Табор Сежана]] || | [[Прва фудбалска лига на Словенија 2019-2020|1.СНЛ]] || 16 || 8 || 3 || 5 || [[Фудбалски куп на Словенија 2019-2020|КС]] || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || -{{WDL|16|8|3|5}} || ''наз. ?'', 7. место |- | [[НК Табор Сежана сезона 2020-2021|јул.-сеп. 2020]] || [[Прва фудбалска лига на Словенија 2020-2021|1.СНЛ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[Фудбалски куп на Словенија 2019-2020|КС]] || 0 || 0 || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || -{{WDL|2|1|0|1}} || трансфер |- !colspan="3"| Вкупно Табор Сежана || 18 || 9 || 3 || 6 || || 0 || 0 || 0 || 0 || || || || || || || || || || {{WDLtot|18|9|3|6}} || |- | [[НК Марибор сезона 2020-2021|сеп. 2020-фев. 2021]] || {{flagsport|SVN}} {{Fb team (N) Maribor}} || [[Прва фудбалска лига на Словенија 2020-2021|1.СНЛ]] || 20 || 10 || 6 || 4 || [[Фудбалски куп на Словенија 2020-2021|КС]] || 1 || 1 || 0 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2020-2021|ЛЕ]] || - || - || - || - ||- ||- ||- ||- ||- {{WDL|21|11|6|4}} || ''наз.'', ''отп.'' 2. место |- | [[ФК Флоријана сезона 2023-2024|2023-2024]] || {{flagsport|MLT}} [[ФК Флоријана|Флоријана]] || [[Премиер лига на Малта 2023-2024|ПЛМ]] || 26 || 18 || 3 || 5 || [[Фудбалски куп на Малта 2023-20243|КМ]] || 5 || 3 || 2 || 0 || - || - || - || - || - ||- ||- ||- ||- ||- {{WDL|31|21|5|5}} || 2. место |- | окт. 2024 || {{flagsport|CYP}} [[ФК Кармиотиса|Кармиотиса]] || [[Прва дивизија на Кипар 2024-2025|ПД]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[Фудбалски куп на Кипар 2024-2025|КК]] || 0 || 0 || 0 || 0 || - || - || - || - || - ||- ||- ||- ||- ||- {{WDL|2|1|0|1}} || ''наз.'', ''раск.'' |- | ное. 2024-2025 || {{flagsport|CYP}} {{Fb team (N) Anorthosis Famagusta}} || [[Прва дивизија на Кипар 2024-2025|ПД]] || 0 || 0 || 0 || 0 || [[Фудбалски куп на Кипар 2024-2025|КК]] || 0 || 0 || 0 || 0 || - || - || - || - || - ||- ||- ||- ||- ||- {{WDL|0|0|0|0}} || ''наз.'', ''во тек'' |- !colspan="3"| Вкупно во кариерата || 103 || 48 || 22 || 33 || || 15 || 6 || 5 || 4 || || |||||||| || || || || {{WDLtot|118|54|27|37}} || |} ==Титули== ===Клупски=== ====Јувентус==== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 1 : 2002-2003 *'''{{Трофеј-Скудето (одземено)}} [[Серија А]]''' : 1 (одземено) : 2004-2005 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 2 : 2002, 2003 *'''{{Трофеј-Серија Б}} [[Серија Б]]''' : 1 : 2006-2007 ===Репрезентативни=== ; Италија *'''{{Трофеј-Светско првенство во фудбал}} [[Светско првенство во фудбал|Светско првенство]]''' : 1 : [[Светско првенство во фудбал 2006|2006]] ===Индивидуални=== *[[Guerin d'oro]]: 2008 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} *{{Soccerway}} *[https://www.transfermarkt.com/mauro-camoranesi/profil/spieler/5762 Мауро Каморанези на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/12404/mauro-camoranesi Мауро Каморанези на espn] *[https://www.whoscored.com/players/4042/show/mauro-camoranesi Мауро Каморанези на whoscored] {{Состав на Италија на ЕП фудбал 2004}} {{Состав на Италија на СП фудбал 2006}} {{Состав на Италија на ЕП фудбал 2008}} {{Состав на Италија на СП фудбал 2010}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Каморанези, Мауро}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Аргентински фудбалери]] [[Категорија:Италијански фудбалски тренери]] [[Категорија:Аргентински фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сантос Лагуна]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Банфилд]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Крус Асул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Верона]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Штутгарт]] [[Категорија:Фудбалери од Примера Дивисион (Мексико)]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Фудбалери од Бундеслигата]] 74ri2769u5gi8hpfrcqdoovv5jfq1vf 0 743660 5534048 4372376 2026-04-03T20:39:33Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534048 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Нарвал <ref name=msw3>{{MSW3 Cetacea|id=14300107}}</ref> | status = NT | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Jefferson, T.A., Karczmarski, L., Laidre, K., O’Corry-Crowe, G., Reeves, R.R., Rojas-Bracho, L., Secchi, E.R., Slooten, E., Smith, B.D., Wang, J.Y. & Zhou, K.|year=2008|id=13704|title=Monodon monoceros|downloaded=18 December 2008}}</ref> | image = Narwhalsk.jpg | image2 = Narwhal_size.svg | image2_caption = Споредба на големината со просечен човек | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordate]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Odontoceti]] | familia = [[Monodontidae]] | genus = '''''Monodon''''' | genus_authority = Linnaeus, 1758 | species = '''''M. monoceros''''' | binomial = ''Monodon monoceros'' | binomial_authority = [[Карл Лине|Лине]], [[Систем на природата|1758]] | range_map = Cetacea range map Narwhal.png | range_map_caption = Распространетост на нарвалот (во сино) }} '''Нарвалот''', '''''Monodon monoceros''''' е средноголем забест кит кој живее на [[Арктик]]от. {{биологија-никулец}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] sikdf0oym4vhbk24vc5yvu1pqq7ysoj 5534049 5534048 2026-04-03T20:41:17Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534049 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Нарвал <ref name=msw3>{{MSW3 Cetacea|id=14300107}}</ref> | status = NT | status_system = iucn3.1 | status_ref =<ref name="iucn">{{IUCN2008|assessors=Jefferson, T.A., Karczmarski, L., Laidre, K., O’Corry-Crowe, G., Reeves, R.R., Rojas-Bracho, L., Secchi, E.R., Slooten, E., Smith, B.D., Wang, J.Y. & Zhou, K.|year=2008|id=13704|title=Monodon monoceros|downloaded=18 December 2008}}</ref> | image = Narwhalsk.jpg | image2 = Narwhal_size.svg | image2_caption = Споредба на големината со просечен човек | regnum = [[Animalia]] | phylum = [[Chordate]] | classis = [[Mammalia]] | ordo = [[Cetacea]] | subordo = [[Odontoceti]] | familia = [[Monodontidae]] | genus = '''''Monodon''''' | genus_authority = Linnaeus, 1758 | species = '''''M. monoceros''''' | binomial = ''Monodon monoceros'' | binomial_authority = [[Карл Лине|Лине]], [[Систем на природата|1758]] | range_map = Cetacea range map Narwhal.png | range_map_caption = Распространетост на нарвалот (во сино) }} '''Нарвалот''', '''''Monodon monoceros''''' е средноголем забест кит кој живее на [[Арктик]]от. {{биологија-никулец}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] 8ixj57uul85l398xyqlwueandaxobf1 0 753555 5533990 5513648 2026-04-03T19:11:51Z Andrew012p 85224 5533990 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Deryck Whibley Дерик Вабли |Nationality = [[flagicon|Канада]] |Img = Sum41 Deryck Whibley.jpg |Background = solo_singer |Birth_name = Дерик Џејсон Вабли<ref name=ASCAP /> |Alias = Бизи Д, Ганер |Born = {{birth date and age|1981|03|21}}<br/>[[Скарборуг, Онтарио|Скарборуг]], [[Онтарио]], [[Канада]] |Origin = [[Ајакс, Онтарио]], Канада |Genre = [[Панк рок]], [[мелодик хардкор]], [[скејт панк]], [[поп панк]], [[алтернативен метал]], [[алтернативен рок]], [[рапкор]] |Occupation = [[Музика|Музичар]], [[текстописец]], [[Продуцент]], [[глумец|актер]] |Years_active = 1996&ndash;сега |Instrument = [[Пеење|Вокали]], [[гитара]], [[Клавијатурен инструмент|Клавијатура]], [[Бас гитара|бас]], [[клавир|пијано]], [[тапани]], [[Мелотрон]] |Associated_acts = [[Sum 41]], [[Томи Ли]], [[Иги Поп]], [[Treble Charger]], [[The Operation M.D.]], [[Аврил Лавињ]] |Label = [[Island Records|Island]], [[Aquarius Records (издавачка куќа)|Aquarius]] | Notable_instruments = [[Squier Telecaster|Squier Signature Telecaster Model]] }} '''Дерик Џејсон Вабли'''<ref name=ASCAP>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |title=ASCAP: American Society of Composers, Authors and Publishers |accessdate=2011-04-02 |archive-date=2009-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110173109/http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |url-status=dead }}</ref> ([[англиски јазик|англ.]] ''Deryck Jason Whibley'' роден 21 март 1980) — [[Канада|канадски]] [[музика|музичар]] и [[продуцент]], кој е најдобро познат по неговата работа како [[гитара|гитарист]], [[главен вокал]], [[текстописец]] и член на [[рок музика|рок]]-групата [[Sum 41]]. ==Личен живот== ===Брак со Аврил Лавињ=== [[Податотека:Avril Lavigne in Hongkong Press cropped.jpg|thumb|right|Поранешната жена на Вабли, [[Аврил Лавињ]].]] Вабли и [[Канада|канадската]] [[пеење|пејачка]]/[[текстописец]] [[Аврил Лавињ]], почнале да излегуваат уште откако таа имала 19 години, а се познавале 17 години.<ref name="okmetcalfe"/> Само неколку недели пред да се запознаат, Лавињ кажала дека има проблем со запознавањето на момчиња, бидејќи нејзините телохранители ги плашеле. Во јуни 2005, Вабли ја изненадил Лавињ со патување во [[Венеција]], каде тие се возеле со гондола и на 27 јуни, тој ја запросил.<ref name="askmen"/> Таа веднаш сакала да има „рокенрол, готска свадба“, но признала дека се двоумела дали треба да ја одржи вистинската традиција. „Јас сонував за мојата венчавка уште откако бев малечко девојче. Морам да го носам белиот фустан.... Луѓето мислеа дека ќе носам црн венчален фустан, а јас така и ќе се облечев. Но во истото време, јас мислев и на свадбените слики и сакав тие да бидат убави. Не сакав 20 години подоцна да мислам, 'Зошто ја носев мојата коса така?“<ref name="gothwedding"/> Венчавката била одржана на 15 јули 2006. Околу 110 гости се појавиле на свадбата, која била одржава во приватна зграда во [[Монтесито, Калифорнија|Монтесито]], Калифорнија.<ref name="sfgate"/> Песната „Iris“, од Гугу Долс била свирена за време на првиот танц на Лавињ и Вабли на венчавката.<ref name="peoplewedding"/> Седум месеци откако се венчали, Лавињ рекла дека таа е „најдоброто нешто што му се случило нему“ и кажала дека му помогнала на Вабли да се оттргне од [[дрога]]та откако почнале да излегуваат заедно. „Тој не се дрогира. Отпорано се дрогираше, бидејќи зборуваше за тоа, но јас никогаш не би била со некој кој го правел тоа и тоа му го дадов на знаење уште откако почнавме да излегуваме заедно. Јас никогаш не сум земала кокаин во мојот живот и горда сум на тоа. 100 проценти сум против дрогата.“<ref name="gothwedding"/> Нивниот брак траел помалку од 3 години. На 17 септември 2009 година било изјавено дека Лавињ и Дабли се разделиле и дека документите за нивниот развод ќе пристигнат наскоро.<ref name="peoplemazur"/> На 9 октомври 2009 Лавињ ги пополнила документите за развод, кажувајќи, „Јас сум задоволна од нашето заедничко време и сум задоволна и за нашето сегашно пријателство.“<ref name="okmetcalfe"/> Разводот бил завршен на 16 ноември 2010 со официјално завршување на бракот.<ref name="divorce"/> ==Дискографија== ===Sum 41=== {{Поврзано|Дискографија на Sum 41}} * ''[[Half Hour of Power]]'' (2000) * ''[[All Killer No Filler]]'' (2001) * ''[[Does This Look Infected?]]'' (2002) * ''[[Does This Look Infected Too?]] (2003) * ''[[Chuck (албум)|Chuck]]'' (2004) * ''[[Go Chuck Yourself]]'' (2005) * ''[[Underclass Hero (album)|Underclass Hero]]'' (2007) * ''[[All the Good Shit: 14 Solid Gold Hits 2000-2008]] '' (2009) * ''[[Screaming Bloody Murder]]'' (2011) == Поврзано == * [[Список на гитаристи]] ==Наводи== {{наводи|colwidth=30em|refs= <ref name="okmetcalfe">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.okmagazine.com/2009/10/avril-lavigne-files-for-divorce/|title=Avril Lavigne Files Divorce|last=Metcalfe|first=Luisa|date=15 October 2009|work=OK! Magazine|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="askmen">{{наведени вести|title=Avril Lavigne engaged|url=http://www.askmen.com/celebs/entertainment-news/avril-lavigne/avril-lavigne-engaged.html|work=AskMen|date=28 June 2005|accessdate=28 March 2010}}</ref> <ref name="gothwedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|title=Avril Lavigne's goth wedding|work=Monstersandcritics.com|date=23 March 2007|accessdate=24 May 2010|archiveurl=https://archive.today/20120529015232/http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|archivedate=2012-05-29|url-status=live}}</ref> <ref name="sfgate">{{наведени вести |title=Avril Lavigne Weds |work=SFgate.com |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |last=Kessler |first=Vincent |date=17 July 2006 |accessdate=28 March 2010 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618170542/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |url-status=dead }}</ref> <ref name="peoplewedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|title=Avril Lavigne Marries Deryck Whibley|date=15 July 2006|work=People (magazine)|accessdate=1 June 2010|archive-date=2011-08-18|archive-url=https://www.webcitation.org/612TYomOP?url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="peoplemazur">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,20305433,00.html|title=Avril Lavigne and Deryck Whibley Separate|last=Mazur|first=Kevin|date=17 September 2009|work=People|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="divorce">{{наведени вести |title =Avril Lavigne's Divorce Approved, Free to Get More Brody Jenner Tattoos|work=[[E!Online]]|date=17 November 2010|last=Garvey|first=Marianne|url=http://au.eonline.com/uberblog/b211858_avril_lavignes_divorce_approved_free.html|accessdate=17 November 2010}}</ref> <!--додавајте наводи над оваа линија--> }} ==Надворешни врски== *[http://www.sum41.com/ Sum 41] Официјалната станица на бендот на Дерик Вабли *{{IMDb name|0924126}} *[http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 Fender Artist] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110629003232/http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 |date=2011-06-29 }} Deryck's Fender Artist Profile *[http://www.squierguitars.com/products/search.php?partno=0301000505 Squier Guitars] Deryck's Signature Telecaster {{Аврил Лавињ}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Вабли}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Пејачи]] [[Категорија:Sum 41]] [[Категорија:Аврил Лавињ]] [[Категорија:Родени во 1980 година]] 9swul7ef3w0w1107f5qw3loinbignkm 5533991 5533990 2026-04-03T19:12:36Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Дерик Вабли]] на [[Дерик Вибли]] 5533990 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Deryck Whibley Дерик Вабли |Nationality = [[flagicon|Канада]] |Img = Sum41 Deryck Whibley.jpg |Background = solo_singer |Birth_name = Дерик Џејсон Вабли<ref name=ASCAP /> |Alias = Бизи Д, Ганер |Born = {{birth date and age|1981|03|21}}<br/>[[Скарборуг, Онтарио|Скарборуг]], [[Онтарио]], [[Канада]] |Origin = [[Ајакс, Онтарио]], Канада |Genre = [[Панк рок]], [[мелодик хардкор]], [[скејт панк]], [[поп панк]], [[алтернативен метал]], [[алтернативен рок]], [[рапкор]] |Occupation = [[Музика|Музичар]], [[текстописец]], [[Продуцент]], [[глумец|актер]] |Years_active = 1996&ndash;сега |Instrument = [[Пеење|Вокали]], [[гитара]], [[Клавијатурен инструмент|Клавијатура]], [[Бас гитара|бас]], [[клавир|пијано]], [[тапани]], [[Мелотрон]] |Associated_acts = [[Sum 41]], [[Томи Ли]], [[Иги Поп]], [[Treble Charger]], [[The Operation M.D.]], [[Аврил Лавињ]] |Label = [[Island Records|Island]], [[Aquarius Records (издавачка куќа)|Aquarius]] | Notable_instruments = [[Squier Telecaster|Squier Signature Telecaster Model]] }} '''Дерик Џејсон Вабли'''<ref name=ASCAP>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |title=ASCAP: American Society of Composers, Authors and Publishers |accessdate=2011-04-02 |archive-date=2009-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110173109/http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |url-status=dead }}</ref> ([[англиски јазик|англ.]] ''Deryck Jason Whibley'' роден 21 март 1980) — [[Канада|канадски]] [[музика|музичар]] и [[продуцент]], кој е најдобро познат по неговата работа како [[гитара|гитарист]], [[главен вокал]], [[текстописец]] и член на [[рок музика|рок]]-групата [[Sum 41]]. ==Личен живот== ===Брак со Аврил Лавињ=== [[Податотека:Avril Lavigne in Hongkong Press cropped.jpg|thumb|right|Поранешната жена на Вабли, [[Аврил Лавињ]].]] Вабли и [[Канада|канадската]] [[пеење|пејачка]]/[[текстописец]] [[Аврил Лавињ]], почнале да излегуваат уште откако таа имала 19 години, а се познавале 17 години.<ref name="okmetcalfe"/> Само неколку недели пред да се запознаат, Лавињ кажала дека има проблем со запознавањето на момчиња, бидејќи нејзините телохранители ги плашеле. Во јуни 2005, Вабли ја изненадил Лавињ со патување во [[Венеција]], каде тие се возеле со гондола и на 27 јуни, тој ја запросил.<ref name="askmen"/> Таа веднаш сакала да има „рокенрол, готска свадба“, но признала дека се двоумела дали треба да ја одржи вистинската традиција. „Јас сонував за мојата венчавка уште откако бев малечко девојче. Морам да го носам белиот фустан.... Луѓето мислеа дека ќе носам црн венчален фустан, а јас така и ќе се облечев. Но во истото време, јас мислев и на свадбените слики и сакав тие да бидат убави. Не сакав 20 години подоцна да мислам, 'Зошто ја носев мојата коса така?“<ref name="gothwedding"/> Венчавката била одржана на 15 јули 2006. Околу 110 гости се појавиле на свадбата, која била одржава во приватна зграда во [[Монтесито, Калифорнија|Монтесито]], Калифорнија.<ref name="sfgate"/> Песната „Iris“, од Гугу Долс била свирена за време на првиот танц на Лавињ и Вабли на венчавката.<ref name="peoplewedding"/> Седум месеци откако се венчали, Лавињ рекла дека таа е „најдоброто нешто што му се случило нему“ и кажала дека му помогнала на Вабли да се оттргне од [[дрога]]та откако почнале да излегуваат заедно. „Тој не се дрогира. Отпорано се дрогираше, бидејќи зборуваше за тоа, но јас никогаш не би била со некој кој го правел тоа и тоа му го дадов на знаење уште откако почнавме да излегуваме заедно. Јас никогаш не сум земала кокаин во мојот живот и горда сум на тоа. 100 проценти сум против дрогата.“<ref name="gothwedding"/> Нивниот брак траел помалку од 3 години. На 17 септември 2009 година било изјавено дека Лавињ и Дабли се разделиле и дека документите за нивниот развод ќе пристигнат наскоро.<ref name="peoplemazur"/> На 9 октомври 2009 Лавињ ги пополнила документите за развод, кажувајќи, „Јас сум задоволна од нашето заедничко време и сум задоволна и за нашето сегашно пријателство.“<ref name="okmetcalfe"/> Разводот бил завршен на 16 ноември 2010 со официјално завршување на бракот.<ref name="divorce"/> ==Дискографија== ===Sum 41=== {{Поврзано|Дискографија на Sum 41}} * ''[[Half Hour of Power]]'' (2000) * ''[[All Killer No Filler]]'' (2001) * ''[[Does This Look Infected?]]'' (2002) * ''[[Does This Look Infected Too?]] (2003) * ''[[Chuck (албум)|Chuck]]'' (2004) * ''[[Go Chuck Yourself]]'' (2005) * ''[[Underclass Hero (album)|Underclass Hero]]'' (2007) * ''[[All the Good Shit: 14 Solid Gold Hits 2000-2008]] '' (2009) * ''[[Screaming Bloody Murder]]'' (2011) == Поврзано == * [[Список на гитаристи]] ==Наводи== {{наводи|colwidth=30em|refs= <ref name="okmetcalfe">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.okmagazine.com/2009/10/avril-lavigne-files-for-divorce/|title=Avril Lavigne Files Divorce|last=Metcalfe|first=Luisa|date=15 October 2009|work=OK! Magazine|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="askmen">{{наведени вести|title=Avril Lavigne engaged|url=http://www.askmen.com/celebs/entertainment-news/avril-lavigne/avril-lavigne-engaged.html|work=AskMen|date=28 June 2005|accessdate=28 March 2010}}</ref> <ref name="gothwedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|title=Avril Lavigne's goth wedding|work=Monstersandcritics.com|date=23 March 2007|accessdate=24 May 2010|archiveurl=https://archive.today/20120529015232/http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|archivedate=2012-05-29|url-status=live}}</ref> <ref name="sfgate">{{наведени вести |title=Avril Lavigne Weds |work=SFgate.com |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |last=Kessler |first=Vincent |date=17 July 2006 |accessdate=28 March 2010 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618170542/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |url-status=dead }}</ref> <ref name="peoplewedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|title=Avril Lavigne Marries Deryck Whibley|date=15 July 2006|work=People (magazine)|accessdate=1 June 2010|archive-date=2011-08-18|archive-url=https://www.webcitation.org/612TYomOP?url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="peoplemazur">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,20305433,00.html|title=Avril Lavigne and Deryck Whibley Separate|last=Mazur|first=Kevin|date=17 September 2009|work=People|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="divorce">{{наведени вести |title =Avril Lavigne's Divorce Approved, Free to Get More Brody Jenner Tattoos|work=[[E!Online]]|date=17 November 2010|last=Garvey|first=Marianne|url=http://au.eonline.com/uberblog/b211858_avril_lavignes_divorce_approved_free.html|accessdate=17 November 2010}}</ref> <!--додавајте наводи над оваа линија--> }} ==Надворешни врски== *[http://www.sum41.com/ Sum 41] Официјалната станица на бендот на Дерик Вабли *{{IMDb name|0924126}} *[http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 Fender Artist] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110629003232/http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 |date=2011-06-29 }} Deryck's Fender Artist Profile *[http://www.squierguitars.com/products/search.php?partno=0301000505 Squier Guitars] Deryck's Signature Telecaster {{Аврил Лавињ}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Вабли}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Пејачи]] [[Категорија:Sum 41]] [[Категорија:Аврил Лавињ]] [[Категорија:Родени во 1980 година]] 9swul7ef3w0w1107f5qw3loinbignkm 5533996 5533991 2026-04-03T19:15:02Z Andrew012p 85224 5533996 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Deryck Whibley Дерик Вабли |Nationality = [[flagicon|Канада]] |Img = Sum41 Deryck Whibley.jpg |Background = solo_singer |Birth_name = Дерик Џејсон Вибли<ref name=ASCAP /> |Alias = Бизи Д, Ганер |Born = {{birth date and age|1981|03|21}}<br/>[[Скарборуг, Онтарио|Скарборуг]], [[Онтарио]], [[Канада]] |Origin = [[Ајакс, Онтарио]], Канада |Genre = [[панк-рок]], [[мелодик-хардкор]], [[скејт-панк]], [[поп-панк]], [[алтернативен метал]], [[алтернативен рок]], [[рапкор]] |Occupation = [[Музика|Музичар]], [[текстописец]], [[Продуцент]], [[глумец]] |Years_active = 1996— |Instrument = [[Пеење|вокали]], [[гитара]], [[Клавијатурен инструмент|клавијатура]], [[Бас-гитара|бас]], [[клавир|пијано]], [[тапани]], [[мелотрон]] |Associated_acts = [[Sum 41]], [[Томи Ли]], [[Иги Поп]], [[Treble Charger]], [[The Operation M.D.]], [[Аврил Лавињ]] |Label = [[Island Records|Island]], [[Aquarius Records (издавачка куќа)|Aquarius]] | Notable_instruments = [[Squier Telecaster|Squier Signature Telecaster Model]] }} '''Дерик Џејсон Вибли'''<ref name=ASCAP>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |title=ASCAP: American Society of Composers, Authors and Publishers |accessdate=2011-04-02 |archive-date=2009-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110173109/http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |url-status=dead }}</ref> ([[англиски јазик|англ.]] ''Deryck Jason Whibley'' роден 21 март 1980) — [[Канада|канадски]] [[музика|музичар]] и [[продуцент]], кој е најдобро познат по неговата работа како [[гитара|гитарист]], [[главен вокал]], [[текстописец]] и член на [[рок музика|рок]]-групата [[Sum 41]]. ==Личен живот== ===Брак со Аврил Лавињ=== [[Податотека:Avril Lavigne in Hongkong Press cropped.jpg|thumb|right|Поранешната жена на Вибли, [[Аврил Лавињ]].]] Вибли и [[Канада|канадската]] [[пеење|пејачка]]/[[текстописец]] [[Аврил Лавињ]], почнале да излегуваат уште откако таа имала 19 години, а се познавале 17 години.<ref name="okmetcalfe"/> Само неколку недели пред да се запознаат, Лавињ кажала дека има проблем со запознавањето на момчиња, бидејќи нејзините телохранители ги плашеле. Во јуни 2005 г., Вибли ја изненадил Лавињ со патување во [[Венеција]], каде тие се возеле со гондола и на 27 јуни, тој ја запросил.<ref name="askmen"/> Таа веднаш сакала да има „рокенрол, готска свадба“, но признала дека се двоумела дали треба да ја одржи вистинската традиција. „Јас сонував за мојата венчавка уште откако бев малечко девојче. Морам да го носам белиот фустан.... Луѓето мислеа дека ќе носам црн венчален фустан, а јас така и ќе се облечев. Но во истото време, јас мислев и на свадбените слики и сакав тие да бидат убави. Не сакав 20 години подоцна да мислам, 'Зошто ја носев мојата коса така?“<ref name="gothwedding"/> Венчавката била одржана на 15 јули 2006 г. Околу 110 гости се појавиле на свадбата, која била одржава во приватна зграда во [[Монтесито, Калифорнија|Монтесито]], Калифорнија.<ref name="sfgate"/> Песната „Iris“, од Гугу Долс била свирена за време на првиот танц на Лавињ и Вибли на венчавката.<ref name="peoplewedding"/> Седум месеци откако се венчали, Лавињ рекла дека таа е „најдоброто нешто што му се случило нему“ и кажала дека му помогнала на Вибли да се оттргне од [[дрога]]та откако почнале да излегуваат заедно. „Тој не се дрогира. Отпорано се дрогираше, бидејќи зборуваше за тоа, но јас никогаш не би била со некој кој го правел тоа и тоа му го дадов на знаење уште откако почнавме да излегуваме заедно. Јас никогаш не сум земала кокаин во мојот живот и горда сум на тоа. 100 проценти сум против дрогата.“<ref name="gothwedding"/> Нивниот брак траел помалку од 3 години. На 17 септември 2009 година било изјавено дека Лавињ и Дабли се разделиле и дека документите за нивниот развод ќе пристигнат наскоро.<ref name="peoplemazur"/> На 9 октомври 2009 г., Лавињ ги пополнила документите за развод, кажувајќи, „Јас сум задоволна од нашето заедничко време и сум задоволна и за нашето сегашно пријателство.“<ref name="okmetcalfe"/> Разводот бил завршен на 16 ноември 2010 г. со официјално завршување на бракот.<ref name="divorce"/> ==Дискографија== ===Sum 41=== {{Поврзано|Дискографија на Sum 41}} * ''[[Half Hour of Power]]'' (2000) * ''[[All Killer No Filler]]'' (2001) * ''[[Does This Look Infected?]]'' (2002) * ''[[Does This Look Infected Too?]] (2003) * ''[[Chuck (албум)|Chuck]]'' (2004) * ''[[Go Chuck Yourself]]'' (2005) * ''[[Underclass Hero (album)|Underclass Hero]]'' (2007) * ''[[All the Good Shit: 14 Solid Gold Hits 2000-2008]] '' (2009) * ''[[Screaming Bloody Murder]]'' (2011) == Поврзано == * [[Список на гитаристи]] ==Наводи== {{наводи|colwidth=30em|refs= <ref name="okmetcalfe">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.okmagazine.com/2009/10/avril-lavigne-files-for-divorce/|title=Avril Lavigne Files Divorce|last=Metcalfe|first=Luisa|date=15 October 2009|work=OK! Magazine|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="askmen">{{наведени вести|title=Avril Lavigne engaged|url=http://www.askmen.com/celebs/entertainment-news/avril-lavigne/avril-lavigne-engaged.html|work=AskMen|date=28 June 2005|accessdate=28 March 2010}}</ref> <ref name="gothwedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|title=Avril Lavigne's goth wedding|work=Monstersandcritics.com|date=23 March 2007|accessdate=24 May 2010|archiveurl=https://archive.today/20120529015232/http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|archivedate=2012-05-29|url-status=live}}</ref> <ref name="sfgate">{{наведени вести |title=Avril Lavigne Weds |work=SFgate.com |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |last=Kessler |first=Vincent |date=17 July 2006 |accessdate=28 March 2010 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618170542/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |url-status=dead }}</ref> <ref name="peoplewedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|title=Avril Lavigne Marries Deryck Whibley|date=15 July 2006|work=People (magazine)|accessdate=1 June 2010|archive-date=2011-08-18|archive-url=https://www.webcitation.org/612TYomOP?url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="peoplemazur">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,20305433,00.html|title=Avril Lavigne and Deryck Whibley Separate|last=Mazur|first=Kevin|date=17 September 2009|work=People|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="divorce">{{наведени вести |title =Avril Lavigne's Divorce Approved, Free to Get More Brody Jenner Tattoos|work=[[E!Online]]|date=17 November 2010|last=Garvey|first=Marianne|url=http://au.eonline.com/uberblog/b211858_avril_lavignes_divorce_approved_free.html|accessdate=17 November 2010}}</ref> <!--додавајте наводи над оваа линија--> }} ==Надворешни врски== *[http://www.sum41.com/ Sum 41] Официјалната станица на бендот на Дерик Вабли *{{IMDb name|0924126}} *[http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 Fender Artist] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110629003232/http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 |date=2011-06-29 }} Deryck's Fender Artist Profile *[http://www.squierguitars.com/products/search.php?partno=0301000505 Squier Guitars] Deryck's Signature Telecaster {{Аврил Лавињ}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Вабли}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Пејачи]] [[Категорија:Sum 41]] [[Категорија:Аврил Лавињ]] [[Категорија:Родени во 1980 година]] 37xgx07lrxic3t5e0mk3q8p2xctyg47 5533997 5533996 2026-04-03T19:16:26Z Andrew012p 85224 5533997 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Deryck Whibley Дерик Вабли |Nationality = [[flagicon|Канада]] |Img = Sum41 Deryck Whibley.jpg |Background = solo_singer |Birth_name = Дерик Џејсон Вибли<ref name=ASCAP /> |Alias = Бизи Д, Ганер |Born = {{birth date and age|1981|03|21}}<br/>[[Скарборуг, Онтарио|Скарборуг]], [[Онтарио]], [[Канада]] |Origin = [[Ајакс, Онтарио]], Канада |Genre = [[панк-рок]], [[мелодик-хардкор]], [[скејт-панк]], [[поп-панк]], [[алтернативен метал]], [[алтернативен рок]], [[рапкор]] |Occupation = [[Музика|Музичар]], [[текстописец]], [[Продуцент]], [[глумец]] |Years_active = 1996— |Instrument = [[Пеење|вокали]], [[гитара]], [[Клавијатурен инструмент|клавијатура]], [[Бас-гитара|бас]], [[клавир|пијано]], [[тапани]], [[мелотрон]] |Associated_acts = [[Sum 41]], [[Томи Ли]], [[Иги Поп]], [[Treble Charger]], [[The Operation M.D.]], [[Аврил Лавињ]] |Label = [[Island Records|Island]], [[Aquarius Records (издавачка куќа)|Aquarius]] | Notable_instruments = [[Squier Telecaster|Squier Signature Telecaster Model]] }} '''Дерик Џејсон Вибли'''<ref name=ASCAP>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |title=ASCAP: American Society of Composers, Authors and Publishers |accessdate=2011-04-02 |archive-date=2009-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110173109/http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |url-status=dead }}</ref> ([[англиски јазик|англ.]] ''Deryck Jason Whibley;'' р. 21 март 1980 г.) — [[Канада|канадски]] [[музика|музичар]] и [[продуцент]], кој е најдобро познат по неговата работа како [[гитара|гитарист]], [[главен вокал]], [[текстописец]] и член на [[рок музика|рок]]-групата [[Sum 41]]. ==Личен живот== ===Брак со Аврил Лавињ=== [[Податотека:Avril Lavigne in Hongkong Press cropped.jpg|thumb|right|Поранешната жена на Вибли, [[Аврил Лавињ]].]] Вибли и [[Канада|канадската]] [[пеење|пејачка]]/[[текстописец]] [[Аврил Лавињ]], почнале да излегуваат уште откако таа имала 19 години, а се познавале 17 години.<ref name="okmetcalfe"/> Само неколку недели пред да се запознаат, Лавињ кажала дека има проблем со запознавањето на момчиња, бидејќи нејзините телохранители ги плашеле. Во јуни 2005 г., Вибли ја изненадил Лавињ со патување во [[Венеција]], каде тие се возеле со гондола и на 27 јуни, тој ја запросил.<ref name="askmen"/> Таа веднаш сакала да има „рокенрол, готска свадба“, но признала дека се двоумела дали треба да ја одржи вистинската традиција. „Јас сонував за мојата венчавка уште откако бев малечко девојче. Морам да го носам белиот фустан.... Луѓето мислеа дека ќе носам црн венчален фустан, а јас така и ќе се облечев. Но во истото време, јас мислев и на свадбените слики и сакав тие да бидат убави. Не сакав 20 години подоцна да мислам, 'Зошто ја носев мојата коса така?“<ref name="gothwedding"/> Венчавката била одржана на 15 јули 2006 г. Околу 110 гости се појавиле на свадбата, која била одржава во приватна зграда во [[Монтесито, Калифорнија|Монтесито]], Калифорнија.<ref name="sfgate"/> Песната „Iris“, од Гугу Долс била свирена за време на првиот танц на Лавињ и Вибли на венчавката.<ref name="peoplewedding"/> Седум месеци откако се венчали, Лавињ рекла дека таа е „најдоброто нешто што му се случило нему“ и кажала дека му помогнала на Вибли да се оттргне од [[дрога]]та откако почнале да излегуваат заедно. „Тој не се дрогира. Отпорано се дрогираше, бидејќи зборуваше за тоа, но јас никогаш не би била со некој кој го правел тоа и тоа му го дадов на знаење уште откако почнавме да излегуваме заедно. Јас никогаш не сум земала кокаин во мојот живот и горда сум на тоа. 100 проценти сум против дрогата.“<ref name="gothwedding"/> Нивниот брак траел помалку од 3 години. На 17 септември 2009 година било изјавено дека Лавињ и Дабли се разделиле и дека документите за нивниот развод ќе пристигнат наскоро.<ref name="peoplemazur"/> На 9 октомври 2009 г., Лавињ ги пополнила документите за развод, кажувајќи, „Јас сум задоволна од нашето заедничко време и сум задоволна и за нашето сегашно пријателство.“<ref name="okmetcalfe"/> Разводот бил завршен на 16 ноември 2010 г. со официјално завршување на бракот.<ref name="divorce"/> ==Дискографија== ===Sum 41=== {{Поврзано|Дискографија на Sum 41}} * ''[[Half Hour of Power]]'' (2000) * ''[[All Killer No Filler]]'' (2001) * ''[[Does This Look Infected?]]'' (2002) * ''[[Does This Look Infected Too?]] (2003) * ''[[Chuck (албум)|Chuck]]'' (2004) * ''[[Go Chuck Yourself]]'' (2005) * ''[[Underclass Hero (album)|Underclass Hero]]'' (2007) * ''[[All the Good Shit: 14 Solid Gold Hits 2000-2008]] '' (2009) * ''[[Screaming Bloody Murder]]'' (2011) == Поврзано == * [[Список на гитаристи]] ==Наводи== {{наводи|colwidth=30em|refs= <ref name="okmetcalfe">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.okmagazine.com/2009/10/avril-lavigne-files-for-divorce/|title=Avril Lavigne Files Divorce|last=Metcalfe|first=Luisa|date=15 October 2009|work=OK! Magazine|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="askmen">{{наведени вести|title=Avril Lavigne engaged|url=http://www.askmen.com/celebs/entertainment-news/avril-lavigne/avril-lavigne-engaged.html|work=AskMen|date=28 June 2005|accessdate=28 March 2010}}</ref> <ref name="gothwedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|title=Avril Lavigne's goth wedding|work=Monstersandcritics.com|date=23 March 2007|accessdate=24 May 2010|archiveurl=https://archive.today/20120529015232/http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|archivedate=2012-05-29|url-status=live}}</ref> <ref name="sfgate">{{наведени вести |title=Avril Lavigne Weds |work=SFgate.com |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |last=Kessler |first=Vincent |date=17 July 2006 |accessdate=28 March 2010 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618170542/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |url-status=dead }}</ref> <ref name="peoplewedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|title=Avril Lavigne Marries Deryck Whibley|date=15 July 2006|work=People (magazine)|accessdate=1 June 2010|archive-date=2011-08-18|archive-url=https://www.webcitation.org/612TYomOP?url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="peoplemazur">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,20305433,00.html|title=Avril Lavigne and Deryck Whibley Separate|last=Mazur|first=Kevin|date=17 September 2009|work=People|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="divorce">{{наведени вести |title =Avril Lavigne's Divorce Approved, Free to Get More Brody Jenner Tattoos|work=[[E!Online]]|date=17 November 2010|last=Garvey|first=Marianne|url=http://au.eonline.com/uberblog/b211858_avril_lavignes_divorce_approved_free.html|accessdate=17 November 2010}}</ref> <!--додавајте наводи над оваа линија--> }} ==Надворешни врски== *[http://www.sum41.com/ Sum 41] Официјалната станица на бендот на Дерик Вабли *{{IMDb name|0924126}} *[http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 Fender Artist] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110629003232/http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 |date=2011-06-29 }} Deryck's Fender Artist Profile *[http://www.squierguitars.com/products/search.php?partno=0301000505 Squier Guitars] Deryck's Signature Telecaster {{Аврил Лавињ}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Вабли}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Пејачи]] [[Категорија:Sum 41]] [[Категорија:Аврил Лавињ]] [[Категорија:Родени во 1980 година]] 81h8anul9aj2hnz2evvqdsgl3qwv9qa 5533998 5533997 2026-04-03T19:17:02Z Andrew012p 85224 5533998 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |Name = Дерик Вибли |Nationality = [[flagicon|Канада]] |Img = Sum41 Deryck Whibley.jpg |Background = solo_singer |Birth_name = Дерик Џејсон Вибли<ref name=ASCAP /> |Alias = Бизи Д, Ганер |Born = {{birth date and age|1981|03|21}}<br/>[[Скарборуг, Онтарио|Скарборуг]], [[Онтарио]], [[Канада]] |Origin = [[Ајакс, Онтарио]], Канада |Genre = [[панк-рок]], [[мелодик-хардкор]], [[скејт-панк]], [[поп-панк]], [[алтернативен метал]], [[алтернативен рок]], [[рапкор]] |Occupation = [[Музика|Музичар]], [[текстописец]], [[Продуцент]], [[глумец]] |Years_active = 1996— |Instrument = [[Пеење|вокали]], [[гитара]], [[Клавијатурен инструмент|клавијатура]], [[Бас-гитара|бас]], [[клавир|пијано]], [[тапани]], [[мелотрон]] |Associated_acts = [[Sum 41]], [[Томи Ли]], [[Иги Поп]], [[Treble Charger]], [[The Operation M.D.]], [[Аврил Лавињ]] |Label = [[Island Records|Island]], [[Aquarius Records (издавачка куќа)|Aquarius]] | Notable_instruments = [[Squier Telecaster|Squier Signature Telecaster Model]] }} '''Дерик Џејсон Вибли'''<ref name=ASCAP>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |title=ASCAP: American Society of Composers, Authors and Publishers |accessdate=2011-04-02 |archive-date=2009-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090110173109/http://www.ascap.com/ace/search.cfm?requesttimeout=300&mode=results&searchstr=1613063&search_in=c&search_type=exact&search_det=t,s,w,p,b,v&results_pp=20&start=1 |url-status=dead }}</ref> ([[англиски јазик|англ.]] ''Deryck Jason Whibley;'' р. 21 март 1980 г.) — [[Канада|канадски]] [[музика|музичар]] и [[продуцент]], кој е најдобро познат по неговата работа како [[гитара|гитарист]], [[главен вокал]], [[текстописец]] и член на [[рок музика|рок]]-групата [[Sum 41]]. ==Личен живот== ===Брак со Аврил Лавињ=== [[Податотека:Avril Lavigne in Hongkong Press cropped.jpg|thumb|right|Поранешната жена на Вибли, [[Аврил Лавињ]].]] Вибли и [[Канада|канадската]] [[пеење|пејачка]]/[[текстописец]] [[Аврил Лавињ]], почнале да излегуваат уште откако таа имала 19 години, а се познавале 17 години.<ref name="okmetcalfe"/> Само неколку недели пред да се запознаат, Лавињ кажала дека има проблем со запознавањето на момчиња, бидејќи нејзините телохранители ги плашеле. Во јуни 2005 г., Вибли ја изненадил Лавињ со патување во [[Венеција]], каде тие се возеле со гондола и на 27 јуни, тој ја запросил.<ref name="askmen"/> Таа веднаш сакала да има „рокенрол, готска свадба“, но признала дека се двоумела дали треба да ја одржи вистинската традиција. „Јас сонував за мојата венчавка уште откако бев малечко девојче. Морам да го носам белиот фустан.... Луѓето мислеа дека ќе носам црн венчален фустан, а јас така и ќе се облечев. Но во истото време, јас мислев и на свадбените слики и сакав тие да бидат убави. Не сакав 20 години подоцна да мислам, 'Зошто ја носев мојата коса така?“<ref name="gothwedding"/> Венчавката била одржана на 15 јули 2006 г. Околу 110 гости се појавиле на свадбата, која била одржава во приватна зграда во [[Монтесито, Калифорнија|Монтесито]], Калифорнија.<ref name="sfgate"/> Песната „Iris“, од Гугу Долс била свирена за време на првиот танц на Лавињ и Вибли на венчавката.<ref name="peoplewedding"/> Седум месеци откако се венчали, Лавињ рекла дека таа е „најдоброто нешто што му се случило нему“ и кажала дека му помогнала на Вибли да се оттргне од [[дрога]]та откако почнале да излегуваат заедно. „Тој не се дрогира. Отпорано се дрогираше, бидејќи зборуваше за тоа, но јас никогаш не би била со некој кој го правел тоа и тоа му го дадов на знаење уште откако почнавме да излегуваме заедно. Јас никогаш не сум земала кокаин во мојот живот и горда сум на тоа. 100 проценти сум против дрогата.“<ref name="gothwedding"/> Нивниот брак траел помалку од 3 години. На 17 септември 2009 година било изјавено дека Лавињ и Дабли се разделиле и дека документите за нивниот развод ќе пристигнат наскоро.<ref name="peoplemazur"/> На 9 октомври 2009 г., Лавињ ги пополнила документите за развод, кажувајќи, „Јас сум задоволна од нашето заедничко време и сум задоволна и за нашето сегашно пријателство.“<ref name="okmetcalfe"/> Разводот бил завршен на 16 ноември 2010 г. со официјално завршување на бракот.<ref name="divorce"/> ==Дискографија== ===Sum 41=== {{Поврзано|Дискографија на Sum 41}} * ''[[Half Hour of Power]]'' (2000) * ''[[All Killer No Filler]]'' (2001) * ''[[Does This Look Infected?]]'' (2002) * ''[[Does This Look Infected Too?]] (2003) * ''[[Chuck (албум)|Chuck]]'' (2004) * ''[[Go Chuck Yourself]]'' (2005) * ''[[Underclass Hero (album)|Underclass Hero]]'' (2007) * ''[[All the Good Shit: 14 Solid Gold Hits 2000-2008]] '' (2009) * ''[[Screaming Bloody Murder]]'' (2011) == Поврзано == * [[Список на гитаристи]] ==Наводи== {{наводи|colwidth=30em|refs= <ref name="okmetcalfe">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.okmagazine.com/2009/10/avril-lavigne-files-for-divorce/|title=Avril Lavigne Files Divorce|last=Metcalfe|first=Luisa|date=15 October 2009|work=OK! Magazine|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="askmen">{{наведени вести|title=Avril Lavigne engaged|url=http://www.askmen.com/celebs/entertainment-news/avril-lavigne/avril-lavigne-engaged.html|work=AskMen|date=28 June 2005|accessdate=28 March 2010}}</ref> <ref name="gothwedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|title=Avril Lavigne's goth wedding|work=Monstersandcritics.com|date=23 March 2007|accessdate=24 May 2010|archiveurl=https://archive.today/20120529015232/http://www.monstersandcritics.com/people/news/article_1281886.php/Avril_Lavigne_s_goth_wedding|archivedate=2012-05-29|url-status=live}}</ref> <ref name="sfgate">{{наведени вести |title=Avril Lavigne Weds |work=SFgate.com |url=http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |last=Kessler |first=Vincent |date=17 July 2006 |accessdate=28 March 2010 |archive-date=2009-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090618170542/http://www.sfgate.com/cgi-bin/blogs/dailydish/detail?blogid=7&entry_id=7160 |url-status=dead }}</ref> <ref name="peoplewedding">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|title=Avril Lavigne Marries Deryck Whibley|date=15 July 2006|work=People (magazine)|accessdate=1 June 2010|archive-date=2011-08-18|archive-url=https://www.webcitation.org/612TYomOP?url=http://www.people.com/people/article/0,,1214386,00.html|url-status=dead}}</ref><ref name="peoplemazur">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/article/0,,20305433,00.html|title=Avril Lavigne and Deryck Whibley Separate|last=Mazur|first=Kevin|date=17 September 2009|work=People|accessdate=6 April 2010}}</ref> <ref name="divorce">{{наведени вести |title =Avril Lavigne's Divorce Approved, Free to Get More Brody Jenner Tattoos|work=[[E!Online]]|date=17 November 2010|last=Garvey|first=Marianne|url=http://au.eonline.com/uberblog/b211858_avril_lavignes_divorce_approved_free.html|accessdate=17 November 2010}}</ref> <!--додавајте наводи над оваа линија--> }} ==Надворешни врски== *[http://www.sum41.com/ Sum 41] Официјалната станица на бендот на Дерик Вабли *{{IMDb name|0924126}} *[http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 Fender Artist] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110629003232/http://www.fender.com/artists/artist.php?id=61 |date=2011-06-29 }} Deryck's Fender Artist Profile *[http://www.squierguitars.com/products/search.php?partno=0301000505 Squier Guitars] Deryck's Signature Telecaster {{Аврил Лавињ}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Вабли}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Пејачи]] [[Категорија:Sum 41]] [[Категорија:Аврил Лавињ]] [[Категорија:Родени во 1980 година]] ds9qkp6n860x5jhnl1ttpo93py51wbj 1 756659 5533993 1954615 2026-04-03T19:12:37Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Разговор:Дерик Вабли]] на [[Разговор:Дерик Вибли]] 1954615 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 779021 5534156 5140224 2026-04-04T05:58:47Z Bjankuloski06 332 /* Видови членови кај операциите */ 5534156 wikitext text/x-wiki '''Член''' е [[математички израз]] кој може да образува посебен дел од една равенка, низа или друг поголем израз. ==Дефиниција== Во [[елементарна математика|елементарната математика]], членот може да биде поединечен [[број]] или [[променлива]], или пак [[производ]] од неколку броја или променливи, одделен од другите членови со знаците + или −. На пример, во :3 + 4''x'' + 5yzw'' 3, 4''x'' и 5''yzw'' се членови. друг пример би бил 3x+4x-2x :што се членови поврзани со горенаведениот пример Во контекст на [[полином]]ите, „член“ понекогаш значи [[моном]] со [[коефициент]]: to 'collect like terms' in a polynomial is the basic [[математичка операција|операција]] of making it a [[линеарна комбинација]] на засебни мономи. Една [[низа (математика)|низа]] честопати се претставува како [[збир]] од нејзините членови. Но во општа математичка смисла, поимот „член“ не е ограничен на собирање. Поединечните чинители во еден израз што претставува производ се членови на [[множење]]то. ==Видови членови кај операциите== ; [[собирање]]: [[собирок|собироци]] ; [[одземање]]: [[намаленик]] и [[намалител]] ; [[множење]]: [[множител]] и [[множеник]] (чинители). ; [[делење]] и [[Дропка|дропки]]: горниот член е [[броител]] ([[деленик]]), а долнот е [[именител]] (делител). == Поврзано == * [[Израз (математика)]] * [[Математичка операција]] ==Наводи== *{{наведена книга | first=Steven | last=Schwartzman | title=The words of mathematics: An etymological dictionary of mathematical terms used in English | pages=219 | publisher=The Mathematical Association of America | year=1994 | isbn=0-88385-511-9}} [[Категорија:Елементарна математика]] k43bbx5yi2ob72m46sfqdrj2n6cobll 0 779038 5534150 5246403 2026-04-04T05:53:02Z Bjankuloski06 332 5534150 wikitext text/x-wiki '''Член''' или '''член''' — некоја единица или предмет од каквишто се состои едно [[множество]]. == Множества == Ако запишеме ''A''&nbsp;=&nbsp;{1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;4&nbsp;}, ова значи дека членовите на множеството ''A'' се броевите 1, 2, 3 и&nbsp;4. Множествата од членови на ''A'', на пр. {1,&nbsp;2} се [[подмножество|подмножества]] на&nbsp;''A''. Самите множества можат да бидат членови. На пример, имаме множество ''B''&nbsp;=&nbsp;{1,&nbsp;2,&nbsp;{3,&nbsp;4}<nowiki>}</nowiki>. Членовите на ''B'' ''не'' се 1, 2, 3 и &nbsp;4, туку ''B'' има само три члена: 1, 2 и множеството {3,&nbsp;4}. Елемент на едно множество може да биде било што. На пример, ''C''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;црвена,&nbsp;зелена,&nbsp;сина&nbsp;} е множеството чиишто членови се боите црвена, зелена и сина. Множеството без ниеден член се нарекува [[празно множество]] (се запишува со „{}“ или „<math>\varnothing</math>“).<ref>{{наведена книга|last=Андреевски|first=Венцислав П.|title=Прирачник за математички поими и формули|publisher=Винсент графика|location=Скопје|date=2007|pages=24|chapter=1. Членови на теоријата за множества|isbn=978-9989-2474-4-6}}</ref> == Запишување и терминологија == [[Релација (математика)|Релацијата]] „е член на“ се нарекува и '''членство во множество''' и се означува со симболот &nbsp;∈. Запишувајќи вака: :<math>x \in A \, </math> велиме дека „''x'' е член на&nbsp;''A''“. Истоветни изрази се: „''x'' е член на&nbsp;''A''“, „''x'' припаѓа на&nbsp;''A''“, „<math>x</math> е во&nbsp;''A''“ и „''x'' лежи во&nbsp;''A''“. Во употреба се и изразите „''A'' го содржи ''x''“ и „''A'' го вклучува ''x''“, но некои автори ги користат со значење „''x'' е [[подмножество]] на&nbsp;''A''“.<ref>{{наведена книга |author = Eric Schechter |title= Handbook of Analysis and Its Foundations |publisher= Academic Press |year= 1997|isbn= 0-12-622760-8 }} стр. 12</ref> [[Наредба (информатика)|Наредбата]] за овој симбол во [[означувачки јазик|означувачкиот јазик]] [[LaTeX]] е „\in“. [[Негација]]та на членството во едно множество се означува со&nbsp;∉. == Кардиналност кај множествата == {{Главна|Кардиналност}} [[Податотека:SubsetVsElement.svg|мини|Разлики помеѓу подмножества и Членови на множества. Дел од серијалот теорија на множества.]] Бројот на Членови во дадено множество е својство наречено [[кардиналност]] (неформално речено, големина на множеството). Во горенаведениве примери, кардиналноста на множеството&nbsp;''A'' изнесува 4, додека кардиналноста на множеството ''B'' и множеството ''C'' изнесува&nbsp;3. [[Бесконечно множество]] е множество со бесконечен број на Членови, додека конечното множество има извесен (конечен) број на Членови. Горенаведените множества се примери за конечни множества. Пример за бесконечно множество е множеството на [[природен број|природни броеви]], '''N'''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;4,&nbsp;...}. == Примери == Земајќи ги гореопределените множества: *2 ∈ ''A'' *{3,4} ∈ ''B'' *{3,4} е член на ''B'' *жолта ∉ ''C'' *Кардиналноста на ''D''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;2,&nbsp;4,&nbsp;&nbsp;8,&nbsp;10,&nbsp;12&nbsp;} е конечна и еднаква на&nbsp;5. *Кардиналноста на ''P''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;5,&nbsp;7,&nbsp;11,&nbsp;13,&nbsp;...} ([[прост број|простите броеви]]) е бесконечна, како што докажал [[Евклид]]. == Наводи == {{наводи}} * Paul R. Halmos 1960, ''Naive Set Theory'', Springer-Verlag, NY, ISBN 0-387-90092-6. * Patrick Suppes 1960, 1972, ''Axiomatic Set Theory'', Dover Publications, Inc. NY, ISBN 0-486-61630-4. {{логика}} [[Категорија:Теорија на множествата]] [[ru:Множество#Элемент множества]] j31da1vfzgvnub4fg91c8oaxqxzbt2i 5534151 5534150 2026-04-04T05:53:25Z Bjankuloski06 332 5534151 wikitext text/x-wiki '''Член''' или '''елемент''' — некоја единица или предмет од каквишто се состои едно [[множество]]. == Множества == Ако запишеме ''A''&nbsp;=&nbsp;{1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;4&nbsp;}, ова значи дека членовите на множеството ''A'' се броевите 1, 2, 3 и&nbsp;4. Множествата од членови на ''A'', на пр. {1,&nbsp;2} се [[подмножество|подмножества]] на&nbsp;''A''. Самите множества можат да бидат членови. На пример, имаме множество ''B''&nbsp;=&nbsp;{1,&nbsp;2,&nbsp;{3,&nbsp;4}<nowiki>}</nowiki>. Членовите на ''B'' ''не'' се 1, 2, 3 и &nbsp;4, туку ''B'' има само три члена: 1, 2 и множеството {3,&nbsp;4}. Елемент на едно множество може да биде било што. На пример, ''C''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;црвена,&nbsp;зелена,&nbsp;сина&nbsp;} е множеството чиишто членови се боите црвена, зелена и сина. Множеството без ниеден член се нарекува [[празно множество]] (се запишува со „{}“ или „<math>\varnothing</math>“).<ref>{{наведена книга|last=Андреевски|first=Венцислав П.|title=Прирачник за математички поими и формули|publisher=Винсент графика|location=Скопје|date=2007|pages=24|chapter=1. Членови на теоријата за множества|isbn=978-9989-2474-4-6}}</ref> == Запишување и терминологија == [[Релација (математика)|Релацијата]] „е член на“ се нарекува и '''членство во множество''' и се означува со симболот &nbsp;∈. Запишувајќи вака: :<math>x \in A \, </math> велиме дека „''x'' е член на&nbsp;''A''“. Истоветни изрази се: „''x'' е член на&nbsp;''A''“, „''x'' припаѓа на&nbsp;''A''“, „<math>x</math> е во&nbsp;''A''“ и „''x'' лежи во&nbsp;''A''“. Во употреба се и изразите „''A'' го содржи ''x''“ и „''A'' го вклучува ''x''“, но некои автори ги користат со значење „''x'' е [[подмножество]] на&nbsp;''A''“.<ref>{{наведена книга |author = Eric Schechter |title= Handbook of Analysis and Its Foundations |publisher= Academic Press |year= 1997|isbn= 0-12-622760-8 }} стр. 12</ref> [[Наредба (информатика)|Наредбата]] за овој симбол во [[означувачки јазик|означувачкиот јазик]] [[LaTeX]] е „\in“. [[Негација]]та на членството во едно множество се означува со&nbsp;∉. == Кардиналност кај множествата == {{Главна|Кардиналност}} [[Податотека:SubsetVsElement.svg|мини|Разлики помеѓу подмножества и Членови на множества. Дел од серијалот теорија на множества.]] Бројот на Членови во дадено множество е својство наречено [[кардиналност]] (неформално речено, големина на множеството). Во горенаведениве примери, кардиналноста на множеството&nbsp;''A'' изнесува 4, додека кардиналноста на множеството ''B'' и множеството ''C'' изнесува&nbsp;3. [[Бесконечно множество]] е множество со бесконечен број на Членови, додека конечното множество има извесен (конечен) број на Членови. Горенаведените множества се примери за конечни множества. Пример за бесконечно множество е множеството на [[природен број|природни броеви]], '''N'''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;4,&nbsp;...}. == Примери == Земајќи ги гореопределените множества: *2 ∈ ''A'' *{3,4} ∈ ''B'' *{3,4} е член на ''B'' *жолта ∉ ''C'' *Кардиналноста на ''D''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;2,&nbsp;4,&nbsp;&nbsp;8,&nbsp;10,&nbsp;12&nbsp;} е конечна и еднаква на&nbsp;5. *Кардиналноста на ''P''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;5,&nbsp;7,&nbsp;11,&nbsp;13,&nbsp;...} ([[прост број|простите броеви]]) е бесконечна, како што докажал [[Евклид]]. == Наводи == {{наводи}} * Paul R. Halmos 1960, ''Naive Set Theory'', Springer-Verlag, NY, ISBN 0-387-90092-6. * Patrick Suppes 1960, 1972, ''Axiomatic Set Theory'', Dover Publications, Inc. NY, ISBN 0-486-61630-4. {{логика}} [[Категорија:Теорија на множествата]] [[ru:Множество#Элемент множества]] rd4juhe20bf0vznqaaqm42c7pyw1yby 5534152 5534151 2026-04-04T05:55:07Z Bjankuloski06 332 5534152 wikitext text/x-wiki '''Член''' или '''елемент''' — некоја единица или предмет од какви што се состои едно [[множество]]. == Множества == Ако запишеме ''A''&nbsp;=&nbsp;{1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;4&nbsp;}, ова значи дека членовите на множеството ''A'' се броевите 1, 2, 3 и&nbsp;4. Множествата од членови на ''A'', на пр. {1,&nbsp;2} се [[подмножество|подмножества]] на&nbsp;''A''. Самите множества можат да бидат членови. На пример, имаме множество ''B''&nbsp;=&nbsp;{1,&nbsp;2,&nbsp;{3,&nbsp;4}<nowiki>}</nowiki>. Членовите на ''B'' ''не'' се 1, 2, 3 и &nbsp;4, туку ''B'' има само три члена: 1, 2 и множеството {3,&nbsp;4}. Елемент на едно множество може да биде било што. На пример, ''C''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;црвена,&nbsp;зелена,&nbsp;сина&nbsp;} е множеството чиишто членови се боите црвена, зелена и сина. Множеството без ниеден член се нарекува [[празно множество]] (се запишува со „{}“ или „<math>\varnothing</math>“).<ref>{{наведена книга|last=Андреевски|first=Венцислав П.|title=Прирачник за математички поими и формули|publisher=Винсент графика|location=Скопје|date=2007|pages=24|chapter=1. Членови на теоријата за множества|isbn=978-9989-2474-4-6}}</ref> == Запишување и терминологија == [[Релација (математика)|Релацијата]] „е член на“ се нарекува и '''членство во множество''' и се означува со симболот &nbsp;∈. Запишувајќи вака: :<math>x \in A \, </math> велиме дека „''x'' е член на&nbsp;''A''“. Истоветни изрази се: „''x'' е член на&nbsp;''A''“, „''x'' припаѓа на&nbsp;''A''“, „<math>x</math> е во&nbsp;''A''“ и „''x'' лежи во&nbsp;''A''“. Во употреба се и изразите „''A'' го содржи ''x''“ и „''A'' го вклучува ''x''“, но некои автори ги користат со значење „''x'' е [[подмножество]] на&nbsp;''A''“.<ref>{{наведена книга |author = Eric Schechter |title= Handbook of Analysis and Its Foundations |publisher= Academic Press |year= 1997|isbn= 0-12-622760-8 }} стр. 12</ref> [[Наредба (информатика)|Наредбата]] за овој симбол во [[означувачки јазик|означувачкиот јазик]] [[LaTeX]] е „\in“. [[Негација]]та на членството во едно множество се означува со&nbsp;∉. == Кардиналност кај множествата == {{Главна|Кардиналност}} [[Податотека:SubsetVsElement.svg|мини|Разлики помеѓу подмножества и Членови на множества. Дел од серијалот теорија на множества.]] Бројот на Членови во дадено множество е својство наречено [[кардиналност]] (неформално речено, големина на множеството). Во горенаведениве примери, кардиналноста на множеството&nbsp;''A'' изнесува 4, додека кардиналноста на множеството ''B'' и множеството ''C'' изнесува&nbsp;3. [[Бесконечно множество]] е множество со бесконечен број на Членови, додека конечното множество има извесен (конечен) број на Членови. Горенаведените множества се примери за конечни множества. Пример за бесконечно множество е множеството на [[природен број|природни броеви]], '''N'''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;4,&nbsp;...}. == Примери == Земајќи ги гореопределените множества: *2 ∈ ''A'' *{3,4} ∈ ''B'' *{3,4} е член на ''B'' *жолта ∉ ''C'' *Кардиналноста на ''D''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;2,&nbsp;4,&nbsp;&nbsp;8,&nbsp;10,&nbsp;12&nbsp;} е конечна и еднаква на&nbsp;5. *Кардиналноста на ''P''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;5,&nbsp;7,&nbsp;11,&nbsp;13,&nbsp;...} ([[прост број|простите броеви]]) е бесконечна, како што докажал [[Евклид]]. == Наводи == {{наводи}} * Paul R. Halmos 1960, ''Naive Set Theory'', Springer-Verlag, NY, ISBN 0-387-90092-6. * Patrick Suppes 1960, 1972, ''Axiomatic Set Theory'', Dover Publications, Inc. NY, ISBN 0-486-61630-4. {{логика}} [[Категорија:Теорија на множествата]] [[ru:Множество#Элемент множества]] ov62p0h9q9i6x3xeug6zre86hjc0rwn 5534153 5534152 2026-04-04T05:56:57Z Bjankuloski06 332 5534153 wikitext text/x-wiki '''Елемент''' или '''член''' — некоја единица или предмет од каквишто се состои едно [[множество]]. == Множества == Ако запишеме ''A''&nbsp;=&nbsp;{1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;4&nbsp;}, ова значи дека елементите на множеството ''A'' се броевите 1, 2, 3 и&nbsp;4. Множествата од елементи на ''A'', на пр. {1,&nbsp;2} се [[подмножество|подмножества]] на&nbsp;''A''. Самите множества можат да бидат елементи. На пример, имаме множество ''B''&nbsp;=&nbsp;{1,&nbsp;2,&nbsp;{3,&nbsp;4}<nowiki>}</nowiki>. Елементите на ''B'' ''не'' се 1, 2, 3 и &nbsp;4, туку ''B'' има само три елемента: 1, 2 и множеството {3,&nbsp;4}. Елемент на едно множество може да биде било што. На пример, ''C''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;црвена,&nbsp;зелена,&nbsp;сина&nbsp;} е множеството чиишто елементи се боите црвена, зелена и сина. Множеството без ниеден елемент се нарекува [[празно множество]] (се запишува со „{}“ или „<math>\varnothing</math>“).<ref>{{наведена книга|last=Андреевски|first=Венцислав П.|title=Прирачник за математички поими и формули|publisher=Винсент графика|location=Скопје|date=2007|pages=24|chapter=1. Елементи на теоријата за множества|isbn=978-9989-2474-4-6}}</ref> == Запишување и терминологија == [[Релација (математика)|Релацијата]] „е елемент на“ се нарекува и '''членство во множество''' и се означува со симболот &nbsp;∈. Запишувајќи вака: :<math>x \in A \, </math> велиме дека „''x'' е елемент на&nbsp;''A''“. Истоветни изрази се: „''x'' е член на&nbsp;''A''“, „''x'' припаѓа на&nbsp;''A''“, „<math>x</math> е во&nbsp;''A''“ и „''x'' лежи во&nbsp;''A''“. Во употреба се и изразите „''A'' го содржи ''x''“ и „''A'' го вклучува ''x''“, но некои автори ги користат со значење „''x'' е [[подмножество]] на&nbsp;''A''“.<ref>{{наведена книга |author = Eric Schechter |title= Handbook of Analysis and Its Foundations |publisher= Academic Press |year= 1997|isbn= 0-12-622760-8 }} стр. 12</ref> [[Наредба (информатика)|Наредбата]] за овој симбол во [[означувачки јазик|означувачкиот јазик]] [[LaTeX]] е „\in“. [[Негација]]та на членството во едно множество се означува со&nbsp;∉. == Кардиналност кај множествата == {{Главна|Кардиналност}} [[Податотека:SubsetVsElement.svg|мини|Разлики помеѓу подмножества и елементи на множества. Дел од серијалот теорија на множества.]] Бројот на елементи во дадено множество е својство наречено [[кардиналност]] (неформално речено, големина на множеството). Во горенаведениве примери, кардиналноста на множеството&nbsp;''A'' изнесува 4, додека кардиналноста на множеството ''B'' и множеството ''C'' изнесува&nbsp;3. [[Бесконечно множество]] е множество со бесконечен број на елементи, додека конечното множество има извесен (конечен) број на елементи. Горенаведените множества се примери за конечни множества. Пример за бесконечно множество е множеството на [[природен број|природни броеви]], '''N'''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;1,&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;4,&nbsp;...}. == Примери == Земајќи ги гореопределените множества: *2 ∈ ''A'' *{3,4} ∈ ''B'' *{3,4} е член на ''B'' *жолта ∉ ''C'' *Кардиналноста на ''D''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;2,&nbsp;4,&nbsp;&nbsp;8,&nbsp;10,&nbsp;12&nbsp;} е конечна и еднаква на&nbsp;5. *Кардиналноста на ''P''&nbsp;=&nbsp;{&nbsp;2,&nbsp;3,&nbsp;5,&nbsp;7,&nbsp;11,&nbsp;13,&nbsp;...} ([[прост број|простите броеви]]) е бесконечна, како што докажал [[Евклид]]. == Наводи == {{наводи}} * Paul R. Halmos 1960, ''Naive Set Theory'', Springer-Verlag, NY, ISBN 0-387-90092-6. * Patrick Suppes 1960, 1972, ''Axiomatic Set Theory'', Dover Publications, Inc. NY, ISBN 0-486-61630-4. {{логика}} [[Категорија:Теорија на множествата]] [[ru:Множество#Элемент множества]] rvkeq9s3auw18ra85did6pdnqypueap 0 999074 5533937 5532930 2026-04-03T17:26:16Z Dandarmkd 31127 5533937 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чеврт и изборен оддел (административна единица) во Монако}} {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = Монте Карло | native_name = {{native name|fr|Monte-Carlo}}<br />{{native name|lij-MC|Munte Carlu}} | settlement_type = [[Градски четврт|Четврт]] и [[Оддел (изборна административна единица)|оддел]] | image_skyline = Monte_Carlo_Port_Hercules_b.jpg | imagesize = 300px | image_caption = | image_map = Monte-Carlo in Monaco 2025.svg | mapsize = 300px | map_caption = Изборниот оддел Монте Карло во Монако | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Europe | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Местоположба во Европа | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Монако]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 0.281 | area_urban_sq_mi = 0.109 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 15,200 (во четвртот)<br/>&nbsp;3,500 (во изборниот оддел) | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = | utc_offset = | coordinates = {{coord|43|44|23|N|7|25|38|E|region:MC|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Поштенски број<!-- enter ZIP code, Postcode, post code, postal code... --> | postal_code = 98000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Монте Карло''' ({{langx|fr|Monte-Carlo}}, [[Окситански јазик|окситански]]: ''Montcarles'', моначки: ''Monte-Carlu'') — името на четвртот и административната единица на [[Монако|Кнежевството Монако]]. Монте Карло е насекаде познат по неговите казина и неговата еминентност. Постојаното население изнесува 15.000 жители. Квартот Монте Карло не го вклучува само средишното место на Монте Карло каде што се наоѓа „Големото Казино“(„Le Grand Casino“) туку исто така ги вклучува маалата Сент Мишел, Сент Роман-Тенао и заедницата која се наоѓа на самата плажа на Ларвото. Граничи со Францускиот град Бузулеј (понекогаш познат како Големо Монте Карло).<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm State.gov], Monaco has four traditional quarters according to US Department State (retrieved 22 September 2007), but see infobox above for other classifications of districts).</ref> == Историја == {{Main|Историја на Монако}} [[Податотека:CharlesIIIMonaco.jpg|мини|лево|upright|[[Шарл III (кнез на Монако)|Шарл III Моначки]] бил одговорен за претворањето на округот Монте Карло и Монако во просперитетен град.]] Основан во 1866, Монте Карло има име од италијанско потекло со значење „планина Карло (Шарл) во чест на тогаш владејачкиот кнез Шарл III од Монако. Засебна планина се наоѓа на подножјето на Мартитајмските Алпи на кои лежи самиот град. Историјата на самата област и владењеето на семејството Грималди датира назад со векови. Пристаништето на Монако за првпат е споменато во историските записи 43 година п.н.е. , кога [[Јулиј Цезар]] ја имал собрано својата флота таму чекајќи напразно за Помпеја. Во 12 век оваа област паднала под врховна власт на Џенова,на која и припаднала целиот брег од Порто Венеро до Монако. После многу судири, Грималди ја повратил карпата во 1295, но притоа добивајќи значително ниво на опозиција во годините што следеле. Во 1506 жителите на Монако под водство на господарот Лисјен од Монако биле под четиримесечна опсада од армијата на Џенова која имала 10 пати поголем број на луѓе. Монако службено добил своја целосна автономија во 1524, но имал потешкотии да ја поврати моќта и од време на време потпаѓал под доминација на Шпанија, Сардинија и Франција. Веќе до 1850-тите владечкото семејство на Монако бил пред сам банкрот, ова бил резултат од губењето на два града Менто и Рокбрун кои биле извор на главните приходи на кнежевството со културите кои произведуваат [[лимон]]и, [[портокал]]и и [[Маслинка|маслинки]]. Во тоа време, неколку мали градови во Европа растеле и просперирале со отворањата на казина, посебно во германските градови како Баден-Баден и Хомбург. Во 1856 година, Шарл III од Монако им доделил концесии на Наполеон Ланглоа и Алберт Обер за отворање на морски бањи за третман на различни [[болест]]и и за изградба на казино во Германски стил во Монако. Првото казино било отворено во областа Ла Кондамине во 1862 година, но не било успешно. Сегашната местоположба се наоѓа во областа наречена Ле Спелиге (Les Spelugues; во превод Пештери) на Монте Карло и е добиена по неколку преместувања во годините што следеле. Успешноста на казиното растела бавно, главно поради непристапноста во оваа област со голем дел од [[Европа]]. Со добивањето на железница во 1868 година, придонело за наплив од луѓе во Монако и пораст на богатството. Во 1911 кога уставот го поделил кнежевството Монако на три општини, општината Монте Карло ги опфаќале веќе постоечките соседства на Ла Русе, Сен Роман, Ларвото и Сен Мишел. Општините биле приспоени во една во 1917 година, по обвинувањата дека владата водела политика под мотото „раздели па владеј“ и добиле статус што соодвестувал на изворни оддели. Денеска Монако е поделен во 10 оддели, со планирано единаесто одделение (моментално одложено) кое треба да го опфати рекултивираното морско земјиште. Во Монако од 1900 до 1953 година, постоел [[трамвај]], кој ги поврзувал сите делови од Монако. Во 2003 година, нов бродски столб за крстосувачи бил изграден на пристаништето на Монако. === Спорт и рекреација === На Монте Карло му припаѓа најголемиот дел од уличната патека на Монако, каде што се одржува Формула I трката, големата награда на Монако. Исто така е домаќин на светското првенство во бокс, финалето на Европското првенство во покет и Светското првенство во табла,како и на модни настани и друго. Иако тенискиот турнир Монте Карло се води како да се одвива во самата заедница, всушност вистинската локација се наоѓа во непосредна близина на Француската комуна на Roquebrune-Cap-Martin. Монте Карло е посетуван од кралски семејства,како и од најпознатите јавни личности и филмски звезди со декади наназад. Релито во Монте Карло е едно од најпочитуваните и со најголема традиција рели трки на автомобили. Од 1973 до 2008, го одбележуваше стартот на секоја сезона во светското рели првенство како прва трка на календарот, но сега е дел од втората лига на Интерконтиненталното рели првенство. Како и да е, релито се одржува надвор од границите на Монте Карло. ==Туризам== Монте Карло со децении го посетуваат кралски семејства, како и јавноста и [[филм]]ските ѕвезди. Монте Карло е едно од водечките туристички одморалишта во [[Европа]], иако многу од клучните туристички одредишта се во други делови на Монако, вклучувајќи знаменитости како што се [[Црква „Пресвета Богородица“ (Монако)|Соборната црква „Пресвета Богородица“]], [[Музеј „Наполеон“ (Монако)|Музејот „Наполеон“]], [[Океанографски музеј на Монако|Океанографскиот музеј]] и аквариумот, и [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]], сите од кои се наоѓаат во [[Монако-Вил]]. === Гарнјеева сала === Операта на Монте Карло или Гарнјеева сала била изградена од страна на архитектот Шарл Гарнје како точен дупликат во минијатура на Операта во Париз. Аудиториумот на операта е украсена во црвена и жолта боја, има фрески и скулптури насекаде низ аудиториумот. Оваа сала била отворена на 25 јануари 1879 година, со изведбата на Сара Бернард која била облечена како нимфа. Првата опера која била изведена таму, била операта „''Витезот Гастон''“ (''Le Chevalier Gaston'') на Роберт Планкит на 8 февруари 1879 година и била подоцна проследена со три исти такви изведби во првата сезона. Со влијанието на првиот директор, Јулиј Коен, добитната комбинација на Раул Гунсбург (новиот директор од 1883 година) и Принцезата Алис (голема љубителка на опера и сакана жена на наследникот на Шарл III, Алберт I), установата била ставена на сцена со другите светски опери. Гунсбург останал на врвот на гледаноста наредните 60 години, а повеќето главни улоги ги отпеал историскиот италијански тенор, Франческо Тамањо. Во раните години на 20 век, во Гарнјеевата сала биле изведени добри претстави и настапиле одлични уметници како Нели Мелба и [[Енрико Карузо]] во претставите во „''Боеми''“ (La Bohème) и „''[[Риголето]]''“ (''Rigoletto''), во 1902 година, како и Феодор Калипин во премиерата „''Дон Кихот''“ (''Don Quichotte'') на [[Жил Масне]] во 1910 година. Оваа продукција станала дел од долгата поврзаност помеѓу установата и оперите на Масне, од кои две биле претставени постхумано. Други познатни пејачи од 10 век се појавиле во Монте Карло вклучувајќи ги Сен-Санс („''Елена''“, 1904); Маскањи („''Амика''“, 1905); и Пучини („''Ластовица''“, 1917). Секако, од неговото отворање, театарот бил домаќин на светски продукции на опери. Но, „златната доба“ на Гарнјеевата сала ја нема, бидејќи малите театри со мали куќи не можат да ги надминат продукциите кои нудат астрономски цени. Сепак денес оваа установа сè уште претставува пет до шест опери во една сезона. === Хотел де Париз === Хотелот де Париз бил основан во 1864 година од страна на кнезот Шарл III од Монако на местото каде што требало да биде казиното. Овој хотел се наоѓа во срцето на Монте Карло. Припаѓа на СБМ групацијата (државно управувачко претпријатие кое поседува и раководи со Казиното Монте Карло, операта Монте Карло и хотелот Де Париз) и е дел од елитните хотели во Монако, како што се Монте-Карло Бич Хотел, Монте Карло Беј Хотел и Ресорт, Метропол Хотелот и Фермонт Хотелот. Хотел де Париз има 106 соби поделени во 4 групи врз основа на погледот, украсувањето и луксузноста. Има 20 соби со одличен поглед кон градот, 29 големи соби со поглед во дворот на хотелот, 59 соби со поглед на морето и шест соби со есклузивен поглед кон казиното. Додатни се 74-те апартмани и помали апартмани кои се групирани слично како и собите, нудејќи повеќе луксузност повеќе од собите. Има еднокреветни и двокреветни апартмани. Исто така постои и претседателскиот апартман.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |title=Palace Hotel de Paris in Monte-Carlo : Informations about the luxury hotel on the riviera, near from Nice |publisher=En.hoteldeparismontecarlo.com |date= |accessdate=2010-07-02 |archive-date=2010-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724202019/http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |url-status=dead }}</ref> == Прикажувања во културата == ===Филмови=== * ''[[Будалести сопруги]]'' (''Foolish Wives''; 1922), иако бил снимен во [[Калифорнија]]. * ''[[Ребека (филм од 1940 година)|Ребека]]'' (''Rebecca''; 1940), филм на [[Алфред Хичкок]], со Монте Карло и неговото познато казино како место на дејствие, во кој глумат [[Лоренс Оливие]] и [[Џоан Фонтејн]]. * ''[[Фатете го крадецот (филм од 1955)|Фатете го крадецот]]'' (''To Catch a Thief''; 1954), филм на Алфред Хичкок со Монте Карло и неговото познато казино како место на дејството, во кој глумат [[Кери Грант]] и [[Грејс Кели]], идната кнегиња Грејс од Монако. * ''[[Гран При (филм од 1966 година)|Гран При]]'' (''Grand Prix''; 1966), во кој глумат [[Џејмс Гарнер]], [[Ева Мари Сент]] и [[Ив Монтан]]. * ''[[Монте Карло или пропаст!]]'' (''Monte Carlo or Bust!''; 1969) познат и по американскиот наслов, ''Оние смели млади мажи во нивните весели жаргонски панталони'' со [[Тони Кертис]] и [[Тери-Томас|Тери Томас]]]. * ''[[Херби оди во Монте Карло]]'' (''Herbie Goes to Monte Carlo''; 1977) со [[Дин Џонс (глумец)|Дин Џонс]] и [[Дон Нотс]]. * Филмовите со [[Џејмс Бонд]]: ''[[Никогаш не вели никогаш]]'' (''Never Say Never Again''; 1983) и ''[[Златно око]]'' (''GoldenEye''; 1995) го прикажуваат [[Казино Монте Карло|Казиното Монте Карло]]. * [[Дух во Монте Карло|''Дух во Монте Карло'']] (A Ghost in Monte Carlo; 1990), ТВ филм на [[Барбара Картленд]]<ref>{{Citation|last=Hough|first=John|title=A Ghost in Monte Carlo|date=2 април 1990|url=https://www.imdb.com/title/tt0099655/?ref_=ttpl_pl_tt|type=Drama, Romance|others=Sarah Miles, Oliver Reed, Christopher Plummer, Samantha Eggar|publisher=Gainsborough Pictures, The Grade Company, Turner Pictures (I)|access-date=3 април 2026}}</ref> со [[Кристофер Пламер]], [[Оливер Рид]], [[Лисет Ентони]]. * ''[[Си беше еднаш злосторство (филм од 1992 година)|Си беше еднаш злосторство]]'' (''Once Upon a Crime''; 1992), заплетот се врти околу низаро парови во Монте Карло. * ''[[Јас шпион (филм од 2002 година)|Јас шпион]]'' (''I Spy''; 2002) * ''[[Железниот Човек 2]]'' (''Iron Man 2''; 2010) ja прикажува Гран при трката во Монако. * ''[[Монте Карло (филм)|Монте Карло]]'' (''Monte Carlo''; 2011) * Филмот на [[DreamWorks Pictures|DreamWorks]], ''[[Мадагаскар 3: Најбараните во Европа]]'' (''Madagascar 3: Europe's Most Wanted''; 2012), го прикажува Казиното Монте Карло. * ''[[Ребека (филм од 2020)|Ребека]]'' (''Rebecca''; 2020), продукција на [[Нетфликс]] со [[Лили Џејмс]], [[Арми Хамер]] и [[Кристин Скот Томас]] како главни ликови. ===Книжевност=== * Монте Карло е претставен во [[роман]]от на „''[[Куќата на радоста]]''“ (1905) на [[Едит Вортон]], како позадина за слободните активности на горната класа во [[Њујорк (град)|Њујорк]] на почетокот на 20 век. * Првите неколку поглавја од [[Готска фикција|готскиот]] роман „[[Ребека (роман)|''Ребека'']]“ (1938) се сместени во Монте Карло. ===Музика=== * [[Мјузикхол]] песната од 1891 година, „''[[The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo (песна)|The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo]]''“ (во превод: Човекот што ја проби банката во Монте Карло), напишана од [[Фред Гилберт (текстописец)|Фред Гилберт]] за вистински англиски измамник во Монте Карло и популаризирана во 1892 година од пејачот и комичар [[Чарлс Коборн]].<ref>{{cite news |title=The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo — music hall hit was inspired by a shady character |url=https://ig.ft.com/life-of-a-song/monte-carlo.html |access-date=19 February 2025 |work=Financial Times}}</ref> * Кнезот и кнегињата од Монте Карло се ликови во [[Савојска опера|савојската опера]] ''[[Надвојводата]]'' (1896) од [[Гилберт и Саливан]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gsarchive.net/grand_duke/html/short_summary.html|title=The Grand Duke Plot Summary|website=www.gsarchive.net}}</ref> * „''[[Монте Карло (мјузикл)|Монте Карло]]''“ е [[едвардијанска музичка комедија]] во два чина со книга од Сидни Карлтон, музика од [[Хауард Талбот]] и текст од [[Хари Гринбенк]], првпат изведена во 1896 година.<ref>{{Cite web|url=https://gsarchive.net/british/montecarlo/index.html|title=Monte Carlo|website=gsarchive.net}}</ref> * „''La Dame de Monte Carlo''“ (во превод: Дамата од Монте Карло) е монолог за [[сопран]] и оркестар компониран од Франсис Пуленк во 1961 година, заснован на песна од „Театарот на торби“ на Жан Кокто.<ref>{{Cite web|url=https://www.lieder.net/lieder/get_text.html?TextId=3908|title=La Dame de Monte-Carlo (Cocteau, set by (Francis Poulenc)) (The LiederNet Archive: Texts and Translations to Lieder, mélodies, canzoni, and other classical vocal music)|website=www.lieder.net}}</ref> * „''Monte Carlo Nights''“ (во превод: Монтекарловски ноќи) е песна од [[Гровер Вашингтон Помладиот]] компонирана во 2001 година.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.lyrics.com/lyrics/monte+carlo|title=Lyrics containing the term: monte carlo|website=www.lyrics.com}}</ref> * „''Goin' Down To Monte Carlo''“ (во превод: Одејќи накај Монте Карло) е песна од [[Ван Морисон]], компонирана во 2012 година.<ref name="auto"/> ===Телевизија=== * Телевизиската серија „''Ја сакам Луси''“ (''I Love Lucy'') имала епизода сместена во Монте Карло во 1956 година, сезона 5, епизода 25, насловена „''Луси оди во Монте Карло''“.<ref>{{cite web | url=https://www.imdb.com/title/tt0609257/ | title=Lucy Goes to Monte Carlo | website=[[IMDb]] }}</ref> * Во британската приватнодетективска серија, „''[[Рандал и Хопкирк (починати)]]''“ (''Randall and Hopkirk (Deceased)''), единаесеттата епизода, „''[[Духот кој ја спаси банката во Монте Карло]]''“ (1969), се одвива во Монте Карло. * Серијата „''[[Смелите и убавите]]''“ (The Bold and the Beautiful; 1987–) содржела голем број епизоди снимени на места во градот во 2016 и 2017 година. Тоа е местото за годишниот [[Список на ликови од „Смелите и убавите“|Спенсеров]] собир. ===Видео-игри=== * Серијалот „''[[Гранд Туризмо (серијал)|Гранд Туризмо]]''“ (''Gran Turismo'') често ја прикажува [[Монте Карло (патека)|патеката Монте Карло]], иако е наведена како „Азурен Брег“ (Côte d'Azur) и означена како да е во [[Франција]]. * [[Развој на независни видео-игри|Независната]] игра „''[[Монако: Што е твое, мое е]]''“ (''Monaco: What's Yours is Mine'') * Играта со [[посочи и кликни]] од 1992 година, „''[[Индијана Џонс и судбината на Атлантида]]''“ (''Indiana Jones and the Fate of Atlantis'') * Различни [[видео-игри со Формула 1]] ја прикажуваат историската патека Монте Карло. * Серијалот „''[[Колин Мекрејево рели и земја]]''“ (''Colin McRae Rally'' и ''DiRT''), како и серијалот „''[[ВРЦ (серија на видео-игри)|Светско првенство во рели]]''“ (''World Rally Championship''), го прикажуваат Монте Карло како етапи за рели. * „''[[Џејмс Бонд 007: Крвав камен]]''“ (''James Bond 007: Blood Stone'') прикажува ниво поставено во Монте Карло. [[Податотека:Monaco pano b.jpg|мини|750px|центар|Панорама на [[Ла Кондамин]] и Монте Карло од гледиште во близина на [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]] во [[Монако-Вил]].]] [[Податотека:Monaco city panorama May 2015.jpg|мини|750px|центар|Панорама на Монте Карло од железничката станица, мај 2015 година.]] ==Луѓе== {{Col-begin}} {{Col-2}} *[[Алекс Албон]] (возач во [[Формула 1]]) *[[Викторија Азаренка]] ([[тенис]]ер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta312001.html|title=US Open – Victoria Azarenka Player Profile}}</ref> *[[Боно]] ([[пејач]]) *[[Бјорн Борг|Бјерн Борг]] (поранешен тенисер) *[[Џенсон Батон]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Лорис Капироси]] (поранешен возач во МотоГП) *[[Јоланда Чеплак]] (поранешен [[Атлетика|атлетичар]]) *[[Марин Чилиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/marin-cilic/c977/overview|title=Marin Cilic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Дејвид Култард]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џулијан Кокран]] ([[композитор]] на [[класична музика]]) *[[Григор Димитров]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/grigor-dimitrov/d875/overview|title=Grigor Dimitrov – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Новак Ѓоковиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/novak-djokovic/d643/overview|title=Novak Djokovic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Ричард Дан]] (поранешен [[фудбал]]ер) *[[Мохамед Ал-Фајед]] (поранешен сопственик на Harrods)<ref>{{cite web|url=http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|title=ExclusiveGP|access-date=30 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615220100/http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|archive-date=15 June 2013|url-status=dead}}</ref> *[[Џанкарло Физикела]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Метју Гос]] (професионален [[Велосипедизам|велисипедист]]) *[[Филип Грин]] (деловен човек) *[[Стелиос Хаџи-Јоану]] (деловен човек) *[[Луис Хамилтон]] (возач во Формула 1) *[[Даниела Хантухова]] (поранешен тенисер) *[[Џастин Хејворд]] (пејач во [[the Moody Blues]]) *[[Жастин Анин]] (поранешен тенисер) *[[Маркус Хипфл]] (поранешен тенисер) *[[Доминик Хрбати]] (поранешен тенисер) *[[Хуберт Хуркач]] (тенисер) *[[Тор Хусховд]] (велисипедист) *[[Еди Џордан]] (поранешен сопственик на екипа во Формула 1) *[[Роберт Кубица]] (поранешен возач во Формула 1)<ref>{{cite web|url=http://f1.wp.pl/kat,1775,title,Kubica-oszczedza-bo-mieszka-w-Monte-Carlo,wid,14386986,wiadomosc.html?ticaid=1103fd&_ticrsn=3|title=Formuła 1|author=Grupa Wirtualna Polska|work=sportowefakty.wp.pl}}</ref> *[[Карол Кучера]] (поранешен тенисер) *[[Петра Квитова]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta314206.html|title=US Open – Petra Kvitova Player Profile|publisher=usopen.org}}</ref> *[[Шарл Леклер]] (возач во Формула 1) *[[Џина Лолобриџида]] ([[глумица]]) *[[Фелипе Маса]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џон Меклофлин (музичар)|Џон Меклофлин]] ([[Гитара|гитарист]]) {{Col-2}} *[[Андреј Медведев]] (поранешен тенисер) *[[Данил Медведев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/daniil-medvedev/mm58/overview|title=Daniil Medvedev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Џан Карло Меноти]] (композитор на класична музика) *[[Андреас Микелсен]] (возач во ВРЦ) *[[Тјери Невил]] (возач во ВРЦ) *[[Хелмут Њутон]] ([[фотограф]]) *[[Ландо Норис]] (возач во Формула 1) *[[Мајк Олдфилд]] ([[музичар]]) *[[Стефано Песина]] (деловен човек) *[[Пола Редклиф]] (атлетичар) *[[Милош Раониќ]] (тенисер)<ref>{{cite news |last1=Laughton |first1=Max |title=They represent Australia, but this is why Nick Kyrgios and Alex de Minaur 'reside' in The Bahamas |url=https://www.foxsports.com.au/tennis/tennis-news-athletes-living-in-tax-havens-nick-kyrgios-alex-de-minaur-residences-in-the-bahamas-monaco/news-story/0e8cb792a3970e14e1cbfb6b0348f6a8 |access-date=1 април 2026 |work=Fox Sports |date=10 јануари 2020 |language=en}}</ref> *[[Жан-Рајмон Бул]] (деловен човек) *[[Даниел Ричардо]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Кристијано Роналдо]] (фудбалер) *[[Кеке Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Нико Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Марк Росе]] (поранешен тенисер) *[[Лусије Шафарова]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://ausopen.com/players/czech-republic/lucie-safarova|title=AO – Lucie Safarova|publisher=ausopen.com}}</ref> *[[Марат Сафин]] (поранешен тенисер) *[[Аиртон Сена]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Дејвид Шилинг]] ([[шешир]]џија) * [[Матео Беретини]] (тенисер) * [[Јаник Синер]] (тенисер) *[[Робин Седерлинг]] (тенисер) *[[Ринго Стар]] ([[тапан]]ар со [[Битлси]])<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/ringo-moves-to-monte-carlo-to-avoid-tax-laws|title=Ringo Moves To Monte Carlo To Avoid Tax Laws|author=World Entertainment News Network|work=Contactmusic.com|date=30 јуни 2005 }}</ref> *[[Бернард Томиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/bernard-tomic/ta46/overview|title=Bernard Tomic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Едвина Топс-Алекзандр]] ([[Јавање коњи|јавач на коњи]]) *[[Стофел Вандорен]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Макс Ферстапен]] (возач во Формула 1) *[[Јанина Викмајер]] (поранешен тенисер) *[[Џеф Вулер]] (сметководител) *[[Каролина Возњацки]] (тенисер) *[[Александар Зверев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/alexander-zverev/z355/overview|title=Alexander Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Миша Зверев]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/mischa-zverev/z168/overview|title=Mischa Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Валтери Ботас]] (возач во Формула 1) {{Col-end}} == Поврзано == * [[Шевролет Монте Карло]] – [[купе]] со две врати, создаден од [[Шевролет]] веќе шест генерации * [[Монако (општина)|Општина Монако]] * [[Монако (хелиодром)]] * [[Монте Карло (метод)]] * [[Монте Карло (одморалиште и казино)]] – хотел и казино [[Парадајс (Невада)|Парадајс]], [[Невада]], на [[Појас Лас Вегас|Појасот Лас Вегас]]. * [[Радио Монте Карло]] * [[TMC (телевизиски канал)|Теле Монте Карло]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Monte Carlo}} {{Wikivoyage|Monte Carlo}} * [https://www.monte-carlo.mc/en/ Монте Карло] * [https://www.visitmonaco.com/en/ Портал на Монако] {{Административна поделба на Монако}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Монте Карло| ]] fr9muaf3kw1pj8b9e22fp7ph5cn5b1x 5533941 5533937 2026-04-03T17:35:07Z Dandarmkd 31127 5533941 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чеврт и изборен оддел (административна единица) во Монако}} {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = Монте Карло | native_name = {{native name|fr|Monte-Carlo}}<br />{{native name|lij-MC|Munte Carlu}} | settlement_type = [[Градски четврт|Четврт]] и [[Оддел (изборна административна единица)|оддел]] | image_skyline = Monte_Carlo_Port_Hercules_b.jpg | imagesize = 300px | image_caption = | image_map = Monte-Carlo in Monaco 2025.svg | mapsize = 300px | map_caption = Изборниот оддел Монте Карло во Монако | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Europe | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Местоположба во Европа | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Монако]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 0.281 | area_urban_sq_mi = 0.109 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 15,200 (во четвртот)<br/>&nbsp;3,500 (во изборниот оддел) | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = | utc_offset = | coordinates = {{coord|43|44|23|N|7|25|38|E|region:MC|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Поштенски број<!-- enter ZIP code, Postcode, post code, postal code... --> | postal_code = 98000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Монте Карло''' ({{langx|fr|Monte-Carlo}}, [[Окситански јазик|окситански]]: ''Montcarles'', моначки: ''Monte-Carlu'') — името на четвртот и административната единица на [[Монако|Кнежевството Монако]]. Монте Карло е насекаде познат по неговите казина и неговата еминентност. Постојаното население изнесува 15.000 жители. Квартот Монте Карло не го вклучува само средишното место на Монте Карло каде што се наоѓа „Големото Казино“(„Le Grand Casino“) туку исто така ги вклучува маалата Сент Мишел, Сент Роман-Тенао и заедницата која се наоѓа на самата плажа на Ларвото. Граничи со Францускиот град Бузулеј (понекогаш познат како Големо Монте Карло).<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm State.gov], Monaco has four traditional quarters according to US Department State (retrieved 22 September 2007), but see infobox above for other classifications of districts).</ref> == Историја == {{Main|Историја на Монако}} [[Податотека:CharlesIIIMonaco.jpg|мини|лево|upright|[[Шарл III (кнез на Монако)|Шарл III Моначки]] бил одговорен за претворањето на округот Монте Карло и Монако во просперитетен град.]] Основан во 1866, Монте Карло има име од италијанско потекло со значење „планина Карло (Шарл) во чест на тогаш владејачкиот кнез Шарл III од Монако. Засебна планина се наоѓа на подножјето на Мартитајмските Алпи на кои лежи самиот град. Историјата на самата област и владењеето на семејството Грималди датира назад со векови. Пристаништето на Монако за првпат е споменато во историските записи 43 година п.н.е. , кога [[Јулиј Цезар]] ја имал собрано својата флота таму чекајќи напразно за Помпеја. Во 12 век оваа област паднала под врховна власт на Џенова,на која и припаднала целиот брег од Порто Венеро до Монако. После многу судири, Грималди ја повратил карпата во 1295, но притоа добивајќи значително ниво на опозиција во годините што следеле. Во 1506 жителите на Монако под водство на господарот Лисјен од Монако биле под четиримесечна опсада од армијата на Џенова која имала 10 пати поголем број на луѓе. Монако службено добил своја целосна автономија во 1524, но имал потешкотии да ја поврати моќта и од време на време потпаѓал под доминација на Шпанија, Сардинија и Франција. Веќе до 1850-тите владечкото семејство на Монако бил пред сам банкрот, ова бил резултат од губењето на два града Менто и Рокбрун кои биле извор на главните приходи на кнежевството со културите кои произведуваат [[лимон]]и, [[портокал]]и и [[Маслинка|маслинки]]. Во тоа време, неколку мали градови во Европа растеле и просперирале со отворањата на казина, посебно во германските градови како Баден-Баден и Хомбург. Во 1856 година, Шарл III од Монако им доделил концесии на Наполеон Ланглоа и Алберт Обер за отворање на морски бањи за третман на различни [[болест]]и и за изградба на казино во Германски стил во Монако. Првото казино било отворено во областа Ла Кондамине во 1862 година, но не било успешно. Сегашната местоположба се наоѓа во областа наречена Ле Спелиге (Les Spelugues; во превод Пештери) на Монте Карло и е добиена по неколку преместувања во годините што следеле. Успешноста на казиното растела бавно, главно поради непристапноста во оваа област со голем дел од [[Европа]]. Со добивањето на железница во 1868 година, придонело за наплив од луѓе во Монако и пораст на богатството. Во 1911 кога уставот го поделил кнежевството Монако на три општини, општината Монте Карло ги опфаќале веќе постоечките соседства на Ла Русе, Сен Роман, Ларвото и Сен Мишел. Општините биле приспоени во една во 1917 година, по обвинувањата дека владата водела политика под мотото „раздели па владеј“ и добиле статус што соодвестувал на изворни оддели. Денеска Монако е поделен во 10 оддели, со планирано единаесто одделение (моментално одложено) кое треба да го опфати рекултивираното морско земјиште. Во Монако од 1900 до 1953 година, постоел [[трамвај]], кој ги поврзувал сите делови од Монако. Во 2003 година, нов бродски столб за крстосувачи бил изграден на пристаништето на Монако. === Спорт и рекреација === На Монте Карло му припаѓа најголемиот дел од уличната патека на Монако, каде што се одржува Формула I трката, големата награда на Монако. Исто така е домаќин на светското првенство во бокс, финалето на Европското првенство во покет и Светското првенство во табла,како и на модни настани и друго. Иако тенискиот турнир Монте Карло се води како да се одвива во самата заедница, всушност вистинската локација се наоѓа во непосредна близина на Француската комуна на Roquebrune-Cap-Martin. Монте Карло е посетуван од кралски семејства,како и од најпознатите јавни личности и филмски звезди со декади наназад. Релито во Монте Карло е едно од најпочитуваните и со најголема традиција рели трки на автомобили. Од 1973 до 2008, го одбележуваше стартот на секоја сезона во светското рели првенство како прва трка на календарот, но сега е дел од втората лига на Интерконтиненталното рели првенство. Како и да е, релито се одржува надвор од границите на Монте Карло. ==Туризам== Монте Карло со децении го посетуваат кралски семејства, како и јавноста и [[филм]]ските ѕвезди. Монте Карло е едно од водечките туристички одморалишта во [[Европа]], иако многу од клучните туристички одредишта се во други делови на Монако, вклучувајќи знаменитости како што се [[Црква „Пресвета Богородица“ (Монако)|Соборната црква „Пресвета Богородица“]], [[Музеј „Наполеон“ (Монако)|Музејот „Наполеон“]], [[Океанографски музеј на Монако|Океанографскиот музеј]] и аквариумот, и [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]], сите од кои се наоѓаат во [[Монако-Вил]]. === Гарнјеева сала === [[Податотека:Casino de Montecarlo, Mónaco, 2016-06-23, DD 04.jpg|мини|Влезот на Гарнјеевата сала, домот на [[Опера на Монте Карло]].]] Операта на Монте Карло или Гарнјеева сала била изградена од страна на архитектот Шарл Гарнје како точен дупликат во минијатура на Операта во Париз. Аудиториумот на операта е украсена во црвена и жолта боја, има фрески и скулптури насекаде низ аудиториумот. Оваа сала била отворена на 25 јануари 1879 година, со изведбата на Сара Бернард која била облечена како нимфа. Првата опера која била изведена таму, била операта „''Витезот Гастон''“ (''Le Chevalier Gaston'') на Роберт Планкит на 8 февруари 1879 година и била подоцна проследена со три исти такви изведби во првата сезона. Со влијанието на првиот директор, Јулиј Коен, добитната комбинација на Раул Гунсбург (новиот директор од 1883 година) и Принцезата Алис (голема љубителка на опера и сакана жена на наследникот на Шарл III, Алберт I), установата била ставена на сцена со другите светски опери. Гунсбург останал на врвот на гледаноста наредните 60 години, а повеќето главни улоги ги отпеал историскиот италијански тенор, Франческо Тамањо. Во раните години на 20 век, во Гарнјеевата сала биле изведени добри претстави и настапиле одлични уметници како Нели Мелба и [[Енрико Карузо]] во претставите во „''Боеми''“ (La Bohème) и „''[[Риголето]]''“ (''Rigoletto''), во 1902 година, како и Феодор Калипин во премиерата „''Дон Кихот''“ (''Don Quichotte'') на [[Жил Масне]] во 1910 година. Оваа продукција станала дел од долгата поврзаност помеѓу установата и оперите на Масне, од кои две биле претставени постхумано. Други познатни пејачи од 10 век се појавиле во Монте Карло вклучувајќи ги Сен-Санс („''Елена''“, 1904); Маскањи („''Амика''“, 1905); и Пучини („''Ластовица''“, 1917). Секако, од неговото отворање, театарот бил домаќин на светски продукции на опери. Но, „златната доба“ на Гарнјеевата сала ја нема, бидејќи малите театри со мали куќи не можат да ги надминат продукциите кои нудат астрономски цени. Сепак денес оваа установа сè уште претставува пет до шест опери во една сезона. === Хотел де Париз === [[Податотека:2016 Hotel de Paris - Monaco 02.jpg|лево|мини|Хотел де Париз во 2016 година.]] Хотелот де Париз бил основан во 1864 година од страна на кнезот Шарл III од Монако на местото каде што требало да биде казиното. Овој хотел се наоѓа во срцето на Монте Карло. Припаѓа на СБМ групацијата (државно управувачко претпријатие кое поседува и раководи со Казиното Монте Карло, операта Монте Карло и хотелот Де Париз) и е дел од елитните хотели во Монако, како што се Монте-Карло Бич Хотел, Монте Карло Беј Хотел и Ресорт, Метропол Хотелот и Фермонт Хотелот. Хотел де Париз има 106 соби поделени во 4 групи врз основа на погледот, украсувањето и луксузноста. Има 20 соби со одличен поглед кон градот, 29 големи соби со поглед во дворот на хотелот, 59 соби со поглед на морето и шест соби со есклузивен поглед кон казиното. Додатни се 74-те апартмани и помали апартмани кои се групирани слично како и собите, нудејќи повеќе луксузност повеќе од собите. Има еднокреветни и двокреветни апартмани. Исто така постои и претседателскиот апартман.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |title=Palace Hotel de Paris in Monte-Carlo : Informations about the luxury hotel on the riviera, near from Nice |publisher=En.hoteldeparismontecarlo.com |date= |accessdate=2010-07-02 |archive-date=2010-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724202019/http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |url-status=dead }}</ref> == Прикажувања во културата == Монте Карло е место каде што биле снимени многу [[филм]]ови, [[книги]], [[Телевизија|телевизиски]] емисии и [[Видео-игра|видео-игри]]. ===Филмови=== * ''[[Будалести сопруги]]'' (''Foolish Wives''; 1922), иако бил снимен во [[Калифорнија]]. * ''[[Ребека (филм од 1940 година)|Ребека]]'' (''Rebecca''; 1940), филм на [[Алфред Хичкок]], со Монте Карло и неговото познато казино како место на дејствие, во кој глумат [[Лоренс Оливие]] и [[Џоан Фонтејн]]. * ''[[Фатете го крадецот (филм од 1955)|Фатете го крадецот]]'' (''To Catch a Thief''; 1954), филм на Алфред Хичкок со Монте Карло и неговото познато казино како место на дејството, во кој глумат [[Кери Грант]] и [[Грејс Кели]], идната кнегиња Грејс од Монако. * ''[[Гран При (филм од 1966 година)|Гран При]]'' (''Grand Prix''; 1966), во кој глумат [[Џејмс Гарнер]], [[Ева Мари Сент]] и [[Ив Монтан]]. * ''[[Монте Карло или пропаст!]]'' (''Monte Carlo or Bust!''; 1969) познат и по американскиот наслов, ''Оние смели млади мажи во нивните весели жаргонски панталони'' со [[Тони Кертис]] и [[Тери-Томас|Тери Томас]]]. * ''[[Херби оди во Монте Карло]]'' (''Herbie Goes to Monte Carlo''; 1977) со [[Дин Џонс (глумец)|Дин Џонс]] и [[Дон Нотс]]. * Филмовите со [[Џејмс Бонд]]: ''[[Никогаш не вели никогаш]]'' (''Never Say Never Again''; 1983) и ''[[Златно око]]'' (''GoldenEye''; 1995) го прикажуваат [[Казино Монте Карло|Казиното Монте Карло]]. * [[Дух во Монте Карло|''Дух во Монте Карло'']] (A Ghost in Monte Carlo; 1990), ТВ филм на [[Барбара Картленд]]<ref>{{Citation|last=Hough|first=John|title=A Ghost in Monte Carlo|date=2 април 1990|url=https://www.imdb.com/title/tt0099655/?ref_=ttpl_pl_tt|type=Drama, Romance|others=Sarah Miles, Oliver Reed, Christopher Plummer, Samantha Eggar|publisher=Gainsborough Pictures, The Grade Company, Turner Pictures (I)|access-date=3 април 2026}}</ref> со [[Кристофер Пламер]], [[Оливер Рид]], [[Лисет Ентони]]. * ''[[Си беше еднаш злосторство (филм од 1992 година)|Си беше еднаш злосторство]]'' (''Once Upon a Crime''; 1992), заплетот се врти околу низаро парови во Монте Карло. * ''[[Јас шпион (филм од 2002 година)|Јас шпион]]'' (''I Spy''; 2002) * ''[[Железниот Човек 2]]'' (''Iron Man 2''; 2010) ja прикажува Гран при трката во Монако. * ''[[Монте Карло (филм)|Монте Карло]]'' (''Monte Carlo''; 2011) * Филмот на [[DreamWorks Pictures|DreamWorks]], ''[[Мадагаскар 3: Најбараните во Европа]]'' (''Madagascar 3: Europe's Most Wanted''; 2012), го прикажува Казиното Монте Карло. * ''[[Ребека (филм од 2020)|Ребека]]'' (''Rebecca''; 2020), продукција на [[Нетфликс]] со [[Лили Џејмс]], [[Арми Хамер]] и [[Кристин Скот Томас]] како главни ликови. ===Книжевност=== * Монте Карло е претставен во [[роман]]от на „''[[Куќата на радоста]]''“ (1905) на [[Едит Вортон]], како позадина за слободните активности на горната класа во [[Њујорк (град)|Њујорк]] на почетокот на 20 век. * Првите неколку поглавја од [[Готска фикција|готскиот]] роман „[[Ребека (роман)|''Ребека'']]“ (1938) се сместени во Монте Карло. ===Музика=== * [[Мјузикхол]] песната од 1891 година, „''[[The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo (песна)|The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo]]''“ (во превод: Човекот што ја проби банката во Монте Карло), напишана од [[Фред Гилберт (текстописец)|Фред Гилберт]] за вистински англиски измамник во Монте Карло и популаризирана во 1892 година од пејачот и комичар [[Чарлс Коборн]].<ref>{{cite news |title=The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo — music hall hit was inspired by a shady character |url=https://ig.ft.com/life-of-a-song/monte-carlo.html |access-date=19 February 2025 |work=Financial Times}}</ref> * Кнезот и кнегињата од Монте Карло се ликови во [[Савојска опера|савојската опера]] ''[[Надвојводата]]'' (1896) од [[Гилберт и Саливан]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gsarchive.net/grand_duke/html/short_summary.html|title=The Grand Duke Plot Summary|website=www.gsarchive.net}}</ref> * „''[[Монте Карло (мјузикл)|Монте Карло]]''“ е [[едвардијанска музичка комедија]] во два чина со книга од Сидни Карлтон, музика од [[Хауард Талбот]] и текст од [[Хари Гринбенк]], првпат изведена во 1896 година.<ref>{{Cite web|url=https://gsarchive.net/british/montecarlo/index.html|title=Monte Carlo|website=gsarchive.net}}</ref> * „''La Dame de Monte Carlo''“ (во превод: Дамата од Монте Карло) е монолог за [[сопран]] и оркестар компониран од Франсис Пуленк во 1961 година, заснован на песна од „Театарот на торби“ на Жан Кокто.<ref>{{Cite web|url=https://www.lieder.net/lieder/get_text.html?TextId=3908|title=La Dame de Monte-Carlo (Cocteau, set by (Francis Poulenc)) (The LiederNet Archive: Texts and Translations to Lieder, mélodies, canzoni, and other classical vocal music)|website=www.lieder.net}}</ref> * „''Monte Carlo Nights''“ (во превод: Монтекарловски ноќи) е песна од [[Гровер Вашингтон Помладиот]] компонирана во 2001 година.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.lyrics.com/lyrics/monte+carlo|title=Lyrics containing the term: monte carlo|website=www.lyrics.com}}</ref> * „''Goin' Down To Monte Carlo''“ (во превод: Одејќи накај Монте Карло) е песна од [[Ван Морисон]], компонирана во 2012 година.<ref name="auto"/> ===Телевизија=== * Телевизиската серија „''Ја сакам Луси''“ (''I Love Lucy'') имала епизода сместена во Монте Карло во 1956 година, сезона 5, епизода 25, насловена „''Луси оди во Монте Карло''“.<ref>{{cite web | url=https://www.imdb.com/title/tt0609257/ | title=Lucy Goes to Monte Carlo | website=[[IMDb]] }}</ref> * Во британската приватнодетективска серија, „''[[Рандал и Хопкирк (починати)]]''“ (''Randall and Hopkirk (Deceased)''), единаесеттата епизода, „''[[Духот кој ја спаси банката во Монте Карло]]''“ (1969), се одвива во Монте Карло. * Серијата „''[[Смелите и убавите]]''“ (The Bold and the Beautiful; 1987–) содржела голем број епизоди снимени на места во градот во 2016 и 2017 година. Тоа е местото за годишниот [[Список на ликови од „Смелите и убавите“|Спенсеров]] собир. ===Видео-игри=== * Серијалот „''[[Гранд Туризмо (серијал)|Гранд Туризмо]]''“ (''Gran Turismo'') често ја прикажува [[Монте Карло (патека)|патеката Монте Карло]], иако е наведена како „Азурен Брег“ (Côte d'Azur) и означена како да е во [[Франција]]. * [[Развој на независни видео-игри|Независната]] игра „''[[Монако: Што е твое, мое е]]''“ (''Monaco: What's Yours is Mine'') * Играта со [[посочи и кликни]] од 1992 година, „''[[Индијана Џонс и судбината на Атлантида]]''“ (''Indiana Jones and the Fate of Atlantis'') * Различни [[видео-игри со Формула 1]] ја прикажуваат историската патека Монте Карло. * Серијалот „''[[Колин Мекрејево рели и земја]]''“ (''Colin McRae Rally'' и ''DiRT''), како и серијалот „''[[ВРЦ (серија на видео-игри)|Светско првенство во рели]]''“ (''World Rally Championship''), го прикажуваат Монте Карло како етапи за рели. * „''[[Џејмс Бонд 007: Крвав камен]]''“ (''James Bond 007: Blood Stone'') прикажува ниво поставено во Монте Карло. [[Податотека:Monaco pano b.jpg|мини|750px|центар|Панорама на [[Ла Кондамин]] и Монте Карло од гледиште во близина на [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]] во [[Монако-Вил]].]] [[Податотека:Monaco city panorama May 2015.jpg|мини|750px|центар|Панорама на Монте Карло од железничката станица, мај 2015 година.]] ==Луѓе== {{Col-begin}} {{Col-2}} *[[Алекс Албон]] (возач во [[Формула 1]]) *[[Викторија Азаренка]] ([[тенис]]ер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta312001.html|title=US Open – Victoria Azarenka Player Profile}}</ref> *[[Боно]] ([[пејач]]) *[[Бјорн Борг|Бјерн Борг]] (поранешен тенисер) *[[Џенсон Батон]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Лорис Капироси]] (поранешен возач во МотоГП) *[[Јоланда Чеплак]] (поранешен [[Атлетика|атлетичар]]) *[[Марин Чилиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/marin-cilic/c977/overview|title=Marin Cilic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Дејвид Култард]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џулијан Кокран]] ([[композитор]] на [[класична музика]]) *[[Григор Димитров]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/grigor-dimitrov/d875/overview|title=Grigor Dimitrov – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Новак Ѓоковиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/novak-djokovic/d643/overview|title=Novak Djokovic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Ричард Дан]] (поранешен [[фудбал]]ер) *[[Мохамед Ал-Фајед]] (поранешен сопственик на Harrods)<ref>{{cite web|url=http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|title=ExclusiveGP|access-date=30 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615220100/http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|archive-date=15 June 2013|url-status=dead}}</ref> *[[Џанкарло Физикела]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Метју Гос]] (професионален [[Велосипедизам|велисипедист]]) *[[Филип Грин]] (деловен човек) *[[Стелиос Хаџи-Јоану]] (деловен човек) *[[Луис Хамилтон]] (возач во Формула 1) *[[Даниела Хантухова]] (поранешен тенисер) *[[Џастин Хејворд]] (пејач во [[the Moody Blues]]) *[[Жастин Анин]] (поранешен тенисер) *[[Маркус Хипфл]] (поранешен тенисер) *[[Доминик Хрбати]] (поранешен тенисер) *[[Хуберт Хуркач]] (тенисер) *[[Тор Хусховд]] (велисипедист) *[[Еди Џордан]] (поранешен сопственик на екипа во Формула 1) *[[Роберт Кубица]] (поранешен возач во Формула 1)<ref>{{cite web|url=http://f1.wp.pl/kat,1775,title,Kubica-oszczedza-bo-mieszka-w-Monte-Carlo,wid,14386986,wiadomosc.html?ticaid=1103fd&_ticrsn=3|title=Formuła 1|author=Grupa Wirtualna Polska|work=sportowefakty.wp.pl}}</ref> *[[Карол Кучера]] (поранешен тенисер) *[[Петра Квитова]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta314206.html|title=US Open – Petra Kvitova Player Profile|publisher=usopen.org}}</ref> *[[Шарл Леклер]] (возач во Формула 1) *[[Џина Лолобриџида]] ([[глумица]]) *[[Фелипе Маса]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џон Меклофлин (музичар)|Џон Меклофлин]] ([[Гитара|гитарист]]) {{Col-2}} *[[Андреј Медведев]] (поранешен тенисер) *[[Данил Медведев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/daniil-medvedev/mm58/overview|title=Daniil Medvedev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Џан Карло Меноти]] (композитор на класична музика) *[[Андреас Микелсен]] (возач во ВРЦ) *[[Тјери Невил]] (возач во ВРЦ) *[[Хелмут Њутон]] ([[фотограф]]) *[[Ландо Норис]] (возач во Формула 1) *[[Мајк Олдфилд]] ([[музичар]]) *[[Стефано Песина]] (деловен човек) *[[Пола Редклиф]] (атлетичар) *[[Милош Раониќ]] (тенисер)<ref>{{cite news |last1=Laughton |first1=Max |title=They represent Australia, but this is why Nick Kyrgios and Alex de Minaur 'reside' in The Bahamas |url=https://www.foxsports.com.au/tennis/tennis-news-athletes-living-in-tax-havens-nick-kyrgios-alex-de-minaur-residences-in-the-bahamas-monaco/news-story/0e8cb792a3970e14e1cbfb6b0348f6a8 |access-date=1 април 2026 |work=Fox Sports |date=10 јануари 2020 |language=en}}</ref> *[[Жан-Рајмон Бул]] (деловен човек) *[[Даниел Ричардо]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Кристијано Роналдо]] (фудбалер) *[[Кеке Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Нико Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Марк Росе]] (поранешен тенисер) *[[Лусије Шафарова]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://ausopen.com/players/czech-republic/lucie-safarova|title=AO – Lucie Safarova|publisher=ausopen.com}}</ref> *[[Марат Сафин]] (поранешен тенисер) *[[Аиртон Сена]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Дејвид Шилинг]] ([[шешир]]џија) * [[Матео Беретини]] (тенисер) * [[Јаник Синер]] (тенисер) *[[Робин Седерлинг]] (тенисер) *[[Ринго Стар]] ([[тапан]]ар со [[Битлси]])<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/ringo-moves-to-monte-carlo-to-avoid-tax-laws|title=Ringo Moves To Monte Carlo To Avoid Tax Laws|author=World Entertainment News Network|work=Contactmusic.com|date=30 јуни 2005 }}</ref> *[[Бернард Томиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/bernard-tomic/ta46/overview|title=Bernard Tomic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Едвина Топс-Алекзандр]] ([[Јавање коњи|јавач на коњи]]) *[[Стофел Вандорен]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Макс Ферстапен]] (возач во Формула 1) *[[Јанина Викмајер]] (поранешен тенисер) *[[Џеф Вулер]] (сметководител) *[[Каролина Возњацки]] (тенисер) *[[Александар Зверев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/alexander-zverev/z355/overview|title=Alexander Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Миша Зверев]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/mischa-zverev/z168/overview|title=Mischa Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Валтери Ботас]] (возач во Формула 1) {{Col-end}} == Поврзано == * [[Шевролет Монте Карло]] – [[купе]] со две врати, создаден од [[Шевролет]] веќе шест генерации * [[Монако (општина)|Општина Монако]] * [[Монако (хелиодром)]] * [[Монте Карло (метод)]] * [[Монте Карло (одморалиште и казино)]] – хотел и казино [[Парадајс (Невада)|Парадајс]], [[Невада]], на [[Појас Лас Вегас|Појасот Лас Вегас]]. * [[Радио Монте Карло]] * [[TMC (телевизиски канал)|Теле Монте Карло]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Monte Carlo}} {{Wikivoyage|Monte Carlo}} * [https://www.monte-carlo.mc/en/ Монте Карло] * [https://www.visitmonaco.com/en/ Портал на Монако] {{Административна поделба на Монако}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Монте Карло| ]] fnpka93et0xauqnqwuo5ipd4rp0tlfn 5534002 5533941 2026-04-03T19:32:49Z Dandarmkd 31127 5534002 wikitext text/x-wiki {{Short description|Чеврт и изборен оддел (административна единица) во Монако}} {{Other uses}} {{Use dmy dates|date=March 2024}} {{Infobox settlement | name = Монте Карло | native_name = {{native name|fr|Monte-Carlo}}<br />{{native name|lij-MC|Munte Carlu}} | settlement_type = [[Градски четврт|Четврт]] и [[Оддел (изборна административна единица)|оддел]] | image_skyline = Monte_Carlo_Port_Hercules_b.jpg | imagesize = 300px | image_caption = | image_map = Monte-Carlo in Monaco 2025.svg | mapsize = 300px | map_caption = Изборниот оддел Монте Карло во Монако | image_map1 = | mapsize1 = | map_caption1 = | pushpin_map = Europe | pushpin_label_position = left | pushpin_map_caption = Местоположба во Европа | pushpin_mapsize = 300 | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Монако]] | subdivision_type1 = | subdivision_name1 = | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | seat_type = | seat = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_magnitude = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | area_total_sq_mi = | area_land_sq_mi = | area_water_sq_mi = | area_water_percent = | area_urban_km2 = 0.281 | area_urban_sq_mi = 0.109 | area_metro_km2 = | area_metro_sq_mi = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = 15,200 (во четвртот)<br/>&nbsp;3,500 (во изборниот оддел) | population_density_km2 = | population_density_sq_mi = | population_metro = | population_density_metro_km2 = | population_density_metro_sq_mi = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | population_density_urban_mi2 = | timezone = | utc_offset = | coordinates = {{coord|43|44|23|N|7|25|38|E|region:MC|display=inline,title}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref> </ref> tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | postal_code_type = Поштенски број<!-- enter ZIP code, Postcode, post code, postal code... --> | postal_code = 98000 | area_code = | website = | footnotes = }} '''Монте Карло''' ({{langx|fr|Monte-Carlo}}, [[Окситански јазик|окситански]]: ''Montcarles'', моначки: ''Monte-Carlu'') — името на четвртот и административната единица на [[Монако|Кнежевството Монако]]. Монте Карло е насекаде познат по неговите казина и неговата еминентност. Постојаното население изнесува 15.000 жители. Квартот Монте Карло не го вклучува само средишното место на Монте Карло каде што се наоѓа „Големото Казино“(„Le Grand Casino“) туку исто така ги вклучува маалата Сент Мишел, Сент Роман-Тенао и заедницата која се наоѓа на самата плажа на Ларвото. Граничи со Францускиот град Бузулеј (понекогаш познат како Големо Монте Карло).<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/3397.htm State.gov], Monaco has four traditional quarters according to US Department State (retrieved 22 September 2007), but see infobox above for other classifications of districts).</ref> == Историја == {{Main|Историја на Монако}} [[Податотека:CharlesIIIMonaco.jpg|мини|лево|upright|[[Шарл III (кнез на Монако)|Шарл III Моначки]] бил одговорен за претворањето на округот Монте Карло и Монако во просперитетен град.]] Во 1856 година, [[Шарл III (кнез на Монако)|Шарл III Моначки]] им доделил концесија на [[Наполеон Ланглоа]] и [[Албер Обер]],<ref name="gustavesaige">{{cite book|last1=Saige|first1=Gustave|title=Monaco: Ses Origines et Son Histoire|date=1897|publisher=Imprimerie de Monaco}}</ref> да воспостават зграда за капење во морето, за лекување на разни болести и да биде изградено казино во германски стил.<ref name="Craps">{{cite web|title=History of Monte Carlo Casino|url=http://www.crapsdicecontrol.com/monte_carlo.htm|access-date=3 април 2026|publisher=Craps Dice Control}}</ref> [[Податотека:Eglise st charles Monaco b.jpg|upright|мини|Црквата „Св. Карло“.]] Првото казино било отворено во Ла Кондамин во 1862 година, но било неуспешно. Тоа било преместувано неколку пати, пред да стигне до сегашната местоположба во областа Ле Спелиге (Les Spelugues; во превод Пештери) во Монте Карло. Успехот дошил бавно, главно затоа што Монако бил недостапен од поголемиот дел од [[Европа]]. Железницата, поставена во 1868 година, донела прилив на луѓе, а Монте Карло се збогатил.<ref name="Craps"/> [[Црква „Св. Карло“, Монако|Црквата „Св. Карло“]] на авенијата „Св. Карло“ во Монте Карло била завршена во 1883 година. Била обновена во текот на стогодишнината.<ref name='Mon'>{{cite web|title=Monuments|url=http://www.visitmonaco.com/en/Places-to-visit/Monuments|work=Visit Monaco – Monuments|publisher=Visit Monaco|access-date=3 април 2026}}</ref><ref name='CharlesCh'>{{cite web|title=English Community|url=http://www.stcharles.diocese.mc/english_community.html|work=Saint-Charles Church|access-date=3 април 2026}}</ref> Општина Монте Карло била основана во 1911 година, кога уставот го поделил [[Монако|Кнежевството Монако]] на три општини. Општина Монте Карло ги опфаќала постојните населби Ла Рус/Сен Роман, Ларвото/Бас Мулен и Сен Мишел. Општините биле споено во 1917 година, по обвинувањата дека владата ги користела за „раздели па владеј“. Оттогаш, тие станале [[Оддел (изборна единица)|оддели]]. Денес, Монако е поделен на 9 оддели, кои се групирани во 4 четврти. Четвртот Монте Карло [[Трамваи во Монако|биле опслужувани од трамваи]] од 1898 до 1931 година. Трамвајот ги поврзувал сите делови на Монако ([[Сообраќај во Монако|видете сообраќај во Монако]]). Во 2003 година, во пристаништето во Монте Карло бил завршено ново пристаниште за крстосувачи. ==Географија== Монте Карло има површина од 28,14 [[хектар]]и (0,28 [[квадратни километри]]) и се наоѓа на [[Средоземното Море]], граничи на запад со Равен де Сент-Девот и Ла Кондамин, а на исток со Ла Рус и Ларвото. === Клима === Монте Карло има [[медитеранска клима со топли летни услови]] ([[Кепенова класификација на клима]]: Csa), која е под влијание на [[океанската клима]] и [[влажната суптропска клима]]. Како резултат на тоа, има топли, суви лета и благи, дождливи зими.<ref>{{cite web |url=http://www.worldtravelguide.net/monaco/weather-climate-geography |title=Monaco weather, climate and geography |publisher=Worldtravelguide.net |access-date=3 април 2026 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120821004256/http://www.worldtravelguide.net/monaco/weather-climate-geography |archive-date=21 август 2012 |url-status=dead }}</ref> {{Weather box |location = Монте Карло, [[Монако]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 12.5 |Feb high C = 13.1 |Mar high C = 14.5 |Apr high C = 16.7 |May high C = 19.8 |Jun high C = 23.3 |Jul high C = 26.4 |Aug high C = 26.6 |Sep high C = 24.2 |Oct high C = 20.8 |Nov high C = 16.2 |Dec high C = 13.5 |year high C = 19.0 |Jan mean C = 8.7 |Feb mean C = 9.4 |Mar mean C = 10.9 |Apr mean C = 13.2 |May mean C = 16.4 |Jun mean C = 19.9 |Jul mean C = 22.9 |Aug mean C = 23.0 |Sep mean C = 20.5 |Oct mean C = 17.0 |Nov mean C = 12.4 |Dec mean C = 9.6 |year mean C = 15.3 |Jan low C = 4.9 |Feb low C = 5.6 |Mar low C = 7.2 |Apr low C = 9.7 |May low C = 13.0 |Jun low C = 16.4 |Jul low C = 19.3 |Aug low C = 19.3 |Sep low C = 16.9 |Oct low C = 13.2 |Nov low C = 8.6 |Dec low C = 5.7 |year low C = 11.7 |precipitation colour = green |Jan precipitation mm = 82.7 |Feb precipitation mm = 76.4 |Mar precipitation mm = 70.5 |Apr precipitation mm = 62.2 |May precipitation mm = 48.6 |Jun precipitation mm = 36.9 |Jul precipitation mm = 15.6 |Aug precipitation mm = 31.3 |Sep precipitation mm = 54.4 |Oct precipitation mm = 108.2 |Nov precipitation mm = 104.2 |Dec precipitation mm = 77.5 |year precipitation mm = 768.5 |Jan precipitation days = 6.8 |Feb precipitation days = 6.4 |Mar precipitation days = 6.1 |Apr precipitation days = 6.3 |May precipitation days = 5.2 |Jun precipitation days = 4.1 |Jul precipitation days = 1.9 |Aug precipitation days = 3.1 |Sep precipitation days = 4.0 |Oct precipitation days = 5.8 |Nov precipitation days = 7.0 |Dec precipitation days = 6.0 |year precipitation days = 62.7 |Jan sun = 148.8 |Feb sun = 152.6 |Mar sun = 201.5 |Apr sun = 228.0 |May sun = 269.7 |Jun sun = 297.0 |Jul sun = 341.0 |Aug sun = 306.9 |Sep sun = 240.0 |Oct sun = 204.6 |Nov sun = 156.0 |Dec sun = 142.6 |year sun = 2668.7 |Jan percentsun = 53 |Feb percentsun = 55 |Mar percentsun = 54 |Apr percentsun = 58 |May percentsun = 58 |Jun percentsun = 66 |Jul percentsun = 73 |Aug percentsun = 71 |Sep percentsun = 67 |Oct percentsun = 60 |Nov percentsun = 52 |Dec percentsun = 51 |source 1 = [[Хонгконшка набљудувачница]]<ref name="Hong Kong Observatory">[http://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/fr_sw/monte_carlo_e.htm "Climatological Information for Monte Carlo, Monaco"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191025200534/https://www.weather.gov.hk/wxinfo/climat/world/eng/europe/fr_sw/monte_carlo_e.htm |date=25 октомври 2019 }} – Хонгконшка набљудувачница</ref> |date=август 2010 |source 2 = Weather Atlas (можно сончево време) <ref name="Weather Atlas">{{cite web |url=https://www.weather-atlas.com/en/monaco/monte-carlo-climate |title=Monte Carlo, Monaco – Climate data |publisher=Weather Atlas |access-date=3 април 2026 }}</ref> }} {{Weather box |location = [[Монако]] |metric first = yes |single line = yes |Jan high C = 12.3 |Feb high C = 12.5 |Mar high C = 14.0 |Apr high C = 16.1 |May high C = 19.4 |Jun high C = 23.0 |Jul high C = 25.8 |Aug high C = 25.9 |Sep high C = 23.8 |Oct high C = 19.9 |Nov high C = 16.1 |Dec high C = 13.4 <!--not in citation, checked in 2013/8/17 |Jan mean C = 10.2 |Feb mean C = 10.4 |Mar mean C = 11.8 |Apr mean C = 13.9 |May mean C = 17.1 |Jun mean C = 20.8 |Jul mean C = 23.5 |Aug mean C = 23.7 |Sep mean C = 21.6 |Oct mean C = 17.8 |Nov mean C = 14.0 |Dec mean C = 11.4 |year mean C = 16.4 --> |Jan low C = 8.1 |Feb low C = 8.2 |Mar low C = 9.6 |Apr low C = 11.6 |May low C = 14.8 |Jun low C = 18.5 |Jul low C = 21.2 |Aug low C = 21.5 |Sep low C = 19.3 |Oct low C = 15.6 |Nov low C = 11.9 |Dec low C = 9.3 <!--not in citation, checked in 2013/8/17 |Jan precipitation mm = 82.7 |Feb precipitation mm = 76.4 |Mar precipitation mm = 70.5 |Apr precipitation mm = 62.2 |May precipitation mm = 48.6 |Jun precipitation mm = 36.9 |Jul precipitation mm = 15.6 |Aug precipitation mm = 31.3 |Sep precipitation mm = 54.4 |Oct precipitation mm = 108.2 |Nov precipitation mm = 104.2 |Dec precipitation mm = 77.5 |year precipitation mm = 768.5 --> |Jan precipitation days = 5.9 |Feb precipitation days = 5.2 |Mar precipitation days = 6.7 |Apr precipitation days = 6.0 |May precipitation days = 5.6 |Jun precipitation days = 2.8 |Jul precipitation days = 1.3 |Aug precipitation days = 2.5 |Sep precipitation days = 4.5 |Oct precipitation days = 7.5 |Nov precipitation days = 7.7 |Dec precipitation days = 6.8 |year precipitation days = 62.5 |source 1 = ''Мрежно место на Монако''<ref>{{cite web|title=Monaco – Climate|url=http://www.visitmonaco.com/en/Practical/Climate|publisher=Мрежно место на Монако|access-date=3 април 2026 }}</ref> }} {|style="width:100%;text-align:center;line-height:1.2em;margin-left:auto;margin-right:auto" class="wikitable mw-collapsible" |- !Colspan=14|Климатски податоци за Монте Карло |- !Месец !Јан !Фев !Мар !Апр !Мај !Јун !Јул !Авг !Сеп !Окт !Ное !Дек !style="border-left-width:medium"|Година |- !Просечна температура на морето °C |style="background:#C9C9FF;color:#000000;"|13.4 |style="background:#C3C3FF;color:#000000;"|13.0 |style="background:#C9C9FF;color:#000000;"|13.4 |style="background:#DBDBFF;color:#000000;"|14.6 |style="background:#FFEBAA;color:#000000;"|18.0 |style="background:#FFA000;color:#000000;"|21.8 |style="background:#FF8700;color:#000000;"|23.1 |style="background:#FF7D00;color:#000000;"|23.6 |style="background:#FF9900;color:#000000;"|22.2 |style="background:#FFCB21;color:#000000;"|19.6 |style="background:#FFF7DD;color:#000000;"|17.4 |style="background:#DFDFFF;color:#000000;"|14.9 |style="background:#FFEDB1;color:#000000;border-left-width:medium"|17.9 |- !Просечни дневни часови на деноноќие |style="background:#E9E900;color:#000000;"|9.0 |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#FFFF44;color:#000000;"|13.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF66;color:#000000;"|15.0 |style="background:#FFFF55;color:#000000;"|14.0 |style="background:#FFFF33;color:#000000;"|12.0 |style="background:#F7F722;color:#000000;"|11.0 |style="background:#F0F011;color:#000000;"|10.0 |style="background:#E9E900;color:#000000;"|9.0 |style="background:#FFFF34;color:#000000;"|12.1 |- !Просечен [[ултравиолетов индекс]] |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#289500;color:#000000;"|2 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|4 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|5 |style="background:#f85900;color:#000000;"|7 |style="background:#d8001d;color:#000000;"|8 |style="background:#d8001d;color:#000000;"|8 |style="background:#f85900;color:#000000;"|7 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|5 |style="background:#f7e400;color:#000000;"|3 |style="background:#289500;color:#000000;"|2 |style="background:#289500;color:#000000;"|1 |style="background:#f7e400;color:#000000;border-left-width:medium"|4.4 |- !Colspan=14 style="background:#f8f9fa;font-weight:normal;font-size:95%;"|Извор: Weather Atlas <ref name="Weather Atlas" /> |} == Спорт == [[Податотека:Le casino de Monte-Carlo.JPG|мини|лево|[[Казино Монте Карло|Казиното Монте Карло]].]] Монте Карло е дом на [[тенис]]киот турнир АТП Мастерс 1000 за време на сезоната на земјени терени, кој обично се игра од крајот на март до средината до крајот на април. Монте Карло е популарен [[даночен рај]] за многу тениски професионалци и дом на многу активни и пензионирани [[спорт]]исти. Монте Карло е домаќин на поголемиот дел од [[Монте Карло (патека)|патеката Монте Карло]], на која е одржувана трката [[Голема награда на Монако]] при [[Формула 1]]. Исто така, е домаќин на борби на светските првенства во [[бокс]], на големото финале на [[Европската покер турнеја]] и на Светското првенство во табла, како и на [[Меѓународен саем за автомобили во Монако|Меѓународниот саем за автомобили во Монако]] ([[француски]]: Salon International de l'Automobile de Monaco<ref>{{Cite web|url=http://www.salonautomonaco.com|title=1er Salon International de l'Automobile de Monaco – 2017|website=1er salon international de l'automobile de Monaco|language=fr-FR|access-date=3 април 2026}}</ref>), [[Мода|модни]] ревии и други настани. Иако тенискиот турнир [[Монте Карло Мастерс]] е сметан дека е одржуван во заедницата, неговата вистинска местоположба е во соседната [[Франција|француска]] општина [[Рокбрин-Кап-Мартан]]. [[Рели Монте Карло|Релито Монте Карло]] е едно од најдолготрајните и најпочитуваните [[рели|автомобилски рели]]; од 1973 до 2008 година и повторно од 2012 година, го означува почетокот на сезоната [[Светско првенство во рели|Светското првенство во рели]], а исто така послужило и како почеток за [[Меѓуконтиненталeн рели предизвик|Меѓуконтиненталниот рели предизвик]] помеѓу 2009 и 2011 година. Релито, сепак, е одржуваn надвор од четвртот Монте Карло и е одржуван претежно по француски [[пат]]ишта. ==Туризам== Монте Карло со децении го посетуваат кралски семејства, како и јавноста и [[филм]]ските ѕвезди. Монте Карло е едно од водечките туристички одморалишта во [[Европа]], иако многу од клучните туристички одредишта се во други делови на Монако, вклучувајќи знаменитости како што се [[Црква „Пресвета Богородица“ (Монако)|Соборната црква „Пресвета Богородица“]], [[Музеј „Наполеон“ (Монако)|Музејот „Наполеон“]], [[Океанографски музеј на Монако|Океанографскиот музеј]] и аквариумот, и [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]], сите од кои се наоѓаат во [[Монако-Вил]]. === Гарнјеева сала === [[Податотека:Casino de Montecarlo, Mónaco, 2016-06-23, DD 04.jpg|мини|Влезот на Гарнјеевата сала, домот на [[Опера на Монте Карло]].]] Операта на Монте Карло или Гарнјеева сала била изградена од страна на архитектот Шарл Гарнје како точен дупликат во минијатура на Операта во Париз. Аудиториумот на операта е украсена во црвена и жолта боја, има фрески и скулптури насекаде низ аудиториумот. Оваа сала била отворена на 25 јануари 1879 година, со изведбата на Сара Бернард која била облечена како нимфа. Првата опера која била изведена таму, била операта „''Витезот Гастон''“ (''Le Chevalier Gaston'') на Роберт Планкит на 8 февруари 1879 година и била подоцна проследена со три исти такви изведби во првата сезона.<ref>{{cite news |url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1927/01/30/96632489.pdf |title=Obituary:Arturo Vigna |work=[[The New York Times]] |date=30 јануари 1927 |access-date=3 април 2026 |archive-date=August 4, 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804051935/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1927/01/30/96632489.html?pdf_redirect=true&site=false |url-status=live }}</ref> Со влијанието на првиот директор, Јулиј Коен, добитната комбинација на Раул Гунсбург (новиот директор од 1883 година) и Принцезата Алис (голема љубителка на опера и сакана жена на наследникот на Шарл III, Алберт I), установата била ставена на сцена со другите светски опери. Гунсбург останал на врвот на гледаноста наредните 60 години, а повеќето главни улоги ги отпеал историскиот италијански тенор, Франческо Тамањо. Во раните години на 20 век, во Гарнјеевата сала биле изведени добри претстави и настапиле одлични уметници како Нели Мелба и [[Енрико Карузо]] во претставите во „''Боеми''“ (La Bohème) и „''[[Риголето]]''“ (''Rigoletto''), во 1902 година, како и Феодор Калипин во премиерата „''Дон Кихот''“ (''Don Quichotte'') на [[Жил Масне]] во 1910 година. Оваа продукција станала дел од долгата поврзаност помеѓу установата и оперите на Масне, од кои две биле претставени постхумано. Други познатни пејачи од 10 век се појавиле во Монте Карло вклучувајќи ги Сен-Санс („''Елена''“, 1904); Маскањи („''Амика''“, 1905); и Пучини („''Ластовица''“, 1917). Секако, од неговото отворање, театарот бил домаќин на светски продукции на опери. Но, „златната доба“ на Гарнјеевата сала ја нема, бидејќи малите театри со мали куќи не можат да ги надминат продукциите кои нудат астрономски цени. Сепак денес оваа установа сè уште претставува пет до шест опери во една сезона. === Хотел де Париз === [[Податотека:2016 Hotel de Paris - Monaco 02.jpg|лево|мини|Хотел де Париз во 2016 година.]] Хотелот де Париз бил основан во 1864 година од страна на кнезот Шарл III од Монако на местото каде што требало да биде казиното. Овој хотел се наоѓа во срцето на Монте Карло. Припаѓа на СБМ групацијата (државно управувачко претпријатие кое поседува и раководи со Казиното Монте Карло, операта Монте Карло и хотелот Де Париз) и е дел од елитните хотели во Монако, како што се Монте-Карло Бич Хотел, Монте Карло Беј Хотел и Ресорт, Метропол Хотелот и Фермонт Хотелот.<ref>{{Cite book |last1=Warhol |first1=Andy |url= |title=The Andy Warhol Diaries |last2=Hackett |first2=Pat |date=1989 |publisher=Warner Books |isbn=978-0-446-51426-2 |location=[[Њујорк (град)|Њујорк]] |pages=302}}</ref> Хотел де Париз има 106 соби поделени во 4 групи врз основа на погледот, украсувањето и луксузноста.<ref name=hotel>{{cite web |url=http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Rooms-Suites-.html |title=Luxury hotel rooms and luxurious suites in the Hotel de Paris |work=En.hoteldeparismontecarlo.com |access-date=3 април 2026 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20070216071456/http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Rooms-Suites-.html |archive-date=16 февруари 2007 }}</ref> Има 20 соби со одличен поглед кон градот, 29 големи соби со поглед во дворот на хотелот, 59 соби со поглед на морето и шест соби со есклузивен поглед кон казиното. Додатни се 74-те апартмани и помали апартмани кои се групирани слично како и собите, нудејќи повеќе луксузност повеќе од собите. Има еднокреветни и двокреветни апартмани. Исто така постои и претседателскиот апартман.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |title=Palace Hotel de Paris in Monte-Carlo : Informations about the luxury hotel on the riviera, near from Nice |publisher=En.hoteldeparismontecarlo.com |date= |accessdate=6 јули 2014 |archive-date=2010-07-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100724202019/http://en.hoteldeparismontecarlo.com/-Discover-Hotel-de-Paris-.html |url-status=dead }}</ref> Во октомври 2014 година, започнал проект за обновување, за да биде создаден градинарски двор, да биде додаден нов спа центар, фитнес центар и [[базен]], исклучителни апартмани и „вила на покривот“ со приватна градина и базен.<ref>{{cite web |title=Monte-Carlo Société des Bains de Mer, Hotels, restaurants, casinos in Monaco |url=https://www.montecarlosbm.com/en |website=www.montecarlosbm.com}}</ref> == Прикажувања во културата == Монте Карло е место каде што биле снимени многу [[филм]]ови, [[книги]], [[Телевизија|телевизиски]] емисии и [[Видеоигра|видеоигри]]. ===Филмови=== * ''[[Будалести сопруги]]'' (''Foolish Wives''; 1922), иако бил снимен во [[Калифорнија]]. * ''[[Ребека (филм од 1940 година)|Ребека]]'' (''Rebecca''; 1940), филм на [[Алфред Хичкок]], со Монте Карло и неговото познато казино како место на дејствие, во кој глумат [[Лоренс Оливие]] и [[Џоан Фонтејн]]. * ''[[Фатете го крадецот (филм од 1955)|Фатете го крадецот]]'' (''To Catch a Thief''; 1954), филм на Алфред Хичкок со Монте Карло и неговото познато казино како место на дејството, во кој глумат [[Кери Грант]] и [[Грејс Кели]], идната кнегиња Грејс од Монако. * ''[[Гран При (филм од 1966 година)|Гран При]]'' (''Grand Prix''; 1966), во кој глумат [[Џејмс Гарнер]], [[Ева Мари Сент]] и [[Ив Монтан]]. * ''[[Монте Карло или пропаст!]]'' (''Monte Carlo or Bust!''; 1969) познат и по американскиот наслов, ''Оние смели млади мажи во нивните весели жаргонски панталони'' со [[Тони Кертис]] и [[Тери-Томас|Тери Томас]]]. * ''[[Херби оди во Монте Карло]]'' (''Herbie Goes to Monte Carlo''; 1977) со [[Дин Џонс (глумец)|Дин Џонс]] и [[Дон Нотс]]. * Филмовите со [[Џејмс Бонд]]: ''[[Никогаш не вели никогаш]]'' (''Never Say Never Again''; 1983) и ''[[Златно око]]'' (''GoldenEye''; 1995) го прикажуваат [[Казино Монте Карло|Казиното Монте Карло]]. * [[Дух во Монте Карло|''Дух во Монте Карло'']] (A Ghost in Monte Carlo; 1990), ТВ филм на [[Барбара Картленд]]<ref>{{Citation|last=Hough|first=John|title=A Ghost in Monte Carlo|date=2 април 1990|url=https://www.imdb.com/title/tt0099655/?ref_=ttpl_pl_tt|type=Drama, Romance|others=Sarah Miles, Oliver Reed, Christopher Plummer, Samantha Eggar|publisher=Gainsborough Pictures, The Grade Company, Turner Pictures (I)|access-date=3 април 2026}}</ref> со [[Кристофер Пламер]], [[Оливер Рид]], [[Лисет Ентони]]. * ''[[Си беше еднаш злосторство (филм од 1992 година)|Си беше еднаш злосторство]]'' (''Once Upon a Crime''; 1992), заплетот се врти околу низаро парови во Монте Карло. * ''[[Јас шпион (филм од 2002 година)|Јас шпион]]'' (''I Spy''; 2002) * ''[[Железниот Човек 2]]'' (''Iron Man 2''; 2010) ja прикажува Гран при трката во Монако. * ''[[Монте Карло (филм)|Монте Карло]]'' (''Monte Carlo''; 2011) * Филмот на [[DreamWorks Pictures|DreamWorks]], ''[[Мадагаскар 3: Најбараните во Европа]]'' (''Madagascar 3: Europe's Most Wanted''; 2012), го прикажува Казиното Монте Карло. * ''[[Ребека (филм од 2020)|Ребека]]'' (''Rebecca''; 2020), продукција на [[Нетфликс]] со [[Лили Џејмс]], [[Арми Хамер]] и [[Кристин Скот Томас]] како главни ликови. ===Книжевност=== * Монте Карло е претставен во [[роман]]от на „''[[Куќата на радоста]]''“ (1905) на [[Едит Вортон]], како позадина за слободните активности на горната класа во [[Њујорк (град)|Њујорк]] на почетокот на 20 век. * Првите неколку поглавја од [[Готска фикција|готскиот]] роман „[[Ребека (роман)|''Ребека'']]“ (1938) се сместени во Монте Карло. ===Музика=== * [[Мјузикхол]] песната од 1891 година, „''[[The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo (песна)|The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo]]''“ (во превод: Човекот што ја проби банката во Монте Карло), напишана од [[Фред Гилберт (текстописец)|Фред Гилберт]] за вистински англиски измамник во Монте Карло и популаризирана во 1892 година од пејачот и комичар [[Чарлс Коборн]].<ref>{{cite news |title=The Man Who Broke the Bank at Monte Carlo — music hall hit was inspired by a shady character |url=https://ig.ft.com/life-of-a-song/monte-carlo.html |access-date=19 February 2025 |work=Financial Times}}</ref> * Кнезот и кнегињата од Монте Карло се ликови во [[Савојска опера|савојската опера]] ''[[Надвојводата]]'' (1896) од [[Гилберт и Саливан]].<ref>{{Cite web|url=https://www.gsarchive.net/grand_duke/html/short_summary.html|title=The Grand Duke Plot Summary|website=www.gsarchive.net}}</ref> * „''[[Монте Карло (мјузикл)|Монте Карло]]''“ е [[едвардијанска музичка комедија]] во два чина со книга од Сидни Карлтон, музика од [[Хауард Талбот]] и текст од [[Хари Гринбенк]], првпат изведена во 1896 година.<ref>{{Cite web|url=https://gsarchive.net/british/montecarlo/index.html|title=Monte Carlo|website=gsarchive.net}}</ref> * „''La Dame de Monte Carlo''“ (во превод: Дамата од Монте Карло) е монолог за [[сопран]] и оркестар компониран од Франсис Пуленк во 1961 година, заснован на песна од „Театарот на торби“ на Жан Кокто.<ref>{{Cite web|url=https://www.lieder.net/lieder/get_text.html?TextId=3908|title=La Dame de Monte-Carlo (Cocteau, set by (Francis Poulenc)) (The LiederNet Archive: Texts and Translations to Lieder, mélodies, canzoni, and other classical vocal music)|website=www.lieder.net}}</ref> * „''Monte Carlo Nights''“ (во превод: Монтекарловски ноќи) е песна од [[Гровер Вашингтон Помладиот]] компонирана во 2001 година.<ref name="auto">{{Cite web|url=https://www.lyrics.com/lyrics/monte+carlo|title=Lyrics containing the term: monte carlo|website=www.lyrics.com}}</ref> * „''Goin' Down To Monte Carlo''“ (во превод: Одејќи накај Монте Карло) е песна од [[Ван Морисон]], компонирана во 2012 година.<ref name="auto"/> ===Телевизија=== * Телевизиската серија „''Ја сакам Луси''“ (''I Love Lucy'') имала епизода сместена во Монте Карло во 1956 година, сезона 5, епизода 25, насловена „''Луси оди во Монте Карло''“.<ref>{{cite web | url=https://www.imdb.com/title/tt0609257/ | title=Lucy Goes to Monte Carlo | website=[[IMDb]] }}</ref> * Во британската приватнодетективска серија, „''[[Рандал и Хопкирк (починати)]]''“ (''Randall and Hopkirk (Deceased)''), единаесеттата епизода, „''[[Духот кој ја спаси банката во Монте Карло]]''“ (1969), се одвива во Монте Карло. * Серијата „''[[Смелите и убавите]]''“ (The Bold and the Beautiful; 1987–) содржела голем број епизоди снимени на места во градот во 2016 и 2017 година. Тоа е местото за годишниот [[Список на ликови од „Смелите и убавите“|Спенсеров]] собир. ===Видеоигри=== * Серијалот „''[[Гранд Туризмо (серијал)|Гранд Туризмо]]''“ (''Gran Turismo'') често ја прикажува [[Монте Карло (патека)|патеката Монте Карло]], иако е наведена како „Азурен Брег“ (Côte d'Azur) и означена како да е во [[Франција]]. * [[Развој на независни видеоигри|Независната]] игра „''[[Монако: Што е твое, мое е]]''“ (''Monaco: What's Yours is Mine'') * Играта со [[посочи и кликни]] од 1992 година, „''[[Индијана Џонс и судбината на Атлантида]]''“ (''Indiana Jones and the Fate of Atlantis'') * Различни [[видеоигри со Формула 1]] ја прикажуваат историската патека Монте Карло. * Серијалот „''[[Колин Мекрејево рели и земја]]''“ (''Colin McRae Rally'' и ''DiRT''), како и серијалот „''[[ВРЦ (серијал на видеоигри)|Светско првенство во рели]]''“ (''World Rally Championship''), го прикажуваат Монте Карло како етапи за рели. * „''[[Џејмс Бонд 007: Крвав камен]]''“ (''James Bond 007: Blood Stone'') прикажува ниво поставено во Монте Карло. [[Податотека:Monaco pano b.jpg|мини|750px|центар|Панорама на [[Ла Кондамин]] и Монте Карло од гледиште во близина на [[Кнежевски дворец (Монако)|Кнежевскиот дворец]] во [[Монако-Вил]].]] [[Податотека:Monaco city panorama May 2015.jpg|мини|750px|центар|Панорама на Монте Карло од железничката станица, мај 2015 година.]] ==Луѓе== {{Col-begin}} {{Col-2}} *[[Алекс Албон]] (возач во [[Формула 1]]) *[[Викторија Азаренка]] ([[тенис]]ер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta312001.html|title=US Open – Victoria Azarenka Player Profile}}</ref> *[[Боно]] ([[пејач]]) *[[Бјорн Борг|Бјерн Борг]] (поранешен тенисер) *[[Џенсон Батон]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Лорис Капироси]] (поранешен возач во МотоГП) *[[Јоланда Чеплак]] (поранешен [[Атлетика|атлетичар]]) *[[Марин Чилиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/marin-cilic/c977/overview|title=Marin Cilic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Дејвид Култард]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џулијан Кокран]] ([[композитор]] на [[класична музика]]) *[[Григор Димитров]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/grigor-dimitrov/d875/overview|title=Grigor Dimitrov – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Новак Ѓоковиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/novak-djokovic/d643/overview|title=Novak Djokovic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Ричард Дан]] (поранешен [[фудбал]]ер) *[[Мохамед Ал-Фајед]] (поранешен сопственик на Harrods)<ref>{{cite web|url=http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|title=ExclusiveGP|access-date=30 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615220100/http://www.exclusivegp.com/our-blog/monaco-grand-prix/famous-people-from-monaco-who-lives-in-monaco|archive-date=15 June 2013|url-status=dead}}</ref> *[[Џанкарло Физикела]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Метју Гос]] (професионален [[Велосипедизам|велисипедист]]) *[[Филип Грин]] (деловен човек) *[[Стелиос Хаџи-Јоану]] (деловен човек) *[[Луис Хамилтон]] (возач во Формула 1) *[[Даниела Хантухова]] (поранешен тенисер) *[[Џастин Хејворд]] (пејач во [[the Moody Blues]]) *[[Жастин Анин]] (поранешен тенисер) *[[Маркус Хипфл]] (поранешен тенисер) *[[Доминик Хрбати]] (поранешен тенисер) *[[Хуберт Хуркач]] (тенисер) *[[Тор Хусховд]] (велисипедист) *[[Еди Џордан]] (поранешен сопственик на екипа во Формула 1) *[[Роберт Кубица]] (поранешен возач во Формула 1)<ref>{{cite web|url=http://f1.wp.pl/kat,1775,title,Kubica-oszczedza-bo-mieszka-w-Monte-Carlo,wid,14386986,wiadomosc.html?ticaid=1103fd&_ticrsn=3|title=Formuła 1|author=Grupa Wirtualna Polska|work=sportowefakty.wp.pl}}</ref> *[[Карол Кучера]] (поранешен тенисер) *[[Петра Квитова]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.usopen.org/en_US/players/overview/wta314206.html|title=US Open – Petra Kvitova Player Profile|publisher=usopen.org}}</ref> *[[Шарл Леклер]] (возач во Формула 1) *[[Џина Лолобриџида]] ([[глумица]]) *[[Фелипе Маса]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Џон Меклофлин (музичар)|Џон Меклофлин]] ([[Гитара|гитарист]]) {{Col-2}} *[[Андреј Медведев]] (поранешен тенисер) *[[Данил Медведев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/daniil-medvedev/mm58/overview|title=Daniil Medvedev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Џан Карло Меноти]] (композитор на класична музика) *[[Андреас Микелсен]] (возач во ВРЦ) *[[Тјери Невил]] (возач во ВРЦ) *[[Хелмут Њутон]] ([[фотограф]]) *[[Ландо Норис]] (возач во Формула 1) *[[Мајк Олдфилд]] ([[музичар]]) *[[Стефано Песина]] (деловен човек) *[[Пола Редклиф]] (атлетичар) *[[Милош Раониќ]] (тенисер)<ref>{{cite news |last1=Laughton |first1=Max |title=They represent Australia, but this is why Nick Kyrgios and Alex de Minaur 'reside' in The Bahamas |url=https://www.foxsports.com.au/tennis/tennis-news-athletes-living-in-tax-havens-nick-kyrgios-alex-de-minaur-residences-in-the-bahamas-monaco/news-story/0e8cb792a3970e14e1cbfb6b0348f6a8 |access-date=1 април 2026 |work=Fox Sports |date=10 јануари 2020 |language=en}}</ref> *[[Жан-Рајмон Бул]] (деловен човек) *[[Даниел Ричардо]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Кристијано Роналдо]] (фудбалер) *[[Кеке Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Нико Розберг]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Марк Росе]] (поранешен тенисер) *[[Лусије Шафарова]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://ausopen.com/players/czech-republic/lucie-safarova|title=AO – Lucie Safarova|publisher=ausopen.com}}</ref> *[[Марат Сафин]] (поранешен тенисер) *[[Аиртон Сена]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Дејвид Шилинг]] ([[шешир]]џија) * [[Матео Беретини]] (тенисер) * [[Јаник Синер]] (тенисер) *[[Робин Седерлинг]] (тенисер) *[[Ринго Стар]] ([[тапан]]ар со [[Битлси]])<ref>{{cite web|url=http://www.contactmusic.com/news-article/ringo-moves-to-monte-carlo-to-avoid-tax-laws|title=Ringo Moves To Monte Carlo To Avoid Tax Laws|author=World Entertainment News Network|work=Contactmusic.com|date=30 јуни 2005 }}</ref> *[[Бернард Томиќ]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/bernard-tomic/ta46/overview|title=Bernard Tomic – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Едвина Топс-Алекзандр]] ([[Јавање коњи|јавач на коњи]]) *[[Стофел Вандорен]] (поранешен возач во Формула 1) *[[Макс Ферстапен]] (возач во Формула 1) *[[Јанина Викмајер]] (поранешен тенисер) *[[Џеф Вулер]] (сметководител) *[[Каролина Возњацки]] (тенисер) *[[Александар Зверев]] (тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/alexander-zverev/z355/overview|title=Alexander Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Миша Зверев]] (поранешен тенисер)<ref>{{cite web|url=https://www.atptour.com/en/players/mischa-zverev/z168/overview|title=Mischa Zverev – Overview|publisher=atptour.com}}</ref> *[[Валтери Ботас]] (возач во Формула 1) {{Col-end}} == Поврзано == * [[Шевролет Монте Карло]] – [[купе]] со две врати, создаден од [[Шевролет]] веќе шест генерации * [[Монако (општина)|Општина Монако]] * [[Монако (хелиодром)]] * [[Монте Карло (метод)]] * [[Монте Карло (одморалиште и казино)]] – хотел и казино [[Парадајс (Невада)|Парадајс]], [[Невада]], на [[Појас Лас Вегас|Појасот Лас Вегас]]. * [[Радио Монте Карло]] * [[TMC (телевизиски канал)|Теле Монте Карло]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Monte Carlo}} {{Wikivoyage|Monte Carlo}} * [https://www.monte-carlo.mc/en/ Монте Карло] * [https://www.visitmonaco.com/en/ Портал на Монако] {{Административна поделба на Монако}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Монте Карло| ]] azyuelfuuv2oiz2x6hmr00y6eifw8x6 0 1030636 5533901 5493527 2026-04-03T15:47:46Z Dandarmkd 31127 Dandarmkd ја премести страницата [[Ребека]] на [[Ребека (филм од 1940 година)]]: Појаснување 5493527 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија филм | name = Ребека | image = Rebecca (1939 poster).jpeg | caption = Филмскиот плакат | director = [[Алфред Хичкок]] | producer = Дејвид О. Селзник | screenplay = Филип Мекдоналд <br /> Мајкл Хоган | story = Џоен Харисон <br /> Роберт И. Шервуд<br />Дафни ду Мориер | narrator = Џоен Фонтејн | starring = [[Лоренс Оливие]]<br>[[Џоен Фонтејн]]<br>[[Џудит Андерсон]] | music = Гранц Ваксмен | cinematography = Џорџ Барнс | editing = В. Дон Хејс | studio = „[[Selznick International Pictures]]“ | distributor = „[[United Artists]]“ | released = {{Film date|1940|4|12}} | runtime = 130 минути | country = {{САД}} | language = [[Англиски јазик|англиски]] | budget = [[Американски долар|$]]1,288,000 }} '''Ребека''' е американски [[филм]] (психолошко-драматичен [[Трилер (жанр)|трилер]]) од 1940 година, [[Режисер|режиран]] од [[Алфред Хичкок]], како прв негов американски проект и прв филм продуциран со договорот со [[Дејвид О. Селзник]]. [[Сценарио]]то на филмот е адаптирано од Џоен Харисон и Роберт И. Шервуд, според истоимената [[новела]] на Филип Мекдоналд и Мичел Хоган од 1938 година.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0032976/ Ребека на „IMDb“]</ref> Главните улоги ги играат: [[Лоренс Оливие]] (како аристократскиот вдовец, Максим де Винтер), [[Џоан Фонтејн]] (како неговата втора жена) и [[Џудит Андерсон]] (како куќната помошничка, госпоѓа Денверс). Овој филм е [[Готски роман|готска]] приказна за бавната меморија на насловниот лик, за [[смрт]]та на жената на Максим де Винтер, која продолжува да го прогонува, како и за неговата нова невеста. Филмот бил номиниран за наградата „[[Оскар]]“ во 11 категории, но совоил две, меѓу кои и [[Оскар за најдобар филм]]. Оливие, Фонтејн и Андерсон биле номинирани за „Оскар“ за нивните улоги. „Ребека“ е единствениот филм кој освоил „Оскар“ за најдобар филм, но не и за глума, режија или сценарио. „Ребека“ бил првиот прикажан филм на првото издание на [[Берлински интернационален филмски фестивал]] во 1951 година.<ref name="Berlinale 1951">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1951/01_jahresblatt_1951/01_Jahresblatt_1951.html|title=Прв берлински интернационален филмски фестивал|work=berlinale.de|accessdate=2012-07-17|archive-date=2010-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130095320/http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1951/01_jahresblatt_1951/01_Jahresblatt_1951.html|url-status=dead}}</ref> {{САД-филм-никулец}} == Наводи == {{наводи}} {{ОскарФилм}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови од 1940 година]] [[Категорија:Добитници на оскар за најдобар филм]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови засновани на книги]] [[Категорија:Филмови на Алфред Хичкок]] [[Категорија:Филмови со Лоренс Оливие]] [[Категорија:Филмови со Џоан Фонтејн]] [[Категорија:Филмови со Џудит Андерсон]] [[Категорија:Американски психолошки трилери]] f7c3wqypty5vuo24iejg1yrp0acb51t 5533905 5533901 2026-04-03T15:48:38Z Dandarmkd 31127 5533905 wikitext text/x-wiki {{закосеннаслов}} {{Инфокутија филм | name = Ребека | image = Rebecca (1939 poster).jpeg | caption = Филмскиот плакат | director = [[Алфред Хичкок]] | producer = Дејвид О. Селзник | screenplay = Филип Мекдоналд <br /> Мајкл Хоган | story = Џоен Харисон <br /> Роберт И. Шервуд<br />Дафни ду Мориер | narrator = Џоен Фонтејн | starring = [[Лоренс Оливие]]<br>[[Џоен Фонтејн]]<br>[[Џудит Андерсон]] | music = Гранц Ваксмен | cinematography = Џорџ Барнс | editing = В. Дон Хејс | studio = „[[Selznick International Pictures]]“ | distributor = „[[United Artists]]“ | released = {{Film date|1940|4|12}} | runtime = 130 минути | country = {{САД}} | language = [[Англиски јазик|англиски]] | budget = [[Американски долар|$]]1,288,000 }} '''Ребека''' е американски [[филм]] (психолошко-драматичен [[Трилер (жанр)|трилер]]) од 1940 година, [[Режисер|режиран]] од [[Алфред Хичкок]], како прв негов американски проект и прв филм продуциран со договорот со [[Дејвид О. Селзник]]. [[Сценарио]]то на филмот е адаптирано од Џоен Харисон и Роберт И. Шервуд, според истоимената [[новела]] на Филип Мекдоналд и Мичел Хоган од 1938 година.<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0032976/ Ребека на „IMDb“]</ref> Главните улоги ги играат: [[Лоренс Оливие]] (како аристократскиот вдовец, Максим де Винтер), [[Џоан Фонтејн]] (како неговата втора жена) и [[Џудит Андерсон]] (како куќната помошничка, госпоѓа Денверс). Овој филм е [[Готски роман|готска]] приказна за бавната меморија на насловниот лик, за [[смрт]]та на жената на Максим де Винтер, која продолжува да го прогонува, како и за неговата нова невеста. Филмот бил номиниран за наградата „[[Оскар]]“ во 11 категории, но совоил две, меѓу кои и [[Оскар за најдобар филм]]. Оливие, Фонтејн и Андерсон биле номинирани за „Оскар“ за нивните улоги. „Ребека“ е единствениот филм кој освоил „Оскар“ за најдобар филм, но не и за глума, режија или сценарио. „Ребека“ бил првиот прикажан филм на првото издание на [[Берлински интернационален филмски фестивал]] во 1951 година.<ref name="Berlinale 1951">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1951/01_jahresblatt_1951/01_Jahresblatt_1951.html|title=Прв берлински интернационален филмски фестивал|work=berlinale.de|accessdate=2012-07-17|archive-date=2010-01-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20100130095320/http://www.berlinale.de/en/archiv/jahresarchive/1951/01_jahresblatt_1951/01_Jahresblatt_1951.html|url-status=dead}}</ref> {{САД-филм-никулец}} == Наводи == {{наводи}} {{ОскарФилм}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови од 1940 година]] [[Категорија:Добитници на оскар за најдобар филм]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови засновани на книги]] [[Категорија:Филмови на Алфред Хичкок]] [[Категорија:Филмови со Лоренс Оливие]] [[Категорија:Филмови со Џоан Фонтејн]] [[Категорија:Филмови со Џудит Андерсон]] [[Категорија:Американски психолошки трилери]] o7htgr96yabh2khwgvrlec60iyuy973 1 1030975 5533903 2625975 2026-04-03T15:47:46Z Dandarmkd 31127 Dandarmkd ја премести страницата [[Разговор:Ребека]] на [[Разговор:Ребека (филм од 1940 година)]]: Појаснување 2625975 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1041268 5534157 2687181 2026-04-04T06:01:20Z Xqbot 10137 Бот: Исправка на двојни пренасочувања → [[Ребека (филм од 1940 година)]] 5534157 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Ребека (филм од 1940 година)]] n5l4rsebdg3k5b0q9i9qnda9s0v25sp 0 1056810 5533868 5384484 2026-04-03T12:13:42Z Forbidden History 89259 /* Учество во НОБ */ дополнување со навод 5533868 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Вера Јоциќ | портрет = Vera Jocić.jpg | px = | опис = | родено-име = | роден-дата = 21 август 1923 | роден-место = [[Сингелиќ]], [[Скопско]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1944|05|22|1923|08|21}} | починал-место = [[Саса]], [[Македонска Каменица]] | починал-причина = | националност = | наставка =а<!-- ова е наставка за полињата „Роден“ и „Починал“. ако го нема ова поле, ништо нема да се смени --> | наставка1 = <!-- ова е наставка само за полето „Роден“ --> | наставка2 = <!-- ова е наставка само за полето „Починал“ --> | познат = <!-- овде треба да стои по што е позната личноста. пр. „по улогата во Бетмен“ --> | занимање = }} '''Оливера Верa Јоциќ''' ([[Сингелиќ]], Скопско, [[21 август]] [[1923]] - [[Саса]], Македонска Каменица, [[22 мај]] [[1944]]) — партизанка, македонски и југословенски првоборец. Била прогласена за [[народен херој]] на [[20 декември]] [[1951]] година.<ref>„Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 167</ref><ref name=":0" /> == Животопис == [[Податотека:Вера Јоциќ со школските другарки.jpg|мини|лево|Вера Јоциќ со школските другарки во VII клас во Женската гимназија во Скопје (четврта оддесно во средниот ред)]] Вера Јоциќ е родена на 21 август 1923 година, од семејство кое по [[Балканските војни]] ја напуштила Србија и се преселиле во Синѓелиќ, Скопско.<ref>„Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 163</ref> Како гимназијалка станала членка на [[Сојуз на комунистичката младина на Југославија|СКОЈ]], во [[1941]] година. === Учество во НОБ === По [[Априлска војна|Апpилската војна]] со своите сестри заминала за [[Ваљево]] ([[Србија]]), каде се приклучила во Јастребачкиот партизански одред и била примена во [[КПЈ]] во октомври 1941 година.<ref name=":02">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1092}}</ref> По нелегалната партиска дејност во [[Ниш]], во зиматa [[1942]] година, ги продолжила партизанските дејствија во Јастребачкиот, па во Врањскиот партизански одред. [[Податотека:Stab na bataljonot Orce nikolov, 1943.jpg|мини|лево|Вера Јоциќ (седната) со своите воени другари, меѓу кои [[Ацо Шопов]] и [[Христијан Тодоровски-Карпош]] на Козјак 1943]] Таа се разболела поради изложеноста на многу ниски темпаратури, а и нејзините нозе премрзнале. Најпрво била лечена низ околните села, по што е решено да се пренесе во Ниш на лекување. Таму се вработиила во фабриката за тутун, каде продолжила да агитира и да ја врши својата револуционерна дејност. Во знак на благодарност, подоцна во дворот на истата фабрика е поставена нејзина биста.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и др.|publisher=Историски Архив - Скопје|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=13}}</ref> Желбата да се бори на територијата на Македонија кај неа станала се посилна и од крајот на [[1943]] година била заменик-политички комесар на [[Кумановски партизански одред|Tрeтиот кумановски партизански одред]] и на кумановските баталјони „[[Баталјон „Орце Николов“|Орце Николов]]“ и „[[Баталјон „Христијан Тодоровски - Карпош“|Христијан Тодоровски - Карпош]]“. Нејзината храброст врзана е за борбите што овој баталјон ги водел во познатната пролетна (мајска) офанзивз. Како секретар на партиското биро во Баталјонот, секогаш била во првите борбени редови, давајќи пример со својата храброст. Особено се истакнала во борбите кај [[Дренак (Кривопаланечко)|Дренак]], [[Пелинце]], [[Ристовац]] и др. Од [[24 февруари]] [[1944]] година е заменик политички комесар на Првиот баталјон на [[Трета македонска ударна бригада|Третата македонска народноослободителна ударна бригада]].<ref name=":02" /> Учествувала во [[Пролетна офанзива|Пpолетната офанзива]] која се одвивала во мај и јуни 1944 година,<ref>„Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 165</ref> при што единиците од кумановско изведувале пробив кон [[Елешница (Петричко)|Беласица]] и [[Егејска Македонија]]. Задачата да се пробие обрачот од бугарски војски, се паднала на баталјонот во кој била член Вера Јоциќ. Во тие борби, кај селото [[Страцин]], Кумановско на 20 мај 1944 година, таа го извела првиот јуриш кон бугарските сили, по што била тешко ранета. Партизаните ја извлекле, и ја носеле на шаторско крило три дена и три ноќи. По три дена, починала кај селото [[Саса]], Делчевско.<ref>„Македонска енциклопедија“, Скопје, 2009, книга I, стр. 649</ref><ref name=":02" /> == Сеќавање == Вера Јоциќ е воспеана во прочуените песни „Очи“ и „Љубов“ од [[Ацо Шопов]].<ref>[http://www.acosopov.com/%D0%BE%D1%87%D0%B8?lang=mk Очи]</ref><ref>[https://www.acosopov.com/%D1%87%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0/%D0%BB%D0%B8%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B0/%D1%99%D1%83%D0%B1%D0%BE%D0%B2?lang=mk Љубов]</ref> {{Poem quote |text=<!-- or: 1= -->Три дена на раце те носевме збрана, со тага и болка во погледот срчен, и секоја капка од твојата рана ко крвава жар ми капеше в срце. }} Во нејзина чест, едно [[ОУ „Вера Јоциќ“ - Маџари|основно училиште]] во општината [[Гази Баба (населба)|Гази Баба]] го носи нејзиното име. ==Галерија== <gallery mode="packed" heights="175">> Податотека:Vera-Jocic-statue.JPG|Споменик на Вера Јоциќ во Македонска Каменица Податотека:Spomenik na Vera Jocik 03.JPG|Биста на Вера Јоциќ во Скопје, дело на нејзината сестра Вида Јоциќ </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Vera Jociḱ}} * [https://www.acosopov.com/%d1%87%d0%b8%d1%82%d0%b0%d0%bb%d0%bd%d0%b8%d1%86%d0%b0/%d0%b5%d1%81%d0%b5%d0%b8/%d0%b2%d0%b5%d1%80%d0%b0-%d1%98%d0%be%d1%86%d0%b8%d1%9c?lang=mk Ацо Шопов, „Секогаш кога се сеќавам на Вера Јоциќ”] * [https://znaci.org/00003/1005.pdf Slobodan Popović, "Vera Jocić - životni put i revolucionarno delo"], Gornji Milanovac 1978. {{Народни херои на Македонија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јоциќ, Вера}} [[Категорија:Родени во 1923 година]] [[Категорија:Починати во 1944 година]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Македонски Срби]] [[Категорија:Народни херои на Југославија од Македонија]] [[Категорија:Ченто (населба)]] [[Категорија:Народни херои на Југославија]] [[Категорија:Жртви на Бугарската окупација на Македонија во Втората светска војна]] h4gxxikdqgx5q4722hu3daiz38m9chy 0 1063249 5534165 5419031 2026-04-04T08:16:53Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534165 wikitext text/x-wiki {{викификација}} '''Големите истражувања''' продолжиле и '''по годините на [[Големите географски откритија|географските откритија]]'''. До почетокот на 17 век, бродовите биле доволно добро изградени и нивните навигатори биле доволно способни за да патуваат виртуелно речиси насекаде на планетата по морски пат. Во 17 век холандските истражувачи Вилем Јанз и Авел Тасман ги истражувале бреговите на Австралија. Шпански експедиции од Перу го истражувале Јужниот Тихи Океан и откриле архипелази како Вануату и Питкерн. [[Луис Ваез де Торес]] ги закупил бреговите на Нова Гвинеја и Соломонските Острови, и го открил морскиот теснец кој го носи неговото име. Европската поморска истражувачка единица ги забележала на мапа западните и северните брегови на Австралија, но источниот брег мораше да почека повеќе од еден век, бидејќи во XVIII век британскиот истражувач Џемс Кук, бил тој кој открил голем дел од Полинезија. Најдалечното место до кое стигнал Кук била Алјаска. Во подоцнежниот 18 век Тихиот Океан стана фокус на обновениот интерес, со пристигнувањето на шпанските експедиции во северниот дел на Канада и Алјаска, и со истражувањето кое го направиле Северно-Европејците на други непознати региони во западниот брег на Северна Америка. Центарот на Америка беше откриен до средината на 16 век, иако имаше неистражени области до XVIII и XIX век. Европејците ги немале истражено длабоките внатрешни области на Австралија Африка од средината па сè до крајот на 19 и почетокот на 20 век, што се должи на недостаток на трговски потенцијал во овој регион, како и на сериозниот проблем на заразни тропски болести како во случајот со Потсахарска Африка. Конечно, внатрешниот дел на Антарктикот беше истражен, со откривањето на Северниот и Јужниот Пол во 20 век. ==Истражувањето на Џејмс Кук за Тихиот Океан (1768-1779) == [[Податотека:Cook Three Voyages 59.png|350 px|thumbnail|Патиштата на патувањата на капетан Џејмс Кук. Првото патување е прикажано во црвена боја, второ патување во зелена, и трето патување во сина. Патот на екипажот на Кук по неговата смрт е прикажан испрекината сина линија]]. Британскиот истражувач Џејмс Кук беше првиот кој го означи Њуфаундленд на карта пред да направи три патувања до Тихиот Океан за време на кои тој овозможи да се постигне првиот европски контакт со источниот брег на Австралија и на Хавајските Острови, иако усните преданија наведуваат дека многу порана шпанска експедиција овозможила да се постигне доцнежната , исто како и првото забележано заобиколување на Нов Зеланд.<ref>{{cite EB1911|wstitle=Cook, James |volume=7 |pages=71–72 |first=Charles Raymond |last=Beazley }}</ref> 12 годишното едрење по Тихиот Океан на Кук многу придонело кон европските познавање на областа. Неколку острови во кои припаѓаат и Сендвич Островите (Хаваи) за првпат беа сретнати од Европејците , и огромен успех на Кук беше неговото точно навигациско обележување на поголеми области од Тихиот Океан. При создавањето на точна мапа, мора да бидат познати ширината и должината. Навигаторите со векови биле во можност точно да ја измерат географската ширина со мерење на аголот на сонцето или некоја ѕвезда над хоризонтот употребувајќи го инструментот наречен квадрант. Географската ширина е потешка да се измери точно, бидејќи таа бара прецизни знаења за временската разлика помеѓу точките на површината на земјата. Земјата врти полн круг од 360 степени околу сонцето секој ден. Според ова должината одговара на времето: 15 степени на секој час, или 1 степен на секои 4 минути. Кук ги собра точните мерки за географската должина за време на неговото прво патување со помош на астрономот Чарлс Грин и со употреба на ново објавената таблица на Наутички Календар, преку методот на месечево растојание – мерејќи ја аголната далечина од Месечината до сонцето во текот на денот или до една од осумте светли ѕвезди во текот на ноќта да го утврди времето во Кралската опсерваторија во Гринич, и да го спореди тоа со неговото месно време утврдено преку висината на сонцето, месечината, или ѕвездите. На неговото второ патување Кук го употребувал хронометарот К1 изработен од страна на Ларкум Кендал. Бил копија на часовникот H4 изработен од Џон Харисон, кој се докажа дека е првиот часовник кој може да покаже точно време кога се патува на море и бил употребен на патувањето на бродот Депфорд кон Јамајка, 1761-1762. Кук бил првиот Европеец кој имал долгогодишен контакт со различни луѓе на Тихиот Океан. Тој бил во право кога заклучил дека има некаков односот меѓу сите луѓе во Тихиот Океан, и покрај тоа што тие се разделени илјадници милји со океанот. Во Нов Зеланд доаѓањето на Кук често се користи за да се означи почетокот на колонизацијата.<ref name="collingridge">per Collingridge (2002)</ref><ref name="horwitz">per Horwitz (2003)</ref> Џејмс Кук исто така ја измисли теоријата дека полинезијците потекнуваат од Азија, што подоцна беше докажано дека е точно од научникот Брајан Сајкс.<ref>{{наведена книга|last=Sykes|first=Bryan|title=[[The Seven Daughters of Eve]]|publisher=Norton Publishing: New York City, NY and London, England|isbn=0-393-02018-5|year=2001}}</ref> Кук беше придружуван од страна на многу научници, чии забелешки и откритија придонесоа за важноста на патувањата. Ботаничарот Џозеф Бенкс , отиде на првото патување заедно со неговиот колега ботаничар Даниел Соландер од Шведска. Двајцата заедно собраа над 3.000 растителни видови. Бенкс стана еден од најсилните промотори на доселувањето на Британците во Австралија , врз основа на своите лични забелешки. Имаше неколку уметници на првото патување. Сидни Паркинсон учествуваше во цртањето на голем број цртежи, комплетирајќи 264 цртежи пред неговата смрт кон крајот на патувањето. Тие беа од огромна научна вредност за британските ботаничари.<ref name="collingridge" /> Во втората експедиција на Кук учествуваше уметникот Вилијам Хоџ, кој создаде значајни слики од пејзажи на Тахити, Велигденските Острови, и на други локации. Неговите придонеси беа признати за време на неговата ера. == Научни истражувања во Средна Америка и на Тихиот Океан == === Александар фон Хумболт (1799-1804) === [[Податотека:Map Alexander von Humboldt expedition-mk.svg|400px|thumbnail|right|Експедицијата на Александар фон Хумболт кон Латинска Америка]] Помеѓу 1799 и 1804 година, Александар фон Хумболт кој е германски [[природонаучник]] и истражувач, интезивно патувал во Латинска Америка, под заштита на шпанскиот кра [[Карло VII (Шпанија)|Карло VII]]. Хумболт имал за цел да истражи како силите на природата комуницираат меѓусебе и да дознае за единството на природата. Се смета дека неговата експедицијата ги поставила темелите во науките за физичката географија и метеорологија, истражувајќи и опишувајќи, на начин кој за првпат генерално се смета за модерен од научна гледна точка.<ref>{{наведена книга |last1=Wulf |first1=Andrea |title=The Invention of Nature: Alexander von Humboldt's New World |date=2016 |publisher=Knopf Doubleday Publishing Group |pages=120–133}}</ref> Како резултат на своите истражувања, фон Хумболт опишал многу географски одлики и видови на живот кои досега беа непознати за Европејците и неговата квантитативна работа на ботаничката географија беше основна во полето на биогеографијата. По неговото разграничување на "изотермични линии", во 1817 година тој смисли начин на споредување на климатските услови на различни земји, како и за откривање на покомплициран закон за контрола на атмосферските пречки во високите географски ширини, тој го открил намалувањето на интензитетот на магнетното поле на Земјата од половите до екваторот. Неговото внимателно проучување на вулканите на Новиот Свет, покажа дека тие се подредени природно во линеарна групи, веројатно одговарајќи со огромни подземни пукнатини, и тој го покажа огненото потекло на карпите. Тој бил еден од првите кој ја приложил теоријата дека земјите кои граничат со Атлантскиот Океан некогаш биле споени (поточно Јужна Америка и Африка). Деталите и наодите од патувањето на Хумболт беа објавени во огромен сет книги од 30 тома во период од 21 година, неговото лично раскажување за патувањата во екваторските региони на новиот континент. Подоцна, неговото дело од пет тома , Kosmos: Entwurf einer physichen Weltbeschreibung (" Космос Скица за просторн опис на Универзумот") (1845), се обиде да ги обедини различните гранки на научните сознанија. === Дарвин и второто патување на бродот Бигл (1831-1836) === [[Податотека:Voyage of the Beagle-mk.svg|400 px|thumbnail|right|Патувањето на ''Бигл'']] Во декември 1831 година британската експедиција предводена од капетанот Роберт Фицрој,замина на пат со бродот Бигл, чија главна цел беше правење на хидрографска анкета на бреговите на Јужна Америка користејќи калибрирани хронометри и астрономски набљудувања, за производство на мапи за поморска војна или трговија. Требаше да се пронајде географската должина на Рио де Жанеиро и, исто така, да се направи геолошко истражување на кружниот корален атол во Тихиот Океан.<ref>{{наведена книга |last1=Love |first1=Ronald |title=Maritime Exploration in the Age of Discovery, 1415-1800 |url=https://archive.org/details/maritimeexplorat00love_801 |url-access=limited |date=2006 |publisher=Greenwood Publishing Group |pages=[https://archive.org/details/maritimeexplorat00love_801/page/n95 65]–72}}</ref> Фицрој размислувал за предностите што би ги овозможило присуството на експерт од областа на геологијата меѓу луѓето на бродот, и побарал еден господин [[природонаучник]] кој би можел да биде негов придружник. Младиот дипломец [[Чарлс Дарвин]] се надевал дека ќе види тропските предели пред да стане свештеник и ја искористи оваа можност. Бигл пловел низ Атлантскиот Океан притоа извршувајќи детални хидрографски истражувања, враќајќи се преку Тахити и Австралија, откако ја обиколил Земјата. Експедицијат првично била планирана да трае две години, но траела речиси пет години. Дарвин го поминал поголемиот дел од времето истражувајќи на копно. При самиот почетокот на ова патување тој одлучил дека би можел да напише книга за геологијата, и притоа ја покажал својата дарба за поставување теории. До крајот на експедицијата тој веќе се истакнал себеси како геолог и колекционер на фосили, а објавувањето на неговиот весник, познат под името Патувањето на Бигл, го прославија насекаде како писател. Во Пунта Алта тој направи голем пронајдок на гигантски фосили од изумрени цицачи, за кои дотогаш имаше податоци само од неколку примероци. Тој ефикасно ги собирал и истовремено направил детални забелешки за растенија и животни, чиишто резултати ги потресле неговите досегашни верувања и знаења дека видовите се фиксни што понатаму обезбедило основа за идеи кои ќе ги открие откако ќе се врати во Англија, и сето тоа ќе доведе до неговата теорија на еволуција преку природна селекција. === Истражувањето на Алфред Расел Волес за Амазон и Малаја (1848-1862) === Во 1848 година, инспириран од хрониките на претходните биолози што патувале, британските природонаучници [[Алфред Расел Волес]] и [[Хенри Бејтс]] заминале за Бразил со намера да собираат примероци од инсекти и други животни во амазонската прашума. Волес го пребарувал [[Рио Негро]] четири години, собирајќи примероци и правејќи белешки за народите, географијата, флората и фауната.<ref>Raby ''Bright Paradise'' pp. 89–95.</ref> Во Јули 1852 година, додека се враќал накај Велика Британија, товарот на бродот се запалил и сите примероци кои тој ги собрал биле уништени.<ref>Wilson pp. 42–43.</ref><ref name="Slotten87-88">Slotten pp. 87-88</ref> Од 1854-1862, Волес повторно патувал преку Малајскиот Архипелаг за да се собере примероци за студирање на природата. Собрал повеќе од 125.000 примероци, а повеќе од илјада од нив претставуваат видови кои се нови за науката.<ref>Shermer In Darwin's Shadow pp. 14.</ref> Неговите набљудувања на значајните разлики во еден теснец во архипелагот доведе до негов предлог за зоогеографска граница кој е сега познат како Волесова Линија, која ја дели Индонезија на два различни дела: еден дел е со животни кои се тесно поврзани со оние на Австралија, и друг дел во кој видовите се претежно од азиско потекло. Тој станал експерт за биогеографија,<ref>{{cite web|last=Smith|first=Charles H.|title=Alfred Russel Wallace: Evolution of an Evolutionist Introduction|url=http://www.wku.edu/~smithch/wallace/chsarwin.htm|publisher=The Alfred Russel Wallace Page hosted by [[Western Kentucky University]]|accessdate=2007-04-27|archive-date=2009-02-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090218215210/http://www.wku.edu/~smithch/wallace/chsarwin.htm|url-status=dead}}</ref> создавајќи ја основата за зоогеографските региони која и денес е сè уште во употреба. Додека тој го истражувал архипелагот, ги продлабочил своите гледишта за еволуцијата и го направил неговиот познат увид врз природната селекција. Неговиот интерес резултирал со тоа што станал еден од првите познати научници кој ја поттикнал загриженоста околу влијанието на човековите активности врз животната средина , како уништување на шумите и инвазивните видови. Во 1878 година, тој предупреди за опасностите што можат да бидат предизвикани од уништувањето на шумите и ерозијата на почвата во пределите со тропска клима, како деталното расчистување на дождовни шуми за да може да се одгледува кафе во Цејлон (Шри Ланка) и Индија.<ref>Slotten pp. 352–353.</ref> Податоците поврзани со неговите патувања биле објавени во списанието Малајски Архипелаг во 1869 година , кое било едно од најпопуларните и највлијателни списанија за научни истражувања објавени во текот на 19 век. == Истражувањата за внатрешниот дел на Африка == Европејците ги немаа истражено длабоките внатрешни области на Африка дури од средината до крајот на 19 и почетокот на 20 век, што се должи на недостаток на трговски потенцијал во овој регион, како и на сериозните проблеми предизвикани од заразните тропски болести кои се присутни во случајот со Потсахарска Африка. === Дејвид Ливингстон (1849-1855) === Кон средината на 19 век, протестантските мисии ја продолжувале активната мисионерска работа на брегот на Гвинеја, во Јужна Африка и во Занзибар. Во многу случаи мисионерите прераснувале во истражувачи и пионери. Во 1840 шкотскиот мисионер Дејвид Ливингстон бил ангажиран да работи северно од реката Оранџ. Во 1849 година, Ливингстон го преминал јужниот дел на пустината Калахари упатувајќи се кон север и стигнал до езерото Нгами. Помеѓу 1851 и 1856 година, тој го преминал континентот од запад кон исток, откривајќи голем воден пат на горниот дел од рекатаа Замбези. Во ноември 1855, Ливингстон станал првиот Европеец што ги забележал проославените Викториини Водопади , именувани по кралицата на Обединетото Кралство. Од 1858-1864, долниот дел на реката Замбези , реката Шире и езерото Нуаса биле истражени од Ливингстон. До Нуаса најпрво стигнал еден доверлив роб на португалски трговец познат како Антонио Да Силва Порто, кој живеел во Бие во Ангола, кој ја преминал Африка во текот на 1853-1856 од Бенгела кон Ровума. Во тој период примарна цел за истражувачите била да се најде локацијата на изворот на реката Нил. Експедициите предворени од Бартон и Спек (1857-1858) и Спек и Грант (1863) ги лоцирале езерото Тангањика и езерото Викторија. Што подоцна се докажало дека е всушност местото од кое извирала реката Нил .Истражувачите исто така биле активни и во други делови на континентот. Јужно Мароко, Сахара и Судан биле преминати во многу правци меѓу 1860 и 1875 од Жерар Пат, Георг Швејнфурт и Густав Нахтигал.<ref name="WDL">{{cite web |url = http://www.wdl.org/en/item/7312/ |title = Sahara and Sudan: The Results of Six Years Travel in Africa |website = [[World Digital Library]] |date = 1879–1889 |accessdate = 2013-10-02 |archive-date = 2013-10-04 |archive-url = https://web.archive.org/web/20131004215248/http://www.wdl.org/en/item/7312/ |url-status = dead }}</ref> Овие патници не само што дале значителен придонес за географското знаење, тие дознале и непроценливи информации во врска со луѓето, јазиците и [[природознание]]то на земјите во кои тие истражувале. Меѓу откритијата на Швејнфурт било и тоа кое ги потврдило грчките легенди за постоењето на [[пигмејци|пигмејската]] раса надвор од Египет . Но првиот западен откривач на Пигмејците во Централна Африка бил Пол ди Шаију, кој ги пронајде во 1865 година во областа Огове која се наоѓа на западниот брег, што се случило пет години пред првиот состанок на Швејнфурт со нив. Претходно Ди Шаију, преку патувањата во регионот Габон меѓу 1855 и 1859 година,го популаризирал во Европа созназнието за постоење на горила, чие постоење се сметало за легендарно. Хенри Мортон Стенли, кој во 1871 година успеал да го пронајде и спаси Ливингстон (и истовремено е автор на познатата изрека „Д-р Ливингстон, претпоставувам?“), започна повторно експедиција кон Занзибар во 1874 година. Во една од најзапаметените од сите истражувачки експедиции во Африка, Стенли ги обиколи со брод Викторија Нуаза и Тангањика. Навлегувајќи длабоко во внатрешноста на Луалаба тој ја следеше должината на реката дури до Атлантскиот Океан-каде тој стигна во август 1877 година и докажа дека е Конго. === Серпа Пинто, Капело и Ивенс (1877-1886) === Португалецот Серпа Пинто беше четвртиот истражувач кој ја преминал Африка од запад кон исток и првиот кој разумно утврдил точна патека помеѓу Бие (денешна Ангола) и Леалу. Во 1877 година, Серпа Пинто и португалските поморски капетани Капело и Ивенс ја истражиле јужноафриканската внатрешна област почнувајќи од Бенгела. Капело и Ивенс тргнале кон север, додека Серпа Пинто продолжил кон исток. Тој ја преминал реката Куандо (Kwando) во јуни 1878 година и во август стигнал до Леалу, главниот град на Баротс во Замбези. Од 1884-1886 Херменегилдо Капело и Роберто Ивенс ја преминал Јужна Африка помеѓу Ангола и Мозамбик со цел да означи непозната територија на португалските колонии. Изборот на двајца морски претставници за оваа задача секако ги привлече принципите на поморската навигација. Помеѓу 1884 и 1885 година, Капело и Ивенс ја истражија внатрешната област на Африка, најпрво од крајбрежјето до низината Хуила и подоцна низ внатрешниот дел на Келиман во Мозамбик, продолжувајќи ги нивните хидрографски студии, ажурирајќи податоци, но исто така, земајќи белешки за етнографските и лингвистичките знаци со кои се соочуваат при патувањето . Тие на тој начин ја воспоставиле долго посакуваната копнена линија меѓу бреговите на Ангола и Мозамбик, истражувајќи огромни региони во внатрешната област која се наоѓа помеѓу овие две територии. Нивните постигнувања биле запишани во книга составена од два дела со наслов: De Angola à Contra-Costa (Од Ангола на Другиот брег). == Истражувањето на Арктикот и Антарктикот == Арктикот и Антарктикот не се истражени сè до 19 век. Откако Северниот Пол беше откриен во 1909 година, неколку експедиции се обиделе да стигнат и до Јужниот Пол. Многу од овие експедиции резултираа со повреди и смрт. Норвежанецот Роалд Амундсен конечно стигнал на Полот во декември 1911 година, по драматична трка со Англичанецот Роберт Фалкон Скот. === Северозападниот Премин === [[Податотека:Northwest passage.jpg|300 px|thumbnail|right|Патиштата на Северозападниот Премин]] [[Северозападен Премин|Северозападниот Премин]] е поморски пат кој ги поврзува Атлантскиот и Тихиот Океан низ Северо Ледениот Океан. Интересот пламна во 1564 година по откривањето кое го направи Жак Картие на изворот на реката Свети Лоренс, Мартин Фробишер реши дека ќе го преземе предизвикот за формирање на трговски пат од Англија па западно до Индија. Во 1576 - 1578, тој предводел три патувања кон она што денес го нарекуваме канадски Арктик, со цел да најде соодветен премин. Заливот Фробишер, којсамиот тој го открил, е именуван по него. На 8 август, 1585 година, како вработен на Елизабета I, англискиот истражувач Џон Дејвис влегол во Камберленд Саунд, на островот Бафин. Дејвис го заобиколил Гренланд пред да ги подели своите четири брода во одделни експедиции да пребаруваат премин кон запад. Иако тој не бил во можност да помине низ ледените арктичките води, тој им се оправдал на неговите спонзори дека преминот кој го виделе е "нешто без сомневање" и со тоа обезбедил парична поддршка за уште две дополнителни експедиции, стигнувајќи до заливот Хадсон. Иако напорите на Англија биле прекинати во 1587 година, заради Англо-Шпанската војна, поважните извештаи на Дејвис за регионот и нејзиниот народ понатаму ќе ги инспирира истражувачите во наредните век. Во првата половина на 19 век, делови од Северозападниот Премин биле поединечно истражени од страна на голем број различни експедиции, вклучувајќи ги и оние на Џон Рос, Вилијам Едвард Пери, Џејмс Кларк Рос, и копнената експедиција предводена од Џон Френклин, Џорџ Бек, Петар Ворен Дис, Томас Симпсон и Џон Реј. Сер Роберт МекКлур бил заслужен за откривањето на Северозападниот морски премин во 1851 година<ref name="arcticchronology">{{cite web|url=http://www.quarkexpeditions.com/arctic/exploration.shtml|archiveurl=https://web.archive.org/web/20081120062816/http://www.quarkexpeditions.com/arctic/exploration.shtml |archivedate=2008-11-20 |title=ARCTIC EXPLORATION - CHRONOLOGY|accessdate=2006-10-19|publisher=Quark Expeditions|year=2004}}</ref> кога погледнал низ морскиот теснец МекКлурод кој се наоѓал на островот Бенкс и го здогледал островот Мелвил. Сепак, теснецот бил блокиран од новосоздадена санта мраз типична за тоа годишно време, што оневозможила навигација на бродови.<ref>Burton, p. 219.</ref> Единствениот употреблив пат, кој ги поврзувал влезовите на Ланкастер Саунд и Делфин и морскиот теснец Јунион бил за првпат употребен од страна на Џон Реј во 1851 година. Реј користел прагматичен пристап на патување по копно и тоа пешки и со санка со кучиња, и обично вработувал помалку од десет луѓе во неговите истражувања експедиции.<ref name="dictbio">{{cite web |last=Richards |first=R. L. |url=http://www.biographi.ca/009004-119.01-e.php?&id_nbr=6386|title=John Rae|accessdate=2006-10-20|publisher=Dictionary of Canadian Biography Online|year=2000}}</ref> Северозападниот Премин не бил целосно преплавен од море до 1906 година, кога норвешкиот истражувач Роалд Амундсен, кој пловел токму на време за да избега од доверители кои барале да се запре експедицијата, го завршил три-годишното патување во преправениот брод со 47-тон харинга наречен Гјоа. На крајот од ова патување, тој влегол во градот Игл, Алјаска, и испрати телеграма прославувајќи го својот успех. Неговиот пат не беше комерцијално практичен, во смисла на времето кое го потрошил патувајќи, бидејќи некои од патиштата кои ги открил биле исклучително плитки.<ref name="caencyclo2">{{cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/northwest-passage/ |title=Northwest Passage |accessdate=2006-10-20 |publisher=The Canadian Encyclopedia |year=2006 |url-status=live |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070102171805/http://www.thecanadianencyclopedia.com/index.cfm?PgNm=TCE&Params=A1ARTA0005816 |archivedate=2007-01-02 }}</ref> === Северен Пол (1909-1952) === Додека Јужниот Пол се простира на земјена континентална маса, Северниот Пол се наоѓа во средината на Северноледениот Океан среде водите, кои се речиси постојано покриени со морски мраз кој постојано се движи. Голем број на експедиции биле испратени со намера да стигнат до Северниот Пол, но не успеале, меѓу нив се експедицијата на британскиот поморски офицер Вилијам Едвард Пери, во 1827 година, експедицијата Американски Поларис во 1871 година, и норвешката експедиција на Фридтјоф Нансен во 1895 година. Американецот Фредерик Алберт Кук тврди дека стигнал до Северниот Пол во 1908 година, но ова тврдење не е општо прифатено.<ref>See references on [[Frederick Cook]] for more information.</ref> За освојувањето на Северниот Пол е заслужен инженерот на американската морнарица Роберт Пери, кој тврди дека стигнал на Северниот Пол на 6 април 1909 година,<ref name="arcticchronology" /> придружуван од американецот Метју Хенсон и екипаж состаавен од четворица мажи чии имиња се Ота, Сигло, Егингвах и Окуеа. Сепак, тврдењето на Пери останува контроверзно.<ref name="columbia">{{наведена енциклопедија|url=https://www.questia.com/library/encyclopedia/arctic_the.jsp|title=ARCTIC, THE|accessdate=2006-10-19|publisher=Columbia University Press|year=2004|encyclopedia=Columbia Encyclopedia, Sixth Edition|archive-date=2013-01-04|archive-url=https://archive.today/20130104110703/http://www.questia.com/library/encyclopedia/arctic_the.jsp|url-status=dead}}</ref><ref name="caencyclo">{{cite web|url=http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/north-pole/|title=North Pole|accessdate=2006-10-20|publisher=The Canadian Encyclopedia|year=2006}}</ref> Групата која била во придружба на Пери на последната фаза од патувањето не вклучувала никој кој бил обучен за навигација и кој самостојно можел да го изработи добро својот дел за навигација, што многумина тврдат дека бил особено невешт потег при неговото приближување кон Северниот Пол. Тој патувал со помош на кучиња кои влечат санки и три одделни екипи за поддршка кои се враќале неколкупати пред да стигне до Северниот Пол. Многу современи истражувачи, тврдат дека Пери не можел да стигнал на Северниот Пол на нога во времето кога тој тврдел дека стигнал. Првото неоспорено откривање на Северниот Пол се случило на 12 мај 1926 од страна на норвешкиот истражувач Роалд Амундсен и неговиот американски спонзор Линколн Елсворт со воздушното летало Норге. Норге, иако било во норвешка сопственост, било дизајнирано и управувано од италијанецот Умберто Нобиле. Летот тргнал од Свалбард и преминувајќи ги ледените предели сè до Алјаска. Нобиле, заедно со уште неколку научници и членови на екипажот на Норге, го прелетал Северниот Пол по вторпат на 24 мај 1928 со воздушното летало Италија. Леталото Италија се урнало при неговото враќање од Северниот Пол, притоа со загуба на половина од екипажот.Американскиот воздухопловен поручник Џозеф О Флечер и поручникот Вилијам П Бенедикт конечно слетаа со авион на Северниот Пол на 3 мај 1952 година во придружба на научникот Алберт П Крари. === Откривањето на Антарктикот === Раните западни теории тврделе дека во далечниот југ на Земјината топка постои огромен континент, познат како Тера Аустралис. Заобиколувањето на ртот Добра Надеж и Кејп Хорн во 15 и 16 век докажа дека Тера Аустралис инкогнита („Непозната Јужна земја“), ако таа постои, е всушност самостоен континент. Основните географски откритија на крајбрежјето на Антарктикот, не биле разбрани сè до среден и доцнежен 19 век. Со сигурност може да се каже дека главната причина поради која навигаторите не успевале да го поминат јужниот мраз до 1750 е бидејќи не се држеле до правилниот курс и без да си постават цел. Исклучок можеби може да се направи во корист на патувањето на Едмонд Халеј во бродот Парамур кој бил создаден за магнетна истрага во Јужен Атлантик,каде тој се сретна со мраз на 52 ° Јужно во јануари 1700, но таа географска ширина беше неговата најдалечна јужна точка. Огромниот напор од страна на францускиот поморски офицер Пјер Бувет кој се направил за да се открие Јужното земјиште опишано од полулегендарниот господин од Гонивил резултирало само со откривањето на островот Бувет на 54 ° 10 ' Јужно, и во навигацијата од 48 ° географска должина се открило море со ситно искршен површински мраз со локација во близина на 55 ° Јужно во 1730. Во 1771, [[Ив Жозеф Кергелен]] испловил од Франција со инструкции да продолжи јужно од Маврициус во потрага по "многу голем континент." Налетал на земјиштето со локација 50 ° Јужно што тој го нарече [[Јужна Франција]], а се верува дека било централната маса на јужниот континент. Тој бил испратен повторно да го заврши истражувањето на новата земја, и на крај пронашол само негостопримлив остров кој тој со одвратност го преименувал Остров на Пустошењето, но во подоцнежниот период тој ги прифатил неговите храбри напори со тоа што го преименувал во земјата [[Кергелен]].<ref name=EB1911>{{EB1911 |inline=1 |wstitle=Polar Regions |pages=961–962 |volume=21 |first=Hugh Robert |last=Mill}}</ref> Опсесијата за неоткриени континенти кулминираше во мозокот на Александар Дарлимпл, хидрограф кој бил назначен од страна на Кралското друштво да командува со експедицијата. [[Премин на Венера|Преминот на Венера]] која се упатила за Тахити во 1769. Командите на експедиција му беа доделени на капетанот Џејмс Кук од страна на адмиралите. Едрејќи во 1772 со бродовите Резолуција и Авантура на чело со капетанот Тобиас Фурно, Кук залудна потрага направи кон островот Бувет , а потоа замина за 20 степени географска должина на запад и 58 ° географска ширина на југ, а потоа 30 ° источно и 60 ° јужно, што е повисока јужна географска ширина отколку што некогаш била доброволно постигната на било кој брод. На 17 јануари , 1773 на Антарктичкиот круг за првпат во историјата беше преминат и двата брода достигнаа 67 ° 15' јужно и 39 ° 35' источно, каде што нивното патување било запрено поради појава на мраз.<ref name=EB1911/> Во 1820 година, неколку експедиции тврдешле дека биле први кои го забележале Антарктикот. Првото забележување на копното Антарктикот кое е потврдено не може точно да му се припише на еден човек. Тоа може да се сведе на три лица. Според различни извори,<ref>{{cite web |url=https://www.nsf.gov/pubs/1997/antpanel/antpan05.pdf |title=Antarctica —past and present |author=U.S. Antarctic Program External Panel |publisher=[[National Science Foundation|NSF]] |accessdate=2007-11-14 |archive-date=2006-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060217231018/https://www.nsf.gov/pubs/1997/antpanel/antpan05.pdf |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web|url=http://quest.arc.nasa.gov/antarctica/background/NSF/palmer.html |title=Nathaniel Brown Palmer |first=Guy G. |last=Guthridge |publisher=[[NASA]] |accessdate=2007-11-14 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060202101525/http://quest.arc.nasa.gov/antarctica/background/NSF/palmer.html |archivedate=2006-02-02 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://arcane.ucsd.edu/pstat.html |title=Архивиран примерок |accessdate=2006-08-28 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060828065910/http://arcane.ucsd.edu/pstat.html |archivedate=2006-08-28 }}</ref> тројца мажи сите го забележале Антарктикот со само неколку дена или месеци разлика од еден до друг: Фабијан фон Белингсхаузен, капетан на руската царска морнарица; Едвард Бренсфилд, капетан на британската морнарица; и Натаниел Палмер, американски морнар од Стонингтон, Конектикат. Сигурно е дека на 28 Јануари 1820 година, на експедиција предводена од Фабијан фон Белингсхаузен и Михаил Петрович Лазарев со два брода стигнале до точка во растојание од 20 милји (40 км) од копното на Антарктикот и таму забележале полиња од мраз. На 30 јануари 1820 година, Бренсфилд го забележал Полуостровот Тринити, кој е најсеверната точка на копното Антарктикот, додека Палмер го забележал копното во областа јужно од Полуостровот Тринити во ноември 1820. Експедицијата Белингсхаузен , исто така, го откри островот Петар I и островот Александар I, кои се првите острови кои биле откриени јужно од кругот. Само малку повеќе од една година подоцна, првото слетување на копното на Антарктикот е веројатно направено од страна на американскиот капетан Џон Дејвис, кој тврди дека стапнал таму на 7 февруари 1821 година, иако ова не е прифатено од сите историчари.<ref>{{cite web |url=http://www.spri.cam.ac.uk/resources/infosheets/19.html |title=Summary of the Peri-Antarctic Islands |first=R.K. |last=Headland |publisher=Scott Polar Research Institute |accessdate=2007-11-14}}</ref> === Јужен Пол (1911) === По лоцирањето на Северниот магнетен пол кое беше поставено во 1831 година, истражувачите и научниците почнаа потрага по Јужниот магнетен пол. Џејмс Кларк Рос, британски поморски офицер, ја идентификувал неговата приближна локација, но не успеал целосно да го достигне при неговата посета во 1841 година. Како командант на британските бродови Еребус и Терор, тој се осмелил да пробие низ мразот и да пријде кон она што денес ни е познато како [[Росова Ледена Плоча|Росовата Ледена Плоча]], голема пловечка полица од мраз висока над 30 метри. Неговата експедиција пловела кон исток по должината на јужниот брег на Антарктикот откривајќи ги планините кои биле именувани по неговите бродови: планината Еребис , најактивен вулкан на Антарктикот, и планината Терор. Откако Северниот Пол бил откриен во 1909 година, неколку експедиции се обиделе да стигнат и до Јужниот Пол. Многу од нив резултирале со повреди и смрт. Норвежанецот Роалд Амундсен конечно стигнал на Јужниот Пол во декември 1911 година, по драматичната трка со Англичанецот Роберт Фалкон Скот. Првиот обид да се најде пат кон Јужниот Пол е направен од британскиот истражувач Роберт Фалкон Скот на експедицијата Дискавери во 1901-1904. Скот, придружуван од Ернест Шеклтон и Едвард Вилсон, тргнале со цел да патуваат кон југот, колку што е можно, и на 31 декември 1902 година, достигнале 82 ° 16 ' јужно.<ref>[https://books.google.com/books?id=LDiGTYXZ9X4C&pg=PA37 ''Science into Policy: Global Lessons from Antarctica'', p. 37], Paul Arthur Berkman, 2002</ref> Шеклтон подоцна се вратил во Антарктикот како водач на експедицијата Нимрод во обид да стигне до Јужниот Пол. На 9 јануари 1909 година, со три свои придружници, ги достигнал координатите 88 ° 23 'јужно, но бил принуден да се врати назад.<ref>[https://books.google.com/books?id=M1ql3mx8xYgC&pg=PA24 ''Antarctica'', p. 24], Paul Simpson-Housley, 1992</ref> Првите луѓе кои стигнале до Јужниот Пол биле норвежанецот Роалд Амундсен и неговата група на 14 декември, 1911 година. Амундсен го именувал неговиот логор Полхеим во чест на норвешкиот крал [[Хокон VII]]. Роберт Фалкон Скот, исто така, се вратил во Антарктикот со својата втора експедиција, експедицијата Тера Нова , во трка со Амундсен кон Јужниот Пол. Скот и четири други мажи стигнале до Јужниот Пол на 17 јануари, 1912 година, триесет и четири дена по Амундсен. На враќање, Скот и неговите четворица придружници умреле од глад и екстремен студ. Во 1914 година кралската експедицијата Транс-Антарктик на Ернест Шеклтон била испратена со цел да го премине Антарктикот преку Јужниот Пол, но неговиот брод, наречен Издржливост, беше замрзнат во поле од мраз и потонал 11 месеци подоцна. Копненото патување никогаш не било реализирано. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Истражување]] [[Категорија:Историја на Европа]] [[Категорија:Географска историја]] 1a0ut5k9pn75avbtqytlkr1v7yzd167 0 1075845 5534051 4541571 2026-04-03T20:41:51Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534051 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Невестулка | fossil_range=Late [[плеистоцен]]–денес | image = Mustela nivalis -British Wildlife Centre-4.jpg | image_caption = Невестулка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=iucn>{{IUCN2008|assessors=Tikhonov, A., Cavallini, P., Maran, T., Kranz, A., Herrero, J., Giannatos, G., Stubbe, M., Conroy, J., Kryštufek, B., Abramov, A., Wozencraft, C., Reid, F. & McDonald, R. |year=2008|id=14021|title=Mustela nivalis|downloaded=21 March 2009}}</ref> | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Цицачи]] | ordo = [[Месојади]] | familia = [[Куни]] | genus = [[Куна]] | species = '''''Невестулка''''' | binomial = ''Mustela nivalis'' | binomial_authority = [[Карл Линеј|Linnaeus]], [[Систем на природата|1766]] | range_map = Least Weasel area.png | range_map_caption = Распространетост на невестулката во светот }} '''Невестулка''' или '''мала лисица''' ({{науч|Mustela nivalis}}) — [[животно]] од {{био|род}}от куна (''Mustela'') на {{био|семејство}}то [[куни]] (''Mustelidae''). Ова е најмалото [[месојади|месојадно]] животно. ==За неа== Невестулката не е ценета како ловен дивеч, а нема ни кавлитетно крзно, но како многу опасен [[штетник]] заслужува да ѝ се обрне посебно внимание.<ref>„Ловечки прирачник“, Скопје, октомври 1978</ref> Во состојба е да ги усмрти речиси сите видови од заштитениот ситен дивеч. И покрај тоа што не е потешка од 100 грама, може да усмрти [[срна]] тешка 25&nbsp;кг. Ако успее да ѝ скокне на вратот и да ги загризе вратните жили, таа лакомо ѝ ја цица [[крв]]та и во дива трчаница, не можејќи да се ослободи од неа, срната редовно искрварува и умира. ==Изглед== Бојата на крзното ѝ е лисеста, а должината на телото изнесува до 15&nbsp;см (без опашка). ==Размножување== Се пари нередовно - во текот на целата година и не е утврдено дали има едно или две легла. Во едно гнездо може да се најдат од 5-7 млади што се 22-25 дена слепи. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{рвр|Mustela nivalis}} *{{викивидови-ред|Mustela nivalis|Невестулка}} * {{EOL|328586}} * [http://mkd-news.com/kako-lovele-gluvtsi-vo-minatoto-nevestulkata-vo-makedonskite-narodni-veruvana/ Невестулката во македонските народни верувања] од Александар Стеванов [[Категорија:Дивеч во Македонија]] [[Категорија:Куни]] [[Категорија:Фауна на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 3oc5ereqjy3ppc59hz1oxdgu29i6n7q 0 1081175 5534039 5371228 2026-04-03T20:33:22Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534039 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |author= Морска патка | fossil_range = {{Fossil range|Pleistocene|Recent|ref=<ref name="University of Michigan">{{Наведена мрежна страница|title=A pleistocene avifauna from Jalisco, Mexico|publisher=University of Michigan|last1=Alvarez|first1=Rafae|url=http://141.213.232.243/bitstream/2027.42/48486/2/ID336.pdf|page=214|year=1977|accessdate=6&nbsp;December2011|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120426031344/http://141.213.232.243/bitstream/2027.42/48486/2/ID336.pdf|archivedate=2012-04-26|url-status=dead}}</ref>}} | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=100600482 |title=''Aythya marila'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Greater-scaup-male2.jpg | image2 = Aythya marila.jpg | image_caption = Возрасен мажјак | image2_caption = Возрасна женка | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Гусковидни]] | familia = [[Патки]] | subfamilia = [[Aythyinae]] | genus = ''[[Aythya]]'' | species = '''''Морска патка''''' | binomial = ''Aythya marila'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1761) | subdivision_ranks = [[Подвид]] | subdivision = ''A. m. marila'' <small>(Linnaeus, 1761)</small><br/> ''A. m. nearctica'' <small>([[Леонхард Хес Стејнегер|Stejneger]], 1885)</small><br/>> | range_map = The GS range map.jpg | range_map_width = | range_map_alt = | range_map_caption =Распространетост }} '''Морските патки''' (''Aythya marila'') се средно големи нуркачи, иако се малце поголеми од другите видови патки. Овие се околуполарни видови, што значи дека се распространети на едниот од половите на Земјата. Летото го поминуваат во [[Алјаска]] каде што се вгнездуваат, исто така и во северна [[Канада]], [[Сибир]] и најсеверните делови на [[Европа]]. За време на зимата тие се селат во јужните делови на [[Северна Америка]], [[Европа]] и [[Јапонија]]. Ја има и во [[Македонија]]. ==Распространетост== Морската патка има околуполарна дистрибуција, парењето и вгездувањето е во опсег на Арктичкиот круг, и во [[Стар Свет|стариот]] и во [[Нов Свет|Новиот Свет]]. Во Европа, морската патка се пари и вгездува во [[Исланд]], најсеверниот дел на крајбрежјето на Скандинавскиот Полуостров, вклучувајќи ги и делови од северниот дел на Балтичкото Море и високите планини на Скандинавија и деловите на Арктичкото Море во Русија.<ref>{{Наведена книга |last=Ullman|first=Magnus |title=Fåglar i Europa |publisher=Wahlström & Widstrand |year=1992 |isbn=91-46-17633-0|page=102}}</ref><ref>{{Наведена книга |last1=Delin |first1=Håkan |title=Färgfotoguiden över alla Europas fåglar |publisher=Bonniers |year=2001 |isbn=91-34-51940-8|page=50}}</ref> ==Опис== Морската патка има изразен [[полов диморфизам]]. Мажјакот е поголем и има покружна глава од женката, тие имаат светлосин клун и жолти очи. Имаат црни глави со светликава зелена нијанса, бели пердуви на крилјата со црни завршетоци, а грбот име во црно-бели тенки линии. Женките се повеќе кафени, со посветли и потемни нијанси сместени на некои делови од нивните крилја. Тие исто имаат светлосин клун, но малце поискривен од мажјакот. Возрасната морска патка е долга 39–56&nbsp;см со распон на крилјата 71–84&nbsp;см и телесна тежина од 726 до 1360 грама. ===Размножување=== Морската патка се вгнездува близу вода, типично на острови близу до северните езера. Тие почнуваат да правото семејство втората година од нивниот живот, но понекогаш дури уште во првата година. Огласувањето за време на додворувањето, кое започнува при крајот на зимата, е меко брзо свиркање. Додворувањето претставува сложена процедура која завршува со создавање моногомани парови. Се гнездат близу едни до други во големи колонии. Гнездото претставува длабнатина која ја прави женката, и каде снесува шест до девет маслинестокафени јајца. По снесувањето на јајцата, мажјакот ја напушта женката и оди во засолнети езерца кои може да се блиску или многу оддалечени од гнездото. Малечките се испилуваат некаде 24-от или 28-от ден. Малите патчиња веднаш по испилувањето можат да ја следат мајката за да бараат храна. ===Исхрана=== [[File:Aythya marila4.jpg|thumb|Јато патки се хранат]] [[File:Aythya marila MHNT.ZOO.2010 ноември 20 јануари jpg|thumb|''Aythya marila'']] Морската патка бара храна на површината на водата. Се храни со [[мекотели]], морски растенија и инсекти. Забележано е дека оваа патка голтнала голема жаба (со должина од 5 см), но ја однела на копно за да ја изеде.<ref name="Greater Scaup">{{Наведена мрежна страница |last=Mayntz |first=Melissa |url=http://birding.about.com/od/birdprofiles/p/greaterscaup.htm |title=Greater Scaup |accessdate=20&nbsp;August 2011 |publisher=About.com |archive-date=2010-03-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100310024016/http://birding.about.com/od/birdprofiles/p/greaterscaup.htm |url-status=dead }}</ref> Може да нурнат до 6 м во длабочина и да се задржат под вода и до 1 минута. Вон езерата, морската патка се храни со семиња и растенија, лисја, мали коренчиња.<ref name=DucksUnlimited>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ducks.org/hunting/waterfowl-id/greater-scaup |title=Greater Scaup |accessdate=1&nbsp;November 2011 |publisher=Ducks Unlimited}}</ref> Owing to the Greater Scaup's webbed feet and weight, it can dive up to {{convert|6|m|sigfig=1}} and stay submerged for up to a minute, allowing it to reach food sources that are unobtainable to other diving ducks.<ref name=Feeding>{{Наведена мрежна страница |url=http://birds.audubon.org/species/gresca |title=Greater Scaup |accessdate=26&nbsp;October 2011 |work=Audubon |publisher=National Audubon Society |archive-date=2010-11-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101111062850/http://www.audubon.org/species/gresca |url-status=dead }}</ref> Морската патка формира големи јата, кои можат да содржат до илјада птици. Нивните најголеми грабливци се луѓето. Бројот им се намалува од 1890 година, но сепак се вид кој е најмалку загрозен.<ref name=IUCN2012/> ==Наводи== {{reflist|colwidth=33em}} == Дополнителна литература == * ''[http://www.britishbirds.co.uk/search?id=9283 Splitting headaches? Recent taxonomic changes affecting the British and Western Palaearctic lists]'' – Martin Collinson, [[British Birds (magazine)|British Birds]] vol 99 (June 2006), 306–323 * {{Наведена книга|last=Madge |first=Steve |author=Burn, Hilary |title=Wildfowl: An Identification Guide to the Ducks, Geese and Swans of the World |year=1988 |publisher=Christopher Helm |location=London |isbn=0-7470-2201-1}} == Надворешни врски == * [http://www.birds.cornell.edu/AllAboutBirds/BirdGuide/Greater_Scaup.html Cornell Lab of Ornithology: Greater Scaup] * [http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1480id.html USGS Patuxent Bird Identification InfoCenter: Greater Scaup] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20100527122601/http://www.mbr-pwrc.usgs.gov/id/framlst/i1480id.html |date=2010-05-27 }} [[Категорија:Патки]] [[Категорија:Гусковидни]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 70k0yz701x9axwdixzk8ah2xkxebvrr 0 1083727 5534058 5070543 2026-04-03T20:46:28Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534058 wikitext text/x-wiki {{Taxobox |author= Сојка | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106005721 |title=''Garrulus glandarius'' | assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Garrulus glandarius 1 Luc Viatour.jpg| image_width = 300px | image_caption = | image2 = Garrulus glandarius iphigenia.ogg | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордати]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Врани]] | genus = [[Сојки]] | species = '''Сојка''' | binomial = ''Garrulus glandarius'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linneaus]], 1758) | subdivision_ranks = [[Подвид]]ови | subdivision = 33 (во 8 групи) | range_map = Garrulus glandarius distribution.jpg }} '''Сојката''' ({{науч|Garrulus glandarius}}) е вид птица која е распространета на огромен регион од западна [[Европа]] и северозападна [[Африка]] до [[Индија]] и понатаму до источниот брег на [[Азија]] и долу во југоисточна Азија. Во тој голем опсег има неколку форми (раси) кои еволуирале и се многу различни едни од други, особено ако се споредуваат птици од едниот до другиот крај на распространетоста. Сојката ја има и во [[Македонија]]. ==Таксономија и систематизација== [[File:Orvani (1).JPG|thumb|180px|left|Типичен примерок од групата ''atricapillus'' во [[Израел]]]] Сојката е еден од многуте видови опишани најпрво од [[Карл Лине]] во неговото дело од 18 век, ''Systema Naturae''. Тој ја смести во семејството ''Corvidae'', нарекувајќи ја ''Corvus glandarius''.<ref>{{la icon}} {{наведена книга | last=Linnaeus | first=C | authorlink=Карл Линеј | title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata. | publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii). | year=1758| pages=824 | url=http://dz1.gdz-cms.de/index.php?id=img&no_cache=1&IDDOC=265100}}</ref> Осумте расни групи (33 [[подвид]]а вкупно) се дефинирани од Маџ & Брн (1994):<ref>[[Madge, Steve]] and [[Hilary Burn]] ''Crows and Jays'' [[Helm Identification Guides]] ISBN 0-7136-3999-7 (although the text accompanying plate 11 states "some 35 races", the species account on page 95 states that 33 are recognised, and the sum of the numbers of races listed for each group is 33, indicating that the figure accompanying the plate is an error)</ref> [[File:Garrulus glandarius brandtii Stuffed specimen.jpg|thumb|180px|left|''Garrulus glandarius brandtii'']] * номинираната група (9 европски раси), со цуцулеста круна; * групата ''cervicalis'' (3 раси во [[Северна Африка]]), со грива кај тилот, сива мантија, многу светли страни на главата и цуцулеста или црна круна; * групата ''atricapillus'' (4 раси на [[Близок Исток|Блискиот Исток]], [[Крим]] и [[Турција]]), со споена мантија и тил, црна круна и многу светло лица; * ''hyrcanus'' расата во [[Иран]], мали, со црна круна напред и широко назабена назад; * групата ''brandtii'' (4 раси во [[Сибир]] и северна [[Јапонија]]), со набраздена круна, црвеникава глава, темни очи и сива наметка; * групата ''leucotis'' (2 раси во југоисточна [[Азија]]), без бело на крилјата, со бело на предниот дел од круната, а црно на задниот и многу побела на страните од главата; * групата ''bispecularis'' (6 раси во регионот на [[Хималаи]]те), без нацуцулена круна и без бело на крилјата; * групата ''japonicus'' (4 раси во јужните јапонски острови), со голема бела дамка на крилјата, црно лице и скалеста круна. ==Живеалиште== Сојките живеат во мешани шуми, особено сакаат дабови послани со многу желади. Последните години, сојките почнаа да се селат во урбаните средини, веројатно заради уништувањето на нивните природни средини. ==Поведение== [[File:Garrulus glandarius iphigenia.ogg|thumb|right|Звуци од сојка]] Вообичаеното огласување на сојката е тревожен, груб, рапав крик кој го користи кога ќе забележи разни грабливи животни. Но, таа е позната по нејзината мимикрија и може да звучи како различни видови птици толку добро, што не може да се направи разлика. Ги имитира звуците дури и на грабливите птици што неа ја напаѓаат како [[Планинска улулајка|планинската улулајка]]. Сојката ја ловат разни грабливки, како што се: [[був]]от, ноќе и [[Јастреб кокошкар|јастребот кокошкар]] и [[Сив сокол|сивиот сокол]] во текот на денот. ===Исхрана=== Сојката се храни и на дрвјата и на земја. Конзумира широк спектар [[безрбетници]], вклучувајќи и многу [[инсекти]] штетници, потоа желади (семето од даб, кое го закопува и чува за зима)<ref>Burton and Burton 2002, p. 2457.</ref>, разни други семиња и плодови, но и пилиња од други птици, јајца и мали [[глодачи]]. ===Размножување=== [[File:Garrulus glandarius rufitergum MHNT 232 Weymouth.jpg |thumb|left|'' Garrulus glandarius '']] [[Птичје гнездо|Гнезди]] на дрвјата или во големи грмушки и несе 4–6 [[Јајце|јајца]] кои се испилуваат по 16–19 дена, а се осамостојуваат по 21–23 дена. Двата родитела се грижат и ги хранат младенчињата. ==Наводи== {{наводи}} *{{наведена книга |title=International wildlife encyclopedia |author=and Robert Burton |volume=18 |publisher=[[Marshall Cavendish]] {{Subscription required |via=[[Questia]]}} |location=New York |oclc=779008612 |year=2002 |edition=3 |url=http://www.questia.com/read/120344869/international-wildlife-encyclopedia |accessdate=2012-10-11 |archive-date=2016-03-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160307224356/https://www.questia.com/read/120344869/international-wildlife-encyclopedia |url-status=dead }} ==Литература== *{{наведено списание |author=Akimova, A. |author2=E.Haring, S.Kryukov and A.Kryukov |title=First insights into a DNA sequence based phylogeny of the Eurasian Jay ''Garrulus glandarius'' |url=http://ibss.febras.ru/files/00005321.pdf |year=2007 |issn=0869-4362 |pages=567–575 |journal=Русский орнитологический журнал (Russian Journal of Ornithology) |accessdate=2012-10-10 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809094535/http://ibss.febras.ru/files/00005321.pdf |url-status=dead }} *{{наведено списание |author=Cheke, Lucy G. Cheke |author2=Christopher D. Bird and Nicola S. Clayton |title=Tool-use and instrumental learning in the Eurasian jay (''Garrulus glandarius'') |journal=Animal Cognition |volume=14 |issue=3 |year=2011 |pages=441–455 |doi=10.1007/s10071-011-0379-4 |url=http://www.springerlink.com/content/r044365180886530/ }}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{претплата}} ==Надворешни врски== {{ризница|Garrulus glandarius|Сојка}} {{викивидови|Garrulus glandarius}} *[http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=CBBC09C1F95E8BAC&ts=1171544468577 Сојка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070929091352/http://www.bsc-eoc.org/avibase/avibase.jsp?pg=summary&lang=EN&id=CBBC09C1F95E8BAC&ts=1171544468577 |date=2007-09-29 }} — Avibase *[http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Garrulus_glandarius/ Сојка] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080603083342/http://www.arkive.org/species/ARK/birds/Garrulus_glandarius/ |date=2008-06-03 }} — ARKive *[http://www.ibercajalav.net/img/406_JayGglandarius.pdf Старост и полови одлики на сојката] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112141133/http://www.ibercajalav.net/img/406_JayGglandarius.pdf |date=2013-11-12 }} (PDF; 1,1 МБ) {{en}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сојки]] [[Категорија:Врани]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 5snno5wh4sc4s9rjtuczdaynb5shky0 0 1085179 5534047 4919024 2026-04-03T20:39:10Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534047 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мустаклеста сипка | image = Panurus biarmicus 2 (Martin Mecnarowski).jpg | image_width = 250px | image_caption = Возрасен мажјак | image2 = Bearded Tit (Panurus biarmicus) (W1CDR0001379 BD5).ogg | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref>{{IUCN|id=106008044 |title=''Panurus biarmicus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = Мустаклести сипки ? | familia_authority = | genus = Мустаклести сипки | genus_authority = [[Koch]], 1816 | species = '''Мустаклеста сипка''' | binomial = ''Panurus biarmicus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], [[1758]]) }} '''Мустаклестата сипка''' ({{науч|Panurus biarmicus}}) е мала [[врапчевидни|врапчевидна]] птица со силно изразен [[полов диморфизам]]. Иако, во македонскиот јазик името ѝ е ''сипка'', таа не спаѓа во семејството на [[сипки]]те (''Paridae''), туку во блиското семејство ''Panuridae''. Оваа птица ја има во [[Македонија]]. ==Таксономија== Отпрво, мустаклестата сипка била сместена во семејството на вистинските сипки (''Paridae''), па префрлена во папагалестите (''Paradoxornithidae''). Но, по неодамнешни истражувања, се дошло до заклучок дека е единствен вид, неповрзан со други и затоа е сместена во монотипичното семејство на мустаклести сипки ''Panuridae''. ==Распространетост и живеалиште== Мустаклестата сипка е широко распространета во умерена [[Европа]] и [[Азија]]. Таа е постојан жител, и повеќето птици не [[Преселба на птиците|се селат]], освен поради нагли временски промени или многу студено време. Таа е подложна на тешки зими, кои можат да убијат многу птици. ==Опис== Оваа птица е мала, портокаловокафеава по боја со долга опашка и брановиден лет. Долги се околу 15 см. Мажјакот има синосива глава и црни долги „мустаќи“ (не и брада). Женката нема мустаќи и главата ѝ е кафеава. Јатото често го предава своето присуство во грмушките со карактеристичното ѕвонливо ''пинг'' огласување. ===Живеалиште и исхрана=== Мустаклестата сипка живее во влажни предели, во колонии крај езера со трска. Лете се храни со [[инсекти]] и [[пајаци]], а зимно време се прилагодува во исхраната и јаде со [[семе]] од трска.<ref name ="HBW">{{Наведена книга | first = Craig | last = Robson | editor-first = Josep | editor-last = del Hoyo | editor2-first = Andrew | editor2-last = Elliott | editor3-first = David | editor3-last = Christie | contribution = Family Paradoxornithidae (Parrotbill) | title = [[Handbook of the Birds of the World]]. Volume 12: Picathartes to Tits and Chickadees | year = 2007 | pages = 292–320| place = Barcelona | publisher = Lynx Edicions | isbn = 978-84-96553-42-2 }}</ref> ===Размножување=== Обично, мустеклестите сипки гнездат во колонии, поточно, во двојки, но близу едни до други. [[Птичје гнездо|Гнездото]] е сместено ниско во трската и е во облик на чашка. Несат 5-7 [[Јајце|јајца]] кои ги [[квачење|квачат]] околу 12 дена и двата родитела. Грижата за потомството во гнездото продолжува 9-12 дена. За една година може да се одгледуваат две легла. ==Галерија== <gallery> File:Baardmannetje in het riet-4714647.webm| thumb |Panurus biarmicus File:Beardedtit46.jpg|Младенче (горе), возрасен мажјак (центар), возрасна женка (напред) File:Panurus biarmicus flock.jpg|Јато во природно живеалиште File:Panurus biarmicus Males.jpg|Три мажјака File:Panurus_biarmicus_Female.jpg|Женка Panurus biarmicus biarmicus MHNT.ZOO.2010.11.180.10.jpg |''Panurus biarmicus biarmicus '' </gallery> ==Наводи== {{Reflist}} ==Надворешни врски== {{commons|Panurus biarmicus}} *[http://ibc.lynxeds.com/species/bearded-parrotbill-panurus-biarmicus Bearded Reedling videos, photos & sounds] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303234301/http://ibc.lynxeds.com/species/bearded-parrotbill-panurus-biarmicus |date=2016-03-03 }} on the Internet Bird Collection *[http://www.sr.se/p2/p2pippi/sounds/pip0512.ram Song of the Bearded Tit] (Real Audio soundfile from [[SR P2|Sveriges Radio P2]]) *[http://www.ibercajalav.net/img/388_BeardedReedlingP._biarmicus.pdf Ageing and sexing (PDF; 3.1 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112133723/http://www.ibercajalav.net/img/388_BeardedReedlingP._biarmicus.pdf |date=2013-11-12 }} [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Сипки]] [[Категорија:Врапчевидни]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] cdm12svlww8xmhhxmh3bsf8hgt9pqad 0 1086396 5534057 5502890 2026-04-03T20:45:15Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534057 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Прдавец | image = Corncrake2.jpg | image_width = | image_alt =Dumpy brown bird with grey face and red legs walking left through grass | image_caption = | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106002878 |title=''Crex crex'' | assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | trend = down | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Жеравовидни]] | familia = [[Блатни кокошки]] | genus = Крекс | species = '''Прдавец''' | binomial = ''Crex crex'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], [[1758]]) | synonyms = ''Crex pratensis'' | synonyms_ref = <ref>{{Наведено списание| title =A Review of the Old World Rallinae|first=Witmer|last=Stone|journal= Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia| volume =46|year= 1894| pages=130–149| url= http://www.archive.org/stream/proceedingsofaca46acaduoft#page/130/mode/1up}}</ref> | range_map =Crexcrex.png | range_map_alt =Map showing the breeding regions of ''Crex crex'' (most of Europe and South-Siberian Russia up to Mongolia), and their Winter migration region (South-West Africa). | range_map_width = | range_map_caption = <div style="text-align:left;"><big>{{легенда2|#FFFF00| Лето: размножување|border=1px solid #aaa}}<br/> {{легенда2|#0080FF| Зима: зимување |border=1px solid #aaa}}</big></div> }} '''Прдавец''' или '''крекс''' ({{науч|Crex crex}}) — [[птица]] од [[семејство (биологија)|семејството]] [[блатни кокошки|блатните кокошки]]. Преку лето, за време на размножувањето е распространета во [[Европа]] и [[Азија]], на исток сè до западна [[Кина]], а зимно време [[преселба на птиците|се сели]] во северна [[Африка]]. Оваа птица ја има и во [[Македонија]]. == Таксономија == Семејството на [[блатни кокошки|блатните кокошки]] се состои од речиси 150 [[вид (биологија)|видови]]. Иако потеклото на групата се изгубило во античко време, најголем број видови и најпримитивни форми се среќаваат во [[Стар Свет|Стариот Свет]], што укажува дека ова семејство потекнува таму. Прдавецот за првпат е опишан од [[Карл Лине]] во неговата ''Systema Naturae'' во 1758 како ''Rallus crex'',<ref>{{Наведена книга | last = Linnaeus | first = Carolus | authorlink = Carl Linnaeus | title = Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata | volume = 1 | location = Holmiae (Stockholm) | publisher = Laurentii Salvii | year=1758 | language = la | page = 153 | url = http://biodiversitylibrary.org/page/727060}}</ref> но во 1803 година бил префрлен во родот ''Crex'' од страна на германскиот биолог и орнитолог Јохан Матеус Бехштајн и преименуван во ''Crex pratensis''.<ref name= bechstein>{{Наведена книга | last = Bechstein | first = Johann Matthäus | title = Ornithologisches Taschenbuch von und für Deutschland oder kurze Beschreibung aller Vogel Deutschlands, vol 2 | year = 1803 | location = Leipzig | publisher = Richter | language = de | page = 336 }}</ref> Но, името ''crex'' кое претходно се употребувало имало предност, па на крај птицата го добила сегашното име ''Crex crex''.<ref>{{Наведено списание | url= http://www.archive.org/stream/proceedingsofgen96scie#page/311/mode/1up |title= Remarks on the divergencies between the "Rules for naming Animals" of the German Zoological Society and the Stricklandian Code of Nomenclature | journal = Proceedings of the Zoological Society of London | volume=54 | issue=2| pages = 306–319 | year=1896 | last = Sclater | first = Philip Lutley }}</ref> Името е всушност ономатопејска форма на звукот што го испушта оваа птица.<ref name= wood>{{Наведена книга | last = Wood | first = John George | title = The Illustrated Natural History | year = 1855| location = London | publisher = G Routledge | page =302 }}</ref><ref name= Smith>{{Наведена книга | last = Smith | first = John Maynard | last2 = Harper |first2 = David | title = Animal Signals | year = 2003 | location = Oxford | publisher = Oxford University Press | isbn = 0-19-852685-7 |page = 11 }}</ref> == Опис == Прдавецот е средно голема [[блатни кокошки|блатна кокошка]], со должина од 27 до 30 см и [[распон на крилја]]та од 42 до 53 см. Во просек, мажјаците тежат 165 грама, а женките се малку помали и тежат околу 145 грама. Возрасниот мажјак има круна на главата, а сите негови горни делови се кафеавоцрни, прошарани со кремави или сиви линии. [[Пердув]]ите на крилјата одозгора се со впечатлива костенлива боја, обрабени со бело. Лицето, вратот и градите се синосиви, освен светлокафеавата линија која оди од основата на клунот до зад очите. Стомакот им е бел, а слабините и под опашката е прошарано со костенливи линии. Силниот [[клун]] е месо боја, очите светлокафеави, а нозете и стапалата светлосиви. Во споредба со мажјакот, женката има малку потопли бои на горните делови и потенка линија кај окото. Во сезоната на парење, боите на двата пола стануваат потемни, а долните делови помалку сиви. Младенчињата се како возрасните, но боите им се малку пожолтеникави, а одоздола се кремави. Пилињата се црни. Бидејќи овој вид нема [[подвид]]ови, покажуваат голема поединечна обоеност и различност. Птиците од поисточните краишта се посветли и посивкави. По сезоната на парење, возрасните целосно се [[митарење|митарат]] до август, односно септември, пред почетокот на [[преселба на птиците|преселбата]] на југ. Имаат и едно полумитарење пред сезоната на размножување, што ги опфаќа главата, телото и опашката. {{listen|filename=Crex crex, July 2010.ogg|title=Corn Crake|pos=right|description= Огласување на мажјак прдавец}} На местото за размножување, мажјакот се огласува гласно, повторливо, гракајќи ''крек крек'' од ниска позиција, со истегнати нагоре врат и глава, речиси вертикално и со широко отворен клун. Овој повик може да се слушне на оддалеченост и од 1.5 км и служи за означување на територијата, привлекување на женките и предизвикување на натрапничките мажјаци. Рано, на почетокот од сезоната за парење, овој повик трае континуирано преку цела ноќ, а често и преку цел ден. Може да се повторува над 20.000 пати ноќе, а врв достигнува меѓу полноќ и 3 часот наутро. Звукот точно ја определува територијата на мажјакот, зашто овој вид е скриен во растителноста.<ref name= Osiejuk >{{Наведено списание | last= Osiejuk | first= Tomasz S | last2= Olech | first2= Bogumia | year= 2004 | title= Amplitude spectra of Corncrake calls: what do they signalise? | journal= Animal Biology | volume= 54 | issue= 2 | pages= 207–220 | doi= 10.1163/1570756041445218 | url= http://www.corncrake.net/Download/Osiejuk_Olech_2004.pdf | access-date= 2013-07-01 | archive-date= 2013-12-03 | archive-url= https://web.archive.org/web/20131203070143/http://www.corncrake.net/Download/Osiejuk_Olech_2004.pdf | url-status= dead }}</ref> Интензитетот на повикот се намалува по неколку недели, но може поворно да се засили на крајот од лежењето на јајцата, односно на крајот од сезоната на парење. Женките имаат сличен повик, но имаат карактеристичен звук на лаење и помалку иритирачка нота.<ref name= Ottvall>{{Наведено списание | last= Ottvall | first= Richard | year= 1999 | title= Female Corncrake (''Crex crex'') singing in the wild | journal= Journal of Ornithology | volume= 140 | issue= 4 | pages= 453–456 | url= http://avifauna.se/ofstn/apps/reports/167.pdf | format= PDF | doi= 10.1007/BF01650989 | access-date= 2013-07-01 | archive-date= 2012-03-25 | archive-url= https://web.archive.org/web/20120325141012/http://avifauna.se/ofstn/apps/reports/167.pdf | url-status= dead }}</ref> Тие имаат и писклив повик, како и ''oo-oo-oo'' звук за повикување на пилињата. Пилињата, пак, имаат тивок ''пик-пик'' повик и нежен цвркот кога бараат храна. ==Живеалиште== Прдавецот е главно низински вид, но живее до 1.400 метри [[надморска височина]] во [[Алпи]]те, до 2700 метри во [[Кина]] и 3.000 метри во [[Русија]]. Во [[Евроазија]], оригиналното [[живеалиште (екологија)|живеалиште]] на прдавецот биле ливадите крај реките со висока растителност, и другите ливади со трски и ириси. Сега главно се наоѓаат во влажни тревни површини кои се користат за производство на сено, обезлистени пасишта во планините, на бреговите, или оние создадени по оган. Влажни области како рабовите на [[мочуришта]]та може да ги користи, но избегнуваат премногу влажни живеалишта и оние со растителност висока повеќе од 50 см или премногу густа. Тревните површини кои не се косени или премногу густи низ кои не може да се пробива, не се користат, но може да бидат употребени ниви со засадени [[житарки]], [[грав]], репка, [[компир]], детелина и сл. По [[размножување]]то, возрасните се преселуваат во повисоката растителност каде се митарат, па повторно се враќаат во пониската за второто легло. При зимувањето во Африка, прдавецот живее во суви пасишта и савани, каде растителноста е 30-200 см висока, вклучувајќи ги и сезонски изгорените ниви. == Поведение == [[File:Corncrake.jpg|thumb|alt=Глава на прдавец|upright|Глава на прдавец]] Прдавецот многу тешко може да се забележи во својата животна средина, скриен од бујната растителност, но понекогаш се појавува на отворено. Повремено, некои птици се приближуваат до луѓето, како на пример, една птица од Шкотските Острови, пет лета влегувала во кујна да јаде остатоци од храна. Оваа птица е поактивна рано наутро и приквечер, по обилни врнежи или на слаб дожд. Нејзиниот типичен лет е слаб и со чести замавнувања на крилјата. При миграции има постабилен лет, со посилна акција и нозе извлечени нанапред. Кога оди, чекори со повисоко кревање на нозете, а може да трча низ тревата со хоризантално ниско поставено тело. Може да плива, ако е неопходно потребно. Ако ја збрка куче, ќе лета помалку од 50 метри, често слетувајќи зад грмушки, а потоа ползејќи ќе се оддалечи. Ако се вознемири на отворено, ќе трча со често подзапирање и клекнување, со испружен врат и ќе застане да провери каде е натрапникот. Ако ја фатат, може да се преправа дека е умрена и ако види дека може да побегне веднаш се опоравува. Прдавецот е осамен при презимувањето, каде секоја птица зафаќа 4,2-4,9 хектари, иако вкупната површина која ја користи може да биде двојно поголема зашто на локално ниво може да се движи заради поплави, раст на растенијата или косење. Јата до 40 птици се формираат за преселба, која се одвива во текот на ноќта, а во текот на денот може да се видат стотици птици во омилените места за одмор. Способноста да се селат е вродена, не ја научиле од возрасните. Пилињата што се чуваат во заробеништво и по 10 генерации се во состојба да се селат во Африка и да се вратат со ист успех како оние што израснале во дивина.<ref>{{Наведено списание| last= Pain | first= Debbie |author2=Green, Rhys; Clark, Nigel | year= 2011 | title= Bird on the edge: can the Spoon-billed Sandpiper ''Eurynorhynchus pygmeus'' be saved?| journal= BirdingASIA | volume= 15 | pages= 26–35 | url = http://orientalbirdclub.org/wp-content/uploads/2012/11/Pain-Spoon-billedSandpiper.pdf }}</ref> === Размножување === [[File:Corncrake egg.png|thumb|alt=cream-coloured egg with red-brown blotches|Илустрација на јајце од прдавец]] До 1995, се сметаше дека овие птици се моногамни, но се покажа дека мажјакот може да има легло со две или повеќе женки, заминувајќи кога лежењето е речиси завршено. Територијата на мажјакот варира од 3 до 51 хектар, но во просек е околу 15.7. Територијата на женката е многу помала, во просек околу 5.5 хектари. Мажјакот ќе го изгони секој натрапник со силни повици, спуштени крилја и главата насочена нанапред. За време на додворувањето, мажјакот може да ѝ носи храна на женката. Тој изведува кратко додворување кога вратот му е издолжен, а главата наведната надолу, со раширени крилја со кои ја допира земјата. Набрзо ќе се обиде да ѝ пријде на женката од позади, а потоа ѝ скока на грбот за [[копулација]]. [[Птичје гнездо|Гнездото]] е вообичано во пасишта, понекогаш побезбедно засолнато зад жива ограда, во близина на изолирано дрво или грмушка, или во побујна растителност. Гнездото, добро скриено во растителноста е изградено во плитка дупка на земјата, исплетено од суви гранки и трева и послано со помека тревичка.<ref name= Seebohm>{{Наведена книга | last = Seebohm | first = Henry; edited posthumously by [[Richard Bowdler Sharpe]] | title = Coloured Figures of the Eggs of British Birds | year = 1896 | location = Sheffield | publisher = Pawson & Brailsford | page = 83 | url = http://www.archive.org/stream/colouredfigureso00seeb#page/82/mode/2up}}</ref> Во пречник е 12–15 см, а длабоко околу 3–4 см. Леглото обично е од 6 до 14 [[јајце|јајца]]. [[Квачење]]то е задача само на женката, а нејзината тенденција да биде исклучително тивка и мирна врз гнездото доведува до чести несреќи и смрт при косењето на високите треви. Пилињата се изведуваат по 19-20 дена сите наеднаш и по ден-два можат да го напуштат гнездото и сами да почнат да си бараат храна веќе по 3-4 дена. Младенчињата се здобиваат со перје по 34-38 дена. Второто легло се започнува 42 дена по првото, и периодот на инкубација е малку помал и трае 16-18 дена. Младенчињата остануваат со женката до преселбата за Африка. === Исхрана === Прдавецот е [[сештојад]], но главно се храни со [[безрбетници]], вклучувајќи ги дождовните [[црви]], [[полжав]]и, пајаци, бубачки, скакулци и други инсекти. Исто така, се храни со мали [[жаби]] и [[цицачи]], а од растенијата со семиња од трева и житарки. За време на зимувањето исхраната е слична, со вклучени локални инсекти. Храната ја зема од земја. == Статус == До 2010 година размножувачката територија на прдавецот опфаќаше 12.400.000 км<sup>2</sup> и беше класифициран во категоријата на [[речиси загрозен вид]] поради сериозниот пад на популацијата во Европа. Но, зголеменото внимание во Русија покажа дека бројката не се намалува, па дури и се зголемува, заради што сега е во категоријата на [[најмала загриженост]]. Популацијата се движи од 1.3 до 2.0 милиона возрасни парови во Европа, од кои три четвртини се во Русија; а вкупната евроазиска популација е околу 5.45 до 9.72 милиони поединци. == Во културата == Блатните кокошки вообичаено се многу таинствени и скриени птици и не оставиле некој особен впечаток во културата на луѓето. Но, прдавецот со својот ноќен повик знаел да го нарушува сонот во руралните средини, па се здобил со разни народни имиња и понекогаш е спомнуван во литературата. == Наводи == {{reflist|35em}} == Литература == * {{Наведена книга | last = Koffijberg | first = Kees | author2 = Schaffer, Norbert | title = International single species action plan for the conservation of the Corncrake ''Crex crex'' | year = 2006 | location = Bonn, Germany | publisher = Convention on the Conservation of Migratory Species of Wild Animals (CMS) and Agreement on the Conservation of African-Eurasian Migratory Waterbirds (AEWA) (CMS Technical Series & AEWA Technical Series 14 & 9) | url = http://www.unep-aewa.org/publications/technical_series/ts9_ssap_corncrake_complete.pdf | access-date = 2013-07-01 | archive-date = 2012-09-26 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120926044137/http://www.unep-aewa.org/publications/technical_series/ts9_ssap_corncrake_complete.pdf | url-status = dead }} *{{Наведено списание | last= Livezey | first= Bradley C | year= 1998| title= A phylogenetic analysis of the Gruiformes (Aves) based on morphological characters, with an emphasis on the rails (Rallidae) | journal= Philosophical Transactions of the Royal Society of London | volume= 353 | issue = 1378| pages= 2077–2151 | doi = 10.1098/rstb.1998.0353| pmc=1692427}} * {{Наведена книга | last = Lockwood| first =W B | title = Oxford Book of British Bird Names | year = 1984 | publisher = Oxford University Press | location= Oxford | isbn = 0-19-214155-4 }} * {{Наведена книга | last = Taylor | first = Barry |author2= van Perlo, Berl | title = Rails | year = 2000| publisher = Pica |location = Robertsbridge, Sussex | isbn = 1-873403-59-3}} ==Надворешни врски== {{рв|Crex crex}} * [http://ibc.lynxeds.com/species/corncrake-crex-crex Corn Crake] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130509135919/http://ibc.lynxeds.com/species/corncrake-crex-crex |date=2013-05-09 }} on the Internet Bird Collection * [http://www.flickr.com/search/groups/?w=42637302@N00&q=Crex+crex&m=pool Flickr Field Guide Birds of the World] photographs * ''[http://www.luminarium.org/sevenlit/marvell/appleton.htm Upon Appleton House, to my Lord Fairfax] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210903132848/http://www.luminarium.org/sevenlit/marvell/appleton.htm |date=2021-09-03 }}'' by Andrew Marvell * ''[http://hellopoetry.com/poem/the-landrail/ The Landrail] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120326155835/http://hellopoetry.com/poem/the-landrail/ |date=2012-03-26 }}'' by John Clare [[Категорија:Блатни кокошки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] lajlizifozrfn1v6peylqvt1b7km5bk 0 1086650 5534040 5376659 2026-04-03T20:36:53Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534040 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Морски пескар | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=106003129 |title=''Charadrius alexandrinus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image = Snowy Plover srgb.jpg | image_width = 250px | image_caption = | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Бекасови]] | familia = [[Блатарки]] | genus = Charadrius | species = '''Морски пескар''' | binomial = ''Charadrius alexandrinus'' | binomial_authority = [[Карл Лине|Linnaeus]], 1758 | subdivision_ranks = [[Подвид]]ови | subdivision = * ''C. a. alexandrinus'' * ''C. a. nivosus'' * ''C. a. tenuirostris'' }} '''Морскиот пескар''' ({{науч|Charadrius alexandrinus}}) е мала блатарка која се среќава и во [[Македонија]]. == Опис == Морскиот пескар е долг 15-17 см. Тој е помал, посветол, со подолги нозе и потенок клун од [[среден пескар|средниот пескар]]. Линијата на градите не е целосна и често личи како темна дамка од страната на градите. Грбот му е кафеавосив, а стомакот бел, без шарки. Во сезона на парење, ознаката на градите е црна, инаку е кафеава. Некои мажјаци во сезоната на парење имаат црно чело и црна маска преку очите. Нозете му се црни. Во лет, пердувите за летање му се црнкави обрабени со силна бела боја на краевите. Летачкиот повик е остро ''бип''. [[Image:Kentish plover I2 IMG 9384.jpg|thumb|left|Во Индија]] [[File:Charadrius alexandrinus MHNT.jpg|thumb|'' Charadrius alexandrinus'' Јајце]] ==Поведение== [[Живеалиште (екологија)|Живеалиштето]] на морскиот пескар се песочните морски плажи и соленкави езера, и понекогаш крај слатки води. [[Птичје гнездо|Гнезди]] на земја и несе 3-5 [[јајце|јајца]]. Во потоплите региони оваа птица е постојан жител, но од северните краеви [[преселба на птиците|се сели]] во тропските.<ref name=IUCN2012/> Се храни со [[инсекти]] и други [[безрбетници]], кои ги лови со трчи-пауза техника, за разлика од другите блатарки кои претежно полека одат и пасат по крајбрежјето. Оваа птица има неколку географски раси, од кои најмногу се издвојуваат двете кои живеат во [[Америка]], наречени '''снежен пескар'''. Тие имаат пократки нозе, посветли и посиви се одозгора отколку птиците во [[Стар Свет|Стариот Свет]], и на мажјаците во сезона на парење им недостига испакнатата капа, како и маската врз очите која е или многу слаба или воопшто ја нема. Генетските истражувања објавени 2009 година, сугерираат дека оваа птица е посебен [[вид]].<ref>{{Наведено списание| author = Küpper, Clemens; Augustin, Jakob; Kosztolányi, András; Burke, Terry; Figuerola, Jordy; Székely, Tamás| year = 2009| title = Kentish versus Snowy Plover: phenotypic and genetic analyses of ''Charadrius alexandrinus'' reveal divergence of Eurasian and American subspecies| journal = The Auk| publisher = American Ornithologists' Union| volume = 126| issue = 4| url = http://www.bath.ac.uk/bio-sci/biodiversity-lab/publications/kupper_auk_2009.pdf| format = PDF| access-date = 2013-07-06| archive-date = 2012-04-06| archive-url = https://web.archive.org/web/20120406095833/http://www.bath.ac.uk/bio-sci/biodiversity-lab/publications/kupper_auk_2009.pdf| url-status = dead}}</ref> Кај расите од [[Индија]] и [[Шри Ланка]] исто така, недостига капата и имаат слаба маска врз очите. ==Статус== Во многу делови од светот, многу е тешко овој вид непречено да се размножува на плажите поради човечките активности и нивните животни. Универзитетот на Калифорнија во Санта Барбара вложува напори да ја рехабилитира популацијата на снежниот пескар со заштита на плажите во централна Калифорнија кои минуваат низ универзитетскиот кампус.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.instadv.ucsb.edu/pa/display.aspx?pkey=1036|title=2003 UCSB Press Release on snowy plovers|publisher=World Heritage|accessdate=May 21, 2007|archive-date=2008-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20080929111544/http://www.instadv.ucsb.edu/pa/display.aspx?pkey=1036|url-status=dead}}</ref> На морскиот пескар се однесува Договорот за заштита на африканско-евроазиските водни птици-преселници. ==Наводи== {{reflist}} * {{Наведено списание|journal=Acta Zoologica Academiae Scientiarum Hungaricae|volume=49|page=103}} * {{Наведено списание|journal=Micronesica|volume=32|page=257}} * {{Наведено списание|journal=Museum of Texas Tech University Occasional Papers|volume=239|page=1}} * {{Наведена книга|first=Peter |last=Hayman|last2=Marchant|first2= John |first3= Tony |last3=Prater |title=Shorebirds: an identification guide to the waders of the world|publisher= [[Croom Helm]] |year=1986| isbn =0-7099-2034-2}} == Надворешни врски == {{рв|Charadrius alexandrinus}} {{рв|Charadrius nivosus}} * [http://www.westernsnowyplover.org/ www.westernsnowyplover.org] * [http://www.ibercajalav.net/img/172_KentishPloverCalexandrinus.pdf Ageing and sexing (PDF; 2.2 MB) by Javier Blasco-Zumeta & Gerd-Michael Heinze] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131112104333/http://www.ibercajalav.net/img/172_KentishPloverCalexandrinus.pdf |date=2013-11-12 }} [[Категорија:Блатарки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] 4ertqq505v3wg4wz85rmnb8ig22bib0 0 1087769 5534044 5476894 2026-04-03T20:38:17Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534044 wikitext text/x-wiki {{ Taxobox | color = pink | name = Мрена | image = Barbus barbus.jpg | image_width = 240px | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Зракоперки]] | ordo = [[Праповидни]] | familia = [[Крапови]] | genus = ''Мрена | species = '''Обична мрена''' | binomial = ''Barbus barbus'' | binomial_authority = [[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758 }} [[Податотека:Barbus barbus2.jpg|250px|десно|мини|Мрена]] '''Мрена''' ({{langx|la|Barbus barbus}}) — риба со меки перки кои лесно се виткаат. Таа има четири израстоци во облик на бркови околу устата. Припаѓа на фамилијата [[крапови]] (''Cyprinidae''). [[Охридска мрена|Охридската мрена]] е ендемичен вид за екосистемот Охрид - Дрим - Скадар.<ref name="slvesnik.com.mk">[http://www.slvesnik.com.mk/Issues/634836914B1C2C48A528E23A94A0CD4B.pdf/ Службен весник на Р Македонија бр.145]</ref> Во време на полагање на [[икра]]та оваа риба е [[отров]]на. * Максимална должина: 1 м; * Максимална тежина: 9 кг; * Време на мрест: од мај до август; == Опис == Мрена припаѓа на фамилијата на крапови, Cyprinidae. Телото на охридската мрена е вретеновидно. На грбот е светло до темнокафеаво, од страните е посветло, а стомачниот дел е изразито со бела млечна боја. По телото на охридската мрена, (грбот и страните) како и на сите перки се наоѓаат многубројни мали црнокафеави неправилни дамки кои отсуствуваат само на стомачниата страна. Охридската мрена има меснати усни и горната усна е истурена над долната. Има два пара мустаќи со различна должина. Еден пар мустаќи се наоѓа над горната усна, а другиот пар е на краевите на горната усна. Има тело со вретенест облик со нагласени и јаки перки. Грбот и е сивомаслинест, а према стомакот е сребрнаста прекриена со густи и ситни крлушки. Расте до тежина од 10 килограми но такви примероци не биле видени веќе подолго време. Најчесто се среќавале примероци од 500 грама до еден килограм, а примероци од 5 килограми се сметале за капитален улов. Животниот век на мрената е 9 години.<ref name="slvesnik.com.mk"/> == Навики и распростанетост == Мрената ги населува сите води на централна и западна Европа, вклучувајќи го и речното корито на реката Дунав. Најчесто се наоѓа во местата каде дното е од камења. Активна е претежно ноќе, но се храни и дење после бура, кога собира мали животинки кои паднале во реката. == Размножување == Мрената се мрести како и [[клен (риба)|клен]], во долг временски период, од крајот на мај па до почетокот на август, и во тоа време таа се храни со [[ларва|ларви]] кои и ги носи водата или самата ги бара под камењата. Положува од 3000 до 8000 јајца крупна портокалова икра, кои се развиваат во период од 14 дена. [[Млеч]]от на мажјакот е црвеникав. Полово созрева во третата односно четвртата година од животот, кога е долга 30-40см. За развој на икрите потребна е температура од 10-{{темп|12}}. Карактеристично за охридската мрена е тоа што машките единки го чистат и го чуваат местото до даѓањето на женката. Се мрестат на чакелесто дно и покрај покрупни камења. Живее во помали и поголеми јата на дното на езерото. Се движи најчесто кон дното во потрага за храна. Во исхраната на Охридската мрена доминираат разните видови на ларви, полжави, школки но не отсуствува и храната од растително потекло. Интересно за мрената е тоа што храната може да ја земе и од под камењата, каде што е недостапна за другите риби.<ref name="slvesnik.com.mk"/> ==Значење== Месото на оваа риба е многу вкусно и се приближува до вкусот на пастрмката, поради сличните еколошки услови во која живеат. Икрата на мрената е отровна и при консумација може да предизвика грчеви, диареа и поблаги форми на труење. Претставува една од најчестите објекти на рекреативен риболов.<ref name="slvesnik.com.mk"/> ==Наводи== [[Категорија:Слатководни риби]] [[Категорија:Мрена]] [[Категорија:Крапови]] [[Категорија:Незагрозени видови според МСЗП]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Риби во Охридско Езеро]] c1pqzj3fq3rhzm8gmw444awff5tan7z 0 1090746 5534034 5229961 2026-04-03T20:25:37Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534034 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Модроглава сипка | status = LC | status_system = iucn3.1 | status_ref = <ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=147892 |title=''Parus caeruleus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> | image =Лазоревка (Cyanistes caeruleus), Битцевский лес.jpg | image_width = 300px | image2 = Blue Tit (Cyanistes caeruleus) (W1CDR0001535 BD30).ogg | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Врапчевидни]] | familia = [[Сипки]] | genus = Сини сипки | species = '''Модроглава сипка''' | binomial = ''Cyanistes caeruleus'' | binomial_authority = ([[Карл Лине|Linnaeus]], 1758) | synonyms = ''Parus caeruleus'' <small>Linnaeus, 1758</small> | range_map=CyanistesCaeruleusDistribution.png }} '''Модроглавата сипка''' ({{науч|Cyanistes caeruleus}}) е мала [[врапчевидни|врапчевидна]] птица од [[семејство (биологија)|семејството]] на [[сипки]]те (''Paridae''). Птицата лесно се распознава со нејзините сини и жолти перје, но многу авторитети ја оспоруваат научната класификација. Тие се обично постојани жители, [[преселба на птиците|не се преселници]], широко распространети и вообичаени низ умерена и субарктичка [[Европа]] и западна [[Азија]], во иглолисните и мешаните шуми со дабови. Ја има и во [[Македонија]]. Обично [[птичје гнездо|гнездат]] во дупки од дрвја и лесно се адаптираат во куќички за птици. Најголем конкурент за гнездење и хранење ѝ е многу поголемата [[голема сипка]]. Се храни со [[инсекти]] и [[пајак|пајаци]], но вон [[сезонско парење|сезоната на парење]] јаде и [[семе|семиња]] и друга растителна храна. Како и другите сипки, и оваа е впечатлива со своите способности да стои наглавечки кога ја бара храната по гранчињата и ливчињата на дрвјата. == Таксономија и систематизација == Видот за првпат е опишан од [[Карл Лине|Linnaeus]] во неговата ''Systema naturae'', 1758 како ''Parus caeruleus''.<ref>{{Наведена книга|title=Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Tomus I. Editio decima, reformata.|last=Linnaeus|first=C|publisher=Holmiae. (Laurentii Salvii).|year=1758|isbn=|location=|pages=190|language=la|quote=P. remigibus caerulescentibus : primoribus margine exteriore albis, fronte alba, vertice caeruleo.|authorlink=Carolus Linnaeus}}</ref> Повеќето авторитети го сметаат ''Cyanistes'' за надрод на ''Parus'', но Британското орнитолошко здружение го смета ''Cyanistes'' за посебен род. Ова е поткрепено со анализите на [[Митохондриска ДНК|mtDNA]], цитохромот ''b'', кои сугерираат дека не само што е различен, туку и не е близок со другите сипки.<ref>{{Наведено списание|author=Gill, Frank B.; Beth Slikas and Frederick H. Sheldon |year=2005|title=Phylogeny of titmice (Paridae): II. Species relationships based on sequences of the mitochondrial cytochrome-b gene|journal=Auk|volume= 122 |issue=1|pages=121–143 |doi=10.1642/0004-8038(2005)122[0121:POTPIS]2.0.CO;2}}</ref> [[File:Cyanistes teneriffae hedwigae -Gran Canaria, Canary Islands, Spain-8.jpg|right|thumb|Возрасна птица на Канарски Острови, со црна круна.]] [[File:Blue Tits Henrik Gronvold c1920.jpg|thumb|Расите на Канарски Острови]] Моментално се издвојуваат најмалку 9 [[подвид]]а:<ref>{{Наведена книга|last=Clements|first=James|authorlink=James Clements|title=The Clements Checklist of Birds of the World|edition=6|year=2011|publisher=Cornell University Press|isbn=0-7136-8695-2}}</ref> * ''C. c. caeruleus'' (Linnaeus, 1758), номинираниот подвид, распространет од централна [[Европа]] до северна [[Шпанија]], [[Сицилија]], северна [[Турција]] и северен [[Урал]]; * ''C. c. obscurus'' (Pražák, 1894), [[Ирска]], [[Велика Британија]];<ref>{{Наведено списание|journal=Zootaxa|issue= 3005|pages=45–68| date=26 August 2011|title=Nomenclatural and taxonomic status of bird taxa (Aves) described by an ornithological swindler, Josef Prokop Pražák (1870–1904)|first=Jiří|last=Mlíkovský}}</ref> * ''C. c. ogilastrae'' (Hartert, 1905), [[Португалија]], јужна [[Шпанија]], [[Корзика]] и [[Сардинија]]; * ''C. c. balearicus'' (von Jordans, 1913), Мајорка ([[Балеарски Острови]]); * ''C. c. calamensis'' (Parrot, 1908), јужна [[Грција]], [[Пелопонез]], [[Крит]], [[Родос]]; * ''C. c. orientalis'' (Zarudny & Loudon, 1905), јужна европска [[Русија]] (реката Волга до централен и јужен Урал); * ''C. c. satunini'' (Zarudny, 1908), [[Крим]], [[Кавказ]], северозападен [[Иран]] до источна [[Турција]]; * ''C. c. raddei'' (Zarudny, 1908), северен Иран; * ''C. c. persicus'' (Blanford, 1873), планините Загрос. Два традиционални подвида се разликуваат на [[Канарски Острови]] (''teneriffae'') и северозападна [[Африка]] (''ultramarinus''). Истражувањата се на пат овие два подвида да ги подели во видови:<ref>Kvist, Laura (2006). "Response to "Taxonomic status of 'phylogroups' in the Parus teneriffae complex (Aves)" by George Sangster". Molecular Phylogenetics and Evolution 38 (1): 290. {{doi|10.1016/j.ympev.2005.10.012}}. (HTML abstract)</ref> * ''Parus ultramarinus'' (афроканарска сина сипка); (Bonaparte, 1841); * ''Parus teneriffae'' (канарска сина сипка); (Lesson, 1831). ==Опис== Модроглавата сипка обично е долга 12 см, има [[распон на крилја]]та од 18 см и е тешка околу 11 грама.<ref name="BTO">{{Наведена мрежна страница|url=http://blx1.bto.org/birdfacts/results/bob14620.htm|title=Blue Tit (Cyanistes caeruleus)|date=8 December 2010|publisher=[[British Trust for Ornithology]]|accessdate=23 August 2011}}</ref> Типичниот примерок има азурно сина круна и темносина линија што минува низ окото, и бело што ги опкружува образите. Има бело чело и линија на крилото. Тилот, крилјата и [[опашка]]та се сини, а грбот е жолтеникавозелен. Долните делови се претежно сулфурножолти со темна линија на долниот дел од стомакот. Жолтилото е резултат на жолто-зелените гасеници што ги јаде и големото ниво на каротински пигмент.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/nature/life/Blue_Tit|title=Blue tit, Nature Wildlife|date=23 August 2011|publisher=BBC|accessdate=23 August 2011}}</ref> [[Клун]]от е црн, нозете синосиви, [[очи]]те темнокафеави. Половите се слични, но под ултравиолетова ламба, мажјаците имаат посветла сина круна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1688906/|title=Blue tits are ultraviolet tits|date=22 March 1998|publisher=Royal Society|accessdate=17 March 2012}}</ref> Младите птици се забележливо пожолти. ==Поведение== [[File:Blue tit (Cyanistes caeruleus) juvenile.jpg|right|thumb|Младенче во Лондон]] Зимно време, модроглавите формираат мешани јата со [[голема сипка|големите сипки]], и првите се можеби подобри гимнастичари за качување и висење по гранчиња. Модроглавите сипки често се качуваат по стеблата на дрвјата со кратки скокови, имитирајќи ги [[ползачи]]те. Како по правило птиците спијат во бршлени или зимзелени дрвја, но во студените зими бараат потопли дупки, во дрвјата или во куќичките за птици. Многу се агилни и може да висат речиси секаде. Ова е вообичаена и популарна европска птица што ја има по градините и е интересна со нејзините акробатски изведби додека јаде оревчиња и слични плодови. ===Размножување=== [[File:Cyanistes caeruleus -Norfolk, England -adult feeding chick-8.jpg|right|thumb|Хранејќи ги младенчињата во куќичка за птици]] [[File:Cyanistes caeruleus caeruleus MHNT.ZOO.2010.11.181.36.jpg|thumb|''Cyanistes caeruleus caeruleus'']] Модроглавата сипка ќе [[птичје гнездо|гнезди]] во секоја соодветна дупка во дрво, трупец, ѕид или куќичка за птици, натпреварувајќи се со [[градско врапче|градското врапче]] или големата сипка за местото. Истото гнездо се користи година по година, а откако еден пар ќе умре, друг го зазема местото. Вообичаено несат многу [[јајца]], просечно 7-8, но во леглото може да има јајца од две или повеќе несилки. Додека ги [[квачење|квачат]], овие птици се агресивни, с’скаат, па и гризат ако им се приближи опасност. Додека ги штити јајцата, птицата ја крева својата [[цуцулка]], но тоа е знак на возбуденост, а не на лутина. Цуцулката ја креваат и во прикажувањето за време на [[сезонско парење|сезоната на парење]]. Гнездото го постилаат со меки материјали како: мов, влакна, волна, пердувчиња и сл. Не е необично само една птица да ги храни младенчињата, и тогаш таа на секои 90 секунди носи храна. ===Исхрана=== [[File:Cyanistes caeruleus -garden bird feeder-8.ogv|right|thumb|thumbtime=4.5|Модроглава сипка на хранилка]] Модроглавата сипка е вреден уништувач на штетници иако не ги чисти листовите целосно. Понекогаш ѝ се случува да откорне млада пупка со надеж да најде [[инсекти]]. Сепак, нема вид кој уништува повеќе штетници од неа. Освен со овие инсекти, птицата се храни и со семиња, како другите сипки. ===Огласување=== Оваа птица користи песни и повици преку целата година.<ref>Cramp S, Perrins CMP et al(1993). Handbook of the Birds of Europe the Middle East and North Africa - The Birds of the Western Palearctic Volume VII. Oxford University Press, Oxford, New York 1993</ref> Песната ја користи повеќе на почетокот од пролетта за да ја означи својата територија и да ја привлече женката. Повиците се користат од повеќе причини.<ref>Bijnens L and Dhondt AA (1984). Vocalizations in a Belgian Blue Tit Parus c. caeruleus population. Gerfault 74, 243-69</ref> Комуникацијата со други модроглави сипки е најважната причина. Тие се информираат една со друга за локацијата на дрвото каде се наоѓаат, а повикот за тревога ги информира другите (па и другите видови птици како големата сипка, црвеногушката и ползачите) дека има опасност во близина. Пискањето, на пример, го користат да информираат дека има грабливец кој се движи ниско по земја во близина, како мачка, куче, лисица и сл.<ref>Klump GM and Curio E (1983). Reactions of Blue Tits Parus caeruleus to Hawk Models of Different Sizes. Bird Behavior 4, 78-81</ref> Понекогаш, ова е придружено со мобинг-поведение, односно, птиците ќе се соберат во јато и ќе му се спротивстават на грабливецот. Свиркачкиот аларм, пак, го користат за предупредување од летачки грабливци, како што се јастребите [[јастреб врапчар|врапчaр]], [[јастреб кокошкар|кокошкар]], [[јастреб глувчар|глувчар]]. Серија од пискави ''ци-ци'' повици се користат од двата пола пред и за време на парењето.<ref>Hinde, RA (1952). The behaviour of the Great Tit (Parus Major) and some other related species. Behaviour (Suppl.) II: 1-201.</ref> ==Статус== Моментално има околу 20–44 милиони пара модроглави сипки во Европа.Нивна најголема закана се разните грабливци и некои паразити. Просечно живеат од 1.5 до 3 години.<ref name="BTO"/><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.garden-birds.co.uk/information/lifespan.htm |title=Life Expectancy |work=British Garden Birds |publisher=David Gains |accessdate=24 January 2007 }}</ref> Најдолги регистрирани животни векови имале: 11 години и 7 месеци, птица во Чешка,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.euring.org/data_and_codes/longevity-voous.htm|title=European Longevity Records|date=26 November 2010|publisher=European Union for Bird Ringing (EURING)|accessdate=23 August 2011}}</ref> и 9 години и 9 месеци во Велика Британија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://blx1.bto.org/ring/countyrec/results2009/longevity.htm|title=Longevity records for Britain & Ireland in 2009|date=9 December 2010|publisher=British Trust for Ornithology|accessdate=23 August 2011|archive-date=2012-05-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20120508013402/http://blx1.bto.org/ring/countyrec/results2009/longevity.htm|url-status=dead}}</ref> Според Црвениот список на МСЗП оваа птица е во категоријата на вид со [[најмала загриженост]].<ref name=IUCN2012>{{IUCN|id=147892 |title=''Parus caeruleus'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2012.1 |year=2012 |accessdate=16 July 2012}}</ref> ==Наводи== {{Reflist|2}} == Надворешни врски == {{Ризница|Cyanistes caeruleus|Модроглава сипка}} *[http://www.rspb.org.uk/bluetit/ Кралско друштво за заштита на птиците (модроглава сипка)] * [http://ibc.lynxeds.com/species/common-blue-tit-cyanistes-caeruleus Модроглава сипка, видеа, фотографии и звуци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160404112811/http://ibc.lynxeds.com/species/common-blue-tit-cyanistes-caeruleus |date=2016-04-04 }} на Интернет колекцијата птици. {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Сипки]] [[Категорија:Птици на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] nw81wcze1bk2uz86dlm77ps67bxillu 0 1100157 5533874 5522336 2026-04-03T12:37:11Z Kontributor 2K 113370 /* Титули */ Грб Артоа @common file 5533874 wikitext text/x-wiki {{Infobox royalty |name =Карло V |image =Titian - Portrait of Charles V Seated - WGA22964.jpg |caption =Карло&nbsp;V од [[Тицијан]], 1548. [[Стара пинакотека]], [[Минхен]], [[Германија]] |reign =28 јуни 1519 - 27 август 1556<ref>Date of Charles's abdication; 24 февруари 1558г., the college of electors assembled at Frankfort accepted the instrument of Charles V's imperial resignation and declared the election of Ferdinand as emperor [http://books.google.es/books?id=DUwLAAAAIAAJ&lpg=PA716&dq=&pg=PA716#v=onepage&q=&f=false] [http://books.google.es/books?id=nPwQAAAAIAAJ&dq=&lr&as_brr=3&pg=PA182#v=onepage&q=&f=false]</ref> |coronation = 26 октомври 1520, [[Ахен]] (крал на Германија)<br>22 февруари 1530, [[Болоња]] (крал на Италија)<br>24 февруари 1530, Болоња (цар) |succession =[[цар на Светото Римско Царство]];<br>крал на Германија;<br>[[крал на Италија]] |predecessor =[[Максимилијан I, цар на Светото Римско Царство|Максимилијан I]] |successor =[[Фердинанд I (Светото Римско Царство)|Фердинанд I]] |succession1 = [[крал на Шпанија]]<br /><small>со [[Јована I Кастиљска|Јована]] до 1555</small> |reign1 =23 јануари 1516 – 16 јануари1556 |predecessor1 =[[Јована I Кастиљска|Јована]] |successor1 =[[Филип II (Шпанија)|Филип II]] |succession2 =[[Седумнаесетте провинции|лорд на Холандија]] и [[Список грофови на Бургоња|палатински гроф на Бургоња]] |reign2 =25 септември 1506 – 25 октомври 1555<ref>{{Наведена книга|url=http://books.google.es/books?id=idjdQOYlK-4C&lpg=PA39&dq=&lr&as_brr=3&pg=PA39#v=onepage&q=&f=true |title=Abdication of Brussels |publisher=Books.google.es |date= |accessdate=2012-06-08}}</ref> |predecessor2 =[[Филип I од Кастиља]] |successor2 =[[Филип II (Шпанија)|Филип II од Шпанија]] |spouse =[[Изабела од Португалија]] |issue =[[Филип II (Шпанија)|Филип II, крал на Шпанија]]<br />[[Марија од Шпанија|Марија, царица на Светото Римско Царство]]<br />[[Јована од Австрија, принцеза на Португалија|Јована, принцеза на Португалија]]<br />[[Хуан од Австрија]] (незаконски)<br />[[Маргарита од Парма|Маргарита, војвотка на Фиренца и на Парма]] (незаконска) |house =[[Хабсбуршка династија]] |father =[[Филип I од Кастиља]] |mother =[[Јована I Кастиљска]] |birth_date =24 февруари 1500 |birth_place =[[Гент]], Фландрија |death_date =21 септември 1558 (58 години) |death_place =[[манастирот Јусте|Јусте]], Шпанија |place of burial=[[Ескоријал]], [[Св. Лаврентиј „Ескоријал“]], Шпанија |religion =[[римски католицизам]] |signature=Firma_Emperador_Carlos_V.svg |причина за смрт = црна чума }} [[File:Coat of arms of Charles, Infant of Spain, Archduke of Austria, Duke of Burgundy.png|thumb|243px|Грбот на Карло, надвојвода на Австрија, војвода на Бургоња, КГ (англиски: ''KG (Knight of the Garter)'') во времето на неговото номинирање како витез на најблагородничкиот ред, Редот на подвеската]] '''Карло&nbsp;V''' ({{langx|de|link=no|Karl V.}}; {{langx|es|link=no|Carlos I}}; {{langx|hr|Karlo V}}; {{langx|nl|Karel V}}; {{langx|it|Carlo V}}; {{langx|cs|Karel V.}}; {{langx|fr|Charles Quint}}; 24 февруари 1500 – 21 септември 1558) владеел со [[Светото Римско Царство]] од 1519 година до 1556 година и како '''Карло I''', со шпанското кралство од 1516 до 1556 година. Во 1556 година тој доброволно се повлекол и се откажал од титулата [[цар на Светото Римско Царство]] во полза на својот помлад брат [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I]] и од титулата [[крал на Шпанија]] во полза на својот син [[Филип II (Шпанија)|Филип II]]. Карло бил престолонаследник на три европски водечки династии — [[Хабсбуршката династија]] на [[Хабсбуршката монархија]]; [[династијата Валоа-Бургоња]] на [[бургоњска Холандија]] и [[Трастамарската династија]] на круните на [[круната на Кастиља|Кастиља]] и на [[круната на Арагон|Арагон]]. Владеел со широки области во Централна, Западна и Јужна Европа и со [[Шпанска колонизација на Америка|шпанските колонии]] во Северна и Јужна Америја и во Азија. Бидејќи Карло бил првиот крал што едновремено владеел со Кастиља, со Леон и со Арагон, тој станал првиот [[крал на Шпанија]].<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/107009/Charles-V Michael de Ferdinandy. Charles V. Encyclopedia Brittanica.]</ref> Во 1519 година тој станал цар на Светото Римско Царство и надвојвода на Австрија. Со тоа, неговото царство се протегало речиси четири милиони&nbsp;км<sup>2</sup> низ Европа, низ Далечниот Исток и низ Северна и Јужна Америка.<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/370486/Maximilian-I Hermann Wiesflecker. Maximilian I. Encyclopedia Brittanica]</ref> Карло посветил долго време од своето владеење на [[Италијански војни|Италијанските војни]] против Франција коишто, иако премногу скапи, биле успешни на воен план. По решавачката хабсбуршка победа во [[Битката кај Павија]] во 1525 година,<ref>Blockmans, ''Emperor Charles V'', 60, 68; Guicciardini, ''History of Italy'', 363–364; Oman, ''Art of War'', 211.</ref> силите на Карло ги повратиле [[Миланско војводство|Милано]] и [[Франш Конте]] од Франција, што го предизвикало францускиот крал [[Франсоа I од Франција|Франсоа I]] да ја формира [[Османлиско-француски сојуз|Француско-отоманската алијанса]]. Противникот на Карло - [[Сулејман Величествениот]] поразувајќи ги христијаните во [[Мохачка битка (1526)|Мохачката битка]] во 1526 година го освоил централниот дел на [[Кралството Унгарија (1526–1867)|Кралството Унгарија]]. Сепак, по неуспешниот обид да ја [[Опсада на Виена (1529)|заземат Виена во 1529 г.]] напредокот на [[Отоманско Царство|Отоманците]] запре. Со исклучок на неговите воени залагања, Карло бил најпознат по улогата што ја имал во спротивставувањето на [[Протестантска реформација|протестантската Реформација]].<ref>Dennis Bratcher (ed.). ''[http://www.cresourcei.org/creededictworms.html The Edict of Worms (1521)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080611155341/http://www.cresourcei.org/creededictworms.html |date=2008-06-11 }}.</ref> Неколку германски принцови ја напуштиле Католичката црква и ја формирале [[Шмалкалденската лига]] со цел со воена сила да го оспорат неговиот авторитет. Неподготвен да дозволи [[Европските религиски војни|религиските војни]] да навлезат во неговите други домени, Карло настојувал да се свика [[Трентски собор|Советот од Трент]], којшто ја започнал [[Противреформацијата]]. За време на неговото владеење, [[Игнатиј Лојолски|Св. Игнатиј Лојолски]] ја основал [[Исусовци|Дружбата Исусова]]за да може мирно и интелектуално да се бори против протестантството, а континентална Шпанија била поштедена од религиски конфликт главно поради мирните мерки на Карло.<ref>[http://www.jstor.org/pss/2540957 Henry Kamen, "Toleration and Dissent in Sixteenth-Century Spain: The Alternative Tradition." ''The Sixteenth Century Journal'', Vol. 19, No. 1 (Spring, 1988), pp. 3–23.]</ref> Во [[Новиот Свет]], Шпанија ги освоила [[Шпанско освојување на Империјата на Ацтеките|Ацтеките од Мексико]] и [[Шпанско освојување на Империјата на Инките|Инките од Перу]], па ја проширила својата контрола во поголем дел од Јужна и Средна Америка. Карло ја надгледувал [[Шпанска колонизација на Америка|Шпанската колонизација на Северна и Јужна Америка]]. Тој му обезбедил пет брода на [[Фернандо Магелан]] чиешто патување — првото поморско обиколување на Земјата — ги поставило темелите на империјата на Шпанија во Тихиот Океан и ја започнало [[Историја на Филипините|шпанската колонизација на Филипините]]. Иако постојано во војна, Карло го сакал мирот. „Не беше алчен за територија“, напишал Маркантонио Контарини во 1536 г., „но беше многу алчен за мир и тишина“.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.luminarium.org/encyclopedia/charles5.htm |title=''Charles V'', Luminarium.org. Excerpted from ''Encyclopædia Britannica'', 11th Ed. 1910 Vol XV. p 141 |3= |accessdate=2013-12-31 |archive-date=2014-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141010071544/http://www.luminarium.org/encyclopedia/charles5.htm |url-status=dead }}</ref> [[Терците]] биле главните трупи за време на целото негово владеење. Тој се повлекол во 1556 г. и Хабсбуршката монархија преминала во рацете на неговитот помлад брат, [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд]], додека пак Шпанската империја ја наследил неговиот син [[Филип II (Шпанија)|Филип II]]. Двете империи ќе останат сојузници сѐ до XVIII век. Карло имал само 54 години кога се повлекол, но по 34 години енергично владеење тој бил физички исцрпен и мирот го побарал во манастирот во којшто и починал на 58-годишна возраст. Тој ја оставил Германија јасно разделена поради религијата, а Шпанија ја оставил речиси пред банкрот и на работ да ја изгуби Холандија во револт заснован на религијата. ==Наследство и младост== Карло е роден во 1500 година во [[Грофовијата Фландрија|фламанскиот]] град [[Гент]] и тој бил најстариот син на [[Филип I од Кастиља|Филип Убавиот]] и [[Јована Лудата]]. Културата и учтивиот живот на бургундските [[Ниски Земји]] значително влијаеле врз неговата младост. Него го подучувале [[Гијом де Крој]] (кој подоцна станал прв негов премиер) и Адријан од Утрехт (подоцна [[папа Адријан VI]]). Се вели дека Карло зборувал неколку локални јазици: течно зборувал германски, француски и [[фламански јазик]], а подоцна почнал умерено да го владее и шпанскиот јазик којшто [[Кастиља|кастилискиот]] парламент (шпански:''[[Cortes Generales]]'') го поставил како услов за да стане [[круната на Кастиља|крал на Кастиља]]. Една духовита изрека што понекогаш му се припишува на Карло е:„На Господ му зборувам на шпански, на жените на италијански, на мажите на француски, а на мојот коњ пак, на германски.“ Но оваа изрека има неколку варијанти и честопати му се припишува и на [[Фридрих Велики]].<ref>Burke, "Languages and communities in early modern Europe" p. 28; Holzberger, "The letters of George Santayana" p. 299</ref> Од своите бургундски предци Карло ја наследил двосмислената врска со [[Список на француски кралеви|француските кралеви]]. Заедничко со Франција му биле мајчиниот француски јазик и многу културни форми. Во својата младост тој често го посетувал Париз, најголемиот град во Западна Европа во тоа време. Велел: „Париз не е град, туку универзум.“ (''[[Lutetia]] non urbs, sed orbis''). Карло бил свршен и со Луиза и со Шарлота од Валоа, ќерки на францускиот крал [[Франсоа I]], но и двете починале во своето детство. Исто така, Карло ја наследил традицијата на политичко и династијско непријателство помеѓу кралските и бургундските војводски редови од [[Династија Валоа|династијата Валоа]]. Иако Шпанија била сржта на неговите поседи, тој никогаш целосно не се асимилирал и особено на помлади години чувствувал дека го гледаат како странски принц. Шпанскиот јазик не го говорел многу добро бидејќи не му бил прв јазик. Сепак, најголемиот дел од животот го поминал таму, вклучувајќи ги и неговите последни години во шпански манастир. Имено, мотото на Карло, ''[[Plus Ultra]]'' („Уште подалеку“) станало државно мото на Шпанија. ==Владеење== [[File:Bernaerd van Orley 004.jpg|thumb|upright|left|Младиот Карло&nbsp;V, од [[Бернард ван Орлеј]], [[Лувр]], [[Париз]], [[Франција]]]] ===Бургоња и Ниските Земји=== [[File:Jakob Seisenegger 001.jpg|thumb|upright|Карло&nbsp;V, 1533г., од [[Тицијан]]. [[музеј Прадо]], [[Мадрид]], [[Шпанија]]]] Во 1506г. Карло ги наследил бургоњските територии на својот татко, особено [[Ниските Земји]] и [[Франш Конте]], повеќето од кои биле феуди на Германското кралство (дел од Светото Римско Царство) со исклучок на неговото родно место, Фландрија, која сѐ уште била феуд на Франција, последната останка од некогашниот моќен играч во [[Стогодишната војна]]. Бидејќи царот Максимилијан ја назначил поради тоа што Карло бил малолетен, неговата тетка [[Маргарита од Австрија (1480-1530)|Маргарита од Австрија]] родена како надвојвотка на Австрија, била намесник до 1515г. и наскоро таа се впуштила во војна со Франција поради тоа што од Карло било побарано да му укаже чест на францускиот крал за Фландрија, како што направил и неговиот татко. Исходот бил таков што во 1528г. Франција се откажала од своето поранешно право за барање на Фландрија. Од 1515 до 1523 г., владата на Карло во Холандија морала да се справи и со бунтот на селаните од Фризија (предводени од [[Пјер Герлофс Донија]] и [[Вијард Јелкама]]). Во почетокот бунтовниците биле успешни, но во 1523г., по низа порази, преостанатите водачи биле фатени и обезглавени. Со припојувањето на [[Турне]], [[Артоа]], [[Утрехт (провинција)|Утрехт]], [[Гронинген (покраина)|Гронинген]] и [[Гелдерн]] Карло ја проширил територијата на Бургундија. [[Седумнаесетте провинции]] биле [[феуди]] или на Франција или на Светото Римско Царство пред бургундските предци на Карло да ги обединат. Во 1549г. Карло изрекол [[Прагматичката санкција од 1549г.|Прагматичка санкција]], изјавувајќи дека [[Ниските Земји]] се обединет ентитет чиишто престолонаследници ќе бидат членови на неговото семејство.<ref name="Kamen">{{Наведена книга | last = Kamen | first = Henry | year = 2005 | title = Spain, 1469–1714: a society of conflict | edition=3 | publisher = Pearson Education | url = http://www.pearsoned.co.uk | location = Harlow, United Kingdom | isbn = 0-582-78464-6 }}</ref> Ниските Земји заземале важно место во Царството. Самиот Карло V ги сметал за негов дом, регионот каде што тој се родил и каде што го поминал своето детство. А поради трговијата, индустријата и богатите градови тие биле и значаен приход за државната ризница. ===Шпанија=== [[File:Peter Paul Rubens - Charles V in Armour - WGA20378.jpg|thumb|царот Карло&nbsp;V]] Карло бил прогласен за принц на Астурија, неоспорив наследник на неговата мајка кралицата [[Јована I Кастиљска|Јована]] во кастилијскиот парламент во Ваљадолид од 1506г. и во Мадрид од 1510г.<ref>[https://web.archive.org/web/20080610055350/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/95791734217821695203346/p0000017.htm ''Cortes de los antiguos reinos de León y de Castilla''; Manuel Colmeiro (1883)], [https://web.archive.org/web/20080610055346/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/95791734217821695203346/p0000016.htm#I_38_ chapter XXIII]</ref> Од друга страна, во 1502г., арагонскиот парламент којшто заседавал во Сарагоса, положил заклетва на неговата мајка Јована како веројатна наследничка, но архиепископот од Сарагоса цврсто изјавил дека таквата заклетва не може да го затврди правото сѐ додека не се измени правото на наследување на престолот, но преку формален договор помеѓу парламентот и кралот.<ref>[http://www.ucm.es/BUCM/revistas/byd/11321873/articulos/RGID0303220133A.PDF Estudio documental de la moneda castellana de Carlos I fabricada en los Países Bajos (1517); José María de Francisco Olmos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060526211146/http://www.ucm.es/BUCM/revistas/byd/11321873/articulos/RGID0303220133A.PDF |date=2006-05-26 }}, ''Revista General de Información y Documentación 2003, vol 13, núm.2 (Universidad complutense de Madrid)'', page 137</ref><ref>[http://www.ucm.es/BUCM/revistas/byd/11321873/articulos/RGID0202220291A.PDF Estudio documental de la moneda castellana de Juana la Loca fabricada en los Países Bajos (1505–1506); José María de Francisco Olmos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120114061003/http://www.ucm.es/BUCM/revistas/byd/11321873/articulos/RGID0202220291A.PDF |date=2012-01-14 }}, ''Revista General de Información y Documentación 2002, vol 12, núm.2 (Universidad complutense de Madrid)'', page 299</ref> Така, со смртта на неговиот дедо, кралот Фердинанд II од Арагон на 23 јануари 1516г., [[Круната на Арагон|Арагонската круна]] која се состоела од [[Арагон]], [[Каталонија]], [[Кралство Валенсија|Валенсија]], [[Неаполско Кралство|Неапол]], [[Кралство Сицилија|Сицилија]] и [[Сардинија]] ја наследила мајка му Јована; додека пак Карло станал генерален гувернер.<ref>[http://www.ucm.es/BUCM/revistas/byd/11321873/articulos/RGID0303220133A.PDF Estudio documental de la moneda castellana de Carlos I fabricada en los Países Bajos (1517); José María de Francisco Olmos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060526211146/http://www.ucm.es/BUCM/revistas/byd/11321873/articulos/RGID0303220133A.PDF |date=2006-05-26 }}, page 138</ref> Меѓутоа, Фламанците сакале Карло да ја понесе кралската титула, а нивната желба ја поддржувале и неговиот дедо, царот [[Максимилијан I (Свето Римско Царство)|Максимилијан I]], и [[Папа Лав X|папата Лав X]]. На овој начин, по закопот на Фердинанд II на 14 март 1516г., тој бил прогласен за крал на Кастиља и на Арагон, заедно со неговата мајка. Најпосле, кога намесникот на Кастиља, кардиналот [[Хименес де Сиснерос]] го прифатил ''fait accompli'', тој се согласил со желбата на Карло да се прогласи за крал и ја наметнал неговата изјава низ кралството.Со ова, градовите го признавале Карло како крал што владеел заедно со својата мајка.<ref>[http://www.ucm.es/BUCM/revistas/byd/11321873/articulos/RGID0303220133A.PDF Estudio documental de la moneda castellana de Carlos I fabricada en los Países Bajos (1517); José María de Francisco Olmos] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060526211146/http://www.ucm.es/BUCM/revistas/byd/11321873/articulos/RGID0303220133A.PDF |date=2006-05-26 }}, pp. 139–140</ref> Карло пристигнал во своето ново кралство во есента, 1517 година. Неговиот [[намесник]] [[Хименес де Сиснерос]] дошол да го пречека, но по пат се разболел (постојат сомнежи дека бил отруен) и умрел пред успее да го види кралот.<ref>''[[Encyclopædia Britannica]]'', 1911 edition.</ref> Поради нерегуларноста при преземањето на кралската титула, кога неговата мајка, законската кралица, била жива, преговорите со кастилијскиот парламент во Ваљадолид (1518г.) се одвивале тешко,<ref>[https://web.archive.org/web/20080610055401/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/95791734217821695203346/p0000018.htm ''Cortes de los antiguos reinos de León y de Castilla'']; Manuel Colmeiro (1883), chapter XXIV</ref> но на крајот Карло бил прифатен под следниве услови: да научи да зборува [[Шпански јазик|кастилиски]], да не назначува странци, да не зема скапоцени метали од Кастиља, да ги почитува правата на својата мајка, кралицата [[Јована I Кастиљска|Јована]]. Кортесот му оддал почит во Ваљадолид во февруари 1518г., по што Карло заминал за Кралството Арагон. Тој успеал да го надмине отпорот на арагонскиот и на каталонскиот парламент,<ref>[http://books.google.com/books?id=o7JJAAAAMAAJ&pg=RA3-PA51&lpg=RA3-PA51&dq=carlos+rey&source=web&ots=JRqKvxLffg&sig=RXmNjdv3JhOvbViqyrK0xZVcM3c#PPA43,M1 ''Historia general de España''; Modesto Lafuente (1861)], pp. 51–52.</ref> и конечно бил признаен за крал на Арагон, заедно со неговата мајка.<ref>[http://saavedrafajardo.um.es/biblioteca/biblio.nsf/buscarLect/96E2C129300D5FB0C1256E43003ECF79?OpenDocument ''Fueros, observancias y actos de corte del Reino de Aragón''; Santiago Penén y Debesa, Pascual Savall y Dronda, Miguel Clemente (1866)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080610081505/http://saavedrafajardo.um.es/biblioteca/biblio.nsf/buscarLect/96E2C129300D5FB0C1256E43003ECF79?OpenDocument |date=2008-06-10 }}, [http://saavedrafajardo.um.es/biblioteca/biblio.nsf/pw/A94C1361FB8E6926C1256E43003F1FAF/%24file/00000242.jpg page 64] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080610081505/http://saavedrafajardo.um.es/biblioteca/biblio.nsf/pw/A94C1361FB8E6926C1256E43003F1FAF/%24file/00000242.jpg |date=2008-06-10 }}</ref> Карло бил прифатен како владетел, и покрај тоа што Шпанија била загрижена за начинот на кој тој ќе владее со империјата. Дотогашните шпански монарси отскокнувале од законите; монархијата била спротивна од луѓето. Со Карло таа станала поапсолутна, иако тој не владеел сам со кралството сѐ до смртта на неговата мајка во 1555г. Набрзо, поради високото оданочување (парите се користеле за војни во странство, повеќето од кои не ги интересирале Кастиљанците) и поради склоноста на Карло да поставува Фламанци на вискоки позиции во Шпанија и Америка игнорирајќи ги кандидатите од Кастиља, отпорот против него пораснал.Тој кулминирал со [[Војна на задругите на Кастиља|Војната на задругите на Кастиља]] (шпански: Guerra de las Comunidades de Castilla), што Карло ja задушил. По ова, Кастиља била интегрирана во Хабсбуршката империја и ја обезбедила масата на воените и финансиските ресурси на империјата. Огромниот буцетски дефицит што се насобрал за време на владеењето на Карло резултирал со тоа што Шпанија објавила банкрот за време на владеењето на [[Филип II (Шпанија)|Филип II]].<ref>Elliot, J.H. ''Imperial Spain 1469–1716.'' Penguin Books (New York: 2002), pg. 208.</ref> ===Италија=== [[File:Anthony Van Dick - Ritratto equestre dell'imperatore Carlo V - Google Art Project.jpg|thumb|upright|'' Портрет на Карло&nbsp;V качен на коњ '' од [[Антонис ван Дајк]], 1620 г. галерија [[Уфици]], [[Фиренца]], [[Италија]]]] [[Круна на Арагон|Круната на Арагон]] што Карло ја наследил го вклучувала [[Неаполско Кралство|Кралството Неапол]], [[Кралство Сицилија|Кралството Сицилија]] и [[Кралство Сардинија|Кралството Сардинија]]. Арагон претходно управувал и со [[Миланско Војводство|Миланскoто Војводство]], но една година пред Карло да го преземе престолот, тоа било припоено кон Франција по [[Битка кај Марињано|Битката кај Марињано]] во 1515 година.Карло успеал повторно да го заземе Миланo во 1522г. кога империските трупи ја поразиле француско-швајцарската армија кај Бикока. Сепак, во 1524г. францускиот крал Франсоа I повторно презел иницијатива, преминувајќи во Ломбардија каде што Милано, заедно со уште неколку други градови, уште еднаш подлегнале на неговите напади. Само Павија успеала да се одбрани и токму тука, на 24 февруари 1525г. (на дваесет и петтиот роденден на Карло), империските сили на Карло го заробиле Франсоа и ја разбиле неговата војска, уште еднаш повратувајќи си ги Милано и Ломбардија. Шпанија успешно ги чувала сите свои италијански територии, и покрај тоа што за време на [[Италијански војни|Италијанските војни]] тие биле напаѓани во повеќе наврати.Освен тоа, [[Отоманско Царство]] постојано ја нарушувала хабсбуршката трговија на Медитеранот. Во 1538г. се формирала Света лига којашто се состоела од сите италијански земји и од Шпанија, за да ги оттурне Отоманлиите, но таа била поразена во [[Битка кај Превеза|Битката кај Превеза]]. Карло не успеал да оствари решавачка поморска победа; таа ќе се случи дури по неговата смрт, во [[Битка кај Лепанто (1571)|Битката кај Лепанто]] во 1571 година. ===Америка=== [[File:Karl V by Ticiano.jpg|thumb|right|Портрет на царот, според [[Тицијан]]]] За време на владеењето на Карло, [[конквистадорите]] како [[Ернан Кортес]] и [[Франсиско Писаро]] значително ги прошириле териториите во [[Поткралство Нова Шпанија|Нова Шпанија]] и го предизвикале падот на империите на [[Ацтеки]]те и на [[Империја на Инките|Инките]] за нешто повеќе од 10 години. Заедно со поморските експедиции околу светот на Магелан во 1522г., овие успеси го увериле Карло во неговата божја мисија да стане водач на христијанскиот свет на којшто сѐ уште му се заканувала опасност од Исламот. Освојувањата помогнале и во зацврстувањето на владеењето на Карло со тоа што ја снабдиле државната благајна со огромни количини златни и сребрени шипки. Како што забележал конквистадорот [[Бернал Дијас дел Кастиљо]], „Дојдовме да му служиме на Бога и на нашиот цар, да ги просветлиме оние што се во темнина, и да го стекнеме богатството по кое многумина копнеат.“<ref name="Prescott">{{Наведена книга | last = Prescott| first = William Hickling| year = 1873| title = History of the Conquest of Mexico, with a Preliminary View of Ancient Mexican Civilization, and the Life of the Conqueror, Hernando Cortes| edition=3| publisher = Electronic Text Center, University of Virginia Library| url = http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/PreConq.html| isbn = 1-152-29570-5}}</ref> Карло не можел да ги исплати долговите што ги имал кон [[Бартоломео В. Велсер]] па, за возврат, во 1528г. му доделил концесија во [[провинцијата Венецуела]]. Концесијата, позната како [[Клајн-Венедиг]] (мала Венеција), во 1546г. била поништена. Во 1550г., Карло свикал конференција во [[Ваљадолид]] за да ја разгледа моралноста на силата употребена врз домородното население на [[Нов Свет|Новиот Свет]], на којашто присуствувале истакнати личности како [[Бартоломе де лас Касас]]. Првата идеја за изградба на [[Панамскиот Канал]] на американскиот провлак што се појавила уште во 1520г. му се припишува токму на Карло V.<ref name="Haskin">{{Наведена книга| last = Haskin| first = Frederic| year = 1913| title = The Panama Canal| publisher = Doubleday, Page & Company}}</ref> ===Светото Римско Царство=== Карло ја наследил [[Хабсбуршката монархија]] во 1519г., по смртта на неговиот дедо [[Максимилијан I, цар на Светото Римско Царство|Максимилијан]], татко на неговиот татко. Исто така, тој бил природен кандидат на избирачите (герм: ''Kurfürst'') да го наследи неговиот дедо и да стане цар на Светото Римско Царство. Тој ги поразил кандидатурите на [[Фридрих III, избирач на Саксонија]], на францускиот крал Франсоа I и на англискиот крал Хенри VIII. На 28 јуни 1519г. со едногласната одлука на избирачите, Карло ја добил круната. Во 1530г. во [[Болоња]], [[Папа Климент VII|папата Климент VII]] го крунисал за [[цар на Светото Римско Царство]] и тој е последниот цар кој примил папско крунисување.<ref>William Maltby, ''The Reign of Charles V'' (St. Martin's Press, 2002)</ref><ref>Claims that he gained the imperial crown through bribery have been refuted. H.J. Cohn, "Did Bribes Induce the German Electors to Choose Charles V as Emperor in 1519?" ''German History'' (2001) 19#1 pp 1–27</ref> И покрај тоа што се наоѓал на престолот на Светото Римско Царство, германските принцови го ограничувале неговиот авторитет. Тие добиле силна потпора од териториите во Царството, а Карло бил решен да не дозволи тоа да се случи и во Холандија. Уште во 1522г. се формирала [[инквизиција]]. Во 1550г. била воведена смртна казна за сите случаи со непокајнички ерес. И политичките разидувања биле строго контролирани, особено во неговото родно место, каде што Карло, потпомогнат од војводата од Алба, лично го задушил [[Бунтот од Гент (1539г.)|бунтот од Гент]] во средината на февруари 1540 г.<ref name="Kamen"/> Во 1556 г. Карло абдицирал во полза на својот брат Фердинанд; сепак, поради долгата расправа и бирократската процедура, рајхстагот (германски: Reichstag - Царско собрание) не го прифатил абдицирањето (и со тоа не го направил законски валидно) сѐ до 24 февруари 1558 г. Дотогаш, Карло и понатаму ја користел титулата цар. ===Франција=== [[File:Empire-Roman-Emperor-Charles-V 02.svg|thumb|териториите на Карло V (црвени, виолетови, портокалови, жолти и светложолти) што ја опкружувале Франција(не е прикажана шпанската колонијална империја).]] Во поголемиот дел од владеењето, Карло бил преокупиран со конфликтите со Франција којашто додека сѐ уште ги одржувала амбициите во Италија, била опкружена со царството на Карло. Во 1520г. Карло ја посетил Англија каде што тетка му, [[Катерина Арагонска]], го наговорила својот маж, [[Хенри VIII]], да се здружи со царот. [[Италијанската војна од 1521-1526|Првата војна]] со најголемиот одмаздник на Карло, францускиот крал [[Франсоа I]] започнала во 1521 г. Карло формирал сојуз со Англија и со [[Папа Лав X|папата Лав X]] против Французите и против венецијанците и бил прилично успешен, оттурнувајќи ги Французите надвор од [[Милано]] и поразувајќи и заробувајќи го Франсоа во [[Битката кај Павија]] во 1525г. За да ја добие својата слобода, францускиот крал бил принуден да му ја отстапи [[Бургундија|Бургоња]] на Карло во [[Договорот од Мадрид (1526 г.)]]. [[File:Pantoja de la Cruz after Titian - Charles V in Armour.jpg|thumb|left|upright|Карло&nbsp;V во оклоп од [[Хуан Пантоха де ла Круз]], според [[Тицијан]]. [[Ел Ескоријал]]. [[Мадрид]], [[Шпанија]]]] Сепак, по ослободувањето, Франсоа му наредил на парламентот да го поништи договорот бидејќи бил потпишан под [[принуда]]. Потоа Франција се приклучила кон [[Војната на Лигата од Коњак|Лигата од Коњак]] што [[Папа Климент VII|папата Климент VII]] ја формирал со англискиот крал [[Хенри VIII]], со венецијанците, со фирентинците, со миланците за да се спротивстави на империската доминација на Италија. Во претстојната војна, Карловото [[ограбување на Рим (1527 г.)]] и виртуелното затворање на папата Климент VII во 1527г. го спречило папата да го поништи бракот помеѓу англискиот крал Хенри VIII и тетка му на Карло, [[Катерина Арагонска]], па Хенри конечно ги раскинал врските со Рим, со што довел до [[Англиска реформација|англиската Реформација]].<ref name=Holmes1993a>Holmes (1993), [http://books.google.ie/books?id=BsV-qSRKAnAC&pg=PA192&dq=%22Catherine+of+Aragon%22+%22Sack+of+Rome%22&hl=en&sa=X&ei=I9OyUeDtIc_g7QatioGQCQ&ved=0CD8Q6AEwAw#v=onepage&q=%22Catherine%20of%20Aragon%22%20%22Sack%20of%20Rome%22&f=false p192]</ref><ref name=Froude1891a>Froude (1891), [http://books.google.ie/books?id=n-Ecc8SnlC0C&pg=PA480&dq=%22Catherine+of+Aragon%22+%22Sack+of+Rome%22&hl=en&sa=X&ei=I9OyUeDtIc_g7QatioGQCQ&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=%22Catherine%20of%20Aragon%22%20%22Sack%20of%20Rome%22&f=false p35, pp90-91, pp96-97] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131109141518/http://books.google.ie/books?id=n-Ecc8SnlC0C&pg=PA480&dq=%22Catherine+of+Aragon%22+%22Sack+of+Rome%22&hl=en&sa=X&ei=I9OyUeDtIc_g7QatioGQCQ&ved=0CC4Q6AEwAA#v=onepage&q=%22Catherine%20of%20Aragon%22%20%22Sack%20of%20Rome%22&f=false |date=2013-11-09 }} Note: the link goes to page 480, then click the View All option</ref> Со други зборови, на војната и немало крај. Во [[договорот од Камбре]] (1529 г.), наречен „Мирот на дамите“ затоа што на него преговорите се воделе помеѓу тетката на Карло и мајката на Франсоа, Франсоа се откажал од неговите права на барање во Италија, но ја задржал контролата врз Бургундија. Во 1535г. избила и [[Италијанската војна од 1536-1538|трета војна]], откако по смртта на последниот Сфорца [[Список војводи од Милано|војвода од Милано]], иако Франсоа имал право на неа, сепак Карло си го сместил својот син, [[Филип II (Шпанија)|Филип]], во војводството. И оваа војна не можела да се заврши. Франсоа не успеал да го освои Милано, но затоа пак, успеал да ги освои повеќето области од сојузникот на Карло, [[Војводството Савоја|војводата од Савоја]], вклучувајќи ја и неговата престолнина, [[Торино]]. Војната ја завршило примирјето од [[Ница]] во 1538г. засновано на ''[[uti possidetis]]'', но тоа траело кратко. Во 1542г. [[Италијанската војна од 1542-1546|војната]] продолжила, но овој пат Франсоа склучил сојуз со отоманскиот султан [[Сулејман Величествениот|Сулејман I]], а Карло повторно склучил сојуз со Хенри VIII. И покрај тоа што [[Османлиско-француски сојуз|француско-отоманската флота]] ја освоила Ница, Французите не можеле да продрат во Хуарез, додека пак, здружената англо-империска инвазија на Северна Франција предводена од самиот Карло постигнала неколку успеси, но на крајот била прекината, што довело до друг мир и обновување на ''status quo ante'' во 1544 година. [[Италијанската војна од 1551-1559|Последната војна]] избила во 1551г. со синот и наследникот на Франсоа, [[Анри II]]. Во оваа војна Анри постигнал рани успеси во [[Војводството Лорен|Лорен]], каде што го заробил [[Мец]], но во Италија, француските напади и понатаму биле неуспешни. Карло абдицирал сред конфликтот, оставајќи го понатамошниот тек на војната во рацете на својот син [[Филип II (Шпанија)|Филип II]] и на неговиот брат [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I, цар на Светото Римско Царство]]. ===Конфликти со Отоманското Царство=== Карло континуирано војувал со [[Отоманското Царство]] и нејзиниот султан, [[Сулејман Величествениот]]. Големиот пораз на Унгарците во [[Мохачка битка (1526)IМохачката битка]] во 1526г. „прати бран на терор низ Европа“.<ref>Quoted from: Bryan W. Ball. ''A Great Expectation''. Brill Publishers, 1975. ISBN 90-04-04315-2. Page 142.</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|author=Sandra Arlinghaus |url=http://www-personal.umich.edu/~sarhaus/larimore02/suleiman.html |title=Life Span of Suleiman The Magnificent, 1494–1566 |publisher=Personal.umich.edu |date= |accessdate=2012-06-08}}</ref> Сепак, муслиманскиот напредок во Средна Европа [[Опсада на Виена (1529)|запрел во Виена]] во 1529г. [[File:Carlos V en Mühlberg, by Titian, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|left|Карло&nbsp;V на коњ во Милберг. [[Тицијан]]. 1548г. [[музеј Прадо]], [[Мадрид]], [[Шпанија]]]] Од друга страна, натпреварот помеѓу Карло и Сулејман за превласт над Медитеранот видливо бил во полза на султанот и покрај победите на Шпанија, меѓу кои и [[Инвазија на Тунис|освојувањето на Тунис]] во 1535 г. По стварената победа во [[Битка кај Превеза|Превеза]] во 1538г. и по загубата на [[Битка кај Џерба|Џерба]] во 1560 г. (набрзо по смртта на Карло) којашто сериозно ја десеткуваше шпанската поморска војска, редовната отоманска флота започнала да доминира во источниот дел на Медитеранот. Во исто време, муслиманските [[Берберски корсари]], дејствувајќи под генерална надлежност и надзор на султанот, постојано ги уништувале шпанските и италијанските брегови, осакатувајќи ја шпанската трговија и рушејќи ги темелите на хабсбуршката сила. Во 1536г. францускиот крал [[Франсоа I]] склучил сојуз со Сулејман против Карло. Додека го убедувале Франсоа да го потпише мировниот договор во 1538г., тој во 1542г. повторно се здружил со Отоманците во [[Османлиско-француски сојуз|Француско-отоманска алијанса]]. Во 1543г. Карло склучил сојуз со [[Хенри VIII]] и го присилил Франсоа да го потпише [[Мирот од Крепи|Примирјето од Крепи-ен-Лаоноа]]. Подоцна, во 1547г., Карло потпишал понижувачки<ref name="treaty">In particular, in this [[Truce of Adrianople (1547)]] Charles was only referred to as "King of Spain" instead of by his extensive titulature. (see Crowley, p. 89)</ref> договор со Отоманците со цел да здивне од огромните трошоци од нивната војна, во којашто на него гледале како еднаков на [[Список на големи везири на Отоманското Царство|големиот везир на Отоманското Царство]] – [[Паргали Ибрахим Паша|Ибрахим Паша]] во тоа време<ref>{{Наведена книга|url=http://books.google.cz/books?id=L_xxOM85bD8C&pg=PT423&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=Ground Warfare: An International Encyclopedia, Volume 1 |editor= Stanley Sandler |ISBN=1-57607-733-0}}</ref> – и бидејќи во светот можело да постои само еден цар, а тоа бил Сулејман, тој бил познат единствено како крал на Шпанија. Сепак, протестантските сили во [[Рајхстаг (Светото Римско Царство)|рајхстагот]] често гласале против трошење пари за неговите [[Отоманско-хабсбуршки војни|Турски војни]] бидејќи многу протестанти го сметале муслиманскиот напредот за противтежа на католичките моќи. Обидувајќи се да создаде [[Хабсбуршко–персиска алијанса]], Карло V се приближил до [[Сефевидско Царство|Сефевидското Царство]] со цел да отворат втор фронт против Отоманите. Контактите биле позитивни, но поради огромните далечини се покажале тешки. Всушност, Сефевидите навистина се впуштиле во конфликт со Отоманското Царство во [[Отоманско-сефевидска војна (1532-1555)]], принудувајќи ја да ги раздели своите воени ресурси.<ref>"A Habsburg-Persian alliance against the Ottomans finally brought a respite from the Turkish threat in the 1540s. This entanglement kept Suleiman tied down on his eastern border, relieving the pressure on Carlos V" in ''The Indian Ocean in world history?'' Milo Kearney – 2004 – p.112</ref> ===протестантската реформација=== [[File:Elderly Karl V.jpg|thumb|left|Карло&nbsp;V во подоцнежни години]] {{Главна|Протестантска реформација}} Како [[цар на Светото Римско Царство]], Карло го повикал [[Мартин Лутер]] во [[собранието во Вормс]] во 1521 г., ветувајќи му безбедено заседавање доколку се појави. Иако во почеток ги отфрлил [[Деведесет и петте тези|тезите]] на Лутер како „аргумент меѓу калуѓери“, подоцна истата година ги протерал него и неговите следбеници, но бил зафатен со други проблеми и не можел да преземе акција против протестантството. Во периодот од 1524 г. до 1526 г. избувнало [[Селанска војна|Востанието на селаните во Германија]], а во 1531 г. се создала лутеранската [[Шмалкалдишка лига]]. Карло му доверил поголема одговорност за Германија на својот брат [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд]] додека тој се сосредоточил на проблемите што се јавиле во другите територии. Во 1545 г., отворањето на [[Трентскиот собор]] ја започнало [[Противреформацијата]] и во спорот околу католицизмот, Карло победил некои од принцовите на Светото Римско Царство. Во 1546 г. (годината кога Лутер починал од природна смрт), тој ја забранил Шмалкалдишката лига (којашто ја имала заземано територијата на друг принц). Тој ги оттурнал трупите на Лигата од јужниот дел на Германија и во 1547 г. во [[Битката кај Милберг]] го поразил [[Јохан Фридрих, избирачот од Саксонија]] и го заробил [[Филип I (Хесен)|Филип Хесенски]]. Во [[Аугсбуршкиот интерим]] од 1548 г. тој создадал привремено решение давајќи им на протестантите одредена слобода додека Трентскиот совет да си го поврати единството. Сепак, протестантите претежно го презирале Интеримот, а некои и активно му се спротивставувале. Протестантските принцови заедно со францускиот крал [[Анри II]] во 1552 г. бунтувале против Карло, што го принудило да се повлече во Холандија. ==Здравје== Карло страдал од [[проширена долна вилица]], деформитет кој значително се влошил во подоцнежните хабсбуршки генерации, што довело до појавување на терминот [[хабсбуршка вилица]]. Ваквиот деформитет бил предизвикан од тоа што фамилијата долго време практикувала бракови помеѓу сродници, што тогашните кралски фамилии обично го практикувале за да ја одржат контролата на династијата врз територијата. Тој се напрегал правилно да ја џвака храната и како резултат на тоа, во најголемиот дел од животот страдал од лошо варење на храната. Затоа, обично јадел сам.<ref name="Rady">Dr. [[Martyn Rady]], University of London, lecture 2000.{{Citation needed|date=August 2007}}</ref> Карло страдал од [[епилепсија]]<ref>{{Наведена мрежна страница|author=H. Schneble |url=http://www.epilepsiemuseum.de/english/prominente.html |title=German Epilepsy Museum Kork |publisher=Epilepsiemuseum.de |date= |accessdate=2012-06-08}}</ref> и сериозно страдал од [[гихт|гихт (костобол)]] којшто најверојатно бил предизвикан од неговиот режим на исхрана што се состоел претежно од крваво месо.<ref>"Tests confirm old emperor's gout diagnosis." His The Record. 4 August 2006, Nation.</ref> Како што стареел, гихтот преминал од болен во парализирачки. При неговото повлекување, тој на [[носилка]] бил внесен во [[манастирот Св.Јусте]]. Се изградила и специјална платформа за да му овозможи лесен пристап до неговите одаи.<ref name="Rady"/> ==Абдикација и старост== На 25 октомври 1555 г., Карло абдицирал од сите негови титули освен од грофовијата Шароле, предавајќи му ја [[Шпанско колонијално царство|Шпанската империја]] ( континентална Шпанија, Холандија, Наполи-Сицилија, Ломбардија и шпанските колонии во Северна и Јужна Америка) на својот син, [[Филип II (Шпанија)|Филип]]. Неговиот брат [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд]], под чија власт веќе биле [[Хабсвуршка династија|хабсбуршките земјишта на династијата]], го наследил како цар на Светото Римско Царство. Карло се повлекол во манастирот Св.Јусте во Екстремадура, но продолжил широко да се допишува и да биде заинтересиран за ситуацијата во империјата. Страдал од силна [[костобол]] и некои сколастичари сметаат дека Карло одлучил да абдицира откако напад на гихт во 1552 г. го присилил да го одложи обидот за повторно заземање на Мец, каде што подоцна бил поразен. Тој живеел сам во изолиран манастир каде што на секој ѕид биле поставени саати за кои некои историчари сметаат дека го симболизираат владеењето на Карло и неговиот недостиг од време.<ref>{{Наведено списание |first=Jordi|last=Alonso |author2=J. de Zulueta |display-authors= others|title=The severe gout of Holy Roman Emperor Charles V |journal=N. Engl. J. Med. |volume=355 |issue=5 |pages=516–20 |year=2006 |pmid=16885558 |doi=10.1056/NEJMon060780 |url=}}</ref> Карло умрел на 21 септември 1558г. од маларија.<ref>{{Наведено списание |last=de Zulueta |first=J. |title=The cause of death of Emperor Charles V |journal=Parassitologia |volume=49 |issue=1–2 |pages=107–109 |year=2007 |pmid=18412053 |url=}}</ref> По дваесет и шест години, неговите останки биле префрлени во кралскиот пантеон во манастирот [[Ескоријал|Св. Лаврентиј „Ескоријал“]]. ==Брак и деца== На 10 март 1526 г. во Севиља, Карло се оженил со својата прва братучетка [[Изабела од Португалија (1503-1539)|Изабела од Португалија]], сестра на [[Жоао III од Португалија|португалскиот крал Жоао III]]. Некои од нивните деца се: * [[Филип II од Шпанија]] (1527-1598), единствениот син кој ќе стигне до полнолетство, * [[Марија од Австрија, царица на Светото Римско Царство|Марија од Австрија]] (1528-1603), којашто се омажила за нејзиниот прв братучед [[Максимилијан II, цар на Светото Римско Царство]], * [[Јоана од Австрија, принцеза на Португалија|Јоана од Австрија]] (1535-1573), којашто се омажила за својот прв братучед [[Жоао Мануел, принц на Португалија]]. Изабела често управувала со Шпанија додека Карло бил во други земји. Поради тоа што Филип II бил внук на португалскиот крал [[Мануел I од Португалија|Мануел I]] од страната на својата мајка, тој бил на ред за наследувањето на престолот на Португалија и по смртта на својот вујко ([[Енрике I од Португалија|Енрике, кралот-кардинал]], во 1580 г.) го побарал, формирајќи ја со тоа [[Ибериската унија]]. Карло имал и неколку љубовници. Две од нив родиле двајца идни [[гувернери на хабсбуршка Холандија]]: * [[Јохана Марија ван дер Гејнст]], слугинка на [[Карло I од Лален]], земјопоседник од Монтињи, ќерка на Жил Јохан ван дер Гејнст и на Јохана ван дер Каје ван Кокамби, ја родила [[Маргарита од Парма]]. * [[Барбара Бломберг]], го родила [[Хуан од Австрија]]. ==Титули== [[File:Charles V enthroned over his defeated enemies Giulio Clovio mid 16th century.jpg|thumb|Карло V, издигнат на престолот над поразените непријатели (од лево): [[Сулејман Величествениот|Сулејман]], [[Папа Климент VII|папата Климент VII]], [[Франсоа I]], [[Вилхелм, војвода на Јилих-Клеве-Берг|војводата од Клеве]], [[Јохан Фридрих I, избирач од Саксонија|војводата од Саксонија]] и [[Филип I, ландграв на Хасе|ландгравот од Хасе]]. [[Џулио Кловио]], средина на XVI век.]] {|class="wikitable" ! colspan=2 | Title ! Date from ! Date to ! Regnal name |- |[[File:Blason fr Bourgogne.svg|40px]] || почесен [[војвода на Бургоња]] || 25 септември 1506 || 16 јануари 1556 || Карло II |- |[[File:Coat of arms of Brabant.svg|40px]] || [[Војводите на Брабант|војвода на Брабант]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло II |- |[[File:Limburg New Arms.svg|40px]] || [[Војводите на Лимбург|војвода на Лимбург]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло II |- |[[File:Coat of arms of the archduchy of Austria.svg|40px]] || [[Војводите на Лотиер|војвода на Лотиер]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло II |- |[[File:Arms of the Count of Luxembourg.svg|40px]] || [[грофови, војводи и велики војводи на Луксембург|војвода на Луксембург]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло III |- |[[File:Namur Arms.svg|40px]] || [[маркиз на Намир|марграв на Намир]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло II |- |[[File:Blason maison fr de Nevers.svg|40px]] || <ref name=cburgundy>{{Наведена книга|url=http://books.google.es/books?id=m9YdtLnRO_gC&lpg=PA41&dq=&pg=PA41#v=onepage&q&f=false |title=The Life and Times of Thomas Stukeley, 1525–1578 |first=Juan E. |last=Tazón |publisher=Google Libros |year=2003 |accessdate=2012-06-08}}</ref> [[палатински гроф на Бургоња]] || 25 септември 1506 || 5 февруари 1556 || Карло II |- |[[File:Blason comtes fr d'Artois 1.svg|40px]] || [[Грофови на Артоа|гроф на Артоа]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло II |- |[[File:Blason Charolais.svg|40px]] || <ref name=Cadenas>{{Наведена книга|url=http://books.google.es/books?id=38OXKv62nWUC&lpg=PA333&dq=&pg=PA334#v=onepage&q&f=false |title=Conde de Charolais, título que llevó el emperador hasta su muerte (Miscelánea de artículos publicados en la revista "Hidalguía") |publisher=Books.google.es |date= |accessdate=2012-06-08}}</ref> [[Шароле (грофовиjа)|гроф на Шароле]] || 25 септември 1506 || 21 септември 1558 || Карло II |- |[[File:Arms of Flanders.svg|40px]] || [[Грофови на Фландрија|гроф на Фландрија]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло III |- |[[File:Hainaut Modern Arms.svg|40px]] || [[Грофови на Ено|гроф на Ено]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло II |- |[[File:Counts of Holland Arms.svg|40px]] || [[гроф на Холандија]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло II |- |[[File:Coatofarmszeeland.PNG|40px]] || [[Грофовијата Зеланд|гроф на Зеланд]] || 25 септември 1506 || 25 октомври 1555 || Карло II |- |[[File:Guelders-Jülich Arms.svg|40px]] || [[Војводите на Гелдерн|војвода на Гелдерн]] || 12 септември 1543 || 25 октомври 1555 || Карло III |- |[[File:Escudo de Zutphen 1581.png|40px]] || [[гроф на Зутфен]] || 12 септември 1543 || 25 октомври 1555 || Карло II |- |[[File:Royal Coat of Arms of the Crown of Castile (15th Century).svg|40px]] || [[Список на владетелите на Кастиља|крал на Кастиља и на Леон]] || 14 март 1516 || 16 јануари 1556 || Карло I (со [[Јована I Кастиљска|Јована]], 14 март 1516 – 12 април 1555) |- |[[File:Escudo de Aragón-Sicilia.svg|40px]] || [[Список на владетелите на Арагон|крал на Арагон]] и [[Кралството Сицилија|Сицилија]] || 14 март 1516 || 16 јануари 1556 || Карло I (со [[Јована I Кастиљска|Јована]], 14 март 1516 – 12 април 1555) |- |[[File:Armas del reino de Nápoles - Casa de Austria.svg|40px]] || [[Кралството Наполи|крал на Наполи]] || 14 март 1516 || 25 јули 1554 || Карло IV (со [[Јована од Кастиља|Јована III]], 14 март 1516 – 25 јули 1554) |- |[[File:Holy Roman Empire Arms-single head.svg|40px]] || [[крал на Романите]] || 28 јуни 1519 || 24 февруари 1530 || Карло V |- |[[File:Holy Roman Empire Arms-double head.svg|40px]] || [[цар на Светото Римско Царство]] || 24 февруари 1530 || 24 февруари 1558 || Карло V |- |[[File:Coat of arms of the archduchy of Austria.svg|40px]] || [[Список владетели на Австрија|надвојвода на Австрија]] || 12 јануари 1519 || 12 јануари 1521 || Карло I |} За време на владеењето на Карло, титулите крал на Унгарија, на Бохемија и на Хрватска биле инкорпорирани во империската фамилија, но нив теоретски и реално ги имал неговиот брат Фердинанд, кој го започнал четиривековното хабсбуршко владеење врз овие источни територии. Сепак, според тестаментот на Карло V, титулите крал на Унгарија, на Далмација и на Хрватска и другите титули му биле оставени во наследство на неговиот внук, синот на [[Филип II (Шпанија)|Филип II]], детинастиот [[Карлос, принц на Астурија]], кој починал кога бил млад. Вкупниот збир од сите титули на Карло гласел: ''Карло, [[со Божја милост]], цар на Светото Римско Царство, засекогаш [[Август (титула)|Август]], крал на Германија, крал на Италија, крал на сите Шпании, на Кастиља, Арагон, Леон, на Унгарија, на Далмација, на Хрватска, Навара, Гренада, Толедо, Валенсија, Галисија, Мајорка, Севиља, Кордова, Мурсија, Хаен, Алгарвес, Алхесирас, Гибралтар, Канарските Острови, крал на Двете Сицилии, на Сардинија, Корзика, крал на Ерусалим, крал на Западна и Источна Индија, на островите и копната во океанското море, надвојвода на Австрија, војвода на Бургундија, Брабант, Лорен, Штаерска, Корушка, Крањска, Лимбург, Луксембург, Гелдерланд, Неопатрија, Виртемберг, ландграв на Алзас, принц на Швабија, Австрија и Каталонија, гроф на Фландрија, Хабсбург, Тирол, Горица, Барселона, Артоа, Бургундија Палатин, Ено, Холандија, Зеланд, Ферет, Кибург, Намир, Русијон, Сердања, Дренте, Зутфен, маркгроф на Светото Римско Царство, Бургау, Ористано и Гочано, лорд на Фризија, на Вендскиот марш, Порденоне, Бискаја, Молин, Сален, Триполи и Мехелен.'' ==Витешки редови== Карло V бил член на следниов [[Витешки редови|витешки ред]]: * [[Редот на подвеската]], што англискиот крал [[Хенри VII]] (1485-1509) го именувал во 1508г<ref>{{cite web | url=http://www.royalcollection.org.uk/microsites/knightsofthegarter/MicroObject.asp?row=21&themeid=455&item=22 | title=RCTS Site }}</ref> Неговата [[Плочи од Редот на подвеската|плоча од овој ред]] опстојува во [[капелата Св. Ѓорѓи во дворецот Виндзор]], во преградата што нему му била назначена. ==Предци== {{Ahnentafel top|width=100%}} <center>{{Ahnentafel-compact5 |style=font-size: 90%; line-height: 110%; |border=1 |boxstyle=padding-top: 0; padding-bottom: 0; |boxstyle_1=background-color: #fcc; |boxstyle_2=background-color: #fb9; |boxstyle_3=background-color: #ffc; |boxstyle_4=background-color: #bfc; |boxstyle_5=background-color: #9fe; |1= 1. '''Карло V, цар на Светото Римско Царство''' |2= 2. [[Филип I од Кастиља]] |3= 3. [[Јована I Кастиљска]] |4= 4. [[Максимилијан I (цар на Светото Римско Царство)]] |5= 5. [[Марија од Бургоња|Марија, војвотка на Бургоња]] |6= 6. [[Фернандо II Арагонски]] |7= 7. [[Изабела I Кастиљска]] |8= 8. [[Фридрих III, цар на Светото Римско Царство]] |9= 9. [[Елеонора Португалска]] |10= 10. [[Карло Смелиот|Карло I, војвода на Бургоња]] |11= 11. [[Изабела од Бурбон]] |12= 12. [[Хуан II од Арагон]] |13= 13. [[Јована Енрикез]] |14= 14. [[Хуан II од Кастиља]] |15= 15. [[Изабела од Португалија, кралица на Кастиља|Изабела од Португалија]] |16= 16. [[Ернст, војвода на Австрија]] |17= 17. [[Кимбурга од Мазовија]] |18= 18. [[Дуарте од Португалија]] |19= 19. [[Елеонора од Арагон, кралица на Португалија|Елеонора од Португалија]] |20= 20. [[Филип Добриот|Филип, војвода од Бургоња]] |21= 21. [[детинастата Изабела, војвотка од Бургоња|Изабела од Португалија]] |22= 22. [[Карло I, војвода од Бурбон]] |23= 23. [[Агнес од Бургоња, војвотка од Бургоња|Агнес од Бургоња]] |24= 24. [[Фернандо I од Арагон]] |25= 25. [[Елеонора од Албуркерке]] |26= 26. [[Фадрике Енрикез од Мендоса]] |27= 27. [[Маријана Фернандес од Кордоба]] |28= 28. [[Енрике III од Кастиља]] |29= 29. [[Катерина од Ланкастер]] |30= 30. [[детинастиот Жоао, лорд на Регенош де Монсараш]] |31= 31. [[Изабела од Барселос]] }}</center> {{Ahnentafel bottom}} ==Белешки== {{Reflist|30em}} ==Библиографија== {{refbegin|30em}} * {{en}}Atkins, Sinclair. "Charles V and the Turks," ''History Today'' (Dec 1980) 30#12 pp 13–18 * {{en}}Blockmans, W. P., and Nicolette Mout. ''The World of Emperor Charles V'' (2005) * {{en}}Brandi, Karl. '' The emperor Charles V: The growth and destiny of a man and of a world-empire'' (1939) * {{en}}Espinosa, Aurelio. "The Grand Strategy of Charles V (1500–1558): Castile, War, and Dynastic Priority in the Mediterranean," ''Journal of Early Modern History'' (2005) 9#3 pp 239–283. * {{en}}Espinosa, Aurelio. "The Spanish Reformation: Institutional Reform, Taxation, and the Secularization of Ecclesiastical Properties under Charles V," ''Sixteenth Century Journal'' (2006) 37#1 pp 3–24. [http://www.jstor.org/stable/20477694 in JSTOR] * {{en}}Espinosa, Aurelio. ''The Empire of the Cities: Emperor Charles V, the Comunero Revolt, and the Transformation of the Spanish System'' (2008) * {{en}}Ferer, Mary Tiffany. Music and Ceremony at the Court of Charles V: The Capilla Flamenca and the Art of Political Promotion. Woodbridge: Boydell & Brewer, 2012. ISBN 9781843836995 * {{en}}{{Наведена книга |last = Froude |first = James Anthony |authorlink = James Anthony Froude |title = The Divorce Of Catherine Of Aragon |year = 1891 |publisher = Kessinger Publishing, reprint 2005 |ISBN = 1417971096 |url = http://books.google.ie/books?id=n-Ecc8SnlC0C |access-date = 2013-12-31 |archive-date = 2014-11-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141110231916/http://books.google.ie/books?id=n-Ecc8SnlC0C |url-status = dead }} * {{en}}{{Наведена книга |last = Holmes |first = David L. |authorlink = David L. Holmes |title = A Brief History of the Episcopal Church |year = 1993 |publisher = Continuum International Publishing Group |ISBN = 1563380609 |url = http://books.google.ie/books?id=BsV-qSRKAnAC }} * {{en}}{{citation |last= Howell |first=Robert B. |contribution=The Low Countries: A Study in Sharply Contrasting Nationalisms |editor-last=Barbour |editor-first=Stephen |editor2-last=Carmichael |editor2-first=Cathie |title=Language and nationalism in Europe |year=2000 |publisher=Oxford University Press |location=Oxford |isbn=0-19-823671-9 |pages=130–50}} * {{en}}Kleinschmidt, Harald. ''Charles V: The World Emperor'' [http://www.amazon.com/Charles-V-World-Emperor-ebook/dp/B007C52E6Y/ref=sr_1_1?s=books&ie=UTF8&qid=1353117438&sr=1-1 excerpt and text search] * {{en}}Saint-Saëns, Alain, ed. ''Young Charles V''. University Press of the South: New Orleans, 2000 * {{it}} Salvatore Agati (2009). ''Carlo V e la Sicilia. Tra guerre, rivolte, fede e ragion di Stato'', Giuseppe Maimone Editore, Catania 2009, ISBN 978-88-7751-287-1 * {{fr}} D'Amico, Juan Carlos. ''Charles Quint, Maître du Monde: Entre Mythe et Realite'' 2004, 290p. * {{de}} Norbert Conrads: ''Die Abdankung Kaiser Karls V.'' Abschiedsvorlesung, Universität Stuttgart, 2003 ([http://elib.uni-stuttgart.de/opus/volltexte/2004/1935/ text]) * {{de}} Stephan Diller, Joachim Andraschke, Martin Brecht: ''Kaiser Karl V. und seine Zeit''. Ausstellungskatalog. Universitäts-Verlag, Bamberg 2000, ISBN 3-933463-06-8 * {{de}} Alfred Kohler: ''Karl V. 1500–1558. Eine Biographie''. C. H. Beck, München 2001, ISBN 3-406-45359-7 * {{de}} Alfred Kohler: ''Quellen zur Geschichte Karls V.'' Wissenschaftliche Buchgesellschaft, Darmstadt 1990, ISBN 3-534-04820-2 * {{de}} Alfred Kohler, Barbara Haider. Christine Ortner (Hrsg): ''Karl V. 1500–1558. Neue Perspektiven seiner Herrschaft in Europa und Übersee''. Verlag der Österreichischen Akademie der Wissenschaften, Wien 2002, ISBN 3-7001-3054-6 * {{de}} Ernst Schulin: ''Kaiser Karl V. Geschichte eines übergroßen Wirkungsbereichs''. Kohlhammer, Stuttgart 1999, ISBN 3-17-015695-0 * {{de}} Ferdinant Seibt: ''Karl V.'' Goldmann, München 1999, ISBN 3-442-75511-5 * {{de}} Manuel Fernández Álvarez: ''Imperator mundi: Karl V. – Kaiser des Heiligen Römischen Reiches Deutscher Nation.''. Stuttgart 1977, ISBN 3-7630-1178-1 {{refend}} {{Holy Roman Emperors}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Цареви на Светото Римско Царство]] [[Категорија:Исусовци]] [[Категорија:Италијански војни]] [[Категорија:Протестантска реформација]] [[Категорија:Шпанска колонизација на Америка]] [[Категорија:Шпанско Царство]] [[Категорија:Личности овековечени во споменикот „Валхала“]] [[Категорија:Витези на Златното Руно]] [[Категорија:Витези на Подвеската]] [[Категорија:Витези на Сантјаго]] [[Категорија:Родени во 1500 година]] [[Категорија:Починати во 1558 година]] luum2ihui0s9s4fex4f0c25xfjl7sv4 10 1107254 5534093 4082217 2026-04-03T21:57:19Z Carshalton 30527 5534093 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на СП фудбал 2010 | bg = #C60B1E | fg = silver | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Светско првенство во фудбал 2010 | comp = СП 2010 - шампиони (1. титула) | p1 = [[Икер Касиљас|Касиљас]] {{Капитен}} | p2 = [[Раул Албиол|Албиол]] | p3 = [[Жерар Пике|Пике]] | p4 = [[Карлос Марчена|Марчена]] | p5 = [[Карлес Пујол|Пујол]] | p6 = [[Андрес Инјеста|Инјеста]] | p7 = [[Давид Вилја|Вилја]] | p8 = [[Чави]] | p9 = [[Фернандо Торес|Ф. Торес]] | p10 = [[Сеск Фабрегас|Фабрегас]] | p11 = [[Јоан Капдевила|Капдевила]] | p12 = [[Виктор Валдес|Валдес]] | p13 = [[Хуан Мата|Мата]] | p14 = [[Чаби Алонсо|Алонсо]] | p15 = [[серхио Рамос|Рамос]] | p16 = [[Серхио Бускетс|Бускетс]] | p17 = [[Алваро Арбелоа|Арбелоа]] | p18 = [[Педро Родригез Ледесма|Педро]] | p19 = [[Фернандо Љоренте|Љоренте]] | p20 = [[Хави Мартинез|Мартинез]] | p21 = [[Давид Силва|Силва]] | p22 = [[Хесус Навас|Навас]] | p23 = [[Пепе Реина|Реина]] | coach = [[Висенте дел Боске|дел Боске]] }}<noinclude>[[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|СП 2010]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 2010|Шпанија]] [[Категорија:Предлошки за состави на репрезентации победнички на СП во фудбал|2010]]<noinclude> </noinclude> rlnksm74w54yqxazx78b7y6msby2ixm 5534096 5534093 2026-04-03T21:59:36Z Carshalton 30527 5534096 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на СП фудбал 2010 | bg = #C60B1E | fg = silver | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Светско првенство во фудбал 2010 | comp = СП 2010 - шампиони (1. титула) | p1 = [[Икер Касиљас|Касиљас]] {{Капитен}} | p2 = [[Раул Албиол|Албиол]] | p3 = [[Жерар Пике|Пике]] | p4 = [[Карлос Марчена|Марчена]] | p5 = [[Карлес Пујол|Пујол]] | p6 = [[Андрес Инјеста|Инјеста]] | p7 = [[Давид Вилја|Вилја]] | p8 = [[Чави]] | p9 = [[Фернандо Торес|Ф. Торес]] | p10 = [[Сеск Фабрегас|Фабрегас]] | p11 = [[Јоан Капдевила|Капдевила]] | p12 = [[Виктор Валдес|Валдес]] | p13 = [[Хуан Мата|Мата]] | p14 = [[Чаби Алонсо|Алонсо]] | p15 = [[серхио Рамос|Рамос]] | p16 = [[Серхио Бускетс|Бускетс]] | p17 = [[Алваро Арбелоа|Арбелоа]] | p18 = [[Педро Родригез Ледесма|Педро]] | p19 = [[Фернандо Љоренте|Љоренте]] | p20 = [[Хави Мартинес|Мартинес]] | p21 = [[Давид Силва|Силва]] | p22 = [[Хесус Навас|Навас]] | p23 = [[Пепе Реина|Реина]] | coach = [[Висенте дел Боске|дел Боске]] }}<noinclude>[[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|СП 2010]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 2010|Шпанија]] [[Категорија:Предлошки за состави на репрезентации победнички на СП во фудбал|2010]]<noinclude> </noinclude> krvfvs0wyvz176dg9evq8hr2utkdryu 10 1107255 5534094 5478875 2026-04-03T21:59:22Z Carshalton 30527 5534094 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на ЕП фудбал 2012 | bg = #C60B1E | fg = silver <!-- ВНИМАНИЕ!!! Репрезентациите кои го освоиле конкрентното првенство ќе се прикажуваат со златна (или некоја друга) боја за да се разликуваат од обичните предлошки. ВЕ МОЛИМЕ НЕ ЈА МЕНУВАЈТЕ БОЈАТА БЕЗ РАЗЛИКА КАКВА Е ТАА НА АНГЛИСКАТА ИЛИ ДРУГИТЕ ВИКИПЕДИИ! --> | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Европско првенство во фудбал 2012 | comp = ЕП 2012 - шампиони (3. титула) | p1 = [[Икер Касиљас|Касиљас]] {{Капитен}} | p2 = [[Раул Албиол|Албиол]] | p3 = [[Жерар Пике|Пике]] | p4 = [[Хави Мартинес|Мартинес]] | p5 = [[Хуан Франсиско Торес|Хуанфран]] | p6 = [[Андрес Инјеста|Инјеста]] | p7 = [[Педро Родригез Ледесма|Педро]] | p8 = [[Чави]] | p9 = [[Фернандо Торес|Ф. Торес]] | p10 = [[Цеск Фабрегас|Фабрегас]] | p11 = [[Алвро Негредо|Негредо]] | p12 = [[Виктор Валдес|Валдес]] | p13 = [[Хуан Мата|Мата]] | p14 = [[Чаби Алонсо|Алонсо]] | p15 = [[Серхио Рамос|Рамос]] | p16 = [[Серхио Бускетс|Бускетс]] | p17 = [[Алваро Арбелоа|Арбелоа]] | p18 = [[Жорди Алба|Алба]] | p19 = [[Фернандо Љоренте|Љоренте]] | p20 = [[Санти Касорла|Касорла]] | p21 = [[Давид Силва|Силва]] | p22 = [[Хесус Навас|Навас]] | p23 = [[Пепе Реина|Реина]] | coach = [[Висенте дел Боске|дел Боске]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|ЕП 2012]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на ЕП 2012|Шпанија]] [[Категорија:Предлошки на репрезентации победнички на ЕП фудбал|ЕП 2012]]<noinclude> </noinclude> 4kv72nkl2l1vxdimoe3z7fer9ll3fzf 0 1112175 5534062 5390084 2026-04-03T20:49:57Z Andrew012p 85224 5534062 wikitext text/x-wiki [[File:The Goddess of Hope - Thorvaldsens Museum - DSC08694.JPG|thumb|''Божицата на надежта'' од Бертел Торвалдсен]] '''Божица''' — женско [[божество]] со натприродни моќи.<ref>The Encyclopedia of World Religions - Page 181</ref><ref>Introduction to pagan studies - Page 222, 2007</ref> Во некои култури божиците се поврзани со земјата, мајчинството, плодноста, љубовта и растителноста. Во другите култури, божиците исто така, владеат над војната, смртта и уништувањето, како и создавањето, исцелувањето, сочувството и животот. Тие можат да бидат во фокусот на верските обожувања или почит. Уметнички претстави на божиците се вообичаени во културите кои ги хонорираат. Во некои религии света женска фигура има централно место во молитвата и обожавањето. [[Шактизам]] - обожувањето на женска сила која го анимира светот - е една од трите главни секти на [[Хиндуизам|Хиндуизмот]]. Во [[Тибетски Будизам|Тибетскиот Будизам]], највисокиот напредок кое некое лице може да го постигне е да стане како женските Буди (на пример, [[Араја Тара]]) кои се прикажани како врховни заштитнички, бестрашни и полни со сочувство за сите суштества. Приматот на монотеистичката "Голема Божица" е поддржана од некои модерни матриархисти како женса верзија, пред, или аналогна, на [[Аврам]]скиот [[Бог]] поврзан со историскиот пораст на [[монотеизам|монотеизмот]] во [[Средоземје]]то. Повеќето модерни [[паганство|пагански]] традиции хонорираат божица, или повеќе божици. [[Вика]]та има дуотеистички систем на верување, се состои од една божица и еден бог, кој во Хиерос Гамос претставуваат обединета целина. [[Политеизам|Политеистите]], вклучувајќи ги политеистичките реконструкционисти, хонорираат повеќе божици и богови, и обично ги гледаат како дискретни, одвоени суштества. Овие божества можат да бидат дел од пантеонот, или различни региони можат да имаат старателски божества. Реконструкционистите, како и нивните антички предци, ги хонорираат божествата специфични за нивната земја на потекло. [[Податотека:Hygieia-Карлови Вари.jpg|мини|Статуа на божицата [[Хигија]] во [[Карлови Вари]], Чешка]]]] ==Божиците како мотив во уметноста и во популарната култура== * „Мртвата божица“ — краток расказ на македонскиот писател [[Александар Прокопиев]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 118.</ref> {{религија-никулец}} == Поврзано == * [[Бог]] * [[Религија]] * [[Митологија]] ==Наводи== {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Религија]] [[Категорија:Божици]] [[Категорија:Божества]] 6hy9t9d5idpddtnf2f6v2kxaadaibu4 5534063 5534062 2026-04-03T20:50:07Z Andrew012p 85224 5534063 wikitext text/x-wiki [[File:The Goddess of Hope - Thorvaldsens Museum - DSC08694.JPG|thumb|''Божицата на надежта'' од Бертел Торвалдсен]] '''Божица''' — женско [[божество]] со натприродни моќи.<ref>The Encyclopedia of World Religions - Page 181</ref><ref>Introduction to pagan studies - Page 222, 2007</ref> Во некои култури божиците се поврзани со земјата, мајчинството, плодноста, љубовта и растителноста. Во другите култури, божиците исто така, владеат над војната, смртта и уништувањето, како и создавањето, исцелувањето, сочувството и животот. Тие можат да бидат во фокусот на верските обожувања или почит. Уметнички претстави на божиците се вообичаени во културите кои ги хонорираат. Во некои религии света женска фигура има централно место во молитвата и обожавањето. [[Шактизам]] - обожувањето на женска сила која го анимира светот - е една од трите главни секти на [[Хиндуизам|Хиндуизмот]]. Во [[Тибетски Будизам|Тибетскиот Будизам]], највисокиот напредок кое некое лице може да го постигне е да стане како женските Буди (на пример, [[Араја Тара]]) кои се прикажани како врховни заштитнички, бестрашни и полни со сочувство за сите суштества. Приматот на монотеистичката "Голема Божица" е поддржана од некои модерни матриархисти како женса верзија, пред, или аналогна, на [[Аврам]]скиот [[Бог]] поврзан со историскиот пораст на [[монотеизам|монотеизмот]] во [[Средоземје]]то. Повеќето модерни [[паганство|пагански]] традиции хонорираат божица, или повеќе божици. [[Вика]]та има дуотеистички систем на верување, се состои од една божица и еден бог, кој во Хиерос Гамос претставуваат обединета целина. [[Политеизам|Политеистите]], вклучувајќи ги политеистичките реконструкционисти, хонорираат повеќе божици и богови, и обично ги гледаат како дискретни, одвоени суштества. Овие божества можат да бидат дел од пантеонот, или различни региони можат да имаат старателски божества. Реконструкционистите, како и нивните антички предци, ги хонорираат божествата специфични за нивната земја на потекло. [[Податотека:Hygieia-Карлови Вари.jpg|мини|Статуа на божицата [[Хигија]] во [[Карлови Вари]], Чешка]] ==Божиците како мотив во уметноста и во популарната култура== * „Мртвата божица“ — краток расказ на македонскиот писател [[Александар Прокопиев]].<ref>Никола Гелевски и Владимир Мартиновски (приредувачи), ''Џинџуџе во земјата на афионите: Антологија на македонскиот краток расказ''. Скопје: Темплум, 2022, стр. 118.</ref> {{религија-никулец}} == Поврзано == * [[Бог]] * [[Религија]] * [[Митологија]] ==Наводи== {{Наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Религија]] [[Категорија:Божици]] [[Категорија:Божества]] msi39vamzq39u088g1ds6fgmpgskmkp 0 1114828 5533878 5497795 2026-04-03T13:18:31Z Смилков 124995 5533878 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Infobox civilian attack | title = Масакр во Долгаец | partof = | image = | map= | caption = | location = [[Долгаец]], [[Вардарска Македонија]] | coordinates = | target = | date = 1915 | type = | fatalities = 315 | motive = | perps = | dfens = }} '''Масакр кај Долгаец''' — колеж извршен од страна на [[Бугарска армија|бугарската војска]] и арнаутски качаци врз 315 селани од [[прилепско]]то село [[Долгаец]] во [[1915]] година. И ден денес во трпезаријата на [[црква „Св. Илија“ - Долгаец|црквата „Св. Илија“]] во Долгаец стои документ со имиња на сите селани кои биле заклани од страна на Бугарите и затрупани во јама.<ref>Ф. Трифуноски, Јован (1998) (на српски). „Битољско-прилепска котлина“. Српска академија наука и уметности. стр. 378-379.</ref> == Историја == [[Податотека:Commemoration on the graves of peasants slaughtered by Bulgarians.jpg|мини|лево|Статија во весникот [[Политика (весник)|''Политика'']] (од 23 јуни 1929), кој известува за поменот кој се одржал на гробовите на убиените селани.]] По самиот почеток на [[Првата светска војна]], [[Бугарија]] ја окупирала [[Македонија]]. Целта на Бугарија била да формира чисти Бугарски територии преку асимилација и денационализација на Македонците. Тие што не се согласиле со политиките на Бугарија и не сакале да се декларираат како Бугари биле угнетувани, мачени и убивани.<ref>{{Cite book |last=Mojzes |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC |title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century |publisher=Rowman & Littlefield|date=2011|page=41-42|language=en|isbn=978-1-4422-0663-2}}</ref> Во [[1915]] година една група,од 10-тина вооружени бугарски војници подпомогнати од [[Македонски Албанци|Арнаути]] од соседното село [[Црнилиште]] влегле во селото. Селаните не ја знаеле нивната намера и прв истапил селскиот поп. Него веднаш без објаснување го заклале и потоа со невидена бруталност прво ги ограбиле селаните барајќи им злато па почнале да ги убиваат и колат сите, не гледајќи дали се жени и деца.<ref>{{cite book|first=Keine|last=Vorschau|year=1919|title= Documents relatifs aux violations des conventions de la Haye et du droit international commises de 1915 à 1918 par les Bulgares en Serbie occupée: - [B. Documents serbes. Suite.]|url=https://www.google.com/books/edition/Documents_relatifs_aux_violations_des_co/k-Uz82S13OUC|pages=189-192, 196-197, 256-258|language=Француски}}</ref> Со овој масакр населението било преполовено. Мнозинството од жртвите биле закопани во масовна гробница на местото викано „Брест“ на влезот од селото од левата страна на патот, каде сто се наоѓале старите гробишта, кои сега се обраснати со грмушки и висока трева. На местото каде се закопани жртвите бил подигнат споменик од бел мермер со посвета „кога би биле Волци би избегале, кога би биле Турци би се сожалиле, но тоа биле проклетите Бугари", но по повторното доаѓање на Бугарите во [[Втората светска војна]], споменикот бил срамнет со земја. Во педесеттите години на 20 век, кога Јован Трифоноски го истражувал селото, тогаш сѐ уште постоела крушата на местото каде со денови виселе обесените жени и деца. Денес остатоците од споменикот се чуваат соѕидани во некои селски градби. По Првата светска војна, на 31 октомври 1919 година, командата на Битолскиот дивизиски округ ја известила командата на Третиот армиски округ дека комитаџискиот војвода [[Милан Ѓурлуков]] и неговиот одред учествувале во познатиот масакр во Прилепскиот округ во 1915 година, во кој загинале околу 500 жители.<ref>Миноски, Михајло. ''Петар Ацев''. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2016, с. 153.</ref> == Список на убиени == {| class="wikitable sortable" width="" ! width="10%&quot;" |'''№ по ред''' ! width="25%&quot;" |Име и презиме ! width="25%&quot;" |Возраст ! width="25%&quot;" |Место на живеење |- !<big>1</big> |Свештеник Трајко Поп Мирчевиќ !'''70''' |<small>''Долгаец''</small> |- !2 |Неда Петровиќ !45 |<small>''Долгаец''</small> |- !3 |Гајта Тодевиќ !'''35''' |<small>''Долгаец''</small> |- !4 |Пројка Јовановиќ !23 |<small>''Долгаец''</small> |- !5 |Грозда Петровиќ !18 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>6</big> |Ристана Петар П. Трајковиќ !12 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>7</big> |Никола Петар П. Трајковиќ !1 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>8</big> |Мирче Тоде П. Трајковиќ !'''2''' |<small>''Долгаец''</small> |- !9 |Спирко Божиновиќ !80 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>10</big> |Петкана Спирковиќ !50 |<small>''Долгаец''</small> |} == Наводи == {{наводи}} {{макМасакр}} [[Категорија:Масакри во Македонија|Долгаец]] [[Категорија:Масакри врз Македонци|Д]] [[Категорија:Долгаец]] rktca493v8zqejx3vchd674gb94546m 5533880 5533878 2026-04-03T13:24:28Z Смилков 124995 /* Историја */ 5533880 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Infobox civilian attack | title = Масакр во Долгаец | partof = | image = | map= | caption = | location = [[Долгаец]], [[Вардарска Македонија]] | coordinates = | target = | date = 1915 | type = | fatalities = 315 | motive = | perps = | dfens = }} '''Масакр кај Долгаец''' — колеж извршен од страна на [[Бугарска армија|бугарската војска]] и арнаутски качаци врз 315 селани од [[прилепско]]то село [[Долгаец]] во [[1915]] година. И ден денес во трпезаријата на [[црква „Св. Илија“ - Долгаец|црквата „Св. Илија“]] во Долгаец стои документ со имиња на сите селани кои биле заклани од страна на Бугарите и затрупани во јама.<ref>Ф. Трифуноски, Јован (1998) (на српски). „Битољско-прилепска котлина“. Српска академија наука и уметности. стр. 378-379.</ref> == Историја == [[Податотека:Commemoration on the graves of peasants slaughtered by Bulgarians.jpg|мини|лево|Статија во весникот [[Политика (весник)|''Политика'']] (од 23 јуни 1929), кој известува за поменот кој се одржал на гробовите на убиените селани.]] По самиот почеток на [[Првата светска војна]], [[Бугарија]] ја окупирала [[Македонија]]. Целта на Бугарија била да формира чисти Бугарски територии преку асимилација и денационализација на Македонците. Тие што не се согласиле со политиките на Бугарија и не сакале да се декларираат како Бугари биле угнетувани, мачени и убивани.<ref>{{Cite book |last=Mojzes |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC |title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century |publisher=Rowman & Littlefield|date=2011|page=41-42|language=en|isbn=978-1-4422-0663-2}}</ref> Во [[1915]] година една група,од 10-тина вооружени бугарски војници подпомогнати од [[Македонски Албанци|Арнаути]] од соседното село [[Црнилиште]] влегле во селото. Селаните не ја знаеле нивната намера и прв истапил селскиот поп. Него веднаш без објаснување го заклале и потоа со невидена бруталност прво ги ограбиле селаните барајќи им злато па почнале да ги убиваат и колат сите, не гледајќи дали се жени и деца.<ref>{{cite book|first=Keine|last=Vorschau|year=1919|title= Documents relatifs aux violations des conventions de la Haye et du droit international commises de 1915 à 1918 par les Bulgares en Serbie occupée: - [B. Documents serbes. Suite.]|url=https://www.google.com/books/edition/Documents_relatifs_aux_violations_des_co/k-Uz82S13OUC|pages=189-192, 196-197, 256-258|language=Француски}}</ref> Со овој масакр населението било преполовено. Мнозинството од жртвите биле закопани во масовна гробница на местото викано „Брест“ на влезот од селото од левата страна на патот, каде сто се наоѓале старите гробишта, кои сега се обраснати со грмушки и висока трева. На местото каде се закопани жртвите бил подигнат споменик од бел мермер со посвета „кога би биле Волци би избегале, кога би биле Турци би се сожалиле, но тоа биле проклетите Бугари", но по повторното доаѓање на Бугарите во [[Втората светска војна]], споменикот бил срамнет со земја. Во педесеттите години на 20 век, кога Јован Трифоноски го истражувал селото, тогаш сѐ уште постоела крушата на местото каде со денови виселе обесените жени и деца. Денес остатоците од споменикот се чуваат соѕидани во некои селски градби. По Првата светска војна, на 31 октомври 1919 година, командата на Битолскиот дивизиски округ ја известила командата на Третиот армиски округ дека комитаџискиот војвода [[Милан Ѓурлуков]] и неговиот одред учествувале во познатиот масакр во Прилепскиот округ во 1915 година, во кој загинале околу 500 жители.<ref>Миноски, Михајло. ''Петар Ацев''. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2016, с. 153.</ref> Според сведоштвото на Александар Мартулков, кон бугарската армија биле присоединети и партизански одреди обучени за „умиротворување“ на населението, познати како „умирителни команди“, предводени од т.н. „опитни војводи“. Овие единици настапувале пред редовните војски со цел прочистување на регионите со „србоманско“ население во Македонија и задушување на востанатото српско население во окупираните делови на Србија. Значителен дел од овие формации се наоѓале под команда на полковник Панов, кој од Фердинанд добил овластувања како „генерален полномошник“ и „карт бланш“ за дејствување.<ref name=":0">Миноски, Михајло. Ѓорче Петров. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2014, с. 205.</ref> Мартулков наведува дека жестоките масовни насилства предизвикале негодување дури и кај дел од бугарското воено раководство. Командантот на бугарските сили на фронтот во планината Бабуна, генерал Танев, го повикал полковник Панов да даде објаснување, но тој арогантно изјавил дека одговара единствено пред цар Фердинанд. И покрај тоа, генерал Танев не побарал одговорност од војводите на одредите, кои биле директни извршители на насилствата врз цивилното население.<ref name=":0" /> Понатаму се посочува дека Панов бил повикан во Софија од страна на Фердинанд, кој му доверил други „специјални“ задачи, по што наскоро ја напуштил Бугарија. Според истото сведоштво, тој успеал да ја реализира мисијата поврзана со активностите на „умирителните команди“ во Македонија.<ref name=":0" /> Мартулков исто така сведочи дека овие единици извршувале исклучително сурови масовни убиства во повеќе региони на Македонија, вклучувајќи ги Велешко, Прилепско и Поречието, каде „посеале страшен ужас“. Тој лично изразува длабока потресеност од настаните, нарекувајќи ги „таа страшна дејствителност“<ref name=":0" /> Во друго свое сведоштво, Мартулков наведува дека Панов бил од ерменско потекло и персиски поданик, опишувајќи го како „меѓународен авантурист и шпион“. Според него, Панов се населил во Бугарија уште пред војната, воспоставил блиски врски со дворските кругови и за кратко време станал близок до цар Фердинанд. Мартулков дополнително истакнува дека Панов поседувал одредени способности што му овозможиле напредување како офицер во бугарската армија, а подоцна и позиција како предавач во воено училиште.<ref>Миноски, Михајло. ''Ѓорче Петров''. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2014, с. 212.</ref> == Список на убиени == {| class="wikitable sortable" width="" ! width="10%&quot;" |'''№ по ред''' ! width="25%&quot;" |Име и презиме ! width="25%&quot;" |Возраст ! width="25%&quot;" |Место на живеење |- !<big>1</big> |Свештеник Трајко Поп Мирчевиќ !'''70''' |<small>''Долгаец''</small> |- !2 |Неда Петровиќ !45 |<small>''Долгаец''</small> |- !3 |Гајта Тодевиќ !'''35''' |<small>''Долгаец''</small> |- !4 |Пројка Јовановиќ !23 |<small>''Долгаец''</small> |- !5 |Грозда Петровиќ !18 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>6</big> |Ристана Петар П. Трајковиќ !12 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>7</big> |Никола Петар П. Трајковиќ !1 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>8</big> |Мирче Тоде П. Трајковиќ !'''2''' |<small>''Долгаец''</small> |- !9 |Спирко Божиновиќ !80 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>10</big> |Петкана Спирковиќ !50 |<small>''Долгаец''</small> |} == Наводи == {{наводи}} {{макМасакр}} [[Категорија:Масакри во Македонија|Долгаец]] [[Категорија:Масакри врз Македонци|Д]] [[Категорија:Долгаец]] 29tdak5i0i1wbpgkh0juwxv5ebpusil 5533885 5533880 2026-04-03T13:28:19Z Смилков 124995 /* Историја */ 5533885 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Infobox civilian attack | title = Масакр во Долгаец | partof = | image = | map= | caption = | location = [[Долгаец]], [[Вардарска Македонија]] | coordinates = | target = | date = 1915 | type = | fatalities = 315 | motive = | perps = | dfens = }} '''Масакр кај Долгаец''' — колеж извршен од страна на [[Бугарска армија|бугарската војска]] и арнаутски качаци врз 315 селани од [[прилепско]]то село [[Долгаец]] во [[1915]] година. И ден денес во трпезаријата на [[црква „Св. Илија“ - Долгаец|црквата „Св. Илија“]] во Долгаец стои документ со имиња на сите селани кои биле заклани од страна на Бугарите и затрупани во јама.<ref>Ф. Трифуноски, Јован (1998) (на српски). „Битољско-прилепска котлина“. Српска академија наука и уметности. стр. 378-379.</ref> == Историја == [[Податотека:Commemoration on the graves of peasants slaughtered by Bulgarians.jpg|мини|лево|Статија во весникот [[Политика (весник)|''Политика'']] (од 23 јуни 1929), кој известува за поменот кој се одржал на гробовите на убиените селани.]] По самиот почеток на [[Првата светска војна]], [[Бугарија]] ја окупирала [[Македонија]]. Целта на Бугарија била да формира чисти Бугарски територии преку асимилација и денационализација на Македонците. Тие што не се согласиле со политиките на Бугарија и не сакале да се декларираат како Бугари биле угнетувани, мачени и убивани.<ref>{{Cite book |last=Mojzes |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC |title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century |publisher=Rowman & Littlefield|date=2011|page=41-42|language=en|isbn=978-1-4422-0663-2}}</ref> Во [[1915]] година една група,од 10-тина вооружени бугарски војници подпомогнати од [[Македонски Албанци|Арнаути]] од соседното село [[Црнилиште]] влегле во селото. Селаните не ја знаеле нивната намера и прв истапил селскиот поп. Него веднаш без објаснување го заклале и потоа со невидена бруталност прво ги ограбиле селаните барајќи им злато па почнале да ги убиваат и колат сите, не гледајќи дали се жени и деца.<ref>{{cite book|first=Keine|last=Vorschau|year=1919|title= Documents relatifs aux violations des conventions de la Haye et du droit international commises de 1915 à 1918 par les Bulgares en Serbie occupée: - [B. Documents serbes. Suite.]|url=https://www.google.com/books/edition/Documents_relatifs_aux_violations_des_co/k-Uz82S13OUC|pages=189-192, 196-197, 256-258|language=Француски}}</ref> Со овој масакр населението било преполовено. Мнозинството од жртвите биле закопани во масовна гробница на местото викано „Брест“ на влезот од селото од левата страна на патот, каде сто се наоѓале старите гробишта, кои сега се обраснати со грмушки и висока трева. На местото каде се закопани жртвите бил подигнат споменик од бел мермер со посвета „кога би биле Волци би избегале, кога би биле Турци би се сожалиле, но тоа биле проклетите Бугари", но по повторното доаѓање на Бугарите во [[Втората светска војна]], споменикот бил срамнет со земја. Во педесеттите години на 20 век, кога Јован Трифоноски го истражувал селото, тогаш сѐ уште постоела крушата на местото каде со денови виселе обесените жени и деца. Денес остатоците од споменикот се чуваат соѕидани во некои селски градби. По Првата светска војна, на 31 октомври 1919 година, командата на Битолскиот дивизиски округ ја известила командата на Третиот армиски округ дека комитаџискиот војвода [[Милан Ѓурлуков]] и неговиот одред учествувале во познатиот масакр во Прилепскиот округ во 1915 година, во кој загинале околу 500 жители.<ref>Миноски, Михајло. ''Петар Ацев''. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2016, с. 153.</ref> Масовните убиства во Прилепско, вклучително и во селото Долгаец, се поврзани со дејствијата на вооружени групи предводени од војводата [[Милан Ѓурлуков]], во чија група учествувал и [[Даме Попов]] со својата група. Овие формации се дел од таканаречените „партизански групи под команда на искусни војводи“, организирани во рамките на структурата на Внатрешната Македонска Револуционерна Организација и дејствуваат како претходник на бугарските воени единици. Групата на Ѓурлуков напредувала во Бабунскиот регион пред бугарската војска да влезе во Прилеп, а во тоа време, според изворите, во погодените села биле извршени масовни убиства на цивили.<ref>Миноски, Михајло. <nowiki>''</nowiki>Петар Ацев<nowiki>''</nowiki>. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2016, с. 146</ref> Според сведоштвото на Александар Мартулков, кон бугарската армија биле присоединети и партизански одреди обучени за „умиротворување“ на населението, познати како „умирителни команди“, предводени од т.н. „опитни војводи“. Овие единици настапувале пред редовните војски со цел прочистување на регионите со „србоманско“ население во Македонија и задушување на востанатото српско население во окупираните делови на Србија. Значителен дел од овие формации се наоѓале под команда на полковник Панов, кој од Фердинанд добил овластувања како „генерален полномошник“ и „карт бланш“ за дејствување.<ref name=":0">Миноски, Михајло. Ѓорче Петров. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2014, с. 205.</ref> Мартулков наведува дека жестоките масовни насилства предизвикале негодување дури и кај дел од бугарското воено раководство. Командантот на бугарските сили на фронтот во планината Бабуна, генерал Танев, го повикал полковник Панов да даде објаснување, но тој арогантно изјавил дека одговара единствено пред цар Фердинанд. И покрај тоа, генерал Танев не побарал одговорност од војводите на одредите, кои биле директни извршители на насилствата врз цивилното население.<ref name=":0" /> Понатаму се посочува дека Панов бил повикан во Софија од страна на Фердинанд, кој му доверил други „специјални“ задачи, по што наскоро ја напуштил Бугарија. Според истото сведоштво, тој успеал да ја реализира мисијата поврзана со активностите на „умирителните команди“ во Македонија.<ref name=":0" /> Мартулков исто така сведочи дека овие единици извршувале исклучително сурови масовни убиства во повеќе региони на Македонија, вклучувајќи ги Велешко, Прилепско и Поречието, каде „посеале страшен ужас“. Тој лично изразува длабока потресеност од настаните, нарекувајќи ги „таа страшна дејствителност“<ref name=":0" /> Во друго свое сведоштво, Мартулков наведува дека Панов бил од ерменско потекло и персиски поданик, опишувајќи го како „меѓународен авантурист и шпион“. Според него, Панов се населил во Бугарија уште пред војната, воспоставил блиски врски со дворските кругови и за кратко време станал близок до цар Фердинанд. Мартулков дополнително истакнува дека Панов поседувал одредени способности што му овозможиле напредување како офицер во бугарската армија, а подоцна и позиција како предавач во воено училиште.<ref>Миноски, Михајло. ''Ѓорче Петров''. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2014, с. 212.</ref> == Список на убиени == {| class="wikitable sortable" width="" ! width="10%&quot;" |'''№ по ред''' ! width="25%&quot;" |Име и презиме ! width="25%&quot;" |Возраст ! width="25%&quot;" |Место на живеење |- !<big>1</big> |Свештеник Трајко Поп Мирчевиќ !'''70''' |<small>''Долгаец''</small> |- !2 |Неда Петровиќ !45 |<small>''Долгаец''</small> |- !3 |Гајта Тодевиќ !'''35''' |<small>''Долгаец''</small> |- !4 |Пројка Јовановиќ !23 |<small>''Долгаец''</small> |- !5 |Грозда Петровиќ !18 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>6</big> |Ристана Петар П. Трајковиќ !12 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>7</big> |Никола Петар П. Трајковиќ !1 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>8</big> |Мирче Тоде П. Трајковиќ !'''2''' |<small>''Долгаец''</small> |- !9 |Спирко Божиновиќ !80 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>10</big> |Петкана Спирковиќ !50 |<small>''Долгаец''</small> |} == Наводи == {{наводи}} {{макМасакр}} [[Категорија:Масакри во Македонија|Долгаец]] [[Категорија:Масакри врз Македонци|Д]] [[Категорија:Долгаец]] 9zbhkzk0a91rfu1ti47tidhtk8a6bdl 5533887 5533885 2026-04-03T13:32:05Z Смилков 124995 /* Историја */ 5533887 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Infobox civilian attack | title = Масакр во Долгаец | partof = | image = | map= | caption = | location = [[Долгаец]], [[Вардарска Македонија]] | coordinates = | target = | date = 1915 | type = | fatalities = 315 | motive = | perps = | dfens = }} '''Масакр кај Долгаец''' — колеж извршен од страна на [[Бугарска армија|бугарската војска]] и арнаутски качаци врз 315 селани од [[прилепско]]то село [[Долгаец]] во [[1915]] година. И ден денес во трпезаријата на [[црква „Св. Илија“ - Долгаец|црквата „Св. Илија“]] во Долгаец стои документ со имиња на сите селани кои биле заклани од страна на Бугарите и затрупани во јама.<ref>Ф. Трифуноски, Јован (1998) (на српски). „Битољско-прилепска котлина“. Српска академија наука и уметности. стр. 378-379.</ref> == Историја == [[Податотека:Commemoration on the graves of peasants slaughtered by Bulgarians.jpg|мини|лево|Статија во весникот [[Политика (весник)|''Политика'']] (од 23 јуни 1929), кој известува за поменот кој се одржал на гробовите на убиените селани.]] По самиот почеток на [[Првата светска војна]], [[Бугарија]] ја окупирала [[Македонија]]. Целта на Бугарија била да формира чисти Бугарски територии преку асимилација и денационализација на Македонците. Тие што не се согласиле со политиките на Бугарија и не сакале да се декларираат како Бугари биле угнетувани, мачени и убивани.<ref>{{Cite book |last=Mojzes |first=Paul |url=https://books.google.com/books?id=KwW2O7v7CUcC |title=Balkan Genocides: Holocaust and Ethnic Cleansing in the Twentieth Century |publisher=Rowman & Littlefield|date=2011|page=41-42|language=en|isbn=978-1-4422-0663-2}}</ref> Во [[1915]] година една група,од 10-тина вооружени бугарски војници подпомогнати од [[Македонски Албанци|Арнаути]] од соседното село [[Црнилиште]] влегле во селото. Селаните не ја знаеле нивната намера и прв истапил селскиот поп. Него веднаш без објаснување го заклале и потоа со невидена бруталност прво ги ограбиле селаните барајќи им злато па почнале да ги убиваат и колат сите, не гледајќи дали се жени и деца.<ref>{{cite book|first=Keine|last=Vorschau|year=1919|title= Documents relatifs aux violations des conventions de la Haye et du droit international commises de 1915 à 1918 par les Bulgares en Serbie occupée: - [B. Documents serbes. Suite.]|url=https://www.google.com/books/edition/Documents_relatifs_aux_violations_des_co/k-Uz82S13OUC|pages=189-192, 196-197, 256-258|language=Француски}}</ref> Со овој масакр населението било преполовено. Мнозинството од жртвите биле закопани во масовна гробница на местото викано „Брест“ на влезот од селото од левата страна на патот, каде сто се наоѓале старите гробишта, кои сега се обраснати со грмушки и висока трева. На местото каде се закопани жртвите бил подигнат споменик од бел мермер со посвета „кога би биле Волци би избегале, кога би биле Турци би се сожалиле, но тоа биле проклетите Бугари", но по повторното доаѓање на Бугарите во [[Втората светска војна]], споменикот бил срамнет со земја. Во педесеттите години на 20 век, кога Јован Трифоноски го истражувал селото, тогаш сѐ уште постоела крушата на местото каде со денови виселе обесените жени и деца. Денес остатоците од споменикот се чуваат соѕидани во некои селски градби. По Првата светска војна, на 31 октомври 1919 година, командата на Битолскиот дивизиски округ ја известила командата на Третиот армиски округ дека комитаџискиот војвода [[Милан Ѓурлуков]] и неговиот одред учествувале во познатиот масакр во Прилепскиот округ во 1915 година, во кој загинале околу 500 жители.<ref>Миноски, Михајло. ''Петар Ацев''. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2016, с. 153.</ref> Масовните убиства во Прилепско, вклучително и во селото Долгаец, се поврзани со дејствијата на вооружени групи предводени од војводата [[Милан Ѓурлуков]], во чија група учествувал и [[Даме Попов]] со својата група. Овие формации се дел од таканаречените „партизански групи под команда на искусни војводи“, организирани во рамките на структурата на Внатрешната Македонска Револуционерна Организација и дејствуваат како претходник на бугарските воени единици. Групата на Ѓурлуков напредувала во Бабунскиот регион пред бугарската војска да влезе во Прилеп, а во тоа време, според изворите, во погодените села биле извршени масовни убиства на цивили.<ref>Миноски, Михајло. <nowiki>''</nowiki>Петар Ацев<nowiki>''</nowiki>. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2016, с. 146</ref> Според сведоштвото на Александар Мартулков, кон бугарската армија биле присоединети и партизански одреди обучени за „умиротворување“ на населението, познати како „умирителни команди“, предводени од т.н. „опитни војводи“. Овие единици настапувале пред редовните војски со цел прочистување на регионите со „србоманско“ население во Македонија и задушување на востанатото српско население во окупираните делови на Србија. Значителен дел од овие формации се наоѓале под команда на полковник Панов, кој од Фердинанд добил овластувања како „генерален полномошник“ и „карт бланш“ за дејствување.<ref name=":0">Миноски, Михајло. Ѓорче Петров. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2014, с. 205.</ref> Мартулков наведува дека жестоките масовни насилства предизвикале негодување дури и кај дел од бугарското воено раководство. Командантот на бугарските сили на фронтот во планината Бабуна, генерал [[Александар Танев|Танев]], го повикал полковник Панов да даде објаснување, но тој арогантно изјавил дека одговара единствено пред цар Фердинанд. И покрај тоа, генерал [[Александар Танев|Танев]] не побарал одговорност од војводите на одредите, кои биле директни извршители на насилствата врз цивилното население.<ref name=":0" /> Понатаму се посочува дека Панов бил повикан во Софија од страна на Фердинанд, кој му доверил други „специјални“ задачи, по што наскоро ја напуштил Бугарија. Според истото сведоштво, тој успеал да ја реализира мисијата поврзана со активностите на „умирителните команди“ во Македонија.<ref name=":0" /> Мартулков исто така сведочи дека овие единици извршувале исклучително сурови масовни убиства во повеќе региони на Македонија, вклучувајќи ги Велешко, Прилепско и Поречието, каде „посеале страшен ужас“. Тој лично изразува длабока потресеност од настаните, нарекувајќи ги „таа страшна дејствителност“<ref name=":0" /> Во друго свое сведоштво, Мартулков наведува дека Панов бил од ерменско потекло и персиски поданик, опишувајќи го како „меѓународен авантурист и шпион“. Според него, Панов се населил во Бугарија уште пред војната, воспоставил блиски врски со дворските кругови и за кратко време станал близок до цар Фердинанд. Мартулков дополнително истакнува дека Панов поседувал одредени способности што му овозможиле напредување како офицер во бугарската армија, а подоцна и позиција како предавач во воено училиште.<ref>Миноски, Михајло. ''Ѓорче Петров''. Скопје: Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, Филозофски факултет, 2014, с. 212.</ref> == Список на убиени == {| class="wikitable sortable" width="" ! width="10%&quot;" |'''№ по ред''' ! width="25%&quot;" |Име и презиме ! width="25%&quot;" |Возраст ! width="25%&quot;" |Место на живеење |- !<big>1</big> |Свештеник Трајко Поп Мирчевиќ !'''70''' |<small>''Долгаец''</small> |- !2 |Неда Петровиќ !45 |<small>''Долгаец''</small> |- !3 |Гајта Тодевиќ !'''35''' |<small>''Долгаец''</small> |- !4 |Пројка Јовановиќ !23 |<small>''Долгаец''</small> |- !5 |Грозда Петровиќ !18 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>6</big> |Ристана Петар П. Трајковиќ !12 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>7</big> |Никола Петар П. Трајковиќ !1 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>8</big> |Мирче Тоде П. Трајковиќ !'''2''' |<small>''Долгаец''</small> |- !9 |Спирко Божиновиќ !80 |<small>''Долгаец''</small> |- !<big>10</big> |Петкана Спирковиќ !50 |<small>''Долгаец''</small> |} == Наводи == {{наводи}} {{макМасакр}} [[Категорија:Масакри во Македонија|Долгаец]] [[Категорија:Масакри врз Македонци|Д]] [[Категорија:Долгаец]] q8js17qrcb31kwq8hhjwznehu8j7f6n 0 1121015 5534149 5522172 2026-04-04T05:25:38Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534149 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место |name = Плевља |official_name = |native_name = Пљевља |settlement_type = град |image_skyline = Gradpv.jpg |nickname = |imagesize = |image_caption = Поглед на Плевља |flag_size = |image_seal = |image_map = |timezone_DST=[[средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST=+2 |population_as_of=2011 |leader_title=Градоначалник |leader_name = Милое Пуповиќ ([[Социјалистичка народна партија|СНП]]) |leader_party=[[Социјалистичка народна партија|СНП]] - [[Нова српска демократија|НОВА]] - [[Движење за промени|ПЗП]] |area_total_km2=1346 |population_total=19489 |population_footnotes= |population_blank1=30786 |population_blank1_title=Општина |population_density_km2=27 |parts_type =Населени места |parts=153 |Time zone = [[UTC]]+1 |founded = VI-VII век |pushpin_map = Црна Гора |pushpin_label_position = |pushpin_map_caption =Местоположба на Плевља |pushpin_mapsize = |latd = 43.36 |longd = 19.36 |area_code_type=[[Повикувачки број|Повик. бр.]] |area_code =+382&nbsp; 89 |blank1_info_sec1 = PV |blank1_name_sec1=[[Регистарки таблички|Рег. таб.]] |website = http://www.pljevlja.me/ |image_shield = Pljevlja-grb.png |postal_code_type=[[Поштенски број|Пошт. бр.]] |postal_code = 84210 |blank_info_sec1 =ME-14 |blank_name_sec1=[[ISO 3166-2:ME|ISO 3166-2&nbsp;code]] }}'''Плевља''' ([[српски јазик|српски]] / {{langx|cnr|Пљевља}}) — [[град]] во [[Црна Гора]] во [[Санџак|северниот дел]] на [[Црна Гора]], недалеку од границата со [[Србија]] и [[БиХ]]. Градот е и седиште на истоимената [[Општина Плевља]]. Лежи на надморска височина од 770 м. Во средниот век, Плевља била крстосница на важни трговски патишта и културни текови, со важни патишта кои ги поврзуваат литоралниот дел со балканската внатрешност. Во [[2011]] година, општина Плевља имала население од 30.786, а самиот град има население од околу 19.489. Општината се граничи со [[Жабљак]], [[Мојковац]] и [[Биело Поле]] во Црна Гора, како и со [[Србија]] и [[Босна и Херцеговина]]. Со вкупна површина од {{км2|1346}}, тоа е третата најголема општина во Црна Гора. ==Историја== Во [[1875]] година, по неуспешното востание, масовно иселување се случи од Плевља во насока на [[Ужице]], [[Валево]] и сливот на [[река]]та [[Дрина]]. Во [[1878]] година, Плевља и санџакот [[Нови Пазар]] беа окупирани од страна на [[Австроунгарија]]. 5.000 војници, со своите сопруги и деца дојдоа во Плевља. Тоа беше почеток на една нова ера за градот, бидејќи [[Австријци]]те Плевља ја претворија во современ западен град со хотели, книжарници, театар и културни настани. Првиот модерен драгстор е отворен во [[1879]] година, фотостудио во [[1892]] година, болница во [[1880]] година и фабрика за пиво во [[1889]] година (Šećerović). Австријците се повлекоа од градот во [[1908]] година и градот беше вратен под [[Отоманско Царство]]. Во 1880 година Плевља стана центар на Плеваљски Санџак, која постоела до [[1912]] година кога Плевља беше окупирана од Отоманското Царство за време на [[Балканските војни]] во [[1912]]-[[1913]] година. Српските и црногорските војски беа заробени во Плевља во ист ден. Во 1913 година Плевља стана дел од Кралството Црна Гора и по [[Првата светска војна]], во [[1918]] година, стана дел од Кралството на Србите, Хрватите и Словенците, во кој Црна Гора се приклучи. Од [[1929]] до [[1941]] година, Плевља беше дел од Зетска бановина на [[Кралството Југославија]]. На почетокот на [[Втората светска војна]], Плевља, како и остатокот од [[Санџак]], беше окупирана од НДХ Усташки сили. Значајни муслиманите од Плевља, [[Биело Поле]] и [[Приеполе]] му пишаа на [[Анте Павелиќ|Павелиќ]] и ја изразија својата лојалност кон независната држава [[Хрватска]], наводно, во името на сите муслимани од Санџак. Во [[септември]] [[1941]] Усташите го напуштија Санџак кој беше окупиран од италијанските сили во рамките на италијанската окупација на Црна Гора. Битката на Плевља, се одржа на [[1 декември]] [[1941]] помеѓу партизаните и италијанскиот гарнизон, и беше најголемата битка на востанието во Црна Гора. Во [[април]] [[1942]] [[Италијанци]]те основаа баталјон на Санџак, во близина на Чајниче, составена од околу 500 муслимани од селата околу Плевља и Чајниче. Малку подоцна команда на муслиманската војска е основана во Буковица, во близина на Плевља. Од крајот на [[1943]] година Плевља припаѓала на германската окупирана територија на Црна Гора и по војната во [[Југославија]] припадна на [[Социјалистичка Република Црна Гора]]. ==Население== {| class="wikitable" !width="100px"|Националност !width="80px"|Број !width="80px"|Процент |- |[[Срби]]||17,569||57.07% |- |[[Црногорци]]||7,494||24.34% |- |[[Бошњаци]]||2,128||6.91% |- |[[Муслимани]]||1,739||5.65% |- |[[Албанци]]||17||0.06% |- |[[Хрвати]]||16||0.05% |- |останати||115||0.42% |- |'''Total'''||'''30,786'''||'''100%''' |} == Поврзано == * [[Општина Плевља]] * [[Санџак]] == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Pljevlja}} * [http://www.pljevlja.me/ Портал на Плевља] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20131202183338/http://www.pljevlja.me/ |date=2013-12-02 }} {{Црна Гора-гео-никулец}} [[Категорија:Плевља| ]] [[Категорија:Општина Плевља]] [[Категорија:Градови во Црна Гора]] [[Категорија:Населени места основани во 2 век п.н.е.]] [[Категорија:Санџак]] [[Категорија:Српски населби во Црна Гора]] 6ey7s7jofzp79ldli1ewtv4g100a6cv 0 1126689 5534142 5034542 2026-04-04T02:27:33Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:1989_CPA_6101.jpg]] со [[File:Kwame_Nkrumah_on_a_Soviet_stamp_(80th_anniversary_of_his_birth)_1989_CPA_6101.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 5534142 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder |honorific-prefix = |name = Кваме Нкрума |honorific-suffix = |image = Kwame Nkrumah on a Soviet stamp (80th anniversary of his birth) 1989 CPA 6101.jpg |office = [[Список на претседали на Гана|1-от]] [[Претседател на Гана]] |term_start = 1 јули 1960 |term_end = 24 февруари 1966 |predecessor = [[Елизабета II]]<br /><small>како [[монарх на Гана|кралица на Гана]] </small><br />додека тој бил<br /> <small> [[премиер на Гана]]</small> |successor = [[Џозеф Артур Анкра]] |office1 = 3-ти [[раководител на оргазизацијата за африканско единство]] |term_start1 = 21 октомври 1965 |term_end1 = 24 февруари 1966 |predecessor1 = [[Гамал Абдел Насер]] |successor1 = [[Џозеф Артур Анкра]]<br/><small>како раководител на [[Национален ослободителен совет|Националниот ослободителен совет]]</small> |office2 = 1-иот [[премиер на Гана]] |monarch2 = [[Елизабета II]] |governor-general2 = [[Чарлс Арден Кларк]]<br>[[Вилијам Хер, 5-иот ерл од Листовел|Лордот од Листовел]] |term_start2 = 6 март 1957 |term_end2 = 1 јули 1960 |predecessor2 = самиот како премиер на Златниот Брег |successor2 = самиот како Претседател |office3 = 1-иот [[премиер на Гана|премиер на Златниот Брег]] |monarch3 = [[Елизабета II]] |governor-general3 = [[Чарлс Арден Кларк]] |term_start3 = 21 март 1952 |term_end3 = 6 март 1957 |predecessor3 = Воспоставена титула |successor3 = самиот како премиер на Гана |birth_date = {{birth date|1909|9|18|df=y}} |birth_place = [[Нкрофул]], [[Златен Брег (британска колонија)|Златен Брег]]<br>{{small|(денес [[Гана]])}} |death_date = {{death date and age|1972|4|27|1909|9|21|df=y}} |death_place = [[Букурешт]], [[Социјалистичка република Романија|Романија]] |party = [[Обединета конвенција на Златниот Брег]] {{small|(1947–1949)}}<br>[[Партија за народна конвенција]] {{small|(1949–1966)}} |spouse = [[Фатија Нкрума|Фатија Рицк]] |children = Франсис<br>[[Гамал Нкрума|Гамал]]<br>[[Самија Нкрума|Самија]]<br>[[Секо Нкрума|Секо]] |alma_mater = [[Линконов универзитет]] <br>[[Пенсилваниски универзитет]]<br>[[Лондонско школо за економија]]<br>[[Универзитетки колеџ во Лондон]]<br>[[Градско правно училиште]] |religion = крстен [[римски католик]]; од 1957,<ref>George P. Hagan, “Nkrumah's Leadership Style—An Assessment from a Cultural Perspective”, in Arhin (1992), The Life and Work of Kwame Nkrumah.</ref> }} '''Кваме Нкрума''' (анг. ''Kwame Nkrumah'', [[1909]] - [[1972]]) бил државник и политичар, прв премиер и претседател на [[Гана]]. Еден од најзначајните африкански и светски државници во втората половина на XX век, во времето на борбата против колонијализмот и Студената војна. ==Живот и дело== Роден е во [[1909]] година во Нкрофул, село на брегот на Атлантскиот Океан во Гана. Се образувал на универзитетот „Линколн“ во [[САД]], а потоа се запишал и докторски студии на неколку универзитети во [[Велика Британија]]. По враќањето во родната земја која во тоа време била британска колонија под името Златен Брег, одлежал затвор по што ја основал Конвенцијата на народната партија и градејќи силна мрежа и база меѓу работништвото и населението започнал движење за доделување самоуправа, при што во [[1951]] станал премиер. Оттука преку ова движење тој го предводел и процесот за стекнување на независност на колонијата, која успешно бил прогласена токму од него на [[6 март]] [[1957]]. Потпирајќи се на силниот африкански национализам, анти-колонијализам, историски традиции и стремеж за африканско единство и самостојност, за име на новосоздадената држава го избрал ''Гана'' кое било име на африканско кралство - империја од 4 до 13 век. Истовремено, како ново знаме ги избрал боите на знамето на [[Етиопија]] во обратен редослед како симбол на африканското богатство, самобитност и стремеж за слобода. Во текот на своето владеење како прв премиер и претседател на [[Гана]] спроведувал низа радикални економски, културни и социјални политики како отворање училишта, промовирање на пан-африканска култура и единство, силна индустријализација. Бил активен и во процесот на деколонизација при што бил основачки член, а потоа и трет претседател на Организацијата на африканско единство. На глобално ниво го поддржувал комунистичкото движење и врските со земјите од социјалистичкиот [[Источен блок]] при што во [[1963]] ја добил Лениновата награда за мир, а самиот себеси се сметал за „африкански Ленин“ истакнувајќи дека политичката филозофија на неговото владеење е марксизмот-ленинизмот<ref>Ama Biney, “The Legacy of Kwame Nkrumah in Retrospect”; ; Journal of Pan African Studies 2.3, March 2008.</ref>. За време на неговата посета на Северен [[Виетнам]] и [[Кина]] во [[1966]] во Гана е извршен државен удар и преврат на власта од страна на војската, по што тој продолжил да живее во егзил во [[Гвинеја]] на покана на тогашниот гвинејски претседател Ахмед Секу Туре, добивајќи ја функцијата ко-претседател (потпретседател). Починал во [[1972]] година во [[Букурешт]] каде бил на лечење од рак. ==Значење, награди и признанија== За време на својот живот, како и по смртта, поради исклучително значајните постигнувања во светската политика Кваме Нкрума е одликуван со бројни награди и признанија. Неговите посмртни останки се префрлени од гробницата во родното село во голем национален меморијален комплекс во [[Акра]], главниот град на [[Гана]]. Со одлука на претседателот Џон Ата Милс, од [[2009]] денот на раѓањето на Кваме Нкрума (21 септември) се слави како национален празник во [[Гана]]. Во текот на својот живот е одликуван со титулата „почесен доктор“ на универзитетите во [[Москва]], [[Каиро]], [[Краков]], [[Берлин|Источен Берлин]] и др. Во [[2000]] година слушателите на светскиот сервис на ВВС го изгласале за „Африкански човек на милениумот“ опишувајќи го како „Херој на независноста“ и „Меѓународен симбол на слободата како прв црномурест водач на африканска земја кој ги скинал синџирите на колонијалното ропство“. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Политичари]] [[Категорија:Африка]] [[Категорија:Апсолвенти на Пенсилванискиот универзитет]] [[Категорија:Родени во 1909 година]] [[Категорија:Починати во 1972 година]] t0tbgdfu38y12feexkwcaiqbhnb33wm 0 1129447 5534042 5060991 2026-04-03T20:37:39Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534042 wikitext text/x-wiki {{Taxobox | name = Мошусна патка | image = Cairina moschata -Graniteville SC USA.JPG | image_caption = Мажјак | status = LC | status_system = IUCN3.1 | status_ref = <ref name=IUCN>{{IUCN|id=22680061 |title=''Cairina moschata'' |assessors=[[BirdLife International]] |version=2013.2 |year=2012 |accessdate=26 November 2013}}</ref> | regnum = [[Животни]] | phylum = [[Хордови]] | classis = [[Птици]] | ordo = [[Гусковидни]] | familia = [[Патки]] | genus = [[Мошусни патки]] | species = '''Мошусна патка''' | binomial = ''Cairina moschata'' | binomial_authority = ([[Карл Линеј|Linnaeus]], 1758) | subdivision_ranks = [[Подвид]]ови | subdivision = *''C. moschata sylvestris'' <small>(Stephens 1824)</small> *''C. moschata domestica'' <small>Donkin, 1989</small><ref name=Donkin/> | synonyms = ''Anas moschata'' <small>(Linnaeus, 1758)</small> }} [[Податотека:MuscovyDuck.jpg|мини|десно|Шарен патор]] '''Мошусна патка''' ({{науч|Cairina moschata}}) — голема [[патка]] со потекло од [[Мексико]], [[Средна Америка|Средна]] и [[Јужна Америка]]. Помали диви и подивени населенија со време за сместиле и во [[САД]], особено по долното течение на реката [[Рио Гранде]] во [[Тексас]] и јужна [[Флорида]], но и во разни други делови од Северна Америка како јужна Канада. Подивени населенија се среќаваат и во Нов Зеланд, Австралија и делови од Европа. Примероци од ова животно можат да се видат во [[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина во Скопје]].<ref>{{наведена мрежна страница|url=http://www.zooskopje.com.mk/mosusna-patka.html|title=Мошусна патка|publisher=Зоо Скопје|accessdate=15 мај 2015|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304111456/http://www.zooskopje.com.mk/mosusna-patka.html|url-status=dead}}</ref> По градба, ова е крупна патка, чии мажјаци се долги 76&nbsp;см и тешки до 7&nbsp;кг. Женките се значајно помали, и достигнуваат само 3&nbsp;кг, т.е. околу половина од мажјаците. По боја се претежно црно-бели, а кај мажјаците, задните пердуви се светкави и мазни, а кај женките, истите се побледи. Застапеностана белата боја по главата и вратот се разликува од единка до единка. Клунот може да биде жолт, розов, црн или некоја мешавина од овие бои. На крилата може да имаат бели дамки или пруги, кои стануваат повоочливи во лет. Обата пола имаат розови или црвени израстоци околу клунот, при што оние на мажјаците се поголеми и во посилна боја. Иако мошусната патка е [[тропски појас|тропска]] птица, таа лесно се прилагодува на постудена клима, и удобно живее на температури до {{темп|−12}}, а преживува и на постудено.<ref>{{harvnb|Holderread|2001|p=17}}</ref><ref name="nis.gsmfc.org"/> Домашната раса е научно наречена ''Cairina moschata forma domestica'' и се одгледува уште од [[претколумбовска Америка|претколумбовско време]] од [[американски староседелци|американските староседелци]]. Потешки се од дивите патки и имаат послаба летна способност од нив, а перјето им е поразновидно на изглед. ==Опис== [[Податотека:Muscovy Duck SMTC.jpg|мини|десно|Вистинска дива мошусна патка]] [[Податотека:Cairina moschata momelanotus head.jpg|мини|десно|Глава на мошусна патка]] Мошусните патки имаат долги [[канџи]] на стапалата и широка сплесната опашка. Кај домашните патки, мажјакот е долг околу 86&nbsp;см и тежи 4,6-6,8&nbsp;кг, а женките се многу помали, со должина од 64&nbsp;см и тежина од 2,7-3,6&nbsp;кг. Големите домашни мажјаци достигнуваат до 8, а големите домашни женки до 5&nbsp;кг. Вистинската дива мошусна патка, од која потекнува домашната има црникава боја, со големи бели дамки на крилјата. Долги се 66-84&nbsp;см, со распон на крилјата од 137-152&nbsp;см и тежина од 1,1-4,1&nbsp;кг. Дивиот мажјак има кратка пувка на тилот. Клунот е црн, со светлорозови точки. При основата на клунот се забележува црникаво или темноцрвена џумка, а кожата на лицето е со слична боја. Очите се жолтеникаво-кафеави. Стапалата се ципести и црни по боја. Дивата женка има слично перје, но е значително помала, лицето ѝ е пердувесто и нема џумка на клунот. Младите не се толку живописни, а белата боја на горниот дел од крилата отсуствува или е многу малку застапена.<ref name=oiseaux/> Домашните птици може да наликуваат; највеќето се темнокафени или црни мешано со бело, особено на главата.<ref name=Cisneros/> Се среќаваат и други бои како лаванда или целосно бела. Обата пола имаат црно-црвено или сосема црвено лице; паторот има изразен месест израсток на почетокот од клунот и нисна пуфка од пердуво што може да ја поткрева.<ref name="nis.gsmfc.org"/> Пајчињата се претежно жолти, со светлокафеави белези на опашката и крилата. Некои примероци од домашниот подвид имаат темна глава и сини очи, додека пак други светлокафеаво теме и темни белези на тилот. По поведение се мошне подвижни и брзи. Мажјакот има длабок зарипнат глас, додека пак женката има трепетно „куу“. [[Кариотип]]от на мошусната патка е 2n=80, т.е. се состои од три пара [[хромозом|макрохромозоми]], 36 пара [[хромозом|микрохромозоми]] и пар [[одредување на пол|полови хромозоми]]. Двата најголеми макрохромозомни пара се [[центромер|субметацентрични]], додека пак сите други [[хромозом]]и се [[центромер|акроцентрични]] или (кај мајмалите микрохромозоми), веројатно [[центромер|телоцентрирани]]. Субметацентричните хромозоми и Z-хромозомот (женски) имаат прилично малку составен хетерохроматин (Ц-појаси), додека пак W-хромозомите се хетерохроматински во мера од барем две третини.<ref name=Wojcik/> Мажјакот има пенис во облик на сврдел што при ерекција достигнува 20&nbsp;см, и тоа во рок од {{дропка|1|3}} секунда. Женките имаат [[клоака]] која е исто така сврдлеста, но се завива во спротивната насока, со цел да се намали [[силување|присилното парење]].<ref name=Sample2009/> ==Екологија== Овие патки се [[преселба на птиците|непреселни]] и живеат во [[шума|шумовити]] [[мочуриште|мочуришта]], [[езеро|езера]], [[поток|потоци]], околните [[трева|тревни]] површини и земјоделските насади.<ref name=Accordi/> Навечер често седат на дрва. Се хранат со растителен материјал кој го пасат или скубат од плитка вода, како и мали [[риби]], [[водоземец|водоземци]], [[влекач]]и, [[мекотели]], инсекти и [[двојноноги]].<ref name=fws/> По природа се донекаде агресивни: мажјаците често меѓусебно се борат за храна, територија и женки. Женките поретко се во судир. Некои возрасни единки ги колват пајчињата ако им јадат од истата храна. ===Размножување=== [[Податотека:Cairina moschata MWNH 1056.JPG|мини|Јајце од мошусна патка]] Мошусната, како и [[дива патка|дивата патка]], не живее во стабилни двојки. Се парат на копно или во вода, до трипати годишно. Женката снесува 8–16 бели јајца, обично во шулина на дрво, и ги [[квачење|квачи]] 35 дена. Гнездото го напушта еднаш дневно во траење 20 минути до 1,5 час, и тогаш врши нужда, јаде, пие вода и (понекогаш) се капе. При изведувањето, на пајчињата им требаат 24 часа за да ја скршат лушпата. Во природни околности, остануваат блиску до мајката 10–12 недели бидејќи телата не можат да ја произведат потребата топлина, особено во умерените краишта. Мажјакот исто така е со пајчињата неколку недели од изведувањето. Шета заедно со нив во потрага по храна со цел да ги заштити. Во овој неколкунеделен период, пајчињата се хранат со житарки, пченка, трева, инсекти и речиси сè што се движи. Додека се мали, мајката ги подучува како да се хранат. == Галерија == <gallery> Податотека:Bariken kid.JPG|Неодамна изведено пајче Податотека:Lucky George Muscovy duckling.JPG|Young duckling Податотека:Fledgling Muscovy Duck.jpg|Едногодишно пајче Податотека:Cairina moschata reproduction.jpg|Парење Податотека:Cairina moschata 001.jpg|Бела мошусна патка </gallery> == Поврзано == *[[Домашна патка]] *[[Патки]] == Наводи == {{наводи|35em|refs= <ref name=Donkin>{{наведена книга |last=Donkin |first=R.A. |year=1989 |title=Muscovy duck, ''Cairina moschata domestica'': Origins, Dispersal, and Associated Aspects of the Geography of Domestication |publisher=A.A. Balkema Publishers |location=B.R. Rotterdam |isbn=9789061915447}}</ref> <ref name="nis.gsmfc.org">{{Наведено списание |url=http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=210 |title=Non-Native Aquatic Species in the Gulf of Mexico and South Atlantic Regions |publisher=[http://www.gsmfc.org Gulf States Marine Fisheries Commission] |accessdate=6 February 2012 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080412105702/http://nis.gsmfc.org/nis_factsheet.php?toc_id=210 |archivedate=12 April 2008 |url-status=dead}}</ref> <ref name=oiseaux>{{Наведено списание |url=http://www.oiseaux-birds.com/card-muscovy-duck.html |title=Muscovy Duck ''Cairina moschata'' |website=[http://oiseaux-birds.com/home-page.html oiseaux-birds.com] }}</ref> <ref name=Cisneros>{{наведено списание |last=Cisneros-Heredia |first=Diego F. |year=2006 |title=Information on the distribution of some species of birds of Ecuador |journal=Boletín de la Sociedad Antioqueña de Ornitología |volume=16 |issue=1 |pages=7–16 |language=es, en |url=http://www.sao.org.co/publicaciones/boletinsao/02CisnerosEcuador.pdf |access-date=2015-05-15 |archive-date=2007-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070927094336/http://www.sao.org.co/publicaciones/boletinsao/02CisnerosEcuador.pdf |url-status=dead }}</ref> <ref name=Wojcik>{{наведено списание |last1=Wójcik |first1=Ewa |last2=Smalec |first2=Elżbieta |year=2008 |title=Description of the Muscovy Duck (''Cairina moschata'') Karyotype |journal=Folia Biologica (Kraków) |volume=56 |issue=3–4 |pages=243–248 |doi=10.3409/fb.56_3-4.243-248 |url=http://docserver.ingentaconnect.com/deliver/connect/isez/00155497/v56n3/s19.pdf?expires=1415407522&id=79809701&titleid=11904&accname=Guest+User&checksum=4F614C4E4292825760663BAA146EF12F |format=PDF}}</ref> <ref name=Sample2009>{{наведени вести |url=http://www.guardian.co.uk/science/2009/dec/23/video-genital-warfare-ducks |title=Video reveals twists and turns of genital warfare in ducks |last=Sample |first=Ian |date=23 December 2009 |newspaper=The Guardian |accessdate=23 December 2009}}</ref> <ref name=Accordi>{{наведено списание |last1=Accordi |first1=Iury Almeida |last2=Barcellos |first2=André |year=2006 |title=Bird composition and conservation in eight wetlands of the hydrographic basin of Guaíba lake, State of Rio Grande do Sul, Brazil |journal=Revista Brasileira de Ornitologia |volume=14 |issue=2 |pages=101–115 |language=pt, en |url=http://www4.museu-goeldi.br/revistabrornito/revista/index.php/BJO/article/view/2402/pdf_354 |format=PDF |access-date=2015-05-15 |archive-date=2016-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160426042958/http://www4.museu-goeldi.br/revistabrornito/revista/index.php/BJO/article/view/2402/pdf_354 |url-status=dead }}</ref> <ref name=fws>{{наведено списание |title=Migratory Bird Permits; Control of Muscovy Ducks, Revisions to the Waterfowl Permit Exceptions and Waterfowl Sale and Disposal Permits Regulations |author=US Fish and Wildlife Service |url=http://www.fws.gov/policy/library/2009/E9-7650.pdf |page=9316 |journal=Federal Register |volume=75 |issue=39 |date=1 March 2010}}</ref> }} ==Библиографија== {{refbegin|30em}} * {{Наведено списание |title = Composição da avifauna em oito áreas úmidas da Bacia Hidrográfica do Lago Guaíba, Rio Grande do Sul |trans-title = Composition of the avifauna in eight wetlands of the Basin Lake Guaiba, Rio Grande do Sul |first1 = Iury Almeida |last1 = Accordi |first2 = André |last2 = Barcellos |journal = Revista Brasileira de Ornitologia - Brazilian Journal of Ornithology |date = 2006 |volume = 14 |issue = 2 |pages = 101–115 |language = pt |url = http://www4.museu-goeldi.br/revistabrornito/revista/index.php/BJO/article/view/2402 |ref = |access-date = 2014-11-08 |archive-url = https://web.archive.org/web/20141108062234/http://www4.museu-goeldi.br/revistabrornito/revista/index.php/BJO/article/view/2402 |archive-date = 2014-11-08 |url-status = dead }} * {{Наведена книга |last=Aldrovandi |first=Ulisse (Ulyssis Aldrovandus) |year=1637 |url=http://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/toc/?IDDOC=273391 |title=Ornithologia |edition=2 |volume=vol. 3 (''Tomus tertius ac postremus'') |language=la |publisher=Nicolò Tebaldini |location=Bologna ("Bononia") |access-date=2009-01-06 |archive-url=https://archive.today/20121211064344/http://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/toc/?IDDOC=273391 |archive-date=2012-12-11 |url-status=dead }} * {{Наведено списание |last1 = Cisneros-Heredia |first1 = Diego F. |date = 2006 |title = Información sobre la distribución de algunas especies de aves de Ecuador |trans-title = Information on the distribution of some species of birds of Ecuador |journal = Boletín de la Sociedad Antioqueña de Ornitología (SAO) |volume = 16 |issue = 1 |pages = 7–16 |language = es |url = http://www.sao.org.co/publicaciones/boletinsao/02CisnerosEcuador.pdf |archiveurl = https://web.archive.org/web/20070927094336/http://www.sao.org.co/publicaciones/boletinsao/02CisnerosEcuador.pdf |archivedate = {{date| 27 sep 2007}} |url-status = live |ref = }} * {{Наведена книга | title = The Muscovy Duck: Cairina Moschata Domestica: Origins, Dispersal and Associated Aspects of Geography of Domestication | date = 1988 | first1 = R. A. | last1 = Donkin | publisher = Routledge | isbn = 978-9061915447 | ref = }} * {{Наведена книга |last=Gessner |first=Conrad |year=1555 |url=http://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/toc/?IDDOC=279472 |title=Historiae animalium |volume=vol. 3 |language=la |publisher=Christoph Froschauer |location=Zürich ("Tigurium") |access-date=2009-01-06 |archive-url=https://archive.today/20121205030701/http://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/toc/?IDDOC=279472 |archive-date=2012-12-05 |url-status=dead }} * {{Наведена книга |last=Holderread |first=David |year=2001 |title=Storey's Guide to Raising Ducks |publisher=Storey Publishing |location=North Adams, MA |isbn=978-1-58017-258-5 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/storeysguidetora00dave }} * {{Наведено списание |first1 = Steve A. |last1 = Johnson |first2 = Michelle |last2 = Hawk |date = 2009 |url = http://edis.ifas.ufl.edu/uw299 |title = Florida's Introduced Birds: Muscovy Duck (''Cairina moschata'') |publisher = University of Florida |ref = |access-date = 2020-05-06 |archive-date = 2012-02-07 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120207093948/http://edis.ifas.ufl.edu/uw299 |url-status = dead }} * {{Наведено списание | last1 = Johnson | first1 = Kevin P. | last2 = Sorenson | first2 = Michael D. | date = 1999 | title = Phylogeny and Biogeography of Dabbling Ducks (Genus: Anas): A Comparison of Molecular and Morphological Evidence | journal = Auk (journal) | volume = 116 | issue = 3 | pages = 792–805 | doi = 10.2307/4089339 | ref = | jstor = 4089339 }} * {{Наведено списание |first1 = Aurora |last1 = Londoño |first2 = Paulo C. |last2 = Pulgarin-R |first3 = Silvia |last3 = Blair |date = 2007 |title = Blood Parasites in Birds From the Lowlands of Northern Colombia |journal = Caribbean Journal of Science |volume = 43 |issue = 1 |pages = 87–93 |doi = 10.18475/cjos.v43i1.a8 |url = https://www.researchgate.net/publication/228511165 |ref = }} * {{Наведена книга |last=Willughby |first=Francis |year=1676 |url=http://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/toc/?IDDOC=234289 |archive-url=https://archive.today/20121209125653/http://gdz.sub.uni-goettingen.de/no_cache/dms/load/toc/?IDDOC=234289 |url-status=dead |archive-date=2012-12-09 |title=Ornithologiae libri tres |language=la |publisher=John Martyn |location=London |12=ref }} * {{Наведено списание |last1 = Wójcik |first1 = Ewa |last2 = Smalec |first2 = Elżbieta |date = 2008 |title = Description of the Muscovy Duck (''Cairina moschata'') Karyotype |journal = Folia Biologica |volume = 56 |issue = 3–4 |pages = 243–248 |doi = 10.3409/fb.56_3-4.243-248 |ref = |url = https://semanticscholar.org/paper/d430d2e9575750e146ce76617a7be07e34048d3c }} {{refend}} == Надворешни врски == {{рв|Cairina moschata}} {{викивидови|Cairina moschata|Мошусна патка}} * {{EOL|1048537}} * {{BirdLife|22680061|Мошусна патка}} * {{Avibase|8DE140468464FA45|Мошусна патка}} * {{InternetBirdCollection|muscovy-duck-cairina-moschata|Мошусна патка}} * {{VIREO|Muscovy+duck|Мошусна патка}} * {{МСЗП карта|22680061|мошусната патка}} * {{Xeno-canto species|Cairina|moschata|мошусната патка}} [[Категорија:Патки]] [[Категорија:Домашни животни]] [[Категорија:Птици на Средна Америка]] [[Категорија:Птици на Мексико]] [[Категорија:Птици на Јужна Америка]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] fmh8spi1krpagavqaw3npo88wkqyabv 14 1149104 5534088 3543668 2026-04-03T21:51:55Z Dandarmkd 31127 5534088 wikitext text/x-wiki {{премести|Категорија:Луѓе од Никшиќ}} {{рв|People of Nikšić}} [[Категорија:Никшиќ]] [[Категорија:Луѓе по град во Црна Гора|Никшиќ]] 5zl809aw8w4klc2yzb2fdl516j0uebz 14 1149158 5534089 3543665 2026-04-03T21:52:43Z Dandarmkd 31127 5534089 wikitext text/x-wiki {{премести|Категорија:Луѓе од Бар}} [[Категорија:Бар]] [[Категорија:Луѓе по град во Црна Гора|Бар]] h0mte7i49ld743lsj3q291gjux9q7ke 0 1151748 5533914 5472584 2026-04-03T16:06:29Z Gurther 105215 5533914 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name = Ѓумурџина |name_local = Κομοτηνή |image_map = 2011 Dimos Komotinis.svg |periph = [[Источна Македонија и Тракија]] |periphunit = [[Родопи (округ)|Родопи]] |pop_municipality = 66919|area_municipality = 644,93 |pop_municunit = 60648 |area_municunit = 385,4 |pop_community = 54272 |population_as_of = 2011 |elevation = 45 |lat_deg = 41 |lat_min = 6 |lon_deg = 25 |lon_min = 25 |postal_code = 691 00 |area_code = 25310 |licence = ΚΟ |mayor = |website = [http://www.komotini.gr www.komotini.gr] |image_skyline = Komotini Montage L.png |caption_skyline = Поглед на стариот град и џамијата |city_flag = |city_seal = |districts = |party = |since = |elevation_min = |elevation_max = 19 }} '''Ѓумурџина''' ({{langx|el| Κομοτηνή}}, ''Комотини'', {{langx|tr| Gümülcine}}, ''Ѓумулџине'') — главен град на округот [[Родопи (округ)|Родопи]] во источниот дел на [[Источна Македонија и Тракија]]. Градот Ѓумурџина е административен центар, но најголем и најважен град е [[Кавала]].<ref name="visitgreece.gr">http://www.visitgreece.gr/el/main_cities/komotini</ref> ==Природни услови== Ѓумурџина се наоѓа во средишниот дел на [[грчка Тракија]], на местото каде рамницата преоѓа во брдско подрачје на север. Градот се наоѓа на надморска висина од 32 до 38 м. Северно од градот се простира приморскиот дел на планинската верига Родопи. Јужно од градот се простира рамница до не така оддалеченото [[Егејско Море]] (околу 20 км). Климата во градот е изменето [[средоземна клима|средоземна]], со топли лета и ладни зими. Близу Ѓумурџина е Порто Лаго (34 км кон југозапад). Порто Лаго се наоѓа на тесен појас земја меѓу заливот Вистони и лагуната Вистони. Ова подрачје е познато по разноликоста на [[птици]]те и [[риби]]те. ==Историја== [[Податотека:20120718 Byzantine fortress frourio Komotini Thrace Greece.jpg|мини|лево|200px|Византиската тврдина во Ѓумурџина]] [[Податотека:Clock Tower of Komotini Thrace Greece.jpg|мини|лево|200px|Поглед на саат-кулата]] Во околината на градот Ѓумурџина откриени се остатоци од [[праисторија|праисториски]] луѓе, веројатно предци на [[Тракијци]]те. Во римско време ова подрачје значително напредувало, пред сè благодарение на добрата местоположба на [[Вија Игнација]]. На крајот на овој период доаѓа до пробој на [[варвари]]те на ова подрачје, па младата византиска држава од градот прави тврдина, која и денес е сочувана над современиот град. Во текот на XX се случиле големи промени во подрачјето. Со Првата балканска војна од 1912 година дотогашното турско подрачје станува дел од Бугарија, но после Првата светска војна и даден на Грција. После тоа, заради Грчко-турската војна од 1922-1923 година, дошло до иселување на Турците и останатите муслимани и доселување на Грци од Мала Азија. За време на Втората светска војна дошло до осовременување на градот што довело до негов раст. ==Знаменитости== Ѓумурџина е позната по добро сочуваната балканска архитектура во рамките на старото градско јадро. Покрај другите знаменитости има и неколку интересни музеи ([[археологија|археолошки]], на народната уметност и [[Византиско Царство|византиски]] музеј на црковната уметност). ==Население== Според пописот од 2011 година, градот брои 66&nbsp;919 жители. Населението е поделено на [[Грци]] (скоро половината) и [[Муслимани|муслиманско]] малцинство во [[Грција]] (скоро половина), кое опстанало во [[Тракија]]. Остатокот го чинат [[Роми]] и [[Ерменци]]. Поголемиот дел од месните муслимани се сметаат за [[Турци]]. Многубројно е грчкото население со потекло од [[Мала Азија]], а во поново време и од просторот на бившиот [[Советски Сојуз]]. ==Наводи== {{наводи}} {{Источна Македонија и Тракија}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Ѓумурџина| ]] [[Категорија:Градови во Тракија]] [[Категорија:Градови во Грција]] [[Категорија:Ѓумурџина (општина)]] qgnd0ua9wedj2nqnps6tbx1r9nt9vcn 0 1171324 5533935 5532375 2026-04-03T16:51:02Z Carshalton 30527 5533935 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Родриго Бентанкур | image = [[Податотека:20171114 AUT URU 4518 - Rodrigo Bentancur (cropped) 2.jpg|200px]] | fullname = Родриго Бентанкур Колман | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1997|6|5}} | cityofbirth = {{роден во|Нуева Елвесија|}} | countryofbirth = [[Уругвај]] | nationality = {{flagsport|URU}} [[Уругвај]] | height = {{height|m=1.85}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = {{Fb team Tottenham}} | clubnumber = 30 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Boca Juniors}} | years1 = 2015-2017 | caps1 = 51 | goals1 = 1 | clubs1 = {{Fb team Boca Juniors}} | years2 = 2017-2022 | caps2 = 133 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Juventus}} | years3 = 2022- | caps3 = 81 | goals3 = 8 | clubs3 = {{Fb team Tottenham}} | nationalyears1 = 2017 | nationalcaps1 = 14 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{flagsport|URU}} [[Фудбалска репрезентација на Уругвај под 20 години|Уругвај 20]] | nationalyears2 = 2017- | nationalcaps2 = 67 | nationalgoals2 = 3 | nationalteam2 = {{flagsport|URU}} [[Фудбалска репрезентација на Уругвај|Уругвај]] }} '''Родриго Бентанкур''' (роден на 25 јуни 1997, во [[Нуева Елвесија]]) — [[уругвај]]ски [[фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Tottenham}} и на [[Фудбалска репрезентација на Уругвај|уругвајската репрезентација]]. ==Биографија== Роден и израснат во [[Нуева Елвесија]], [[Колонија (департман)|департманот Колонија]], Бентанкур ја изгубил својата мајка кога имал само 4 години. Изборот на дресот со број 30 е почит за неа, сеќавајќи се на нејзиниот роденден. Тој бил фудбалски навивач уште од детството, а го израснал неговиот татко и неговата нова партнерка. Во семејството го добил прекарот ''Лоло'',<ref>{{Cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/serie-a/2018/10/09/rodrigo-bentancur-juventus-origini-uruguay-madre.html|title=Alle origini di Bentancur, certezza della Juventus|access-date=2 декември 2018}}</ref> додека италијанските весници го идентификувале како ''Принчипе'' (превод на мак. Принц),<ref>{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/02-12-2018/juventus-bentancur-principe-centrocampo-mezzala-play-juve-fiorentina-310916063643.shtml|title=Juventus, Bentancur è il principe del centrocampo|access-date=2 декември 2018}}</ref> веројатно сметајќи го за наследник на [[Клаудио Маркизио]], познат по прекарот ''Ил Принчипино'' (превод на мак. Малиот Принц), во средниот ред на {{Fb team (N) Juventus}}. ==Технички карактеристики== Како [[Среден ред (фудбал)#Централен играч од средниот ред|внатрешен играч од средниот ред]], Бентанкур може да се прилагоди и да ги игра сите улоги во средниот ред, од позицијата со [[Среден ред (фудбал)#Дефанзивен играч од среден ред|дефанзивни задачи]] до [[Среден ред (фудбал)#Офанзивен играч од среден ред|офанзивен играч од средниот ред]], како и [[Среден ред (фудбал)#Мецала|мецала]], позицијата на која најдобро се снаоѓа.<ref name="cds" /><ref name= talento >{{cite web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/2016/08/11-14273763/calciomercato_ecco_chi_e_bentancur_il_talento_che_piace_a_milan_e_juventus/|title=Calciomercato, ecco chi è Bentancur: il talento che piace a Milan e Juventus|author=Marco Gentile|date=11 август 2016|access-date=12 мај 2017}}</ref><ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/27-11-2019/bentancur-cocco-sarri-cosi-si-preso-juve-ma-quei-gialli-3501426617862.shtml|title=Bentancur, il “cocco” di Sarri: così si è preso la Juve. Ma quei gialli...|access-date=28 ноември 2019}}</ref> Многу технички играч,<ref name= talento /> [[Амбидекстрија|амбидекстер]],<ref name= cds /><ref name="talento" /> и многу силен физички играч од средниот ред,<ref name= cds /><ref name="talento" /><ref name=":0" /> добар во вметнувања и со ефективен дриблинг.<ref name= cds /> Може да се користи и во одбранбената фаза, способен е да притиска и да ги сече додавањата на противниците, но често неговата импулсивност го наведува да прави прекршоци и добива голем број на картони.<ref name=":0" /> ==Клупска кариера== ===Бока Хуниорс=== [[Податотека:Rodrigo Bentancur.jpg|thumb|left|190px|Бентанкур во Бока Хуниорс]] Како дете почнал да игра во клубот Артесано во Нуева Елвесија, но на 9 години татко му го одвел него и неговиот брат на проби во [[ФК Пењарол|Пењарол]], за потоа тој да се приклучи на младинската академија на овој уругвајскиот клуб.<ref name="cds">{{cite web|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/juve/2017/04/21-24660790/juventus_bentancur_ha_firmato_fino_al_2022/|title=Juventus, Bentancur ha firmato fino al 2022: «Mi manda Tevez, darò il massimo» è considerato uno dei migliori centrocampisti del panorama mondiale|date=21 април 2017|access-date=12 мај 2017}}</ref><ref name="Penarol">{{cite web |url=http://www.goal.com/it/news/3785/generazione-di-fenomeni/2016/09/30/24341842/profilo-rodrigo-bentancur-il-genio-del-boca-che-ha-stregato |title=Profilo - Rodrigo Bentancur, il genio del Boca che ha stregato la Juventus |access-date=11 декември 2017}}</ref> Таму ќе остане три години, пред да се пресели во Аргентина во [[ФК Бока Хуниорс|Бока Хуниорс]]. Своето деби како професионалец го направил на 9 април 2015 година, во натпреварот од [[Копа Либертадорес]] против [[ФК Монтевидео Вондерерс|Монтевидео Вондерерс]] влегувајќи во игра во 69-тата минута во победата со 3-0, по што уследило и неговото деби во [[Примера Дивисион (Аргентина)|првенството]] на 12 април 2017 во натпреварот против [[ФК Нуева Чикаго|Нуева Чикаго]] кој завршил 0-0, влегувајќи на местото на [[Пабло Перес]] во 77-мата минута.<ref name="soccerway2">{{Наведена мрежна страница|url=http://int.soccerway.com/matches/2015/04/12/argentina/primera-division/boca-juniors/ca-nueva-chicago/1978271/|title=Boca Juniors vs. Nueva Chicago - 12 April 2015 - Soccerway|publisher=soccerway.com|accessdate=2015-06-28}}</ref> Во текот на летото на 2015 година, Бентанкур бил вклучен во договорот со кој бил извршен трансферот на [[Карлос Тевес]] од [[ФК Јувентус|Јувентус]] во Бока Хуниорс; како дел од овој договор, екипата на Јувентус се здобила со право да одлучува за купување на Бентанкур, што можело да се оствари до 20 април 2017 година за износ од 9,4 милиони евра.<ref>{{наведени вести|url=http://www.corrieredellosport.it/news/calcio/calcio-mercato/2015/07/13-2397979/juventus_le_mani_sul_vivaio_del_boca_grazie_a_tevez/|title=Juventus, le mani sul vivaio del Boca grazie a Tevez|publisher=[[Corriere dello Sport - Stadio]]|date=13 јули 2015|accessdate=13 август 2016}}</ref> На крајот на 2015 година, тој бил избран од аргентинскиот весник ''[[Clarín]]'' за играч откровение на годината.<ref name="talento" /> ===Јувентус=== Откако спортскиот директор на Јувентус, [[Џузепе Марота]], потврдил дека Јувентус ќе го искористи своето право за купување на Бентанкур,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.goal.com/en-ie/news/3923/italy/2016/12/19/30652472/were-working-on-signing-witsel-juventus-ceo-reveals-talks|title=Signing with Bentnacur|date=19 December 2016|access-date=19 December 2016|publisher=GOAL}}</ref> на 3 април 2017 тој стигнал во Торино и ги завршил медицинските тестови истиот ден, по што потпишал петгодишен договор со Јувентус во трајност од 1 јули 2017, до 30 јуни 2022. Своето деби за Јувентус го направил на 26 август 2017, влегувајќи како замена во победата со 4-2 на гости против [[ФК Џенова|Џенова]] во [[Серија А]]. Под водството на тренерот [[Масимилијано Алегри]], својата прва сезона во Јувентус ја завршил со 27 настапи во сите натпреварувања, освојувајќи ги своето прво [[скудето]] и првиот [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]] во кариерата. [[Податотека:Bentancur-juventus-2019 (cropped).jpg|200px|thumb|right|Бентанкур со {{Fb team (N) Juventus}} во 2019.]] На 6 октомври 2018, Бентанкур го постигнал својот прв гол во дресот на Јувентус во победата со 2-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Udinese}} во [[Серија А 2018-2019|Серија А]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.calciomercato.it/news/318824/udinese_juventus_gioia_bentancur_primo_gol_in_bianconero|title=UDINESE-JUVENTUS, GIOIA BENTANCUR: PRIMO GOL IN BIANCONERO|website=www.calciomercato.it|date=6 октомври 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.football-italia.net/128987/bentancur-enjoys-debut-juve-goal |title=Bentancur enjoys debut Juve goal |publisher=Football Italia |date=6 October 2018 |accessdate=6 October 2018 }}</ref> Својот втор гол го постигнал на 1&nbsp;декември, во победата со 3-0 над {{Fb team (N) Fiorentina}} во [[Фиренца]], исто така во Серија А. Во јануари 2019, го освоил својот прв [[Суперкуп на Италија 2018|Суперкуп на Италија]] играјќи 86 минути во победата со 1-0 над {{Fb team (N) Milan}}, а на крајот од сезоната го освоил своето второ скудето со „''бјанконерите''“. На 22 јуни 2019, Бентанкур го продолжил договорот со Јувентус до 2024 година.<ref>{{наведени вести|url=http://sportskoradio903.com.mk/bentakur-go-prodolzhi-dogovorot-so-juventus/|title= Бентакур го продолжи договорот со Јувентус|publisher=Спортско радио 90.3 фм|date=22 јуни 2019|accessdate=1 јули 2019}}</ref> На 26 јули 2020, сега со нов тренер [[Маурицио Сари]], Бентанкур го освоил своето трето скудето во кариерата со Јувентус. [[ФК Јувентус сезона 2019-2020|Сезоната 2019-2020]] ја завршил со 43 настапи и еден гол, кој го постигнал во четвртфиналето на [[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|Купот на Италија]] против [[ФК Рома|Рома]] во победата со 3-1.<ref>{{Cite web|url=https://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/juventus/2020/01/23-65898656/pagelle_juve_ronaldo_show_buffon_e_bentancur_da_urlo/|title=Pagelle Juve, Ronaldo show. Buffon e Bentancur da urlo|date=23 јануари 2020|access-date=23 јануари 2020}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Бентанкур му помогнал на својот клуб да освои два нови трофеи: [[Суперкуп на Италија 2020|Суперкупот на Италија 2020]] и [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|Купот на Италија]]. Вкупно за Јувентус одиграл 181 натпревар и постигнал 3 гола, освојувајќи седум трофеи за четири и пол години во кои го носел дресот на ''Старата дама''. ===Тотенхем=== На 31 јануари 2022, Бентанкур потпишал три и пол годишен договор со {{Fb team (N) Tottenham}}, во трансфер вреден 19 милиони евра (потенцијално може да се искачи до 25 милиони евра во зависност од одредени бонуси).<ref>{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2022/january/bentancur-completes-move/|title=Bentancur completes move|website=www.tottenhamhotspur.com|date=31 January 2022}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/en/news/articles/suerte-rodri|title=Suerte, Rodri!|website=www.juventus.com/en|date=31 January 2022}}</ref> Своето деби за ''Спарс'' го направил на 5 февруари 2022, влегувајќи како замена во второто полувреме на местото на [[Хари Винкс]] во победата со 3-1 на домашен терен над [[ФК Брајтон и Хоув Албион|Брајтон]] во четвртата рунда на [[ФА Куп 2021-2022|ФА купот]].<ref>{{cite news|url=https://tothelaneandback.com/2022/02/06/spurs-tottenham-hotspur-manager-antonio-conte-dejan-kulusevski-rodrigo-bentancur-debut-fa-cup-brighton/|title=Conte gives verdict on Tottenham’s new January signings making debut in FA Cup win|publisher=tothelaneandback.com|author=Krishnan Sreekumar|date=6 февруари 2022|access-date=6 февруари 2022}}</ref> Четири дена подоцна, повторно влегувајќи од клупата дебитирал во [[Премиер лига на Англија 2021-2022|Премиер лигата]], заменувајќи го [[Пјер-Емил Хојбјерг]] во поразот на домашен терен од [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]] со 2-3.<ref>{{cite tweet |author=Tottenham Hotspur |author-link=Tottenham Hotspur |user=SpursOfficial |number=1491517443520532481 |date=9 February 2022 |title=A Premier League debut for Rodrigo Bentancur. 👏 ➡️ Bentancur ⬅️ Højbjerg ⚪️ 1-1 🟡 (58') https://t.co/T1wLO8Z38u |language=en |access-date=2 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220209210101/https://twitter.com/SpursOfficial/status/1491517443520532481 |archive-date=9 February 2022 |url-status=live}}</ref> [[File:Lorencio.jpg|thumb|left|Бентанкур играјќи за [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] во 2022 година.]] На 18 септември 2022 година, Бентанкур го постигнал својот прв гол за Тотенхем во победата со 6-2 на домашен терен над [[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]] во [[Премиер лига на Англија 2022-2023|Премиер лигата]].<ref>{{Cite web |title=Tottenham 6-2 Leicester: Heung-min Son ends drought with second half hat-trick |url=https://www.skysports.com/football/news/11661/12698875/tottenham-6-2-leicester-heung-min-son-ends-drought-with-second-half-hat-trick |access-date=29 October 2022 |website=Sky Sports |language=en}}</ref> На 26 октомври, тој го спасил Тотенхем од пораз во ремито 1-1 против [[ФК Спортинг Лисабон|Спортинг Лисабон]] со погодок во 80-тата минута, што бил негов прв во кариерата во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]]. Тој ја продолжил својата голгетерска форма три дена подоцна во првенствотото против [[АФК Борнмут|Борнмут]], кога влегувајќи од клупата успеал да го постигне победничкиот гол во судиското надополнување, завршувајќи го камбекот на Спарс од негатива 0-2 до победа 3-2.<ref>{{Cite news |title=Bentancur scores late winner as Spurs fight back |language=en-GB |work=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/63354914 |access-date=29 October 2022}}</ref> Две недели подоцна, тој постигнал два гола на еден натпревар, во првенствената победа со 4-3 над [[ФК Лидс Јунајтед|Лидс Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2022/november/story-of-the-match-spurs-4-3-leeds-united/|title=Spurs 4-3 Leeds United|website=Tottenham Hotspur|date=12 November 2022}}</ref> На 11 февруари 2023 година, Бентанкур доживеал [[повреда на предните вкрстени лигаменти]] за време на натпреварот против [[ФК Лестер Сити|Лестер Сити]], која го оддалечила од терените до крајот на сезоната.<ref>{{cite news |url=https://www.theguardian.com/football/2023/feb/12/rodrigo-bentancur-tottenham-out-for-rest-of-season-injury |title=Rodrigo Bentancur out for rest of season in major blow to Tottenham |first=Fabrizio|last= Romano|date= 12 February 2023|work=The Guardian }}</ref> Бентанкур го направил своето враќање на терените на 27 октомври 2023, влегувајќи како замена од клупата за резерви во гостинската победа над {{Fb team (N) Crystal Palace}} (1-2). На 5 јануари 2024 година, во победата со 1-0 над [[ФК Барнли|Барнли]] во [[ФА Куп 2023-2024|ФА Купот]], Бентанкур ја носел [[Капитен|капитенската лента]] на ''Спарс'' во отсуство на стандарните капитени [[Сон Хеунг-мин]], [[Џејмс Мадисон]] и [[Кристијан Ромеро]].<ref name="TottenhamCaptain">{{cite web|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2024/january/ange-on-bentancur-captaincy-decision/|title=Ange on Bentancur captaincy decision|publisher=[[ФК Тотенхем Хотспар]]|language=en|date=5 јануари 2024|access-date=15 јануари 2024}}</ref> Менаџерот [[Анге Постекоглу]] во врска со тоа изјавил дека „капитенската лента ќе биде некој вид на награда за него, за тешките 8 месеци што ги минал во периодот додека бил поврден“.<ref name="TottenhamCaptain"/> Својот прв гол по враќањето од повредата го постигнал девет дена подоцна, во ремито 2-2 во првенството против {{Fb team (N) Manchester United}} на [[Олд Трафорд]].<ref>{{Cite news |title=Tottenham fight back to earn draw at Man Utd |url=https://www.bbc.com/sport/football/67904868 |access-date=2024-01-15 |work=BBC Sport |language=en-GB}}</ref> На 18 ноември 2024 година, тој бил казнет со суспензија од седум натпревари и парична казна од 100.000 фунти за расистичка шега на сметка на соиграчот Сон Хеунг-мин за време на интервју за уругвајска телевизија во јуни 2024 година.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.corriere.it/sport/calcio/24_novembre_18/bentancur-squalifica-razzismo-son-multa-4d90ef2f-f457-4de0-a3bd-d34c76e1fxlk.shtml|title=Bentancur, frase razzista su Son: squalifica per 7 giornate e multa da 100.000 sterline|website=Corriere della Sera|date=2024-11-18|language=it-IT|access-date=2024-11-18}}</ref> По изјавата двајцата фудбалери јавно објавиле дека ги расчистиле сметките меѓу нив.<ref name=":1" /> На 8 јануари 2025, за време на првиот полуфинален натпревар од Лига купот против {{Fb team (N) Liverpool}} добиен со 1-0, Бентанкур колабирал на теренот по еден обид да ја удри топката со глава по што бил изнесен од теренот со помош на лекарските екипи и заменет од [[Бренан Џонсон]] по само 15 минути игра.<ref name="LiverpoolInjury">{{cite web|url=https://news.sky.com/story/rodrigo-bentancur-tottenham-midfielder-says-all-good-after-worrying-injury-during-liverpool-match-13285843|title=Rodrigo Bentancur: Tottenham midfielder says 'all good' after worrying injury during Liverpool match|publisher=sky news|date=9 јануари 2025|access-date=17 февруари 2025}}</ref> Сепак, следното утро тој самиот се огласил по социјалните мрежи и објавил дека се е во ред со него и дека се чувствува добро.<ref name="LiverpoolInjury"/><ref>{{cite web|url=https://www.sportingnews.com/uk/football/tottenham-hotspur/news/rodrigo-bentancur-breaks-silence-collapse-spurs-vs-liverpool/5d15863b735b259d73e17508|title=Rodrigo Bentancur breaks silence after scary collapse in Spurs vs. Liverpool|publisher=sportingnews.com|language=en|date=9 јануари 2025|access-date=17 февруари 2025}}</ref> На 21 мај 2025 година, тој започнал како стартер во победата од 1-0 против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]<ref>{{Cite web|language=it|url=https://www.transfermarkt.it/tottenham-hotspur_manchester-united/index/spielbericht/4547807|title=Tottenham Hotspur - Manchester United, 21/05/2025 - UEFA Europa League - Cronaca della partita|website=www.transfermarkt.it|access-date=2026-03-31}}</ref> во [[Финале на УЕФА Лига Европа во 2025 година|финалето]] на [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]].<ref>{{Cite web|language=it-IT|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Europa-League/21-05-2025/il-tottenham-vince-l-europa-league-1-0-al-manchester-united-gol-di-johnson.shtml|title=Johnson segna, Vicario para, la noia domina: Europa League al Tottenham, ma è una finalina|website=La Gazzetta dello Sport|access-date=2026-03-31}}</ref> На 20 декември, тој достигнал 100 настапи во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]] со [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] за време на поразот со 1-2 од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]].<ref>{{Cite web|language=en|url=https://www.tottenhamhotspur.com/news/2025/december/pedro-porro-and-rodrigo-bentancur-reach-100-premier-league-appearances/|title=Pedro Porro and Rodrigo Bentancur reach 100 Premier League appearances|website=Tottenham Hotspur|access-date=2026-03-31}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Бентанкур бил дел од репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Уругвај под 20 години|Уругвај под 20 години]] која настапила на [[Јужноамериканско првенство во фудбал за играчи под 20 години 2017|Јужноамериканското првенство за играчи под 20 години 2017]] во [[Еквадор]]. Тој постигнал еден гол на првенството во победата со 3-0 над [[Фудбалска репрезентација на Боливија под 20 години|Боливија]] во првата фаза од турнирот.<ref>[http://depor.com/futbol-internacional/resto-del-mundo/bolivia-vs-uruguay-vivo-directo-online-sudamericano-sub-20-27436 Uruguay clasificó al hexagonal del Sudamericano Sub 20 tras vencer 3-0 a Bolivia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170128063129/http://depor.com/futbol-internacional/resto-del-mundo/bolivia-vs-uruguay-vivo-directo-online-sudamericano-sub-20-27436 |date=2017-01-28 }} depor.com</ref> Уругвајците на крајот го освоиле првенството, а Бентанкур придонел за тоа со 8 настапи и 1 гол. Неколку месеци подоцна, тој настапил и на [[Светско првенство во фудбал за играчи под 20 години|Светското првенство под 20 години]], каде Уругвај го освоил четвртото место. Во септември 2017 година, тој го добил својот прв повик во [[Фудбалска репрезентација на Уругвај|сениорската репрезентација на Уругвај]] од селекторот [[Оскар Табарес]], за октомвриските квалификациски натпревари за Светското првенство 2018, против [[Фудбалска репрезентација на Венецуела|Венецуела]] и [[Фудбалска репрезентација на Боливија|Боливија]].<ref>{{наведени вести|url=http://gianlucadimarzio.com/it/uruguay-prima-convocazione-per-bentancur-la-lista-completa|title=Uruguay, prima convocazione per Bentancur: la lista completa|website=gianlucadimarzio.com|date=15 септември 2017}}</ref> Дебитирал на 5 октомври, на возраст од 20 години, во натпреварот против Венецуела во [[Сан Кристобал]], заменувајќи го [[Кристијан Родригес]] во 65-тата минута од натпреварот.<ref>{{наведени вести|author=Stefano Lanzo|url=http://www.tuttosport.com/news/calcio/serie-a/juventus/2017/10/07-31916695/juventus_bentancur_promosso_anche_da_tabarez/|title=Juventus, Bentancur promosso anche da Tabarez|website=tuttosport.com|date=7 октомври 2017}}</ref> Во мај 2018, Бентанкур се нашол на списокот на играчи на селекторот [[Оскар Табарес]] за [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]] во [[Русија]]. Тој ги одиграл сите натпревари на својата репрезентација во [[Светско првенство во фудбал 2018 - група A|групната фаза]] во која Уругвај остварил три победи и со максимален број на бодови се квалификувал за осминафиналето. Во осминафиналето против [[Фудбалска репрезентација на Португалија|Португалија]] во победата со 2-1, Бентанкур му асистирал на [[Единсон Кавани]] за победничкиот погодок на ''Селесте''.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.bbc.com/sport/football/44439361#tab-2 |title=Uruguay 2-1 Portugal |publisher=BBC Sport |author1=Gary Rose |date=30 June 2018 |accessdate=10 July 2018 }}</ref> Уругвај бил елиминиран од турнирот по поразот со 2-0 од подоцнежниот шампион [[Фудбалска репрезентација на Франција|Франција]] во четвртфиналето на 6 јули.<ref>{{Наведена мрежна страница |last1=Bevan |first1=Chris |title=Uruguay 0 France 2 |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/44652179 |publisher=BBC Sport |accessdate=6 July 2018 |location=Nizhny Novgorod |date=6 July 2018}}</ref> Следното лето, Табарес го повикал Бентанкур на [[Копа Америка 2019]] во Бразил.<ref>{{наведени вести |url=https://copaamerica2019.live/uruguay-team-squads/ |title=Uruguay Team Squads Copa America 2019 |work=copaamerica2019.live |date=7 March 2019 |accessdate=13 June 2019 |archive-date=2021-04-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210416112817/https://copaamerica2019.live/uruguay-team-squads/ |url-status=dead }}</ref> Таму Уругвај бил елиминиран во четвртфиналето од [[Фудбалска репрезентација на Перу|Перу]] на 29 јуни, по изведување на пенали откако натпреварот завршил 0–0; покрај тоа што Бентанкур бил еден од прецизните изведувачи за својата репрезентација Уругвај загубил со 4–5 на пенали.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/48777158 |title=Uruguay 0–0 Peru |work=BBC Sport |date=29 June 2019 |accessdate=30 June 2019 }}</ref> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|URU}} {{Cronopar|5-10-2017|Сан Кристобал|VEN|0|0|URU|-|Квалификации за Светско првенство|2018|13={{subon|65}}|14=Сан Кристобал (Венецуела)|15=[[Додаток:Квалификации за Светско првенство во фудбал 2018 КОНМЕБОЛ - резултати и состави (10-18 коло)#Венецуела - Уругвај|дет.]]}} {{Cronopar|10-10-2017|Монтевидео|URU|4|2|BOL|-|Квалификации за Светско првенство|2018|15=[[Додаток:Квалификации за Светско првенство во фудбал 2018 КОНМЕБОЛ - резултати и состави (10-18 коло)#Уругвај - Боливија|дет.]]}} {{Cronopar|10-11-2017|Варшава|POL|0|0|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|14-11-2017|Виена|AUT|2|1|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|23-3-2018|Нанинг|URU|2|0|CZE|-|Пријателска|13={{suboff|82}}}} {{Cronopar|26-3-2018|Нанинг|WAL|0|1|URU|-|Пријателска|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|8-6-2018|Монетевидео|URU|3|0|UZB|-|Пријателска}} {{Cronopar|15-06-2018|Екатеринбург|EGY|0|1|URU|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група A#Египет - Уругвај|дет.]]}} {{Cronopar|20-6-2018|Ростов|URU|1|0|SAU|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група A#Уругвај - Саудиска Арабија|дет.]]}} {{Cronopar|25-6-2018|Самара|URU|3|0|RUS|-|Светско првенство|2018|Прва фаза|13={{yel|59}} {{suboff|63}}|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - група A#Уругвај - Русија|дет.]]}} {{Cronopar|30-6-2018|Сочи|URU|2|1|POR|-|Светско првенство|2018|Осминафинале|13={{suboff|63}}|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - нокаут фаза#Уругвај – Португалија|дет.]]}} {{Cronopar|6-7-2018|Нижни Новгород|URU|0|2|FRA|-|Светско првенство|2018|Четвртфинале|13={{yel|38}} {{suboff|59}}|15=[[Светско првенство во фудбал 2018 - нокаут фаза#Уругвај – Франција|дет.]]}} {{Cronopar|7-9-2018|Лос Анџелес|MEX|1|4|URU|-|Пријателска|13={{yel|38}} {{suboff|74}}}} {{Cronopar|12-10-2018|Сеул|KOR|2|1|URU|-|Пријателска|13={{yel|75}}}} {{Cronopar|16-10-2018|Саитама|JPN|4|3|URU|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|16-11-2018|Лондон|BRA|1|0|URU|-|Пријателска}} {{Cronopar|20-11-2018|Сен Дени|FRA|1|0|URU|-|Пријателска|13={{yel|79}}}} {{Cronopar|22-3-2019|Нанинг|URU|3|0|UZB|-|Пријателска|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|7-6-2019|Монтевидео|URU|3|0|PAN|-|Пријателска|13={{suboff|56}}}} {{Cronopar|16-6-2019|Бело Хоризонте|URU|4|0|ECU|-|Копа Америка|2019|Прва фаза|15=[[Копа Америка 2019 - група Ц#Уругвај - Еквадор|дет.]]}} {{Cronopar|20-6-2019|Порто Алегре|URU|2|2|JPN|-|Копа Америка|2019|Прва фаза|15=[[Копа Америка 2019 - група Ц#Уругвај - Јапонија|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-2019|Рио де Жанеиро|CHL|0|1|URU|-|Копа Америка|2019|Прва фаза|15=[[Копа Америка 2019 - група Ц#Чиле - Уругвај|дет.]]}} {{Cronopar|29-6-2019|Салвадор|URU|0|0|PER|-|Копа Америка|2019|Четвртфинале|12=4 – 5|14=Салвадор (Бразил)|15=[[Копа Америка 2019 - нокаут фаза#Уругвај - Перу|дет.]]}} {{Cronopar|7-9-2019|Сан Хосе|CRI|1|2|URU|-|Пријателска|13={{suboff|75}}|14=Сан Хосе (Костарика)}} {{Cronopar|10-9-2019|Сент Луис|USA|1|1|URU|-|Пријателска|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|12-10-2019|Монтевидео|URU|1|0|PER|-|Пријателска|13={{subon|67}} {{yel|87}}}} {{Cronopar|15-10-2019|Лима|PER|1|1|URU|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|15-11-2019|Будимпешта|HUN|1|2|URU|-|Пријателска|13={{suboff|53}}}} {{Cronopar|18-11-2019|Тел Авив|ARG|2|2|URU|-|Пријателска|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|8-10-2020|Монтевидео|URU|2|1|CHL|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|59}} {{suboff|76}}}} {{Cronopar|13-10-2020|Кито|ECU|4|2|URU|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|13-11-2020|Баранкиља|COL|0|3|URU|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|90+3}}}} {{Cronopar|17-11-2020|Моневидео|URU|0|2|BRA|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|3-6-2021|Монтевидео|URU|0|0|PAR|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|35}}}} {{Cronopar|18-6-2021|Бразилија|ARG|1|0|URU|-|Копа Америка|2021|Прва фаза|13={{suboff|46}}}} {{Cronofin|73|3}} ==Статистика== ''Статистиката е ажурирана на 23 јануари 2022.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | [[ФК Бока Хуниорс сезона 2015|2015]] || rowspan=3|{{flagsport|ARG}} [[ФК Бока Хуниорс|Бока Хуниорс]] || [[Примера Дивисион (Аргентина) 2015|ПД]] || 18 || 0 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2014-2015|КА]] || 6 || 0 || [[Копа Либертадорес 2015|КЛ]] || 1 || 0 || - || - || - || 25 || 0 |- | [[ФК Бока Хуниорс сезона 2016|2016]] || [[Примера Дивисон (Аргентина) 2016|ПД]] || 11 || 1 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2015-2016|КА]] || 0 || 0 || [[Копа Либертадорес 2016|КЛ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на Аргентина 2015|СА]] || 0 || 0 || 16 || 1 |- | [[ФК Бока Хуниорс сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисон (Аргентина) 2016-2017|ПД]] || 22 || 0 || [[Фудбалски куп на Аргентина 2016-2017|КА]] || 3 || 0 || - || - || - || - || - || - || 25 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Бока Хуниорс || 51 || 1 || || 9 || 0 || || 6 || 0 || || 0 || 0 || 66 || 1 |- | [[ФК Јувентус сезона 2017-2018|2017-2018]] || rowspan="5" | {{flagsport|ITA}} [[ФК Јувентус|Јувентус]] || [[Серија А 2017-2018|А]] || 20 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|КИ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2017-2018|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на Италија 2017|СИ]] || 0 || 0 || 27 || 0 |- | [[ФК Јувентус сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Серија А 2018-2019|А]] || 31 || 2 ||[[Фудбалски куп на Италија 2018-2019|КИ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2018/19|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Италија 2018|СИ]] || 1 || 0 || 40 || 2 |- |[[ФК Јувентус сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Серија А 2019-2020|А]] || 30 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|КИ]] || 5 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019/20|ЛШ]] || 7 || 0 || [[Суперкуп на Италија 2019|СИ]] || 1 || 0 || 43 || 1 |- |[[ФК Јувентус сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Серија А 2020-2021|А]] || 33 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|КИ]] || 4 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2020/21|ЛШ]] || 7 || 0 ||[[Суперкуп на Италија 2020|СИ]] || 1 || 0 || 45 || 0 |- | [[ФК Јувентус сезона 2021-2022|2021-јан. 2022]] || [[Серија А 2021-2022|А]] || 19 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2021-2022|КИ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на Италија 2021|СИ]] || 1 || 0 || 26 || 0 |- ! colspan="3" |Вкупно Јувентус || 133 || 2 || || 13 || 1 || || 31 || 0 || || 4 || 0 || 181 || 3 |- |[[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2021-2022|јан.-јун. 2022]] || rowspan="5" |{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Tottenham}} || [[Премиер лига на Англија 2021-2022|ПЛ]] || 17 || 0 || [[ФА Куп 2021-2022|ФАКуп]]+[[Фудбалски Лига куп на Англија 2021-2022|ЛК]] || 1+0 || 0 || [[УЕФА Лига на конференции 2021-2022|ЛК]] || - || - || - || - || - || 18 || 0 |- |[[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Премиер лига на Англија 2022-2023|ПЛ]] || 18 || 5 || [[ФА Куп 2022-2023|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2022-2023|ЛК]] || 1+1 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]] || 6 || 1 || - || - || - || 26 || 6 |- || [[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2023-2024|2023-2024]] || [[Премиер лига на Англија 2023-2024|ПЛ]] || 23 || 1 || [[ФА Куп 2023-2024|ФА Куп]]+[[Лига куп на Англија 2023-2024|ЛК]] || 2+0 || 0+0 || - || - || - || - || - || - || 25 || 1 |- || [[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2024-2025|2024-2025]] || [[Премиер лига на Англија 2024-2025|ПЛ]] || 26 || 2 || [[ФА Куп 2024-2025|ФА Куп]]+[[Лига куп на Англија 2024-2025|ЛК]] || 1+4 || 0+0 || [[УЕФА Лига Европа 2024-2025|ЛЕ]] || 13 || 0 || - || - || - || 44 || 2 |- || [[ФК Тотенхем Хотспар сезона 2025-2026|2025-2026]] || [[Премиер лига на Англија 2024-2025|ПЛ]] || 20 || 1 || [[ФА Куп 2024-2025|ФА Куп]]+[[Лига куп на Англија 2024-2025|ЛК]] || 0+2 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|ЛШ]] || 5 || 0 || [[Суперкуп на УЕФА 2025|СУ]] || 1 || 0 || 28 || 1 |- ! colspan="3" |Вкупно Тотенхем|| 104 || 9 || || 12 || 0 || || 24 || 1 || || 1 || 0 || 141 || 10 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 288 || 12 || || 34 || 1 || || 61 || 1 || || 5 || 0 || 388 || 14 |} ===Репрезентативна статистика=== {| class="wikitable" style="text-align:center" !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="9"|{{flagsport|URU}} [[Фудбалска репрезентација на Уругвај|Уругвај]] |2017||4||0 |- |2018||13||0 |- |2019||12||0 |- |2020||4||0 |- |2021||12||0 |- |2022||9||1 |- |2023||2||0 |- |2024||10||2 |- |2025||2||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!68!!3 |} ==Титули== ===Клупски=== ==== {{flagsport|ARG}} Бока Хуниорс ==== *'''[[Примера Дивисион (Аргентина)|Примера Дивисион]]''' : 1 : 2015 *'''[[Фудбалски куп на Аргентина|Куп на Аргентина]]''' : 1 : 2014-2015 ==== {{flagsport|ITA}} Јувентус ==== *'''{{Трофеј-Скудето}} [[Серија А]]''' : 3 : [[Серија А 2017-2018|2017-2018]], [[Серија А 2018-2019|2018-2019]], [[Серија А 2019-2020|2019-2020]] *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 2 : [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|2017-2018]], [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|2020-2021]] *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 2 : [[Суперкуп на Италија 2018|2018]], [[Суперкуп на Италија 2020|2020]] ==== {{flagsport|ENG}} Тотенхем ==== *'''{{Трофеј-Куп на УЕФА}} [[УЕФА Лига Европа]]''' : 1 : 2024-2025 ===Репрезентативни=== ; {{flagsport|URU}} Уругвај под 20 години *'''[[Јужноамериканско првенство во фудбал за играчи под 20 години|Јужноамериканското првенство за играчи под 20 години]]''' : 1 : [[Јужноамериканско првенство во фудбал за играчи под 20 години 2017|Еквадор 2017]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Уругвај |image3= Flag of Uruguay.svg }} *[http://us.soccerway.com/players/rodrigo-bentancur/396178/ Родриго Бентанкур на soccerway] *[http://www.transfermarkt.com/rodrigo-bentancur/profil/spieler/354362 Родриго Бентанкур на transfermarkt] {{Navboxes |bg= #87cefa |fg= black |title= Состави на Уругвај |list1= {{Состав на Уругвај на СП фудбал 2018}} {{Состав на Уругвај на Копа Америка 2019}} {{Состав на Уругвај на СП фудбал 2022}} }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бентанкур, Родриго}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Уругвајски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бока Хуниорс]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Тотенхем]] [[Категорија:Фудбалери во Серија А]] [[Категорија:Родени во 1997 година]] 7f7w8kjnop3kzzze07e4w091zfkxvg7 0 1176943 5534145 5247921 2026-04-04T03:12:05Z ~2026-20764-31 131968 5534145 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Претпријатие|name=Радио Телевизија Португалија|logo=[[File:RTP 2026 (vertical).svg|220px]]|genre=Јавен радиодифузен сервис|foundation={{start date and age|1935}} as '''Emissora Nacional'''<br></table>{{start date and age|1955}} as '''Radiotelevisão Portuguesa'''<br>{{start date and age|2004|3|31|df=y}} as '''Rádio e Televisão de Portugal'''|location_city=[[Cabo Ruivo]], Lisbon|location_country=Portugal|location=<!-- this parameter modifies "Headquarters" -->|area_served=Португалија|services=Телевизија, радио, [[online]]|revenue=€213.5 милиони <small>(2014)</small>{{decrease}}|owner=[[Government of Portugal]]|num_employees=1,689<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Relatório e Contas, informação anual|publisher=RTP|url=http://img.rtp.pt/mcm/pdf/798/7983d3101d306d976881dd0599cd3bf11.pdf}}</ref>|slogan=''O difícil é escolher.''<br/><small>(Difficult is to choose.)</small>|homepage=[http://www.rtp.pt www.rtp.pt]}} [[Податотека:RTPhead.jpg|десно|мини|250x250пкс|RTP седиште во Cabo Ruivo, [[Лисабон]].]] [[Податотека:Rádio_e_Televisão_de_Portugal_-_branch_at_Coimbra.JPG|мини|250x250пкс|РТП - гранка на Coimbra.]] [[Податотека:Vila_Nova_de_Gaia_tv_tower_(2).jpg|мини|250x250пкс|ТВ кула на RTP Порто студо во Монте da Virgem, Вила Нова де Гаја.]] '''Радио Телевизија Португалија, С. А.''' ('''РТП''';) е јавниот радиодифузен сервис организација на [[Португалија]]. Вкупно се четири национални телевизиски канали и три национални радио канали, како и неколку сателитски и кабелски понуди. Компанијата стапи во сила на 31 Март 2004 година со спојување на два претходно одделни компании Radiodifusão Portuguesa (RDP; радио покриеност) и Radiotelevisão Portuguesa (телевизиски радиодифузер). RTP е во сопственост на државата финансиран од страна на телевизија, [[Реклама|рекламни]] приходи, владини грантови, и ''данок за радиодифузија''(радиодифузија придонес од доход), која е вградена во сметката за електрична енергија. == Историја == [[Податотека:RTP_(Langform).svg|лево|мини|220x220пкс|Корпоративно Лого (2004-2015)]] === Радио === Основано е на 4 август 1935 година, како и на јавните национални радио радиодифузер, наследување на претходната емитување на работењето на националната поштенска услуга, Correios, Telégrafos e Telefones (CTT). Пет години подоцна, ENR стана независна од CTT. ENR беше еден од 23 основачките радиодифузни организации на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] во 1950 година. По Carnation Револуција, ENR беше reorganized и во 1976 година го смени името за да Radiodifusão Portuguesa (RDP). Во текот на овој процес, повеќе претходно приватни радио станици – како што Rádio Clube Português (RCP), беа nationalized и да се интегрира во RDP. Во 1979 година, RCP мрежа е ребрендиран како Rádio Comercial, и подоцна беше приватизираните во 1993 година. Во исто време, RDP започна младите ориентирана радио станица Antena 3 и укинати рекламирање од сите свои станици, така што горенаведените радиодифузија придонес данок стана своето извор на финансирање. === Телевизија === Радиотелевизија Португалија е телевизиска услуга е основана на 15 декември 1955 година. Експериментални преноси започна во септември 1956 година од ''Feira Популарни'' (забавен парк) studios во [[Лисабон]]. Дваесет и набљудувачите беа инсталирани во парк, но народот се собраа во продавници низ градот. Преносот беше примен во рамките на опсег од околу 20 километри. Околу 1,000 ТВ приемници се продава во рок од еден месец. Редовното емитување, сепак, не се започне до 7 Март 1957 година, со кој време покриеност го достигна околу 65% од португалски на населението. На крајот од 1958 година вкупниот број на сетови во Португалија е околу 32,000. RTP беше прифатена како целосна активен член на ЕБУ во 1959 година. Од средината на 1960-тите години, RTP станале достапни низ целата земја. Роберт Farnon's "Дерби Ден" беше широко се користи како RTP е фанфари за да го отворите програмирање уште од првиот ден, и во текот на децении стана RTP е официјална химна. 25 декември 1968 година го виде отворање на втор телевизиски канал, RTP2. Две нови регионални канали беа создадени во 1972 и 1975 година, за португалски archipelagos на [[Мадејра|Дрво]] (отворање на 6 август 1972) и на [[Азори]]te (10 август, 1975 година). Пред Carnation Револуцијата, RTP е суштина на отворот на режимот, и фамозно отвори newscast на 20 јули 1969 година - денот на првото [[Аполо 11|слетување на месечината]] − со еден сегмент покажува претседателот Américo Thomaz отворање на бетон. Меѓутоа, како и многу други радиодифузерите, тоа не емитува во живо на слетување на човекот на месечината во текот на ноќта. Првиот боја емитува беше направен во 1975 година, со живи покривање на првите парламентарни избори по carnation револуција. Но, заради политичките немири и економската ситуација на земјата, бојата редовно емитува беше одложен неколкупати за речиси 5 години. Во тоа време RTP почна да купите некои боја опрема и да се прават повремени боја на снимањето. Но притисок чуваат случува како црна и бела опрема е добивање на стари и многу тешко да се поправи, па така, во 1978 и 1979 огромни инвестиции поддржани од странски заем, даде RTP можност да го замени сите B/W за да се зголеми тековната сума на опрема и да биде во тек со најнапредните емитува технологиите достапни во тоа време. И покрај тоа, само во февруари 1980 година, владата конечно овластен редовните боја емитува и 2 недели после тоа, на 7 Март RTP започна редовниот боја емитува, со повеќе од 70% од програмите се веќе во боја. Исто така, RTP се пресели својот штаб на нов објект. Изградба првично беше изграден да се претвори во хотел, но сопственикот одлучи да ги остави недопрени и постигнаа договор со RTP за купување и претворена на внатрешни работи за користење. RTP се пресели во повеќе соодветни седиштето и се продаваат на зградата во 2003 година, а новиот сопственик го претвори во она што е денес, ВИП Големиот Lisboa. До 1991 година, RTP во сопственост на своите предавателот мрежа, која беше префрлен во претпријатие во сопственост на државата, која, преку серија спојувања, стана дел од Португалија Телеком. RTP се одржа на телевизија монопол до 1992 година, година кога приватниот ПСО почна со емитување. Во текот на годините, RTP публика споделување постојано се намалува во полза на приватните канали. 2007 година беше исклучок од оваа тенденција, и RTP1 стана вториот канал повеќето гледавме во Португалија, само зад TVI. Во 2004 година, RTP и RDP се спои и се дел од еден поголем во државна сопственост холдинг, именуван Rádio e Televisão де Португалија, и отворен нов штаб во близина на Сантјаго das Nações, во [[Лисабон]]. Во истата година, на вториот канал е ребрендиран како " 2:', промовирање на себе како на граѓанското општество услуга. Подоцна, во март 2007 година, 2: стана 'RTP2" повторно. Поради тековната финансиска криза Португалија се соочува, RTP беше да се биде силно преструктуира како дел од португалски на владата за штедење план и би се вклучени во продажба на еден од слободен воздух канал лиценци. Притисок од јавноста и другите организации престана планираната продажба иако преструктуирање планови се очекува да биде претставен наскоро и вклучуваат вишок план, како и на финансирањето на нова опрема.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://diarioeconomico.sapo.pt/edicion/diarioeconomico/nacional/empresas/pt/desarrollo/1049336.html|title=RTP estuda lançamento de novos canais|publisher=Diário Económico}}</ref> RTP има 16 регионални канцеларии се шири низ земјата, како и меѓународни канцеларии во [[Вашингтон]], [[Брисел]], [[Москва]], [[Бразил]] и неколку други локации. RTP емитувана на [[Летни олимписки игри 2008|2008 година Олимписките игри]] во HD преку ZON ТВ Cabo сателитска и кабелска платформа. На 30 септември 2009 година, RTP 1 HD врати во експериментална емитува. Следните Салвадор Sobral's победи на [[Евровизија 2017|евросонг 2017]], RTP ќе ги преземе за домаќински давачки за [[Евровизија 2018|2018 натпревар]]. === Спојување во 2004 === === Пост-спојување === Употребата на оригиналниот полн имиња на радио и телевизиски станици (Radiodifusão Portuguesa и Radiotelevisão Portuguesa, соодветно) беше постепено, но кратенката RDP е сè уште се користи од страна на меѓународни услуги на RDP Интернационал и RDP Африка, како и радио услуги во Автономни Региони на [[Азори|Azores]] и [[Мадејра|Дрво]], додека друг кратенката RTP сега претставува спои компанија. == Телевизиски канали == {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-left: 0.5em; margin-bottom: 10px;" !Канал !Слоган !АР !Започна со работа !Телетекст |- | align="center" |'''RTP1''' |Continua | rowspan="8" |16:9 SDTV |{{Роден на и возраст|1957|3|7}} (<span class="bday">1957-03-07</span>)<span class="noprint" id="cxmwbg" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;60 г.)</abbr></small></span> | rowspan="8" |да |- | align="center" |'''RTP2''' |Culta e adulta |{{Роден на и возраст|1968|12|25}} (<span class="bday">1968-12-25</span>)<span class="noprint" id="cxmweQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;48 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP3''' |Informação, informação, informação |{{Роден на и возраст|2001|10|15}} (<span class="bday">2001-10-15</span>)<span class="noprint" id="cxmwgw" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;15 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP Memória''' |Traz pr'á frente |{{Роден на и возраст|2004|10|4}} (<span class="bday">2004-10-04</span>)<span class="noprint" id="cxmwjQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;12 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP Madeira''' |Liga a Madeira |{{Роден на и возраст|1972|8|6}} (<span class="bday">1972-08-06</span>)<span class="noprint" id="cxmwlw" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;44 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP Açores''' |Unimos as ilhas |{{Роден на и возраст|1975|8|10}} (<span class="bday">1975-08-10</span>)<span class="noprint" id="cxmwoQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;41 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP África''' |vários mundos, uma só língua |{{Роден на и возраст|1998|1|7}} (<span class="bday">1998-01-07</span>)<span class="noprint" id="cxmwsQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;19 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |{{Безпрелом|'''[[RTP Internacional]]'''}} |Sente Portugal <small>(português)</small><br> ''Feel'' Portugal <small>(inglês)</small> |{{Роден на и возраст|1992|6|10}} (<span class="bday">1992-06-10</span>)<span class="noprint" id="cxmwwQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;24 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP1 HD''' |Continua | rowspan="2" |16:9 HDTV |{{Роден на и возраст|2008|8|8}} (<span class="bday">2008-08-08</span>)<span class="noprint" id="cxmw0g" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;8 г.)</abbr></small></span> | rowspan="2" |не |- | align="center" |{{Безпрелом|RTP Arena eSports}} |O Espetáculo do Gaming |{{Роден на и возраст|2016|4|29}} (<span class="bday">2016-04-29</span>)<span class="noprint" id="cxmw2w" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;1 г.)</abbr></small></span> |} === Поранешниот канали === * '''RTP Мобилен''', е канал прилагодени за мобилни уреди. Тој заврши во 2011/2012 година, со вознесението на мобилни апликации. * '''RTP 4K''', која беше искористена да се емитува [[Европско првенство во фудбал 2016|УЕФА Еуро 2016 година]] натпревари во 4K Ултра HD. == Радио станици == * '''Antena 1''', вест, зборува и спортски станица со силен фокус на португалски музика <sup>a</sup> <sup>b</sup> <sup>c</sup> <sup>e</sup>; * '''Antena 2''', културни програмирање, класични и светската музичка, кој настапи во живо <sup>на</sup> <sup>c</sup>; * '''Antena 3''', до-темпо, младите ориентирана станица со акцент на современата и алтернативната музика <sup>е</sup>; * '''RDP Интернационал''', меѓународната радио услуга <sup>c</sup>; * '''RDP Африка''', програмирање насочено кон португалски јазик Африкански заедници <sup>на</sup> <sup>e</sup>; * '''Rádio Lusitania''', дигитален-само станица, со фокус на португалски музика;<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Rádio Vivace''', дигитален-само станица, со фокус на [[Класична музика|Класичната музика]];<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Rádio цик-цак''', дигитален-само станица, со фокус на Децата програми;<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Antena 1 Fado''', дигитален-само станица, со фокус на fado;<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Antena 1 Memória''', дигитален-само станица, со фокус на rebroadcasts на програмите од богата архива на RDP и златна oldies музика (во двата случаи од 1930-тите до 1980-тите години). Тоа е само станица да се потпираат целосно на постоечки снимени програми и материјали;<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Antena 1 Vida''', дигитален-само станица;<sup>d</sup> * '''Antena 2 Ópera''', дигитален-само станица, со фокус на оперската музика;<sup>d</sup> * '''Antena 2 Jazzin''', дигитален-само станица, со фокус на џез музика;<sup>d</sup> <small><sup>на</sup> Располагање на национално ниво на ФМ и на интернет.<br> <sup>б</sup> исто Така, достапни на СУМ.<br> <sup>c</sup> Достапни на сателитски целиот свет.<br> <sup>d</sup> Достапни само на интернет.<br> <sup>e</sup> , исто Така, се достапни во текот на Португалија преку кабелски и сателитски.<br> </small> Следните станици се Antena 1 регионални станици: * '''RDP Колумбија''' * '''RDP Centro''' * '''RDP Lisboa''' * '''RDP Sul''' * '''RDP [[Азори|Açores]]''' * '''RDP [[Мадејра|Дрво]]''' == Вести услуги == [[Податотека:Serenela_Andrade_na_Exponor.JPG|десно|мини|200x200пкс|Serenella Andrade, RTP водител и новинар, на Exponor]] Повеќето RTP1 вести програми се simulcasted со RTP Интернационал, RTP Африка, RTP Açores, RTP Дрво и, понекогаш, RTP 3 телевизиски канал. Овие информативните програми вклучуваат: * '''Бум Кол Португалија''' (6:30-10 сум), во живо од [[Лисабон]] студија; * '''Jornal da Tarde''' (1 часот), во живо од [[Порто]] студија; * '''Португалија em Direto''' (6 часот), во живо од [[Лисабон]] студија; * '''Telejornal''' (8 часот), во живо од [[Лисабон]] studios. RTP2 е само вести услуга е '''Jornal 2''' ('Journal 2' или 'Вест 2' на англиски јазик) (9 часот), пократок и повеќе објективни newscast од RTP1 оние. RTP3 одлики час вести надградби и наслови. == Организација == === Претседателот на одборот === * Almerindo Marques, 2002-2008 * Guilherme Коста, 2008-2012 * Алберто da Понте, 2012-2015 * Gonçalo Реис, до 2015−тековно === Управување Уредник на RTP === * Хосе Родригес дос Сантос, 2001-2004 * Хосе Алберто Carvalho, 2004-2011 * Nuno Сантос, 2011-2012 * Паоло Ferreira, 2012-2014 * Хосе Мануел Португалија, 2014-2015 * Паоло Dentinho, до 2015–тековно === Програмски директори на RTP1 === * Nuno Сантос, 2002-2007 * Хосе Fragoso, 2008-2011 * Хуго Andrade, План За 2011-2015 * Даниел Deusdado, до 2015–тековно === Програмски директори на RTP2 === * Мануел Falcão, 2003-2006 * Хорхе Wemans, 2006-2012 * Хуго Andrade, 2012-2014 * Elíseo Oliveira, 2014-2015 * Тереза Paixão, до 2015–тековно == Поврзано == * Список на португалски јазик телевизиски канали * Фестивал da Canção * Телевизија во Португалија * Дигитална телевизија во Португалија * Sociedade Independente де Comunicação * Televisão Independente * Луис Мигел Loureiro, RTP новинар == Наводи == {{reflist}} == [Уреди] надворешни врски == * [http://rtp.pt/ Официјално мрежно место] {{pt icon}} * {{imdb company|id=0010977|company=Radiotelevisão Portuguesa (RTP)}} (англиски) 8q57ouluvjdafqktru6e4wgb67d2c4s 5534146 5534145 2026-04-04T03:13:19Z ~2026-20764-31 131968 /* Историја */ 5534146 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Претпријатие|name=Радио Телевизија Португалија|logo=[[File:RTP 2026 (vertical).svg|220px]]|genre=Јавен радиодифузен сервис|foundation={{start date and age|1935}} as '''Emissora Nacional'''<br></table>{{start date and age|1955}} as '''Radiotelevisão Portuguesa'''<br>{{start date and age|2004|3|31|df=y}} as '''Rádio e Televisão de Portugal'''|location_city=[[Cabo Ruivo]], Lisbon|location_country=Portugal|location=<!-- this parameter modifies "Headquarters" -->|area_served=Португалија|services=Телевизија, радио, [[online]]|revenue=€213.5 милиони <small>(2014)</small>{{decrease}}|owner=[[Government of Portugal]]|num_employees=1,689<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Relatório e Contas, informação anual|publisher=RTP|url=http://img.rtp.pt/mcm/pdf/798/7983d3101d306d976881dd0599cd3bf11.pdf}}</ref>|slogan=''O difícil é escolher.''<br/><small>(Difficult is to choose.)</small>|homepage=[http://www.rtp.pt www.rtp.pt]}} [[Податотека:RTPhead.jpg|десно|мини|250x250пкс|RTP седиште во Cabo Ruivo, [[Лисабон]].]] [[Податотека:Rádio_e_Televisão_de_Portugal_-_branch_at_Coimbra.JPG|мини|250x250пкс|РТП - гранка на Coimbra.]] [[Податотека:Vila_Nova_de_Gaia_tv_tower_(2).jpg|мини|250x250пкс|ТВ кула на RTP Порто студо во Монте da Virgem, Вила Нова де Гаја.]] '''Радио Телевизија Португалија, С. А.''' ('''РТП''';) е јавниот радиодифузен сервис организација на [[Португалија]]. Вкупно се четири национални телевизиски канали и три национални радио канали, како и неколку сателитски и кабелски понуди. Компанијата стапи во сила на 31 Март 2004 година со спојување на два претходно одделни компании Radiodifusão Portuguesa (RDP; радио покриеност) и Radiotelevisão Portuguesa (телевизиски радиодифузер). RTP е во сопственост на државата финансиран од страна на телевизија, [[Реклама|рекламни]] приходи, владини грантови, и ''данок за радиодифузија''(радиодифузија придонес од доход), која е вградена во сметката за електрична енергија. == Историја == [[Податотека:RTP_(Langform).svg|лево|мини|220x220пкс|Корпоративно Лого (2004-2015)]] [[Податотека:RTP.svg|мини|220x220пкс|Корпоративно Лого (2015-2026)]] === Радио === Основано е на 4 август 1935 година, како и на јавните национални радио радиодифузер, наследување на претходната емитување на работењето на националната поштенска услуга, Correios, Telégrafos e Telefones (CTT). Пет години подоцна, ENR стана независна од CTT. ENR беше еден од 23 основачките радиодифузни организации на [[Европски радиодифузен сојуз|Европскиот радиодифузен сојуз]] во 1950 година. По Carnation Револуција, ENR беше reorganized и во 1976 година го смени името за да Radiodifusão Portuguesa (RDP). Во текот на овој процес, повеќе претходно приватни радио станици – како што Rádio Clube Português (RCP), беа nationalized и да се интегрира во RDP. Во 1979 година, RCP мрежа е ребрендиран како Rádio Comercial, и подоцна беше приватизираните во 1993 година. Во исто време, RDP започна младите ориентирана радио станица Antena 3 и укинати рекламирање од сите свои станици, така што горенаведените радиодифузија придонес данок стана своето извор на финансирање. === Телевизија === Радиотелевизија Португалија е телевизиска услуга е основана на 15 декември 1955 година. Експериментални преноси започна во септември 1956 година од ''Feira Популарни'' (забавен парк) studios во [[Лисабон]]. Дваесет и набљудувачите беа инсталирани во парк, но народот се собраа во продавници низ градот. Преносот беше примен во рамките на опсег од околу 20 километри. Околу 1,000 ТВ приемници се продава во рок од еден месец. Редовното емитување, сепак, не се започне до 7 Март 1957 година, со кој време покриеност го достигна околу 65% од португалски на населението. На крајот од 1958 година вкупниот број на сетови во Португалија е околу 32,000. RTP беше прифатена како целосна активен член на ЕБУ во 1959 година. Од средината на 1960-тите години, RTP станале достапни низ целата земја. Роберт Farnon's "Дерби Ден" беше широко се користи како RTP е фанфари за да го отворите програмирање уште од првиот ден, и во текот на децении стана RTP е официјална химна. 25 декември 1968 година го виде отворање на втор телевизиски канал, RTP2. Две нови регионални канали беа создадени во 1972 и 1975 година, за португалски archipelagos на [[Мадејра|Дрво]] (отворање на 6 август 1972) и на [[Азори]]te (10 август, 1975 година). Пред Carnation Револуцијата, RTP е суштина на отворот на режимот, и фамозно отвори newscast на 20 јули 1969 година - денот на првото [[Аполо 11|слетување на месечината]] − со еден сегмент покажува претседателот Américo Thomaz отворање на бетон. Меѓутоа, како и многу други радиодифузерите, тоа не емитува во живо на слетување на човекот на месечината во текот на ноќта. Првиот боја емитува беше направен во 1975 година, со живи покривање на првите парламентарни избори по carnation револуција. Но, заради политичките немири и економската ситуација на земјата, бојата редовно емитува беше одложен неколкупати за речиси 5 години. Во тоа време RTP почна да купите некои боја опрема и да се прават повремени боја на снимањето. Но притисок чуваат случува како црна и бела опрема е добивање на стари и многу тешко да се поправи, па така, во 1978 и 1979 огромни инвестиции поддржани од странски заем, даде RTP можност да го замени сите B/W за да се зголеми тековната сума на опрема и да биде во тек со најнапредните емитува технологиите достапни во тоа време. И покрај тоа, само во февруари 1980 година, владата конечно овластен редовните боја емитува и 2 недели после тоа, на 7 Март RTP започна редовниот боја емитува, со повеќе од 70% од програмите се веќе во боја. Исто така, RTP се пресели својот штаб на нов објект. Изградба првично беше изграден да се претвори во хотел, но сопственикот одлучи да ги остави недопрени и постигнаа договор со RTP за купување и претворена на внатрешни работи за користење. RTP се пресели во повеќе соодветни седиштето и се продаваат на зградата во 2003 година, а новиот сопственик го претвори во она што е денес, ВИП Големиот Lisboa. До 1991 година, RTP во сопственост на своите предавателот мрежа, која беше префрлен во претпријатие во сопственост на државата, која, преку серија спојувања, стана дел од Португалија Телеком. RTP се одржа на телевизија монопол до 1992 година, година кога приватниот ПСО почна со емитување. Во текот на годините, RTP публика споделување постојано се намалува во полза на приватните канали. 2007 година беше исклучок од оваа тенденција, и RTP1 стана вториот канал повеќето гледавме во Португалија, само зад TVI. Во 2004 година, RTP и RDP се спои и се дел од еден поголем во државна сопственост холдинг, именуван Rádio e Televisão де Португалија, и отворен нов штаб во близина на Сантјаго das Nações, во [[Лисабон]]. Во истата година, на вториот канал е ребрендиран како " 2:', промовирање на себе како на граѓанското општество услуга. Подоцна, во март 2007 година, 2: стана 'RTP2" повторно. Поради тековната финансиска криза Португалија се соочува, RTP беше да се биде силно преструктуира како дел од португалски на владата за штедење план и би се вклучени во продажба на еден од слободен воздух канал лиценци. Притисок од јавноста и другите организации престана планираната продажба иако преструктуирање планови се очекува да биде претставен наскоро и вклучуваат вишок план, како и на финансирањето на нова опрема.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://diarioeconomico.sapo.pt/edicion/diarioeconomico/nacional/empresas/pt/desarrollo/1049336.html|title=RTP estuda lançamento de novos canais|publisher=Diário Económico}}</ref> RTP има 16 регионални канцеларии се шири низ земјата, како и меѓународни канцеларии во [[Вашингтон]], [[Брисел]], [[Москва]], [[Бразил]] и неколку други локации. RTP емитувана на [[Летни олимписки игри 2008|2008 година Олимписките игри]] во HD преку ZON ТВ Cabo сателитска и кабелска платформа. На 30 септември 2009 година, RTP 1 HD врати во експериментална емитува. Следните Салвадор Sobral's победи на [[Евровизија 2017|евросонг 2017]], RTP ќе ги преземе за домаќински давачки за [[Евровизија 2018|2018 натпревар]]. === Спојување во 2004 === === Пост-спојување === Употребата на оригиналниот полн имиња на радио и телевизиски станици (Radiodifusão Portuguesa и Radiotelevisão Portuguesa, соодветно) беше постепено, но кратенката RDP е сè уште се користи од страна на меѓународни услуги на RDP Интернационал и RDP Африка, како и радио услуги во Автономни Региони на [[Азори|Azores]] и [[Мадејра|Дрво]], додека друг кратенката RTP сега претставува спои компанија. == Телевизиски канали == {| class="wikitable" style="width: 100%; margin-left: 0.5em; margin-bottom: 10px;" !Канал !Слоган !АР !Започна со работа !Телетекст |- | align="center" |'''RTP1''' |Continua | rowspan="8" |16:9 SDTV |{{Роден на и возраст|1957|3|7}} (<span class="bday">1957-03-07</span>)<span class="noprint" id="cxmwbg" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;60 г.)</abbr></small></span> | rowspan="8" |да |- | align="center" |'''RTP2''' |Culta e adulta |{{Роден на и возраст|1968|12|25}} (<span class="bday">1968-12-25</span>)<span class="noprint" id="cxmweQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;48 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP3''' |Informação, informação, informação |{{Роден на и возраст|2001|10|15}} (<span class="bday">2001-10-15</span>)<span class="noprint" id="cxmwgw" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;15 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP Memória''' |Traz pr'á frente |{{Роден на и возраст|2004|10|4}} (<span class="bday">2004-10-04</span>)<span class="noprint" id="cxmwjQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;12 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP Madeira''' |Liga a Madeira |{{Роден на и возраст|1972|8|6}} (<span class="bday">1972-08-06</span>)<span class="noprint" id="cxmwlw" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;44 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP Açores''' |Unimos as ilhas |{{Роден на и возраст|1975|8|10}} (<span class="bday">1975-08-10</span>)<span class="noprint" id="cxmwoQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;41 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP África''' |vários mundos, uma só língua |{{Роден на и возраст|1998|1|7}} (<span class="bday">1998-01-07</span>)<span class="noprint" id="cxmwsQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;19 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |{{Безпрелом|'''[[RTP Internacional]]'''}} |Sente Portugal <small>(português)</small><br> ''Feel'' Portugal <small>(inglês)</small> |{{Роден на и возраст|1992|6|10}} (<span class="bday">1992-06-10</span>)<span class="noprint" id="cxmwwQ" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;24 г.)</abbr></small></span> |- | align="center" |'''RTP1 HD''' |Continua | rowspan="2" |16:9 HDTV |{{Роден на и возраст|2008|8|8}} (<span class="bday">2008-08-08</span>)<span class="noprint" id="cxmw0g" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;8 г.)</abbr></small></span> | rowspan="2" |не |- | align="center" |{{Безпрелом|RTP Arena eSports}} |O Espetáculo do Gaming |{{Роден на и возраст|2016|4|29}} (<span class="bday">2016-04-29</span>)<span class="noprint" id="cxmw2w" tabindex="0"> <small><abbr title="возраст на лицето">(воз.&nbsp;1 г.)</abbr></small></span> |} === Поранешниот канали === * '''RTP Мобилен''', е канал прилагодени за мобилни уреди. Тој заврши во 2011/2012 година, со вознесението на мобилни апликации. * '''RTP 4K''', која беше искористена да се емитува [[Европско првенство во фудбал 2016|УЕФА Еуро 2016 година]] натпревари во 4K Ултра HD. == Радио станици == * '''Antena 1''', вест, зборува и спортски станица со силен фокус на португалски музика <sup>a</sup> <sup>b</sup> <sup>c</sup> <sup>e</sup>; * '''Antena 2''', културни програмирање, класични и светската музичка, кој настапи во живо <sup>на</sup> <sup>c</sup>; * '''Antena 3''', до-темпо, младите ориентирана станица со акцент на современата и алтернативната музика <sup>е</sup>; * '''RDP Интернационал''', меѓународната радио услуга <sup>c</sup>; * '''RDP Африка''', програмирање насочено кон португалски јазик Африкански заедници <sup>на</sup> <sup>e</sup>; * '''Rádio Lusitania''', дигитален-само станица, со фокус на португалски музика;<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Rádio Vivace''', дигитален-само станица, со фокус на [[Класична музика|Класичната музика]];<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Rádio цик-цак''', дигитален-само станица, со фокус на Децата програми;<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Antena 1 Fado''', дигитален-само станица, со фокус на fado;<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Antena 1 Memória''', дигитален-само станица, со фокус на rebroadcasts на програмите од богата архива на RDP и златна oldies музика (во двата случаи од 1930-тите до 1980-тите години). Тоа е само станица да се потпираат целосно на постоечки снимени програми и материјали;<sup>d</sup> <sup>e</sup> * '''Antena 1 Vida''', дигитален-само станица;<sup>d</sup> * '''Antena 2 Ópera''', дигитален-само станица, со фокус на оперската музика;<sup>d</sup> * '''Antena 2 Jazzin''', дигитален-само станица, со фокус на џез музика;<sup>d</sup> <small><sup>на</sup> Располагање на национално ниво на ФМ и на интернет.<br> <sup>б</sup> исто Така, достапни на СУМ.<br> <sup>c</sup> Достапни на сателитски целиот свет.<br> <sup>d</sup> Достапни само на интернет.<br> <sup>e</sup> , исто Така, се достапни во текот на Португалија преку кабелски и сателитски.<br> </small> Следните станици се Antena 1 регионални станици: * '''RDP Колумбија''' * '''RDP Centro''' * '''RDP Lisboa''' * '''RDP Sul''' * '''RDP [[Азори|Açores]]''' * '''RDP [[Мадејра|Дрво]]''' == Вести услуги == [[Податотека:Serenela_Andrade_na_Exponor.JPG|десно|мини|200x200пкс|Serenella Andrade, RTP водител и новинар, на Exponor]] Повеќето RTP1 вести програми се simulcasted со RTP Интернационал, RTP Африка, RTP Açores, RTP Дрво и, понекогаш, RTP 3 телевизиски канал. Овие информативните програми вклучуваат: * '''Бум Кол Португалија''' (6:30-10 сум), во живо од [[Лисабон]] студија; * '''Jornal da Tarde''' (1 часот), во живо од [[Порто]] студија; * '''Португалија em Direto''' (6 часот), во живо од [[Лисабон]] студија; * '''Telejornal''' (8 часот), во живо од [[Лисабон]] studios. RTP2 е само вести услуга е '''Jornal 2''' ('Journal 2' или 'Вест 2' на англиски јазик) (9 часот), пократок и повеќе објективни newscast од RTP1 оние. RTP3 одлики час вести надградби и наслови. == Организација == === Претседателот на одборот === * Almerindo Marques, 2002-2008 * Guilherme Коста, 2008-2012 * Алберто da Понте, 2012-2015 * Gonçalo Реис, до 2015−тековно === Управување Уредник на RTP === * Хосе Родригес дос Сантос, 2001-2004 * Хосе Алберто Carvalho, 2004-2011 * Nuno Сантос, 2011-2012 * Паоло Ferreira, 2012-2014 * Хосе Мануел Португалија, 2014-2015 * Паоло Dentinho, до 2015–тековно === Програмски директори на RTP1 === * Nuno Сантос, 2002-2007 * Хосе Fragoso, 2008-2011 * Хуго Andrade, План За 2011-2015 * Даниел Deusdado, до 2015–тековно === Програмски директори на RTP2 === * Мануел Falcão, 2003-2006 * Хорхе Wemans, 2006-2012 * Хуго Andrade, 2012-2014 * Elíseo Oliveira, 2014-2015 * Тереза Paixão, до 2015–тековно == Поврзано == * Список на португалски јазик телевизиски канали * Фестивал da Canção * Телевизија во Португалија * Дигитална телевизија во Португалија * Sociedade Independente де Comunicação * Televisão Independente * Луис Мигел Loureiro, RTP новинар == Наводи == {{reflist}} == [Уреди] надворешни врски == * [http://rtp.pt/ Официјално мрежно место] {{pt icon}} * {{imdb company|id=0010977|company=Radiotelevisão Portuguesa (RTP)}} (англиски) jdb2uesj8bq889qmf7ex6xw4skn5u37 10 1185939 5534187 3653763 2026-04-04T10:01:04Z Buli 2648 Отстрането пренасочување кон [[Предлошка:Семејна лоза]] 5534187 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><includeonly><templatestyles src="Chart/styles.css"/><!-- -->{{#ifeq:{{{align|{{{2|}}}}}}|center|<div class="center" role="figure" aria-labelledby="enwiki-chart-header-id">}}<!-- -->{{#if:{{{thumb|{{{1|}}}}}} |<div class="thumb {{#switch:{{{align|{{{2|}}}}}}|center|none=tnone|left=tleft|right|#default=tright}}" {{#if:{{{width|{{{3|}}}}}}||style="width: 100%"}}><div class="thumbinner" {{#if:{{{width|{{{3|}}}}}}|style="width: fit-content;"}}><div class="thumbimage enwiki-chart"<!-- -->|<div class="enwiki-chart {{#switch:{{{align|{{{2|}}}}}}|right=floatright|left=floatleft|#default=floatnone}}" <!-- -->}}<!-- End if thumb/1 -->{{#if: {{{width|{{{3|}}}}}}{{{style|}}}{{{border|}}} | style="{{#if: {{{width|{{{3|}}}}}}| width:{{{width|{{{3}}}}}};}}<!-- -->{{#ifeq: {{yesno|{{{border|}}}}}| yes | border: 1px solid var(--border-color-base);}}<!-- -->{{#if: {{{style|}}}|{{{style}}};}}"<!-- -->}}><!-- --><div class="enwiki-chart-content"><!-- -->{{#if: {{{data|}}} | {{#chart:{{{chart|{{{definition|}}}}}}|data={{{data|}}}}}<!-- -->| {{#chart:{{{chart|{{{definition|}}}}}}}}<!-- -->}}<!-- --></div><!-- End enwiki-chart-content div -->{{#if:{{{thumb|{{{1|}}}}}}|</div><!-- End thumbimage div --><div class="thumbcaption" {{#if: {{{width|{{{3|}}}}}}|style="width:{{{width|{{{3}}}}}};"}}>|<div class="center"><small>}}<!-- -->{{#if:{{{title|}}}|<span class="enwiki-chart-title" id="enwiki-chart-header-id">{{{title}}}</span>}}<span class="caption enwiki-chart-caption" role="caption" id="enwiki-chart-caption-id">{{{caption|{{{4|}}}}}}</span> <!-- -->{{#if: {{{hideSource|}}} ||<!-- -->View {{#if: {{{source|{{{data|}}}}}} | [[c:Data:{{{source|{{{data|}}}}}}|source data]]. | [[c:Data:{{{chart|{{{definition|}}}}}}|chart definition]]. }}{{#if:{{{thumb|{{{1|}}}}}}|</div>|</small>}}</div><!-- End thumbinner div -->}}</div><!-- End enwiki-chart/thumb div -->{{#ifeq:{{{align|{{{2|}}}}}}|center|</div>}}<!-- End center div -->{{#if:{{{thumb|{{{1|}}}}}}||<div style="clear: {{#switch:{{{align|{{{2|}}}}}}|right=right|left=left|#default=both}};"></div>}}</includeonly></onlyinclude> {{Documentation}} e3nv05vn84m4dyp342v1m38iqpfvj2r 0 1192533 5534120 5533592 2026-04-03T22:52:50Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5534120 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired |name = Фернандо Јеро |image = [[File:Fernando Hierro in Spain-Iran press conference 2018-06-19.jpg|200px|]] |image_size = |caption = Јеро во 2018 година |fullname = Фернандо Руис Јеро |birth_date = {{birth date and age|1968|3|23|df=y}} |birth_place = [[Велес-Малага]], Шпанија |nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] |height = 1.88 m |position = [[Одбранбен играч (фудбал)|одбрана]], [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = |retired = 2005 |youthyears1 = 1980–1984 |youthyears2 = 1984 |youthyears3 = 1985–1987 |youthclubs1 = {{симбол2|600px Azzurro e Bianco (Strisce).svg}} Велес-Малага |years1 = 1987–1989 |years2 = 1989–2003 |years3 = 2003–2004 |years4 = 2004–2005 |clubs1 = {{Fb team Real Valladolid}} |clubs2 = {{Fb team Real Madrid}} |clubs3 = {{Fb team Al Rayyan}} |clubs4 = {{Fb team Bolton}} |caps1 = 58 |caps2 = 439 |caps3 = 19 |caps4 = 29 |goals1 = 3 |goals2 = 102 |goals3 = 3 |goals4 = 1 |totalgoals = 109 |nationalyears1 = 1989–1990 |nationalyears2 = 1989–2002 |nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија под 21]] |nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] |nationalcaps1 = 5 |nationalcaps2 = 89 |nationalgoals1 = 2 |nationalgoals2 = 29 |manageryears1 = 2014–2015 |manageryears2 = 2016–2017 |manageryears3 = 2018 |managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}} (асистент) |managerclubs2 = {{Fb team Real Oviedo}} |managerclubs3 = {{Naz|FUrep|ESP}} }} '''Фернандо Јеро''' ([[шпански јазик|шпански]]: Fernando Ruiz Hierro), [[Велес-Малага]], [[23 март]] [[1968]]) — поранешен шпански [[фудбал]]ер , кој поминал најголем дел од својата кариера во [[Реал Мадрид]]. == Кариера == Јеро својата клупска кариера ја започнал во локалниот фудбалски клуб Велез Малага. Одтука во [[1984]]преминал во [[ФК Малага]], каде бил одценет како неталентиран, потоа се вратил во глубот каде што дебитирал. Неговото деби во сениорски професионален клуб ја започнал во [[Реал Ваљадолид]]. После две изгиграни сезони, преминал во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]]. Во првата сезона во дресот на кралскиот клуб, постигнал седум погодоци на 37 натпревари. Со годни сочинувал тандем со неговиот соиграч [[Мануел Санчиз]] од кого и ја наследил капитенската трака кого тој заминал во пензија. Единствениот хет-трик во кариерата го постигнал [[24 март]] [[2002]] против [[ФК Реал Сарагоса|Сарагоса]]. Во текот на преодниот рок во [[2003]] го напуштил клуб после истекувањето на договорот. Одлучил кариерата да ја продолжи во [[Катар]]скиот Ал Рајан. По само една сезона, се вратил во Европа. На местото на поранешниот тимски колега [[Стив Макманаман]] потпишал договор со [[Болтон Вондерс]]. Единствената цел на првенството била поразена од [[ФК Норик Сити|Норик Сити]] (2-3) декември [[2004]]. И покрај фактот што тренерот Сем О`Дери и навивачите го притискале да остане во клубот, Јеро на [[10 мај]] [[2005]] објавил дека е исклучен од активната фудбалска игра. Во позиција на директор за спорт на [[Малага]] бил назначен во јули 2011 година. == Репрезентација == Џеро одиграл 89 натпревари во кои постигнал 29 гола во шпанската фудбалска репрезентација. Бројот на голови постигнати за репрезентацијата е на трето место зад [Дејвид Вила Дејвид Дејвис] и [[Раул Гонсалес ]]. На списокот на играчи според бројот на настапи за шпанската репрезентација, тој е на шесто место. Тој дебитирал на 20 септември [[1989]] година во победата на својот репрезентација на [[полската фудбалска репрезентација]] (1-0) во пријателска игра играна во [[Коруња]]. Го постигнал својот прв гол [[19 декември]] [[1990]] во натпреварот против [[Албанската фудбалска репрезентација|Албанија]] (9-0). Тој бил дел од репрезентацијата за четири светски првенства во фудбал во Светското првенство и два Европски првенства за Европско фудбалско првенство. === Реал Мадрид === * [[Прва лига на Шпанија во фудбал|Првенство]] (5): 1990, 1995, 1997, 2001. и 2003. * [[Куп на Шпанија во фудбал|Куп]] (1): 1993. * [[Суперкуп на Шпанија во фудбал|Суперкуп]] (4): 1990, 1993, 1997. и 2001. * [[УЕФА Лига на шампионите]] (3): 1998, 2000. и 2002. * [[УЕФА суперкуп]] (1): 2002. * [[Интерконтинентални куп (фудбал)|Интерконтинентални куп]] (2): 1998. и 2002. === Ал Рајан === * [[Куп на Катар во фудбал|Куп]] (1): 2004. === Поединечни === * [[УЕФА клупска награда|Најдобар одбранбен играч во избор на УЕФА]] (1): 1998. * [[Награда за светските првенства во фудбала|Најдобар тим]] (1): 2002. == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Fernando Hierro}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1994}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 2018}} {{DEFAULTSORT:Јеро, Фернандо}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1968 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Ваљадолид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Болтон Вондерерс]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалски тренери на Светското првенство во фудбал 2018]] 17evr9ruhplq0hwr5f1nmjhkhh4m7tl 0 1194779 5534173 5457471 2026-04-04T08:40:58Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534173 wikitext text/x-wiki {{Грб-елементи}} '''Подножје''' или '''основа''' — елемент на [[грб]]от во [[хералдика]]та кој лежи под [[штит (хералдика)|штитот]] и обично има облик на карпи, тревесто ритче или поинакво природно тло на кое се застанати [[штитодржач]]ите.{{sfn|Woodcock|Robinson|1990|p=106}} Постои разлика помеѓу вистинските подножја и други предмети или мотиви ставени на тоа место. По традиција, подножјето го претставува имотот на штитоносецот. Како официјален дел од [[блазон]]от, овој елемент се јавува подоцна во историјата, често поради потребата од разни штитодржачи за различни семејства или друштва, иако понекогаш подножјето во блазонот се води засебно од штитодржачите. ==Background== Ако подножјето е споменато во блазонот, тоа сочинува дел од доделеното достигнување и претставува нераздоен дел од грбот.{{sfn|Fox-Davies|1909|p=444}} Доколку подножјето не е заведено во блазонот, одлуката за негово вклучување ја носи уметникот.{{sfn|Fox-Davies|1909|p=441}} Денешниот [[грб на Австралија]] обично се претставува на подножје од [[багрем]]ови гранки (државното растение), но сепак не е неисправно да се изостават гранките. Украсното лисје или класје под или околу штитот не претставува подножје, дури и кога има официјална симболика и кога е изречно споменато во блазонот, како што е кај хералдички исправните [[грбови на општините во Македонија]].<ref>[http://heraldika.org.mk/registar/opshtina-demir-hisar/ Општина Демир Хисар] — Македонско хералдичко здружение {{mk}}</ref> Единствени случи кајшто штитодржачите стојат на свијокот со гесло се грбот на [[Њу Џерси]].<ref>{{нмс|url=http://usheraldicregistry.com/pmwiki.php?n=Registrations.20060825F|title=U.S. Heraldic Registry » Registrations/New Jersey, The State of, United States of America|website=usheraldicregistry.com}}</ref> и [[Грб на Холандија|грбот на Холандија]]. Вообичаена практика е кога еден грб добива штитодржачи, истиот да добие и подножје. Во ретки случаи, подножјето се доделува како [[подобрување (хералдика)|подобрување]]. Подножјето без штитодржачи врз него е возможно, но практично непознато, со исклучок на [[Јужна Австралија]]. Подножјето обично претставува некаков копнен или морски предел (кај шкотските главатари, тревест рид просеана со кланскиот цвет), и може да биде прилично сложено. Сложени примери особено наоѓаме кај поновите [[Канада|канадски]] грбови, како оној на Универзитетот на Северна Британска Колумбија, на кој [[Кермодова мечка]] и [[ирвас]] се застанати на [[шума]], [[планински врв]]ови и [[пченица|житно]] класје, сето над воибичаената хералдичка вода, која пак самата има [[кит-убиец]] како чесна фигура.<ref>[http://reg.gg.ca/heraldry/pub-reg/project.asp?lang=e&ProjectID=1739 University Of Northern British Columbia] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20171003075438/http://reg.gg.ca/heraldry/pub-reg/project.asp?lang=e&ProjectID=1739 |date=2017-10-03 }}. online Public Register of Arms, Flags and Badges. Vol. II, p. 321</ref> Разните географски подрачја се одразуваат во различни подножја: како подножје на [[грб на Кенија|грбот на Кенија]] е претставена планината [[Кенија (планина)|Кенија]] а пак градот [[Арбелаес]] во Колумбија за подножје ја има Земјината топка.<ref>{{нмс|url=http://www.fotw.net/flags/co-cunar.html|title=Fotw.net|website=www.fotw.net}}</ref> Постојат и низа необични подножја. Здружението на универзитети и колеџи на Канада има четириаголник како подножје.<ref>[http://reg.gg.ca/heraldry/pub-reg/project.asp?lang=e&ProjectID=382 Association of Universities and Colleges of Canada] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210904125817/https://reg.gg.ca/heraldry/pub-reg/project.asp?lang=e&ProjectID=382 |date=2021-09-04 }}. Public Register of Arms, Flags and Badges. Vol. IV, p. 376</ref> Грбот на поранешниот совет на грофовијата Камберленд во Англија има ѕид,<ref>[http://www.civicheraldry.co.uk/cumberland.html Civil Heraldry] - The arms of the Cumberland County Council</ref> додека пак Канадската инженерска академија има мост преку вода.<ref>[http://collection.nlc-bnc.ca/100/200/301/ic/can_digital_collections/governor/heraldry/CanAcadEngine.html Archives of Canada] - Academy of Engineering coat of arms</ref> Грбот на главатарот на кланот Донохи има окован човек како подножје, а главатарот на Дандас има „дождовник во пламени јазици“. Постојат и грбови каде како подножје се претставени интересни елементи од неевропско потекло; таков е грбот на градот [[Гизборн]] во Нов Зеланд, чие подножје е [[Маори|маорски]] воен чун „вака“.<ref>{{нмс|url=http://www.ngw.nl/heraldrywiki/index.php?title=Gisborne|title=Gisborne - Coat of arms (crest) of Gisborne|website=www.ngw.nl}}</ref> ==Примери== <gallery widths="180px" heights="150px" perrow="3"> Coat of arms of Malta (1964–1975).svg|Морски предел како подножје на поранешниот [грб на Малта]. Coat of Arms of Anne, the Princess Royal.svg|Тревест рид како подножје на грбот на британската кралска принцеза [[Ана (кралска принцеза)|Ана]]. Wappen Österreichische Länder 1915 (Mittel).png|Разгрането подножје на [[Грб на Австроунгарија|грбот на Австроунгарија]], 1915 г. Wappen Deutsches Reich - Reichswappen (Mittleres).svg|Пиедестал како подножје на средната верзија на [[Грб на Германија|грбот на Германскиот цар]] до 1918 г. Grand Royal Coat of Arms of France.svg|Облаци како подножје на [[Грб на Франција|грбот на Кралството Франција]]. Coat of arms of Iceland.svg|Подножје од пресечен [[базалт]]ен столб на [[грб на Исланд|грбот на Исланд]]. </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Литература == {{рв|Heraldic compartments}} *{{наведена книга |title=A Complete Guide to Heraldry |last=Fox-Davies |first=Arthur Charles |date=1909 |publisher=T.C. & E.C. Jack |location=London & Edinburgh |url=https://archive.org/details/completeguidetoh00foxdrich}} *{{наведена книга |last1=Woodcock|first1=Thomas|last2=Robinson|first2=John Martin|title=The Oxford Guide to Heraldry|date=1990|publisher=Oxford University Press|location=Oxford [England]}} {{Хералдика}} [[Категорија:Хералдика]] 01rqgvoqxj16mnnfi8s2nia2fuaz1e8 0 1198815 5533938 5533591 2026-04-03T17:31:51Z Carshalton 30527 5533938 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''' — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). ==Биографија== Тој е во брак со Елена Куљељ од 27 декември 1997 година,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/elpais/2019/08/30/gente/1567155454_075490.html|title=La discreta vida privada de Luis Enrique y su familia|date=30 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> со која имал три деца: Пачо (1998), Сира (2000) и Ксана (2009), од кои втората починала од [[Тумори на коските|рак на коските]] на 29 август 2019 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/49518049|title=Luis Enrique: Former Spain and Barcelona manager's daughter dies aged nine|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cadenaser.com/ser/2019/08/29/deportes/1567108132_666957.html?int=lomasvistoSER|title=Luis Enrique comunica la muerte de su hija de nueve años al no superar un osteosarcoma|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Тој почнал да игра фудбал на единаесетгодишна возраст во младинскиот тим на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. Своето деби за првиот тим го имал на 24 септември 1989 година во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1989-1990 (Шпанија)|Примера Дивисион]], во натпреварот Спортинг Хихон-[[ФК Малага|Малага]] (0-1). Во следната сезона, тој придонел клубот да се квалификува за [[Куп на УЕФА 1991-1992|Купот на УЕФА 1991-1992]], постигнувајќи 14 гола во првенството. ===Реал Мадрид=== Следното лето, {{Fb team (N) Real Madrid}} го купил за 250 милиони [[Шпанска пезета|пезети]]<ref>{{cite news|language=es|url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/NANDO_/FUTBOLISTA/SOLER/_MIQUEL_/FUTBOLISTA/REAL_MADRID_CLUB_DE_FUTBOL/Nando/compra/carta/libertad/poder/fichar/Madrid/elpepidep/19920709elpepidep_22/Tes?print=1|title=Nando compra su carta de libertad para poder fichar por el Madrid|publisher=[[El País]]|date=9 јули 1992|access-date=27 ноември 2011}}</ref> (околу еден и пол милион [[евра]]). Во неговата прва [[ФК Реал Мадрид сезона 1991-1992|сезона]] со ''„Лос Бланкос“'' тој бил користен како [[Среден ред (фудбал)#Десно крило|десно крило]] или [[Среден (ред)|внатрешен играч од средниот ред]], под водство на [[Радомир Антиќ]]. Жртвуван на позиции, кои не одговарале на неговите способности дури ни под водство на [[Бенито Флоро]], за време на кој играчот сепак го освоил [[Фудбалски куп на Шпанија 1991-1992|Купот на Шпанија]] и [[Суперкуп на Шпанија 1991|Суперкупот на Шпанија]], додека со доаѓањето на тренерот [[Хорхе Валдано]] во 1994 година, Луис Енрике, распореден по десната страна во средниот ред, повторно добил централна улога во тактичкиот план на тимот. Во сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 1994-1995|1994-1995]], која завршила со освојување на [[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|првенството]], тој постигнал гол во убедливата победа од 5-0 над {{Fb team (N) Barcelona}}, но во сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 1995-1996|1995-1996]] доживува негативна сезона, карактеризирана со корпоративна криза и лоши резултати. ===Барселона=== Во 1996 година, претседателот на мадридскиот клуб [[Лоренцо Санс]] одлучил да не му го продолжи договорот, дозволувајќи му така на Луис Енрике да потпише за ривалскиот клуб {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што повторно се сретнал со [[Абелардо Фернандес|Абелардо]], неговиот поранешен соиграч во Спортинг Хихон. Во својата прва сезона со ''„Блауграна“'', под водството на [[Боби Робсон]], тој постигнал 17 гола и го освои [[Суперкуп на Шпанија 1996|Суперкупот на Шпанија]], [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|Купот на Шпанија]] и [[УЕФА Куп на победниците на куповите 1996-1997|Купот на победниците на куповите]]. Дури и во [[ФК Барселона сезона 1996-1997|следната сезона]], под водство на [[Холандија|холандскиот]] тренер [[Луј ван Гал]], тој се докажал како играч од средниот ред со одлично чувство за голови: 18 во првенството, 25 вкупно во сезоната, збогатено со три трофеи [[Примера Дивисион (Шпанија) 1996-1997|Примера Дивисион]], [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|Куп на Шпанија]] и [[Суперкуп на УЕФА 1996|Суперкуп на УЕФА]]. Во [[Барселона]], тој станал и [[Капитен|капитен]] на тимот и освоил уште една национална титула во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|1998-1999]]. Сепак, откако следните пет години ќе изминат без трофеи, на 16 мај 2004 година, Луис Енрике го одиграл својот последен натпревар како професионален фудбалер, против [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]], ставајќи крај на осумгодишниот престој во Барселона: менаџерот [[Франк Рајкард]] го заменил во 59-тата минута од натпреварот со [[Марк Овермарс]], по што добил аплауз од целиот [[Камп Ноу]]. ==Репрезентативна кариера== Тој го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|сениорската репрезентација]] во 1991 година, во [[Пријателска|пријателски]] натпревар против {{NazNB|FUrep|ROU|}} (0-2). Подоцна учествувал со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]] на [[Фудбал на Летните олимписки игри|Олимписките игри]] од [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]], освојувајќи го златниот медал. Со сениорската репрезентација учествувал на три [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] ([[Светско првенство во фудбал 1994|1994]], [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) и на едно [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]] ([[Европско првенство во фудбал 1996|1996]]). Својата репрезентативна кариера ја завршил во 2002 година, со 62 настапи и 12 гола. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|17-4-1991|Касерес|ESP|0|2|ROU||Пријателска|14=Касерес (Шпанија)}} {{Cronopar|13-10-1993|Даблин|LIE|1|3|ESP||Квал. за СП|1994}} {{Cronopar|17-11-1993|Севиља|ESP|1|0|DNK||Квал. за СП|1994}} {{Cronopar|19-1-1994|Виго|ESP|2|2|PRT||Пријателска}} {{Cronopar|10-6-1994|Монтреал|CAN|0|2|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|17-6-1994|Далас|KOR|2|2|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-1994|Чикаго|DEU|1|1|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза}} {{Cronopar|2-7-1994|Вашингтон|ESP|3|0|CHE|1|Светско првенство|1994|Осминафинале}} {{Cronopar|9-7-1994|Бостон|ITA|2|1|ESP||Светско првенство|1994|Четвртфинале}} {{Cronopar|12-10-1994|Скопје|MKD|0|2|ESP||Квал. за СП|1996}} {{Cronopar|16-11-1994|Севиља|ESP|3|0|DEN|1|Квал. за СП|1996}} {{Cronopar|17-12-1994|Брисел|BEL|1|4|ESP|1|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|18-1-1995|Ла Коруња|ESP|2|2|URU||Пријателска}} {{Cronopar|22-2-1995|Херес де ла Фронтера|ESP|0|0|DEU||Пријателска}} {{Cronopar|29-3-1995|Севиља|ESP|1|1|BEL||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|26-4-1995|Ереван|ARM|0|2|ESP||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-6-1995|Севиља|ESP|1|0|ARM||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|6-9-1995|Гранада|ESP|6|0|CYP||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|20-9-1995|Мадрид|ESP|2|1|ARG||Пријателска}} {{Cronopar|11-10-1995|Копенхаген|DNK|1|1|ESP||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-2-1996|Лас Палмас|ESP|1|0|NOR||Пријателска}} {{Cronopar|24-4-1996|Осло|NOR|0|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|9-6-1996|Лидс|BGR|1|1|ESP||Евро|1996|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-1996|Лидс|FRA|1|1|ESP||Евро|1996|Прва фаза}} {{Cronopar|4-9-1996|Тофтир|FRO|2|6|ESP|1|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|9-10-1996|Прага|CZE|0|0|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|13-11-1996|Санта Крус де Тенерифе|ESP|4|1|SVK|1|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|14-12-1996|Валенсија|ESP|2|0|YUG (1992-2003)||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|18-12-1996|Та Кали|MLT|0|3|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|12-2-1997|Аликанте|ESP|4|0|MLT||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|30-4-1997|Белград|YUG (1992-2003)|1|1|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|24-9-1997|Братислава|SVK|1|2|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|11-10-1997|Хихон|ESP|3|1|FRO|2|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|28-1-1998|Сен Дени|FRA|1|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE||Пријателска}} {{Cronopar|13-6-1998|Нант|ESP|2|3|NGA||Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Нигерија|дет.]]}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент-Етјен|ESP|0|0|PAR||Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Парагвај|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-1998|Ланс|ESP|6|1|BUL|1|Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Бугарија|дет.]]}} {{Cronopar|5-9-1998|Ларнака|CYP|3|2|ESP||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS||Пријателска}} {{Cronopar|14-10-1998|Рамат Ган|ISR|1|2|ESP||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|5-5-1999|Севиља|ESP|3|1|HRV||Пријателска}} {{Cronopar|5-6-1999|Виљареал|ESP|9|0|SMR|3|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Варшава|POL|1|2|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|4-9-1999|Виена|AUT|1|3|ESP|1|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|8-9-1999|Бадахос|ESP|8|0|CYP||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|10-10-1999|Албасете|ESP|3|0|ISR||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA||Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|17-11-1999|Севиља|ESP|0|2|ARG||Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|26-1-2000|Картагена|ESP|2|1|UKR||Пријателска|14=Картагена (Шпанија)}} {{Cronopar|23-2-2000|Сплит|HRV|0|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2000|Севиља|ESP|1|2|NLD||Пријателска}} {{Cronopar|28-1-2001|Бирмингем|ENG|3|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2001|Овиедо|ESP|4|1|BIH||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|6-6-2001|Рамат Ган|ISR|1|1|ESP||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|1-9-2001|Валенсија|ESP|4|0|AUT||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|5-9-2001|Вадуц|LIE|0|2|ESP||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|2-6-2002|Гвангџу|SVN|1|3|ESP||Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|7-6-2002|Гвангџу|ESP|3|1|PAR||Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|12-6-2002|Теџон|RSA|2|3|ESP||Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|16-6-2002|Сувон|ESP|1|1|IRL||Светско првенство|2002|Осминафинале|dts|3 – 2}} {{Cronopar|22-6-2002|Гвангџу|ESP|0|0|KOR||Светско првенство|2002|Четвртфинале|dts|3 – 5}} {{Cronofin|62|12}} ==Тренерска кариера== {{Поднаслов-никулец}} == Статистика == === Клупска статистика === {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- |1989-1990|| {{flagsport|ESP}} [[ФК Спортинг Хихон Б|Спортинг Хихон Б]] || [[Сегунда Дивисион Б 1989-1990|СДБ]] || 27 || 5 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 27 || 5 |- |[[ФК Спортинг Хихон сезона 1989–1990|1989-1990]]|| rowspan="2" |{{flagsport|ESP}} [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] ||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1989-1990|ПД]]||1||0||[[Фудбалски куп на Шпанија 1989-1990|КШ]]||0 || 0 ||-||-||-||-||-||-||1||0 |- |[[ФК Спортинг Хихон сезона 1990-1991|1990-1991]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1990-1991|ПД]]||35||14||[[Фудбалски куп на Шпанија 1990-1991|КШ]]||9||3||-||-||-||-||-||-||44||18 |- !colspan="3"|Вкупно Спортинг Хихон||36||15|| ||9||3|| || - || - || || - || - ||45||18 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1991-1992|1991-1992]]||rowspan="5"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1991-1992|ПД]]||29||4||[[Фудбалски куп на Шпанија 1991-1992|КШ]]||6||1||[[Куп на УЕФА 1991-1992|КУ]]||6||0||-||-||-||41||5 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1992-1993|1992-1993]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1992-1993|ПД]]||34||2||[[Фудбалски куп на Шпанија 1992-1993|КШ]]||6||0||[[Куп на УЕФА 1991-1992|КУ]]||8||1||-||-||-||48||3 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1993-1994|1993-1994]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1993-1994|ПД]]||28||2||[[Фудбалски куп на Шпанија 1993-1994|КШ]]||4||1||[[Куп на победниците на куповите 1993-1994|КПК]]||6||0||[[Суперкуп на Шпанија 1993|СШ]]||2||0||40||3 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1994-1995|1994-1995]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|ПД]]|||35||4||[[Фудбалски куп на Шпанија 1994-1995|КШ]]||2||0||[[Куп на УЕФА 1994-1995|КУ]]||6||0||-||-||-||43||4 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1995-1996|1995-1996]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1995-1996|ПД]]||31||3||[[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|КШ]]||0||0||[[УЕФА Лига на шампиони 1995-1996|ЛШ]]||8||0||[[Суперкуп на Шпанија 1995|СШ]]||2||0||41||3 |- !colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид||157||15|| ||18||2|| ||34||1|| ||4||0||213||18 |- |[[ФК Барселона сезона 1996-1997|1996-1997]]||rowspan=8|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Barcelona}}||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1996-1997|ПД]]||35||17||[[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|КШ]]||7||1||[[УЕФА Куп на победниците на куповите 1996-1997|КПК]]||7||0||[[Суперкуп на Шпанија 1996|СШ]]||2||0||51||18 |- |[[ФК Барселона сезона 1997-1998|1997-1998]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1997-1998|ПД]]||34||18||[[Фудбалски куп на Шпанија 1997-1998|КШ]]||6||3||[[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|ЛШ]]||4<ref>Еден настап во второто квалификациско коло.</ref>||3||[[Суперкуп на УЕФА 1997|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 1997|СШ]]||2+1||1+0||47||25 |- |[[ФК Барселона сезона 1998-1999|1998-1999]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|ПД]]||26||11||[[Фудбалски куп на Шпанија 1998-1999|КШ]]||3||0||[[УЕФА Лига на шампиони 1998-1999|ЛШ]]||3||1||[[Суперкуп на Шпанија 1998|СШ]]||2||0||34||12 |- |[[ФК Барселона сезона 1999-2000|1999-2000]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|ПД]]||19||3||[[Фудбалски куп на Шпанија 1999-2000|КШ]]||5||3||[[УЕФА Лига на шампиони 1999-2000|ЛШ]]||7||6||[[Суперкуп на Шпанија 1999|СШ]]||2||0||33||12 |- |[[ФК Барселона сезона 2000-2001|2000-2001]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2000-2001|ПД]]||28||9||[[Фудбалски куп на Шпанија 2000-2001|КШ]]||4||1||[[УЕФА Лига на шампиони 2000-2001|ЛШ]]+[[Куп на УЕФА 2000-2001|КУ]]||4+5||2+4||-||-||-||41||16 |- |[[ФК Барселона сезона 2001-2002|2001-2002]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2001-2002|ПД]]||23||4||[[Фудбалски куп на Шпанија 2001-2002|КШ]]||0||0||[[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|ЛШ]]||15<ref name="ReferenceA">2 настапи во третото квалификациско коло.</ref>||6<ref>Еден гол во третото квалификациско коло.</ref>||-||-||-||38||10 |- ||[[ФК Барселона сезона 2002-2003|2002-2003]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2002-2003|ПД]]||18||8||[[Фудбалски куп на Шпанија 2002-2003|КШ]]||0||0||[[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|ЛШ]]||8<ref name="ReferenceA"/>||2||-||-||-||26||10 |- |[[ФК Барселона сезона 2003-2004|2003-2004]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]]|||24||3||[[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]]||1||0||[[Куп на УЕФА 2003-2004|КУ]]||5||2||-||-||-||30||5 |- !colspan=3|Вкупно Барселона||207||73|| ||26||8|| ||58||26|| ||9||1||300||108 |- !colspan=3|Вкупно во кариерата||427||108|| ||53||13|| ||92||27|| ||13||1||585||149 |} == Тренерска статистика == === Клубови === ''Статистиката е ажурирана на 2 март 2026.'' Во '''болд''' се натпреварувањата кои Луис Енрике ги освоил. {| class="wikitable" style="font-size:85%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || 2008-2009 || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} [[ФК Барселона Б|Барселона Б]] || [[Сегунда Дивисион Б 2008-2009|СДБ]] || 38 || 15 || 15 || 8 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|38|15|15|8}} || 5. место |- || 2009-2010 || [[Сегунда Дивисион Б 2009-2010|СДБ]] || 38+6<ref>Плејоф.</ref> || 22+2 || 10+4 || 6+0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|44|24|14|6}} || 2. место '''''(пром.)''''' |- || [[ФК Барселона Б сезона 2010-2011|2010-2011]] ||[[Сегунда Дивисион 2010-2011|СД]] || 42 || 20 || 11 || 11 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|42|20|11|11}} || 3. место |- !colspan="3"|Вкупно Барселона B || 118+6 || 57+2 || 36+4 || 25+0 || || - || - || - || - || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|124|59|40|25}} || |- || [[ФК Рома сезона 2011-2012|2011-2012]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Roma}} || [[Серија А 2011-2012|А]] || 38 || 16 || 8 || 14 || [[Фудбалски куп на Италија 2011-2012|КИ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[УЕФА Лига Европа 2011-2012#Плејоф|ЛЕ]] || 2<ref>Во квалификациските кола.</ref> || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - {{WDL|42|17|9|16}} || 7. место |- || 2013-2014 || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Celta Vigo}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|ПД]] || 38 || 14 || 7 || 17 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2013-2014|КШ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|40|15|7|18}} || 9. место |- || [[ФК Барселона сезона 2014-2015|2014-2015]] || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Barcelona}} || '''[[Примера Дивисион (Шпанија) 2014-2015|ПД]]''' || 38 || 30 || 4 || 4 || '''[[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]]''' || 9 || 9 || 0 || 0 || '''[[УЕФА Лига на шампиони 2014-2015|ЛШ]]''' || 13 || 11 || 0 || 2 || - || - || - || - || - {{WDL|60|50|4|6}} || '''1. место''' |- || [[ФК Барселона сезона 2015-2016|2015-2016]] || '''[[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|ПД]]''' || 38 || 29 || 4 || 5 || '''[[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]]''' || 9 || 7 || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015-2016|ЛШ]] || 10 || 7 || 2 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2015|СШ]]+'''[[Суперкуп на УЕФА 2015|СУ]]'''+'''[[Светско клупско првенство во фудбал 2015|Скп]]''' || 2+1+2 || 0+1+2 || 1+0+0 || 1+0+0 {{WDL|62|46|9|7}} || '''1. место''' |- || [[ФК Барселона сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|ПД]] || 38 || 28 || 6 || 4 || '''[[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]]''' || 9 || 6 || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016-2017|ЛШ]] || 10 || 6 || 1 || 3 || '''[[Суперкуп на Шпанија 2016|СШ]]''' || 2 || 2 || 0 || 0 {{WDL|59|42|9|8}} || 2. место |- ! colspan="3"|Вкупно Барселона || 114 || 87 || 14 || 13 || || 27 || 22 || 4 || 1 || || 33 || 24 || 3 || 6 || || 7 || 5 || 1 || 1 {{WDLtot|181|138|22|21}} || |- || [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2023-2024|2023-2024]] || rowspan=3|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} || '''[[Лига 1 (Франција) 2023-2024|Л1]]''' || 34 || 22 || 10 || 2 || '''[[Фудбалски куп на Франција 2023-2024|КФ]]''' || 6 || 6 || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|ЛШ]] || 12 || 5 || 2 || 5 || '''[[Суперкуп на Франција 2023|СФ]]''' || 1 || 1 || 0 || 0 {{WDL|53|34|12|7}} || '''1. место''' |- || [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2024-2025|2024-2025]] || '''[[Лига 1 (Франција) 2024-2025|Л1]]''' || 34 || 26 || 6 || 2 || '''[[Фудбалски куп на Франција 2024-2025|КФ]]''' || 6 || 5 || 1 || 0 || '''[[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|ЛШ]] || 17 || 11 || 1 || 5 || '''[[Суперкуп на Франција 2024|СФ]]'''+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || 1+7 || 1+5 || 0+0 || 0+2 {{WDL|65|48|8|9}} || '''1. место''' |- || [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2025-2026|2025-2026]] || [[Лига 1 (Франција) 2025-2026|Л1]] || 26 || 19 || 3 || 4 || [[Фудбалски куп на Франција 2025-2026|КФ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|ЛШ]] || 12 || 7 || 3 || 2 || '''[[Суперкуп на Франција 2025|СФ]]'''+'''[[Суперкуп на УЕФА 2025|СУ]]'''+'''[[Интерконтинентален куп 2025|ИК]]''' || 1+1+1 || 0+0+0 || 1+1+1 || 0+0+0 {{WDL|43|27|9|7}} || ''во тек'' |- ! colspan="3"|Вкупно Париз Сен Жермен || 94 || 67 || 19 || 8 || || 14 || 12 || 1 || 1 || || 41 || 23 || 6 || 12 || || 12 || 7 || 3 || 2 {{WDLtot|161|109|29|23}} || |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 408 || 243 || 88 || 77 || || 45 || 36 || 5 || 4 || || 76 || 47 || 10 || 19 || || 19 || 12 || 4 || 3 {{WDLtot|548|338|107|103}} || |} ==Титули== {{Col-begin|width=90%}} {{col-2}} ===Играч=== ====Клупски==== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 1 : 1994–1995 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 1992–1993 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1993 ; Барселона *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 1997–1998, 1998–1999 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 1996–1997, 1997–1998 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1996 *'''{{Трофеј-КПК}} [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]]''' : 1 : 1996–1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 1997 ====Репрезентативни==== ; Олимписка репрезентација на Шпанија *'''[[Летни олимписки игри]]''' : 1 : {{симбол2|Gold medal.svg}} Златен медал: [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]] ====Индивидуални==== * [[ESM Тим на годината]] : 1 : 1996-1997 * Вклучен во [[ФИФА 100]] листата (2004) {{col-2}} ===Тренер=== ====Клупски==== ; Барселона *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2014–2015, 2015–2016 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 3 : 2014–2015, 2015–2016, 2016-2017 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 4 : 2016 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Куп на шампиони]]''' : 1 : 2014-2015 *'''{{Трофеј-КПК}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 1 : 2015 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2015 ; Париз Сен Жермен *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 2 : 2023–2024, 2024–2025 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 2 : 2023-2024, 2024-2025 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Франција}} [[Суперкуп на Франција]]''' : 3 : 2023, 2024, 2025 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 1 : 2024–2025 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : 2025 {{col-end}} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/luis-enrique/8MdrBIUb/ Луис Енрике Мартинес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luis-enrique/profil/spieler/7601 Луис Енрике Мартинес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/102772/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113818/show/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Тренери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Селектори на шпанската фудбалска репрезентација]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 2ua9fttn6bnh3ow0tl0cpwpswzoh2zb 5533952 5533938 2026-04-03T17:51:14Z Carshalton 30527 5533952 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''' — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). ==Биографија== Тој е во брак со Елена Куљељ од 27 декември 1997 година,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/elpais/2019/08/30/gente/1567155454_075490.html|title=La discreta vida privada de Luis Enrique y su familia|date=30 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> со која имал три деца: Пачо (1998), Сира (2000) и Ксана (2009), од кои втората починала од [[Тумори на коските|рак на коските]] на 29 август 2019 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/49518049|title=Luis Enrique: Former Spain and Barcelona manager's daughter dies aged nine|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cadenaser.com/ser/2019/08/29/deportes/1567108132_666957.html?int=lomasvistoSER|title=Luis Enrique comunica la muerte de su hija de nueve años al no superar un osteosarcoma|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Тој почнал да игра фудбал на единаесетгодишна возраст во младинскиот тим на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. Своето деби за првиот тим го имал на 24 септември 1989 година во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1989-1990 (Шпанија)|Примера Дивисион]], во натпреварот Спортинг Хихон-[[ФК Малага|Малага]] (0-1). Во следната сезона, тој придонел клубот да се квалификува за [[Куп на УЕФА 1991-1992|Купот на УЕФА 1991-1992]], постигнувајќи 14 гола во првенството. ===Реал Мадрид=== Следното лето, {{Fb team (N) Real Madrid}} го купил за 250 милиони [[Шпанска пезета|пезети]]<ref>{{cite news|language=es|url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/NANDO_/FUTBOLISTA/SOLER/_MIQUEL_/FUTBOLISTA/REAL_MADRID_CLUB_DE_FUTBOL/Nando/compra/carta/libertad/poder/fichar/Madrid/elpepidep/19920709elpepidep_22/Tes?print=1|title=Nando compra su carta de libertad para poder fichar por el Madrid|publisher=[[El País]]|date=9 јули 1992|access-date=27 ноември 2011}}</ref> (околу еден и пол милион [[евра]]). Во неговата прва [[ФК Реал Мадрид сезона 1991-1992|сезона]] со ''„Лос Бланкос“'' тој бил користен како [[Среден ред (фудбал)#Десно крило|десно крило]] или [[Среден (ред)|внатрешен играч од средниот ред]], под водство на [[Радомир Антиќ]]. Жртвуван на позиции, кои не одговарале на неговите способности дури ни под водство на [[Бенито Флоро]], за време на кој играчот сепак го освоил [[Фудбалски куп на Шпанија 1991-1992|Купот на Шпанија]] и [[Суперкуп на Шпанија 1991|Суперкупот на Шпанија]], додека со доаѓањето на тренерот [[Хорхе Валдано]] во 1994 година, Луис Енрике, распореден по десната страна во средниот ред, повторно добил централна улога во тактичкиот план на тимот. Во сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 1994-1995|1994-1995]], која завршила со освојување на [[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|првенството]], тој постигнал гол во убедливата победа од 5-0 над {{Fb team (N) Barcelona}}, но во сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 1995-1996|1995-1996]] доживува негативна сезона, карактеризирана со корпоративна криза и лоши резултати. ===Барселона=== Во 1996 година, претседателот на мадридскиот клуб [[Лоренцо Санс]] одлучил да не му го продолжи договорот, дозволувајќи му така на Луис Енрике да потпише за ривалскиот клуб {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што повторно се сретнал со [[Абелардо Фернандес|Абелардо]], неговиот поранешен соиграч во Спортинг Хихон. Во својата прва сезона со ''„Блауграна“'', под водството на [[Боби Робсон]], тој постигнал 17 гола и го освои [[Суперкуп на Шпанија 1996|Суперкупот на Шпанија]], [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|Купот на Шпанија]] и [[УЕФА Куп на победниците на куповите 1996-1997|Купот на победниците на куповите]]. Дури и во [[ФК Барселона сезона 1996-1997|следната сезона]], под водство на [[Холандија|холандскиот]] тренер [[Луј ван Гал]], тој се докажал како играч од средниот ред со одлично чувство за голови: 18 во првенството, 25 вкупно во сезоната, збогатено со три трофеи [[Примера Дивисион (Шпанија) 1996-1997|Примера Дивисион]], [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|Куп на Шпанија]] и [[Суперкуп на УЕФА 1996|Суперкуп на УЕФА]]. Во [[Барселона]], тој станал и [[Капитен|капитен]] на тимот и освоил уште една национална титула во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|1998-1999]]. Сепак, откако следните пет години ќе изминат без трофеи, на 16 мај 2004 година, Луис Енрике го одиграл својот последен натпревар како професионален фудбалер, против [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]], ставајќи крај на осумгодишниот престој во Барселона: менаџерот [[Франк Рајкард]] го заменил во 59-тата минута од натпреварот со [[Марк Овермарс]], по што добил аплауз од целиот [[Камп Ноу]]. ==Репрезентативна кариера== Тој го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|сениорската репрезентација]] во 1991 година, во [[Пријателска|пријателски]] натпревар против {{NazNB|FUrep|ROU|}} (0-2). Подоцна учествувал со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]] на [[Фудбал на Летните олимписки игри|Олимписките игри]] од [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]], освојувајќи го златниот медал. Со сениорската репрезентација учествувал на три [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] ([[Светско првенство во фудбал 1994|1994]], [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) и на едно [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]] ([[Европско првенство во фудбал 1996|1996]]). Својата репрезентативна кариера ја завршил во 2002 година, со 62 настапи и 12 гола. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|17-4-1991|Касерес|ESP|0|2|ROU||Пријателска|14=Касерес (Шпанија)}} {{Cronopar|13-10-1993|Даблин|LIE|1|3|ESP||Квал. за СП|1994}} {{Cronopar|17-11-1993|Севиља|ESP|1|0|DNK||Квал. за СП|1994}} {{Cronopar|19-1-1994|Виго|ESP|2|2|PRT||Пријателска}} {{Cronopar|10-6-1994|Монтреал|CAN|0|2|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|17-6-1994|Далас|KOR|2|2|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-1994|Чикаго|DEU|1|1|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза}} {{Cronopar|2-7-1994|Вашингтон|ESP|3|0|CHE|1|Светско првенство|1994|Осминафинале}} {{Cronopar|9-7-1994|Бостон|ITA|2|1|ESP||Светско првенство|1994|Четвртфинале}} {{Cronopar|12-10-1994|Скопје|MKD|0|2|ESP||Квал. за СП|1996}} {{Cronopar|16-11-1994|Севиља|ESP|3|0|DEN|1|Квал. за СП|1996}} {{Cronopar|17-12-1994|Брисел|BEL|1|4|ESP|1|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|18-1-1995|Ла Коруња|ESP|2|2|URU||Пријателска}} {{Cronopar|22-2-1995|Херес де ла Фронтера|ESP|0|0|DEU||Пријателска}} {{Cronopar|29-3-1995|Севиља|ESP|1|1|BEL||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|26-4-1995|Ереван|ARM|0|2|ESP||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-6-1995|Севиља|ESP|1|0|ARM||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|6-9-1995|Гранада|ESP|6|0|CYP||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|20-9-1995|Мадрид|ESP|2|1|ARG||Пријателска}} {{Cronopar|11-10-1995|Копенхаген|DNK|1|1|ESP||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-2-1996|Лас Палмас|ESP|1|0|NOR||Пријателска}} {{Cronopar|24-4-1996|Осло|NOR|0|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|9-6-1996|Лидс|BGR|1|1|ESP||Евро|1996|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-1996|Лидс|FRA|1|1|ESP||Евро|1996|Прва фаза}} {{Cronopar|4-9-1996|Тофтир|FRO|2|6|ESP|1|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|9-10-1996|Прага|CZE|0|0|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|13-11-1996|Санта Крус де Тенерифе|ESP|4|1|SVK|1|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|14-12-1996|Валенсија|ESP|2|0|YUG (1992-2003)||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|18-12-1996|Та Кали|MLT|0|3|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|12-2-1997|Аликанте|ESP|4|0|MLT||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|30-4-1997|Белград|YUG (1992-2003)|1|1|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|24-9-1997|Братислава|SVK|1|2|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|11-10-1997|Хихон|ESP|3|1|FRO|2|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|28-1-1998|Сен Дени|FRA|1|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE||Пријателска}} {{Cronopar|13-6-1998|Нант|ESP|2|3|NGA||Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Нигерија|дет.]]}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент-Етјен|ESP|0|0|PAR||Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Парагвај|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-1998|Ланс|ESP|6|1|BUL|1|Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Бугарија|дет.]]}} {{Cronopar|5-9-1998|Ларнака|CYP|3|2|ESP||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS||Пријателска}} {{Cronopar|14-10-1998|Рамат Ган|ISR|1|2|ESP||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|5-5-1999|Севиља|ESP|3|1|HRV||Пријателска}} {{Cronopar|5-6-1999|Виљареал|ESP|9|0|SMR|3|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Варшава|POL|1|2|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|4-9-1999|Виена|AUT|1|3|ESP|1|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|8-9-1999|Бадахос|ESP|8|0|CYP||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|10-10-1999|Албасете|ESP|3|0|ISR||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA||Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|17-11-1999|Севиља|ESP|0|2|ARG||Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|26-1-2000|Картагена|ESP|2|1|UKR||Пријателска|14=Картагена (Шпанија)}} {{Cronopar|23-2-2000|Сплит|HRV|0|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2000|Севиља|ESP|1|2|NLD||Пријателска}} {{Cronopar|28-1-2001|Бирмингем|ENG|3|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2001|Овиедо|ESP|4|1|BIH||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|6-6-2001|Рамат Ган|ISR|1|1|ESP||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|1-9-2001|Валенсија|ESP|4|0|AUT||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|5-9-2001|Вадуц|LIE|0|2|ESP||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|2-6-2002|Гвангџу|SVN|1|3|ESP||Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|7-6-2002|Гвангџу|ESP|3|1|PAR||Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|12-6-2002|Теџон|RSA|2|3|ESP||Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|16-6-2002|Сувон|ESP|1|1|IRL||Светско првенство|2002|Осминафинале|dts|3 – 2}} {{Cronopar|22-6-2002|Гвангџу|ESP|0|0|KOR||Светско првенство|2002|Четвртфинале|dts|3 – 5}} {{Cronofin|62|12}} ==Тренерска кариера== {{Поднаслов-никулец}} == Играчка статистика == === Клупска статистика === {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- |1989-1990|| {{flagsport|ESP}} [[ФК Спортинг Хихон Б|Спортинг Хихон Б]] || [[Сегунда Дивисион Б 1989-1990|СДБ]] || 27 || 5 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 27 || 5 |- |[[ФК Спортинг Хихон сезона 1989–1990|1989-1990]]|| rowspan="2" |{{flagsport|ESP}} [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] ||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1989-1990|ПД]]||1||0||[[Фудбалски куп на Шпанија 1989-1990|КШ]]||0 || 0 ||-||-||-||-||-||-||1||0 |- |[[ФК Спортинг Хихон сезона 1990-1991|1990-1991]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1990-1991|ПД]]||35||14||[[Фудбалски куп на Шпанија 1990-1991|КШ]]||9||3||-||-||-||-||-||-||44||18 |- !colspan="3"|Вкупно Спортинг Хихон||36||15|| ||9||3|| || - || - || || - || - ||45||18 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1991-1992|1991-1992]]||rowspan="5"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1991-1992|ПД]]||29||4||[[Фудбалски куп на Шпанија 1991-1992|КШ]]||6||1||[[Куп на УЕФА 1991-1992|КУ]]||6||0||-||-||-||41||5 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1992-1993|1992-1993]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1992-1993|ПД]]||34||2||[[Фудбалски куп на Шпанија 1992-1993|КШ]]||6||0||[[Куп на УЕФА 1991-1992|КУ]]||8||1||-||-||-||48||3 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1993-1994|1993-1994]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1993-1994|ПД]]||28||2||[[Фудбалски куп на Шпанија 1993-1994|КШ]]||4||1||[[Куп на победниците на куповите 1993-1994|КПК]]||6||0||[[Суперкуп на Шпанија 1993|СШ]]||2||0||40||3 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1994-1995|1994-1995]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|ПД]]|||35||4||[[Фудбалски куп на Шпанија 1994-1995|КШ]]||2||0||[[Куп на УЕФА 1994-1995|КУ]]||6||0||-||-||-||43||4 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1995-1996|1995-1996]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1995-1996|ПД]]||31||3||[[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|КШ]]||0||0||[[УЕФА Лига на шампиони 1995-1996|ЛШ]]||8||0||[[Суперкуп на Шпанија 1995|СШ]]||2||0||41||3 |- !colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид||157||15|| ||18||2|| ||34||1|| ||4||0||213||18 |- |[[ФК Барселона сезона 1996-1997|1996-1997]]||rowspan=8|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Barcelona}}||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1996-1997|ПД]]||35||17||[[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|КШ]]||7||1||[[УЕФА Куп на победниците на куповите 1996-1997|КПК]]||7||0||[[Суперкуп на Шпанија 1996|СШ]]||2||0||51||18 |- |[[ФК Барселона сезона 1997-1998|1997-1998]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1997-1998|ПД]]||34||18||[[Фудбалски куп на Шпанија 1997-1998|КШ]]||6||3||[[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|ЛШ]]||4<ref>Еден настап во второто квалификациско коло.</ref>||3||[[Суперкуп на УЕФА 1997|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 1997|СШ]]||2+1||1+0||47||25 |- |[[ФК Барселона сезона 1998-1999|1998-1999]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|ПД]]||26||11||[[Фудбалски куп на Шпанија 1998-1999|КШ]]||3||0||[[УЕФА Лига на шампиони 1998-1999|ЛШ]]||3||1||[[Суперкуп на Шпанија 1998|СШ]]||2||0||34||12 |- |[[ФК Барселона сезона 1999-2000|1999-2000]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|ПД]]||19||3||[[Фудбалски куп на Шпанија 1999-2000|КШ]]||5||3||[[УЕФА Лига на шампиони 1999-2000|ЛШ]]||7||6||[[Суперкуп на Шпанија 1999|СШ]]||2||0||33||12 |- |[[ФК Барселона сезона 2000-2001|2000-2001]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2000-2001|ПД]]||28||9||[[Фудбалски куп на Шпанија 2000-2001|КШ]]||4||1||[[УЕФА Лига на шампиони 2000-2001|ЛШ]]+[[Куп на УЕФА 2000-2001|КУ]]||4+5||2+4||-||-||-||41||16 |- |[[ФК Барселона сезона 2001-2002|2001-2002]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2001-2002|ПД]]||23||4||[[Фудбалски куп на Шпанија 2001-2002|КШ]]||0||0||[[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|ЛШ]]||15<ref name="ReferenceA">2 настапи во третото квалификациско коло.</ref>||6<ref>Еден гол во третото квалификациско коло.</ref>||-||-||-||38||10 |- ||[[ФК Барселона сезона 2002-2003|2002-2003]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2002-2003|ПД]]||18||8||[[Фудбалски куп на Шпанија 2002-2003|КШ]]||0||0||[[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|ЛШ]]||8<ref name="ReferenceA"/>||2||-||-||-||26||10 |- |[[ФК Барселона сезона 2003-2004|2003-2004]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]]|||24||3||[[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]]||1||0||[[Куп на УЕФА 2003-2004|КУ]]||5||2||-||-||-||30||5 |- !colspan=3|Вкупно Барселона||207||73|| ||26||8|| ||58||26|| ||9||1||300||108 |- !colspan=3|Вкупно во кариерата||427||108|| ||53||13|| ||92||27|| ||13||1||585||149 |} ===Репрезентативна статистика=== *Извор: RSSSF<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/luisenrique-intlg.html|title=Luis Enrique Martínez García – Goals in International Matches|publisher=RSSSF|last=Pla Díaz|first=Emilio|access-date=1 September 2010|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404003056/https://www.rsssf.org/miscellaneous/luisenrique-intlg.html|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="12"|{{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] |1991||1||0 |- |1992||0||0 |- |1993||2||0 |- |1994||9||3 |- |1995||8||0 |- |1996||9||2 |- |1997||4||2 |- |1998||8||1 |- |1999||8||4 |- |2000||3||0 |- |2001||5||0 |- |2002||5||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!62!!12 |} == Тренерска статистика == === Клубови === ''Статистиката е ажурирана на 2 март 2026.'' Во '''болд''' се натпреварувањата кои Луис Енрике ги освоил. {| class="wikitable" style="font-size:85%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || 2008-2009 || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} [[ФК Барселона Б|Барселона Б]] || [[Сегунда Дивисион Б 2008-2009|СДБ]] || 38 || 15 || 15 || 8 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|38|15|15|8}} || 5. место |- || 2009-2010 || [[Сегунда Дивисион Б 2009-2010|СДБ]] || 38+6<ref>Плејоф.</ref> || 22+2 || 10+4 || 6+0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|44|24|14|6}} || 2. место '''''(пром.)''''' |- || [[ФК Барселона Б сезона 2010-2011|2010-2011]] ||[[Сегунда Дивисион 2010-2011|СД]] || 42 || 20 || 11 || 11 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|42|20|11|11}} || 3. место |- !colspan="3"|Вкупно Барселона B || 118+6 || 57+2 || 36+4 || 25+0 || || - || - || - || - || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|124|59|40|25}} || |- || [[ФК Рома сезона 2011-2012|2011-2012]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Roma}} || [[Серија А 2011-2012|А]] || 38 || 16 || 8 || 14 || [[Фудбалски куп на Италија 2011-2012|КИ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[УЕФА Лига Европа 2011-2012#Плејоф|ЛЕ]] || 2<ref>Во квалификациските кола.</ref> || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - {{WDL|42|17|9|16}} || 7. место |- || 2013-2014 || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Celta Vigo}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|ПД]] || 38 || 14 || 7 || 17 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2013-2014|КШ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|40|15|7|18}} || 9. место |- || [[ФК Барселона сезона 2014-2015|2014-2015]] || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Barcelona}} || '''[[Примера Дивисион (Шпанија) 2014-2015|ПД]]''' || 38 || 30 || 4 || 4 || '''[[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]]''' || 9 || 9 || 0 || 0 || '''[[УЕФА Лига на шампиони 2014-2015|ЛШ]]''' || 13 || 11 || 0 || 2 || - || - || - || - || - {{WDL|60|50|4|6}} || '''1. место''' |- || [[ФК Барселона сезона 2015-2016|2015-2016]] || '''[[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|ПД]]''' || 38 || 29 || 4 || 5 || '''[[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]]''' || 9 || 7 || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015-2016|ЛШ]] || 10 || 7 || 2 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2015|СШ]]+'''[[Суперкуп на УЕФА 2015|СУ]]'''+'''[[Светско клупско првенство во фудбал 2015|Скп]]''' || 2+1+2 || 0+1+2 || 1+0+0 || 1+0+0 {{WDL|62|46|9|7}} || '''1. место''' |- || [[ФК Барселона сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|ПД]] || 38 || 28 || 6 || 4 || '''[[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]]''' || 9 || 6 || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016-2017|ЛШ]] || 10 || 6 || 1 || 3 || '''[[Суперкуп на Шпанија 2016|СШ]]''' || 2 || 2 || 0 || 0 {{WDL|59|42|9|8}} || 2. место |- ! colspan="3"|Вкупно Барселона || 114 || 87 || 14 || 13 || || 27 || 22 || 4 || 1 || || 33 || 24 || 3 || 6 || || 7 || 5 || 1 || 1 {{WDLtot|181|138|22|21}} || |- || [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2023-2024|2023-2024]] || rowspan=3|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} || '''[[Лига 1 (Франција) 2023-2024|Л1]]''' || 34 || 22 || 10 || 2 || '''[[Фудбалски куп на Франција 2023-2024|КФ]]''' || 6 || 6 || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|ЛШ]] || 12 || 5 || 2 || 5 || '''[[Суперкуп на Франција 2023|СФ]]''' || 1 || 1 || 0 || 0 {{WDL|53|34|12|7}} || '''1. место''' |- || [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2024-2025|2024-2025]] || '''[[Лига 1 (Франција) 2024-2025|Л1]]''' || 34 || 26 || 6 || 2 || '''[[Фудбалски куп на Франција 2024-2025|КФ]]''' || 6 || 5 || 1 || 0 || '''[[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|ЛШ]] || 17 || 11 || 1 || 5 || '''[[Суперкуп на Франција 2024|СФ]]'''+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || 1+7 || 1+5 || 0+0 || 0+2 {{WDL|65|48|8|9}} || '''1. место''' |- || [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2025-2026|2025-2026]] || [[Лига 1 (Франција) 2025-2026|Л1]] || 26 || 19 || 3 || 4 || [[Фудбалски куп на Франција 2025-2026|КФ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|ЛШ]] || 12 || 7 || 3 || 2 || '''[[Суперкуп на Франција 2025|СФ]]'''+'''[[Суперкуп на УЕФА 2025|СУ]]'''+'''[[Интерконтинентален куп 2025|ИК]]''' || 1+1+1 || 0+0+0 || 1+1+1 || 0+0+0 {{WDL|43|27|9|7}} || ''во тек'' |- ! colspan="3"|Вкупно Париз Сен Жермен || 94 || 67 || 19 || 8 || || 14 || 12 || 1 || 1 || || 41 || 23 || 6 || 12 || || 12 || 7 || 3 || 2 {{WDLtot|161|109|29|23}} || |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 408 || 243 || 88 || 77 || || 45 || 36 || 5 || 4 || || 76 || 47 || 10 || 19 || || 19 || 12 || 4 || 3 {{WDLtot|548|338|107|103}} || |} === Репрезентации === {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !rowspan="2"|Натпреварување !rowspan="2"|Пласман !colspan="5"|Учинок !colspan="5"|Голови |- !Одиграни !Победи !Нерешени !Изгубени !Успешност % !width=40|ДГ !width=40|ПГ !width=40|ГР |- | 2018 || rowspan="8"| {{Naz|FUrep|ESP}} || [[УЕФА Лига на нации 2018-2019]] || ''2. место во групата 4 на Лига А'' {{WDL|4|2|0|2}} || 12 || 7 || +5 |- | 2019 || [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020|Квал. за Евро 2020]] || '''''1. место во групата Ф''''', '''''се квалификувале''''' {{WDL|1|1|0|0}} || 2 || 1 || +1 |- | 2020 || [[УЕФА Лига на нации 2020-2021]] || ''1. место во групата 4 на Лига А, финале на завршен турнир'' {{WDL|8|4|2|2}} || 16 || 6 || +10 |- | 2021 || [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2022|Квал. за СП 2022]] || '''''1. место во групата Б''''', '''''се квалификувале''''' {{WDL|8|6|1|1}} || 15 || 5 || +10 |- | јун.-јул. 2021 || [[Европско првенство во фудбал 2020|Европско првенство 2020]] || ''Полуфинале'' {{WDL|6|2|4|0}} || 13 || 6 || +7 |- | 2022 || [[УЕФА Лига на нации 2022-2023]] ||''1. место во групата 2 на Лига А'' {{WDL|6|3|2|1}} || 8 || 5 || +3 |- | ное.-дек. 2022 || [[Светско првенство во фудбал 2022|Светско првенство 2022]] || ''Осминафинале'' {{WDL|4|1|2|1}} || 9 || 3 || +6 |- | 2018-2022 || [[Пријателска|Пријателски]] || {{WDL|9|6|3|0}} || 20 || 4 || +16 |- ! colspan="4" | Вкупно Шпанија {{WDLtot|46|25|14|7}} || 95 || 37 || +58 |} ==Титули== {{Col-begin|width=90%}} {{col-2}} ===Играч=== ====Клупски==== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 1 : 1994–1995 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 1992–1993 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1993 ; Барселона *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 1997–1998, 1998–1999 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 1996–1997, 1997–1998 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1996 *'''{{Трофеј-КПК}} [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]]''' : 1 : 1996–1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 1997 ====Репрезентативни==== ; Олимписка репрезентација на Шпанија *'''[[Летни олимписки игри]]''' : 1 : {{симбол2|Gold medal.svg}} Златен медал: [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]] ====Индивидуални==== * [[ESM Тим на годината]] : 1 : 1996-1997 * Вклучен во [[ФИФА 100]] листата (2004) {{col-2}} ===Тренер=== ====Клупски==== ; Барселона *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2014–2015, 2015–2016 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 3 : 2014–2015, 2015–2016, 2016-2017 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 4 : 2016 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Куп на шампиони]]''' : 1 : 2014-2015 *'''{{Трофеј-КПК}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 1 : 2015 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2015 ; Париз Сен Жермен *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 2 : 2023–2024, 2024–2025 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 2 : 2023-2024, 2024-2025 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Франција}} [[Суперкуп на Франција]]''' : 3 : 2023, 2024, 2025 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 1 : 2024–2025 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : 2025 {{col-end}} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/luis-enrique/8MdrBIUb/ Луис Енрике Мартинес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luis-enrique/profil/spieler/7601 Луис Енрике Мартинес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/102772/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113818/show/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Тренери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Селектори на шпанската фудбалска репрезентација]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] djbzygucax5glaz4d9qgh8vhh53d7ta 5534117 5533952 2026-04-03T22:50:23Z Carshalton 30527 5534117 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Луис Енрике | image = [[File:Luis Enrique 2014.jpg|200px|]] | fullname = Луис Енрике Мартинес Гарсија | birth_date = {{birth date and age|1970|5|8|df=y}} | birth_place = [[Хихон]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.80}} | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2004 <small>(34 г.)</small> | currentclub = {{Fb team Paris Saint-Germain}} (тренер) | youthyears1 = 1981–1988 | youthclubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} | youthyears2 = 1984–1988 | youthclubs2 = →Ла Брања | years1 = 1988–1990 | clubs1 = {{Fb team Sporting Gijon}} Б | caps1 = 27 | goals1 = 5 | years2 = 1989–1991 | clubs2 = {{Fb team Sporting Gijon}} | caps2 = 36 | goals2 = 14 | years3 = 1991–1996 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | caps3 = 157 | goals3 = 15 | years4 = 1996–2004 | clubs4 = {{Fb team Barcelona}} | caps4 = 207 | goals4 = 73 | nationalyears1 = 1990–1991 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21|Шпанија под 21]] | nationalcaps1 = 5 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 1991–1992 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 23|Шпанија под 23]] | nationalcaps2 = 14 | nationalgoals2 = 3 | nationalyears3 = 1992 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезнетација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 1 | nationalyears4 = 1991–2002 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | nationalcaps4 = 62 | nationalgoals4 = 12 | manageryears1 = 2008–2011 | managerclubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | manageryears2 = 2011–2012 | managerclubs2 = {{Fb team Roma}} | manageryears3 = 2013–2014 | managerclubs3 = {{Fb team Celta Vigo}} | manageryears4 = 2014–2017 | managerclubs4 = {{Fb team Barcelona}} | manageryears5 = 2018–2019 | managerclubs5 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears6 = 2019–2022 | managerclubs6 = {{Naz|FUrep|ESP}} | manageryears7 = 2023– | managerclubs7 = {{Fb team Paris Saint-Germain}} }} '''Луис Енрике Мартинес Гарсија''' (роден на [[8 мај]] [[1970]], во [[Хихон]]), познат и само како '''Луис Енрике''' — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]]. Во моментов ја води екипата на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}. Израснат во младински категории на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]], клубот со кој го направил своето професионално деби, потоа од 1991 до 1996 година тој играл во {{Fb team (N) Real Madrid}}, со кој ги освоил [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]], [[Фудбалски куп на Шпанија|купот]] и [[Суперкуп на Шпанија|суперкупот]] на Шпанија. Од 1996 до 2004 година, тој играл за {{Fb team (N) Barcelona}}, со која освоил две шпански првенства, два шпански купа, еден шпански суперкуп, еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] и еден [[Суперкуп на УЕФА]]. Во 2004 година, [[Пеле]] го вклучил на листата на 125 [[ФИФА 100|најдобри живи фудбалери]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2004/mar/04/newsstory.sport15|title=The Fifa 100|date=4 март 2004|language=en|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој играл за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 1991 до 2002 година, постигнувајќи најголем успех со освојувањето на златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Олимписките игри 1992]] со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]]. Откако ја завршил играчката кариера, тој започнал да се занимава со тренерска работа. Неговото прво искуство било на клупата на [[ФК Барселона Б|Барселона Б]], каде што бил тренер од 2008 до 2011 година, по што следела една сезона како тренер на {{Fb team (N) Roma}} (2011-2012). По враќањето во Шпанија, тој ја водел {{Fb team (N) Celta Vigo}} помеѓу 2013 и 2014 година. Од 2014 до 2017 година, тој бил тренер на {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што освоил две титули во шпанското првенство, три шпански купови, еден Суперкуп на Шпанија, една титула во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]], еден [[Суперкуп на УЕФА]] и едно [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]. По кратка пауза, тој ја презел улогата на селектор на [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] од 2018 до 2022 година. Од 2023 година, тој е тренер на {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, со кого освоил две [[Лига 1 (Франција)|француски првенства]], два [[Фудбалски куп на Франција|Купа на Франција]], два [[Суперкуп на Франција|Суперкупа на Франција]], една УЕФА Лига на шампиони, еден Суперкуп на УЕФА и еден [[Интерконтинентален куп]]. На индивидуално ниво, тој бил награден со неколку одличја како [[ЛФП награди|Најдобар тренер во шпанската лига]] (2014-2015), [[IFFHS тренер на годината]] (2015), [[Светски фудбалски тренер на годината|Светски фудбалски тренер на годината]] (2015) и [[ФИФА Светски тренер на годината]] (2015). ==Биографија== Тој е во брак со Елена Куљељ од 27 декември 1997 година,<ref>{{Cite web|url=https://elpais.com/elpais/2019/08/30/gente/1567155454_075490.html|title=La discreta vida privada de Luis Enrique y su familia|date=30 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> со која имал три деца: Пачо (1998), Сира (2000) и Ксана (2009), од кои втората починала од [[Тумори на коските|рак на коските]] на 29 август 2019 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/49518049|title=Luis Enrique: Former Spain and Barcelona manager's daughter dies aged nine|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://cadenaser.com/ser/2019/08/29/deportes/1567108132_666957.html?int=lomasvistoSER|title=Luis Enrique comunica la muerte de su hija de nueve años al no superar un osteosarcoma|date=29 август 2019|access-date=8 декември 2022|language=es}}</ref> ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Тој почнал да игра фудбал на единаесетгодишна возраст во младинскиот тим на [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]]. Своето деби за првиот тим го имал на 24 септември 1989 година во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1989-1990 (Шпанија)|Примера Дивисион]], во натпреварот Спортинг Хихон-[[ФК Малага|Малага]] (0-1). Во следната сезона, тој придонел клубот да се квалификува за [[Куп на УЕФА 1991-1992|Купот на УЕФА 1991-1992]], постигнувајќи 14 гола во првенството. ===Реал Мадрид=== Следното лето, {{Fb team (N) Real Madrid}} го купил за 250 милиони [[Шпанска пезета|пезети]]<ref>{{cite news|language=es|url=https://www.elpais.com/articulo/deportes/NANDO_/FUTBOLISTA/SOLER/_MIQUEL_/FUTBOLISTA/REAL_MADRID_CLUB_DE_FUTBOL/Nando/compra/carta/libertad/poder/fichar/Madrid/elpepidep/19920709elpepidep_22/Tes?print=1|title=Nando compra su carta de libertad para poder fichar por el Madrid|publisher=[[El País]]|date=9 јули 1992|access-date=27 ноември 2011}}</ref> (околу еден и пол милион [[евра]]). Во неговата прва [[ФК Реал Мадрид сезона 1991-1992|сезона]] со ''„Лос Бланкос“'' тој бил користен како [[Среден ред (фудбал)#Десно крило|десно крило]] или [[Среден (ред)|внатрешен играч од средниот ред]], под водство на [[Радомир Антиќ]]. Жртвуван на позиции, кои не одговарале на неговите способности дури ни под водство на [[Бенито Флоро]], за време на кој играчот сепак го освоил [[Фудбалски куп на Шпанија 1991-1992|Купот на Шпанија]] и [[Суперкуп на Шпанија 1991|Суперкупот на Шпанија]], додека со доаѓањето на тренерот [[Хорхе Валдано]] во 1994 година, Луис Енрике, распореден по десната страна во средниот ред, повторно добил централна улога во тактичкиот план на тимот. Во сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 1994-1995|1994-1995]], која завршила со освојување на [[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|првенството]], тој постигнал гол во убедливата победа од 5-0 над {{Fb team (N) Barcelona}}, но во сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 1995-1996|1995-1996]] доживува негативна сезона, карактеризирана со корпоративна криза и лоши резултати. ===Барселона=== Во 1996 година, претседателот на мадридскиот клуб [[Лоренцо Санс]] одлучил да не му го продолжи договорот, дозволувајќи му така на Луис Енрике да потпише за ривалскиот клуб {{Fb team (N) Barcelona}}, каде што повторно се сретнал со [[Абелардо Фернандес|Абелардо]], неговиот поранешен соиграч во Спортинг Хихон. Во својата прва сезона со ''„Блауграна“'', под водството на [[Боби Робсон]], тој постигнал 17 гола и го освои [[Суперкуп на Шпанија 1996|Суперкупот на Шпанија]], [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|Купот на Шпанија]] и [[УЕФА Куп на победниците на куповите 1996-1997|Купот на победниците на куповите]]. Дури и во [[ФК Барселона сезона 1996-1997|следната сезона]], под водство на [[Холандија|холандскиот]] тренер [[Луј ван Гал]], тој се докажал како играч од средниот ред со одлично чувство за голови: 18 во првенството, 25 вкупно во сезоната, збогатено со три трофеи [[Примера Дивисион (Шпанија) 1996-1997|Примера Дивисион]], [[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|Куп на Шпанија]] и [[Суперкуп на УЕФА 1996|Суперкуп на УЕФА]]. Во [[Барселона]], тој станал и [[Капитен|капитен]] на тимот и освоил уште една национална титула во [[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|1998-1999]]. Сепак, откако следните пет години ќе изминат без трофеи, на 16 мај 2004 година, Луис Енрике го одиграл својот последен натпревар како професионален фудбалер, против [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]], ставајќи крај на осумгодишниот престој во Барселона: менаџерот [[Франк Рајкард]] го заменил во 59-тата минута од натпреварот со [[Марк Овермарс]], по што добил аплауз од целиот [[Камп Ноу]]. ==Репрезентативна кариера== Тој го имал своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|сениорската репрезентација]] во 1991 година, во [[Пријателска|пријателски]] натпревар против {{NazNB|FUrep|ROU|}} (0-2). Подоцна учествувал со [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]] на [[Фудбал на Летните олимписки игри|Олимписките игри]] од [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]], освојувајќи го златниот медал. Со сениорската репрезентација учествувал на три [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] ([[Светско првенство во фудбал 1994|1994]], [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]], [[Светско првенство во фудбал 2002|2002]]) и на едно [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]] ([[Европско првенство во фудбал 1996|1996]]). Својата репрезентативна кариера ја завршил во 2002 година, со 62 настапи и 12 гола. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ESP}} {{Cronopar|17-4-1991|Касерес|ESP|0|2|ROU||Пријателска|14=Касерес (Шпанија)}} {{Cronopar|13-10-1993|Даблин|LIE|1|3|ESP||Квал. за СП|1994}} {{Cronopar|17-11-1993|Севиља|ESP|1|0|DNK||Квал. за СП|1994}} {{Cronopar|19-1-1994|Виго|ESP|2|2|PRT||Пријателска}} {{Cronopar|10-6-1994|Монтреал|CAN|0|2|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|17-6-1994|Далас|KOR|2|2|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза}} {{Cronopar|21-6-1994|Чикаго|DEU|1|1|ESP||Светско првенство|1994|Прва фаза}} {{Cronopar|2-7-1994|Вашингтон|ESP|3|0|CHE|1|Светско првенство|1994|Осминафинале}} {{Cronopar|9-7-1994|Бостон|ITA|2|1|ESP||Светско првенство|1994|Четвртфинале}} {{Cronopar|12-10-1994|Скопје|MKD|0|2|ESP||Квал. за СП|1996}} {{Cronopar|16-11-1994|Севиља|ESP|3|0|DEN|1|Квал. за СП|1996}} {{Cronopar|17-12-1994|Брисел|BEL|1|4|ESP|1|Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|18-1-1995|Ла Коруња|ESP|2|2|URU||Пријателска}} {{Cronopar|22-2-1995|Херес де ла Фронтера|ESP|0|0|DEU||Пријателска}} {{Cronopar|29-3-1995|Севиља|ESP|1|1|BEL||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|26-4-1995|Ереван|ARM|0|2|ESP||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-6-1995|Севиља|ESP|1|0|ARM||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|6-9-1995|Гранада|ESP|6|0|CYP||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|20-9-1995|Мадрид|ESP|2|1|ARG||Пријателска}} {{Cronopar|11-10-1995|Копенхаген|DNK|1|1|ESP||Квал. за ЕП|1996}} {{Cronopar|7-2-1996|Лас Палмас|ESP|1|0|NOR||Пријателска}} {{Cronopar|24-4-1996|Осло|NOR|0|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|9-6-1996|Лидс|BGR|1|1|ESP||Евро|1996|Прва фаза}} {{Cronopar|15-6-1996|Лидс|FRA|1|1|ESP||Евро|1996|Прва фаза}} {{Cronopar|4-9-1996|Тофтир|FRO|2|6|ESP|1|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|9-10-1996|Прага|CZE|0|0|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|13-11-1996|Санта Крус де Тенерифе|ESP|4|1|SVK|1|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|14-12-1996|Валенсија|ESP|2|0|YUG (1992-2003)||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|18-12-1996|Та Кали|MLT|0|3|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|12-2-1997|Аликанте|ESP|4|0|MLT||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|30-4-1997|Белград|YUG (1992-2003)|1|1|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|24-9-1997|Братислава|SVK|1|2|ESP||Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|11-10-1997|Хихон|ESP|3|1|FRO|2|Квал. за СП|1998}} {{Cronopar|28-1-1998|Сен Дени|FRA|1|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|25-3-1998|Виго|ESP|4|0|SWE||Пријателска}} {{Cronopar|13-6-1998|Нант|ESP|2|3|NGA||Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Нигерија|дет.]]}} {{Cronopar|19-6-1998|Сент-Етјен|ESP|0|0|PAR||Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Парагвај|дет.]]}} {{Cronopar|24-6-1998|Ланс|ESP|6|1|BUL|1|Светско првенство|1998|Прва фаза|15=[[Светско првенство во фудбал 1998 - група Д#Шпанија - Бугарија|дет.]]}} {{Cronopar|5-9-1998|Ларнака|CYP|3|2|ESP||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|23-9-1998|Гранада|ESP|1|0|RUS||Пријателска}} {{Cronopar|14-10-1998|Рамат Ган|ISR|1|2|ESP||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|5-5-1999|Севиља|ESP|3|1|HRV||Пријателска}} {{Cronopar|5-6-1999|Виљареал|ESP|9|0|SMR|3|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|18-8-1999|Варшава|POL|1|2|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|4-9-1999|Виена|AUT|1|3|ESP|1|Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|8-9-1999|Бадахос|ESP|8|0|CYP||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|10-10-1999|Албасете|ESP|3|0|ISR||Квал. за ЕП|2000}} {{Cronopar|13-11-1999|Виго|ESP|0|0|BRA||Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|17-11-1999|Севиља|ESP|0|2|ARG||Пријателска|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|26-1-2000|Картагена|ESP|2|1|UKR||Пријателска|14=Картагена (Шпанија)}} {{Cronopar|23-2-2000|Сплит|HRV|0|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|15-11-2000|Севиља|ESP|1|2|NLD||Пријателска}} {{Cronopar|28-1-2001|Бирмингем|ENG|3|0|ESP||Пријателска}} {{Cronopar|2-6-2001|Овиедо|ESP|4|1|BIH||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|6-6-2001|Рамат Ган|ISR|1|1|ESP||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|1-9-2001|Валенсија|ESP|4|0|AUT||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|5-9-2001|Вадуц|LIE|0|2|ESP||Квал. за СП|2002}} {{Cronopar|2-6-2002|Гвангџу|SVN|1|3|ESP||Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|7-6-2002|Гвангџу|ESP|3|1|PAR||Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|12-6-2002|Теџон|RSA|2|3|ESP||Светско првенство|2002|Прва фаза}} {{Cronopar|16-6-2002|Сувон|ESP|1|1|IRL||Светско првенство|2002|Осминафинале|dts|3 – 2}} {{Cronopar|22-6-2002|Гвангџу|ESP|0|0|KOR||Светско првенство|2002|Четвртфинале|dts|3 – 5}} {{Cronofin|62|12}} ==Тренерска кариера== {{Поднаслов-никулец}} == Играчка статистика == === Клупска статистика === {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- |1989-1990|| {{flagsport|ESP}} [[ФК Спортинг Хихон Б|Спортинг Хихон Б]] || [[Сегунда Дивисион Б 1989-1990|СДБ]] || 27 || 5 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 27 || 5 |- |[[ФК Спортинг Хихон сезона 1989–1990|1989-1990]]|| rowspan="2" |{{flagsport|ESP}} [[ФК Спортинг Хихон|Спортинг Хихон]] ||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1989-1990|ПД]]||1||0||[[Фудбалски куп на Шпанија 1989-1990|КШ]]||0 || 0 ||-||-||-||-||-||-||1||0 |- |[[ФК Спортинг Хихон сезона 1990-1991|1990-1991]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1990-1991|ПД]]||35||14||[[Фудбалски куп на Шпанија 1990-1991|КШ]]||9||3||-||-||-||-||-||-||44||18 |- !colspan="3"|Вкупно Спортинг Хихон||36||15|| ||9||3|| || - || - || || - || - ||45||18 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1991-1992|1991-1992]]||rowspan="5"|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Real Madrid}}||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1991-1992|ПД]]||29||4||[[Фудбалски куп на Шпанија 1991-1992|КШ]]||6||1||[[Куп на УЕФА 1991-1992|КУ]]||6||0||-||-||-||41||5 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1992-1993|1992-1993]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1992-1993|ПД]]||34||2||[[Фудбалски куп на Шпанија 1992-1993|КШ]]||6||0||[[Куп на УЕФА 1991-1992|КУ]]||8||1||-||-||-||48||3 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1993-1994|1993-1994]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1993-1994|ПД]]||28||2||[[Фудбалски куп на Шпанија 1993-1994|КШ]]||4||1||[[Куп на победниците на куповите 1993-1994|КПК]]||6||0||[[Суперкуп на Шпанија 1993|СШ]]||2||0||40||3 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1994-1995|1994-1995]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1994-1995|ПД]]|||35||4||[[Фудбалски куп на Шпанија 1994-1995|КШ]]||2||0||[[Куп на УЕФА 1994-1995|КУ]]||6||0||-||-||-||43||4 |- |[[ФК Реал Мадрид сезона 1995-1996|1995-1996]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1995-1996|ПД]]||31||3||[[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|КШ]]||0||0||[[УЕФА Лига на шампиони 1995-1996|ЛШ]]||8||0||[[Суперкуп на Шпанија 1995|СШ]]||2||0||41||3 |- !colspan="3"|Вкупно Реал Мадрид||157||15|| ||18||2|| ||34||1|| ||4||0||213||18 |- |[[ФК Барселона сезона 1996-1997|1996-1997]]||rowspan=8|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Barcelona}}||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1996-1997|ПД]]||35||17||[[Фудбалски куп на Шпанија 1996-1997|КШ]]||7||1||[[УЕФА Куп на победниците на куповите 1996-1997|КПК]]||7||0||[[Суперкуп на Шпанија 1996|СШ]]||2||0||51||18 |- |[[ФК Барселона сезона 1997-1998|1997-1998]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1997-1998|ПД]]||34||18||[[Фудбалски куп на Шпанија 1997-1998|КШ]]||6||3||[[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|ЛШ]]||4<ref>Еден настап во второто квалификациско коло.</ref>||3||[[Суперкуп на УЕФА 1997|СУ]]+[[Суперкуп на Шпанија 1997|СШ]]||2+1||1+0||47||25 |- |[[ФК Барселона сезона 1998-1999|1998-1999]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1998-1999|ПД]]||26||11||[[Фудбалски куп на Шпанија 1998-1999|КШ]]||3||0||[[УЕФА Лига на шампиони 1998-1999|ЛШ]]||3||1||[[Суперкуп на Шпанија 1998|СШ]]||2||0||34||12 |- |[[ФК Барселона сезона 1999-2000|1999-2000]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 1999-2000|ПД]]||19||3||[[Фудбалски куп на Шпанија 1999-2000|КШ]]||5||3||[[УЕФА Лига на шампиони 1999-2000|ЛШ]]||7||6||[[Суперкуп на Шпанија 1999|СШ]]||2||0||33||12 |- |[[ФК Барселона сезона 2000-2001|2000-2001]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2000-2001|ПД]]||28||9||[[Фудбалски куп на Шпанија 2000-2001|КШ]]||4||1||[[УЕФА Лига на шампиони 2000-2001|ЛШ]]+[[Куп на УЕФА 2000-2001|КУ]]||4+5||2+4||-||-||-||41||16 |- |[[ФК Барселона сезона 2001-2002|2001-2002]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2001-2002|ПД]]||23||4||[[Фудбалски куп на Шпанија 2001-2002|КШ]]||0||0||[[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|ЛШ]]||15<ref name="ReferenceA">2 настапи во третото квалификациско коло.</ref>||6<ref>Еден гол во третото квалификациско коло.</ref>||-||-||-||38||10 |- ||[[ФК Барселона сезона 2002-2003|2002-2003]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2002-2003|ПД]]||18||8||[[Фудбалски куп на Шпанија 2002-2003|КШ]]||0||0||[[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|ЛШ]]||8<ref name="ReferenceA"/>||2||-||-||-||26||10 |- |[[ФК Барселона сезона 2003-2004|2003-2004]]||[[Примера Дивисион (Шпанија) 2003-2004|ПД]]|||24||3||[[Фудбалски куп на Шпанија 2003-2004|КШ]]||1||0||[[Куп на УЕФА 2003-2004|КУ]]||5||2||-||-||-||30||5 |- !colspan=3|Вкупно Барселона||207||73|| ||26||8|| ||58||26|| ||9||1||300||108 |- !colspan=3|Вкупно во кариерата||427||108|| ||53||13|| ||92||27|| ||13||1||585||149 |} ===Репрезентативна статистика=== *Извор: RSSSF<ref>{{cite web|url=https://www.rsssf.org/miscellaneous/luisenrique-intlg.html|title=Luis Enrique Martínez García – Goals in International Matches|publisher=RSSSF|last=Pla Díaz|first=Emilio|access-date=1 September 2010|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404003056/https://www.rsssf.org/miscellaneous/luisenrique-intlg.html|url-status=live}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Репрезентација!!Година!!Настапи!!Голови |- |rowspan="12"|{{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] |1991||1||0 |- |1992||0||0 |- |1993||2||0 |- |1994||9||3 |- |1995||8||0 |- |1996||9||2 |- |1997||4||2 |- |1998||8||1 |- |1999||8||4 |- |2000||3||0 |- |2001||5||0 |- |2002||5||0 |- !colspan="2"|Вкупно!!62!!12 |} == Тренерска статистика == === Клубови === ''Статистиката е ажурирана на 2 март 2026.'' Во '''болд''' се натпреварувањата кои Луис Енрике ги освоил. {| class="wikitable" style="font-size:85%;width:100%;text-align:center;" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !colspan="5"|Првенство !colspan="5"|Национален куп !colspan="5"|Континентални купови !colspan="5"|Останати купови !colspan="4"|Вкупно !Победи % !rowspan="2"|Пласман |- ! Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || Натп || ОН || П || Н || И || ОН || П || Н || И || % |- || 2008-2009 || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} [[ФК Барселона Б|Барселона Б]] || [[Сегунда Дивисион Б 2008-2009|СДБ]] || 38 || 15 || 15 || 8 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|38|15|15|8}} || 5. место |- || 2009-2010 || [[Сегунда Дивисион Б 2009-2010|СДБ]] || 38+6<ref>Плејоф.</ref> || 22+2 || 10+4 || 6+0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|44|24|14|6}} || 2. место '''''(пром.)''''' |- || [[ФК Барселона Б сезона 2010-2011|2010-2011]] ||[[Сегунда Дивисион 2010-2011|СД]] || 42 || 20 || 11 || 11 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|42|20|11|11}} || 3. место |- !colspan="3"|Вкупно Барселона B || 118+6 || 57+2 || 36+4 || 25+0 || || - || - || - || - || || - || - || - || - || || - || - || - || - {{WDLtot|124|59|40|25}} || |- || [[ФК Рома сезона 2011-2012|2011-2012]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Roma}} || [[Серија А 2011-2012|А]] || 38 || 16 || 8 || 14 || [[Фудбалски куп на Италија 2011-2012|КИ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[УЕФА Лига Европа 2011-2012#Плејоф|ЛЕ]] || 2<ref>Во квалификациските кола.</ref> || 0 || 1 || 1 || - || - || - || - || - {{WDL|42|17|9|16}} || 7. место |- || 2013-2014 || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Celta Vigo}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2013-2014|ПД]] || 38 || 14 || 7 || 17 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2013-2014|КШ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || - {{WDL|40|15|7|18}} || 9. место |- || [[ФК Барселона сезона 2014-2015|2014-2015]] || rowspan=3|{{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Barcelona}} || '''[[Примера Дивисион (Шпанија) 2014-2015|ПД]]''' || 38 || 30 || 4 || 4 || '''[[Фудбалски куп на Шпанија 2014-2015|КШ]]''' || 9 || 9 || 0 || 0 || '''[[УЕФА Лига на шампиони 2014-2015|ЛШ]]''' || 13 || 11 || 0 || 2 || - || - || - || - || - {{WDL|60|50|4|6}} || '''1. место''' |- || [[ФК Барселона сезона 2015-2016|2015-2016]] || '''[[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|ПД]]''' || 38 || 29 || 4 || 5 || '''[[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]]''' || 9 || 7 || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015-2016|ЛШ]] || 10 || 7 || 2 || 1 || [[Суперкуп на Шпанија 2015|СШ]]+'''[[Суперкуп на УЕФА 2015|СУ]]'''+'''[[Светско клупско првенство во фудбал 2015|Скп]]''' || 2+1+2 || 0+1+2 || 1+0+0 || 1+0+0 {{WDL|62|46|9|7}} || '''1. место''' |- || [[ФК Барселона сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2016-2017|ПД]] || 38 || 28 || 6 || 4 || '''[[Фудбалски куп на Шпанија 2016-2017|КШ]]''' || 9 || 6 || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016-2017|ЛШ]] || 10 || 6 || 1 || 3 || '''[[Суперкуп на Шпанија 2016|СШ]]''' || 2 || 2 || 0 || 0 {{WDL|59|42|9|8}} || 2. место |- ! colspan="3"|Вкупно Барселона || 114 || 87 || 14 || 13 || || 27 || 22 || 4 || 1 || || 33 || 24 || 3 || 6 || || 7 || 5 || 1 || 1 {{WDLtot|181|138|22|21}} || |- || [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2023-2024|2023-2024]] || rowspan=3|{{flagsport|FRA}} {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}} || '''[[Лига 1 (Франција) 2023-2024|Л1]]''' || 34 || 22 || 10 || 2 || '''[[Фудбалски куп на Франција 2023-2024|КФ]]''' || 6 || 6 || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|ЛШ]] || 12 || 5 || 2 || 5 || '''[[Суперкуп на Франција 2023|СФ]]''' || 1 || 1 || 0 || 0 {{WDL|53|34|12|7}} || '''1. место''' |- || [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2024-2025|2024-2025]] || '''[[Лига 1 (Франција) 2024-2025|Л1]]''' || 34 || 26 || 6 || 2 || '''[[Фудбалски куп на Франција 2024-2025|КФ]]''' || 6 || 5 || 1 || 0 || '''[[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|ЛШ]] || 17 || 11 || 1 || 5 || '''[[Суперкуп на Франција 2024|СФ]]'''+[[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Скп]] || 1+7 || 1+5 || 0+0 || 0+2 {{WDL|65|48|8|9}} || '''1. место''' |- || [[ФК Париз Сен Жермен сезона 2025-2026|2025-2026]] || [[Лига 1 (Франција) 2025-2026|Л1]] || 26 || 19 || 3 || 4 || [[Фудбалски куп на Франција 2025-2026|КФ]] || 2 || 1 || 0 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2025-2026|ЛШ]] || 12 || 7 || 3 || 2 || '''[[Суперкуп на Франција 2025|СФ]]'''+'''[[Суперкуп на УЕФА 2025|СУ]]'''+'''[[Интерконтинентален куп 2025|ИК]]''' || 1+1+1 || 0+0+0 || 1+1+1 || 0+0+0 {{WDL|43|27|9|7}} || ''во тек'' |- ! colspan="3"|Вкупно Париз Сен Жермен || 94 || 67 || 19 || 8 || || 14 || 12 || 1 || 1 || || 41 || 23 || 6 || 12 || || 12 || 7 || 3 || 2 {{WDLtot|161|109|29|23}} || |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 408 || 243 || 88 || 77 || || 45 || 36 || 5 || 4 || || 76 || 47 || 10 || 19 || || 19 || 12 || 4 || 3 {{WDLtot|548|338|107|103}} || |} === Репрезентации === {| class="wikitable center" style="text-align:center; font-size:90%" |- !rowspan="2"|Сезона !rowspan="2"|Екипа !rowspan="2"|Натпреварување !rowspan="2"|Пласман !colspan="5"|Учинок !colspan="5"|Голови |- !Одиграни !Победи !Нерешени !Изгубени !Успешност % !width=40|ДГ !width=40|ПГ !width=40|ГР |- | 2018 || rowspan="8"| {{Naz|FUrep|ESP}} || [[УЕФА Лига на нации 2018-2019]] || ''2. место во групата 4 на Лига А'' {{WDL|4|2|0|2}} || 12 || 7 || +5 |- | 2019 || [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020|Квал. за Евро 2020]] || '''''1. место во групата Ф''''', '''''се квалификувале''''' {{WDL|1|1|0|0}} || 2 || 1 || +1 |- | 2020 || [[УЕФА Лига на нации 2020-2021]] || ''1. место во групата 4 на Лига А, финале на завршен турнир'' {{WDL|8|4|2|2}} || 16 || 6 || +10 |- | 2021 || [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2022|Квал. за СП 2022]] || '''''1. место во групата Б''''', '''''се квалификувале''''' {{WDL|8|6|1|1}} || 15 || 5 || +10 |- | јун.-јул. 2021 || [[Европско првенство во фудбал 2020|Европско првенство 2020]] || ''Полуфинале'' {{WDL|6|2|4|0}} || 13 || 6 || +7 |- | 2022 || [[УЕФА Лига на нации 2022-2023]] ||''1. место во групата 2 на Лига А'' {{WDL|6|3|2|1}} || 8 || 5 || +3 |- | ное.-дек. 2022 || [[Светско првенство во фудбал 2022|Светско првенство 2022]] || ''Осминафинале'' {{WDL|4|1|2|1}} || 9 || 3 || +6 |- | 2018-2022 || [[Пријателска|Пријателски]] || {{WDL|9|6|3|0}} || 20 || 4 || +16 |- ! colspan="4" | Вкупно Шпанија {{WDLtot|46|25|14|7}} || 95 || 37 || +58 |} ==Титули== {{Col-begin|width=90%}} {{col-2}} ===Играч=== ====Клупски==== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 1 : 1994–1995 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 1992–1993 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1993 ; Барселона *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 1997–1998, 1998–1999 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 1996–1997, 1997–1998 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1996 *'''{{Трофеј-КПК}} [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]]''' : 1 : 1996–1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 1997 ====Репрезентативни==== ; Олимписка репрезентација на Шпанија *'''[[Летни олимписки игри]]''' : 1 : {{симбол2|Gold medal.svg}} Златен медал: [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]] ====Индивидуални==== * [[ESM Тим на годината]] : 1 : 1996-1997 * Вклучен во [[ФИФА 100]] листата (2004) {{col-2}} ===Тренер=== ====Клупски==== ; Барселона *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2014–2015, 2015–2016 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 3 : 2014–2015, 2015–2016, 2016-2017 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 4 : 2016 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Куп на шампиони]]''' : 1 : 2014-2015 *'''{{Трофеј-КПК}} [[Светско клупско првенство во фудбал|Светско клупско првенство]]''' : 1 : 2015 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2015 ; Париз Сен Жермен *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 2 : 2023–2024, 2024–2025 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 2 : 2023-2024, 2024-2025 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Франција}} [[Суперкуп на Франција]]''' : 3 : 2023, 2024, 2025 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 1 : 2024–2025 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : 2025 {{col-end}} ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/luis-enrique/8MdrBIUb/ Луис Енрике Мартинес на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luis-enrique/profil/spieler/7601 Луис Енрике Мартинес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/102772/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113818/show/luis-enrique Луис Енрике Мартинес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{Париз Сен Жермен-Шампион на Европа 2025}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1994}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ФИФА 100}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мартинес, Луис Енрике}} [[Категорија:Родени во 1970 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спортинг Хихон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Тренери на ФК Рома]] [[Категорија:Тренери на ФК Барселона]] [[Категорија:Тренери на ФК Париз Сен Жермен]] [[Категорија:Селектори на шпанската фудбалска репрезентација]] [[Категорија:ФИФА 100]] [[Категорија:Освојувачи на златни олимписки медали Шпанија]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 29yztpou2ch4rxjl1r4rbiiydujj0vv 10 1210205 5534098 5301744 2026-04-03T22:01:03Z Carshalton 30527 5534098 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на СП фудбал 2018 | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Светско првенство во фудбал 2018 | comp = СП 2018 | p1 = [[Давид де Хеја|Де Хеја]] | p2 = [[Дани Карвахал|Карвахал]] | p3 = [[Жерар Пике|Пике]] | p4 = [[Начо (фудбалер 1990)|Начо]] | p5 = [[Серхио Бускетс|Бускетс]] | p6 = [[Андрес Инјеста|Инјеста]] | p7 = [[Саул Њигес|Саул]] | p8 = [[Коке (фудбалер 1992)|Коке]] | p9 = [[Родриго Морено Машадо|Родриго]] | p10 = [[Тијаго Алкантара|Тијаго]] | p11 = [[Лукас Васкес|Васкес]] | p12 = [[Алваро Одриосола|Одриосола]] | p13 = [[Кепа Арисабалага|Арисабалага]] | p14 = [[Сесар Аспиликуета|Аспиликуета]] | p15 = [[Серхио Рамос|Рамос]] {{Капитен}} | p16 = [[Начо Монреал|Монреал]] | p17 = [[Јаго Аспас|Аспас]] | p18 = [[Жорди Алба|Алба]] | p19 = [[Диего Коста|Коста]] | p20 = [[Марко Асенсио|Асенсио]] | p21 = [[Давид Силва|Силва]] | p22 = [[Иско]] | p23 = [[Пепе Реина|Реина]] | coach = [[Фернандо Јеро|Јеро]] }}<noinclude> {{Squad maintenance}} [[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|СП 2018]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 2018|Шпанија]] </noinclude> 2484c2id7o3t70x5nr3g90dc3bxhysm 0 1214066 5534205 4664933 2026-04-04T10:13:04Z Filip GIMNAZIJA 131489 /* growthexperiments-addlink-summary-summary:2|0|0 */ 5534205 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Polska-dialekty_wg_Urbańczyka.PNG|мини|300x300пкс|Малополскиот дијалект на картата на полски дијалекти според Станислав Урбањчик]] '''Малополскиот дијалект''' припаѓа на дијалектите на[[Полски јазик|<nowiki/>]] полскиот јазик кој го користат жителите на Малополска. Тој не е ист во целиот регион. Во малополскиот дијалект се јавуваат според Пол - три „нијанси“: сандомјежиски, лублински, и црвено-руски (саноцки). Aвторот смета дека овој дијалект е разнобразен. == Особености == Меѓу другото негови обележја се: * карактеристичен назален [[изговор]] на „ą" и „ę", изговор на наставката „-enka“, како во „ręka" (на пр. [paɲεŋka]) * во дијалектите на Малополска, Вјелкополска и Шлеска покрај опструентите се озвучуваат исто така и сонорантите (како и самогласките ј, ł, l, r, m, n, ń), на пр. „sok malinowy“ во стандардниот (и мазовјецкиот дијалект) → „sokmalinowy“ во малополскиот дијалект (и не само) → „sogmalinowy“, „PSL“ → „peezel“ (секој назив на буква се смета како посебна морфема, па така доаѓа до озвучување кое го нема во зборот „pesel“). Почесто отколку во стандардниот доаѓа до озвучување не само на границата на изразите - „jeźli“, „-źmy“, итн., иако не е толку често. Во говорите на малополскиот дијалект озвучувањето се појавува дури и на граница на помалку забележливи морфеми – „jest-еm“ → „jezdem“, па дури и во необични контексти, на пр. „ślisko“ → „ślizgo“. * Почетен зборовен акцент, преместување на акцентот на последниот [[слог]] во вокатив * честа употреба на честичката „że“ во императив („weźże“, „idźże“, „zróbże“, „podajże“, cicho-że, cicho-żeż bądź) * типичен изговор во разговорниот јазик * слевање на групите „t-sz“ и „d-ż“ во африкати „cz“ и „dż“. Тука разликите се аналогични како во озвучувањето – во стандардниот полски јазик тоа се јавува само пред опструенти. На пр. „drzwi“ → „dżwi“ (во внимателениот, неприроден изговор на „dżżwi“, во точниот „d-żwi“), но во „trzmiel“ → „cz-szmjel“ и во „trzy“ → "cz-szy" (во внимателниот, неприроден изговор на „t-szmjel“, „t-szy“), додека пак во малополскиот дијалект исто така пред соноранти (заедно со [[Самогласка|самогласки]]) – „czmjel“ , „czy“. === Видови на малополски говори === Освен дијалектот користен од интелегенцијата, помеѓу жителите на регионот, a особено неговиот јужен дел, се јавуваат бројни говори кои се разликуваат од стандардниот јазик не само со изговорот, туку и со лексиката. Најпознати говори на Малополска се: * краковски говор, * [[подхалски говор]], * [[сондецки говор]], * заглембјовски говор, * [[Живјецки говори|живјецки говор]] * келцки говор исто така нарекуван швјентокшиски == Опсег на застапеност == Малополскиот дијалект повлијаал врз источните (горношлески) промени на шлескиот дијалект (меѓу другото преку културните врски, особено по зајакнувањето на Долна Шлеска со одделувањето од Кралството, исто така припадноста на дел од Горна Шлеска до краковската дицезија, a не на вроцлавската) како и на јужнокресовиот дијалект (со оглед на населувањето), и како последица на новосоздадените говори на т.н. Повратени земји. Во средновековието и ренесансата малополскиот дијалект бил еден од главните (покрај вјелкополскиот) дијалекти кои го создале стандардниот литературен јазик. Потоа неговата улога се насочува кон мазовјецкиот дијалект. Врските на северните малополски говори од централниот дијалект започнале да се разликуваат особено во периодот на поделбите, со што говорите во овие делови на Малополска кои влегле во состав на кралството (лечицко-шераѕки, радомски, келцки и лублински говори), прифатиле многу обележја од мазовјецкиот дијалект. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Малополска]] [[Категорија:Полски дијалекти]] pr6810wwuvsn7xwlvhfui72ow811vmb 2 1226300 5534164 5531016 2026-04-04T07:52:35Z Bjankuloski06 332 /* Математичари */ 5534164 wikitext text/x-wiki == Археологија == * [[Ѓобекли Тепе]] — {{вп|214944}} * [[Мали Дол (Тремник)]] — {{вп|104604765}} * [[Мохенџо-даро]] — {{вп|5725}} == Архитектура == * [[пагода]] — {{вп|Q199451}} == Астрономија == * [[активно галактичко јадро]] — {{вп|46587}} * [[галактичка астрономија]] — {{вп|58908}} * [[галактичка нишка]] — {{вп|1133705}} * [[Галактичко Средиште]] — {{вп|649112}} * [[гравитациска леќа]] — {{вп|185243}} * [[гравитациска микролеќа]] — {{вп|1028022}} * [[двоен астероид]] — {{вп|947662}} * [[длабоконебесно тело]] — {{вп|249389}} * [[ефемерида]] — {{вп|120200}} * [[геоцентризам]] — {{вп|Q165800}} * [[Земјин полупречник]] — {{вп|1155470}} * [[Земјина орбита]] — {{вп|1348808}} * [[затемнување]] — {{вп|141022}} * [[затемнување на Месечината]] — {{вп|44235}} * [[коронограф]] — {{вп|835032}} * [[кулминација]] — {{вп|611114}} * [[меѓугалактичка ѕвезда]] — {{вп|2731563}} * [[меѓуѕвездена средина]] — {{вп|41872}} * [[настанок и развој на галаксиите]] — {{вп|1995140}} * [[небесен меридијан]] — {{вп|148901}} * [[осна прецесија]] — {{вп|83094}} * [[празнина (астрономија)]] — {{вп|845371}} * [[премин на Венера]] — {{вп|185203}} * [[прикривање (астрономија)]] — {{вп|202746}} * [[протогалаксија]] — {{вп|64286159}} * [[Сејфертова галаксија]] — {{вп|213930}} * [[темна материја]] — {{вп|79925}} * [[Хаблов закон]] — {{вп|179916}} * [[ширење на вселената]] — {{вп|1129469}} == Биологија == === Ботаника === * [[васкуларни растенија]] — {{вп|27133}} * [[јута (материјал)]] — {{вп|107211}} * [[лепавец]] — {{вп|161581}} * [[прицветник]] — {{вп|729496}} * [[сисал]] — {{вп|159221}} * [[ф’стак]] — {{вп|36071}} * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} === Зоологија === * [[етологија]] — {{вп|7155}} * [[гасеница]] — {{вп|81825}} * [[капибара]] — {{вп|131538}} * [[киви (птица)]] — {{вп|43642}} * [[орнитологија]] — {{вп|44703}} * [[преживар]] — {{вп|192164}} * [[трилобити]] — {{вп|17170}} == Географија == === Поими === * [[облачна шума]] — {{вп|214469}} * [[палеогеографија]] — {{вп|52151}} * [[полдер]] — {{вп|106259}} === Мориња === * [[Јадранско Море]] (минијатурен никулец) === Острови === * [[Амстердам (остров)]] — {{вп|194215}} * [[Курилски Острови]] — {{вп|80389}} ** [[Кунашир]] — {{вп|847285}} * [[Маскаренски Острови]] — {{вп|205695}} * [[Молучки Острови]] — {{вп|3827}} * [[Сокотра]] — {{вп|82859}} * [[Хиспаниола]] — {{вп|25277}} === Планини === * [[Вогези]] — {{вп|187843}} * [[Јура (планински венец)]] — {{вп|178611}} * [[Каскадски Планини]] — {{вп|4558}} * [[Кишава (планина во Тесалија)]] — {{вп|1471677}} === Поединечни образби === * [[Ѓаволски Ѕид]] — {{вп|20499020}} (Светиниколско) === Реки === * [[Адиџе]] — {{вп|13696}} * [[Ајсел]] — {{вп|217818}} * [[Залцах]] — {{вп|152661}} * [[Колумбија (река)]] — {{вп|2251}} * [[Лајта]] — {{вп|659817}} * [[Самбра]] — {{вп|208267}} * [[Мегна]] — {{вп|930773}} * [[Неман]] — {{вп|5622}} * [[Падма]] — {{вп|1125242}} === Геологија === * [[Земјин плашт]] — {{вп|101949}} * [[геологија на Македонија]] — {{вп|58407214}} * [[геоморфологија]] — {{вп|52109}} * [[геохемија]] — {{вп|161764}} * [[карбонатни минерали]] — {{вп|1073138}} * [[континентална кора]] — {{вп|858571}} * [[минералогија]] — {{вп|83353}} * [[петрологија]] — {{вп|163082}} === Градови === * [[Карачи]] — {{вп|8660}} * [[Лублин]] — {{вп|37333}} === Целини === * [[Голема Низина]] — {{вп|12707}} * [[Гондвана]] — {{вп|80583}} * [[Француска Фландрија]] — {{вп|36769}} * [[Прекуморска Франција]] — {{вп|203396}} === Подрачја === * [[Ниски Земји]] — {{вп|476033}} * [[Населица]] * [[Черкезија]] — {{вп|1408764}} === Хидрографски објекти === * [[Коринтски Залив]] — {{вп|209682}} * [[Коринтски Канал]] — {{вп|182873}} * [[Коринтска Провлака]] — {{вп|Q215200}} === Предлошки === * [[Предлошка:Еласона]] — {{вп|Q22715874}} == Земјоделство == * [[добиток]] — {{вп|103459}} == Историја == * [[Ареопаг]] — {{вп|202487}} * [[Пелопонеска војна]] — {{вп|33745}} == Јазици и лингвистика == * [[ву (јазик)]] — {{вп|34290}} * [[коптски јазик]] — {{вп|36155}} * [[лексикографија]] — {{вп|184524}} * [[ливонски јазик]] — {{вп|33698}} * [[народен латински јазик]] — {{вп|37560}} == Личности == === Архитекти === * [[Арнолфо ди Камбио]] — {{вп|315249}} * [[Атанас Митровски]] — {{вп|100316118}} === Воени дејци === * [[Себастјен Ле Претр де Вобан]] — {{вп|192839}} * [[Хелмут фон Молтке Постариот]] — {{вп|44205}} * [[Помпеј]] — {{вп|125414}} === Духовни дејци и библиски личности === * [[Дионисиј Ареопагит]] — {{вп|310686}} * [[Седмочисленици]] — {{вп|3625012}} * [[Јероним Стридонски]] — {{вп|44248}} * [[Кипријан Картагенски]] — {{вп|190240}} * [[Кирил Ерусалимски]] — {{вп|298654}} * [[Праведна Елисавета]] — {{вп|235849}} * [[Тертулијан]] — {{вп|174929}} * [[Симеон Метафраст]] — {{вп|439491}} === Историчари === * [[Георги Амартол]] — {{вп|529263}} * [[Георги Синкел]] — {{вп|366382}} * [[Јован Малала]] — {{вп|312491}} * [[Касиј Дион]] — {{вп|185223}} * [[Константин Манасиј]] — {{вп|561934}} * [[Нестор Летописец]] — {{вп|320935}} * [[Леополд фон Ранке]] — {{вп|77184}} * [[Такит]] — {{вп|2161}} === Композитори === * [[Пабло де Сарасате]] — {{вп|204503}} * [[Франсиско Тарега]] — {{вп|313372}} === Музичари === * [[Фернандо Сор]] — {{вп|254110}} === Научници === ==== Астрономи ==== * [[Џон Куч Адамс]] — {{вп|20015}} * [[Франсоа Араго]] — {{вп|154353}} * [[Валтер Баде]] — {{вп|57299}} * [[Јохан Елерт Боде]] — {{вп|76966}} * [[Јохан Готфрид Гале]] — {{вп|76431}} * [[Николај Кардашов]] — {{вп|318814}} * [[Џовани Доменико Касини]] — {{вп|14279}} * [[Никола Луј де Лакај]] — {{вп|202703}} * [[Жером Лаланд]] — {{вп|168419}} * [[Вилијам Ласел]] — {{вп|110869}} * [[Жорж Леметр]] — {{вп|12998}}<!-- ја вовел теоријата за Големата експлозија --> * [[Хајнрих Вилхелм Олберс]] — {{вп|75828}} * [[Џузепе Пјаци]] — {{вп|14280}} * [[Региомонтан]] — {{вп|76365}} * [[Џон Флемстид]] — {{вп|242388}} ==== Биолози ==== * [[Ернст Хекел]] — {{вп|48246}} ==== Ботаничари ==== * [[Август Гризебах]] — {{вп|76351}} ==== Зоолози ==== * [[Џон Џејмс Одибон]] — {{вп|182882}} ==== Инженери ==== * [[Константин Циолковски]] — {{вп|41239}} ==== Математичари ==== * [[Брамагупта]] — {{вп|202943}} * [[Шриниваса Рамануџан]] — {{вп|83163}} ==== Минералози ==== * [[Георгиј Агрикола]] — {{вп|76579}} ==== Хемичари ==== * [[Мартин Хајнрих Клапрот]] — {{вп|160196}} * [[Хамфри Дејви]] — {{вп|131761}} === Општествени мислители и дејци === * [[Иван Иљин]] — {{вп|1282198}} * [[Патрик Пирс]] — {{вп|274143}} * [[Самуел фон Пуфендорф]] — {{вп|57186}} * [[Томо Томоски (преродбеник)]] — {{вп|59159648}} === Револуционери === === Уметници === ==== Вајари ==== * [[Фредерик Огист Бартолди]] — {{вп|223274}} * [[Антонио Канова]] — {{вп|5547}} ==== Сликари ==== * [[Вилијам-Адолф Бугро]] — {{вп|483992}} * [[Виктор Васнецов]] — {{вп|204138}} * [[Станислав Виспјањски]] — {{вп|312627}} * [[Клод Жозеф Верне]] — {{вп|315819}} * [[Јакоб Јорданс]] — {{вп|270658}} * [[Андон Китанов]] — {{вп|19205338}} * [[Петрус Кристус]] — {{вп|312616}} * [[Карл Ларсон]] — {{вп|187310}} * [[Мазачо]] — {{вп|5811}} * [[Ханс Мемлинг]] — {{вп|106851}} * [[Хосе де Рибера]] — {{вп|297838}} * [[Џејмс Тисо]] — {{вп|381248}} * [[Паоло Учело]] — {{вп|192488}} * [[Филипо Липи]] — {{вп|205148}} * [[Фра Анџелико]] — {{вп|5664}} * [[Чимабуе]] — {{вп|15790}} * [[Џото ди Бондоне]] — {{вп|7814}} ===== Зографи ===== * [[Гаврил Атанасов]] — {{вп|5528385}} * [[Димитар Вангелов]] — {{вп|50374783}} * [[Крсте Коловски]] — {{вп|19205475}} * [[Кузман Фрчковски]] — {{вп|19205453}} == Климатологија == * [[циклон]] — {{вп|79602}} == Општествени науки == * [[историографија]] — {{вп|50675}} == Религија == * [[апостолски отци]] — {{вп|536985}} * [[Благодатен оган]] — {{вп|1466845}} * [[девтероканонски книги]] — {{вп|201410}} * [[Дидахе]] — {{вп|210752}} ([https://ortos.wordpress.com/2007/08/09/учењето-на-дванаесетте-апостоли-дида/ макед. текст на делото]) * [[Добротољубие]] — {{вп|929140}} * [[кинески зодијак]] (кинески хороскоп) — {{вп|1976204}} * [[Маркион]] — {{вп|201346}} * [[проповед]] — {{вп|60797}} * [[Псалми]] — {{вп|41064}} * [[Свети Патрик]] — {{вп|165479}} * [[Синоптички евангелија]] — {{вп|106046}} * [[спасение]] — {{вп|192054}} * [[Трулски собор]] — {{вп|862495}} == Математика == * [[алгебарска геометрија]] — {{вп|180969}} * [[арапски бројки]] — {{вп|29961325}} * [[Венов дијаграм]] — {{вп|190763}} * [[двозимензионален простор]] — {{вп|222032}} * [[диференцијална геометрија]] — {{вп|188444}} * [[елипсоид]] — {{вп|190046}} * [[интеграл]] — {{вп|80091}} (треба да биде одделна статија) * <s>[[крива]] — {{вп|161973}} (да се преработи, '''премала''')</s> * [[полукруг]] — {{вп|1133242}} * [[математиката и уметноста]] — {{вп|2864650}} * [[негативен број]] — {{вп|200227}} * [[неевклидова геометрија]] — {{вп|233858}} * [[нормала]] — {{вп|273176}} * [[равенство]] — {{вп|842346}} * [[спирала]] — {{вп|189114}} * [[тридимензионален простор]] — {{вп|34929}} * [[Фибоначиева низа]] — {{вп|47577}} — '''речиси празна''' * [[филотаксија]] — {{вп|839659}} == Музика == * [[октава]] — {{вп|386025}} == Наука и технологија == * [[космонаут]] — {{вп|11631}} * [[кристализација]] — {{вп|Q284256}} * [[радар]] — {{вп|47528}} * [[растојание]] — {{вп|126017}} * [[согорување]] — {{вп|133235}} * [[хидраулика]] — {{вп|177784}} === Применета техника === * [[толкување (екран)]] (титлови) — {{вп|204028}} == Физика == * [[аеродинамика]] — {{вп|Q8424}} * [[бранова предница]] — {{вп|461533}} * [[вибрација]] — {{вп|3695508}} * [[гаус (единица)|гаус]] — {{вп|177493}} * [[елементарен полнеж]] — {{вп|2101}} * [[звучен ѕид]] — {{вп|1031651}} * [[зрак]] — {{вп|633620}} * [[зрачење]] — {{вп|18335}} * [[јадрена енергија]] — {{вп|12739}} * [[јонизирачко зрачење]] — {{вп|186161}} * [[класична физика]] — {{вп|81745}} * [[лет]] — {{вп|206021}} * [[нуклеосинтеза]] — {{вп|471702}} * [[Њутново нишало]] — {{вп|211786}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[рад (единица)]] — {{вп|1052397}} * [[реологија]] — {{вп|271707}} * [[топлинска енергија]] — {{вп|209233}} * [[топлинско ширење]] — {{вп|6583695}} * [[хидростатичка рамнотежа]] — {{вп|208641}} == Филозофија == * [[етиологија]] — {{вп|156318}} * [[зло]] — {{вп|15292}} * [[појава]] — {{вп|483247}} * [[свест]] — {{вп|7087}} == Хемија == * [[бензин]] — {{вп|39558}} * [[биосинтеза]] — {{вп|851162}} * [[благороден метал]] — {{вп|585302}} * [[витамин К]] — {{вп|182338}} * [[етилен]] — {{вп|151313}} * [[јонски полупречник]] — {{вп|908801}} * [[квантна хемија]] — {{вп|188403}} * [[кондензација (хемија)]] — {{вп|910058}} * [[масти]] — {{вп|127980}} * [[меѓумолекулска сила]] — {{вп|245031}} * [[нитрат]] — {{вп|182168}} * [[реткоземен елемент]] — {{вп|190444}} * [[сулфат]] — {{вп|172290}} * [[тешки метали]] — {{вп|105789}} * [[токсин]] — {{вп|184651}} * [[физичко својство]] — {{вп|4373292}} * [[флуорид]] — {{вп|44793182}} * [[халит]] — {{вп|5314}} * [[хемиска структура]] — {{вп|500256}} * [[хемиско својство]] — {{вп|764285}} * [[хлорид]] — {{вп|44791900}} * [[холин]] — {{вп|193166}} * [[хранлива материја]] — {{вп|181394}} n1inspjris4wfldxsfdmg4wrklx3mww 0 1229580 5534186 5501741 2026-04-04T10:00:36Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5534186 wikitext text/x-wiki : ''За стилската фигура, погледајте ја [[Хипербола (лингвистика)]]'' [[Податотека:Rectangular hyperbola and its conjugate-ru.svg|десно|мини|150п|Хиперболи <span style="color:blue;">''x²-y²=1''</span> и <span style="color:green;">''y²-x²=1''</span>]] [[Податотека:Giperbola.png|десно|мини|150п|Хипербола и нејзините 2 фокуса]] '''Хипербола''' ({{langx|el|ύπερβολή}}, претерување) – во [[математика]]та [[алгебарска крива|алгебарска]] [[крива]] од втор ред во [[рамнина]], дадена со следната равенка: <math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2}=1</math>. Се состои од два симетрични дела, има [[жариште (математика)|жаришта]] и две [[асимптота|асимптоти]] дадени со равенката <math>ay \pm bx = 0</math>. Пресекот на асимптотите претставува центар на [[симетрија]] на хиперболата. Хиперболата, заедно со [[парабола]]та и [[елипса]]та, претставуваат три вида [[конусен пресек|конусни пресеци]]. Конусните пресеци се добиваат во пресекот на рамнина со [[конусна површина]] (конусната површина се протега во двете насоки). == Равенки на хиперболата == Параметарските равенки на хиперболата се: <math> \begin{cases} x = a \sec \alpha \\ y = b \tan \alpha \end{cases} </math> Во [[Декартов координатен систем|Декартовиот координатен систем]], хиперболата се опишува со равенката: :<math>\frac{x^2}{a^2}-\frac{y^2}{b^2}=1. </math> == Особини == Постојат две важни особини на фокусите на хиперболата <math>F_1, F_2</math>: # За секоја точка на хиперболата Р, важи (''d'' е растојанието): <math>\qquad \mid d(P,F_1) - d(P,F_2) \mid = 2a \qquad a \in\mathbb{R}</math> <br /> Ова својство ја овозможува и следната дефиниција на хиперболата: ''[[Геометриско место|Геометриско место точки]] во рамнина, за кои [[апсолутна вредност|апсолутната вредност]] на разликата на растојанието од која било точка до две фиксни точки во истата рамнина (двата фокуса), е константна.'' # [[Тангента]]та на секоја точка на хиперболата Р претставува [[бисектриса]] <math>\angle F_1PF_2</math>. ==Поврзано== *[[Конусен пресек]] *[[Елипса]] *[[Парабола]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Hyperbolas }} * [http://mathworld.wolfram.com/Hyperbola.html Информации за хиперболата] {{нормативна контрола}} [[Категорија:Конусни пресеци]] [[Категорија:Криви]] [[Категорија:Аналитичка геометрија]] 34llfrbnzcftrpekzfwmh3egv9mnkkr 5534190 5534186 2026-04-04T10:03:11Z P.Nedelkovski 47736 наводи 5534190 wikitext text/x-wiki : ''За стилската фигура, погледајте ја [[Хипербола (лингвистика)]]'' [[Податотека:Rectangular hyperbola and its conjugate-ru.svg|десно|мини|150п|Хиперболи <span style="color:blue;">''x²-y²=1''</span> и <span style="color:green;">''y²-x²=1''</span>]] [[Податотека:Giperbola.png|десно|мини|150п|Хипербола и нејзините 2 фокуса]] '''Хипербола'''<ref>{{ДРМЈ|хипербола}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|хипербола}}</ref> ({{langx|el|ύπερβολή}}, претерување) – во [[математика]]та [[алгебарска крива|алгебарска]] [[крива]] од втор ред во [[рамнина]], дадена со следната равенка: <math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2}=1</math>. Се состои од два симетрични дела, има [[жариште (математика)|жаришта]] и две [[асимптота|асимптоти]] дадени со равенката <math>ay \pm bx = 0</math>. Пресекот на асимптотите претставува центар на [[симетрија]] на хиперболата. Хиперболата, заедно со [[парабола]]та и [[елипса]]та, претставуваат три вида [[конусен пресек|конусни пресеци]]. Конусните пресеци се добиваат во пресекот на рамнина со [[конусна површина]] (конусната површина се протега во двете насоки). == Равенки на хиперболата == Параметарските равенки на хиперболата се: <math> \begin{cases} x = a \sec \alpha \\ y = b \tan \alpha \end{cases} </math> Во [[Декартов координатен систем|Декартовиот координатен систем]], хиперболата се опишува со равенката: :<math>\frac{x^2}{a^2}-\frac{y^2}{b^2}=1. </math> == Особини == Постојат две важни особини на фокусите на хиперболата <math>F_1, F_2</math>: # За секоја точка на хиперболата Р, важи (''d'' е растојанието): <math>\qquad \mid d(P,F_1) - d(P,F_2) \mid = 2a \qquad a \in\mathbb{R}</math> <br /> Ова својство ја овозможува и следната дефиниција на хиперболата: ''[[Геометриско место|Геометриско место точки]] во рамнина, за кои [[апсолутна вредност|апсолутната вредност]] на разликата на растојанието од која било точка до две фиксни точки во истата рамнина (двата фокуса), е константна.'' # [[Тангента]]та на секоја точка на хиперболата Р претставува [[бисектриса]] <math>\angle F_1PF_2</math>. ==Поврзано== *[[Конусен пресек]] *[[Елипса]] *[[Парабола]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Hyperbolas }} * [http://mathworld.wolfram.com/Hyperbola.html Информации за хиперболата] {{нормативна контрола}} [[Категорија:Конусни пресеци]] [[Категорија:Криви]] [[Категорија:Аналитичка геометрија]] snyq33bxczgyq9lstyujw7bssp5jls1 5534208 5534190 2026-04-04T10:18:18Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5534208 wikitext text/x-wiki : ''За стилската фигура, погледајте ја [[Хипербола (лингвистика)]]'' [[Податотека:Rectangular hyperbola and its conjugate-ru.svg|десно|мини|150п|Хиперболи <span style="color:blue;">''x²-y²=1''</span> и <span style="color:green;">''y²-x²=1''</span>]] [[Податотека:Giperbola.png|десно|мини|150п|Хипербола и нејзините 2 фокуса]] '''Хипербола'''<ref>{{ДРМЈ|хипербола}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|хипербола}}</ref> ({{langx|el|ύπερβολή}}, претерување) – во [[математика]]та [[алгебарска крива|алгебарска]] [[крива]] од втор ред во [[рамнина]], дадена со следната равенка: <math>\frac{x^2}{a^2} - \frac{y^2}{b^2}=1</math>. Се состои од два симетрични дела, има [[жариште (геометрија)|жаришта]] и две [[асимптота|асимптоти]] дадени со равенката <math>ay \pm bx = 0</math>. Пресекот на асимптотите претставува центар на [[симетрија]] на хиперболата. Хиперболата, заедно со [[парабола]]та и [[елипса]]та, претставуваат три вида [[конусен пресек|конусни пресеци]]. Конусните пресеци се добиваат во пресекот на рамнина со [[конусна површина]] (конусната површина се протега во двете насоки). == Равенки на хиперболата == Параметарските равенки на хиперболата се: <math> \begin{cases} x = a \sec \alpha \\ y = b \tan \alpha \end{cases} </math> Во [[Декартов координатен систем|Декартовиот координатен систем]], хиперболата се опишува со равенката: :<math>\frac{x^2}{a^2}-\frac{y^2}{b^2}=1. </math> == Особини == Постојат две важни особини на фокусите на хиперболата <math>F_1, F_2</math>: # За секоја точка на хиперболата Р, важи (''d'' е растојанието): <math>\qquad \mid d(P,F_1) - d(P,F_2) \mid = 2a \qquad a \in\mathbb{R}</math> <br /> Ова својство ја овозможува и следната дефиниција на хиперболата: ''[[Геометриско место|Геометриско место точки]] во рамнина, за кои [[апсолутна вредност|апсолутната вредност]] на разликата на растојанието од која било точка до две фиксни точки во истата рамнина (двата фокуса), е константна.'' # [[Тангента]]та на секоја точка на хиперболата Р претставува [[бисектриса]] <math>\angle F_1PF_2</math>. ==Поврзано== *[[Конусен пресек]] *[[Елипса]] *[[Парабола]] ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Hyperbolas }} * [http://mathworld.wolfram.com/Hyperbola.html Информации за хиперболата] {{нормативна контрола}} [[Категорија:Конусни пресеци]] [[Категорија:Криви]] [[Категорија:Аналитичка геометрија]] c0007x7t5mq7w0ng4cgyevbf33onziz 0 1229630 5534193 4928112 2026-04-04T10:06:49Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5534193 wikitext text/x-wiki : ''За стилската фигура, погледајте ја [[Парабола (книжевност)]]'' [[Слика:Conicas2.PNG|мини|270px|Параболата е крива која настанува на пресекот меѓу конус и рамнина]] [[Слика:Qfunction.png|мини|270px|Парабола чие теме е во почетокот на координатниот систем]] [[Слика:ParabolicWaterTrajectory.jpg|мини|270px|Параболична патека на млаз вода]] '''Парабола''' – вид [[крива]] линија добиена со сечење на обвивката и [[основа (геометрија)|основата]] на [[конус]] со [[рамнина (математика)|рамнина]].<ref>{{ДРМЈ|парабола}}</ref> Параболата се дефинира и како множество точки во рамнина кои се еднакво оддалечени од дадена [[точка (математика)|точка]] (жариште или фокус) и дадена [[права (геометрија)|права]] (директриса). Линијата нормална на директрисата која минува низ фокусот се нарекува „оска на симетрија“. Точката на параболата која е пресечна точка со оската на симетрија се нарекува „теме“ и тоа точката каде параболата е најискривена. Растојанието меѓу темето и фокусот измерено по оската на симетрија се нарекува „фокусно растојание“. Сите параболи се геометриски слични. Параболите имаат својство што, доколку се изработени од материјал што ја [[рефлексија|рефлектира]] [[светлина]]та, тогаш светлинските зраци се паралелни со оската на симетрија на параболата, ја погодуваат неговата конкавна страна и се рефлектираат во неговиот фокус, без оглед од кој дел од параболата се одбиваат. Спротивно на тоа, светлината што потекнува од точка на извор во фокусот на параболата, се рефлектира во паралелен сноп, и ја напушта параболата паралелно со оската на симетријата. Истите ефекти се јавуваат со [[звук]]от и други облици на [[енергија]]. Ова својство на рефлексија е основа на многу практични употреби на параболите. Параболата има многу важни апликации, од [[параболична антена]] или параболичен [[микрофон]] до автомобилски рефлектори на [[фар (автомобил)|фаровите]], до дизајн за [[балистичка ракета|балистички ракети]]. Тие често се користат во [[физика]]та, [[инженерство]]то и во многу други области. ==Равенка на параболата== Ако директрисата на параболата ''r'' е еднаква на [[апсциса]]та, нејзината [[равенка]] е ''x''&nbsp;=&nbsp;-''p''/2, каде ''p'' е полупараметар на параболата, [[теме (математика)|темето]] на параболата е во координатниот почеток, а [[жариште (геометрија)|жариштето]] на параболата ''F'' е во (''p''/2,0), тогаш равенката има облик :<math> y^2 = 2px \, </math> која претставува темена равенка на парабола. Ако параболата е осносиметрична во однос на [[ордината]]та (''y''-оска) на координатниот систем, тогаш нејзината равенка е: :<math> x^2 = 2py \, </math>. ==Тангента на парабола== [[Тангента]]та на парабола чие теме е во координатниот почеток и која поминува низ точката ''T'' <math> (x_0, y_0)</math> на параболата, одредена е со координатите на точката ''T'' и коефициентот на правецот на тангентата. Со диференцирање на соодветната равенка на параболата се добива: :<math> 2ydy = 2pdx \, </math> од каде следи: :<math> y'= \frac{dy}{dx} = \tan \alpha\, = \frac{p}{y} </math> односно дека равенката на тангентата на параболата е :<math> y-y_0 = \frac{p}{y} (x-x_0) \, </math>. Ако параболата е оскосиметрична во однос на ординатата (''y''-оска) на координатниот систем, тогаш со диференцирање на соодветната равенка на параболата следи :<math> 2xdx = 2pdy \, </math> од каде понатаму следи :<math> y' = \frac{dy}{dx}= \tan \alpha = \frac{x}{p} </math> односно дека равенката на тангентата на параболата е :<math> y-y_0 = \frac{x}{p} (x-x_0) \, </math>. ==Теме на парабола== Нека <math>x_1</math> и <math>x_2</math> се точки на параболата која е дадена со равенката <math>y=ax^2+bx+c</math> еднакво оддалечени од нејзиното теме, и нека е, без намалување на општоста, <math>x_1<x_2</math>. Тогаш апсцисата на темето <math>x_0</math>, се наоѓа на правата која поминува низ средината на интервалот <math>[x_1,x_2]</math>, т.е. <math>x_0=\frac{x_1+x_2}{2}</math>, односно користејќи ги [[Франсоа Виет|Виетови формули]] <math>x_0=-\frac{b}{2a}</math>. Како ординатата на темето зависи од <math>x_0</math>, со вклучување во равенката на дадената парабола се добива <math>y_0=\frac{4ac-b^2}{4a}</math>. Според тоа, координатите на темето на секоја парабола се <math>T(\frac{-b}{2a},\frac{4ac-b^2}{4a})</math>. ==Поврзано== *[[Конусен пресек]] *[[Елипса]] *[[Хипербола]] *[[Кружница]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Parabolas}} {{Wikisource1911Enc|Parabola}} * {{springer|title=Parabola|id=p/p071150}} * {{MathWorld|title=Parabola|urlname=Parabola}} * [http://www.mathwarehouse.com/quadratic/parabola/interactive-parabola.php Interactive parabola-drag focus, see axis of symmetry, directrix, standard and vertex forms] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ArchimedesTriangle.shtml Archimedes Triangle and Squaring of Parabola] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaLambert.shtml Two Tangents to Parabola] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaEnvelope.shtml Parabola As Envelope of Straight Lines] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaMirror.shtml Parabolic Mirror] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ThreeParabolaTangents.shtml Three Parabola Tangents] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaFocal.shtml Focal Properties of Parabola] at [[cut-the-knot]] * [http://www.cut-the-knot.org/Curriculum/Geometry/ParabolaMesh.shtml Parabola As Envelope II] at [[cut-the-knot]] * [http://dynamicmathematicslearning.com/similarparabola.html The similarity of parabola] at [http://dynamicmathematicslearning.com/JavaGSPLinks.htm Dynamic Geometry Sketches], interactive dynamic geometry sketch. * [http://objects.library.uu.nl/reader/index.php?obj=1874-20606&lan=en#page//11/65/13/116513161330830239976915216825059484204.jpg/mode/2up Frans van Schooten: ''Mathematische Oeffeningen'', 1659] {{нормативна контрола}} [[Категорија:Конусни пресеци]] [[Категорија:Криви]] o4n8urdhqybesiwubl6rtv9blz1umsj 10 1231223 5534101 4662438 2026-04-03T22:04:02Z Carshalton 30527 5534101 wikitext text/x-wiki {{National squad - olymipcs | name = Состав на Шпанија на ЛОИ 2012 фудбал (м) | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | title = Состав на Шпанија | team link = Шпанија | comp link = Фудбал на Летните олимписки игри 2012 (мажи) | comp = Летните олимписки игри 2012 | p1 = [[Давид де Хеја|де Хеја]] | p2 = [[Сесар Аспиликуета|Аспиликуета]] | p3 = [[Алваро Домингес (фудбалер 1989)|Домингес]] | p4 = [[Хави Мартинес|Х. Мартинес]] {{Капитен}} | p5 = [[Ињиго Мартинес|И. Мартинес]] | p6 = [[Жорди Алба|Алба]] | p7 = [[Адријан Лопес|Адријан]] | p8 = [[Икер Муниаин|Муниаин]] | p9 = [[Родриго (фудбалер 1991)|Родриго]] | p10 = [[Хуан Мата|Мата]] | p11 = [[Коке (фудбалер 1992)|Коке]] | p12 = [[Мартин Монтоја|Монтоја]] | p13 = [[Алберто Ботија|Ботија]] | p14 = [[Ориол Ромеу|Ромеу]] | p15 = [[Иско]] | p16 = [[Кристијан Телјо|Телјо]] | p17 = [[Андер Ерера|Ерера]] | p18 = [[Диего Марињо|Марињо]] | coach = [[Луис Милја|Милја]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за олимписката репрезентација на Шпанија во фудбал|ЛОИ 2024]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на Летните олимписки игри 2012 во фудбал (мажи)|Шпанија]] </noinclude> 8gh7t4iy1ffpqx6vlja9wk61rr6bs9i 5534103 5534101 2026-04-03T22:04:57Z Carshalton 30527 5534103 wikitext text/x-wiki {{National squad - olymipcs | name = Состав на Шпанија на ЛОИ 2012 фудбал (м) | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | title = Состав на Шпанија | team link = Шпанија | comp link = Фудбал на Летните олимписки игри 2012 (мажи) | comp = ЛОИ 2012 | p1 = [[Давид де Хеја|де Хеја]] | p2 = [[Сесар Аспиликуета|Аспиликуета]] | p3 = [[Алваро Домингес (фудбалер 1989)|Домингес]] | p4 = [[Хави Мартинес|Х. Мартинес]] {{Капитен}} | p5 = [[Ињиго Мартинес|И. Мартинес]] | p6 = [[Жорди Алба|Алба]] | p7 = [[Адријан Лопес|Адријан]] | p8 = [[Икер Муниаин|Муниаин]] | p9 = [[Родриго (фудбалер 1991)|Родриго]] | p10 = [[Хуан Мата|Мата]] | p11 = [[Коке (фудбалер 1992)|Коке]] | p12 = [[Мартин Монтоја|Монтоја]] | p13 = [[Алберто Ботија|Ботија]] | p14 = [[Ориол Ромеу|Ромеу]] | p15 = [[Иско]] | p16 = [[Кристијан Телјо|Телјо]] | p17 = [[Андер Ерера|Ерера]] | p18 = [[Диего Марињо|Марињо]] | coach = [[Луис Милја|Милја]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за олимписката репрезентација на Шпанија во фудбал|ЛОИ 2024]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на Летните олимписки игри 2012 во фудбал (мажи)|Шпанија]] </noinclude> 1kl2083nv3w3l38ui1tvf7qhjp3rood 5534107 5534103 2026-04-03T22:08:56Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Предлошка:Состав на Шпанија на ЛОИ 2012 фудбал (м)]] на [[Предлошка:Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 2012 (м)]] 5534103 wikitext text/x-wiki {{National squad - olymipcs | name = Состав на Шпанија на ЛОИ 2012 фудбал (м) | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | title = Состав на Шпанија | team link = Шпанија | comp link = Фудбал на Летните олимписки игри 2012 (мажи) | comp = ЛОИ 2012 | p1 = [[Давид де Хеја|де Хеја]] | p2 = [[Сесар Аспиликуета|Аспиликуета]] | p3 = [[Алваро Домингес (фудбалер 1989)|Домингес]] | p4 = [[Хави Мартинес|Х. Мартинес]] {{Капитен}} | p5 = [[Ињиго Мартинес|И. Мартинес]] | p6 = [[Жорди Алба|Алба]] | p7 = [[Адријан Лопес|Адријан]] | p8 = [[Икер Муниаин|Муниаин]] | p9 = [[Родриго (фудбалер 1991)|Родриго]] | p10 = [[Хуан Мата|Мата]] | p11 = [[Коке (фудбалер 1992)|Коке]] | p12 = [[Мартин Монтоја|Монтоја]] | p13 = [[Алберто Ботија|Ботија]] | p14 = [[Ориол Ромеу|Ромеу]] | p15 = [[Иско]] | p16 = [[Кристијан Телјо|Телјо]] | p17 = [[Андер Ерера|Ерера]] | p18 = [[Диего Марињо|Марињо]] | coach = [[Луис Милја|Милја]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за олимписката репрезентација на Шпанија во фудбал|ЛОИ 2024]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на Летните олимписки игри 2012 во фудбал (мажи)|Шпанија]] </noinclude> 1kl2083nv3w3l38ui1tvf7qhjp3rood 5534109 5534107 2026-04-03T22:09:18Z Carshalton 30527 5534109 wikitext text/x-wiki {{National squad - olymipcs | name = Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 2012 (м) | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | title = Состав на Шпанија | team link = Шпанија | comp link = Фудбал на Летните олимписки игри 2012 (мажи) | comp = ЛОИ 2012 | p1 = [[Давид де Хеја|де Хеја]] | p2 = [[Сесар Аспиликуета|Аспиликуета]] | p3 = [[Алваро Домингес (фудбалер 1989)|Домингес]] | p4 = [[Хави Мартинес|Х. Мартинес]] {{Капитен}} | p5 = [[Ињиго Мартинес|И. Мартинес]] | p6 = [[Жорди Алба|Алба]] | p7 = [[Адријан Лопес|Адријан]] | p8 = [[Икер Муниаин|Муниаин]] | p9 = [[Родриго (фудбалер 1991)|Родриго]] | p10 = [[Хуан Мата|Мата]] | p11 = [[Коке (фудбалер 1992)|Коке]] | p12 = [[Мартин Монтоја|Монтоја]] | p13 = [[Алберто Ботија|Ботија]] | p14 = [[Ориол Ромеу|Ромеу]] | p15 = [[Иско]] | p16 = [[Кристијан Телјо|Телјо]] | p17 = [[Андер Ерера|Ерера]] | p18 = [[Диего Марињо|Марињо]] | coach = [[Луис Милја|Милја]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за олимписката репрезентација на Шпанија во фудбал|ЛОИ 2024]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на Летните олимписки игри 2012 во фудбал (мажи)|Шпанија]] </noinclude> kwvtcbwy95dk3jvbm1oxpulup9cnwbo 0 1237463 5534046 5515581 2026-04-03T20:38:53Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534046 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Нимфа антиопа, траурница.jpg | image_caption = Долен дел од пеперугата. | image2 = Nymphalis Antiopa side view.JPG | image2_caption = Горен дел од пеперугата. | taxon = Nymphalis antiopa | authority = ([[Carl Linnaeus|Linnaeus]], [[Lepidoptera in the 10th edition of Systema Naturae|1758]]) }} '''Мртовечки плашт''' (''Nymphalis antiopa'') е голема [[пеперуга]] која е застапена во [[Евроазија]] и [[Северна Америка]]. Овие пеперуги имаат животен век од 11 до 12 месеци, еден од најдолгите животни векови од која било пеперуга.<ref name=fcps>{{Наведена мрежна страница|title=Mourning Cloak|url=http://www.fcps.edu/islandcreekes/ecology/mourning_cloak.htm|work=Study of Northern Virginia Ecology|publisher=Fairfax County Public Schools|accessdate=2020-02-14|archive-date=2013-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20131004223900/http://www.fcps.edu/islandcreekes/ecology/mourning_cloak.htm|url-status=dead}}</ref> == Распространетост == Мртовечкиот плашт е распространет широко околу [[северна полутопка|северната полутопка]].<ref name=AA>[http://www.nic.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/nymphalidae/nymphalinae/nymphalis/#antiopa ''Nymphalis antiopa''] at Markku Savela's ''Lepidoptera and Some Other Life Forms''</ref> Најчесто се наоѓаат низ цела [[Северна Америка]] и северна [[Евроазија]].<ref name="binoculars">{{Наведена книга|last=Glassberg|first=Jeffrey|title=Butterflies Through Binoculars: The East|year=1999|publisher=Oxford University Press}}</ref> Три подвидови на мртовечкиот плашт се наоѓаат во цела Северна Америка: северна „''Nymphalis antiopa hyperborea''“; источна „''Nymphalis antiopa lintnerii''“ и југозападна „''N. a. thomsoni''“. Обично може да се најдат во шуми, иако се пронајдени во речиси сите живеалишта.<ref name=latimer>{{Наведена книга|last=Latimer|first=Jonathan|title=Butterflies|year=2000|publisher=Houghton Mifflin Harcourt|url=https://books.google.com/?id=5P-oyg5Dgl8C&printsec=frontcover&dq=butterflies+latimer#v=onepage&q=butterflies%20latimer&f=false|isbn=978-0395979440}}</ref> Може да се најдат дури и во северниот дел на Јужна Америка, иако тие обично не се гледаат толку често. Тие повремено се наоѓаат во поумерените места во Азија, а неколку дури биле видени во Јапонија.<ref name="umich" /> Сепак, мртовечкиот плашт тежнее да живее во ладни и планински области.<ref name="umich" /> == Морфологија == Јајцата на мртовечкиот плашт се килибарно-жолти или бледо маслиново-зелени кога првпат се снесени.<ref name="subspecies">{{Наведено списание|last=Belicek|first=Joseph|title=Notes on the Holotype of Nymphalis antiopa hyperborea|date=12 February 2013|url=http://www.butterfliesofamerica.com/docs/Nymphalis-antiopa-hyperborea-f3.pdf|accessdate=22 November 2013}}</ref> По понатамошниот развој, бојата на јајцата се менува, станувајќи розова и потемнува до скоро црна, бидејќи созреваат пред да се изведат.<ref name="fcps" /> Јајцата обично се со големина од 0,7 до 0,9 мм.<ref name="umich" /> Боцкавите гасеници се впечатливи по изглед, со црни тела и линија од осум црвеникаво-портокалови точки што минуваат по задниот дел. Пролегите се темноцрвени. Телото е покриено со кратки влакна и црни боцки и бели точки.<ref name="isu">[http://www.ipm.iastate.edu/ipm/info/insects/butterflies/spiny-elm-caterpillar Spiny Elm Caterpillar] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170211084318/http://www.ipm.iastate.edu/ipm/info/insects/butterflies/spiny-elm-caterpillar |date=2017-02-11 }} Plant and Insect Diagnostic Clinic. Iowa State University</ref> Куклата на пеперугата е во просек 2,0 см во должина, иако можат да достигнат над 2,8 см во должина. Тие имаат тенденција да бидат кафеави по боја, со два реда остри, црвеникави шила што се испакнати од вентро-латералната страна на куклата.<ref name="umich" /><ref>Hall, Donald W., and Jerry F. Butler. "Mourning Cloak - Nymphalis Antiopa (Linnaeus)." Featured Creatures. University of Florida, May 2009. Web. 14 Nov. 2013. </ref> Пеперутката е голема и уникатна, со посебни ознаки кои не одговараат на оние на која било друга пеперутка, што го прави лесно да се разликува. Може да има распон на крилја до четири инчи. Дорзалната страна на крилјата е темна каринка, или понекогаш кафеава, со парталави бледо-жолти рабови. Светли, нејасни сини дамки ја насочуваат црната демаркација.<ref name="fcps" /> Вентралната страна на крилјата има сиви стрии, со исти бледо-жолти рабови.<ref name="umich">{{Наведена мрежна страница|last=Vanessa|first=Fonesca|title=Nymphalis antiopa|url=http://animaldiversity.ummz.umich.edu/accounts/Nymphalis_antiopa/|work=Animal Diversity Web|publisher=University of Michigan Museum of Zoology|accessdate=4 October 2013}}</ref> <gallery mode="packed"> Nymphalis antiopa MHNT CUT 2013 3 13 Tombebœuf Male Dorsal.jpg|Мажјак, дорзална страна Nymphalis antiopa MHNT CUT 2013 3 13 Tombebœuf Male Ventral.jpg|Мажјак, вентрална страна </gallery> ==Наводи== {{Reflist}} ==Литература== * Glassberg, Jeffrey ''Butterflies through Binoculars: The West'' (2001) {{ISBN|978-0195106695}} * Guppy, Crispin S. and Shepard, Jon H. ''Butterflies of British Columbia'' (2001) {{ISBN|978-0774808095}} * James, David G. and Nunnallee, David ''Life Histories of Cascadia Butterflies'' (2011) {{ISBN|978-0-87071-626-3}} * Pelham, Jonathan ''Catalogue of the Butterflies of the United States and Canada'' (2008) {{ISSN|0022-4324}} * Pyle, Robert Michael ''The Butterflies of Cascadia'' (2002) {{ISBN|0-914516-13-2}} ==Надворешни врски== *[http://www.cirrusimage.com/butterfly_mourningcloak.htm ''Nymphalis antiopa''] *[http://butterfliesofamerica.com/t/Nymphalis_antiopa_a.htm Пеперуги во Северна Америка] *[https://web.archive.org/web/20070210232202/http://www.butterfliesandmoths.org/species?l=1765 ''Nymphalis antiopa''] на Butterfliesandmoths.org *[http://www.cbif.gc.ca/spp_pages/butterflies/species/MourningCloak_e.php Мртовечки плашт] [[Категорија:Шаренци]] [[Категорија:Инсекти на Македонија]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] b1izupmgrsn0vraiehnlzqkcocylnkc 0 1240028 5534070 5509229 2026-04-03T21:27:05Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:hr:Special:Redirect/revision/7369905|Dubrovački trubaduri]]“ 5534070 wikitext text/x-wiki {{Музичар|Img=|Img_capt=|Img_size=|Landscape=|Background=Музичка група|Current_members=Đelo Jusić<br>Luciano Capurso<br>Marko Brešković<br>Slobodan Berdović<br>Ladislav Pađen<br>Hamo Hajdarhodžić|Years_active=1961 – почетокот на 1980/90 години|Genre=поп<br>фолк|Name=Дубровнички трубадури|Origin=Дубровник , основан 1961 година}} '''Дубровничките трубадури''' биле хрватска вокално-инструментална група основана во [[Дубровник]] во [[1961|1961 година]] од страна на [[Ѓело Јусиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/29609|title=Jusić, Đelo|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=8. kolovoza 2023.}}</ref> Музиката што ја свиреа била мешавина од [[Поп-музика|поп]] и [[Народна музика|фолк]] и автентичен музички израз, како и нивните сценски настапи, кои честопати беа надополнети со средновековни и ренесансни костими, ги направија многу популарни во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] во периодот од [[20 век|1960-тите]] и [[20 век|1970-тите]] години. Тие постигнале значаен меѓународен настап на [[Евровизија 1968|Евровизија]] во [[Лондон]] со песната „[[Jedan dan|Један дан]]“, со која го освоиле 7 место и значителен меѓународен успех и популарност. == Историја == Историјата на Трубадурите датира од 1956 година, кога биле група момчиња во 6-то одделение во основно училиште во Дубровник, кои знаеле и да свират и да пеат, и го убедиле Џело Јусиќ да напише песна што можат да ја изведат. Така, била создадена „Химна 6. d“, што бил неофицијалниот почеток на нивните активности. Тие ги изведувале своите први настапи главно за време на училишните часови, а својот прв инструмент, саксофон, го купиле во клубот Лабиринт. По завршувањето на средното училиште, тие одлучиле дека музиката ќе биде нивниот повик во животот, а нивните настапи на терасата на хотелот Јадран биле еден вид почеток. Официјалниот почеток на нивните заеднички активности се смета за настап на свадбата на Ѓ. Јусиќ. Бендот првично настапувал под името „Оркестар на Џело Јусиќ“, а изведувале и стари далматински песни аранжирани во потанцувачки ритам. На инсистирање на новинарот Тончи Шимуновиќ, кој го споредил нивното пеење со старите трубадури, го смениле своето име во Дубровнички трубадури. Тие го имаа својот прв настап во Макарска, каде што настапија во морнарски одела, а униформите беа белег на нивните настапи оттогаш па натаму. Тие го доживеаа својот прв сериозен успех на [[Festival zabavne glazbe Split 1966.|Сплитскиот фестивал во 1966 година.]] Истата година, го снимија својот прв албум за [[Југотон]] '', O djevojko, dušo moja,'' кој ги вклучува „Serenada Dubrovniku“ и „Trubadurska serenada“. Ја освоија првата награда од публиката [[Festival zabavne glazbe Split 1967.|на Сплитскиот фестивал во 1967 година]] со песната „Ulicema moga grada“. Потоа следеше нивниот настап на Евровизија во 1968 година, каде што го освоија 7-мото место со песната „Jedan dan“. Во текот на 70-тите, тие изгубија дел од својата сила, и од тогаш беа снимени сингловите „Dok palme njišu grane“ (1971) и „Noćna muzika“ (1972), а истата година настапија на Крапинскиот фестивал со песната „Mi smo dečki“. Нивниот список на успешни синглови ги вклучува песните „Далматински леро“, „Пусти да ти леут свира“, „Луда младост“ и многу други кои станаа ''евергрин'' . Тие снимаа со повеќе или помалку успех сè до 1979 година, кога членовите се разделија. Во текот на својата кариера, Трубадурите снимија три ЛП-а ( ''Један дан'', ''Ми препуни смо љубави'', ''Пусти да ти леут свира'' ), околу дваесет синглови и едно ЛП со Бен Крамер. == Членови на групата == Оригиналниот состав на Дубровничките трубадури се состоел од: Покрај нив, со текот на времето членовите на бендот биле и: * [[Hrvoje Filičić|Хрвоје Филичиќ]] - тапани * [[Mujica Jusić|Мухика Јусиќ]] - тапани * [[Vladimir Raspudić|Владимир Распудиќ]] - тапани * [[Mime Šime Restović|Миме Шиме Рестовиќ]] - тапани * [[Mladen Špilj|Младен Шпиљ]] Папан - тапани * [[Mladen Vučić|Младен Вучиќ]] - тапани * [[Srećko Kljunak|Среќко Кљунак]] - гитара * [[Zoran Vlaović|Зоран Влаовиќ]] - гитара * [[Đoni Trbuhović|Џони Трбуховиќ]] - пијано * [[Оливер Драгојевиќ]] - клавијатури * [[Miro Kerner|Миро Кернер]] - клавијатури * [[Nevio Končić|Невио Кончиќ]] - клавијатури * [[Braco Tepšić|Брацо Тепшиќ]] - клавијатури * Мило Хрниќ - вокал == Извори == {{Наводи}}{{Dubrovnik-grad}} [[Категорија:Поп-групи]] 5f2tuemk87pfblqw6zo8p9afk8ejt8i 5534071 5534070 2026-04-03T21:28:30Z IvanKonev123 98191 Додадени оригиналните членови 5534071 wikitext text/x-wiki {{Музичар|Img=|Img_capt=|Img_size=|Landscape=|Background=Музичка група|Current_members=Đelo Jusić<br>Luciano Capurso<br>Marko Brešković<br>Slobodan Berdović<br>Ladislav Pađen<br>Hamo Hajdarhodžić|Years_active=1961 – почетокот на 1980/90 години|Genre=поп<br>фолк|Name=Дубровнички трубадури|Origin=Дубровник , основан 1961 година}} '''Дубровничките трубадури''' биле хрватска вокално-инструментална група основана во [[Дубровник]] во [[1961|1961 година]] од страна на [[Ѓело Јусиќ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/29609|title=Jusić, Đelo|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=8. kolovoza 2023.}}</ref> Музиката што ја свиреа била мешавина од [[Поп-музика|поп]] и [[Народна музика|фолк]] и автентичен музички израз, како и нивните сценски настапи, кои честопати беа надополнети со средновековни и ренесансни костими, ги направија многу популарни во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] во периодот од [[20 век|1960-тите]] и [[20 век|1970-тите]] години. Тие постигнале значаен меѓународен настап на [[Евровизија 1968|Евровизија]] во [[Лондон]] со песната „[[Jedan dan|Један дан]]“, со која го освоиле 7 место и значителен меѓународен успех и популарност. == Историја == Историјата на Трубадурите датира од 1956 година, кога биле група момчиња во 6-то одделение во основно училиште во Дубровник, кои знаеле и да свират и да пеат, и го убедиле Џело Јусиќ да напише песна што можат да ја изведат. Така, била создадена „Химна 6. d“, што бил неофицијалниот почеток на нивните активности. Тие ги изведувале своите први настапи главно за време на училишните часови, а својот прв инструмент, саксофон, го купиле во клубот Лабиринт. По завршувањето на средното училиште, тие одлучиле дека музиката ќе биде нивниот повик во животот, а нивните настапи на терасата на хотелот Јадран биле еден вид почеток. Официјалниот почеток на нивните заеднички активности се смета за настап на свадбата на Ѓ. Јусиќ. Бендот првично настапувал под името „Оркестар на Џело Јусиќ“, а изведувале и стари далматински песни аранжирани во потанцувачки ритам. На инсистирање на новинарот Тончи Шимуновиќ, кој го споредил нивното пеење со старите трубадури, го смениле своето име во Дубровнички трубадури. Тие го имаа својот прв настап во Макарска, каде што настапија во морнарски одела, а униформите беа белег на нивните настапи оттогаш па натаму. Тие го доживеаа својот прв сериозен успех на [[Festival zabavne glazbe Split 1966.|Сплитскиот фестивал во 1966 година.]] Истата година, го снимија својот прв албум за [[Југотон]] '', O djevojko, dušo moja,'' кој ги вклучува „Serenada Dubrovniku“ и „Trubadurska serenada“. Ја освоија првата награда од публиката [[Festival zabavne glazbe Split 1967.|на Сплитскиот фестивал во 1967 година]] со песната „Ulicema moga grada“. Потоа следеше нивниот настап на Евровизија во 1968 година, каде што го освоија 7-мото место со песната „Jedan dan“. Во текот на 70-тите, тие изгубија дел од својата сила, и од тогаш беа снимени сингловите „Dok palme njišu grane“ (1971) и „Noćna muzika“ (1972), а истата година настапија на Крапинскиот фестивал со песната „Mi smo dečki“. Нивниот список на успешни синглови ги вклучува песните „Далматински леро“, „Пусти да ти леут свира“, „Луда младост“ и многу други кои станаа ''евергрин'' . Тие снимаа со повеќе или помалку успех сè до 1979 година, кога членовите се разделија. Во текот на својата кариера, Трубадурите снимија три ЛП-а ( ''Један дан'', ''Ми препуни смо љубави'', ''Пусти да ти леут свира'' ), околу дваесет синглови и едно ЛП со Бен Крамер. == Членови на групата == Оригиналниот состав на Дубровничките трубадури се состоел од: * Ѓело Јусиќ – гитара, мандолина, пијано, оргули, вокал * Лучијано Капурсо Лучи – кларинет, саксофон, вокал * Марко Брешковиќ – бас, вокал * Слободан Бердовиќ Бобо – пијано, оргули, вокал * Ладислав Паѓен Лаци – тапани, вокал * Хамо Хајдархоџиќ – вокал, гитара. Покрај нив, со текот на времето членовите на бендот биле и: * [[Hrvoje Filičić|Хрвоје Филичиќ]] - тапани * [[Mujica Jusić|Мухика Јусиќ]] - тапани * [[Vladimir Raspudić|Владимир Распудиќ]] - тапани * [[Mime Šime Restović|Миме Шиме Рестовиќ]] - тапани * [[Mladen Špilj|Младен Шпиљ]] Папан - тапани * [[Mladen Vučić|Младен Вучиќ]] - тапани * [[Srećko Kljunak|Среќко Кљунак]] - гитара * [[Zoran Vlaović|Зоран Влаовиќ]] - гитара * [[Đoni Trbuhović|Џони Трбуховиќ]] - пијано * [[Оливер Драгојевиќ]] - клавијатури * [[Miro Kerner|Миро Кернер]] - клавијатури * [[Nevio Končić|Невио Кончиќ]] - клавијатури * [[Braco Tepšić|Брацо Тепшиќ]] - клавијатури * Мило Хрниќ - вокал == Извори == {{Наводи}}{{Dubrovnik-grad}} [[Категорија:Поп-групи]] sdkzu6b8e6u3to4ujci55v9iiyo1oio 0 1242529 5534163 5407193 2026-04-04T07:48:23Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534163 wikitext text/x-wiki {{Infobox open cluster | image = Pleiades large.jpg | image_size = 280px | caption = Преклопна слика на Плејадите | name = Плејади | type = [[расеано јато]] | epoch = [[епоха (астрономија)#јулијански години и J2000|J2000]] | ra = {{RA|03|47|24}}<ref name="simbad">{{cite simbad|title=Cl Melotte 22|access-date=2007-04-20}}</ref> | dec = {{DEC|+24|07|00}}<ref name="simbad" /> | dist_ly = 444 [[светлосна година|сг]] во просек | dist_pc = 136,2±1,2 [[парсек|пс]]<ref name=vanleeuwen09/><ref name=majaess11/><ref name="Percival"/><ref name="Zwahlen" /> | appmag_v = 1,6<ref name = "SEDS">[http://messier.seds.org/m/m045.html Messier 45]</ref> | size_v = 110' ([[лачна минута|лмин]])<ref name = "SEDS" /> | radius_ly = | absmag_v = | constellation = [[Бик (соѕвездие)|Бик]] | notes = | names = [[Месјеов каталог|M]]45,<ref name="simbad" /> Седум Сестри,<ref name="simbad" /> Мелот 22<ref name="simbad" /> }} '''Плејади''' познати и како '''Седум Сестри''' и '''Месје 45''' (македонско народно име: '''Квачка''') — [[расеано јато]] кое содржи ѕвезди со средна просечна старост, односно врели [[ѕвездена класификација#B-класа|B-тип ѕвезди]] во северозападното соѕвездие [[Бик (соѕвездие)|Бик]]. Станува збор за [[ѕвездено јато]] кое е едно од најблиските до Земјата и може да се набљудува на ноќното небо со голо око. Јатото е исполнето со [[ѕвездена класификација#B-класа|топли сини сјајни ѕвезди]] кои се создале во последните 100 милиони години. Се мислело дека постоењето на [[отсјајна маглина|отсјајни маглини]] околу најсјајните ѕвезди се должи на остатокот од материјалот при создавањето на јатото, но денес се знае дека станува збор за неповрзани облаци прашина во [[меѓуѕвездена средина|меѓуѕвездената средина]] низ кои моментално минуваат ѕвездите.<ref name="Gibson2003">{{Наведено списание |date=2003 |last1=Gibson|first1=S.J. |last2=Nordsieck|first2=K.H. |title=The Pleiades Reflection Nebula. II. Simple Model Constraints on Dust Properties and Scattering Geometry |journal=The Astrophysical Journal |volume=589 |issue=1 |pages=362–377 |bibcode=2003ApJ...589..362G |doi=10.1086/374590|doi-access=free }}</ref> Сметачките симулации покажале дека Плејадите се најверојатно создадени од компактна маса налик на маглината [[Орион (маглина)|Орион]].<ref name="Kroupa2001">{{Наведено списание |date=2001 |last1=Kroupa|first1=Pavel |last2=Aarseth|first2=Sverre |last3=Hurley|first3=Jarrod |title=The formation of a bound star cluster: From the Orion nebula cluster to the Pleiades |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=321 |issue=4 |pages=699–712 |bibcode=2001MNRAS.321..699K |doi=10.1046/j.1365-8711.2001.04050.x |arxiv = astro-ph/0009470 }}</ref> Астрономите проценуваат дека јатото ќе постои околу 250 милиони години, по што ќе се распрсне поради гравитациските заемодејства со галактичкото соседство.<ref name="Gendler2006">{{Наведена книга |date=2006 |last=Gendler|first=Robert |title =A Year in the Life of the Universe: A Seasonal Guide to Viewing the Cosmos |publisher = Voyageur Press |page=54 |isbn=978-1610603409}}</ref> ==Потекло на името== Името Плејади има [[Стара Грција|старогрчко потекло]]. Најверојатно потекнува од зборот ''плеин'' („едрење“) поради важноста на јатото за определување на пловната сезона во [[Средоземно Море|Средоземното Море]]: „сезоната за пловидба започнувала со нивното [[ѕвезден изгрев|ѕвездено изгревање]]“.<ref>"Pleiad, n." OED Online. Oxford University Press, December 2014. Web. 20 January 2015.</ref> Сепак, во митологијата името се користело за [[Плејади]]те, седумте божествени сестри, при што името потекнува од нивната мајка [[Плејона (митологија)|Плејона]] и би значело дека во превод би било „керќите на Плејона“. Во реалноста, првично било дадено името на ѕвезденото јато, а Плејона била измислена за да го објасни.<ref>Robin Hard, ''The Routledge Handbook of Greek Mythology'' (London: Routledge, 2004), p. 518.</ref> ==Фолклор и митологија== [[File:Nebra Scheibe.jpg|thumb|[[Небрашки небесен диск]],се проценува дека е со потекло од 1600&nbsp;п.н.е. Збирот на точки во горниот дел од дискот се верува дека се Плејадите.]] Плејадите се впечатлива глетка во зимата на [[северна полутопка|северната полутопка]], и може да се забележат од среднните јужни должини. Тие се познати уште од антиката од култури и цивилизации ширум светот,<ref>Julien D'Huy, Yuri Berezkin. How Did the First Humans Perceive the Starry Night? On the Pleiades . The Retrospective Methods Network Newsletter 2017, pp.100-122. https://halshs.archives-ouvertes.fr/halshs-01673386/document</ref> меѓу кои се [[Келти]]те, [[Хавајци]]те (кои ги нарекле''Макалʻи''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://archive.hokulea.com/pdfs/Hawaiian_astronomy_I.pdf|title=Hawaiian Astronomical Concepts|last=Makemson|first=Maud|date=|website=Hokulea.com|archive-url=|archive-date=|url-status=|access-date=31 October 2018}}</ref>), [[Маори]]те (кои ги нарекле ''[[Матарики]]''), [[Абориџини]]те (од неколку приказни), [[Персијци]]те (кои ги нарекле پروین Парвин или پروی Парви)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.parsi.wiki/fa/wiki/174713/%d9%be%d8%b1%d9%88%db%8c%d9%86|title=Dehkhoda Dictionary|last=Dehkhoda|first=Ali Akbar|date=|website=Parsi Wiki|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20200806084535/https://www.parsi.wiki/fa/wiki/174713/%d9%be%d8%b1%d9%88%db%8c%d9%86|archive-date=2020-08-06|access-date=}}</ref>, [[Арапи]]те (кои ги нарекле ''Тураја''<ref name=allen>{{Наведена книга | author=Allen, Richard Hinckley | date=1963 | origyear=1899 | title=Star Names: Their Lore and Meaning | edition=Reprint | publisher=Dover Publications Inc. | location=New York City,NY | url=https://archive.org/details/starnamestheirlo00alle | isbn=978-0-486-21079-7 | url-access=registration }}</ref>), [[Кинези]]те (кои ги нарекле {{јаз|zh|昴}} ''Мао''), [[Кечуани]]те, [[Јапонци]]те, [[Маи]]те, [[Ацтеки]]те, [[Сијукси]]те, [[Kајова (народ)|Кајова]],<ref name="Andrews2004">{{Наведена книга |last1=Andrews |first1=Munya |title=The Seven Sisters of the Pleiades: Stories from Around the World |date=2004 |publisher=Spinifex Press |isbn=978-1876756451 |pages=149–152}}</ref><ref name="Kracht2017">{{Наведена книга |last1=Kracht |first1=Benjamin |title=Kiowa Belief and Ritual |date=2017 |publisher=University of Nebraska Press |isbn=978-1496201461 |pages=63,75,139,189}}</ref> и [[Чероки]]те. Во [[хиндуизам|хиндуизмот]], Плејадите се познати под името [[Кртика]] и се поврзуваат со богот на војната [[Картикеја]]. Тие се исто така споманати неколкупати и во [[Библија]]та.<ref>{{Bibleverse|Job|9:9|KJV}}, {{Bibleverse|Job|38:31|KJV}} and {{Bibleverse|Amos|5:8|KJV}}</ref><ref name="HastingsSelbie1911">{{Наведена книга |author1=James Hastings |author2=John Alexander Selbie |author3=Andrew Bruce Davidson |author4=Samuel Rolles Driver |author5=Henry Barclay Swete |title=Dictionary of the Bible: Kir-Pleiades |url=https://books.google.com/books?id=fxZVAAAAYAAJ&pg=PA492 |year=1911 |publisher=Scribner |pages=895–896}}</ref> [[File:Pleiades Sidereus Nuncius.png|thumb|right|upright|Цртежите на Галилео на ѕвезденото јато Плејади во ''Sidereus Nuncius'']] Најрано познатиот приказ на Плејадите е најверојатно е северногерманскиот [[артефакт (археологијаа0|артефакт]] од [[бронзена доба|бронзената доба]], познат под името [[Небрашки небесен диск]], за кој се проценува дека е од 1600 п.н.е.<ref name=BBC2008>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/science/horizon/2004/stardisctrans.shtml|title=BBC - Science & Nature - Horizon - Secrets of the Star Disc|date=2004|publisher=BBC|accessdate=2008-03-25}}</ref> [[Вавилонски небесен каталог|Вавилонскиот небесен каталог]] ги именува {{transl|Xsux|^мулмул}} ({{cuneiform|𒀯𒀯}}), што значи „ѕвезди“ (буквално „ѕвезда ѕвезда“), и ги наведуваат сите ѕвезди долж еклиптиката, што пак укажува дека тие биле во близина на точката на [[пролетна рамноденица|пролетната рамноденица]] околу {{римски|23}}век п.н.е. Старите Египќани најверојатно ги користеле именувањата „Следбеници“ и „Енеади“ предвидувачките текстови во папирусниот календар на среќни и несреќни денови од Каиро 86637.<ref>{{Наведено списание|author=Jetsu, L.|author2=Porceddu, S.|title=Shifting Milestones of Natural Sciences: The Ancient Egyptian Discovery of Algol's Period Confirmed|journal = PLoS ONE|volume = 10 |issue=12|date = 2015|pages = e.0144140 (23pp)|doi=10.1371/journal.pone.0144140|pmid=26679699|pmc=4683080|bibcode=2015PLoSO..1044140J|arxiv = 1601.06990 }}</ref> Некои [[Стара Грција|Старогрчки]] астрономи сметале дека тие се далечни [[соѕвездија]], и се спомнати во делото на [[Хесоид]] ''[[Дела и денови]]'',<ref>Hesiod, ''Works and Days'', (618-23)</ref> како и во [[Хомер]]овите ''[[Илијада]]'' и ''[[Одисеја]]'',<ref name=homer>{{Наведено списание|bibcode=2011JAHH...14...22T|title=Astronomy and Constellations in the Iliad and Odyssey|journal=Journal of Astronomical History and Heritage|issn=1440-2807|volume=14|issue=1|pages=22|last1=Theodossiou|first1=E.|last2=Manimanis|first2=V. N.|last3=Mantarakis|first3=P.|last4=Dimitrijevic|first4=M. S.|year=2011}}</ref> и ''[[Геопоника]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.ancientlibrary.com/geoponica/0028.html|title= Geoponica|access-date=2011-04-22|url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121012092608/http://www.ancientlibrary.com/geoponica/0028.html|archive-date=2012-10-12|df=}}</ref> Некои [[ислам]]ски учителисметале дека Плејадите (ат-тураја) се „ѕвездата“ споманата во Сура [[Ан-Наџм]] („ѕвездата“) во [[Куран]]от.<ref>{{Наведена книга | author=Abdullah Yusuf Ali| title =The Holy Qur'an — Translation and Commentary| date = 1934|isbn = 978-1-902480-01-5|}}</ref> === Субару === Во [[Јапонија]], соѕвездието се спомнува под името Мацурабоши („шест ѕвезди“) во ''[[Коџики]]'' од {{римски|8}} век.<ref name="kojiki-pleiades">{{Наведена книга|title=The Seven Sisters of the Pleiades: Stories from Around the World|first=Munya |last=Andrews |date=2004|url=https://books.google.com/books?id=3GbYg26S8pUC&pg=PA293|publisher=Spinifex Press|location=North Melbourne, Victoria, Australia|isbn=978-1-876756-45-1|page=293}}</ref> Соѕвездието денес во Јапонија е познато под името Субару. Ова име беше избрано и од автомобилската компанија [[Субару]] за да го прикаже потеклото на компанијата како збир од пет компании, и е е прикажано на самото лого на компанијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|title=Fuji Heavy Industries Changes Name to Subaru|url=http://www.automotive-fleet.com/news/story/2016/05/fuji-heavy-industries-changes-name-to-subaru.aspx|website=automotive-fleet.com|publisher=Automotive Fleet Magazine|accessdate=24 June 2016|date=May 12, 2016}}</ref> ==Набљудувања низ историјата== [[Галилео Галилеј]] бил првиот [[астроном]] кој ги набљудувал Плејадите низ [[телескоп]]. Тој забележал дека во јатото има многу ѕвезди кои се премногу темни за да се забележат со голо око. Тој ги објавил своите набљудувања, вклучувајќи и нацрт на Плејадите кои содржел 36 ѕвезди, во делото ''[[Sidereus Nuncius]]'' испечатено во март 1610 година. За Плејадите одамна се знаело дека се физички поврзани ѕвезди, а не дека се случајна подреденост. [[Џон Мичел]] преметал во 1767 година дека веројатноста за случајна подреденост на толку сјајни ѕвезди е само 1 наспроти 500.000, и заклучил дека Плејадите и останатите ѕвездени јата мора да се физички поврзани.<ref> {{Наведено списание |author=Michell J. |date=1767 |title=An Inquiry into the probable Parallax, and Magnitude, of the Fixed Stars, from the Quantity of Light which they afford us, and the particular Circumstances of their Situation |journal=Philosophical Transactions |volume=57 |pages=234–264 |doi=10.1098/rstl.1767.0028 |bibcode=1767RSPT...57..234M |doi-access=free }}</ref> Кога за првпат биле направени набљудувања на [[сопствено движење|сопствените движења]], се забележало дека сите се движат во иста насока на небото, со иста брзина, што дополнително покажува дека тие се меѓусебно поврзани. [[Шарл Месје]] ја измерил местоположбата на јатото и го вклучил под ознаката M45 во неговиот [[Месјеов каталог|каталог]] на тела кои наликуваат на [[комета|комети]], објавен во 1771 година. Во каталогот биле вклучени, маглината [[Орион (маглина)|Орион]] и јатото [[Јасли (ѕвездено јато)|Јасли]], впишувањето и на Плејадите од страна на Месје е зачудувачки, бидејќи повеќето од телата во каталогот биле темни и лесно можело да дојде до забуна и истите да се сметаат за комета, што пак за Плејадите е невозможно да се случи. Една веројатност е дека Месје само посакувал да има поопширен каталог од неговиот соперник [[Никола-Луј де Лакај|Лакај]], чиј каталог од 1755 година содржел 42 тела, и од оваа причина додал сјајни тела за да го зголеми бројот во својот каталог.<ref> {{Наведена мрежна страница |author=Frommert, Hartmut |date=1998 |title=Messier Questions & Answers |url=http://messier.seds.org/m-q&a.html#why_M42-45 |accessdate=2005-03-01 }}</ref> [[Едм-Себастјен Жора]] нацртал карта во 1782 година со 64 ѕвезди од Плејадите од неговите набљудувања од 1779 година, кои ги објавил во 1786 година.<ref>A New review: with literary curiosities and literary intelligence, page 326, Paul Henry Maty, Printed for the author, 1783.</ref><ref>Mémoires de French Academy of Sciences, page 289, Didot frères, fils et cie, 1786.</ref><ref>Edme-Sébastien Jeaurat, ''Carte des 64 Principales Etoiles des Playades par M. Jeaurat, pour le 1.er Janvier 1786''.</ref> ==Растојание== {{Location mark |type=thumb|caption=Местоположбата на Плејадите (заокружено) |image=Taurus constellation map mk.svg|alt=|float=left|width=260 |label=|position=left |mark=Red circle.svg|mark_width=20|mark_link=λ Tau |x=810|y=320 }} Растојанието до Плејадите е прв клучен чекор за баждарење на [[вселенска скала на растојанија|вселенската скала на растојанија]]. Како што јатото е релативно близу до Земјата, би требало лесно да се пресмета растојанието и истото е проценето со бројни методи. Доколку точно се знае растојанието тоа им овозможува на астрономите да исцртаат [[ХР-дијаграм]] за јатото, кој, спореден со оние дијаграми на јата чии растојанија се непознати, ќе овозможи процена на растојанијата до тие јата. Други методи ќе овозможат проширување на скалата на растојанија за растурените јата во галаксиите и јатата галаксии, со што би се добила нова вселенска скала на растојанија. На крај познавањата и сфаќањата на астрономите за староста и идниот развој на универзумот се под влијание на нивното знаење на растојанието до Плејадите. Сепак некои автори велат дека постои несогласување со растојанието до Плејадите, однмосно станува збор за [[црвена харинга (идиом)|црвена харинга]], бидејќи моменталаната вселенска скала на растојанија се зснова на избрани блиски јата, за чии растојанија постои консензус поради мерењата на вселенското летало ''[[Хипаркос]]'' и оние од независните мерења (пр. [[Хијади (ѕвездено јато)|Хијадите]], [[Мелот 111]], итн).<ref name=majaess11>{{Наведено списание|arxiv=1102.1705|last1= Majaess|first1= Daniel J.|title= Deep Infrared ZAMS Fits to Benchmark Open Clusters Hosting delta Scuti Stars|journal= Journal of the American Association of Variable Star Observers (Jaavso)|volume= 39|issue= 2|pages= 219|last2= Turner|first2= David G.|last3= Lane|first3= David J.|last4= Krajci|first4= Tom|date= 2011|bibcode= 2011JAVSO..39..219M}}</ref> Мерењето на растојанието подигнало голема прашина. Резултатите пред лансирањето на вселенското летало ''Хипаркос'' дале резултат дека Плејадите се на растојание од 135 [[парсек|парсеци]] (pc) од Земјата. Податоците од ''Хипаркос'' дале изненадувачки резултат, односно растојание од само 118 pc, растојание добиено со определување на [[ѕвездена паралакса|ѕвездената паралакса]] на ѕвездите во јатот, техника којатреба да ги даде најпрецизните и најточните резултати. Како што изминувало времето се повеже преовладувало мислењето дека мерењата на ''Хипаркос'' за растојанието до Плејадите се грешни.<ref name=majaess11/><ref name="Percival">{{Наведено списание |author=Percival, S. M. |author2=Salaris, M. |author3=Groenewegen, M. A. T. |date=2005 |title=The distance to the Pleiades. Main sequence fitting in the near infrared |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=429 |pages=887–894 |bibcode=2005A&A...429..887P |doi=10.1051/0004-6361:20041694 |arxiv = astro-ph/0409362 |issue=3 }}</ref><ref name="Zwahlen"> {{Наведено списание |display-authors=4 |author=Zwahlen, N. |author2=North, P. |author3=Debernardi, Y. |author4=Eyer, L. |author5=Galland, F. |author6=Groenewegen, M. A. T. |author7=Hummel, C. A. |date=2004 |title=A purely geometric distance to the binary star Atlas, a member of the Pleiades |journal=Astronomy and Astrophysics Letters |volume=425 |pages=L45 |bibcode=2004A&A...425L..45Z |doi=10.1051/0004-6361:200400062 |arxiv = astro-ph/0408430 |issue=3 }}</ref><ref name=soderblom05> {{Наведено списание |display-authors=4 |author=Soderblom D. R. |author2=Nelan E. |author3=Benedict G. F. |author4=McArthur B. |author5=Ramirez I. |author6=Spiesman W. |author7=Jones B. F. |date=2005 |title=Confirmation of Errors in Hipparcos Parallaxes from Hubble Space Telescope Fine Guidance Sensor Astrometry of the Pleiades |journal=Astronomical Journal |volume=129 |pages=1616–1624 |bibcode=2005AJ....129.1616S |doi=10.1086/427860 |arxiv = astro-ph/0412093 |issue=3 }}</ref><ref> {{Наведено списание |author=Turner, D. G. |date=1979 |title=A reddening-free main sequence for the Pleiades cluster |journal=Publications of the Astronomical Society of the Pacific |volume=91 |pages=642–647 |bibcode=1979PASP...91..642T |doi=10.1086/130556 |doi-access=free }}</ref><ref name=pan04> {{Наведено списание |author=Pan, X. |date=2004 |title=A distance of 133-137 parsecs to the Pleiades star cluster |journal=Nature (journal) |volume=427 |issue=6972 |pages=326–328 |bibcode=2004Natur.427..326P |doi=10.1038/nature02296 |pmid=14737161 }}</ref> Ако се има предвид дека растојанијата за јатото измерени до вселенскиот телескоп [[Хабл (вселенски телескоп)|Хабл]] и инфрацрвениот [[ХР-дијаграм|боен-величински диајграм]] даваат (таканаречена „[[спектроскопска паралакса]]“) растојание помеѓу 135 и 140 pc;<ref name=majaess11/><ref name=soderblom05/> придвижното растојание од интерферометриските набљудувања на Плејадите од Двојниот Атлас даваат растојание од 133 до 137 pc.<ref name=pan04/> Сепак, авторот на каталогот за 2007–2009 година ги прегледал мерењата на паралаксите на ''Хипаркос'' и потврдил дека растојанието е околу ~120 pc и понудил докази за ова тврдење.<ref name=vanleeuwen09>{{Наведено списание|bibcode=2009A&A...497..209V |title=Parallaxes and proper motions for 20 open clusters as based on the new Hipparcos catalogue |journal=Astronomy and Astrophysics|volume=497 |issue=1 |pages=209–242 |last1=Van Leeuwen |first1=F. |date=2009 |doi=10.1051/0004-6361/200811382 |arxiv = 0902.1039 }}</ref> Неодамна, Франсис и Андерсон<ref> {{Наведено списание |author=Francis C. |author2=Anderson E. |date=2012 |title=XHIP II: clusters and associations |journal=Astronomy Letters |arxiv = 1203.4945 |bibcode = 2012AstL...38..681F |volume=1203 |issue=11 |pages=4945 |doi=10.1134/S1063773712110023}}</ref> предложиле дека систематскиот ефект на грешките на паралаксата за ''Хипаркос'' од пресметките со употреба на [[Пондерирана аритметичка средина|пондерирана средина]] дале резултат за растојание од 126 pc и фотометриско растојание од 132 pc врз основа на ѕвездите од групациите [[Подвижна групација AB Златна Рипка|AB Златна Рипка]], [[Групација Тукан-Часовник|Тукан-Часовник]] и [[Подвижната групација Бета Уметник|Бета Уметник]], кои се слични по старост и состав со плејадите. Авторите тврдат дека разликите во резултатите се должат на постоечката случајна грешка. Најновите резултати со употреба на [[долгоосновна интерферометрија]] (VLBI) (август 2014) и прелиминарните мерења од [[Гаја (вселенско летало)|Гаја]] наречени Податочна база 1 (септември 2016) и Податочна база 2 (август 2018), дале соодветни растојанија од 136,2 ± 1,2 pc,<ref name=vlbi14> {{Наведено списание |display-authors= 4 |first1= Carl |last1= Melis |first2= Mark J. |last2= Reid |first3= Amy J. |last3= Mioduszewski |first4= John R. |last4= Stauffer |first5= Geoffrey |last5= Bower |date= 29 August 2014 |title= A VLBI resolution of the Pleiades distance controversy |journal= Science |volume= 345 |issue= 6200 |pages= 1029–1032 |doi= 10.1126/science.1256101 |pmid= 25170147 |arxiv = 1408.6544 |bibcode = 2014Sci...345.1029M }} See also commentary by {{Citation |first1= Léo |last1= Girardi |date= 29 August 2014 |title= One good cosmic measure |journal= Science |volume= 345 |issue= 6200 |pages= 1001–1002 |doi= 10.1126/science.1258425 |pmid= 25170136 |bibcode = 2014Sci...345.1001G }} </ref> 134 ± 6 pc<ref name=abrown>{{ Citation | author = Anthony G. A. Brown | author2 = GAIA Collaboration | date = 2016 | title = Gaia Data Release 1. Summary of the astrometric, photometric, and survey properties | type = forthcoming article | journal = Astronomy and Astrophysics | doi = 10.1051/0004-6361/201629512 | url = http://www.aanda.org/articles/aa/pdf/forth/aa29512-16.pdf | accessdate = 14 September 2016 | bibcode=2016A&A...595A...2G | volume=595 | page=A2 | arxiv = 1609.04172 }}</ref> и 136,2 ± 5,0 pc,<ref name="Abramson2018">{{Наведено списание |last1=Abramson |first1=Guillermo |title=The Distance to the Pleiades According to Gaia DR2 |journal=Research Notes of the AAS |date=20 August 2018 |volume=2 |issue=3 |pages=150 |doi=10.3847/2515-5172/aada8b|bibcode=2018RNAAS...2c.150A |doi-access=free }}</ref>. Иако екипата која работела на Податочната база 1 била претпазлива за нивните резултати, авторите од VLBI го наметнуваат мислењето „дека мерењата на ''Hipparcos'' за растојанието до Плејадите се грешни“. {| class="wikitable plainrowheaders" style="margin-right: 0; margin-left: 1em; text-align: center;" |+ Избрани процени за растојанието до Плејадите ! scope="col" | Година ! scope="col" | Растојание ([[парсек|pc]]) ! scope="col" | Белешки |- ! scope="row" | 1999 | 125 | ''[[Хипаркос]]''<ref name=hipparcos1999>{{Наведено списание|bibcode=1999A&A...341L..71V|title=HIPPARCOS distance calibrations for 9 open clusters|journal=Astronomy and Astrophysics|volume=341|pages=L71|last1=Van Leeuwen|first1=Floor|year=1999}}</ref> |- ! scope="row" | 2004 | 134,6 ± 3,1 | Хабловиот [[сензор за фино наведување]]<ref name="soderblom05" /> |- ! scope="row" | 2009 | 120,2 ± 1,9 | Исправки на ''Хипаркос''<ref name=vanleeuwen09/> |- ! scope="row" | 2014 | 136,2 ± 1,2 | [[Долгоосновна интерферометрија]]<ref name=vlbi14/> |- ! scope="row" | 2016 | 134 ± 6 | [[Гаја (вселенско летало)|Гаја]]-Податочна база 1<ref name=abrown/> |- ! scope="row" | 2018 | 136,2 ± 5 | [[Гаја (вселенско летало)|Гаја]]-Податочна база 2<ref name=Abramson2018/> |- |} {{среди}} За слична дебата околу растојанијата Погледајте ја статијата [[Северница#Растојание]], каде повторно има спорење на резуултатите добиени од мерењата на ''[[Хипаркос]]'', иако овојпат е добиено поголемо растојание. ==Состав== [[File:M45map.jpg|thumb|right|upright=1.6|Карта на Плејадите]] Јадрото на јатото е со полупречник од околу 8 [[светлосна година|светлосни години]] и [[плимен полупречник]] од околу 43 светлосни години. Јатото содржи околу 1.000 статистички потврдени членови, но сепак во оваа бројка не спаѓаат и нерасдвоените [[двојна ѕвезда|двојни ѕвезди]].<ref name="Adams, Joseph D. 2053"> {{Наведено списание |display-authors=4 |author=Adams, Joseph D. |author2=Stauffer, John R. |author3=Monet, David G. |author4=Skrutskie, Michael F. |author5=Beichman, Charles A. |date=2001 |title=The Mass and Structure of the Pleiades Star Cluster from 2MASS |journal=Astronomical Journal |volume=121 |pages=2053–2064 |bibcode=2001AJ....121.2053A |doi=10.1086/319965 |arxiv = astro-ph/0101139 |issue=4 }}</ref> Светлината е во доминација од млади, топли [[ѕвездена класификација|сини ѕвезди]], од кои 14 може да се забележат со голо око во зависност од условите за набљудување. Подредувањето на најсјајните ѕвезди е понекогаш налик на она во [[Голема Мечка (соѕвездие)|Голема Мечка]] и [[Мала Мечка (соѕвездие)|Мала Мечка]]. Вкупната маса на јатото се проценува дека изнесува околу 800 [[сончева маса|сончеви маси]] и вклучува голем број на темни и црвени ѕвезди.<ref name="Adams, Joseph D. 2053"/> Јатото содржи голем број на [[кафеаво џуџе|кафеави џуџиња]], кои се всушност тела со маси помали и од 8% од масата на [[Сонцето]], немаат доволно голема маса за започнување на [[јадрено соединување]] во јадрата за да постанат правилни ѕвезди. Постои можност тие да се дури и 25% од вјкупниот број ѕвезди во јатото, иако се само помалку од 2% од вкупната маса.<ref> {{Наведено списание |author=Moraux, E. |author2=Bouvier, J. |author3=Stauffer, J. R. |author4=Cuillandre, J.-C. |date=2003 |title=Brown in the Pleiades cluster: Clues to the substellar mass function |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=400 |pages=891–902 |bibcode=2003A&A...400..891M |doi=10.1051/0004-6361:20021903 |arxiv = astro-ph/0212571 |issue=3 }}</ref> Астрономите имаат направено напори да ги пронајдат и анализираат овие кафеави џуџиња во Плејадите и другите млади јата, бидејќи тие сè уште се релативно сјајни и лесни за набљудување, додека пак кафеавите џуџиња во постарите јата се бледи и нивното истражување би се одвивало со потешкотии. ==Најсјајни ѕвезди== Деветте најсјајни ѕвезди во Плејадите се именувани според [[Плаејади (митологија)|седумте сестри]] од [[старогрчка митологија|старогрчката митологија]]: [[Стеропа (Плејади)|Стеропа]], [[Меропа (Плејади)|Меропа]], [[Електра (Плејади)|Електра]], [[Маја (Плејади)|Маја]], [[Тајгета (Плејади)|Тајгета]], [[Келено (Плејади)|Келено]] и [[Алкиона (Плејади)|Алкиона]], покрај своите родители [[Атлас (митологија)|Атлас]] и [[Плејона (митологија)|Плејона]]. Како ќерки на Атлас, [[Хијади (митологија)|Хијадите]] се сестри на Плејадите. Англиското именување на јатото потекнува од грчкото именување (Πλειάδες), но со непозната етимологија.<!-- Traditionally, it has simply meant "daughters of Pleione", but the name may predate the myth of seven sisters. --> некои тврдат дека потекнува од зборот πλεῖν ''плеин'', „едрење“, што би значело дека Плејадите се „едречките“; од πλέος ''плеос'', „многу“; или од πελειάδες ''[[пелиади]]'', „јато гулаби“. Во следнава табела се деталите за најсјајните ѕвезди во јатото: {{среди}} {| class="wikitable sortable" |+'''Најсјајните ѕвезди во Плејадите''' |- ! class="unsortable"| Име ! class="unsortable"| [[ѕвездена ознака|Ознака]] ! [[Привидна ѕвездена величина|Првидна величина]] ! [[Ѕвездена класификација]] ! Растојание (ly)<ref name="Gaia">{{Cite DR2}}</ref> |- | [[Алкиона (ѕвезда)|Алкиона]] | Ета (25) Бик | 2,86 | B7IIIe | {{вред|409|50}} |- | [[Атлас (ѕвезда)|Атлас]] | 27 Бик | 3,62 | B8III | {{вред|387|26}} |- | [[Електра (ѕвезда)|Електра]] | 17 Бик | 3,70 | B6IIIe | {{вред|375|23}} |- | [[Маја (ѕвезда)|Маја]] | 20 Бик | 3,86 | B7III | {{вред|344|25}} |- | [[Меропа (ѕвезда)|Меропа]] | 23 Бик | 4,17 | B6IVev | {{вред|344|16}} |- | [[Тајгета (ѕвезда)|Тајгета]] | 19 Бик | 4,29 | B6V | {{вред|364|16}} |- | [[Плејона (ѕвезда)|Плејона]] | 28 (BU) Бик | 5,09 [[променлива ѕвезда|(пром.)]] | B8IVpe | {{вред|422|11}} |- | [[Келено (ѕвезда)|Келено]] | 16 Бик | 5,44 | B7IV | {{вред|434|10}} |- | [[Астеропа (ѕвезда)|Стеропа, Астеропа]] | 21 и 22 Бик | 5,64;6,41 | B8Ve/B9V | {{вред|431.1|7.5}} |- | — | [[18 Бик]] | 5,66 | B8V | {{вред|444.3|7.5}} |} ==Старост и иден развој== [[File:Pleiades-motion.png|thumb|left|Ѕвездите во Плејадите обоени со боја и нивното сопствено движење наназад 10.000 години.]] [[File:Astro 4D m45 cr anim.gif|upright|thumb|Анимација на сопственото движење за 400.000 години—[[Автостереограм#3D восприемање|накрсен преглед]] [[File:Stereogram guide cross-eyed.svg|10px]] (Кликнете за водичот за набљудување).]] Староста на ѕвездените јата може да с епроцени со споредба на [[ХР-дијаграм]]ите за јатото со теориски модел на [[ѕвезен развој|ѕвездениот развој]]. Користејќи ја оваа техника, староста на Плејадите се проценува дека е меѓу 75 и 150 милиони години. Големата несигурност се должи на неопределеностите во моделите за ѕвездениот развој, ко вклучуваат фактори како што се [[струјно потфрлање]], односно кога постои [[струење|струјна]] зона во ѕвездата која ја пробива неструјната зона, што пак дава лажна слика за староста на ѕвездата. Друг начин за процена на староста на јатото е преку телата со најмала маса. Кај нормалните ѕвезди од [[главна низа|главната низа]], брзо согорува [[литиум]]от брзо се уништува при реакциите на [[јадрено соединување|јадреното соединување]]. Сепак [[Кафеаво џуџе|Кафеавите џуџиња]] го задржуваат литиумот. Ова се должи на фактот што литиумот согорува при многу пониска температура од 2,5 × 10⁶ K, кафеавите џуџиња со поголема маса со текот на времето ќе го согорат, па определувањето на кафеавите џуџиња со најголеми маси кои сè уште содржат литиум во јатото можат да ни дадат идеја за староста на истото. Применувајќи ја оваа техника на Плејадите се добива старост од околу 115 милиони години.<ref> {{Наведено списание |author=Basri G. |author2=Marcy G. W. |author3=Graham J. R. |date=1996 |title=Lithium in Brown Dwarf Candidates: The Mass and Age of the Faintest Pleiades Stars |journal=Astrophysical Journal |volume=458 |page=600 |bibcode=1996ApJ...458..600B |doi=10.1086/176842 }}</ref><ref> {{Наведено списание |display-authors=4 |author=Ushomirsky, G. |author2=Matzner, C. |author3=Brown, E. |author4=Bildsten, L. |author5=Hilliard, V. |author6=Schroeder, P. |date=1998 |title=Light-Element Depletion in Contracting Brown Dwarfs and Pre-Main-Sequence Stars |journal=[[Astrophysical Journal]] |volume=497 |issue=1 |pages=253–266 |bibcode=1998ApJ...497..253U |doi=10.1086/305457 |arxiv = astro-ph/9711099 }}</ref> Јатото [[релативно движење|полека се движи]] во насока на стапалото на соѕвездието [[Орион (соѕвездие)|Орион]]. Како и повеќето расеани јата, Плејадите нема вечно да бидат гравитациски поврзани. Некои од ѕвездите ќе бидат исфрлени при блиска средба со некоја друга ѕвезда од јатото, додека пак други ќе бидат исфрлени од гравитациските плимни сили. Пресметките покажале дека на јатото ќе му бидат потребни 250 милиони години дас е распрсне, при што гравитациските заемнодејаства со [[молекуларен облак|џиновските молекуларни облаци]] и спиралните краци на галаксијата само ќе го забрзаат овој процес.<ref> {{Наведено списание |author=Converse, Joseph M. |author2=Stahler, Steven W. |last-author-amp=yes |date=2010 |title=The dynamical evolution of the Pleiades |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=405 |issue=1 |pages=666–680 |doi=10.1111/j.1365-2966.2010.16505.x |bibcode=2010MNRAS.405..666C |arxiv = 1002.2229 }}</ref> ==Отсјајна магловитост== [[File:Reflection nebula IC 349 near Merope.jpg|thumb|upright=1.0|Слика од [[Хабл (вселенски телескоп)|Хабл]] на отсјајната маглина во близина на [[Меропа (ѕвезда)|Меропа]] ([[IC 349]])]] Со поголеми аматерски телескопи, може лесно да се забележи магловитоста околу некои од ѕвездите, особено кога се прават фотографии со голема експозиција. При идеални услови за набљудување, постои мала шанса да се забележи магловитоста околу јатото со мал телескоп или просечен двоглед. Станува збор за [[отсјајна маглина]], која ја отсјајува сината светлина од сјаните топли и млади ѕвезди. Порано преовладуваше мислењето дека прашината е остаток од [[ѕвездообразба]]та на јатото, но имајќи ја предвид прифатената старост на јатото од околу 100 милиони години, скоро целата прашина која првично постоела до денес би била расеана од [[зрачен притисок|зрачниот притисок]]. Се верува дека јатото едноставно минува низ област исполнета со прашина од [[меѓуѕвездена средина|меѓуѕвездената средина]]. Истражувањата покажале дека прашината виновник за магловитоста не е подеднакво распостранета, но е претежно сконцентрирана во два слоја долж полето на набљудување на јатото. Овие слоеви можно е да се создадени од успорувањето кое се должи на [[зрачен притисок|зрачниот притисок]] како што прашината се приближувала кон ѕвездите.<ref> {{Наведено списание |author=Gibson, Steven J. |author2=Nordsieck, Kenneth H. |date=2003 |title=The Pleiades Reflection Nebula. II. Simple Model Constraints on Dust Properties and Scattering Geometry |journal=Astrophysical Journal |volume=589 |issue=1 |pages=362–377 |bibcode=2003ApJ...589..362G |doi=10.1086/374590 |doi-access=free }}</ref> ==Можни планети== Преку анализа на далечните инфрацрвени снимки од [[Спицер (вселенски телескоп)|Спицер]] и [[Џемини (опсерваторија)|северниот телескоп Џемини]], астрономите забележале дека една од ѕвездите во јатото [[HD 23514]], која има маса и сјајност малку поголема од онаа на Сонцето, во својата орбита има невообичаен број на врели честички прашина. Се верува дека ова е можен доказ за создавањето на планети околу HD 23514.<ref> {{Наведена мрежна страница |author=ScienceDaily |date=2007 |title=Planets Forming In Pleiades Star Cluster, Astronomers Report |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/11/071114203718.htm |accessdate=2012-11-15 }}</ref> == Поврзано == * {{section link|Бел Тигар (Кина)|Седумте куќи на Белиот Тигар}} * {{section link|Абориџинска астрономија|Плејади}} * [[Стожари]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Pleiades (star cluster)}} * {{WikiSky|name=The Pleiades}} * [http://ryutao.main.jp/english/stl_m45.html The Pleiades (M45) At the astro-photography site of T. Yoshida.] * [https://web.archive.org/web/19981203050941/http://www.ras.ucalgary.ca/~gibson/pleiades/ Photos and information on the Pleiades from the University of Calgary] * [http://messier.seds.org/m/m045.html Information on the Pleiades from SEDS] * [https://web.archive.org/web/20050715104031/http://www.aao.gov.au/images.html/captions/uks018.html Information and images from the Anglo-Australian Observatory] * [http://www.nightskyinfo.com/archive/pleiades/ NightSkyInfo.com: The Pleiades] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090214214639/http://www.nightskyinfo.com/archive/pleiades/ |date=2009-02-14 }} * [https://web.archive.org/web/20070606210812/http://www.authenticmaya.com/maya_astronomy.htm Maya Astronomy] * [http://www.aip.de/groups/activity/DI/results.html Doppler Imaging: Results] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120208124339/http://www.aip.de/groups/activity/DI/results.html |date=2012-02-08 }} first Doppler image of a Pleiades solar-type G dwarf – HII314, Strassmeier & Rice 2001, A&A 377, 264 * [http://www.darkatmospheres.com/astro/gallery/nebulae/enlarge.php?fileBase=nebulae_1 Dark Atmospheres Photography (deep nebulosity exposure)] * [http://www.univie.ac.at/webda/cgi-bin/ocl_page.cgi?dirname=mel022 WEBDA open cluster database webpage on Pleiades cluster] – E. Pauzen (Univ. Vienna) * {{Наведена мрежна страница|title=M45 – The Pleiades|url=http://www.deepskyvideos.com/videos/messier/M45_pleiades.html|work=Deep SkyVideos|publisher=Brady Haran|author=Hurst, John|author2=Lawrence, Pete |author3=Crowther, Paul }} * [http://www.constellation-guide.com/pleiades-the-seven-sisters-messier-45/ The Pleiades (M45) at Constellation Guide] * [http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=9&cat_2=71&cat_3=32&cat_4=40&cat_5=851 Warburg Institute Iconographic Database (over 50 medieval and early modern images of the Pleiades)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160304043921/http://warburg.sas.ac.uk/vpc/VPC_search/subcats.php?cat_1=9&cat_2=71&cat_3=32&cat_4=40&cat_5=851 |date=2016-03-04 }} {{Месјеов каталог}} {{Небо|03|47|24|+|24|07|00|440}} {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Плејади (ѕвездено јато)}} [[Категорија:Астрономски тела познати од стариот век]] [[Категорија:Месјеови објекти]] [[Категорија:Објекти од Новиот општ каталог]] [[Категорија:Орионов Крак]] [[Категорија:Плејади (расеано јато)|*]] [[Категорија:Бик (соѕвездие)]] [[Категорија:Мелотови објекти]] [[Категорија:Колиндерови објекти]] bk8a4jtzourw1racy7yzjqvl2ulgoip 10 1242634 5534091 3953983 2026-04-03T21:55:17Z Carshalton 30527 5534091 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на ЕП фудбал 2000 | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Европско првенство во фудбал 2000 | comp = ЕП 2000 | p1 = [[Сантјаго Кањисарес|Кањисарес]] | p2 = [[Мичел Салгадо|Салгадо]] | p3 = [[Агустин Арансабал|Арансабал]] | p4 = [[Пеп Гвардиола|Гвардиола]] | p5 = [[Абелардо Фернандес|Абелардо]] | p6 = [[Фернандо Јеро|Јеро]]&nbsp;{{Капитен}} | p7 = [[Иван Елгера|Елгера]] | p8 = [[Фран Гонсалес|Фран]] | p9 = [[Педро Мунитис|Мунитис]] | p10 = [[Раул Гонсалес|Раул]] | p11 = [[Алфонсо Перес|Алфонсо]] | p12 = [[Серхи Бархуан|Серхи]] | p13 = [[Икер Касиљас|Касиљас]] | p14 = [[Жерар Лопес|Жерар]] | p15 = [[Висенте Енгонга|Енгонга]] | p16 = [[Гаиска Мендиета|Мендиета]] | p17 = [[Хосеба Ечеберија|Ечеберија]] | p18 = [[Пако Хемес|Пако]] | p19 = [[Хуан Веласко Дамас|Веласко]] | p20 = [[Исмаел Урсаис|Урсаис]] | p21 = [[Хуан Карлос Валерон|Валерон]] | p22 = [[Хосе Франсиско Молина|Молина]] | coach = [[Хосе Антонио Камачо|Камачо]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|ЕП 2000]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на ЕП 2000|Шпанија]] </noinclude> 2ju1stu2zo0avwceaeevmpdghoge83r 0 1247880 5533910 4585387 2026-04-03T16:03:05Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Османистика]]; додадена [[Категорија:Османист]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533910 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Бранислав Ѓурѓев | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{роден на |4|август|1908}} | роден-место ={{роден во|Сремски Карловци}}, [[Австроунгарија]] | починал-дата = {{починал на|26|февруари|1993}} | починал-место = {{починал во|Нови Сад}}, [[СР Југославија]] | починал-причина = | националност = | познат = | занимање = филозоф<br>политички деец | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Бранислав Ѓурѓев''' (роден на {{роден на |4|август|1908}} година во {{роден во|Сремски Карловци}}, [[Војводина]] – починал на {{починал на|26|февруари|1993}} година во {{починал во|Нови Сад}}) — историчар и османист, редовен член на [[Војводинска академија на науките и уметностите|Војводинската академија на науките и уметностите]] и член на [[МАНУ]] надвор од работниот состав (25. Ⅻ 1969). Како студент по историја и ориентална филологија на [[Филозофски факултет - Белград|Филозофскиот факултет]] во [[Белград]], бил член на [[КПЈ]] (1929) и секретар на Универзитетската организација на [[СКОЈ]] (1933-1934). По дипломирањето (1934) посетувал постдипломски студии во [[Цариград]] (декември 1937 – декември 1938). По враќањето се вработил како кустос приправник во Земдител на Турскиот архив (од април 1939). Докторирал на Филозофскиот факултет во Белград на тема „''Каква је била власт у Црној Гори''”. Во времето на [[Втората светска војна]] бил во заробеништво во [[Германија]]. По Ослободувањето бил професор на [[Филозофски факултет - Сараево|Филозофскиот факултет]] во [[Сараево]] по историја на народите на [[СФРЈ]] во [[Отоманско Царство|османлискиот период]] и вовед во историската наука. Бил иницијатор за основањето и прв директор на Ориенталниот институт во Сараево и ги покренал сп. „''Прилози за оријенталну филологију''” и збирката „''Monumenta Turcica historiam Slavorum Meridionalium ilustrantia''”. Бил претседател на [[Академија на науките и уметностите на Босна и Херцеговина|Академијата на науките и уметностите на БиХ]] (1968-1971), а подоцна се преселил во [[Нови Сад]] (кон крајот на 1979), каде што бил редовен член на Војводинската академија на науките и уметностите)<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|507|Ѓурѓев|I}}</ref>. == Наводи == {{наводи}} {{МАНУ}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓурѓев, Бранислав}} [[Категорија:Југословенски историчари]] [[Категорија:Југословенски академци]] [[Категорија:Османист]] [[Категорија:Академици на МАНУ]] [[Категорија:Османисти]] [[Категорија:Членови на Босанската академија на науките и уметностите]] t558jnb06cgi9ae2eroecudwxo016pl 5533911 5533910 2026-04-03T16:03:29Z Gurther 105215 5533911 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Бранислав Ѓурѓев | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{роден на |4|август|1908}} | роден-место ={{роден во|Сремски Карловци}}, [[Австроунгарија]] | починал-дата = {{починал на|26|февруари|1993}} | починал-место = {{починал во|Нови Сад}}, [[СР Југославија]] | починал-причина = | националност = | познат = | занимање = филозоф<br>политички деец | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Бранислав Ѓурѓев''' (роден на {{роден на |4|август|1908}} година во {{роден во|Сремски Карловци}}, [[Војводина]] – починал на {{починал на|26|февруари|1993}} година во {{починал во|Нови Сад}}) — историчар и османист, редовен член на [[Војводинска академија на науките и уметностите|Војводинската академија на науките и уметностите]] и член на [[МАНУ]] надвор од работниот состав (25. Ⅻ 1969). Како студент по историја и ориентална филологија на [[Филозофски факултет - Белград|Филозофскиот факултет]] во [[Белград]], бил член на [[КПЈ]] (1929) и секретар на Универзитетската организација на [[СКОЈ]] (1933-1934). По дипломирањето (1934) посетувал постдипломски студии во [[Цариград]] (декември 1937 – декември 1938). По враќањето се вработил како кустос приправник во Земдител на Турскиот архив (од април 1939). Докторирал на Филозофскиот факултет во Белград на тема „''Каква је била власт у Црној Гори''”. Во времето на [[Втората светска војна]] бил во заробеништво во [[Германија]]. По Ослободувањето бил професор на [[Филозофски факултет - Сараево|Филозофскиот факултет]] во [[Сараево]] по историја на народите на [[СФРЈ]] во [[Отоманско Царство|османлискиот период]] и вовед во историската наука. Бил иницијатор за основањето и прв директор на Ориенталниот институт во Сараево и ги покренал сп. „''Прилози за оријенталну филологију''” и збирката „''Monumenta Turcica historiam Slavorum Meridionalium ilustrantia''”. Бил претседател на [[Академија на науките и уметностите на Босна и Херцеговина|Академијата на науките и уметностите на БиХ]] (1968-1971), а подоцна се преселил во [[Нови Сад]] (кон крајот на 1979), каде што бил редовен член на Војводинската академија на науките и уметностите)<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|507|Ѓурѓев|I}}</ref>. == Наводи == {{наводи}} {{МАНУ}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓурѓев, Бранислав}} [[Категорија:Југословенски историчари]] [[Категорија:Југословенски академци]] [[Категорија:Академици на МАНУ]] [[Категорија:Османисти]] [[Категорија:Членови на Босанската академија на науките и уметностите]] 3bm80aibgr9ebsm34h6zjdttu5egn8u 5533912 5533911 2026-04-03T16:03:37Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Југословенски академци]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533912 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Бранислав Ѓурѓев | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{роден на |4|август|1908}} | роден-место ={{роден во|Сремски Карловци}}, [[Австроунгарија]] | починал-дата = {{починал на|26|февруари|1993}} | починал-место = {{починал во|Нови Сад}}, [[СР Југославија]] | починал-причина = | националност = | познат = | занимање = филозоф<br>политички деец | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Бранислав Ѓурѓев''' (роден на {{роден на |4|август|1908}} година во {{роден во|Сремски Карловци}}, [[Војводина]] – починал на {{починал на|26|февруари|1993}} година во {{починал во|Нови Сад}}) — историчар и османист, редовен член на [[Војводинска академија на науките и уметностите|Војводинската академија на науките и уметностите]] и член на [[МАНУ]] надвор од работниот состав (25. Ⅻ 1969). Како студент по историја и ориентална филологија на [[Филозофски факултет - Белград|Филозофскиот факултет]] во [[Белград]], бил член на [[КПЈ]] (1929) и секретар на Универзитетската организација на [[СКОЈ]] (1933-1934). По дипломирањето (1934) посетувал постдипломски студии во [[Цариград]] (декември 1937 – декември 1938). По враќањето се вработил како кустос приправник во Земдител на Турскиот архив (од април 1939). Докторирал на Филозофскиот факултет во Белград на тема „''Каква је била власт у Црној Гори''”. Во времето на [[Втората светска војна]] бил во заробеништво во [[Германија]]. По Ослободувањето бил професор на [[Филозофски факултет - Сараево|Филозофскиот факултет]] во [[Сараево]] по историја на народите на [[СФРЈ]] во [[Отоманско Царство|османлискиот период]] и вовед во историската наука. Бил иницијатор за основањето и прв директор на Ориенталниот институт во Сараево и ги покренал сп. „''Прилози за оријенталну филологију''” и збирката „''Monumenta Turcica historiam Slavorum Meridionalium ilustrantia''”. Бил претседател на [[Академија на науките и уметностите на Босна и Херцеговина|Академијата на науките и уметностите на БиХ]] (1968-1971), а подоцна се преселил во [[Нови Сад]] (кон крајот на 1979), каде што бил редовен член на Војводинската академија на науките и уметностите)<ref name="МакЕнц">{{МакЕнц|507|Ѓурѓев|I}}</ref>. == Наводи == {{наводи}} {{МАНУ}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ѓурѓев, Бранислав}} [[Категорија:Југословенски историчари]] [[Категорија:Академици на МАНУ]] [[Категорија:Османисти]] [[Категорија:Членови на Босанската академија на науките и уметностите]] h5wwafpu0r851cejl7c6udcfs99dhbk 0 1251398 5534133 5282377 2026-04-04T00:20:36Z Bjankuloski06 332 /* Наводи */ 5534133 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност |име=Лила Стојановска |познат=<!-- овде треба да стои по што е позната личноста --> |роднини= |родители= |мајка= |татко= |сопружник= |занимање=водителка |наставка=а |националност=[[Македонци|Македонка]] |портрет= |починал-причина= |починал-место=<!-- населено место, административен регион, суверена држава.--> |починал-дата=<!-- {{починал на и возраст|df=yes|гггг|мм|дд|гггг|мм|дд}} (прво дата на смрт, а потоа дата на раѓање) --> |роден-место=Гетеборг, Шведска |роден-дата={{роден на|15|октомври|1971}} |родено-име= |опис= |деца=Филип Филиповски}} '''Лила Стојановска''' или само '''Лила''' (Гетеборг, Шведска 15 октомври 1971)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://reporter.mk/nashi-faci/foto-lila-se-potseti-na-majka-koga-kako-dete-zhiveele-vo-shvedska/|title=(Фото) Лила се потсети на мајка ѝ, кога како дете живееле во Шведска|date=2020-02-04|work=Reporter.mk|language=mk-MK|accessdate=2021-03-23}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zase.mk/articles/137480/lila-so-rodendensko-selfi|title=Лила со роденденско селфи|work=zase.mk|accessdate=2020-10-01}}</ref> — [[Македонија|македонска]] телевизиска водителка. Таа има одлична соработка со [[Јовица Наумчевски]], [[Раде Нуневски]], [[Илија Филиповски]], [[Ѓоко Јовиќ]], [[Ефто Пупиновски]], [[Виолета Томовска]], [[Марјан Коцев]], [[Ванчо Тарабунов]], [[Нино Величковски]], [[Виданка Ѓорѓиевска]], [[Група Академци]] и [[Група Биоритам]]. == Животопис == Лила е родена во [[Шведска]], каде што живеела 12 години. Нејзиното семејство потекнува од скопското село [[Виниче]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vistina.com.mk/radio-mileva/za-ova-mesto-ja-vrzuvaat-mnogu-spomeni-lila-go-poseti-rodnoto-selo-na-nejziniot-tatko-foto/|title=За ова место ја врзуваат многу спомени: Лила го посети родното село на нејзиниот татко (фото)|work=Vistina.mk|language=mk-MK|accessdate=2020-10-01|archive-date=2020-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20201001035831/https://vistina.com.mk/radio-mileva/za-ova-mesto-ja-vrzuvaat-mnogu-spomeni-lila-go-poseti-rodnoto-selo-na-nejziniot-tatko-foto/|url-status=dead}}</ref> Стојановска има завршено средно медицинско училиште во [[СУ „Д-р Панче Караѓозов“ - Скопје|СМУГС “Д-р Панче Караѓозов”]], и студирала на насоката Македонски јазик и книжевност на [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошкиот факултет]] при [[Универзитетот Св. Кирил и Методиј]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hybread.mk/intervju-lila-stojanovska-za-da-bides-gord-so-deteto-treba-da-bides-prvo-gord-so-sebe/|title=Интервју Лила Стојановска “За да бидеш горд со детето, треба да бидеш прво горд сам со себе” {{!}} Hybread|last=Kalanoska|first=Biljana Nasteska|language=en-GB|accessdate=2020-10-01|archive-date=2020-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20200209025250/http://hybread.mk/intervju-lila-stojanovska-za-da-bides-gord-so-deteto-treba-da-bides-prvo-gord-so-sebe/|url-status=dead}}</ref> а зад себе има два брака и синот Филип од нејзиниот прв брак.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zase.mk/articles/144388/foto-eve-shto-misli-lila-filipovska-za-brakot|title=ФОТО: Еве што мисли Лила Филиповска за бракот?|work=zase.mk|accessdate=2020-10-01}}</ref> == Кариера == Нејзините почетоци во работата се врзани за здравството, поточно социјалните грижи, зашто Лила започнала да работи како сестра – негувателка, но бргу сфатила дека поривот ја влече кон нешто што поврзано со јавната професија, па во тогашната „Зимско рекреативната програма“ на [[МТВ]] ги направила првите водителски чекори. Лила краток период се занимавала и со музика, најпрво во дует варијанта со колегата Александар Блажевски во „Само љубовта“, па набрзо потоа и со својот тогашен водителски партнер, Крумислав Мишко Барзов во нивниот музички „Земјотрес“, а потоа и соло песните: „Ти верував до крај“, „Сонувам“, „Кам, бејби кам“. По разводот со својот тогашен сопруг Орце Димитровски, некогашен водач на групата „[[Арија Бенд|Ариа]]“ и нивниот музички излет на фестивалот „Охридски трубадури“, таа ја баталила музичката кариера, целосно посветувајќи му се на она, во што е неприкосновена – ТВ водителството.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vistina.com.mk/radio-mileva/najpoznatata-makedonska-tv-voditelka-kje-pravi-nova-kariera-na-stara-slava-lila-mu-se-vrakja-na-peenjeto-video/|title=Најпознатата македонска ТВ водителка ќе прави нова кариера на „стара слава“: Лила му се враќа на пеењето? (ВИДЕО)|work=Vistina.mk|language=mk-MK|accessdate=2020-10-01|archive-date=2021-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210614202556/https://vistina.com.mk/radio-mileva/najpoznatata-makedonska-tv-voditelka-kje-pravi-nova-kariera-na-stara-slava-lila-mu-se-vrakja-na-peenjeto-video/|url-status=dead}}</ref> Нејзината популарност ескалирала со квизот „Енигма“, нејзиниот прв и омилен квиз, кој беше пандан на квизот што и го одбележал детството, „Квискотека“. Наредните години водела ток-шоуа и забавни емисии, еден од нив бил „Таму кај што си” со Мишко Барзов, а последниве години повторно се вратила на својата прва љубов – квизот. Последниве години, речиси една деценија, го води квиз-шоуто „[[Сè или нешто]]“, на [[Сител Телевизија|ТВ Сител]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vistina.com.mk/radio-mileva/so-godinite-se-poubava-vaka-izgledashe-lila-pred-dve-decenii-foto/|title=Со годините се поубава: Вака изгледаше Лила пред две децении (фото)|work=Vistina.mk|language=mk-MK|accessdate=2020-10-01|archive-date=2020-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20201021101532/https://vistina.com.mk/radio-mileva/so-godinite-se-poubava-vaka-izgledashe-lila-pred-dve-decenii-foto/|url-status=dead}}</ref> После подолга пауза од музиката во 2021 година, Лила повторно се враќа со нова песна, насловена како: "Тешко мене сотебе" која ја пее во дует со поп пејачот "Филип Пешевски". Таа во неколку рекламни спотови, се појавува заедно со познатиот фитнес-модел [[Стефан Спирковски]]. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Македонски телевизиски водители]] [[Категорија:Луѓе од Гетеборг]] kbj20m1s8ek76ygmguanmn62ghn4nty 0 1254719 5534031 5387981 2026-04-03T20:21:17Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1346333440|Carrack]]“ 5534031 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Portuguese_Carracks_off_a_Rocky_Coast.jpg|десно|мини|300x300пкс|Португалскиот брод „Санта Катарина до Монте Синај“ и други бродови, слика од Јоаким Патинир . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rmg.co.uk/collections/objects/rmgc-object-12197|title=Portuguese Carracks off a Rocky Coast &#124; Royal Museums Greenwich}}</ref> Патувањето на Инфанта Беатрис, втора ќерка на кралот Мануел од Португалија, до Вилфранш за нејзиниот брак со Чарлс III, војвода од Савој, во 1521 година.]] [[Податотека:Medieval_carrack_-_detail_by_Pieter_Bruegel_the_Elder.jpg|мини|{{Околу|1558}}Слика од на голем вагон што му се припишува на [[Питер Бројгел Постариот]]]] '''Карака''' ({{Langx|pt|nau}}; {{Langx|es|nao}}; {{Langx|ca|carraca}}) претставува океанска [[Едреник|едрилица]] со три или четири [[Јарбол|јарболи]], која била развивана од 14-ти до 15-ти век во Европа, особено во [[Португалија]] и [[Шпанија]]. Еволуирајќи од еднојарболскиот запчаник, каракот првпат бил користен за европска трговија од Медитеранот до Балтикот и брзо нашол употреба со новооткриеното богатство од трговијата помеѓу Европа и Африка, а подоцна и трансатлантската трговија со Америка. Во нивните најнапредни форми, тие биле користени од [[Португалија|Португалците]] и [[Шпанци|Шпанците]] главно за трговија меѓу Европа, Африка и Азија почнувајќи од крајот на 15 век, пред постепено да бидат заменети кон крајот на 16-ти и почетокот на 17-ти век од [[Галеон|галијата]]. Во својата најразвиена и најнапредна форма претставувал прекуокеански брод изграден од карвел кој бил доволно голем за да плови стабилно во бурните мориња и доволно простран за да носи голем товар и потребните залихи за многу долги патувања. Подоцнежните бродови карака биле квадратно поставени на [[Јарбол|предниот]] и [[Јарбол|главниот јарбол]] и латински поставени на [[Јарбол|мезенјарболот]]<nowiki/>и се карактеризирале со високо заоблена [[Крма (брод)|крма]] со заден замок, преден дел и преден шпиц на дршката. Како претходник на [[Галеон|галијата]], каракот бил еден од највлијателните дизајни на бродови во историјата; додека бродовите станале поспецијализирани во следните векови, основниот дизајн останал непроменет во текот на овој период.<ref>{{Наведена книга|title=The History of Shipwrecks|last=Konstam|first=A.|publisher=Lyons Press|year=2002|isbn=1-58574-620-7|location=New York|pages=77–79}}</ref> [[Податотека:Vila_do_Conde_2018_(9).jpg|мини|Реплика на мал карака од 15 век или 16 век во Вила до Конде, Португалија]] == Име == [[Податотека:Galleys_and_carracks_in_battle.jpg|мини|Поморска битка во која учествувале караци и галии]] Англискиот ''збор „carrack“'' бил позајмен кон крајот на 14 век, преку старофранцускиот ''збор „caraque“'', од ''зборот „carraca“'', термин за голем, квадратно возен брод што се корисel во шпанскиот, италијанскиот и среднолатинскиот јазик. Овие бродови исто така се нарекувале и ,,''nau"'' на [[Португалски јазик|португалски]], ,,''carraca"'' на [[Џеновски дијалект|џеновски]] и [[Шпански јазик|шпански]], ,,''caraque"'' или ,,''nef"'' на [[Француски јазик|француски]] и ,,''kraak"'' на [[Холандски јазик|холандски]] . Потеклото на терминот ''carraca'' е непознат, се претпоставува дека доаѓа од арапскиот збор ''qaraqir'' што значи „трговски брод“, кој е од непознато потекло (можеби од латинскиот ''carricare'' ,,да се натовари кола" или грчкиот ''καρκάρις'' „товар на дрва“), а можеби и [[Арапски јазик|арапскиот збор]] [http://www.almaany.com/ar/dict/ar-ar/%D9%82%D8%B1%D9%82%D9%88%D8%B1/ القُرْقُورُ] (''al-qurqoor'') и оттаму до [[Грчки јазик|грчкиот збор]] {{Јаз|grc|κέρκουρος}} (''kerkouros'') што значи приближно „полесен“ (баржа) во буквална смисла, „исечена опашка“, можна референца за рамниот крм на бродот). Неговото сведоштво во грчката литература е распределено во два тесно поврзани региони од кои првиот регион на дистрибуција, или област, го поврзува со одредени лесни и брзи трговски бродови пронајдени во близина [[Кипар|на Кипар]] и [[Крф]], а второто е обемно сведоштво во корпусот Oxyrhynchus, каде што најчесто се опишуваат баржите на Нил на Птоломејските [[Фараон|фараони]]. И двете употреби може да водат назад преку [[Феникиски јазик|феникискиот]] до [[Акадски јазик|акадскиот]] ''kalakku'', што означува еден вид речен баржа, а се претпоставува дека акадскиот термин е изведен од [[Сумерски јазик|сумерски]] претходник<ref>{{Наведено списание|last=Bosworth|first=C. Edmund|date=1991|title=Some remarks on the terminology of irrigation practices and hydraulic constructions in the eastern Arab and Iranian worlds in the third-fifth centuries A.H.|journal=Journal of Islamic Studies|volume=2|issue=1|pages=78–85|doi=10.1093/jis/2.1.78}}</ref> додека современ рефлекс на зборот се наоѓа во арапскиот и [[Турски јазик|турскиот]] ''келек'' „сплав; речен чамец“.<ref>{{Наведено списание|last=Gong|first=Y|year=1990|title=kalakku: Überlegungen zur Mannigfaltigkeit der Darstellungsweisen desselben Begriffs in der Keilschrift anhand des Beispiels kalakku|journal=[[Journal of Ancient Civilizations]]|volume=5|pages=9–24|issn=1004-9371}}</ref> [[Податотека:Four-master_and_Two_Three-masters_Anchored_near_a_Fortified_Island_from_The_Sailing_Vessels_MET_DP102238.jpg|мини|Караци со три и четири јарболи]] == Потекло == [[Податотека:Portuguese_Nau.png|мини|Приказ на португалски ''наутички објект'' од 16 век]] До [[Доцен среден век|доцниот среден век]], бродовите со запчаници и квадратни запчаници опремени со [[кормило]] на [[Крма (брод)|крмата]], биле широко користени по должината на бреговите низ Европа, од Медитеранот па се до Балтикот. Со оглед на условите на Медитеранот, бродовите од типот [[Галија (брод)|галија]] биле широко користени таму, како и разни бродови со два јарбола, вклучувајќи ги и [[Каравела|каравелите]] со нивните латински едра. Овие и слични други типови бродови им биле добро познати на португалските морепловци и бродоградители. Како што Португалците и Шпанците постепено ја ширеле својата трговија сè подалеку на југ по должината на атлантскиот брег и островите на Африка во текот на 15 век, се зголемила потреба од поголеми, потрајни и понапредни едрилици за нивните долги океански потфати и така постепено тие развиле свои модели на океански караци од фузија и модификација на аспекти на типовите бродови што ги знаеле дека работат и во Атлантикот и во Медитеранот, генерализирајќи ја нивната употреба на крајот на векот за меѓуокеанско патување со понапредна форма на опрема за едра што овозможувала многу подобрени карактеристики на пловење при силните ветрови и бранови на Атлантскиот Океан и облик и големина на трупот што дозволувале поголем товар. Покрај наусите со просечна тонажа, некои науси (караки) биле изградени и за време на владеењето на Јован II од Португалија, но биле широко распространети дури по почетокот на векот. Португалските караци обично биле многу големи бродови за своето време и често со депласман над 1000 тони<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/structuresofever01brau|title=The Structures of Everyday Life|last=Braudel|first=F|publisher=Harper & Row|year=1979|isbn=0-06-014845-4|page=[https://archive.org/details/structuresofever01brau/page/423 423]|url-access=registration}}</ref> и имале идни науси за индискиот пат и за трговијата со Кина и Јапонија, како и други нови видови на дизајн. Типичен карак со три јарболи, како што е <nowiki><i id="mwkg">Сао Габриел,</i></nowiki> имал шест едра: предно едро, предно едро, главно едро, средно едро и две горни едра. [[Податотека:Trading_ship_in_Dubrovnik.JPG|мини|Реплика на ''Дубровачката карака'' (Дубровничка карака), користена помеѓу 14 и 17 век за превоз на товар во [[Дубровничка Република|Република Рагуза]] (денешна [[Хрватска]] )]] Во [[Дубровничка Република|Република Рагуза]], еден вид карака со три или четири јарболи наречена ''[[Дубровачка карака]]'' (Дубровничка карака) се користел помеѓу 14 и 17 век за транспорт на товар. Веќе во средината на 16 век биле развиени првите [[Галеон|галеони]] од каракот, а дизајнот на галеони го заменил оној на каракот, иако каракот сè уште бил во употреба до средината на 17 век поради нивниот поголем капацитет на товар. == Во Азија == Почнувајќи од 1498 година, Португалија за прв пат започнала директни и редовни размени меѓу Европа и Индија - а потоа и остатокот од Азија - преку Патот на Кејпот, патување кое барало употреба на пообилни бродови, како што се караците, поради неговото невидено времетраење, околу шест месеци. Во просек, четири караци го поврзувале Лисабон со Гоа, носејќи злато за купување зачини и други егзотични производи, но главно бибер. Од Гоа, еден карак одел во [[Минг (династија)|Кина од времето на Минг]] за да купи свила. Почнувајќи од 1541 година, Португалците почнале да тргуваат со Јапонија, разменувајќи кинеска свила за јапонско сребро; во 1550 година, португалската круна почнала да ја регулира трговијата со [[Јапонија]], со тоа што ја изнајмила годишната „капетанија“ на Јапонија на највисокиот понудувач во Гоа, всушност доделувајќи ексклузивни трговски права за еден карак што се упатувал кон Јапонија секоја година. Во 1557 година, Португалците го стекнале Макао за да ја развијат оваа трговија во партнерство со Кинезите. Таа трговија продолжила со неколку прекини до 1638 година, кога била забранета од страна на владетелите на Јапонија врз основа на тоа што бродовите шверцувале католички свештеници во земјата. Јапонците ги нарекувале португалските караци „ Црни бродови “ ( ''курофуне'' ), осврнувајќи се на бојата на труповите на бродот. Овој термин на крајот ќе се однесува на секој западен брод, не само на португалски. [[Податотека:Ottoman_Barca_from_Piri_Reis'_Kitab-ı_Bahriye.jpg|мини|[[Отоманско Царство|Отоманска]] ''барка'' од картата на [[Пири Рејс|Пири Реис]]]] Исламскиот свет, исто така, градел и користел караци, или барем бродови слични на караци, во Медитеранот и Индискиот Океан. Сликата од отоманска ''барка'' на картата на Пири Реис покажува брод со длабок труп со висок преден дел и латинско едро на јарболот. <ref name=":22" /> {{Rp|329–330}}''Хараката'' (сараценски: ''караке'' ) била вид брод што се користел за фрлање експлозиви или запаливи материјали (огнени бомби во земјени садови, нафта, огнени стрели). Од контекстот на исламските текстови, постојат два вида ''харака'' : товарен брод и помал долг брод (сличен на галија) што се користел за борба. Не е јасно дали номенклатурата ''харака'' има врска со европската ''карака'' (карак) или дали едната влијае на другата. Една муслиманска ''харака'' по име ''Могарбина'' била заробена од [[Болничари|Витезите на Свети Јован]] во 1507 година од отоманските Турци и преименувана во ''Санта Марија'' . <ref name=":22">{{Наведена книга|title=Classic Ships of Islam: From Mesopotamia to the Indian Ocean|last=Agius|first=Dionisius A.|publisher=Brill Academic Pub|year=2007|isbn=978-90-04-27785-4}}</ref> {{Rp|343–348}}Португалците обично ги нарекуваат гуџаратски бродови ''наос'' (карак). Гуџаратските ''наос'' пловеле помеѓу Малака и Црвеното Море и честопати биле поголеми од португалските караци. [[Бенгалци|Бенгалците]] исто така користеле караци, понекогаш наречени ''наос маурискас'' (мавритански караци) од Португалците. Арапските трговци од Мека очигледно користеле и караци, бидејќи Дуарте Барбоса забележал дека бенгалскиот народ има „одлични ''наос'' по мода во Мека“. <ref name=":2">Manguin, Pierre-Yves. 2012. "Asian shipbuilding traditions in the Indian Ocean at the dawn of European expansion", in: Om Prakash and D. P. Chattopadhyaya (eds), ''History of science, philosophy, and culture in Indian Civilization'', Volume III, Part 7: The trading world of the Indian Ocean, 1500–1800, pp. 597–629. Delhi, Chennai, Chandigarh: Pearson.{{ISBN missing}}</ref> {{Rp|605–606, 610}} == Познати караци == * [[Санта Марија (брод)|''Санта Марија'']], во кој [[Кристофер Колумбо]] го направил своето прво патување во Америка во 1492 година. * Грибшунден, предводник на данско-норвешкиот крал Ханс, изграден во Ниските Земји во 1485 година и ѝ служел на данско-норвешката круна сè до потонувањето во јуни 1495 година. <ref>{{Наведено списание|last=Foley|first=Brendan|date=2024-01-31|title=Interim Report on Gribshunden (1495) Excavations: 2019–2021|journal=Acta Archaeologica|volume=94|issue=1|pages=132–145|doi=10.1163/16000390-09401052|issn=0065-101X|doi-access=free}}</ref> <ref>{{Наведено списание|last=Hansson|first=Anton|last2=Linderson|first2=Hans|last3=Foley|first3=Brendan|date=August 2021|title=The Danish royal flagship gribshunden – Dendrochronology on a late medieval carvel sunk in the Baltic Sea|journal=Dendrochronologia|volume=68|bibcode=2021Dendr..6825861H|doi=10.1016/j.dendro.2021.125861|issn=1125-7865}}</ref> * <nowiki><i id="mw5A">Сао Габриел</i></nowiki>, предводник на [[Васко де Гама]], во португалската експедиција од Европа во Индија од 1497 година со обиколување на Африка. * ''„Флор до Мар“'' или ''„Флор де ла Мар“'', како што се викал, служел девет години во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]], потонувајќи во 1512 година со [[Афонсо де Албукерке]] по освојувањето на Малака со огромен плен, што го прави едно од легендарните изгубени богатства. * <nowiki><i id="mw7w">Викторија</i></nowiki>, првиот брод во историјата што го обиколи светот (1519 до 1522) и единствениот преживеан од Магелановата експедиција за Шпанија. * ''Ла Дофин'', бродот на Верацано за истражување на атлантскиот брег на Северна Америка во 1524 година. * ''Гранде Хермин'', со кој [[Жак Картие]] првпат пловел по [[Сент Лоренс (река)|реката Сент Лоренс]] во 1535 година. Првиот европски брод што пловел по оваа река покрај Мексиканскиот Залив. * Бродот ''„Санто Антонио'' ''“'', личен имот на португалскиот крал Јован III, потонал кај заливот Гунвалое во 1527 година, а спасувањето на товарот речиси довело до војна меѓу Англија и Португалија. * ''Грејт Мајкл'', шкотски брод, некогаш најголем во Европа. * ''„Мери Роуз“'', ''„Анри Грејс а Дие“'' и ''„Питер Помегранат“'', изградени за време на владеењето на [[Хенри VIII|англискиот крал Хенри VIII]] — англиски воени вагони како овие честопати биле нарекувани големи бродови . * ''„Грејс Дие“'', нарачан од [[Хенри V|англискиот крал Хенри V.]] Еден од најголемите бродови во светот во тоа време. * ''Санта Катарина до Монте Синај'', воен брод изграден во Индија од Португалците * ''Санта Ана'', особено модерен дизајн нарачан од [[Болничари|Витезите болничари]] во 1522 година и понекогаш прогласен за прв оклопен брод. * ''Исус од Либек'', доделен на група трговци во 1563 година од страна на кралицата [[Елизабета I|Елизабета I од Англија]] . ''Исус од Либек'' се вклучил во атлантската трговија со робови под водство на Џон Хокинс . * ''„Мадре де Деус“'', изграден во Лисабон во 1589 година, бил еден од најголемите бродови во светот. Бил заробен од Англичаните кај [[Флориш (остров)|островот Флорес]] во 1592 година со енормно вреден товар од [[Источни Инди|Источните Инди]], кој сè уште се смета за второ најголемо богатство некогаш запленето. * ''Синко Чагас'', за кој се претпоставува дека бил најголемиот и најбогат брод што некогаш пловел до и од Индите, сè додека не експлодирал и потонал при бродот Фајал во 1594 година. * <nowiki><i id="mwASk">Санта Катарина</i></nowiki>, португалски караок кој бил запленет од [[Холандска источноиндиска компанија|Холандската источноиндиска компанија]] во близина на [[Сингапур]] во 1603 година. * ''Носа Сенхора да Граса'', португалски автомобил потонат во јапонски напад во близина на Нагасаки во 1610 година * ''Петер фон Данциг'', брод на [[Ханза|Ханзата]] во 1460-тите и 1470-тите. * ''Ла Гран Карака'', бродот на [[Болничари|Редот на Свети Јован]] за време на нивното владеење со [[Малта]] . <ref name="cassar">{{Наведено списание|last=Cassar Pullicino|first=Joseph|date=October–December 1949|title=The Order of St. John in Maltese folk-memory|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)4(Oct.-Dec.)/01.pdf|journal=Scientia|volume=15|issue=4|page=174|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417173522/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20%28Malta%29/Scientia.%2015%281949%294%28Oct.-Dec.%29/01.pdf|archive-date=17 April 2016}}</ref> * ''„Бом Хесус“'', португалски брод кој исчезнал во 1533 година по отпловувањето од Лисабон. Добро зачуваниот бродолом е откриен во 2008 година на брегот на Намибија, заедно со товарот од разни бакарни шипки, слонова коска и над 2000 златни и сребрени монети. == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200" style="float:left;"> Податотека:Holbein_-_Ausfahrendes_Schiff.png|алт=Small 16th-century carrack| Мал карака од 16 век Податотека:Frol_de_la_mar_in_roteiro_de_malaca.jpeg|алт=Famous Portuguese nau Flor de la Mar (launched in 1501 or 1502), in the 16th-century "Roteiro de Malaca"| Познатиот португалски нау ''Флор де ла Мар'' (започнат во 1501 или 1502 година), во 16-тиот век „Roteiro de Malaca“ Податотека:NaoVictoria.JPG|алт=A replica of Nao Victoria, in 1522 the first ship to circumnavigate the globe and the only Magellan ship to return| Реплика на <nowiki><i id="mwAVU">Нао Викторија</i></nowiki>, во 1522 година, првиот брод што го обиколи светот и единствениот брод на Магелан што се врати Податотека:Gustav_Adolf_Closs_-_Die_Schiffe_des_Columbus_-_1892.jpg|алт=Columbus' Ships (G.A. Closs, 1892): the Santa Maria and Pinta are shown as carracks; the Niña (left) as a caravel.| ''Колумбовите бродови'' (Џорџија Клос, 1892): „ ''Санта Марија“'' и ''„Пинта“'' се прикажани како каракли; „ ''Ниња“'' (лево) како каравела. Податотека:Carrack_Madre_de_Deus.jpg|алт=Model of the carrack Madre de Deus, in the Maritime Museum, Lisbon. Built based on another design, later in Portugal (1589), she was one of the largest ship in the world in her time. She had seven decks.| Модел на бродот ''„Мадре де Деус“'', во Поморскиот музеј во Лисабон. Изграден врз основа на друг дизајн, подоцна во Португалија (1589), тој бил еден од најголемите бродови во светот во своето време. Имал седум палуби. Податотека:Carrack_1565_(cropped).jpg|алт=Portuguese carrack, as depicted in a map made in 1565| Португалски карак, прикажан на карта направена во 1565 година Податотека:NanbanCarrack-Enhanced.jpg|алт=Japanese depiction of a Portuguese carrack, dubbed kurofune (black ship)| Јапонски приказ на португалски карак, наречен ''курофуне'' (црн брод) Податотека:Fustas,_Nau_Indiana_Piroga,_Nau_de_Meca_&_Nau_de_Rumes.jpg|алт=Carracks of the Indian Ocean: Indian carrack "Piroga" — Carrack of Mecca — Carrack of Rumes (Ottoman)| Караци на Индискиот Океан: Индиски караци „Пирога“ — Караци од Мека — Караци од Румес (отомански) Податотека:A_four-masted_Turkish_warship,_Johannes_Lewenklau,_1586.jpg|алт=A four-masted Turkish carrack, 1586| Турски карака со четири јарболи, 1586 година </gallery>{{Среди}}Италијанскиот збор ''caracca'' и изведените зборови се популарно користени во однос на гломазна личност, стар брод или возило во многу лоша состојба. <ref name="cassar">{{Наведено списание|last=Cassar Pullicino|first=Joseph|date=October–December 1949|title=The Order of St. John in Maltese folk-memory|url=http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20(Malta)/Scientia.%2015(1949)4(Oct.-Dec.)/01.pdf|journal=Scientia|volume=15|issue=4|page=174|archive-url=https://web.archive.org/web/20160417173522/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20%28Malta%29/Scientia.%2015%281949%294%28Oct.-Dec.%29/01.pdf|archive-date=17 April 2016}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-unfit" data-ve-ignore="" id="CITEREFCassar_Pullicino1949">Cassar Pullicino, Joseph (October–December 1949). [https://web.archive.org/web/20160417173522/http://melitensiawth.com/incoming/Index/Scientia%20%28Malta%29/Scientia.%2015%281949%294%28Oct.-Dec.%29/01.pdf "The Order of St. John in Maltese folk-memory"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Scientia''. '''15''' (4): 174. Archived from the original on 17 April 2016.</cite> [[Category:CS1: unfit URL]]</ref> Португалската форма на „carrack“, ''nau'', се користи како единствена единица во стратешката игра ''Civilization V'' и ''Civilization VI'' . == Видете исто така == {{Портал|Oceans}} * Средновековни бродови * [[Џунка|Кинески брод за отпад]] * Јавански јонг * Арапите багла * Португалски индиски армади == Наводи == {{Наводи}} == Дополнително читање == * {{Наведена книга|title=The Galleon|last=Kirsch|first=Peter|publisher=Conway Maritime Press|year=1990|isbn=0-85177-546-2}} * {{Наведена книга|title=Kerala Coast: A Byway in History. (Carrack: Word Lore)|last=Nair|first=V. Sankaran|publisher=Folio|year=2008|isbn=978-81-906028-1-5|location=Trivandrum}} == Надворешни врски == {{Wiktionarypar|carrack}} * {{Ризница-ред|Carracks}} * {{Wiktionary-inline}} * [https://web.archive.org/web/20120117054510/http://in-arch.net/Sqrigg/squrig.html The Development of the Square-Rigged Ship: ''from the carrack to the full-rigger''] * [http://repository.tamu.edu/bitstream/handle/1969.1/86071/Wells.pdf Computer modeling of a Portuguese carrack] * [https://www.absolute-croatia.com/dubrovnik/attractions/karaka ''Dubrovačka karaka'' (Dubrovnik Carrack) – a kind of a three or four masted carrack used between the 14th and the 17th century for cargo transport in the Republic of Ragusa] * [https://tehnika.lzmk.hr/karaka/ Carrack (karaka) – a large three-masted cargo sailing ship in the 14th–17th centuries] {{Sailing vessels and rigs}}{{Нормативна контрола}} 841lpmks3jlt8v9nzndcnrqa5nz9e7r 0 1257425 5533906 5404236 2026-04-03T15:51:42Z Gurther 105215 5533906 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Димитар Гаџанов|birth_date=[[3 март]] [[1874]]|birth_place=[[Ѓумурџина]], [[Егејска Македонија]]|death_date=после [[1947|1947 година]]}} '''Димитар Гаџанов''' ([[3 март]] [[1874]], [[Ѓумурџина]] — [[1947|после 1947 г.]]) — [[Македонци|македонски]] османист, турколог и професор по [[турски јазик]]. Деец на [[македонската емиграција во Бугарија]]. == Животопис == Гаџанов е роден во [[Ѓумурџина]], [[Западна Тракија]], денес во Грција.<ref>Христов, Димитър. Патронът на една улица в София (Княжево) Евлия Челеби и някогашният нейн обитател Димитър Гаджанов, родом от Гюмюрджина, изд. Фараго, 2016 г.</ref> Предавал турски јазик на [[Софиски универзитет|Софискиот универзитет]]. Во 1916 г. учествувал во експедиција во [[Македонија (регион)|Македонија]].<ref>[http://www.promacedonia.org/bg_1916/bg_1916_2_13.htm#a2 Гаджанов, Димитър Г. Мюсюлманското население в Новоосвободените земи, во: Научна експедиция в Македония и Поморавието 1916, Военноиздателски комплекс „Св. Георги Победоносец“, Университетско издателство „Св. Климент Охридски“, София, 1993, стр. 244.]</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гаџанов, Димитар}} [[Категорија:Бугарски јазичари]] [[Категорија:Османисти]] [[Категорија:Турколози]] [[Категорија:Ѓумурџина]] [[Категорија:Предавачи на Софискиот универзитет]] [[Категорија:Родени во 19 век]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] e8hoscudl3btbiwb01ia6t8sme068h1 5533907 5533906 2026-04-03T16:01:56Z Gurther 105215 5533907 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Димитар Гаџанов|birth_date=[[3 март]] [[1874]]|birth_place=[[Ѓумурџина]], [[Егејска Македонија]]|death_date=после [[1947|1947 година]]}} '''Димитар Гаџанов''' ([[3 март]] [[1874]], [[Ѓумурџина]] — [[1947|после 1947 г.]]) — [[Македонци|македонски]] османист, турколог и професор по [[турски јазик]]. Деец на [[македонската емиграција во Бугарија]]. == Животопис == Димитар Гаџанов е роден на [[3 март]] [[1874|1874 година]] во [[Ѓумурџина|градот Ѓумурџина]], [[Егејска Македонија]].<ref>Христов, Димитър. Патронът на една улица в София (Княжево) Евлия Челеби и някогашният нейн обитател Димитър Гаджанов, родом от Гюмюрджина, изд. Фараго, 2016 г.</ref> Основно и гимназиско образование стекнал во грчко училиште во неговиот мајчин град. Во [[1892|1892 година]] завршил во турската гимназија во [[Одрин]]. Во [[Истанбул]] стекнал више образование за [[земјоделие]]. Додека во [[1900|1900 година]] завршил во [[Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“|Софискиот универзитет]] за [[Славистика]]. Од [[1909|1909 година]] почнал да работи во Софискиот универзитет како професор по [[турски јазик]]. Од [[1910|1910 година]] до [[1935|1935 година]] дејствувал како редовен лектор. За време на [[Првата светска војна]], Гаџанов учествувал во експидиција во [[Вардарска Македонија]].<ref>[http://www.promacedonia.org/bg_1916/bg_1916_2_13.htm#a2 Гаджанов, Димитър Г. Мюсюлманското население в Новоосвободените земи, во: Научна експедиция в Македония и Поморавието 1916, Военноиздателски комплекс „Св. Георги Победоносец“, Университетско издателство „Св. Климент Охридски“, София, 1993, стр. 244.]</ref> Таму комуницирал со [[Македонски Турци|турското]] и [[Македонски Албанци|албанското население на Македонија]]. Починал после [[1947|1947 година]]. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гаџанов, Димитар}} [[Категорија:Бугарски јазичари]] [[Категорија:Османисти]] [[Категорија:Турколози]] [[Категорија:Ѓумурџина]] [[Категорија:Предавачи на Софискиот универзитет]] [[Категорија:Родени во 19 век]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] pwoxmqvb3dcrhzbv3yojaqb5yco4w3y 5533909 5533907 2026-04-03T16:02:29Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Бугарски јазичари]]; додадена [[Категорија:Македонски јазичари]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533909 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Димитар Гаџанов|birth_date=[[3 март]] [[1874]]|birth_place=[[Ѓумурџина]], [[Егејска Македонија]]|death_date=после [[1947|1947 година]]}} '''Димитар Гаџанов''' ([[3 март]] [[1874]], [[Ѓумурџина]] — [[1947|после 1947 г.]]) — [[Македонци|македонски]] османист, турколог и професор по [[турски јазик]]. Деец на [[македонската емиграција во Бугарија]]. == Животопис == Димитар Гаџанов е роден на [[3 март]] [[1874|1874 година]] во [[Ѓумурџина|градот Ѓумурџина]], [[Егејска Македонија]].<ref>Христов, Димитър. Патронът на една улица в София (Княжево) Евлия Челеби и някогашният нейн обитател Димитър Гаджанов, родом от Гюмюрджина, изд. Фараго, 2016 г.</ref> Основно и гимназиско образование стекнал во грчко училиште во неговиот мајчин град. Во [[1892|1892 година]] завршил во турската гимназија во [[Одрин]]. Во [[Истанбул]] стекнал више образование за [[земјоделие]]. Додека во [[1900|1900 година]] завршил во [[Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“|Софискиот универзитет]] за [[Славистика]]. Од [[1909|1909 година]] почнал да работи во Софискиот универзитет како професор по [[турски јазик]]. Од [[1910|1910 година]] до [[1935|1935 година]] дејствувал како редовен лектор. За време на [[Првата светска војна]], Гаџанов учествувал во експидиција во [[Вардарска Македонија]].<ref>[http://www.promacedonia.org/bg_1916/bg_1916_2_13.htm#a2 Гаджанов, Димитър Г. Мюсюлманското население в Новоосвободените земи, во: Научна експедиция в Македония и Поморавието 1916, Военноиздателски комплекс „Св. Георги Победоносец“, Университетско издателство „Св. Климент Охридски“, София, 1993, стр. 244.]</ref> Таму комуницирал со [[Македонски Турци|турското]] и [[Македонски Албанци|албанското население на Македонија]]. Починал после [[1947|1947 година]]. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гаџанов, Димитар}} [[Категорија:Македонски јазичари]] [[Категорија:Османисти]] [[Категорија:Турколози]] [[Категорија:Ѓумурџина]] [[Категорија:Предавачи на Софискиот универзитет]] [[Категорија:Родени во 19 век]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] shl9cikvd7iimptubzz8bbgrsyrxhg5 5533913 5533909 2026-04-03T16:05:46Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Родени во 19 век]]; додадена [[Категорија:Родени во 1874 година]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533913 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Димитар Гаџанов|birth_date=[[3 март]] [[1874]]|birth_place=[[Ѓумурџина]], [[Егејска Македонија]]|death_date=после [[1947|1947 година]]}} '''Димитар Гаџанов''' ([[3 март]] [[1874]], [[Ѓумурџина]] — [[1947|после 1947 г.]]) — [[Македонци|македонски]] османист, турколог и професор по [[турски јазик]]. Деец на [[македонската емиграција во Бугарија]]. == Животопис == Димитар Гаџанов е роден на [[3 март]] [[1874|1874 година]] во [[Ѓумурџина|градот Ѓумурџина]], [[Егејска Македонија]].<ref>Христов, Димитър. Патронът на една улица в София (Княжево) Евлия Челеби и някогашният нейн обитател Димитър Гаджанов, родом от Гюмюрджина, изд. Фараго, 2016 г.</ref> Основно и гимназиско образование стекнал во грчко училиште во неговиот мајчин град. Во [[1892|1892 година]] завршил во турската гимназија во [[Одрин]]. Во [[Истанбул]] стекнал више образование за [[земјоделие]]. Додека во [[1900|1900 година]] завршил во [[Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“|Софискиот универзитет]] за [[Славистика]]. Од [[1909|1909 година]] почнал да работи во Софискиот универзитет како професор по [[турски јазик]]. Од [[1910|1910 година]] до [[1935|1935 година]] дејствувал како редовен лектор. За време на [[Првата светска војна]], Гаџанов учествувал во експидиција во [[Вардарска Македонија]].<ref>[http://www.promacedonia.org/bg_1916/bg_1916_2_13.htm#a2 Гаджанов, Димитър Г. Мюсюлманското население в Новоосвободените земи, во: Научна експедиция в Македония и Поморавието 1916, Военноиздателски комплекс „Св. Георги Победоносец“, Университетско издателство „Св. Климент Охридски“, София, 1993, стр. 244.]</ref> Таму комуницирал со [[Македонски Турци|турското]] и [[Македонски Албанци|албанското население на Македонија]]. Починал после [[1947|1947 година]]. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Гаџанов, Димитар}} [[Категорија:Македонски јазичари]] [[Категорија:Османисти]] [[Категорија:Турколози]] [[Категорија:Ѓумурџина]] [[Категорија:Предавачи на Софискиот универзитет]] [[Категорија:Родени во 1874 година]] [[Категорија:Апсолвенти на Софискиот универзитет]] i49s038g6u6rnt5790v8a89yao8q8bm 0 1259277 5534194 5361326 2026-04-04T10:07:29Z Buli 2648 5534194 wikitext text/x-wiki {{pp|small=yes}} Ова е машко семејно стебло за сите [[Османлиска династија|османлиски]] султани и нивните мајки. __TOC__ {{tree chart/start| summary=Boxes and lines diagram with 74 boxes}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |ERT2 |~|y|~|UNK | | | | | | | | | | | | | ERT2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]]<br>[[Ертугрул]]<br>[[File:TM-2001-500manat-Ärtogrul Gazy-b.png|75px]]| UNK=непознато<ref name="Lowry">{{наведена книга|author=Heath W. Lowry|title=The Nature of the Early Ottoman State|url=https://books.google.com/books?id=31j8T6XoigYC&pg=PA153|date=2003|publisher=SUNY Press|place=Albany|isbn=978-0-7914-8726-6|page=153}}</ref>}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |OSM1 |~|y|~| MAL | | | | | | | | | | | | | OSM1=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]]<br />[[Осман I]]<br />[[File:Sultan Gazi ʻUthmān Han I - السُلطان الغازي عُثمان خان الأوَّل.png|75px]]<br />(1299–1323/4)| MAL=[[Малхун Хатун|Малхун]]<br />[[File:Mal hatun, eskişehir.jpg|90px]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | ORH |~|y|~| NIL | | | | | | | | | | | | | ORH=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]]<br />[[Орхан I]]<br />[[File:Orhan I.jpg|75px]]<br />(1323/4–1362)| NIL=[[Нилуфер Хатун|Нилуфер]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |MUR1 |~|y|~|GULC | | | | | | | | | | | | | MUR1=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]]<br />[[Мурат I]]<br />[[File:Muradhudavendigar.jpg|75px]]<br />(1362–1389)| GULC=[[Ѓулчичек Хатун|Ѓулчичек]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |BAY1 |~|y|~| DEV | | | | | | | | | | | | | BAY1=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]]<br />[[Бајазит I]]<br />[[File:Yıldırım I. Bayezit.JPG|75px]]<br />(1389–1403)| DEV=[[Девлет Хатун|Девлет]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |MEH1 |~|y|~| EMI | | | | | | | | | | | | | MEH1=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]]<br />[[Мехмед I]]<br />[[File:Mehmed I.jpg|75px]]<br />(1413–1421)|EMI=[[Емине Хатун|Емине]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |MUR2 |~|y|~| HUM | | | | | | | | | | | | | MUR2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]]<br />[[Мурат II]]<br />[[File:Murat II.jpg|75px]]<br />(1421–1444) &<br />(1446–1451)| HUM=[[Хума Хатун|Хума]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |MEH2 |~|y|~| MUK | | | | | | | | | | | | | MEH2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]]<br />[[Мехмед II|Мехмед <br />Освојувачот]]<br />[[File:Sarayi Album 10a.jpg|75px]]<br />(1444–1446) &<br />(1451–1481)| MUK=[[Емине Ѓул Бахар|Ѓулбахар]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |BAY2 |~|y|~|GULB | | | | | | | | | | | | | BAY2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]]<br />[[Бајазит II]]<br />[[File:Beyazid II.jpg|75px]]<br />(1481–1512)| GULB=[[Ѓулбахар Хатун (сопруга на Бајазит II)|Ѓулбахар]]<ref>Yavuz Bahadıroğlu, Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları ''(Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications)'', 15th Ed., 2009, page 157, {{ISBN|978-975-269-299-2}}</ref>}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |SEL1 |~|y|~| HAF | | | | | | | | | | | | | SEL1=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Селим I]]<br />[[File:Yavuz Sultan Gazi Selim Han - السلطان الغازي ياووز سليم خان.jpg|75px]]<br />(1512–1520)| HAF=[[Ајше Хафса султан|Хафса]]<ref>Yavuz Bahadıroğlu, Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları ''(Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications)'', 15th Ed., 2009, page 186, {{ISBN|978-975-269-299-2}}</ref><br />[[File:BustOfAyseHafsaSultan ManisaTurkey.jpg|75px]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |SUL1 |~|y|~| HUR | | | | | | | | | | | | | SUL1=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Сулејман I|Сулејман <br />Величествениот]]<br />[[File:EmperorSuleiman.jpg|75px]]<br />(1520–1566)| HUR=[[Рокселана]]<br />[[File:Khourrem.jpg|75px]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |SEL2 |~|y|~| AFI | | | | | | | | | | | | | SEL2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Селим II]]<br />[[File:Selim II.jpg|75px]]<br />(1566–1574)| AFI=[[Нурбану Султан|Нурбану]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | |,|-|-|'| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |MUR3 |~|y|~| SAF | | | | | | | | | | | | | MUR3=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мурат III]]<br />[[File:Sultan Murad III.jpg|75px]]<br />(1574–1595)| SAF=[[Сафије султан|Сафије]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | |!| | | | | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | |HAN1 |y|MEH3 |y| HAN2 | | | | | | | | | | | | | MEH3=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мехмед III]]<br />[[File:III. Mehmet.jpg|75px]]<br />(1595–1603)| HAN1=[[Хандан султан|Хандан]]| HAN2= [[Халиме султан|Халиме]]<ref>Yavuz Bahadıroğlu, Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları ''(Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications)'', 15th Ed., 2009, page 245, {{ISBN|978-975-269-299-2}}</ref>}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | |!| | | |`|-|-|-|-|-|.| | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | |MAHF |y|AHM1 |y|MAHP | | | |MUS1 | | | | | | | MAHF=[[Махфирузе Хатиџе султан|Махфирузе]]| AHM1=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Ахмед I]]<br />[[File:Sultan I. Ahmet.jpg|75px]]<br />(1603–1617)| MAHP=[[Ќосем (султанија)|Ќосем]]| MUS1=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мустафа I]]<br />[[File:Mustafa 1.jpg|75px]]<br />(1617–1618) &<br />(1622–1623)}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |!| | | |)|-|-|-|.|F|~|~|~|~|V|~|~|~|7| | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | |OSM2 | |MUR4 | | IBR |y| TUR |G2| SAL |G2| HAT | TUR=[[Турхан Хатиџе султан|Турхан]]<br />[[File:Turhan Sultan.jpg|75px]]|IBR=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Ибрахим I]]<br />[[File:Ibrahim I.jpg|75px]]<br />(1640–1648)| SAL=[[Салиха Дилашуб султан|Дилашуб]]| HAT=[[Хатиџе Муазез султан|Муазез]]| OSM2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Осман II]]<br />[[File:Osman 2.jpg|75px]]<br />(1618–1622)| MUR4=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мурат IV]]<br />[[File:Murad IV.jpg|75px]]<br />(1623–1640)}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | |!| | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | | |EME |y|MEH4 | |SUL2 | |AHM2 | | | EME=[[Еметулах Рабија Ѓулнуш султан|Ѓулнуш]]<br />[[File:Portrait of Rabia Gülnuş.jpg|75px]]| MEH4=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мехмед IV]]<br />[[File:Mehmed IV.jpg|75px]]<br />(1648–1687)| SUL2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Сулејман II]]<br />[[File:Süleyman II.jpg|75px]]<br />(1687–1691)| AHM2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Ахмед II]]<br />[[File:Ahmet II.jpg|75px]]<br />(1691–1695)}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|^|-|-|-|-|-|.| | | | | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | SAL2 |y| MUS2 |y| SEH | | MIH |y|AHM3 |y| RAB | | | | | | | MIH=[[Амина Михришах султан|Михришах]]<ref>Yavuz Bahadıroğlu, Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları ''(Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications)'', 15th Ed., 2009, page 355, {{ISBN|978-975-269-299-2}}</ref>| AHM3=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Ахмед III]]<br />[[File:Sultan ahmed III c.jpeg|75px]]<br />(1703–1730)| RAB=[[Рабија султан|Шерми]]<ref>Yavuz Bahadıroğlu, Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları ''(Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications)'', 15th Ed., 2009, page 363, {{ISBN|978-975-269-299-2}}</ref> | SAL2=[[Салиха султан|Салиха]]| MUS2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мустафа II]]<br />[[File:Mustafa2.jpg|75px]]<br />(1695–1703)| SEH=[[Шехсувар султан|Шехсувар]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | |!| | | |!| | | | | | | |!| | | |!|F|~|~|~|~|7| | | | | | | | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | |MAH1 | |OSM3 | |MIH2 |y|MUS3 | | AbdHa |y| NUK |G2| NAK | | | | | | MIH2=[[Михришах султан|Михришах]]| MUS3=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мустафа III]]<br />[[File:Sultan Mustafa III.jpg|75px]]<br />(1757–1774)| NUK=[[Ајше Сенијепервер султан|Сенијепервер]]| AbdHa=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Абдул Хамид I]]<br />[[File:Abd-ul-Hamil I.jpg|75px]]<br />(1774–1789)| NAK=[[Накшидил султан|Накшидил]]<br />[[File:Nakşidil.JPG|90px]] | MAH1=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Махмуд I]]<br />[[File:Mahmud1.jpg|75px]]<br />(1730–1754)| OSM3=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Осман III]]<br />[[File:Osman III.jpg|75px]]<br />(1754–1757)}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | | | | | |!| | | |!|F|~|~|~|~|~|~|~|~|7| | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | | | | | | |SEL3 | | | | | |MUS4 | |MAH2 |y| BEZ | |PER |K| SEL3=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Селим III]]<br />[[File:Konstantin Kapidagli 002.jpg|75px]]<br />(1789–1807)| MUS4=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мустафа IV]]<br />[[File:Mustafa IV.jpg|75px]]<br />(1807–1808)| BEZ=[[Безмијалем султан|Безмијалем]]| MAH2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Махмуд II]]<br />[[File:Sultan Mahmud II of the Ottoman Empire.jpg|75px]]<br />(1808–1839)| PER=[[Пертевнијал султан|Пертевнијал]]}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|'| | | | | | | |!| | | | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |F|~|~|~|~|7|!|F|~|~|~|~|7| | | | | | | |!| | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | | | | | | | SEV |K| TIR |y|AbdMe|y|GULC2|G2|GULI | | | |AbdAz|y|HAY2 | SEV=[[Шевкевза султан|Шевкевза]]<br />[[File:Şevk-efza Valide Sultan Hazretleri.JPG|75px]]| TIR=[[Тиримуџган султан|Тиримуџган]]<ref>Yavuz Bahadıroğlu, Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları ''(Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications)'', 15th Ed., 2009, page 505, {{ISBN|978-975-269-299-2}}</ref>| AbdMe=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Абдул Меџид I]]<br />[[File:Sultan Abdülmecid - Google Art Project.jpg|75px]]<br />(1839–1861)| GULC2=[[Ѓулџемал султан|Ѓулџемал]]<ref>Yavuz Bahadıroğlu, Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları ''(Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications)'', 15th Ed., 2009, page 519, {{ISBN|978-975-269-299-2}}</ref>| GULI=[[Ѓулусту султан|Ѓулусту]]<ref>Yavuz Bahadıroğlu, Resimli Osmanlı Tarihi, Nesil Yayınları ''(Ottoman History with Illustrations, Nesil Publications)'', 15th Ed., 2009, page 535, {{ISBN|978-975-269-299-2}}</ref><br />[[File:Gülistu Kadınefendi (2).jpg|75px]]| HAY2=[[Хајрандил султан|Хајрандил]]| AbdAz=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Абдул Азис]]<br />[[File:Sultan Abdulaziz I.JPG|75px]]<br />(1861–1876)}} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | | | | | | | | | |!| | | |!| | | |!| | | |!| | | | | | | | | |!| | }} {{tree chart|border=2|boxstyle=background:#F5FFFA;| | | | | | | | | | | | | | | | | | |MUR5 | |AbdH2| |MEH5 | |MEH6 | | | | | | | |AbdM2| | | | MUR5=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мурат V]]<br />[[File:Murad V (cropped).JPG|75px]]<br />(1876)| AbdH2=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Абдул Хамид II]]<br />[[File:Ahamid.jpg|75px]]<br />(1876–1909)| MEH5=[[File:Ottoman Flag.svg|30px]] [[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мехмед V]]<br />[[File:MehmedV.jpg|75px]]<br />(1909–1918)| MEH6=[[File:Osmanli-nisani.svg|20px]] [[File:Star and Crescent.svg|26px]]<br />[[Мехмед VI]]<br />[[File:VI Mehmet Vahidettin.jpg|75px]]<br />(1918–1922)| AbdM2=[[File:Star and Crescent.svg|26px]][[File:Flag of Turkey.svg|35px]]<br />[[Абдул Меџит II]]<br />[[File:Portrait of Abdülmecid II in Topkapı Saray Museum.jpg|75px]]<br />(1922–1924)}} {{tree chart/end}} ==поврзано== * [[Отоманска династија]] * [[Историја на Отоманското Царство]] * [[Отоманско Царство]] *[[Список на султани на Османлиското Царство]] * [[Список на Валиде султан]] * [[Валиде султан]] * [[Хасеки султан]] ==Литература== *{{наведена книга |editor-last=Bahadıroğlu |editor-first=Yavuz |editor-link=:tr:Yavuz Bahadıroğlu |title=Resimli Osmanlı Tarihi (Ottoman History with Illustrations) |url=http://www.nesilyayinlari.com/yazar.php?id=54 |year=2009 |publisher=Nesil Publications |location=İstanbul |language=tr |isbn=978-975-269-299-2 |ref=yavbah}} *{{наведена книга |editor-last=Montgomery-Massingberd |editor-first=Hugh |editor-link=Hugh Montgomery-Massingberd |title=Burke’s Royal Families of the World |volume=Volume II: Africa & the Middle East |year=1980 |publisher=Burke’s Peerage |chapter=The Imperial Family of Turkey |pages=237–248 |location=London |language=en|isbn=9780850110296 |oclc=18496936}} *{{наведена книга |editor-last=Kafadar |editor-first=Cemal |editor-link=Cemal Kafadar |title=Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State |url=https://books.google.com/?id=LsP-2y7kuJkC&printsec=frontcover |year=2009 |publisher=University of California Press |location=Berkeley, CA |language=en|isbn=9780520206007 |oclc=55849447 |ref=Kaf96}} *{{наведена книга |editor1-last=Toynbee |editor1-first=Arnold J. |editor1-link=Arnold J. Toynbee |editor2-last=Karpat |editor2-first=Kemal H. |editor2-link=Kemal H. Karpat |title=The Ottoman State and Its Place in World History |url=https://books.google.com/?id=orEfAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA15,M1 |year=1974 |volume=Volume 11 |publisher=Brill Publications |chapter=The Ottoman Empire's Place in World History (Social, Economic and Political Studies of the Middle East) |location=Leiden |isbn=9789004039452 |oclc=1318483 |ref=Toy74}} *{{наведена книга |editor-last=Peirce |editor-first=Leslie P. |editor-link=Leslie P. Peirce |title=The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire |url=https://books.google.com/?id=L6-VRgVzRcUC&printsec=frontcover |year=1993 |publisher=Oxford University Press US |location=New York |language=en|isbn=9780195086775 |oclc=243767445 |ref=Pei93}} *{{наведена книга |editor-last=Quataert |editor-first=Donald |editor-link=Donald Quataert |title=The Ottoman Empire, 1700–1922 |url=https://books.google.com/?id=OX3lsOrXJGcC&printsec=frontcover |year=2005 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |language=en|isbn=9780521839105 |oclc=59280221 |ref=Qua05}} *{{наведена книга |editor-last=Sugar |editor-first=Peter F. |editor-link=Peter F. Sugar |title=Southeastern Europe under Ottoman Rule, 1354–1804 |url=https://books.google.com/?id=LOln4TGdDHYC&printsec=frontcover |year=1993 |publisher=[[University of Washington Press]] |location=Seattle |language=en|isbn=9780295960333 |oclc=34219399 |ref=Sug93}} *{{наведена книга |editor-last=Karateke |editor-first=Hakan T. |title=Ottoman Reform and Muslim Regeneration: Studies in Honour of Butrus Abu-Manneb |url=https://books.google.com/?id=U7loMhnI5S8C&printsec=frontcover#PPA37,M1 |year=2005 |publisher=I. B. Tauris |location=London |language=en|isbn=9781850437574 |oclc=60416792 |chapter=Who is the Next Ottoman Sultan? Attempts to Change the Rule of Succession during the Nineteenth Century |ref=Kar05}} *{{наведена книга |editor-last=Aşiroğlu |editor-first=Orhan Gâzi |title=''The Last Ottoman Caliph'', Abdülmecid |volume=Volume I |year=1992 |publisher=Burak Yayınevi |location=Istanbul |language=tr |isbn=9789757645177 |oclc=32085609 |ref=Asi92}} *{{наведена книга |editor-last=Duran |editor-first=Tülay |title=Padişah Portreleri (Portraits of the Ottoman Empire's Sultans) |volume=Volume I |year=1999 |publisher=Association of Historical Research and Istanbul Research Centre |location=Sirkeci, Istanbul |language=tr |isbn=9789756926079 |oclc=248496159}} *{{наведена книга |editor-last=Findley |editor-first=Carter V. |title=The Turks in World History |url=https://books.google.com/?id=2_41FJ-pgRAC&printsec=frontcover |year=2005 |publisher=Oxford University Press US |location=New York |language=tr |isbn=9780195177268 |oclc=54529318 |ref=Fin05}} *{{наведена книга |editor-last=Glazer |editor-first=Steven A. |title=A Country Study: Turkey |url=https://archive.org/details/turkeycountrystu00metz |year=2009 |publisher=Federal Research Division of the Library of Congress |location=Washington, D.C. |language=en |isbn=9780844408644 |oclc=33898522 |chapter=1: Historical Setting |ref=Gla96 }} *{{наведена книга |editor-last=d’Osman Han |editor-first=Nadine Sultana |title=The Legacy of Sultan Abdulhamid II: Memoirs and Biography of Sultan Selim bin Hamid Han |url=http://lcweb2.loc.gov/frd/cs/trtoc.html |year=2009 |publisher=Sultana Pub |location=Santa Fe, NM |language=en|oclc=70659193 |ref=Osm01}} *{{наведена книга |editor-last=Stavrides |editor-first=Theoharis |title=The Sultan of Vezirs: The Life and Times of the Ottoman Grand Vezir Mahmud Pasha Angelović (1453–1474) |url=https://books.google.com/?id=ptXG0uA70lAC&printsec=frontcover |year=2001 |publisher=Brill Publications |location=Leiden |language=en|isbn=9789004121065 |oclc=46640850 |ref=Sta01}} *{{наведена книга |editor-last=Toprak |editor-first=Binnaz |title=Islam and Political Development in Turkey |url=https://books.google.com/?id=xIoeAAAAIAAJ&printsec=frontcover |year=1981 |publisher=Brill Publications |location=Leiden |language=en|isbn=9789004064713 |oclc=8258992 |ref=Top81}} *{{наведена книга |editor-last=Uğur |editor-first=Ali |title=Blue Imperialism |url=http://www.kitapyurdu.com/kitap/default.asp?id=120251 |year=2007 |publisher=Çatı Publishing |location=Istanbul |language=tr |isbn=9789758845873 |oclc=221203375 |ref=Top81}} *Bernard Lewis, ''The Emergence of Modern Turkey (Studies in Middle Eastern History)'', Publisher: Oxford University Press, USA; 3rd edition (September 6, 2001); Paperback: 568 pages; {{ISBN|0195134605}}; {{ISBN|978-0195134605}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *{{cite web | url = http://www.osmanli.org.tr/osmanlisultanlari.php | title = Ottoman Sultâns | publisher = Ottoman Research Foundation (Osmanlı Araştıtma Vakfı) | access-date = 2010-12-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131104130915/http://www.osmanli.org.tr/osmanlisultanlari.php | archive-date = 2013-11-04 | url-status = dead }} *{{cite web | url = http://www.enfal.de/osmtarih.htm | title = Ottoman History ''(Osmanlı Tarihi)'' | publisher = Website the Ottoman History | access-date = 2010-12-23}} *{{cite web | url = http://www.enfal.de/otarih44.htm | title = Spouses of the Ottoman Sultâns ''(Osmanlı Padişahlarının Eşleri)'' | publisher = Website the Ottoman History | access-date = 2010-12-23}} *{{cite web | url = http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-1254/ottoman-sultans.html | title = Ottoman Sultâns ''"Padişah Portreleri / Portraits of Ottoman Sultâns" <small>(written by Tülay Duran has been taken as a reference in the preparation of these web pages)</small>'' | publisher = The Association of Historical Research and Istanbul Research Centre with the assistance of the Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Turkey | access-date = 2010-12-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402034903/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-1254/ottoman-sultans.html | archive-date = 2012-04-02 | url-status = dead }} * [http://www.osmanli700.gen.tr/english/sultans.html Website of the 700th Anniversary of the Ottoman Empire] * [https://web.archive.org/web/20080523174647/http://www.ottomanfamily.com/family_tree.html Official website of the immediate living descendants of the Ottoman Dynasty] {{Отоманска династија}} {{Sultans of the Ottoman Empire}} {{Мајки на отоманските султани}} {{Отомански принцови}} {{Ќерки на отоманските султани}} [[Категорија:Отоманска династија| ]] [[Категорија:Семејни стебла|Отомани]] 3x5q9xcyk9o4nm0jmjcgxgob1p8mtl1 0 1259281 5534189 4625993 2026-04-04T10:03:10Z Buli 2648 5534189 wikitext text/x-wiki {{tree chart/start| summary=Boxes and lines diagram with 36 boxes}} {{tree chart| | | | | | |OSMA1|OSMA1='''[[Осман I]]'''<br>1258—'''1299—1326'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |ORHAN|ORHAN='''[[Орхан I]]'''<br>1281—'''1326—1359'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |MURA1|MURA1='''[[Мурат I]]'''<br>1326—'''1359—1389'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |BAYE1|BAYE1='''[[Бајазит I]]'''<br>1360—'''1389—1403'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |MEHM1|MEHM1='''[[Мехмед I]]'''<br>1389—'''1403—1421'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |MURA2|MURA2='''[[Мурат II]]'''<br><small>1404—1451<br>r. '''1421—44, 1446—51'''</small>}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |MEHM2|MEHM2='''[[Мехмед II]]'''<br><small>1432—1481<br>r. '''1444—46, 1451—81'''</small>}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |BAYE2|BAYE2='''[[Бајазит II]]'''<br>1448—'''1481—1512'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |SELI1|SELI1='''[[Селим I]]'''<br>1470—'''1512—1520'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |SULE1|SULE1='''[[Сулејман I]]'''<br>1494—'''1520—1566'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |SELI2|SELI2='''[[Селим II]]'''<br>1524—'''1566—1574'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |MURA3|MURA3='''[[Мурат III]]'''<br>1546—'''1574—1595'''}} {{tree chart| | | | | | | |!}} {{tree chart| | | | | | |MEHM3|MEHM3='''[[Мехмед III]]'''<br>1566—'''1595—1603'''}} {{tree chart| | | | | |,|-|^|-|.}} {{tree chart| | | | |AHME1| |MUST1|AHME1='''[[Ахмед I]]'''<br>1590—'''1603—1617'''|MUST1='''[[Мустафа I]]'''<br><small>1591—1639<br>r. '''1617—18, 1622—23'''</small>}} {{tree chart| | | |,|-|^|-|v|-|-|-|.}} {{tree chart| | |OSMA2| |MURA4| |IBRAH|OSMA2='''[[Осман II]]'''<br>1604—'''1618—1622'''|MURA4='''[[Мурат IV]]'''<br>1612—'''1623—1640'''|IBRAH='''[[Ибрахим I]]'''<br>1615—'''1640—1648'''}} {{tree chart| | | |,|-|-|-|v|-|-|-|(}} {{tree chart| | |MEHM4| |SULE2| |AHME2|MEHM4='''[[Мехмед IV]]'''<br><small>1642—1693<br>r. '''1648—1687'''</small>|SULE2='''[[Сулејман II]]'''<br>1642—'''1687—1691'''|AHME2='''[[Ахмед II]]'''<br>1643—'''1691—1695'''}} {{tree chart| | | |`|-|v|-|-|-|.}} {{tree chart| | | | |MUST2| |AHME3|MUST2='''[[Мустафа II]]'''<br>1664—'''1695—1703'''|AHME3='''[[Ахмед III]]'''<br><small>1673—1736<br>r. '''1703—1730'''</small>}} {{tree chart| |,|-|-|-|(| | | |)|-|-|-|.}} {{tree chart|MAHM1| |OSMA3| |MUST3| |ABDH1|MAHM1='''[[Махмуд I]]'''<br>1696—'''1730—1754'''|OSMA3='''[[Осман III]]'''<br>1699—'''1754—1757'''|MUST3='''[[Мустафа III]]'''<br>1717—'''1757—1774'''|ABDH1='''[[Абдул Хамид I]]'''<br>1725—'''1774—1789'''}} {{tree chart| | | | | | | |,|-|'| |,|-|^|-|.}} {{tree chart| | | | | | |SELI3| |MUST4| |MAHM2|SELI3='''[[Селим III]]'''<br><small>1761—1808<br>r. '''1789—1807'''</small>|MUST4='''[[Мустафа IV]]'''<br>1779—'''1807—1808'''|MAHM2='''[[Махмуд II]]'''<br>1785—'''1808—1839'''}} {{tree chart| | | | | |,|-|-|-|v|-|-|-|-|-|'|}} {{tree chart| | | | |ABDM1| |ABDAZ|ABDM1='''[[Абдул Меџид I]]'''<br>1823—'''1839—1861'''|ABDAZ='''[[Абдулазиз]]'''<br>1830—'''1861—1876'''}} {{tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.|}} {{tree chart|MURA5| |ABDH2| |MEHM5| |MEHM6|MURA5='''[[Мурат V]]'''<br><small>1840—1904<br>r. '''1876'''</small>|ABDH2='''[[Абдул Хамид II]]'''<br><small>1842—1918<br>r. '''1876—1909'''</small>|MEHM5='''[[Мехмед V]]'''<br>1844—'''1909—1918'''|MEHM6='''[[Мехмед VI]]'''<br><small>1861—1926<br>r. '''1918—1922'''</small>}} {{tree chart/end}} ==Поврзано== *[[Семејно стебло на отоманските султани (детално)]] ==Литература== {{refbegin}} *{{наведена книга |editor-last=Montgomery-Massingberd |editor-first=Hugh |editor-link=Hugh Massingberd |title=Burke's Royal Families of the World |volume=Volume II: Africa & the Middle East |year=1980 |publisher=Burke's Peerage |location=London |isbn=978-0-85011-029-6 |oclc=18496936 |pages=237–248 |chapter=The Imperial Family of Turkey}} *Bernard Lewis, ''The Emergence of Modern Turkey (Studies in Middle Eastern History)'', Publisher: Oxford University Press, USA; 3rd edition (September 6, 2001); Paperback: 568 pages; {{ISBN|0-19-513460-5}}; {{ISBN|978-0-19-513460-5}} {{refend}} == Надворешни врски == {{refbegin}} *[http://www.ottomanonline.net/sultans.html Bibliographies of Ottoman Sultâns, ''The Most Comprehensive Web Cite in Ottoman History:'' http://www.ottomanonline.net/index.html] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101213163133/http://www.ottomanonline.net/sultans.html |date=2010-12-13 }} *{{cite web | url = http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-1254/ottoman-sultans.html | title = Ottoman Sultâns ''"Padişah Portreleri / Portraits of Ottoman Sultâns" <small>(written by Tülay Duran has been taken as a reference in the preparation of these web pages)</small>'' | publisher = The Association of Historical Research and Istanbul Research Centre with the assistance of the Ministry of Culture and Tourism of the Republic of Turkey | access-date = 2010-12-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20120402034903/http://www.kultur.gov.tr/EN/belge/2-1254/ottoman-sultans.html | archive-date = 2012-04-02 | url-status = dead }} *{{cite web | url = http://www.osmanli.org.tr/osmanlisultanlari.php | title = Ottoman Sultâns | publisher = Ottoman Research Foundation (Osmanlı Araştıtma Vakfı) | access-date = 2010-12-23 | archive-url = https://web.archive.org/web/20131104130915/http://www.osmanli.org.tr/osmanlisultanlari.php | archive-date = 2013-11-04 | url-status = dead }} *{{cite web | url = http://www.enfal.de/osmtarih.htm | title = Ottoman History ''(Osmanlı Tarihi)'' | publisher = Website the Ottoman History | access-date = 2010-12-23}} *{{cite web | url = http://www.enfal.de/otarih44.htm | title = Spouses of the Ottoman Sultâns ''(Osmanlı Padişahlarının Eşleri)'' | publisher = Website the Ottoman History | access-date = 2010-12-23}} *{{наведена книга |editor-last=Bahadıroğlu |editor-first=Yavuz |title=Resimli Osmanlı Tarihi ''(Ottoman History with Illustrations)'' |volume=Volume I |year=2009 |publisher=Nesil Publications |location=İstanbul |isbn=978-975-269-299-2 |pages=541 |chapter=(Hardcover) |edition=15 }} * [http://www.osmanli700.gen.tr/english/sultans.html Website of the 700th Anniversary of the Ottoman Empire] * [https://web.archive.org/web/20080523174647/http://www.ottomanfamily.com/family_tree.html Official website of the immediate living descendants of the Ottoman Dynasty] {{refend}} {{Sultans of the Ottoman Empire}} {{Мајки на отоманските султани}} [[Категорија:Отоманска династија| ]] [[Категорија:Семејни стебла|Отомани]] 1znhckp682x29qlqf272falkey25lnb 0 1266130 5534202 5527798 2026-04-04T10:10:05Z Buli 2648 /* Организација и капацитети */ 5534202 wikitext text/x-wiki {{Infobox government agency | agency_name = Архив на Република Српска | type = државен архив | nativename_a = Архив Републике Српске | nativename_r = Arhiv Republike Srpske | seal = | seal_width = | seal_caption = | logo = | logo_width = | logo_caption = | picture = Архив Републике Српске.jpg | picture_width = | picture_caption = Седиштето на Архивот на Република Српска во [[Бања Лука]] | formed = 11 септември 1993 | preceding1 = Архив на Бања Лука (1953–1956) | preceding2 = Окружен Архив во Бања Лука (1956–1963) | preceding3 = Архив на [[Босанска Крајина]] (1963–1993) | dissolved = | superseding = | agency_type = | jurisdiction = [[Република Српска]] | headquarters = [[Бања Лука]], Алеја Светог Саве&nbsp;1{{sfn|Cook|2012| pp=252–53}} | coordinates = {{coord|44.77461|N|17.19402|E|type:landmark_region:BA-SRP|display=inline}} | motto = | employees = 32 | budget = 859,800 [[Босанска конвертибилна марка|кон. марки]] (2015)<ref>{{cite web| title=Буџет Републике Српске за 2015. годину| trans-title=Budget of Republika Srpska for 2015| url=http://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/budzet/cir/Budzet_RS_za_2015_godinu.pdf#page=20| website=narodnaskupstinars.net| language=sr| publisher=[[National Assembly of Republika Srpska]]| date=28 December 2014| page=20| accessdate=2021-04-17| archive-date=2015-04-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20150402143737/http://www.narodnaskupstinars.net/sites/default/files/upload/dokumenti/budzet/cir/Budzet_RS_za_2015_godinu.pdf#page=20| url-status=dead}}</ref> | chief1_name = Бојан Стојниќ | chief1_position = Директор | parent_department = Министерство за образование и култура на Република Српска | child1_agency = | child2_agency = <!-- up to |child25_agency= --> | keydocument1 = <!-- up to |keydocument6= --> | website = {{URL|http://www.arhivrs.org}} | map = | map_width = | map_caption = | footnotes = | embed = }} '''Архив на Република Српска''' ({{Langx|sh|Архив Републике Српске, Arhiv Republike Srpske}}) — административна организација во рамките на Министерството за образование и култура на [[Република Српска]], еден од двата [[Административна поделба на БиХ|конститутивни ентитети]] на [[Босна и Херцеговина]]. Седиштето на Архивот е во [[Бања Лука]], а своите регионални канцеларии ги има во [[Добој]], [[Зворник]], [[Фоча]], [[Соколац]] и [[Требиње]]. Неговата цел е да собира, чува, зачувува, организира, истражува и обезбедува пристап до [[Архив|архивски материјали]] на територијата на Република Српска, каде што е назначена како централна институција за заштита на културното наследство. Архивот е исто така вклучена во истражувачки проекти, изложби и во објавување на книги и научни трудови, претежно од областа на архивската наука, историјата и правото. Тој е организиран во два сектори, кои се одговорни за заштита на архивските материјали во Архивите, соодветно. Архивата во моментов има 794 [[Архивски фонд|фондови]] и 35 колекции, кои го опфаќаат периодот од 17 век до денешно време. == Мисија и активности == Работата на Архивот на Република Српска опфаќа професионални [[архив]]ски, културни, административни, истражувачки и услужни активности. Тоа е регулирано со Законот за архивска дејност (''Zakon o arhivskoj djelatnosti'') донесен од [[Национално собрание (Република Српска)|Националното собрание на Република Српска]], како и со прописите и упатствата издадени од Министерството за образование и култура на [[Влада на Република Српска|Владата на Република Српска]].{{Sfn|Stojnić|2013}} Според законот, мисијата на Архивот е да собира, сортира, обработува, истражува, зачувува и штити јавни документарни и архивски материјали, како и да објавува и да обезбедува пристап до нив. На овој начин, една од задачите на Архивот е да ги штити интересите на Република Српска и личните права на нејзините поединечни граѓани.{{Sfn|Todorović Bilić|2013}} Документарните и архивските материјали што ги собира Архивот доаѓаат од законодавни, извршни и судски гранки на власта, јавни институции, деловни организации, граѓански здруженија и други правни лица, како и физички лица, чија работа и дејствие да биде од трајно значење за Република Српска во социјални, културни, научни, правни и други работи.{{Sfn|Stojnić|2013}} Изворите на материјалите се нарекуваат креатори и сопственици на архивски материјали, и тие се поделени во три групи во однос на нивната важност за општеството на Република Српска во рамките на нивните соодветни области на активност. Архивот има право да ја надгледуваат заштитата на архивските материјали додека тие сè уште ги чуваат нивните креатори и сопственици, пред нивното крајно пренесување во Архивот.{{Sfn|Todorović Bilić|2013}} Архивата е вклучена во истражувачки проекти и во објавување на книги и научни трудови, претежно од областа на архивската наука, историјата и правото. Нејзините издавачки активности најмногу се реализираат преку Здружението на архивисти на Република Српска, кое исто така организира семинари за вработените во регистарот. Архивот соработува со сродни институции во други земји и има потпишано договори за соработка со [[Архив на Србија|Архивот на Србија]], [[Архив на Југославија|Архивот на Југославија]], [[Хрватски државен архив|Хрватскиот државен архив]], [[Државен архив на Македонија|Државниот архив на Македонија]], Градските архиви на Будимпешта, Меѓународниот институт за архивска наука од Трст и Марибор и голем број регионални архиви во Србија. Оваа соработка првенствено се рефлектира во размена на изложби на архивски материјали.{{Sfn|Stojnić|2013}} Како дел од одбележувањето на стогодишнината од Првата светска војна во 2014 година, Архивите на Република Српска ја подготвија изложбата ''[[Млада Босна]] и [[Атентат врз Франц Фердинанд|атентатот]]'' во Сараево, која обиколи [[Белград]] и други градови во Србија, како и [[Скопје]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://predstavnistvorsbg.rs/predstavnistvo_rs/index.php/rs/aktuelnosti/prethodni-dogadjaji/1093-izlozba-mlada-bosna-i-sarajevski-atentat-u-subotici.html|title=Изложба 'Млада Босна и Сарајевски атентат' у Суботици|date=7 November 2014|work=predstavnistvorsbg.rs|publisher=Representative Office of Republika Srpska in Serbia|language=sr|trans-title=The Exhibition 'Young Bosnia and the Sarajevo Assassination' in Subotica|accessdate=2021-04-17|archive-date=2019-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20190306043320/http://predstavnistvorsbg.rs/predstavnistvo_rs/index.php/rs/aktuelnosti/prethodni-dogadjaji/1093-izlozba-mlada-bosna-i-sarajevski-atentat-u-subotici.html|url-status=dead}}</ref> Архивата е назначена како централна институција за заштита на културното наследство на Република Српска,{{Sfn|Stojnić|2013}} заедно со институциите како што се Националната и универзитетска библиотека на Република Српска и [[Музеј на современа уметност на Република Српска|Музејот на модерна уметност на Република Српска]].{{Sfn|Pijetlović|2015|}} == Организација и капацитети == Архивот на Република Српска е административна организација во рамките на Министерството за образование и култура на Владата на Република Српска. Неговото седиште се наоѓа во [[Бања Лука]], а регионалните канцеларии ги има во [[Добој]], [[Зворник]], [[Фоча]], Соколац и [[Требиње]].{{Sfn|Stojnić|2013}} Тој е организиран во два сектори, од кои секој се состои од два оддела:{{Sfn|Stojnić|2013}} {{tree chart/start|align=center}} {{tree chart| | | | ARC | | | |ARC=Архив на Република Српска }} {{tree chart| | |,|-|^|-|.| | |}} {{tree chart|,| SE1 | | SE2 |.|SE1=Сектор за заштита на архивски материјали во рамките на Архивот|SE2=Сектор за заштита на архивски материјали надвор од архивите и правни и општи работи }} {{tree chart|!| | | | | | | |!|}} {{tree chart|)| D11 | | D12 |(|D11=Одделение за класификација и обработка на архивски материјали|D12=Одделение за заштита на архивски материјали надвор од Архивот}} {{tree chart|!| | | | | | | |!|}} {{tree chart|`| D21 | | D22 |'|D21=Одделение за истражување|D22=Одделение за правни и општи работи}} {{tree chart/end}} Со Архивот управува директорот, а секторите ги водат помошници директори. Активностите на одделот за класификација и обработка и на одделот за заштита на архивски материјали надвор од Архивиот се вршат на територијална основа. Во овој поглед, територијата на Република Српска е поделена на шест региони, од кои едниот е под јурисдикција на седиштето на Архивот, а другите се под јурисдикција на соодветните регионални канцеларии.{{Sfn|Stojnić|2013}} Просториите на Архивот зафаќаат вкупно 2.774 метри квадратни, од кои 1.550 метри квадратни се користат за складирање на архивски материјали.{{Sfn|Stojnić|2013}} Главната зграда на Архивот, каде се наоѓа и нејзиното седиште, е позната во Бања Лука како ''Царска куќа''. Изграден е непосредно по [[Австроунгарија|окупацијата на Австроунгарија]] на Босна и Херцеговина во 1878 година за да им служи на воените цели на империјата. Зградата била темелно санирана помеѓу 2003 и 2006 година. Потоа била обезбедена со опрема за реставрација и зачувување на архивски материјали и опрема за врзување, купена преку донации на [[Влада на Јапонија|Владата на Јапонија]]. ''Царска куќа'' е во постојана јавна употреба подолго од која било друга структура во Бања Лука.{{Sfn|Stojnić|2012}} Регионалните канцеларии на Архивот има многу послаби капацитети за правилно складирање на архивските материјали. Од 2013, Архивот има 32 вработени, од кои 18 имаат академски дипломи; 22 вработени работат во Бања Лука, тројца во Зворник, двајца во Фоча, двајца во Соколац, двајца во Требиње, а еден вработен работи во Добој.{{Sfn|Stojnić|2013}} == Фондови == [[Податотека:Петар_Кочић,_рукопис_Мргуда.jpg|мини| Дел од оригиналниот ракопис на расказ на [[Петар Кочиќ]] (1902), чуван во Архивот на Република Српска]] Од 2015 година, Архивот на Република Српска има 794 фондови и 35 колекции. Од нив, 502 фондови и 25 колекции се чуваат во Бања Лука, 120 фондации и 8 колекции во Добој, 94 фондации во Фоча, 53 фондации и 2 колекции во Требиње и 25 фондации во Зворник.<ref>{{cite web|url=http://arhivrs.org/Doc.aspx?subcat=12&cat=3&id=13&lang=cir|title=Водич кроз фондове и збирке|publisher=Archives of Republika Srpska|language=sr|trans-title=Guide through Fonds and Collections|website=arhivrs.org|access-date=15 April 2015|archive-date=2015-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417174450/http://www.arhivrs.org/Doc.aspx?subcat=12&cat=3&id=13&lang=cir|url-status=dead}}</ref> Архивските материјали го опфаќаат периодот од 17 век до денешен ден. Колекцијата ориентални ракописи и документи е најстариот фонд и во него има документи од периодот на османлиското владеење над Босна и Херцеговина, напишани на отомански турски јазик. Најстарите фондови настанале за време на владеењето на Австроунгарија над Босна и Херцеговина. Подоцнежните фондови доаѓаат од периодите на Кралството Југославија (1918–1941) и Втора светска војна, додека повеќето фондови го покриваат периодот на Социјалистичка Југославија (1945–1991). Скоро половина од фондовите доаѓаат од државни тела и јавни служби. Другите доаѓаат од економијата и банкарството; политички организации и здруженија на граѓани; образовни, научни и културни институции; судство; социјални и здравствени услуги; лични и семејни наследства; воени тела и институции; и верска организација. Библиотеката на Архивот на Република Српска содржи повеќе од 20.000 предмети книги и периодични списанија, вклучително и стари публикации од Австроунгарија и Кралството Југославија.{{Sfn|Stojnić|2013}} Дваесет и четири фондови и збирки на Архивот на Република Српска биле прогласени за Национални споменици на Босна и Херцеговина во 2007 година. Овие вклучуваат документација на областа Бања Лука од 1878 до 1918 година, за време на владеењето на Австроунгарија и од 1919 до 1922 година, за време на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците (преименувана во Југославија во 1929 година). Исто така е вклучена во документацијата на Бања Лука ''област'' (1922-1929) и [[Врбаска бановина|Врбаската бановина]] (1929-1941). Четири фондови содржат различни документи на [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]], нацистичка марионетска држава што постоела за време на [[Македонија во Втората светска војна|Втората светска војна во Југославија]] (1941–1945). Девет фондови содржат документи произведени од комисии формирани од новите југословенски власти помеѓу 1944 и 1946 година за да ги испитаат воените злосторства извршени од окупаторските сили и нивните домашни соработници за време на Втората светска војна. Поврзана со војната е и Колекцијата документи на четничкиот корпус од Централна Босна од 1943 до 1945 година. Документите на Окружниот суд во Бања Лука од 1878 до 1945 година и на Тутунскиот комбинат во Бања Лука од 1888 година до денес се собрани во нивните фондови. Документите произведени помеѓу 1946 и 1957 година од аграрни комисии во областа Бања Лука се споени во еден фонд. Вклучени во Националниот споменик се исто така Зборник на ориентални ракописи и документи од 17-ти до 20-ти век, Зборник на графикони и мапи од 1807 година и Зборник на дела на [[Веселин Маслеша|Веселин Маслежа]] од 1928 до 1943 година (вклучувајќи ги и оригиналните ракописи на Маслежа).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=4&action=view&id=2904|title=Archive Holdings and Collections of the Archives of Republika Srpska (Movable Property)|year=2007|work=kons.gov.ba|publisher=Bosnia and Herzegovina Commission to Preserve National Monuments|archive-url=https://archive.today/20150414162818/http://kons.gov.ba/main.php?id_struct=6&lang=4&action=view&id=2904|archive-date=2015-04-14}}</ref> == Историја == {{Цитат во кутија|Мислам дека во наши околности секогаш треба да се потенцира и потенцира фактот дека архивите не се ќорсокаци или пасивни позиции во нашиот општествен и културен живот, и дека невниманието кон архивскиот материјал е културолошка срамота и национална штета.{{sfn|Andrić|1960|p=7|ps=: "Mislim da u našim prilikama treba uvek podvlačiti i svuda isticati činjenicu da arhivi nisu nikakvi mrtvi koloseci ni pasivne pozicije u našem društvenom i kulturnom životu, a da je nepažnja prema arhivskom materijalu kulturna bruka i nacionalna šteta."}}|3=~ [[Иво Андриќ]], 1960.}}Првата архивска институција во северозападна [[Босна (регион)|Босна]] била основана на 20 април 1953 година како градски архив во Бања Лука. Претходно, стари документарни и архивски материјали биле сместени во музеи и библиотеки. Архивот е основан од Народниот комитет на Бања Лука. Се наоѓал во подрумот на седиштето на комитетот (денес го користи градската администрација во Бања Лука). Неговата надлежност била официјално проширена на 30 мај 1956 година, кога стана Окружен архив во Бања Лука, одговорен и за областа [[Приедор]]. Во 1958 година, била овозможена просторија во канцеларијата на локалната заедница во [[Нова Топола, Градишка|Нова Топола]] за складирање на архивски материјали собрани во областа [[Градишка]]. Во 1963 година, окружните собранија на Бања Лука и [[Бихаќ]] одлучија да ги формираат Архивот на Босанска Краина, чија надлежност вклучувало 23 општини од регионот на [[Босанска Краина]].{{Sfn|Stojnić|2013}} Тоа бил најголемиот регионален архив во федералната единица на Југославија, Босна и Херцеговина.{{Sfn|MacKenzie|1996|}} Наскоро по нејзиното основање, сопственоста на Архивот на Босанска Краина се состоела од околу 250 фондови и 9 колекции од османлиската, австроунгарската, Втората светска војна и повоените периоди. Покрај центарот за архивирање во Нова Топла, такви центри биле формирани и во периодот од 1963 до 1964 година во Приедор, [[Јајце (град)|Јајце]] и Бихаќ.{{Sfn|Stojnić|2013}} Складиштата на Архивата во Бања Лука беа негативно погодени од разорниот земјотрес што го погоди градот на 27 октомври 1969 година. Во 1973 година, Архивот бил преместен во санираната зграда ''Царска кужа'', каде што се наоѓа денес. Центрите за архивска колекција во Бихаќ, Приједор и Јајче биле укинати во периодот од 1981 до 1983 година.{{Sfn|Mačkić|2009}} Наскоро по избувнувањето на [[Босанска војна|Босанската војна]], владата на Српската Република Босна и Херцеговина (преименувана во ''Република Српска'' во август 1992 година) одлучи на 31 мај 1992 година да се формира Архивот на Српската Република Босна и Херцеговина. Тоа требало да биде државна јавна институција со седиште во [[Сараево]]. На 15 септември 1992 година, Националното собрание на Република Српска донело одлука Архивот на Република Српска да биде административна организација на републиката. Сепак, одлуката за основање на Архивот со седиште во Сараево никогаш не била реализирана, а архивските активности во Република Српска продолжиле да ги спроведуваат Архивот на Босанска Краина и регионалните архиви на Добој и Фоча. Законот за министри усвоен од Националното собрание на Република Српска на 11 септември 1993 година го дефинираше Архивот на Република Српска како административна организација на републиката одговорна за архивските активности на нејзината територија, со седиште во Бања Лука и со нејзините регионални канцеларии во Добој и Фоча.{{Sfn|Stojnić|2013}} Новото архивско законодавство го зголеми законското усвоено во 1987 година.{{Sfn|MacKenzie|1996|}} Првиот директор на Архивот на Република Српска беше [[Небојша Радмановиќ]].{{Sfn|Pijetlović|2015|}} За време на војната, Архивот организирал две изложби и обезбедувал континуирани услуги на студенти и истражувачи. Педесет и три истражувачи го користеле Архивот во 1995 година, последната година од војната.{{Sfn|MacKenzie|1996|}} Во тоа време имало 18 вработени.{{Sfn|MacKenzie|1996|}} Архивот подоцна биле ставени под Министерството за образование и култура на Владата на Република Српска. Регионалните канцеларии на Архивот во Зворник и Требиње се основани во 2001 година, а нејзината регионална канцеларија во Соколац е основана во 2008 година.{{Sfn|Stojnić|2013}} == Наводи == {{Наводи}} == Користена литература == {{refbegin|35em}} *{{Citation| last=Andrić| first=Ivo| author-link=Ivo Andrić| year=1960| title=Kad je reč o arhivima| trans-title=Talking about Archives| journal=Arhivski almanah| volume=2–3| publisher=[[Archive of Serbia|State Archives of the People's Republic of Serbia]]| place=Belgrade| language=sr| url=https://books.google.com/books?id=Ylw9AQAAIAAJ| mode=cs1}} *{{Citation| last=Cook| first=Chris| year=2012| title=The Routledge Guide to European Political Archives: Sources since 1945| publisher=[[Routledge]]| place=New York| url=https://books.google.com/books?id=kuM2hrtfvRsC&pg=PA252| isbn=978-0-415-46475-8| mode=cs1}} *{{Citation |last=MacKenzie |first=George |year=1996 |title=General Assessment of the Situation of Archives in Bosnia and Herzegovina |website=E-Publications of UNESCO's CII Sector |publisher=UNESCO |url=http://www.unesco.org/webworld/publications/icadoc.html#BanjaLuka |archive-url=https://web.archive.org/web/20080704140731/http://www.unesco.org/webworld/publications/icadoc.html |archive-date=4 July 2008 |url-status=live |mode=cs1 }} *{{Citation| last=Mačkić| first=Zoran S.| year=2009| title=О Архиву Републике Српске| trans-title=About the Archives of the Republic of Srpska| journal=Glasnik Udruženja arhivskih radnika Republike Srpske| volume=1| publisher=Association of Archivists of the Republic of Srpska| place=Banja Luka| language=sr| url=http://www.arhivrs.org/Upload/Udruzenje/3_1_2010_59_Glasnik_br1_01.pdf#page=9| issn=1840-4626| mode=cs1| access-date=2015-04-04| archive-url=https://web.archive.org/web/20160304193512/http://www.arhivrs.org/Upload/Udruzenje/3_1_2010_59_Glasnik_br1_01.pdf#page=9| archive-date=2016-03-04| url-status=dead}} *{{Citation |last=Pijetlović |first=Mirna |year=2015 |title=Архив темељ развоја културе |trans-title=Archives, a Foundation of the Development of Culture |website=Glas Srpske |language=sr |url=http://www.glassrpske.com/kultura/vijesti/Arhiv-temelj-razvoja-kulture/173726.html |issn=1840-1155 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150326155813/http://www.glassrpske.com/kultura/vijesti/Arhiv-temelj-razvoja-kulture/173726.html |archive-date=26 March 2015 |url-status=live |mode=cs1 }} *{{Citation| last=Stojnić| first=Bojan| title=Архив Републике Српске 1992–2012| trans-title=The Archives of the Republic of Srpska 1992–2012| url=http://predstavnistvorsbg.rs/pdf_dokumenti/2012/bilten_22_lat.pdf#page=10| journal=Bilten| language=sr| volume=22| publisher=Representative Office of the Republic of Srpska in Serbia| location=Belgrade| year=2012| mode=cs1}} *{{Citation| last=Stojnić| first=Bojan| year=2013| title=The Archives of the Republic of Srpska| publisher=Association of Archivists of the Republic of Srpska| place=Banja Luka| url=https://books.google.com/books?id=sq7LngEACAAJ| isbn=978-99938-735-6-3| mode=cs1}} *{{Citation| last=Todorović Bilić| first=Marijana| year=2013| title=Категоризација стваралаца и ималаца архивске грађе у Архиву Републике Српске| trans-title=Categorisation of the Creators and Owners of Archival Materials in the Archives of the Republic of Srpska| journal=Glasnik Udruženja arhivskih radnika Republike Srpske| volume=5| publisher=Association of Archivists of the Republic of Srpska| place=Banja Luka| language=sr| url=http://www.uarrs-arhivisti.org/Upload/Udruzenje/20_4_2013_27_Glasnik_05_Prelomljeni.pdf#page=69| issn=1840-4626| mode=cs1| accessdate=2021-04-17| archive-date=2017-02-02| archive-url=https://web.archive.org/web/20170202002111/http://www.uarrs-arhivisti.org/Upload/Udruzenje/20_4_2013_27_Glasnik_05_Prelomljeni.pdf#page=69| url-status=dead}} {{refend}} [[Категорија:Култура на Република Српска]] [[Категорија:Архиви во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Појавено во 1993 година во Босна и Херцеговина]] [[Категорија:Згради и градби во Република Српска]] pk9k7b477ablw5mqd7kmgeqmucus5fv 0 1267591 5534147 5400343 2026-04-04T03:30:45Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534147 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Планина|name=Планина Богд Кан|map_caption=Location on Mongolia|coordinates={{coord|47|48|14|N|106|59|11|E|type:mountain_scale:100000|format=dms|display=inline,title}}|range=[[Планините Кентиј]]|location=[[Монголија]]|listing=|label_position=right|map_size=250|map=Монолија|photo=Bogd Khan Uul Mount view from Ulan Bator, Mongolia.JPG|prominence_ref=|prominence_m=|elevation_ref=|elevation_m=2261|photo_size=|photo_caption=Северна страна на Богд Кан, погледот од [[Улан Батар]]|coordinates_ref=}} [[Податотека:Bogd_Khan_Uul_2001.jpg|десно|мини| Сателитска слика, на која се гледа планината Богд Кан во центарот, [[Улан Батор]] во северозападниот агол, реката Туул што трча меѓу градот и планината, градот [[Зунмод|Зуунмод]] јужно од планината, градот [[Налајх|Налаих]] источно од планината и Бујант-Ухаа Меѓународен аеродром западно од планината]] [[Податотека:Bogd Khan Mountain.jpg|десно|мини| Ридови во близина на манастирот Манџусри.]] '''Планината Богд Кан''' ([[Монголски јазик|монголски]]: Богд хан уул, ''осветлена.'' ''„Планина Свети Кан“'') е [[планина]] во [[Монголија]], која се гледа од главниот град на нацијата, [[Улан Батор]], од висина од 2.261 метри јужно од градот.<ref>[https://whc.unesco.org/en/tentativelists/936/ Mongolia Sacred Mountains: Bogd Khan, Burkhan Khaldun, Otgon Tenger – UNESCO World Heritage Centre]</ref> == Статус на светско наследство == Планината Богд Хан, заедно со други Монголија свети планини Буркхан Калдун и Отгонтенгер, била додадена на [[УНЕСКО]] [[Светско наследство на УНЕСКО|за светско наследство]] нацрт Листа на 6 август 1996 година, во Домот на културата категорија.<ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/6068/</ref> Местата на светското наследство се оние што покажуваат универзално природно или културно значење, или обете. Во 1783 година, локалната монголска влада од династијата Кинг го прогласил Богд Кан за заштитено место, заради нејзината убавина. Ова го прави првото најстаро законски заштитено природно подрачје во светот.<ref>https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5646/</ref> == Заштита во 1681 година и двата павилјона на Занабазар == Планината Богд Кан Ул веќе била заштитена за време на Занабазар. За Занабазар се зборувало дека медитирал под дрвото наречено Јанчивсембе во долината Нухт на планината Богд Кан Уул. Рускиот пратеник В.С. Турски, син на земјопоседник во Тоболск, бил испратен во 1. Јебцундамба Кутугту Занабазар (1635–1723) и со неговиот брат Тушет Кан Чахондорј во 1681 година. Во неговиот извештај тој ги прави следниве белешки кога го покрива периодот од 2 јуни 1681 година до 16 јуни 1681 година (тој опишува два павилјона што биле изградени некаде помеѓу сегашното Скај одморалиште и фабриката МЦС Кока-Кола во источниот дел на Улан Батор): Во близина на реката Селбе Дархан Табунанг, "Ќзаисан" зет на Тушет Кан се движел со околу 60 свои семејства. Тие дојдоа до реката Улиастаи, која се влева во реката Тул. Сега бевме во долината на реката Улијастаи близу до реката Тул. На бреговите на реката Тул, „Кутугту“ (Занабазар) има два павилјона. Подовите на тие павилјони се дрвени, theидовите се тули од едната страна, прозорците се дрвени решетки, а покривите се направени од камени плочки. Од другата страна на тие павилјони имаше висока планина што ја викаа планина Кан Уул. Излегува дека планината е строго заштитена. Во нејзините шуми има секакви животни, но ловството е забрането. == Царско признание во 1778 година == Во 1778 година, монголскиот гувернер (министер) на Куре (Урга, денешен [[Улан Батор|Улан-Батор]]) Санзаидор испратил писмо до Цајанлонг императорот во кое барал одобрување на годишните церемонии посветени на планината Богд Кан Уул. Монголското писмо и одговорот од Пекинг на монголски јазик се чуваат во Централниот државен архив на Монголија. Текстот на преведеното писмо на гувернерот Санзаидор гласи: Вашиот слуга Сан и ние со ова сериозно го подигнуваме и изговараме. Причина за молење на Кралскиот декрет: По инспекцијата, на југот на Кури има одреден Кан Уул. Оваа планина е многу голема. Секогаш кога четирите Ханати (''Аимаг'') од [[Калха]] ќе се соберат во Собранието, оваа планина е местото што тие го посочуваат за собирање. И мноштвото лами и ученици на [[Јебцундамба Кутукту|Јебцундамба Кутугту]] сите живеат тука. Зборот предаден меѓу мештаните тука вели: Оваа планина се вика Кан Ул затоа што becauseингис Кан првично живеел тука. Навистина, многу принцови, војводи, гувернери на знамиња, светци и ученици на Калха, сите ја сметаат оваа планина за чудесна и поранешниот стар Кутугту ([[Занабазар]]) самиот се поклонуваше на неа. Досега многу локални жители никогаш не ловат на животните на планината како да имаат право да ги ловат, ниту пак ги мрдаат дрвјата како да имаат право на тоа. Вашиот слуга Санзаидор и ламите секоја година се поклонуваа на планината, како и секој од кнезовите, војводите и гувернерите на знамињата кои доаѓаа да учествуваат на собранијата. Како што гледаат вашите слуги, ако Господ испрати темјан и сите потребни свила од релевантното предметно министерство и обезбеди годишно официјално финансирани церемонии за богослужба, се чини дека од голема корист ќе има многу луѓе овде. Покрај тоа, многу принцови, војводи, гувернери на банери и лами разговараа за ова и се согласуваат во целост. Затоа, ние, вашите слуги, радосно си кажуваме едни на други сега дека е соодветно да ги чекаме непрекината милосрдие и благослов на вашето Божествено господарство. По прегледот, Мосур Пас, планината Геден и планината Алтај, во моментов се обожаваат од официјални средства. Бидејќи сите светци и ученици на четирите Ханати на Калха се сериозно велејќи дека овој Кан Уул е многу чудесен, ве молиме да се огласите да дозволите годишно официјално финансирани церемонии за богослужба на ист начин како што се прави за преминот Мосур. Ако испратите испраќања како што е побарано во ова барање за Кралскиот декрет, секоја година во текот на двете сезони на пролет и есен темјан и сите потребни свила може да им се испраќаат на вашите слуги од предметното министерство, додека тука кравите, овците и слично можат да бидат обезбедени. Тогаш твоите слуги ќе ги примат и ќе одржуваат церемонии двапати годишно. Изречена сериозно поради оваа причина, го молиме Кралскиот декрет. На ова Одборот за администрација на оддалечените региони во Пекинг одговори на монголски јазик: Белешка за „Гадагаду Муџи-ји Засаху Јурган“ (Одбор за администрација на оддалечени региони). Испратено до министрите кои престојуваат во Хури. Копија добиена од Министерството за внатрешни работи. Кралскиот декрет беше издаден на 25-тиот ден од 9-тиот месец од 43-та година на „Тенгеријг Тетгесен“ со кој се вели: Од администрацијата на Санзаидор излезе изреката дека на југот на Куре има одреден Кан Ул. Сите принцови, војводи, гувернери на знамиња, светци и ученици на Калха се сериозно велејќи дека оваа планина е прекрасна. По прегледот, подигнато, изречено и молено е да се испраќаат темјан и сите потребни свила од внатрешноста, со цел церемонијата за поклонување да се одржува на ист начин како што е законски направено за преминот Мосур. Без одлагање, нека му се наложи на предметниот оддел секоја година во двете сезони на пролет и есен, во согласност со барањето подигнато од Санзаидор, темјан и сите потребни свила да бидат испратени до Санзаидор и неговите колеги, додека другите потребни материјали треба да бидат обезбедени и подготвени таму на тоа место. Потоа доведете ги принцовите, војводите и гувернерите на транспарентите и оставете да се одржуваат церемонии за обожување. Искрено почитувајќи се на оваа уредба, копија е испратена до овој одбор. Затоа, го испративме до Министерството за церемонија и ги натеравме да ги испитаат и спроведат внатрешните содржини на Уредбата. Исто така, утврдивме дека тоа ќе биде испратено и објавено на [[Одделот за империјални домаќинства|Одделение за домаќинства]] и на министрите кои живеат во Хури Испратено од оваа причина. 29-ти ден на 9-ти месец од 43-та година (1778) == Церемонија на врвот Цеци Пиштол == Церемонијата на славење на планината Богд Кан Уул се одржувал во текот на два дена. Првиот ден се одржувале верски церемонии, а вториот ден следел празничен надам. Постојат два овуа (свето купче од камења или корпи) на врвот Цети Пис (војводата Цети). Источната јајница била наречена Религија Ову, западната била наречена Државна ова. Секоја Ову добивала придонеси за храна, полн придонес за крави и голем број придонеси за овци. За овие придонеси се вели дека биле распоредени високи колку таванот на 10-идниот гер. Различните млечни производи, аираг и јогурт испратени од околните провинции беа собрани еден месец однапред во клисурата Чулут. На денот на церемонијата, овие придонеси биле натоварени во камили и однесени на врвот Цети Гун. Кансите и благородниците (нојаните) би се искачиле на коњи нагоре до Државниот собир на Клисурата рано пред изгрејсонцето. Во исто време, околу 50 лами, вклучувајќи високо рангирани цоќин унзад и гесгуи, би тргнале од Их Хуре (урга), додека околу 40 лами би тргнале од манастирот Манџусри (изграден во 1733 година) на јужната страна од планината и придружете им се на Ову. Прво бил прочитан декретот на Кан. Акредитивите напишани на жолта свила и друга церемонијална свила биле изгорени во [[кадилница]]. Тогаш, обожавателите ги заокружувале Овос во насока на стрелките на часовникот, во согласност со нивниот ранг, држејќи свилени шалови и нудејќи избрани прилози за храна. На двата врва на планината Богд Кан Уул им била дадена титулата војвода (г.н.в.) и биле наградени со плата од 50 ланг. Оваа плата им била понудена завиткана во свила на врвот на планината. После церемонијата храната беше дистрибуирана до 30-те манастирски училишта и 10 манастири. Духовите на планината биле визуелизирани како силна птица Кангарид и белобрад старец што возел елен (Цагаан Өвгөн). Овие свети ликови можеле да се видат како учествуваат во танците на Цам. На крајот, за церемонијата бил изграден осумстран храм со златен покрив. Трајно го екипирале двајца монаси кои планинската полиција ги дочекувале неделно за да ги надополнат резервите со масло од свеќи и храна. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.travel-mongolia.co]{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Категорија:Биосферни резервати во Монголија]] [[Категорија:Планини во Монголија]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] fgozpwa48yv70qrt62ymp5o1gwol7iq 10 1268638 5534169 4536686 2026-04-04T08:35:16Z Bjankuloski06 332 5534169 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Annotated link | main | wikidata = {{{ wikidata |}}} | not_wikidata_for_links_starting_with = List of # Index of # Glossary of # Outline of # Timeline of # History of | not_wikidata_descriptions_including = wikimedia # mediawiki # wikipedia # list # index # glossary # outline # overview | space_cat = {{{ space_cat | {{{ space-cat |}}} }}} | not_single_word = organization # organisation # term | none_is_valid = yes | none_is_nil = yes | name = {{{ 1 | {{{ name | {{{ title |}}} }}} }}} | display = {{{ 2 | {{{ display | {{{ disp |}}} }}} }}} | dash = {{{ 3 | {{{ dash | {{{ comma |}}} }}} }}} | template_link = {{{ template_link | {{{ template-link | {{{ tl |}}} }}} }}} | link_lang = {{{ link_lang | {{{ link-lang | {{{ ll |}}} }}} }}} | link_lang_italic = {{{ link_lang_italic | {{{ link-lang-italic | {{{ lli |}}} }}} }}} | link_lang_nocat = {{{ link_lang_nocat | {{{ link-lang-nocat | {{{ llnc |}}} }}} }}} | link_lang_size = {{{ link_lang_size | {{{ link-lang-size | {{{ lls |}}} }}} }}} | link_lang_cat = {{{ link_lang_cat | {{{ link-lang-cat | {{{ llc |}}} }}} }}} | link_lang_rtl = {{{ link_lang_rtl | {{{ link-lang-rtl | {{{ llr |}}} }}} }}} | quote = {{{ quote | {{{ quote_link | {{{ quote-link | {{{ ql |}}} }}} }}} }}} | abbr = {{{ abbr | {{{ abbreviation |}}} }}} | abbr_title = {{{ abbr_title | {{{ abbr-title | {{{ abbreviation_title | {{{ abbreviation-title | {{{ at |}}} }}} }}} }}} }}} | aka = {{{ aka |}}} | aka_lang = {{{ aka_lang | {{{ aka-lang | {{{ al |}}} }}} }}} | aka_lang_italic = {{{ aka_lang_italic | {{{ aka-lang-italic | {{{ ali |}}} }}} }}} | aka_lang_nocat = {{{ aka_lang_nocat | {{{ aka-lang-nocat | {{{ alnc |}}} }}} }}} | aka_lang_size = {{{ aka_lang_size | {{{ aka-lang-size | {{{ als |}}} }}} }}} | aka_lang_cat = {{{ aka_lang_cat | {{{ aka-lang-cat | {{{ alc |}}} }}} }}} | aka_lang_rtl = {{{ aka_lang_rtl | {{{ aka-lang-rtl | {{{ alr |}}} }}} }}} | wedge = {{{ wedge | {{{ insert | {{{ extra |}}} }}} }}} | wedge_lang = {{{ wedge_lang | {{{ wedge-lang | {{{ insert_lang | {{{ insert-lang | {{{ extra_lang | {{{ extra-lang | {{{ wl |}}} }}} }}} }}} }}} }}} }}} | wedge_lang_italic = {{{ wedge_lang_italic | {{{ wedge-lang-italic | {{{ insert_lang_italic | {{{ insert-lang-italic | {{{ extra_lang_italic | {{{ extra-lang-italic | {{{ wli |}}} }}} }}} }}} }}} }}} }}} | wedge_lang_nocat = {{{ wedge_lang_nocat | {{{ wedge-lang_nocat | {{{ insert_lang_nocat | {{{ insert-lang-nocat | {{{ extra_lang_nocat | {{{ extra-lang-nocat | {{{ wlnc |}}} }}} }}} }}} }}} }}} }}} | wedge_lang_size = {{{ wedge_lang_size | {{{ wedge-lang-size | {{{ insert_lang_size | {{{ insert-lang-size | {{{ extra_lang_size | {{{ extra-lang-size | {{{ wls |}}} }}} }}} }}} }}} }}} }}} | wedge_lang_cat = {{{ wedge_lang_cat | {{{ wedge-lang-cat | {{{ insert_lang_cat | {{{ insert-lang-cat | {{{ extra_lang_cat | {{{ extra-lang-cat | {{{ wlc |}}} }}} }}} }}} }}} }}} }}} | wedge_lang_rtl = {{{ wedge_lang_rtl | {{{ wedge-lang-rtl | {{{ insert_lang_rtl | {{{ insert-lang-rtl | {{{ extra_lang_rtl | {{{ extra-lang-rtl | {{{ wlr |}}} }}} }}} }}} }}} }}} }}} | desc_first_letter_case = {{{ desc_first_letter_case | {{{ desc-first-letter-case | {{{ desc_case | {{{ desc-case | {{{ case | {{{ dflc |}}} }}} }}} }}} }}} }}} | only = {{{ only |}}} | prefer = {{{ prefer |}}} | fallback = {{{ fallback |}}} | desc_lang_italic = {{{ desc_lang_italic | {{{ desc-lang-italic | {{{ dli |}}} }}} }}} | desc_lang_nocat = {{{ desc_lang_nocat | {{{ desc-lang-nocat | {{{ dlnc |}}} }}} }}} | desc_lang_size = {{{ desc_lang_size | {{{ desc-lang-size | {{{ dls |}}} }}} }}} | desc_lang_cat = {{{ desc_lang_cat | {{{ desc-lang-cat | {{{ dlc |}}} }}} }}} | desc_lang_rtl = {{{ desc_lang_rtl | {{{ desc-lang-rtl | {{{ dlr |}}} }}} }}} | desc_lang_no = {{{ desc_lang_no | {{{ desc-lang-no | {{{ dlno |}}} }}} }}} }}</includeonly><noinclude>{{документација}} [[Категорија:Предлошки за врски]] </noinclude> dtnez8pj4an7qon9k6k0yyxn98v5gjq 0 1270080 5534143 4547443 2026-04-04T02:27:36Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:1989_CPA_6101.jpg]] со [[File:Kwame_Nkrumah_on_a_Soviet_stamp_(80th_anniversary_of_his_birth)_1989_CPA_6101.jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 5534143 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kwame Nkrumah on a Soviet stamp (80th anniversary of his birth) 1989 CPA 6101.jpg|мини|261x261пкс| [[Кваме Нкрума]] (на сликата на советска поштенска марка) бил политичар од Гана кој го измислил терминот „неоколонијализам“]] '''Неоколонијализам''' е облик на употреба на [[Економија|економијата]], [[Глобализација|глобализацијата]], културниот империјализам и [[Меѓународен монетарен фонд|условната помош]] за влијание врз една земја наместо претходните [[Колонијализам|колонијални методи]] на директна воена контрола ([[империјализам]]) или индиректна политичка контрола (хегемонија). Неоколонијализмот се разликува од стандардната помош за глобализација и [[Развојна помош|развој]] по тоа што вообично создава однос на зависност, потчинетост или финансиска обврска кон неоколонијалната нација. Ова може да се одрази во непотребен степен на политичка контрола<ref>{{Наведена книга|title=The Darker Nations: A People's History of the Third World|last=Prashad|first=Vijay|publisher=The New Press|year=2007|location=New York|pages=233|quote="The IMF urged the indebted nations to submit themselves to complete integration in the world capitalist system, and not try to create either autarkic modes of economic protection or even reforms to privilege domestic development. Rather than deal with the short-term balance-of-payments crisis for what it was, the IMF in the 1970 used the financial crisis as the means to demand deep shifts in the political and economic arrangements devised by the Third World. In other words, the IMF went after every policy initiated by its fellow international agency, UNCTAD."}}</ref> или спирално извршување на должничките обврски,<ref>{{Наведена книга|title=The Darker Nations: A People's History of the Third World|last=Prashad|first=Vijay|publisher=The New Press|year=2007|location=New York|pages=231|quote="The nations of sub-Saharan Africa spent four times more on debt service, on interest payments, than on health care. For most of the indebted states, between one-third and one-fifth of their gross national product was squandered in this debt-service tribute. The debt crisis had winners: the financial interests in the G-7."}}</ref> функционално имитирајќи го односот на традиционалниот колонијализам. Зборот е кованица на францускиот филозоф [[Жан Пол Сартр|Жан-Пол Сартр]] во 1956 година,<ref>{{Наведено списание|last=Ardant|first=Philippe|date=1965|title=Le néo-colonialisme : thème, mythe et réalité|journal=Revue française de science politique|volume=15|issue=5|pages=837–855|doi=10.3406/rfsp.1965.392883}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Sartre|first=Jean-Paul|date=March–April 1956|title=La Mystification néo-colonialiste (The Neo-colonialist mystification)|url=https://socio13.wordpress.com/2009/03/31/le-colonialisme-est-un-systeme-par-sartre/|journal=Les Temps Modernes|volume=123|page=125}}</ref> кој за првпат бил употребен од [[Кваме Нкрума]] во контекст на африканските земји кои биле подложни на деколонизација во 60-тите години на минатиот век. За неоколонијализмот се расправа и во делата на некои западни мислители како Жан-Пол Сартр (''[[Колонијализам и неоколонијализам]]'', 1964)<ref name="Sartre2001">{{Наведена книга|url={{google books |plainurl=y |id=vJXfMctWDsMC}}|title=Colonialism and Neocolonialism|last=Sartre|first=Jean-Paul|publisher=Psychology Press|year=2001|isbn=978-0-415-19146-3}}</ref> и [[Ноам Чомски]] (''Вашингтонската врска и фашизмот на третиот свет'', 1979).<ref name="ChomskyHerman1979">{{Наведена книга|url={{google books |plainurl=y |id=YWQU_CEhpC4C| page = 42}}|title=The Washington Connection and Third World Fascism|last=Chomsky|first=Noam|last2=Herman|first2=Edward S.|publisher=Black Rose Books Ltd.|year=1979|isbn=978-0-919618-88-6|page=42ff}}</ref> Постои тековна расправа за тоа дали некои дела на САД и Кина се всушност форма на неоколонијализам.<ref>{{Наведено списание|last=Gratale|first=Joseph Michael|date=26 March 2012|title=Walberg, Eric. Postmodern Imperialism: Geopolitics and the Great Games.|url=https://journals.openedition.org/ejas/9709|journal=European Journal of American Studies|language=en|issn=1991-9336}}</ref> == Наводи == {{наводи}}   [[Категорија:Историја на колонијализмот]] [[Категорија:Европска колонизација на Африка]] [[Категорија:Неоколонијализам]] 3bcj17f6p33la2o5wwj3rizqi4m2l47 0 1300241 5534043 5367676 2026-04-03T20:37:59Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534043 wikitext text/x-wiki '''Мрежеста пеперуга''' (''Araschnia levana'') е пеперутка од фамилијата шаренци. Распостранетоста на пеперугата се протега од Шпанија преку [[Европа]] и исток преку Палеарктикот до [[Средна Азија]] и рускиот Далечен Исток до [[Кореја]] и [[Јапонија]]. == Распространетост во западна Европа == И покрај привременото опаѓање во поединечни региони на Европа, има општ пораст и пораст во населените области повеќе од 100 години. Во Германија, пепрутката била само локално застапена до 1930-тите, од средината на векот веќе била широко распространета. Во втората половина на 20 век се проширила во Германија на север и запад низ Долна Саксонија и Северна Рајна-Вестфалија и Шлезвиг-Холштајн и Холандија до брегот на Северното Море. Веќе во 1881 година била присутна во Јитланд (Данска). Пепрутката пристигнала во Шведска во 1970-тите, а во 1973 година првпат била видена во Финска. ''A. levana'' бил пронајден на 30 мај 1973 година, во југоисточна Финска, во Лаурицала, од млад лепидоптер, г-дин Jouko E. Hokka. Примерокот бил првиот познат. Од 1983 година, пеперутката е застапена во Финска и оттогаш постојано ја зголемува својата површина. Во Обединетото Кралство овој вид е многу редок но исто така имаше неколку неуспешни – а сега нелегални – обиди за внесување на овој вид во последните 100 години: во долината Вај во 1912 година, шумата Вајр во 1920-тите, Јужен Девон 1942, Вустер 1960-ти, Чешир 1970-ти, Јужен Мидлендс 1990-ти. Сите овие обиди не успеајле и јајца или ларви никогаш не биле забележани во дивината во ОК. (Според Законот за дивиот свет и село од 1981 година, сега е нелегално да се ослободуваат неавтохтони видови во дивината. ) [[Податотека:The_Macrolepidoptera_of_the_world_(Taf._64)_(8145292912).jpg|лево|мини|326x326пкс| приказ според Сајц]] == Опис според Сајц == [[Податотека:Araschnia_levana_caterpillar_-_Keila.jpg|мини| Гасеница на [[обична коприва]]]] ''A. levana'' L. (64d) има на црвеникаво окерно тло карактеристична шема на дамки, некои белузлави субапикални и дистомаргинални дамки на предното крило и ред сини шипки во близина на дисталната маргина на задното крило. Долната страна на предното крило во целина се согласува со горниот дел, но апикалната област носи виолетова прашина, бојата на земјата е побледа, а на клеточните точки има остро дефинирани бели линии; задното крило е во поголем дел црвено-кафеаво, во центарот носи бледа попречна лента која се шири позади, на места светлосни линии го минуваат крилото и има тапа виолетова размаска во дисталната област; маргината на двете крила носи тенки црни линии. Ова е првото потомство, кое лета рано на пролет (април-мај). Меѓу обичните форми повремено се појавуваат примероци во кои црните базални и крајбрежни ознаки се споени и двете крила се темна маргина, додека другите ознаки на крилата (во центарот) се сосема или речиси застарени, затоа овие области се речиси рамномерно црвени - кафеава. Ова е ab. ''frivaldszkyi'' Aigner. Летното потомство (јули до август), понекогаш и трето потомство (септември-октомври), е суштински различно, познато како ab. ''prorsa'' L. (64d). Црно, предното крило со бели дамки, задните со бела попречна лента; во поголем дел одоздола црвено-кафеава, со белузлави линии и ленти. На горната страна се појавуваат остатоци од црвеникаво жолти линии на дисталната маргина; примероците кај кои овие линии се отсутни или само на места благо назначени, додека белите ознаки се стеснети, се ab. ''опскура'' Фрухст. (64f). Ако белата ознака е стеснета на жолтеникава лента, или ако задното крило е целосно црно, името ab. ''шулци'' Пфицн. може да се вработат. Примероците кај кои горната страна е целосно без бели ленти, при што малите точки во дисталната област се присутни или отсутни, се именувани како ab. ''вајсмани'' Фиш. (вештачки произведен). Од друга страна индивидуите со ленти делумно жолтеникави и црвеникаво жолти дистални ознаки силно развиени може да се именуваат ab. ''интермедијална'' форма. ноем. (64г); не е ретка по природа, особено често во влажни и студени лета. Ја формира транзицијата кон ab. ''porima'' O. (64d) која е веќе толку многу изменета во насока на пружината што црвеникаво жолтата боја во дисталната област ја формира основната боја, лентите на ''прорса'', сепак, се уште се видливи. Конечно, ab. ''дилута'' Спул. е вештачки произведена сорта која наликува на ''порима'', но предното крило има архаичен нимфалидиски карактер во низата дамки кои потсетуваат на окелите пронајдени во Сатиридите. Сите овие форми се поврзани со интерградации, ''а прорсата'' се смета за понова форма, која може да се смени со примена на студ во ''левана'' (форма на предците), додека обратното не се случува. - Јајцето на видот е јајцевидно, срамнети со земја, ребрести, со зеленикава боја. Ларвата се храни со ''[[Обична коприва|Urtica dioica]]'' gregariously; е црна или бледо кафеава со црни ленти, понекогаш со црвеникава странична линија, вооружена со кратки разгранети трње, кои се црни, понекогаш жолти. Пупа кафеава, забележана со црникави, проекциите на главата и грбот се тапи, понекогаш со метални дамки. Кученцето на последното потомство хибернира. Видот е дистрибуиран низ Средна и Источна Европа (освен Англија) на југ до Далмација, преку Ерменија, Сибир, Амурланд, Усури, Кореја до Јапонија (тука очигледно во 3 потомци), сортите се повторуваат на исток без да покажуваат никакви впечатливи или постојани разлики од оние на Западот.<ref>[[Hans Ferdinand Emil Julius Stichel|Stichel, H.]] in [[Adalbert Seitz|Seitz, A.]] ed. Band 1: Abt. 1, ''Die Großschmetterlinge des palaearktischen Faunengebietes, Die palaearktischen Tagfalter'', 1909, 379 Seiten, mit 89 kolorierten Tafeln (3470 Figuren){{PD-notice}}</ref> == Сезонски диморфизам == Пеперутката е карактеристична по тоа што нејзините две годишни младенчиња изгледаат многу различно. Летното потомство е црно со бели ознаки, изгледа како минијатурна верзија на [[Шумска нимфа|белиот адмирал]] и нема поголем дел од портокаловата боја на пролетното потомство на сликата. == Биологија == Јајцата се вадат во долги конци, едно врз друго, на долната страна на растението на [[Обична коприва|коприва]]. Се смета дека овие низи јајца ги имитираат цветовите на копривата, а со тоа ги избегнуваат грабливците. Ларвите се хранат регуларно и [[Хибернација|хибернираат]] како кукли. Пеперутката претпочита влажни живеалишта со боцкави коприви, бидејќи тие се наоѓаат во отворени шуми, на рабовите на шумите и преодни котлини. мора да се задоволат и потребите на гасениците за висока влажност и сенка, како и на молците за обилно цветни повеќегодишни растенија. Инсектот живее во рамната и ридска земја на низините и ретко се издига повеќе од 1000 метри. == Наводи == {{Наводи}} * {{Наведена книга|title=The Millennium Atlas of Butterflies in Britain and Ireland|last=Asher|first=Jim|publisher=Oxford University Press|year=2001|isbn=0-19-850565-5|location=New York|display-authors=etal}} [[Категорија:Шарени пепруги]] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] ke9cofbdwblu8zumbtslwrm914ca6ti 0 1300477 5533932 5477784 2026-04-03T16:48:27Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5533932 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Iris pallida specie.jpg|thumb|Перуника]] '''''Iris pallida'' subsp. ''cengialti''''' претставува подвид од родот ''Перуника'', исто така е во подродот ''ирис''. Тоа е [[ризом]]атозен [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] растение, од [[Италија]] и (дел од поранешна [[Југославија]]) [[Словенија]]. Има жолтеникаво-зелени, глаукозни, ланцетни или енсиформни лисја, високо стебло, зелено зацрвенето со виолетови шпаци, 2 кратки гранки, 2-3 миризливи цветови, во нијанси на виолетова, сино-виолетова, длабоко виолетова, сино-виолетова, длабоко сина -виолетова, бледо виолетова, длабоко сина, до средносина. Има жолта или портокалова врвна брада. Првично овој вид на цвет бил објавен како ''Iris cengialti'', но потоа повторно беше класифициран како подвид на ''Iris pallida'', и познат како ''Iris pallida'' subsp. ''cengialti'', но често се уште се нарекува ''Iris cengialti'' . Се одгледува како украсно градинарско растение во [[Умерена клима|умерените]] региони. == Опис == Има долг,<ref name="schedu"/><ref name="acta">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.actaplantarum.org/floraitaliae/viewtopic.php?t=5242|title=Iris cengialti|last=Radivo|first=Silvano|date=24 June 2008|publisher=actaplanatarum.org|language=it|accessdate=19 November 2015|archive-date=2015-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20150316022439/http://www.actaplantarum.org/floraitaliae/viewtopic.php?t=5242|url-status=dead}}</ref> витко,<ref name="Lynch"/> месести, светло обоен (подземен) ризом.<ref name="schedu" /> Тоа е 1–3&nbsp;cm широк (во пречник),<ref name="schedu" /><ref name="acta" /> и има долги секундарни корени.<ref name="acta" /> Формира притаени растенија.<ref name="Lynch" /> Има жолтеникаво-зелена,<ref name="Lynch"/><ref name="american"/> lanceolate,<ref name="schedu"/> или ensiform (во форма на меч),<ref name="Lynch" /> лисја, кои се глаукозни.<ref name="Lynch" /><ref name="handbook"/> Базалните лисја,<ref name="acta"/> можат да пораснат помеѓу {{Convert|15|-|50|cm|0}} долго, и околу 1,3 см широк.<ref name="schedu" /><ref name="Lynch" /><ref name="american" /> Тревни лисја (умираат во зима),<ref name="Lynch" /> го обвиткуваат стеблото.<ref name="schedu" /><ref name="acta" /> Ова растение има тркалезно (во пресек) стебло,<ref name="schedu"/><ref name="acta"/> или педунче, кое може да порасне помеѓу {{Convert|30|-|45|cm|0}},<ref name="pacific">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.pacificbulbsociety.org/pbswiki/files/Iris/Iris_Summary.pdf|title=Iris summary|date=14 April 2014|publisher=pacificbulbsociety.org|accessdate=23 November 2014}}</ref><ref name="cassidy">{{Наведена книга|title=Growing Irises|last=Cassidy|first=George E.|last2=Linnegar|first2=Sidney|date=1987|publisher=Christopher Helm|isbn=978-0-88192-089-5|edition=Revised|location=Bromley|page=121}}</ref><ref name="signa">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.signa.org/index.pl?Iris-pallida-subsp.-cengialtii|title=''Iris pallida'' subsp. ''cengialtii''|last=Kramb|first=D.|date=30 September 2004|publisher=signa.org (Species Iris Group of North America)|accessdate=19 November 2015}}</ref> или {{Convert|20|-|60|cm|0}} висок.<ref name="schedu" /><ref name="hribi"/> Стеблата се повисоки од листовите,<ref name="Lynch"/><ref name="american"/> а на повисоките нивоа на планините, растенијата се пониски.<ref name="handbook"/> Исто така е пократок од ''Iris pallida'' .<ref name="standrews">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.st-andrews.ac.uk/~gdk/stabg_new/poms/images/pom_pdf/jun15%20.pdf|title=Plant of the Month June 2015 Iris pallida (Orris root)|last=Mitchell|first=Bob|date=June 2015|publisher=st-andrews.ac.uk|accessdate=19 November 2015}}</ref> Стеблото на ова растение има глаукозно зелено и енсиформни шпати (листови од цветната пупка).<ref name="acta"/> Тие се малку зацрвенети со виолетова,<ref name="american"/> и пред цветањето, стануваат бледо кафени,<ref name="handbook">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.beardlessiris.org/reviews/handbook%20of%20garden%20irises%20-%20dykes.pdf|title=Handbook of Garden Irises|last=Dykes|first=William|authorlink=William Rickatson Dykes|year=2009|publisher=beardlessiris.org (The Group for Beardless Irises)|accessdate=1 November 2014}}</ref> (страшни) мембранозни,<ref name="Lynch"/> и хартиени,<ref name="american" /> Тие се 2,5&nbsp;cm долга,<ref name="Lynch" /> и помеѓу {{Convert|2|-|4|cm|0}} широк.<ref name="acta" /> Перуниката има 2 кратки гранки (или педицели ).<ref name="Lynch">Richard Lynch {{Google books|grvYTul5CSUC|The Book of the Iris (1904)|page=135}}</ref><ref name="american"/> Стеблата (и гранките) имаат помеѓу 2 и 3 цветови,<ref name="acta"/><ref name="Lynch" /><ref name="standrews"/> Може да има до 6 цвеќиња,<ref name="cassidy"/> но нормално има 3 цветови,<ref name="american" /> во пролет, помеѓу април и јуни,<ref name="acta" /> или мај,<ref name="dolomiti">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dolomitipark.it/it/page.php?id=80|title=Iris of Mount Cengio|publisher=dolimitipark.it|language=it|accessdate=19 November 2015}}</ref> до јули.<ref name="hribi"/> The small,<ref name="handbook"/> scented flowers,<ref name="acta"/><ref name="cassidy"/> are {{Convert|6|-|8|cm|0}} in diameter,<ref name="schedu"/> come in shades of blue, from violet,<ref name="standrews"/> blue-violet,<ref name="schedu" /><ref name="cassidy" /><ref name="Bezzi">{{Наведено списание|last=Bezzi|first=A.|last2=Aiello|first2=N.|last3=Villa|first3=S.|last4=Bicchi|first4=C.|last5=Rubiolo|first5=P.|date=1993|title=Productivity And Quality Of Rhizomes Of Some Different Types Of Iris Sp.|journal=Acta Horticulturae|volume=344|issue=344|pages=98–109|doi=10.17660/ActaHortic.1993.344.11}}</ref> deep purple,<ref name="mediteranka">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mediteranka.com/index.php/en/component/k2/item/151-perunika|title=Dalmatian iris|publisher=mediteranka.com|accessdate=16 November 2015}}</ref> blue-purple,<ref name="acta" /><ref name="Lynch"/><ref name="letre">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.letrevenezie.net/pubblicazioni/thiene/articolo9pag3.html|title=Le Tre Venezie – THIENE|publisher=letrevenezie.net|accessdate=17 November 2015}}</ref> deep blue-purple,<ref name="pacific"/><ref name="signa"/><ref name="rare">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rareplants.co.uk/product/iris-cengialti/|title=Iris cengialti|publisher=rareplants.co.uk|accessdate=6 November 2015}}</ref> pale purple,<ref name="acta" /> deep blue,<ref name="hribi">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hribi.net/rastline.asp?id=131|title=Bohinj Iris (Iris cengialti f. Vochinensis)|publisher=hribi.net|language=sl|accessdate=6 November 2015}}</ref> to mid-blue.<ref name="historic">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historiciris.org/photos/cengialti-lm.html|title=Cengialti|publisher=historiciris.org|accessdate=6 November 2015|archive-date=2015-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20150417031025/http://historiciris.org/photos/cengialti-lm.html|url-status=dead}}</ref> Како и другите перуники, има 2 пара ливчиња, 3 големи [[Чашкино ливче|сепали]] (надворешни ливчиња), познати како „падови“ и 3 внатрешни, помали ливчиња (или тепали ), познати како „стандарди“.<ref name="schedu">{{Наведена мрежна страница|url=http://flora.uniud.it/scheda.php?id=1550|title=Iris cengialti Ambrosi former A.Kern. subsp. illyrica (Asch. & Graebn.) Poldini|publisher=flora.uniud.it|accessdate=17 November 2015}}</ref><ref name="acta"/><ref name="ClaireAustin">{{Наведена книга|title=Irises; A Garden Encyclopedia|last=Austin|first=Claire|publisher=Timber Press|year=2005|isbn=978-0881927306}}</ref> {{Rp|17}}Водопадите се во облик на јајцевид или клинест облик,<ref name="acta" /><ref name="Lynch"/> тие се {{Convert|5|-|8.6|cm|0}} долги и {{Convert|2.5|-|3.4|cm|0}} широк.<ref name="acta" /><ref name="Lynch" /> Во центарот на водопадот е краток,<ref name="american">{{Наведена мрежна страница|url=http://wiki.irises.org/bin/view/Spec/SpecCengialti|title=(SPEC) Iris cengialti Ambrosi|last=Franco|first=Alain|date=30 November 2014|publisher=wiki.irises.org (American Iris Society)|accessdate=6 November 2015}}</ref> (16–30&nbsp;mm,<ref name="acta" /> ) дебел ред мали влакна (брадата), која е жолтеникаво-бела,<ref name="schedu" /><ref name="acta" /><ref name="pacific"/> светло жолта,<ref name="rare"/> или бела со портокалови врвови.<ref name="Lynch" /><ref name="american" /><ref name="signa"/> Стандардите се со слична големина на водопадите.<ref name="Lynch" /> Има 2,5&nbsp;гранка долга cm, која е побледа од водопадите и стандардите и има делтоидни гребени.<ref name="Lynch"/> Исто така, има шест жлебен, елипсоиден јајник,<ref name="american"/> и 0,6-0,8&nbsp;cm долга периантна цевка.<ref name="Lynch" /><ref name="american" /> Откако перуниката ќе процвета, произведува јајцевидна капсула од семе, односно {{Convert|3|-|4|cm|0}} долго и 1&nbsp;cm широк, со 3 делови, кои содржат 15-20 овални сиви или жолтеникави семиња.<ref name="schedu"/><ref name="acta"/> === Генетика === Во 1956 година, било извршена [[кариотип]]ска анализа на 40 видови ирис, кои припаѓаат на подродовите ''Eupogoniris'' и ''Pogoniris'' . Откри дека брадестиот вид со 24 хромозоми може да се подели на 3 кариотипови на ''Iris pallida'' . ''Ирис кашмириана'' има 2 пара маркери со средно згрчени хромозоми, ''Iris illyric'', ''Iris cengialti'' и ''Iris imbricata'', на крајот ''Iris variegata'', ''Iris reginae'' (подоцна класифициран како синоним за ''Iris variegata'' ) и ''Iris perrichromosconometric'' сите немаат.<ref>{{Наведено списание|last=Mitra|first=Jyotirmay|date=1956|title=Karyotype analysis of bearded iris|url=http://eurekamag.com/research/024/919/024919858.php#close|journal=Bot Gaz|volume=117|issue=4|pages=265–293|doi=10.1086/335916|access-date=12 September 2015}}</ref> Бидејќи повеќето перуники се [[Плоидност|диплоидни]], имаат две групи на [[хромозом]]и, ова може да се користи за да се идентификуваат хибридите и да се класифицираат групите.<ref name="ClaireAustin"/> {{Rp|18}}Има број на хромозоми: 2n=24.<ref name="Löve">{{Наведено списание|last=Löve|first=Áskell|date=November 1971|title=IOPB Chromosome Number Reports XXXIV|journal=Taxon|volume=20|issue=5|pages=785–797|doi=10.1002/j.1996-8175.1971.tb03208.x|jstor=1218605}}</ref> == Таксономија == Попозната е како „Iris del Cengio“,<ref name="schedu"/> „Monte Cengio iris“.<ref name="acta"/><ref name="dolomiti"/><ref name="veneto">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.arpa.veneto.it/rete-ea/retedamb_area.php?id=286|title=Cengia Prada|publisher=arpa.veneto.it|language=it|accessdate=19 November 2015|archive-date=2022-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20220412003834/https://www.arpa.veneto.it/rete-ea/retedamb_area.php?id=286|url-status=dead}}</ref> Ова растение во Италија е познат како „Џаџиоло дел Ченџо Алто“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fiorialpini.ch/detail.php?detail=cengio-alto-schwertlilie&ss=800|title=Giaggiolo del Monte Cengio Alto (Iris pallida ssp. cengialti)|publisher=fiorialpini.ch|accessdate=18 November 2015}}</ref> Во [[Словачки јазик|Словенија]] е познат како „Бохињ ирис“,<ref name="hribi"/><ref name="bohinj">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bohinj.si/alpskocvetje/eng/botanicni_izleti_rudnica.php|title=Let's Walk Together to the Iris of Bohinj (Rudnica)|publisher=bohinj.si|language=sl|accessdate=17 November 2015|archive-date=2014-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325025345/http://www.bohinj.si/alpskocvetje/eng/botanicni_izleti_rudnica.php|url-status=dead}}</ref><ref name="katalog">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bohinj.si/design/uploads/image_katalog_bohinj_ang.pdf|title=Bohinj Slovenia|publisher=bohinj.si|language=sl|accessdate=18 November 2015|archive-date=2016-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804105931/http://www.bohinj.si/design/uploads/image_katalog_bohinj_ang.pdf|url-status=dead}}</ref> или „Бочје од лоф“ .<ref name="schedu"/> На [[Германски јазик|германски]], тоа е познато како „Rovereto Schwertlilie“.<ref name="istria">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.honeyguide.co.uk/documents/Istria-2013.pdf|title=Istria 8th–16th May 2013|last=Tout|first=Paul|date=2013|accessdate=18 November 2015}}</ref> Понекогаш името на ова растение погрешно се пишува како ''Iris cengualti'' .<ref name="somatic">{{Наведено списание|last=Jevremović|first=Slađana|last2=Subotić|first2=Angelina|last3=Trifunović|first3=Milana|last4=Nikolić|first4=Marija|date=2009|title=Plant Regeneration Of Southern Adriatic Iris By Somatic Embryogenesis|url=http://www.doiserbia.nb.rs/img/doi/0354-4664/2009/0354-46640903413J.pdf|journal=Arch. Biol. Sci.|volume=61|issue=3|pages=413–418|doi=10.2298/ABS0903413J|access-date=19 November 2015|doi-access=free}}</ref> Латинскиот специфичен епитет ''cengialti'' се однесува на планина или голем рид „Mount Cengialto“ (исто така познат како Монте „Cengio Alto“,<ref name="acta"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://it.geoview.info/cengio_alto,1893113533n|title=Cengio Alto|publisher=it.geoview.info|accessdate=19 November 2015|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123114206/https://it.geoview.info/cengio_alto,1893113533n|url-status=dead}}</ref> ), во близина на градот Роверето, во северна Италија.<ref name="hort">{{Наведување|first=Chuck|last=Chapman|title=RE: pallida and variegata distribution|date=2 April 2005|url=https://www.hort.net/lists/iris-species/apr05/msg00001.html|publisher=hort.net|access-date=12 September 2015}}</ref><ref name="grin">{{GRIN|''Iris cengialti''|20271}}</ref> Збунувачки, друга планина во близина на Арсиеро во [[Виченца (покраина)|провинцијата Виченца]] (Венето), е позната и како Монте Ченџо Алто.<ref name="acta" /> Видот на ова растение е пронајдено од страна на Франческо Амбрози во 1854 година,<ref name="historic"/> на Монте Ченгиалто,<ref name="Lynch"/> Потоа било објавемо како ''Iris cengialti'' од Ambrosi во Flora del Tirolo Meridionale Vol.1 (Fl. Tirolo Mer.) на страница 643 во 1854 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=438470-1|title=Iridaceae Iris cengialti Ambrosi|publisher=ipni.org (International Plant Names Index)|accessdate=19 November 2014}}</ref> потоа целосно објавена и опишана од А. Кернер во Österreichische Botanische Zeitschrift (Oesterr. Бот. З.) Ред. 21, бр.9, на страници 225–231 во септември 1871 година.<ref name="american"/><ref name="ipni">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ipni.org/ipni/idPlantNameSearch.do?id=438470-1|title=Iridaceae Iris cengialti Ambrosi ex A.Kern.|publisher=ipni.org|accessdate=19 November 2014}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Kerner|first=A.|date=September 1871|title=Ueber Iris Cengialli Ambrosi|url=https://zenodo.org/record/1967511|journal=Österreichische Botanische Zeitschrift|volume=21|issue=9|pages=225–231|doi=10.1007/BF01615257|jstor=43333505}}</ref> На А. Кернер тогаш му била доделено авторот на името ''Ирис ценгиалти'', претходно припишувано на Амбрози.<ref name="Terpina">{{Наведено списание|last=Terpina|first=Katia|last2=Nardib|first2=Enio|last3=Garbaria|first3=Fabio|date=1996|title=Author and type of the name Iris cengialti (Iridaceae)|journal=Giornale Botanico Italiano|volume=130|issue=2|pages=575–578|doi=10.1080/11263509609430326}}</ref> ''Iris pallida'', ''Iris cengialti'' и ''Iris illyrica'' се сметаат за тесно поврзани, но често добиваат различен таксономски ранг (од различни автори Kerner, 1871; Ambrosi, 1854; Foster, 1886; Tommasini, 1875; Pampanini, 1909; Lausi, 1909; 891,19 Коласанте, 1995: Терпин и сор., 1996).<ref>{{Наведено списание|last=Colasante|first=M.|last2=Vosa|first2=C.G.|date=2000|title=Iris:Allocyclic segments as Chromosome markers?|url=http://bib03.caspur.it/ojspadis/index.php/Annalidibotanica/article/viewFile/9071/9011|journal=Annali di Botanica|volume=58|pages=127–134|access-date=28 October 2015}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во мај 1886 година, Сер Мајкл Фостер забележал дека во градинарската хроника на страниците 554 и 555, дека има сличности со ''Ирис палида'' .<ref name="Lynch"/><ref name="american"/> Вилијам Рикатсон Дајкс во својата книга „Прирачник за градинарски ириси“ во 1914 година, сугерираше дека ''Ирис ценгиалти'' и ''Ирис'' палида се поврзани и треба да се спојат под ''Ирис палида'' .<ref name="handbook"/> Во 1939 година, Брајан Метју го сметал за подвид на ''Iris pallida'' .<ref name="american" /> Потоа во Гиорн. Бот. Италијански Vol.130 на страница575 во 1996 година, ''Iris cengialti'' беше класифициран како синоним на ''Iris pallida'' subsp. ''cengialti'' .<ref name="grin"/><ref name="Terpina"/> Нормално тој е класифициран како ''Iris pallida'' subsp. ''cengialti'',<ref name="schedu"/><ref name="historic"/><ref>Elaine Nowick {{Google books|STTRCQAAQBAJ|Historical Common Names of Great Plains Plants, Volume II: Scientific Names Index (2015)}}</ref> и се смета дека е природен хибрид.<ref name="historic" /> Во Словенија, една форма на ова растение се нарекува ''Iris cengialti vochinensis'',<ref name="bohinj"/> или ''Iris pallida'' subsp. ''cengialti'' f. ''vochinensis'' .<ref name="katalog"/> веројатно е со потекло од Мала Азија.<ref name="Bezzi"/> Било потврдено како ''Iris pallida'' subsp. ''cengialti'' од Министерството за земјоделство на [[Министерство за земјоделство на САД|Соединетите Американски Држави и Службата за]] земјоделско истражување на 27 февруари 2002 година, а потоа ажурирано на 1 декември 2004 година.<ref name="grin"/> Ова растение е нанведено во [[Енциклопедија на живиот свет|Енциклопедијата на животот]],<ref name="eol">{{Наведена мрежна страница|url=http://eol.org/pages/5867211/overview|title=''Iris pallida'' subsp. ''cengialti''|publisher=eol.org|accessdate=17 November 2015}}</ref> и наведен во Каталогот на животот како ''Iris pallida'' subsp. ''cengialti'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/874cbaed779d358113ad1ca2cd24e3f5|title=Infraspecific taxon details : ''Iris pallida'' subsp. ''cengialti'' (Ambrosi ex A.Kern.) Foster|publisher=catalogueoflife.org|accessdate=17 November 2015|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303075806/http://www.catalogueoflife.org/col/details/species/id/874cbaed779d358113ad1ca2cd24e3f5|url-status=dead}}</ref> == Распространетост и живеалиште == [[Податотека:Iris_pallida_ssp._cengialti_PID1626-1.jpg|мини|Iris pallida ssp. cengialti, забележан во Словенија]] Перуниката е родена е во Европа. === Опсег === Ендемичен вид е во алпскиот регион,<ref name="schedu"/><ref name="dolomiti"/><ref name="somatic"/> на [[Доломити]]те (планински венец).<ref name="Dolomites">Erika Pignatti and Sandro Pignatti {{Google books|47i8BAAAQBAJ|Plant Life of the Dolomites: Vegetation Structure and Ecology (2014)}}</ref> Моше да се најде во североисточна Италија,<ref name="pacific"/><ref name="standrews"/><ref name="Löve"/> (во [[Региони во Италија|регионот]] на Трентино,<ref name="lesherb">{{Наведена мрежна страница|url=http://lesherbonautes.mnhn.fr/specimens/MNHN/P/P02158427|title=Iris cengialti (MNHN/P/P02158427)|publisher=lesherbonautes.mnhn.fr|accessdate=6 November 2015|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123111241/http://lesherbonautes.mnhn.fr/specimens/MNHN/P/P02158427|url-status=dead}}</ref> и [[Венето]] )<ref name="letre"/><ref name="veneto"/> и (дел од поранешна Југославија),<ref name="cassidy"/><ref name="Bezzi"/> во Словенија,<ref name="pacific" /><ref name="signa"/><ref name="letre" /> (во рамките на регионите [[Бохињ]] .<ref name="Löve" /> и [[Истра]] ).<ref name="istria"/> Во Трентино е пронајден на Монте Зуња (јужно од Роверето),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=ftp://ftp.minambiente.it/PNM/Natura2000/TrasmissioneCE_2014/schede_mappe/Trento/ZSC_schede/Site_IT3120114.pdf|title=NATURA 2000 – STANDARD DATA FORM|date=September 2013|publisher=minambinente.it}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> и планината Брионе.<ref name="hort"/> Во Венето, може да се најде на планината Сумано,<ref name="letre"/> во провинцијата Белуно .<ref name="veneto"/> === Живеалиште === Ова растение расте на карпестите планински страни,<ref name="acta"/><ref name="hribi"/><ref name="dolomiti"/> на појас,<ref name="schedu"/> во ливади,<ref name="schedu" /><ref name="dolomiti" /><ref name="katalog"/> и суви пасишта.<ref name="acta" /> Обично на [[карст]]ни,<ref name="schedu" /> или варовнички почви.<ref name="acta" /> Може да се најдат на надморска височина од {{Convert|200|-|1600|m|ft}} надморска височина.<ref name="schedu"/><ref name="acta"/><ref name="dolomiti"/> Тие можат да се најдат во Доломитите, со други растенија, вклучувајќи; ''alyssum ovirense'', ''androsace villosa'', ''centaurea haynaldii'', ''crepis froelichiana subsp. dinarica'', ''eritrichium'' nanum, euphorbia ''kerneri'', ''geranium argenteum'', ''leontodon berinii'', lilium ''carniolicum'', ''potentilla incana'' и ''thlaspi минимум'' .<ref name="Dolomites"/> Тие исто така растат во шумите Белуно на ''Acer pseudoplatanus'' (Mount Maple) и ''Tilia platyphyllos'' (Липа) со други геофити и ''Leontodon tenuiflorus'' (Dandelion insubrico), ''Knautia persicina'', Globularia ''nudicaulis'' и ''Paeonia officinalis'' (Wil).<ref name="veneto"/> Во Словенија, во Бохињ, расте на ливади со уште едно ретко растение, ''Linnaea borealis'' (близнак).<ref name="katalog"/> == Конзервација == Ова е ретко растение,<ref name="letre"/> иако локално го има во изобилство на планините,<ref name="dolomiti"/> расте во маси, виси на релативно стрмни падини.<ref name="hort"/> Во Италија, ова растение е наведено како заштитен вид од регионален интерес (Анекс Б, LR 9/2007, чл. 96), и би бил класифициран како „ранлив“ на [[Црвен список на МСЗП|Црвената листа на IUCN]] .<ref name="schedu"/><ref name="acta"/> == Одгледување == [[Податотека:Iris_cengialti_-_Botanischer_Garten_München-Nymphenburg_-_DSC07692.JPG|мини| Видено во Botanischer Garten München-Nymphenburg во [[Минхен]], Германија]] Отпорен е до 0&nbsp;°C.<ref name="rare"/> Претпочита да се одгледува во богата (во плодна заемка,<ref name="rare"/> ), добро исцедена почва на полно сонце.<ref name="standrews"/><ref name="rare" /> Перуниката може да се одгледува во карпеста градина.<ref name="standrews"/> Генерално не е нападната од штетници и болести.<ref name="standrews"/> Примерок од хербариум може да се најде во Националниот музеј на историјата на природата во Париз.<ref name="lesherb"/> === Размножување === Перуника генерално може да се размножува со делење .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gardenersworld.com/how-to/projects/propagating/how-to-divide-iris-rhizomes/169.html|title=How to divide iris rhizomes|publisher=gardenersworld.com|accessdate=12 October 2015|archive-date=2016-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160403230752/http://www.gardenersworld.com/how-to/projects/propagating/how-to-divide-iris-rhizomes/169.html|url-status=dead}}</ref> Тие треба да се креваат на секои три или четири години, откако ќе завршат цвеќињата. Ктулата може да се подели, со исечени и отстранети мртвите корени. Остатоците потоа може повторно да се засадат во збогатена почва (со додаден компост). Листовите треба да се исечат на половина од нивната должина, за да се спречи ветерот.<ref name="standrews"/> === Хибриди и сорти === Се користи во програмите за хибридирање (или размножување), а хибридите кои имаат ''Iris cengialti'' како родител може да имаат повеќе цветови, во просек помеѓу 5 и 8. Гранките се генерално кратки на тенки стебла.<ref name="Morrison">Benjamin Yoe Morrison {{Google books|Es_Cv3u8HbEC|Garden Irises (1926)}}</ref> == Токсичност == Како и многу други перуники, повеќето делови од растението се отровни (ризом и лисја), доколку погрешно се проголтаат може да предизвикаат болки во стомакот и повраќање. Исто така, ракувањето со растението може да предизвика иритација на кожата или алергиска реакција.<ref>David G Spoerke and Susan C. Smolinske{{Google books|a7-f66fRfzQC|Toxicity of Houseplants}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Извори == * Метју, Б. 1981 година. Ирисот. 24. [наведени како ''Iris cengialtii'' Ambrosi]. * Pignatti, S. 1982 година. Флора д'Италија. [прифаќа subsp. ] * Терпин, К. и сор. 1996 година. Автор и тип на името ''Iris cengialti'' (Iridaceae). Гиорн. Бот. Италијански 130:575-578. * Tutin, TG et al., eds. 1964–1980 година. Флора Европа. [списоци како ''I. cengialti'' Ambrosi]. == Надворешни врски == * [http://www.parks.it/parco.nazionale.dol.bellunesi/Ggallery_dettaglio.php?id=393 Има голема слика на цветот во Националниот парк Белуно Доломити во Италија] * [http://www.mariaritastirpe.it/wordpress/portfolio/iris-cengialti-2/ Сликање на ирисот, од колекцијата на Ботаничката градина – Универзитетот во Падова]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ризница-ред|Iris pallida subsp. cengialti}} * {{Викивидови-ред|Iris cengialti}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Флора на Европа]] [[Категорија:Градинарски растенија]] [[Категорија:Перуника]] m25zszyezwuh81ymev8g84u160jawov 0 1300565 5534053 4878370 2026-04-03T20:42:54Z P.Nedelkovski 47736 отстранета [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]]; додадена [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534053 wikitext text/x-wiki '''Ниобина седефка''' ( ''Fabriciana niobe'' ) е [[Вид (биологија)|вид]] на пеперутка од семејството на [[шаренци]]те (''Nymphalidae''). == Етимологија == Латинското име на видот ''niobe'' се однесува на [[Ниоба|Ниобе]] односно ќерката на [[Тантал (митологија)|Тантал]] во грчката митологија.<ref name="DD">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.photomazza.com/?Argynnis-niobe&lang=en |title=Giuseppe Mazza |accessdate=2022-05-08 |archive-date=2017-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170202030324/http://www.photomazza.com/?Argynnis-niobe&lang=en |url-status=dead }}</ref> == Подвидови == [[Подвид]]овите вклучуваат:<ref name="BB">[http://www.nic.funet.fi/pub/sci/bio/life/insecta/lepidoptera/ditrysia/papilionoidea/nymphalidae/heliconiinae/fabriciana/index.html#niobe Funet - Niobe Fritillary]</ref> * ''F. n. niobe'' (средна [[Европа]] и Западен [[Сибир]] ) * ''F. n. Чангаица'' <small>Ројс, 1922 година</small> * ''F. n. демавендис'' <small>(Грос и Еберт, 1975)</small> ( [[Иран]] ) * ''F. n. гигантеа'' <small>(Штаудингер, 1871)</small> (јужна Европа) * ''F. n. интермедија'' <small>Ројс, 1925 година</small> * ''F. n. khusestana'' <small>(Грос и Еберт, 1975)</small> (западен Иран) * ''F. n. курана'' <small>(Вјат и Омото, 1966)</small> * ''F. n. orientalis'' <small>(Alphéraky, 1881)</small> * ''F. n. орната'' <small>(Стаудингер, 1901)</small> * ''F. n. шива'' <small>(Вјат и Омото, 1966)</small> * ''F. n. текенсис'' <small>(Кристоф, 1893)</small> * ''F. n. valesinoides'' <small>Reuss, 1926</small> ( [[Кореја]] ) * ''F. n. вораксиди'' <small>Ројс, 1921 година</small> == Распорстранетост и живеалиште == ''Fabriciana niobe'' е распространета низ цела Европа, но отсутна во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] и [[Северна Европа]], а ја има и во [[Сибир]], [[Русија]], [[Иран]], [[Народна Република Кина|Кина]] и [[Кореја]].<ref name="BB"/> Овие пеперутки може да се најдат на отворени тревни места, падини, шуми и чистини. == Опис == [[Податотека:Argynnis_niobe_-01_(xndr).jpg|десно|мини|240x240пкс| Ниобина седефка]] Ниобина седефка има распон на [[Распон на крилја|крилјата]] од 40-60 мм.<ref name="AA">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.butterfly-guide.co.uk/species/fritillaries/val14.htm |title=Butterfly Guide |accessdate=2022-05-08 |archive-date=2011-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110526190759/http://www.butterfly-guide.co.uk/species/fritillaries/val14.htm |url-status=dead }}</ref> Женките се прилично поголеми и имаат повеќе обележани крилја.<ref name="DD"/> Овие пеперутки со средна големина имаат светло-кафеаво-портокалова позадина со црни точки и вкрстени ленти.<ref>DK – Pocket Nature [https://books.google.it/books?id=2cAGOHXwcx8C&pg=PA77&lpg=PA77&dq=Argynnis+niobe+wingspan&source=bl&ots=-yODJC0_OJ&sig=hPxraLBiIMH0ZgE5AMfWV4xxQhU&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwigrquV0uTRAhXHbRQKHQzZAs0Q6AEIYTAJ#v=onepage&q=Argynnis%20niobe%20wingspan&f=false Butterflies and Moths]</ref> На долната страна на задните крилја обично имаат мали белузлаво-сребрени дамки, црна жолта дамка и црни обложени субмаргинални лунули и вени во базалната област.<ref name="CC">[http://www.eurobutterflies.com/sp/niobe.php Euro Butterflies by Matt Rowlings]</ref> Овој вид е прилично сличен на темнозелениот фритилар (''[[Темнозелена фритарија|Speyeria aglaja]]'') и висококафеавиот фритил (''[[Темјанушкина седефка|Fabriciana adippe]]''),<ref>Bob Gibbons [https://books.google.it/books?id=PKC4BgAAQBAJ&pg=PA101&lpg=PA101&dq=Argynnis+niobe+wingspan&source=bl&ots=HRvCcRhg8Z&sig=eJXtgdLGWgDJ7AwWnd5FQuLeU58&hl=it&sa=X&ved=0ahUKEwigrquV0uTRAhXHbRQKHQzZAs0Q6AEIMjAC#v=onepage&q=Argynnis%20niobe%20wingspan&f=false Pocket Guide to Butterflies]</ref> но е прилично помал. == Биологија == Овој вид е униволтински.<ref name="CC"/> Презимува во фаза на гасеница во лушпата од јајцето. Возрасните летаат од мај до крајот на август.<ref name="AA"/> Ларвите излегуваат во март и созреваат во јуни. Гасениците се хранат со ''[[Миризлива темјанушка|Viola tricolor]]'', ''Viola canina'', ''Viola riviniana'', ''Viola odorata'', ''Viola hirta'', ''Viola palustris'' и ''[[Машки тегавец|Plantago lanceolata]]''.<ref name="DD"/><ref name="BB"/> == Галерија == <gallery widths="300" heights="180"> Податотека:Fabriciana niobe MHNT CUT 2013 3 24 Cahors dorsal.jpg|Поглед на грб Податотека:Fabriciana niobe MHNT CUT 2013 3 24 Cahors Ventral.jpg|Вентрален поглед </gallery> == Наводи == {{Reflist|32em}}{{Reflist|32em}} == Надворешни врски == * Паоло Мазеи, Даниел Морел, Раниеро Панфили [http://www.leps.it/indexjs.htm?SpeciesPages/ArgynNiobe.htm Молци и пеперутки од Европа и Северна Африка] * [http://www.pyrgus.de/Argynnis_niobe_en.html Лепидоптерите и нивната екологија] * [http://www.lepiforum.de/lepiwiki.pl?Argynnis_Niobe Lepiforum.de] [[Категорија:Животински таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Пеперутки во македонија]] ah4o06auhtbiuk14uqp4203frqd9367 0 1306820 5534192 5443860 2026-04-04T10:04:46Z Buli 2648 5534192 wikitext text/x-wiki {{Royal house| | surname = Династија Шишман | native_name = <small>Шишмановци</small> | coat of arms = [[File:Coat of Arms of the Emperor of Bulgaria (by Conrad Grünenberg).png|120px]] | coat_of_arms_caption = Грбот на бугарскиот цар | parent house = | country = [[Второ Бугарско Царство]] | titles = [[Цар на Бугарија]]<br/>[[Деспот]] на [[Видин]] | founder = [[Шишман од Видин]] | final ruler = [[Јован Стефан]] | founding year = 1270ти/1280ти | dissolution = 14 век? | deposition = 1331 | cadet branches = }} '''Династијата Шишман''' ({{Langx|bg|Шишман}}), била средновековна бугарска династија од [[Кумани|куманско]]<ref name=vasary>{{cite book |url=http://assets.cambridge.org/97805218/37569/frontmatter/9780521837569_frontmatter.pdf |title=Cumans and Tatars: Oriental Military in the Pre-Ottoman Balkans, 1185-1365 |last=Vásáry |first=István |date=24 March 2005 |publisher=Cambridge University Press |isbn=0-521-83756-1}}</ref> (или делумно куманско)<ref name=pavlov>{{cite book |title=Бунтари и авантюристи в средновековна България |first=Пламен |last=Павлов |language=bg |chapter=Метежници и претенденти за търновската царска корона през XIV в. |chapter-url=http://liternet.bg/publish13/p_pavlov/buntari/metezhnici.htm |url=http://liternet.bg/publish13/p_pavlov/buntari/content.html |publisher=LiterNet |location=Варна |year=2005}}</ref> потекло. Династијата Шишман владеела со [[Второ бугарско царство|Бугарското царство]] приближно еден век, од 1323 до 1422, кога царството било освоено од [[Османлиско Царство|Османлиите]]. {{chart top|width=100%|Семејно дрво на династијата Шишман{{cref|b}} }} {{tree chart/start|align=center}} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Shishman|Shishman=[[Шишман од Видин|Шишман]] <br> <small>неговата жена е непозната</small>}} {{tree chart| | | | | | | | | |,|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|-|+|-|-|-|.| }} {{tree chart| | | | | | | | |Mhai3| | | | | | | | | |Blaur| |Kerat|Mhai3='''[[Михаил Шишман]]''' <br> (r.&nbsp;1323–1330) <small>оженет за 1.&nbsp;[[Ана Неда]]</small> <small>2.&nbsp;[[Теодора Палеологина]]</small>|Blaur=[[Белаур]]|Kerat=[[Кераца Перица]], <small>омажена за деспот Срацимир</small>}} {{tree chart| |,|-|-|-|v|-|-|-|+|-|-|-|v|-|-|-|.| | | | | | | |!| }} {{tree chart|IoanS| |Shish| |Mhai4| |Ludov| |Unkn2| | | | | | |!|IoanS=1.&nbsp;'''[[Иван Стефан]]''' <br> (r.&nbsp;1330–1331)|Shish=1.&nbsp;[[Шишман (син на Михаил Шишман)|Шишман]]|Mhai4=1.&nbsp;Михаил, <br> <small>чија жена не е позната</small>|Ludov=1.&nbsp;Лудовик|Unkn2=2.&nbsp;Непознати деца}} {{tree chart| |,|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|-|-|-|-|'| }} {{tree chart|IoanA| |IoanK| |Mhail| |Elena| |Teodo|IoanA='''[[Јован Александар]]''' <br> (r.&nbsp;1331–1371) <small>оженет за 1.&nbsp;[[Теодора Влашка]]</small> <small>2.&nbsp;[[Сара Теодора]]</small>|IoanK=[[Иван Комнин]] <small>оженет за 1.&nbsp;жена не е позната</small> <small>2.&nbsp;Ана Палеологина</small>|Mhail=Михаил <br> <small>чија жена не е позната</small>|Elena=[[Елена Бугарска|Елена]] <br> <small>омажена за [[Стефан Душан]] (r.&nbsp;1331–1355)</small>|Teodo=Теодора}} {{tree chart| |!| | | | | | | | | | | |!| | | |!| }} {{tree chart| |!| | | | | | | | | | |AlexK| |Shish|AlexK=Alexander Komnenus Asen, Xenia Ivanina Komnena|Shish=Shishman}} {{tree chart| |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|Mhai4| |IoanS| |IoanA| |KeraT| |KeraM| |Ioan2| |IoanA1| |Desis| |Vasil|Mhai4=1.&nbsp;[[Михаил Асен IV|Михаил IV Асен]] <small>оженет за Ирина Палеологина</small>|IoanS=1.&nbsp;'''[[Јован Страцимир]]''' <br> (r.&nbsp;1356–1396) <small>оженет за Ана</small>|IoanA=1.&nbsp;[[Иван Асен IV]]|KeraT=1.&nbsp;[[Kera Tamara]] <small>омажена за 1.&nbsp;Константин</small> 2.&nbsp;<small>[[Мурат I]] (r.&nbsp;1362–1389)</small>|KeraM=2.&nbsp;[[Keratsa of Bulgaria|Keratsa-Maria]] <small>married to [[Andronikos IV Palaiologos]] (r.&nbsp;1376–1379)</small>|Ioan2=2.&nbsp;'''[[Иван Шишман]]''' <br> (r.&nbsp;1371–1395) <small>оженет за 1.&nbsp;[[Кира Марија]]</small> <small>2.&nbsp;Драгана</small>|IoanA1=2.&nbsp;[[Иван Асен V]]|Desis=2.&nbsp;[[Десислава од Бугарија|Десислава]]|Vasil=2.&nbsp;Василиса}} {{tree chart| |,|-|-|-|+|-|-|-|.| | | |,|-|-|-|(| | | |)|-|-|-|v|-|-|-|v|-|-|-|.| }} {{tree chart|Konst| |Dorot| |Unkn1| |Ioann| |Unkn2| |Alxnd| |Fruzh| |Kerat| |Unkn4|Konst='''[[Константин II од Бугарија|Константин II]]''' <br> (r.&nbsp;1397–1422)|Dorot=[[Доротеја Видинска|Доротеја]] <small>омажена за [[Твртко I]] (r.&nbsp;1353-1391)</small>|Unkn1=Непозната ќерка|Ioann=[[Јован VII Палеолог]] (r.&nbsp;1390)|Unkn2=2 непознати ќерки|Alxnd=Александар|Fruzh=[[Фружин]] <small>married to unknown</small>|Kerat=Кераца|Unkn4=4 unknown; [[Patriarch Joseph II of Constantinople|Patriarch Joseph II]] <small>possible illegitimate son</small>}} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |,|-|^|-|.| }} {{tree chart| | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | | |Shish| |Unkn2|Shish=Шишман|Unkn2=2 непознати}} {{tree chart/end}} {{chart bottom}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Бугарски кралски семејства]] kk1tvb4k01d37h4wff5qq8eus2td0xd 0 1307477 5533972 5417009 2026-04-03T18:31:16Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1338765025|Nikola IV Zrinski]]“ 5533972 wikitext text/x-wiki   {{Инфокутија Функционер|name=Никола IV Зрински<br>Nikola IV Zrinski<br>Miklós IV Zrínyi|image=Mathis Zundt, Count Nicolas Zrinyi, NGA 54519.jpg|image_size=250|caption=Гравура од 16 век од [[Matthias Zündt]]|order1=[[Бан на Хрватска |Ban (Viceroy) of Croatia]]|term_start1=24 Декември 1542|term_end1=7 Септември 1556|president1=|predecessor1=[[Petar Keglević]]|successor1=[[Péter Erdődy]]|spouse=Katarina [[Frankopan family|Frankopan]]<br>Eva [[Rosenberg family|Rosenberg]]|children=Ivan II, Jelena, Katarina, [[Juraj IV Zrinski|Juraj IV]], Doroteja, Uršula, Barbara, Margareta, Magdalena, Ana, Kristofor, Nikola V, Ivan III|parents=[[Nikola III Zrinski]]<br/>Jelena [[Kurjaković family|Karlović]]|birth_date=circa 1508|birth_place=[[Zrin Castle|Zrin]], [[Croatia in union with Hungary|Kingdom of Croatia]]|death_date={{death date|df=yes|1566|9|7}} (circa 58)|death_place=[[Szigetvár]], [[Kingdom of Hungary (1526–1867)|Kingdom of Hungary]]|restingplace=Pauline monastery in [[Sveta Jelena, Međimurje|Sveta Jelena]], [[Croatia]]|battles=[[Siege of Vienna (1529)|Siege of Vienna]] <small>(1529)</small><br/>[[Siege of Pest]] <small>(1542)</small><br/>Battle of Babócsa <small>(1556)</small><br/>Battle of Moslavina <small>(1562)</small><br/>[[Siege of Szigetvár]] <small>(1566)</small>|signature=Signatur Nikola Šubić Zrinski.PNG}} '''Никола IV Зрински''' или '''Миклош IV Зрињи''' (на {{Langx|hu|Zrínyi Miklós}}; 1507/8 – 7 септември 1566 година), а познат и како '''Никола Шубиќ Зрински'''<ref>{{Наведена книга|title=Pravopis srpskohrvatskoga književnog jezika|last=Pravopisna komisija|publisher=Matica srpska, Matica hrvatska|year=1960|location=Zagreb}}</ref> – хрватско - [[Унгарци|унгарски]] благородник и генерал, а воедно и [[Бан (титула)|бан на Хрватска]] во периодот од 1542 до 1556 година, како и кралски господар на државната каса од 1557 до 1566 година и потомок на хрватските благороднички семејства [[Зринското Кнежество|Зрински]] и Курјаковиќ. За време на неговиот живот, семејството Зрински станало моќно благородничко семејство во [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Кралството Хрватска]] . Зрински станал познат низ цела [[Европа]] по неговото учество во [[Битка кај Сигет|Опсадата на Сигетвар]] (1566), каде што храбро загинал спречувајќи го напредувањето на [[Султан|султанот]] [[Сулејман Величествениот]] на [[Отоманско Царство|Отоманската империја]] кон [[Виена]]. Битката се сметала за толку важна што францускиот свештеник и државник [[Арман Жан ди Плеси де Ришелје|кардиналот Ришелје]] ја опишал како „битката што ја спасила европската цивилизација“, а Зрински почнал да се смета за пример на верен и пожртвуван воин, христијански херој, како и национален херој во Хрватска и Унгарија, а често бил прикажуван во уметнички дела. == Ран живот == Бил [[Хрвати|Хрват]]<ref name="Tapie1972">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=D4JL4YZtPs0C|title=The Rise and Fall of the Habsburg Monarchy|last=Victor-L. Tapie|year=1972|page=62|quote=One of the richest lords of the region, Nicholas Zrinsky, a Croat whose name took the form of Zrinyi in Hungarian...}}</ref><ref name="Lendvai2014">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ojMEAwAAQBAJ|title=The Hungarians: A Thousand Years of Victory in Defeat|last=Lendvai|first=Paul|date=2014|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-5152-2|pages=126–136|chapter=Zrinyi or Zrinski? One Hero for Two Nations|quote=...there is no doubt that his mother-tongue was Croat. On the other hand, Croatia at that time had already been an integral part of Hungary for 400 years, albeit under a special administration. As a member of the high nobility, Zrinyi therefore belonged to the natio Hungarica, the political nation of Hungary which, however, was not an ethnic but a juridico-political category. Zrinyi/Zrinski fell as a Croat nobleman in the fight against the Turks for Emperor Ferdinand, who was at the same time crowned King of Royal Hungary. He died as a Croat for Hungary. At that time his ethnic affiliation had nothing to do with language, as it would in modern Hungary.|author-link=Paul Lendvai}}</ref><ref name="Tucker2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC|title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East|last=Tucker|first=Spencer C.|publisher=ABC-CLIO|year=2009|isbn=978-1-85109-672-5|pages=881–882|author-link=Spencer C. Tucker}}</ref> Роден во [[Зринското Кнежество|семејството Зрински]] како едно од шесте деца на Никола III од благородничкото племе Шубиќ и на Јелена Карловиќ, сестра на идниот хрватски бан Иван Карловиќ од семејството Курјаковиќ од благородничкото племе Гушиќ.<ref name="CroEnc1">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv|chapter=Zrinski, Nikola IV|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=19 April 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}</ref> Неговото место на раѓање не е познато, но генерално се смета дека бил [[Зрин (тврдина)|Зринскиот замок]]. Истото важи и за датумот на неговото раѓање, за кој различни примарни извори даваат датуми кои се движат помеѓу 1507, 1508 и 1518 година, но според нив и други докази се смета дека е во 1507 или 1508 година,<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}</ref> при што 1508 година најчесто се споменува во науката.<ref name="EnLeks1969">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}</ref> == Активности == Никола IV Зрински веќе се истакнал во раните дваесетти години за време на [[Опсада на Виена (1529)|Опсадата на Виена]] во 1529 година,<ref name="CroEnc1">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv|chapter=Zrinski, Nikola IV|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=19 April 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv "Zrinski, Nikola IV"], [[Хрватска енциклопедија|''Croatian Encyclopedia'']] (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">19 April</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> за што бил награден со коњ и златен ланец.<ref name="Lieber1836">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TjgKAQAAMAAJ|title=Encyclopædia Americana|last=Lieber|first=Francis|publisher=Desilver, Thomas|year=1836|volume=13|page=345|chapter=Zrinyi|author-link=Francis Lieber}}</ref> По смртта на неговиот татко Никола III во 1534 година, Никола IV со постариот брат Иван I ги наследиле имотите во [[Уна (река)|Пуње]], а истовремено започнале да ги утврдуваат, како и да воспоставуваат контакти со [[Отоманско Царство|Османлиите]], на кои им плаќале годишен данок како и нивниот татко,<ref name="HrvRevija" /> но сепак, помеѓу 1537 и 1540 година тие започнале борба против силите на Гази Хусрев-бег за контрола на тврдината Дубица.<ref name="Tracy2016">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ|title=Balkan Wars: Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617|last=Tracy|first=James D.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2016|isbn=978-1-4422-1360-9|pages=102–103, 120, 122, 125–127, 253}}</ref> [[Податотека:Castanowiz_-_Peeters_Jacob_-_1686.jpg|лево|мини|[[Тврдина Кастел|Тврдината Костајница]] каде Зрински го уби Јохан Кацианер, врежан од Гаспар Бутац, 1686 година.]] Во јануари 1539 година, Зрински го убил командантот на царската армија Јохан Кацијанер во [[Тврдина Кастел|тврдината Костајница]] затоа што Кацијанер го напуштил кралот [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I Хабсбург]] и започнал да спрема заговор во корист на претендентот за престол Јован Запоља, а воедно и соработувал со Османлиите.<ref name="CroEnc1">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv|chapter=Zrinski, Nikola IV|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=19 April 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv "Zrinski, Nikola IV"], [[Хрватска енциклопедија|''Croatian Encyclopedia'']] (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">19 April</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="Tracy2016">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ|title=Balkan Wars: Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617|last=Tracy|first=James D.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2016|isbn=978-1-4422-1360-9|pages=102–103, 120, 122, 125–127, 253}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTracy2016">Tracy, James D. (2016). [https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ ''Balkan Wars: Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617'']. Rowman & Littlefield Publishers. pp.&nbsp;<span class="nowrap">102–</span>103, 120, 122, <span class="nowrap">125–</span>127, 253. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4422-1360-9|<bdi>978-1-4422-1360-9</bdi>]].</cite></ref> Во текот на следната година, имотите на браќата Зрински повторно биле нападнати од Османлиите, а до јуни 1540 година, тие се бореле против здружените сили на Хусрев-бег, Мурат-бег Тардиќ и Мехмед-бег Јахјапашиќ, но поради недостаток на доволна помош од австриската војска, тврдината Костајница привремено била заземена од Турците. [[Зрин (тврдина)|Зринскиот замок]] и [[Гвозданско|Гвозданскиот замок]] успеале да издржат, но рударските места и другите биле опустошени.<ref name="Tracy2016" /> Сепак, тие успешно го одбиле нападот и од тој момент семејството Зрински постојано се борело против Османлиите.<ref name="CroEnc1" /><ref name="HrvRevija" /> Во 1541 година, заедно со својот постар брат Иван I, добиле големи поседи на Вранскиот приорат во Хрватска и Унгарија од Фердинанд I, но по смртта на неговиот брат истата година, тој станал единствениот наследник на имотите на семејството Зрински.<ref name="CroEnc1">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv|chapter=Zrinski, Nikola IV|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=19 April 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv "Zrinski, Nikola IV"], [[Хрватска енциклопедија|''Croatian Encyclopedia'']] (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">19 April</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="CroEnc2">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski|chapter=Zrinski|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=27 May 2019|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}</ref> Во 1542 година, според Антун Врамец, тој ги спасил силите на Царската армија од пораз во Опсадата на Пешта интервенирајќи со 400 Хрвати, за која служба бил назначен [[Бан (титула)|за бан на Хрватска]],{{Sfn|Bain|1911}} а позиција останал до неговата смрт во 1556 година.<ref name="CroEnc1" /> Во овој период тој често одел во замокот Гвозданско за да ги провери рудниците за сребро и ковницата, како и во другите тврдини во сливовите на Пуње и Покупље .<ref name="CroEnc1" /> Како компензација за неговата борба против Османлиите, на 12 март 1546 година, кралот Фердинанд I му ја доделил целата област Меѓимурје (Муракоз), па оттука центарот на семејството Зрински се преселил од замокот Зрин во градот [[Чаковец]], каде што значително го преуредил постојниот [[Чаковска тврдина|замок Чаковец]] .<ref name="CroEnc1" /><ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Во 1549 година, му било дадено правото сам да собира данок од поданиците, а во 1561 година правото слободно да населува кметови на своите имоти. <ref name="HrvRevija" /> Во 1556 година тој извојувал низа победи над [[Отоманско Царство|Османлиите]] кои кулминирале во битката кај Бабоча и со тоа го спречил падот на [[Сигет|Сигетвар]].<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Меѓутоа, бидејќи не бил задоволен од количината на ресурси за одбрана, доброволно се повлекол од својата позиција како Бан на Хрватска.<ref name="HrvRevija" /><ref name="Bobory2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vGMZBwAAQBAJ|title=The Sword and the Crucible. Count Boldizsár Batthyány and Natural Philosophy in Sixteenth-Century Hungary|last=Dóra Bobory|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2009|isbn=978-1-4438-1093-7|pages=14, 23, 35, 88 145}}</ref> Во 1557 година бил прогласен за Мајстор на благајната, кралска функција која ја држел до смртта, станувајќи повторно една од петнаесетте највлијателни личности во Кралството Унгарија.<ref name="CroEnc1">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv|chapter=Zrinski, Nikola IV|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=19 April 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv "Zrinski, Nikola IV"], [[Хрватска енциклопедија|''Croatian Encyclopedia'']] (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">19 April</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Дополнително, тој служел како капетан на хрватската лесна коњаница (1550–1560), капетан на Сигетвар и командант на [[Прекудунавска Унгарија|прекудунавската]] граница од 1561 и 1563 година, соодветно, и до неговата смрт.<ref name="CroEnc1" /><ref name="HrvRevija" /> Во 1563 година, на крунисувањето на [[Максимилијан II (Свето Римско Царство)|царот Максимилијан]] за крал на Унгарија, Зрински присуствувал на церемонијата на чело на 3000 хрватски и унгарски коњанички благородници со надеж дека ќе го добие највисокото достоинство на Палатин кое било испразнето по смртта на Тамаш Надасди<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="Kovacs2017">{{Наведување|url=https://hrcak.srce.hr/192372?lang=en|language=hr|last=Kovács S.|first=Tibor|last2=Négyesi|first2=Lajos|last3=Padányi|first3=József|title=Sablja Sigetskog Nikole IV. Zrinskog|trans_title=Sabre of Nikola IV. Zrinski of Siget|year=2017|journal=Podravina: Scientific Multidisciplinary Research Journal|publisher=Meridijani|place=Zagreb|volume=16|number=32|pages=43–58}}</ref>{{Sfn|Bain|1911}} за кое некои историчари како Геза Палфи сметале дека успеал да го добие.<ref name="HrvRevija" /> Следната година, тој побрзал кон југ за да ја одбранил границата и ги победил Османлиите кај [[Сегед|Сегедин]], а во 1565 година, Зрински донел копија од [[Света круна на Унгарија|Светата круна на Унгарија]] во Виена за погребната церемонија на Фердинанд I.<ref name="HrvRevija" /> == Смрт == {{Главна|Siege of Szigetvár}} [[Податотека:Zrínyi_Miklós-végrendelet.jpg|лево|мини|Писмото на Зрински со потпис, 23 април 1566 година. <ref name="MEK">{{Наведена книга|title=A magyar nemzet története: Magyarország három részre oszlásának története (1526–1608) IV: Az ország végleges felosztása 1548-1568|date=1897|work=[[Hungarian Electronic Library]]|publisher=Athenaeum Irodalmi és Nyomdai Rt.|editor-last=Szilágyi Sándor|location=Budapest|language=hu|chapter=VII. Chapter: A szigeti hadjárat|chapter-url=http://mek.niif.hu/00800/00893/html/doc/c400343.htm}}</ref>]] Во пролетта 1566 година, Зрински бил во [[Сигет|Сигетвар]] која претставувала стратешка тврдина за одбрана на најкраткиот пат до Виена, кога отоманскиот султан [[Сулејман Величествениот]] тргнал со голема војска во втор обид да ја освои Виена, пред тоа решил да го освои Сигетвар. Новиот крал, [[Максимилијан II (Свето Римско Царство)|Максимилијан II]], го информирал Зрински дека може или да остане или да му го препушти тоа на друг капетан, но во писмо од 23 април, Зрински напишал дека негова волја е да остане бидејќи илјадници луѓе зависат од опстанокот на тврдината и почнал стратешки да се подготвува за соочување со султанот.<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="MEK">{{Наведена книга|title=A magyar nemzet története: Magyarország három részre oszlásának története (1526–1608) IV: Az ország végleges felosztása 1548-1568|date=1897|work=[[Hungarian Electronic Library]]|publisher=Athenaeum Irodalmi és Nyomdai Rt.|editor-last=Szilágyi Sándor|location=Budapest|language=hu|chapter=VII. Chapter: A szigeti hadjárat|chapter-url=http://mek.niif.hu/00800/00893/html/doc/c400343.htm}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFSzilágyi_Sándor1897">Szilágyi Sándor, ed. (1897). [http://mek.niif.hu/00800/00893/html/doc/c400343.htm "VII. Chapter: A szigeti hadjárat"]. ''A magyar nemzet története: Magyarország három részre oszlásának története (1526–1608) IV: Az ország végleges felosztása 1548-1568'' (in Hungarian). Budapest: Athenaeum Irodalmi és Nyomdai Rt.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Предлошка:Наведена книга|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span> [[Category:CS1 errors: periodical ignored]] [[Category:CS1 Hungarian-language sources (hu)]]</ref> Силите на Сулејман стигнале до [[Белград]] на 27 јуни по 49 дневен марш. Дознавајќи за успехот на Зрински во нападот врз турските сили кај Сиклош во јули, уништувајќи неколку одреди,<ref name="Tucker2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC|title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East|last=Tucker|first=Spencer C.|publisher=ABC-CLIO|year=2009|isbn=978-1-85109-672-5|pages=881–882|author-link=Spencer C. Tucker}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTucker2009">[[Spencer C. Tucker|Tucker, Spencer C.]] (2009). [https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC ''A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East'']. ABC-CLIO. pp.&nbsp;<span class="nowrap">881–</span>882. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-85109-672-5|<bdi>978-1-85109-672-5</bdi>]].</cite></ref> Сулејман решил да го одложи нападот врз [[Егер]] и наместо тоа да ја нападне тврдината на Зрински кај Сигетвар за да го елиминира како закана.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bookbattlesorda00shelgoog|title=The book of battles: or, Daring deeds by land and sea|last=Shelton|first=Edward|publisher=Houlston and Wright|year=1867|location=London|pages=82–83}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=The Papacy and the Levant, 1204–1571: The Sixteenth Century|last=Setton|first=Kenneth Meyer|publisher=The American Philosophical Society|year=1984|isbn=0-87169-162-0|volume=IV|location=Philadelphia|pages=845–846}}</ref> [[Податотека:Hollósy_Zrínyi_kirohanása.jpg|десно|мини|''Обвинението на Зрињи врз Турците од тврдината Сигетвар'', од Симон Холоси, 1896 година.]] Повеќе од еден месец, од 5 август до 7 септември,<ref name="Tucker2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC|title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East|last=Tucker|first=Spencer C.|publisher=ABC-CLIO|year=2009|isbn=978-1-85109-672-5|pages=881–882|author-link=Spencer C. Tucker}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTucker2009">[[Spencer C. Tucker|Tucker, Spencer C.]] (2009). [https://books.google.com/books?id=h5_tSnygvbIC ''A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East'']. ABC-CLIO. pp.&nbsp;<span class="nowrap">881–</span>882. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-85109-672-5|<bdi>978-1-85109-672-5</bdi>]].</cite></ref> со мала сила од околу 2.300–2.500 војници, претежно Хрвати,<ref name="EnLeks1969">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="">"Zrinski, Nikola". ''Enciklopedija Leksikografskog zavoda''. Vol.&nbsp;6. Zagreb: [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Miroslav Krleža Institute of Lexicography]]. 1969. p.&nbsp;744.</cite></ref> Зрински херојски ја бранел малата тврдина [[Сигет|Сигетвар]] од бројната и силна османлиска војска која броела над 100.000 војници и 300 топови, предводена од Сулејман лично. Тие го сториле тоа без засилување кое го ветил унгарско-хрватскиот крал<ref name="MEK">{{Наведена книга|title=A magyar nemzet története: Magyarország három részre oszlásának története (1526–1608) IV: Az ország végleges felosztása 1548-1568|date=1897|work=[[Hungarian Electronic Library]]|publisher=Athenaeum Irodalmi és Nyomdai Rt.|editor-last=Szilágyi Sándor|location=Budapest|language=hu|chapter=VII. Chapter: A szigeti hadjárat|chapter-url=http://mek.niif.hu/00800/00893/html/doc/c400343.htm}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFSzilágyi_Sándor1897">Szilágyi Sándor, ed. (1897). [http://mek.niif.hu/00800/00893/html/doc/c400343.htm "VII. Chapter: A szigeti hadjárat"]. ''A magyar nemzet története: Magyarország három részre oszlásának története (1526–1608) IV: Az ország végleges felosztása 1548-1568'' (in Hungarian). Budapest: Athenaeum Irodalmi és Nyomdai Rt.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Предлошка:Наведена книга|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span> [[Category:CS1 errors: periodical ignored]] [[Category:CS1 Hungarian-language sources (hu)]]</ref> и против понудата на Сулејман за хрватска земја на Зрински. <ref name="Tucker2009" /> Опсадата на Сигетвар завршила со очаен и самоубиствен напад од тврдината предводена од Зрински на 7 септември 1566 година од страна на сите преостанати членови на гарнизонот<ref name="MEK" /> во кој Сулејман исто така починал, но од природни причини, еден ден пред Османлиите да ја добијат опсадата. Бидејќи османлиските сили претрпеле големи загуби за време на опсадата на Сигетвар, војската успеала дополнително да ја освои само блиската тврдина Бабоча пред големиот везир [[Мехмед-паша Соколовиќ|Соколу Мехмед-паша]] да ја повлече војската и да го заврши османлиското освојување.<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Според историските извори, Зрински одлучил да биде облечен во шапка и убав костум, наместо во шлем и оклоп за време на неговиот последен напад и избрал да ја држи [[Сабја|сабјата]] на својот татко во рака за да може да се каже дека „се соблекол со сè што му било судено според Божјиот суд“<ref name="Kovacs2017">{{Наведување|url=https://hrcak.srce.hr/192372?lang=en|language=hr|last=Kovács S.|first=Tibor|last2=Négyesi|first2=Lajos|last3=Padányi|first3=József|title=Sablja Sigetskog Nikole IV. Zrinskog|trans_title=Sabre of Nikola IV. Zrinski of Siget|year=2017|journal=Podravina: Scientific Multidisciplinary Research Journal|publisher=Meridijani|place=Zagreb|volume=16|number=32|pages=43–58}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFKovács_S.NégyesiPadányi2017">Kovács S., Tibor; Négyesi, Lajos; Padányi, József (2017), [https://hrcak.srce.hr/192372?lang=en "Sablja Sigetskog Nikole IV. Zrinskog"] &#x5B;Sabre of Nikola IV. Zrinski of Siget&#x5D;, ''Podravina: Scientific Multidisciplinary Research Journal'' (in Croatian), '''16''' (32), Zagreb: Meridijani: <span class="nowrap">43–</span>58 &#x2013; via [[Hrčak]] - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> и понудил сто златници како награда за османлискиот војник кој ќе му ја отсекол главата. Тој бил застрелан од [[јаничар]] со [[Мускета|мушкет]] во главата и градите, додека според други извештаи, прво со мушкет во градите, а потоа со стрела во главата<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="Pernjak2016">{{Наведено списание|last=Pernjak|first=Dejan|year=2016|title=Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str.|url=https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en|journal=Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu|language=hr|location=Zagreb|publisher=University of Zagreb Center for Croatian Studies|volume=7|issue=2|pages=226–229|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> и се смета дека неговата глава ја испратил Мехмед-паша до [[Будински Ејалет|Будин-паша]] Сокулу Мустафа,<ref name="HrvRevija" /><ref name="Walton">{{Наведено списание|last=Walton|first=Jeremy F.|year=2019|title=Sanitizing Szigetvár: On the post-imperial fashioning of nationalist memory|journal=[[History and Anthropology]]|publisher=[[Routledge]]|volume=30|issue=4|pages=434–447|doi=10.1080/02757206.2019.1612388|doi-access=free|hdl-access=free}}</ref> или до новиот султан [[Селим II]], <ref>{{Наведена книга|title=Bu Mülkün Sultanları: 36 Osmanlı Padişahi|last=Sakaoğlu|first=Necdet|publisher=Oğlak Yayıncılık ve Reklamcılık|year=2001|isbn=978-975-329-299-3|page=141}}</ref> но на крајот, главата била погребана од синот [[Јурај IV Зрински]], Болдисар Батјани и [[Фрањо Тахи|Ференц Тахи]] во септември 1566 година во манастирот Павлин во Света Јелена, Шенковец, Хрватска.<ref name="HrvRevija" /><ref name="Walton" /> Не се знае што се случило со неговото тело. Можеби било запалено или закопано во близина на бојното поле, но според повеќето извори се смета дека е погребано од поранешен заробеник, Мустафа Вилиќ, муслиман од [[Бања Лука]], бидејќи Зрински добро се однесувал кон него.<ref name="HrvRevija" /><ref name="Korunek2014">{{Наведување|url=https://hrcak.srce.hr/126291?lang=en|language=hr|last=Korunek|first=Marijana|title=Pavlinski samostan u Šenkovcu i grofovi Zrinski|trans_title=Pauline monastery in Šenkovec and Counts Zrinski|year=2014|journal=Croatica Christiana Periodica|publisher=The Catholic Faculty of Theology|place=Zagreb|volume=38|number=73|pages=51–70}}</ref><ref name="Shelton1867">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/bub_gb_S7oBAAAAQAAJ|title=The book of battles; Daring deeds by land and sea|last=Book|publisher=Houlston and Wright|year=1867|editor-last=E. Shelton and C. Jones|location=London|pages=[https://archive.org/details/bub_gb_S7oBAAAAQAAJ/page/n95 82]–83}}</ref> [[Податотека:Nadgrobna_ploča_Nikole_Zrinskog_Sigetskog,_Čakovec.JPG|десно|мини|Надгробната плоча на Зрински во [[Чаковец]], Хрватска.]] Во [[Музеј на Меѓумурје Чаковец|Музејот на округот Меѓимурје]] во Чаковец се зачувани остатоци од надгробната плоча на член на семејството Зрински, која најверојатно му припаѓала на Никола IV, и под која веројатно била закопана неговата глава.<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="Korunek2014">{{Наведување|url=https://hrcak.srce.hr/126291?lang=en|language=hr|last=Korunek|first=Marijana|title=Pavlinski samostan u Šenkovcu i grofovi Zrinski|trans_title=Pauline monastery in Šenkovec and Counts Zrinski|year=2014|journal=Croatica Christiana Periodica|publisher=The Catholic Faculty of Theology|place=Zagreb|volume=38|number=73|pages=51–70}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFKorunek2014">Korunek, Marijana (2014), [https://hrcak.srce.hr/126291?lang=en "Pavlinski samostan u Šenkovcu i grofovi Zrinski"] &#x5B;Pauline monastery in Šenkovec and Counts Zrinski&#x5D;, ''Croatica Christiana Periodica'' (in Croatian), '''38''' (73), Zagreb: The Catholic Faculty of Theology: <span class="nowrap">51–</span>70 &#x2013; via [[Hrčak]] - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Во [[Уметничкоисториски музеј (Виена)|Музејот на историјата на уметноста]] во Виена се зачувани сабјата, шлемот и свилената наметка со украсен златен конец, кои биле создадени и носени од Зрински за време на крунисувањето на Максимилијан II во 1563 година. Тие првично биле собрани од Фердинанд II, надвојвода од Австрија во замокот Амбрас во 16 век.<ref name="Kovacs2017">{{Наведување|url=https://hrcak.srce.hr/192372?lang=en|language=hr|last=Kovács S.|first=Tibor|last2=Négyesi|first2=Lajos|last3=Padányi|first3=József|title=Sablja Sigetskog Nikole IV. Zrinskog|trans_title=Sabre of Nikola IV. Zrinski of Siget|year=2017|journal=Podravina: Scientific Multidisciplinary Research Journal|publisher=Meridijani|place=Zagreb|volume=16|number=32|pages=43–58}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFKovács_S.NégyesiPadányi2017">Kovács S., Tibor; Négyesi, Lajos; Padányi, József (2017), [https://hrcak.srce.hr/192372?lang=en "Sablja Sigetskog Nikole IV. Zrinskog"] &#x5B;Sabre of Nikola IV. Zrinski of Siget&#x5D;, ''Podravina: Scientific Multidisciplinary Research Journal'' (in Croatian), '''16''' (32), Zagreb: Meridijani: <span class="nowrap">43–</span>58 &#x2013; via [[Hrčak]] - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> == Брак == Зрински се оженил двапати, најпрво во 1543 година со Катарина [[Франкопани|Франкопан]], а потоа со Ева Розенберг (1537–1591) во 1564 година.<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="Mirnik1992">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bnpOAAAAYAAJ|title=Srebra Nikole Zrinskog: Gvozdanski rudnici i kovnica novca|last=Mirnik|first=Ivan A.|publisher=Društvo povjesničara umjetnosti Hrvatske (DPUH)|year=1992|location=Zagreb|pages=13|trans-title=Nicholas of Zrin's silver: The Gvozdansko mines and mint}}</ref> Поради неговиот брак со Катарина Франкопан, сестра на грофот Стјепан Франкопан од Озаљ (починала 1577 година), нејзините огромни имоти, вклучувајќи го Озаљ и дел од крајбрежните градови како Бакар, му стоеле на располагање во 1550 година поради договорот за наследство.<ref name="CroEnc1">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv|chapter=Zrinski, Nikola IV|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=19 April 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv "Zrinski, Nikola IV"], [[Хрватска енциклопедија|''Croatian Encyclopedia'']] (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">19 April</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="CroEnc2">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski|chapter=Zrinski|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=27 May 2019|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski "Zrinski"], [[Хрватска енциклопедија|''Croatian Encyclopedia'']] (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Со неговиот брак со Ева Розенберг, сестра на Вилијам од Розенберг, бурговерот на [[Чешка (историска област)|Бохемија]], тој успеал да се поврзе со едно од најзначајните чешки благороднички семејства и, според Геза Палфи, со највисоката елита на Кралството Унгарија.<ref name="HrvRevija" /> Неговите бракови и служба за време на неговиот живот успеале да го издигнат семејството Зрински во најмоќното благородничко семејство во [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Кралството Хрватска]].<ref name="CroEnc2" /> === Деца === Со Катарина и Ева, Зрински имал тринаесет деца, Иван I, Јелена, Катарина, Јурај IV, Доротеја, Уршула, Барбара, Маргарета, Магдалена, Ана, Кристофор, Никола V и Иван II, а од кои најзначаен бил неговиот наследник [[Јурај IV Зрински]].<ref name="CroEnc1">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv|chapter=Zrinski, Nikola IV|title=Croatian Encyclopedia|year=1999–2009|access-date=19 April 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=hr}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-iv "Zrinski, Nikola IV"], [[Хрватска енциклопедија|''Croatian Encyclopedia'']] (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">19 April</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Еден од помладите синови се оженил со дама од благородничкото чешко семејство Коловрат,<ref name="Tracy2016">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ|title=Balkan Wars: Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617|last=Tracy|first=James D.|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|year=2016|isbn=978-1-4422-1360-9|pages=102–103, 120, 122, 125–127, 253}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFTracy2016">Tracy, James D. (2016). [https://books.google.com/books?id=KHCPDAAAQBAJ ''Balkan Wars: Habsburg Croatia, Ottoman Bosnia, and Venetian Dalmatia, 1499–1617'']. Rowman & Littlefield Publishers. pp.&nbsp;<span class="nowrap">102–</span>103, 120, 122, <span class="nowrap">125–</span>127, 253. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4422-1360-9|<bdi>978-1-4422-1360-9</bdi>]].</cite></ref> а Според Дора Бобори, '''„можно е да се забележи сè посвесна брачна политика во семејството Зрински, каде што сите ќерки на Миклош се мажеле добро, а самиот татко мудро ги избирал своите сопружници“'''. Најзначајно е што Доротеја станала сопруга на Болдисар Батјани во 1566 година, Катарина сопруга на Имре Форгах во 1576 година, додека некои други две ќерки се омажиле во семејството Турзо,<ref name="Tracy2016" /> поточно, Катарина претходно (1562) била мажена за [[:hu:Thurzó Ferenc|Ференц Турзо,]] кој бил мајка на идниот Палатин на Унгарија, Ѓерѓ Турзо.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=qfGmBgAAQBAJ|title=A Divided Hungary in Europe: Exchanges, Networks and Representations, 1541-1699|last=Lengyel|first=Tünde|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2015|isbn=978-1-4438-7297-3|editor-last=Gábor Almási|page=111|chapter=The Chances for a Provincial Cultural Centre: The Case of György. Thurzó, Palatine of Hungary (1567−1616)|editor-last2=Szymon Brzeziński|editor-last3=Ildikó Horn}}</ref> По некои од нив, Уршула, Катарина и Доротеја се познати како школувани во Гисинг.<ref name="Bobory2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vGMZBwAAQBAJ|title=The Sword and the Crucible. Count Boldizsár Batthyány and Natural Philosophy in Sixteenth-Century Hungary|last=Dóra Bobory|publisher=Cambridge Scholars Publishing|year=2009|isbn=978-1-4438-1093-7|pages=14, 23, 35, 88 145}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFDóra_Bobory2009">Dóra Bobory (2009). [https://books.google.com/books?id=vGMZBwAAQBAJ ''The Sword and the Crucible. Count Boldizsár Batthyány and Natural Philosophy in Sixteenth-Century Hungary'']. Cambridge Scholars Publishing. pp.&nbsp;14, 23, 35, 88 145. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-1-4438-1093-7|<bdi>978-1-4438-1093-7</bdi>]].</cite></ref> == Наследство == [[Податотека:AT_7797_Heeresgeschichtliches_Museum_Feldherrenhalle_-_Statuen-0246_7_8_9_Cropped.jpg|лево|мини|Статуата на Зрински во Фелдхеренхале, Музеј на воена историја, Виена, Австрија, 1865 година.]] Храбриот и херојски чин на Зрински при опсадата на Сигетвар го направил добро познат европски христијански херој, бранител и спасител на христијанството и „модел на верен и пожртвуван воин во служба на својот владетел“, а бил споредуван и со Леонидас I. Неговиот култ на хероизам бил особено познат меѓу Хрватите, Унгарците и Словаците. Во Хрватска, тој претставувал симбол на хрватскиот идентитет, насочен против отоманското, австриското и унгарското политичко влијание.<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref name="Troch2015">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=dgLaCwAAQBAJ|title=Nationalism and Yugoslavia: Education, Yugoslavism and the Balkans before World War II|last=Troch|first=Pieter|publisher=I.B.Tauris|year=2015|isbn=978-0-85773-768-7|pages=83–84, 93, 99, 200}}</ref><ref name="Heuser2017">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jfU-DwAAQBAJ|title=Moral Victories: The Ethics of Winning Wars|last=Heuser|first=Beatrice|publisher=OUP Oxford|year=2017|isbn=978-0-19-252197-2|editor-last=Andrew R. Hom|page=56|chapter=Defeat as Moral Victory: The Historical Experience|editor-last2=Cian O'Driscoll|editor-last3=Kurt Mills}}</ref> Слично на тоа, тој добил одредена популарност за време на полската борба за независност во втората половина на 19 век и почетокот на 20 век. <ref>{{Наведена книга|title=XIII. Međunarodni kroatistički znanstveni skup, zbornik radova|last=Leszek Małczak|date=2017|isbn=978-963-89731-3-9|editor-last=Stjepan Blažetin|chapter=Nikola Šubić Zrinski u poljskoj kulturi|chapter-url=https://www.academia.edu/36542686}}</ref> Според историчари како [[:hu:Ágnes R. Várkonyi|Агнес Р. Варкоњи]] и Алојзије Јембрих, Зрински имал „исклучителен воен талент, а бил успешен бизнисмен, политичар со концепт и бескрајно страсна личност“.<ref name="Pernjak2016">{{Наведено списание|last=Pernjak|first=Dejan|year=2016|title=Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str.|url=https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en|journal=Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu|language=hr|location=Zagreb|publisher=University of Zagreb Center for Croatian Studies|volume=7|issue=2|pages=226–229|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFPernjak2016">Pernjak, Dejan (2016). [https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en "Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str"]. ''Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu'' (in Croatian). '''7''' (2). Zagreb: University of Zagreb Center for Croatian Studies: <span class="nowrap">226–</span>229 &#x2013; via Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Главно бил запаметен во репортажата од прва рака ''Podsjedanje i osvojenje Sigeta'' (1568) од Зринскиот писар и камерле Фрањо Чрнко,<ref name="ThomasChesworth2015">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=nohjCgAAQBAJ|title=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History.: Volume 7. Central and Eastern Europe, Asia, Africa and South America (1500-1600)|last=Thomas|first=David|last2=Chesworth|first2=John A.|publisher=BRILL|year=2015|isbn=978-90-04-29848-4|pages=93, 430, 493}}</ref> која веднаш била преведена на латински од Самуел Будина и објавена истата година со наслов ''Historia Sigethi, totius Sclavoniae propugnaculi...'' , со второ издание (1587) уредено од Петрус Албинус,<ref name="Pernjak2016">{{Наведено списание|last=Pernjak|first=Dejan|year=2016|title=Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str.|url=https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en|journal=Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu|language=hr|location=Zagreb|publisher=University of Zagreb Center for Croatian Studies|volume=7|issue=2|pages=226–229|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFPernjak2016">Pernjak, Dejan (2016). [https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en "Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str"]. ''Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu'' (in Croatian). '''7''' (2). Zagreb: University of Zagreb Center for Croatian Studies: <span class="nowrap">226–</span>229 &#x2013; via Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> а исто така била преведена и на германски, италијански, шпански и други јазици.<ref>{{Наведување|last=Kidrič|first=Francè|title=Budina, Samuel (med 1540 in 1550–po 1571)|url=https://www.slovenska-biografija.si/oseba/sbi152726/|journal=Slovenska biografija|publisher=Slovenska akademija znanosti in umetnosti, Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]]|year=2013}}</ref> Други дела вклучуваат историски еп ''Vazetje Sigeta grada'' (1584) од [[Брне Карнарутиќ]], <ref name="ThomasChesworth2015" /> и најистакната [[Унгарски јазик|унгарска]] епска поема ''Опсадата на Сигет'' (1651) од неговиот правнук [[Николај VII Зрински|Никола VII Зрински]] и нејзината делумна хрватска варијација ''Адрианско море сирена''(1660) од неговиот правнук [[Петар Зрински.]]<ref name="EnLeks1969">{{Наведена енциклопедија|location=Zagreb}}<cite class="citation encyclopaedia cs1" data-ve-ignore="">"Zrinski, Nikola". ''Enciklopedija Leksikografskog zavoda''. Vol.&nbsp;6. Zagreb: [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Miroslav Krleža Institute of Lexicography]]. 1969. p.&nbsp;744.</cite></ref><ref name="Vončina1976">{{Наведена книга|title=Pet stoljeća hrvatske književnosti, knjiga 17: Izabrana djela - Zrinski, Frankopan, Vitezović|publisher=[[Matica hrvatska]], Zora|year=1976|editor-last=Josip Vončina|location=Zagreb|pages=7–24}}</ref> Во епската поема, постариот Зрински е главен херој и му го обезбедил местото на Зрински во унгарската култура, бидејќи таа останува во печат и денес и се смета за еден од обележјата на унгарската литература.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Miklos-Zrinyi|title=Miklós Zrínyi|publisher=Encyclopædia Britannica Online|accessdate=28 September 2016}}</ref> Во споредба со унгарската поема, која е исклучок во унгарската литература, хрватската варијација се вклопува во хрватската книжевна традиција.<ref>{{Наведено списание|last=Ivana Sabljak|date=2007|title=U povodu 660 godina od bilježenja imena plemićke obitelji Zrinski: Dva brata i jedna Sirena|url=http://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/|journal=[[Vijenac]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=349|access-date=27 May 2019}}</ref> „ ''Trublja slovinska'' “ (1665) од Владислав Менчетиќ е првото дело од рагузанската литература кое ја воведува идејата за ''antemurale Christianitatis'' за хрватските територии и го слави Зрински како херој.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gDE9DwAAQBAJ|title=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History. Volume 10 Ottoman and Safavid Empires (1600-1700)|last=Thomas|first=David|last2=Chesworth|first2=John A.|publisher=BRILL|year=2017|isbn=978-90-04-34604-8|pages=340–342}}</ref> [[Павел Ритер Витезовиќ|Павао Ритер Витезовиќ,]] исто така, напишал поврзана епска поема ''„Odiljenje sigetsko“'' (1684).<ref>{{Наведено списание|last=Kolumbić|first=Nikica|year=1970|title=Vitezovićev lirski doživljaj sigetske tragedije|url=https://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=291183&lang=en|journal=Senjski Zbornik: Prilozi Za Geografiju, Etnologiju, Gospodarstvo, Povijest I Kulturu|language=hr|location=Senj|publisher=Gradski muzej Senj i Senjsko muzejsko društvo|volume=4|issue=1|pages=281–299|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> Во 18 век, неговиот херојски чин инспирирал училишни драми во [[Исусовци|језуитските гимназии]], вклучувајќи ја и ''„Николај Зрини на Сигетум Викторија'' “ (1738) од Андреас Фриз.<ref name="Pernjak2016">{{Наведено списание|last=Pernjak|first=Dejan|year=2016|title=Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str.|url=https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en|journal=Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu|language=hr|location=Zagreb|publisher=University of Zagreb Center for Croatian Studies|volume=7|issue=2|pages=226–229|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFPernjak2016">Pernjak, Dejan (2016). [https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en "Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str"]. ''Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu'' (in Croatian). '''7''' (2). Zagreb: University of Zagreb Center for Croatian Studies: <span class="nowrap">226–</span>229 &#x2013; via Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref><ref>{{Наведено списание|last=Bratulić|first=Josip|year=1996|title=Trnava i Požun (Bratislava) i hrvatska tiskana knjiga XVII. i XVIII. stoljeća|url=https://hrcak.srce.hr/214629?lang=en|journal=Croatica: časopis za Hrvatski Jezik, Književnost i Kulturu|language=hr|location=Zagreb|publisher=Department of Croatian language and literature at the Faculty of Humanities and Social Sciences|volume=26|issue=42–43–44|pages=83|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref><ref name="Pinter2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=4_uEsXSXmvcC|title=Militia et Litterae: Die beiden Niklaus Zrìnyi und Europa|last=Pintér|first=Márta Zsuzsanna|publisher=Walter de Gruyter|year=2009|isbn=978-3-484-36641-1|editor-last=Wilhelm Kühlmann, Gábor Tüskés|pages=242–257|chapter=Zrinius ad Sigethum. Théorie dramatique et pratique du théâtre dans l'oeuvre d'Andreas Friz S.J.|author-link=:hu:Márta Pintér Zsuzsanna}}</ref> Германскиот автор Теодор Кернер напишал трагедија, ''„Зрини: Еден трауершпил“'' (1812), по што Август фон Аделбург Абрамовиќ го напишал либретото за својата опера ''„Зрини'' “ (1868).<ref>{{Наведени вести|url=https://www.jutarnji.hr/kultura/glazba/nikolu-subica-zrinskog-nije-napisao-zajc-nego-stanoviti-august-abramovic-adelburg.../4612193/|title=Nikolu Šubića Zrinskog nije napisao Zajc, nego stanoviti August Abramović Adelburg...|last=Jagoda Martinčević|date=15 August 2016|access-date=27 May 2019|publisher=[[Jutarnji list]]|language=hr}}</ref> Хрватскиот композитор Иван Зајц создал опера насловена како [[Никола Шубиќ Зрински (Опера)|„Никола Шубиќ Зрински“]] (1876), како патриотско дело кое сè уште се изведува редовно денес. Вклучува [[арија]] „ У бој, у бој “,<ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> која редовно се изведува на јапонскиот универзитет Квансеи Гакуин уште од [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref name="Shiba2008">{{Наведено списание|last=Shiba|first=Nobuhiro|year=2008|title=Jedan odlomak iz povijesti suradnje Japana i Hrvatske: Hrvatska pjesma "U boj" i japanski muški zbor|trans-title=An episode from the history of cooperation between Japan and Croatia: Croatian song "U boj" and Japanese male choirs|url=https://hrcak.srce.hr/47772?lang=en|journal=Povijest U Nastavi|language=hr|location=Zagreb|publisher=Društvo za hrvatsku povjesnicu|volume=VI|issue=12 (2)|pages=167–176|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> Од 16 век, Зрински се појавува во многу гравури и слики, на кои тој е портретиран или за време на опсадата, најчесто како водач на нападот, како кај Матијас Цундт, Миклош Барабаш, Виктор Мадарас, Миколас Алеш, Бела Чикош Сесија и Отон Ивековиќ, меѓу другите.<ref>{{Наведено списание|last=Fatović-Ferenčić|first=Stella|last2=Ferber-Bogdan|first2=Jasenka|year=2003|title=Tragom slike Nikole Šubića Zrinskog: kronologija kraljevske dvorske ljekarne K Zrinjskomu|trans-title=Tracing the Painting of Nikola Šubić Zrinski: the Chronology of Royal Pharmacy K Zrinjskomu|url=https://hrcak.srce.hr/20536?lang=en|journal=Medicus|language=hr|location=Zagreb|publisher=Pliva Hrvatska|volume=12|issue=1|pages=143–150|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> Во 1914 година, чешкиот сликар [[Алфонс Муха|Алфонсе Муха]] му ја посветил на Зрински сликата насловена ''„Одбрана на Сигет против Турците“ од Николас Зрински: Штитот на христијанството'' од неговиот циклус ''„Словенски еп“'' . [[Податотека:Zrinjevac.j1.jpg|десно|мини|300x300пкс|Плоштад Никола Шубиќ Зрински и парк во центарот на [[Загреб]] .]] Со царската резолуција на царот [[Франц Јосиф|Франц Јозеф I од Австрија]] од 28 февруари 1863 година, Зрински бил вклучен во списокот на „најпознатите австриски воени водачи и команданти на терен достојни за вечно имитирање“, во чија чест и спомен била изградена статуа во природна големина од карарски мермер во Музејот на воена историја во Виена, во 1865 година од скулпторот Николаус Вај (1828-1886).<ref>{{Наведена книга|title=''Das Heeresgeschichtliche Museum Wien. Das Museum und seine Repräsentationsräume''|last=Johann Christoph Allmayer-Beck|date=1981|publisher=Kiesel Verlag|isbn=3-7023-0113-5|location=Salzburg|page=30|author-link=:de:Johann Christoph Allmayer-Beck}}</ref> Исто така, постојат неколку скулптури и бисти на Зрински во Загреб, Чаковец и Шенковец во Хрватска, Будимпешта и Сигетвар во Унгарија и Хелденберг во Австрија, меѓу другите. Парковите во [[Загреб]] (видете го плоштадот Никола Шубиќ Зрински ), [[Копривница]] и [[Крижевци|Крижевци,]] меѓу другите, се именувани по него. <ref name="HrvRevija">{{Наведено списание|last=Hrvoje Petrić|date=2017|title=Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog"|trans-title=Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski|url=http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/|journal=[[Hrvatska revija]]|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Matica hrvatska]]|issue=3|pages=29–33|access-date=27 May 2019}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFHrvoje_Petrić2017">Hrvoje Petrić (2017). [http://www.matica.hr/hr/530/nikola-iv-subic-zrinski-27448/ "Nikola IV. Šubić Zrinski: O 450. obljetnici njegove pogibije i proglašenju 2016. "Godinom Nikole Šubića Zrinskog""] &#x5B;Nikola IV. Šubić Zrinski: About 450th anniversary of his death and proclaiming of 2016 the year of Nikola Šubić Zrinski&#x5D;. ''[[Hrvatska revija]]'' (in Croatian) (3). Zagreb: [[Матица хрватска|Matica hrvatska]]: <span class="nowrap">29–</span>33<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">27 May</span> 2019</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Во 1866 година во Хрватска се одржа свечена комеморација на 300-годишнината од смртта на Зрински. <ref name="Pernjak2016">{{Наведено списание|last=Pernjak|first=Dejan|year=2016|title=Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str.|url=https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en|journal=Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu|language=hr|location=Zagreb|publisher=University of Zagreb Center for Croatian Studies|volume=7|issue=2|pages=226–229|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}<cite class="citation journal cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFPernjak2016">Pernjak, Dejan (2016). [https://hrcak.srce.hr/200529?lang=en "Franjo Črnko: Nikola Zrinski – branitelj Sigeta grada ur. Alojz Jembrih, Hrvatsko književno društvo sv. Jeronima, Zagreb, 2016., 144 str"]. ''Kroatologija: Časopis za Hrvatsku Kulturu'' (in Croatian). '''7''' (2). Zagreb: University of Zagreb Center for Croatian Studies: <span class="nowrap">226–</span>229 &#x2013; via Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Во спомен на 450-годишнината од опсадата на Сигетвар (1566), 2016 година беше прогласена за година на сеќавање на Никола Зрински и опсадата на Сигетвар во Хрватска и Унгарија. По тој повод беа одржани разни културни и уметнички настани, <ref name="Pernjak2016" /> беа објавени многу трудови и книги, како и беа организирани научни конференции во Загреб, Чаковец, Виена и [[Печ]] . <ref name="Varga2018">{{Наведено списание|last=Varga|first=Szabolcs|year=2018|title=Nikola Zrinski Sigetski – Nikola Šubić Zrinski. Revidiranje zajedničke hrvatsko-mađarske povijesti u 21. stoljeću|trans-title=Szigetvári Zrínyi Miklós – Nikola Šubić Zrinski. Revising Common Croatian and Hungarian History in the Twenty First Century|url=http://real.mtak.hu/100250/1/Zbornik_OPZ_36_05_Varga.pdf|journal=Zbornik Odsjeka za Povijesne Znanosti Zavoda za Povijesne i Društvene Znanosti Hrvatske Akademije Znanosti i Umjetnosti|language=hr|location=Zagreb|volume=36|pages=81–92|doi=10.21857/mzvkptz7r9|via=Hrčak - Portal znanstvenih časopisa Republike Hrvatske}}</ref> Орденот на Никола Шубиќ Зрински е деветтиот по ранг орден за чест што го доделува [[Хрватска|Република Хрватска]], кој се доделува од 1995 година на хрватски или странски државјани за херојски дела. == Галерија == <gallery> Податотека:Sablja_i_kaciga_Nikole_Šubića_Zrinskog.jpg|алт=Sabre and helmet of Zrinski at an exhibition in Međimurje County Museum on the 450th anniversary of the siege of Szigetvár, 2016| Сабја и шлем на Зрински на изложба во [[Музеј на Меѓумурје Чаковец|Музејот на округот Меѓумурје]] по повод 450-годишнината од опсадата на [[Сигет|Сигетвар]], 2016 година Податотека:Zrínyi_Miklós-Jenichen.jpg|алт=An engraving by Jenichen Boldizsár, 1566| Гравура од Јенихен Болдизар, 1566 година Податотека:The_apotheosis_of_Miklós_Zrínyi.jpg|алт=The apotheosis of Miklós Zrínyi, unknown author, 16th century| ''Апотеозата на Миклош Зрињи'', непознат автор, 16 век Податотека:Funeral_picture_of_Miklós_IV_Zrínyi.jpg|алт=A funeral portrait, unknown author, 17th century or earlier| Погребен портрет, непознат автор, 17 век или порано Податотека:Miklós_Zrínyi,_epitáfium_-_East_Slovak_Museum,_2018-05-24.jpg|алт=A portrait at East Slovak Museum, 18th century| Портрет во Музејот на Источна Словачка, 18 век Податотека:Barabas-zrinyi.jpg|алт=A portrait by Miklós Barabás, 1842| Портрет на Миклош Барабас, 1842 година Податотека:Nikola_Zrinjski.jpg|алт=An old portrait of Nikola Šubić Zrinski by unknown author| Стар портрет на Никола Шубиќ Зрински од непознат автор Податотека:Portrait_of_Miklós_Zrinyi.jpg|алт=A portrait by Viktor Madarász, 1858| Портрет од Виктор Мадарас, 1858 година Податотека:Zrínyi_Miklós_horvát_bán.jpg|алт=A portrait by Julije Hühn, 1866| Портрет на Џулије Хун, 1866 година Податотека:Ales,_Mikulas_-_Mikulas_Subic_Zrinsky_(1878).jpg|алт=A portrait by Mikoláš Aleš, 1878| Портрет на Миколаш Алеш, 1878 година Податотека:Oton_Ivekovic,_Nikola_Subic_Zrinski.jpg|алт=A portrait by Oton Iveković, 19th century| Портрет на Отон Ивековиќ, 19 век Податотека:Nikola_Zrinski.jpg|алт=A portrait by J. F. Mucke, 19th century| Портрет од Ј.Ф. Муке, 19 век Податотека:Nikolaus_Zrinyi-Subić,_der_Held_von_Szigeth_(Der_Heldenspiegel_Kroatiens).png|алт=A portrait in Wiener Bilder, 1907| Портрет во ''Винер Билдер'', 1907 година Податотека:Mucha_defense_of_Szigetvar.jpg|алт=Defense of Sziget against the Turks by Nicholas Zrinsky (1914), by Alphonse Mucha, The Slav Epic| ''[[Битка кај Сигет|Одбрана на Сигет]] против Турците од Николас Зрински'' (1914), од [[Алфонс Муха]], ''Словенски еп'' Податотека:Nikola_Zrinski_Sigetski_ČK.jpg|алт=A sculpture of Zrinski in Čakovec| Скулптура на Зрински во [[Чаковец]] Податотека:Zrinyi_Miklós_kk.JPG|алт=A sculpture of Zrinski at Kodály körönd, in Budapest| Скулптура на Зрински во Kodály körönd, во [[Будимпешта]] Податотека:Zrínyi_Miklós_Szigetvár.jpg|алт=A modern sculpture of Zrinski in Szigetvár| Модерна скулптура на Зрински во [[Сигет|Сигетвар]] Податотека:Park_of_Hungarian_Turkish_Friendship_Szigetvár_3.jpg|алт=A bust of Zrinski at Hungarian-Turkish Friendship Park, in Szigetvár| Биста на Зрински во Паркот на унгарско-турско пријателство, во [[Сигет|Сигетвар]] Податотека:Szigetvár-031.jpg|алт=A bust of Zrinski in Szigetvár| Биста на Зрински во [[Сигет|Сигетвар]] Податотека:Nikola_Šubić_Zrinski_-_bust.jpg|алт=A bust of Zrinski in Heldenberg Memorial| Биста на Зрински во споменикот на Хелденберг Податотека:450._obljetnica_Sigetske_bitke_-_poprsje_Nikole_Šubića_Zrinskog_u_Šenkovcu.jpg|алт=A bust of Zrinski for the 450th anniversary of the siege of Szigetvár, at Šenkovec, 2016| Биста на Зрински за 450-годишнината од опсадата на Сигетвар, во Шенковец, 2016 година Податотека:450._obljetnica_Sigetske_bitke_u_Čakovcu_-_spomen-ploča.jpg|алт=A plaque in honor to Zrinski for the 450th anniversary of the siege of Szigetvár, at Čakovec, 2016| Плакета во чест на Зрински за 450-годишнината од опсадата на Сигетвар, во [[Чаковец]], 2016 г. Податотека:Nikola_Šubić_Zrinski_-_poprsje_u_Zagrebu.jpg|алт=A bust of Nikola Šubić Zrinski in Zagreb| Биста на Никола Шубиќ Зрински во [[Загреб]] </gallery> == Анотации == .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:27em}body.skin-vector-2022 .mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:22.5em}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-alpha]{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=upper-roman]{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-alpha]{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-greek]{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .references[data-mw-group=lower-roman]{list-style-type:lower-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-alpha .references{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-upper-roman .references{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-alpha .references{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-greek .references{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output div.reflist-liststyle-lower-roman .references{list-style-type:lower-roman} == Наводи == === Белешки === {{Наводи|2}} === Извори === * Договор за мир со Германија: Сослушувања пред Комитетот за надворешни односи... ...потпишан во Версај на 28 јуни 1919 година и поднесен до Сенатот на 10 јули 1919 година - „ ''Словените ги спасија од задушлив стег, имено, Николај Зрински и Јован Собјески. Едниот Хрват, а другиот Полјак.'' “ *  Оваа статија вклучува текст од публикација која сега е во ; Дополнително читање * Јосип Братулиќ, Владимир Лончаревиќ, Божидар Петрач, ''[http://dhk.hr/posebna-izdanja/detaljnije/nikola-subic-zrinski-u-hrvatskom-stihu Никола Шубиќ Зрински у хрватском стиху]'' (на хрватски, 2016), Друштво на хрватски писатели, Загреб, страници 756, * Szabolcs Varga, ''[http://www.kronoszkiado.hu/index.php?option=com_jshopping&controller=product&task=view&category_id=2&product_id=60&Itemid=0 Leónidasz a végvidéken.]'' ''[http://www.kronoszkiado.hu/index.php?option=com_jshopping&controller=product&task=view&category_id=2&product_id=60&Itemid=0 Zrínyi Miklós (1508–1566)]'' (на унгарски, 2016), Kronosz, Печ–Будимпешта, 2016, страници 280, == Надворешни врски == * [https://www.deutsche-biographie.de/sfz86794.html Зрињи, Николаус] во Биографиите на Дојче * [https://www.khm.at/objektdb/detail/372819/ Сабјата на Зрински] во [[Уметничкоисториски музеј (Виена)|Музејот на историјата на уметноста]] * [https://www.khm.at/objektdb/detail/372818/ Шлемот на Зрински] во [[Уметничкоисториски музеј (Виена)|Музејот на историјата на уметноста]] * [https://gallery.hungaricana.hu/hu/TortenelmiKepcsarnok/1000364/?img=0 Фотографија од погребот на Зрински] во [[Унгарски национален музеј|Унгарскиот национален музеј]] * [https://www.youtube.com/watch?v=TpPU3qyuP6U Хрватска документарна епизода Никола Шубиќ Зрински] од ТВ серијата „Хрватски Великани“ на [[Хрватска радио-телевизија|Хрватска радиотелевизија]], 2016 г. {{Почетна кутија}} {{S-hou|[[House of Zrinski]]||1507–1508|7 September|1566}} {{s-off}} {{succession box|before=[[Petar Keglević]]|title=[[Ban of Croatia]]|years=1542–1556|after=[[Péter Erdődy]]}} {{succession box|before=Gábor Perényi|title=[[Master of the treasury]]|years=1557–1566|after=[[Juraj IV Zrinski|Juraj Zrinski]]}} {{s-end}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Zrinski, Nikola Subic}} [[Категорија:Банови на Хрватска]] [[Категорија:Римокатолички христијани од Хрватска]] [[Категорија:Починати во 1566 година]] [[Категорија:Родени во 1500-тите]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] ayofi31r906nvqk23kopy6bzh73imgc 0 1307645 5533923 5517273 2026-04-03T16:30:22Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Власи]]; додадена [[Категорија:Македонски Власи]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533923 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Филота Фила | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{роден на|||1914}} | роден-место ={{роден во|Битола}} | починал-дата = {{починат на|||1983}} | починал-место = {{починат во|Белград}} | починал-причина = | националност = [[Влав]] | познат = | занимање = адвокат | сопружник = Ела Сапунџиќ | татко = Тома Фила | мајка = Атина Ана Псарику | родители = | роднини = | деца = [[Тома Фила]] (син) }} '''Филота Фила''' ({{роден во|Битола}}, {{роден на|||1914}} - {{починат во|Белград}}, {{починат на|||1983}}) — [[Македонија|македонски]] и [[Србија|српски]] [[адвокат]] со [[Власи|влашко]]<nowiki/> потекло. == Животопис == Филота Фила е роден во [[1914|1914 година]] во [[Власи|влашко]] семејство во [[Битола]]. Неговиот татко Тома водел [[Кујунџија|кујунџиска]] работилница заедно со неговиот брат. Мајка му, Атина Ана Псарику потекнувала од богато [[Битола|битолско]] семејство.<ref>{{Наведена книга|title=Завршна реч|last=Фила|first=Тома|publisher=Вукотић медиа|year=2017.|isbn=978-86-89613-64-3|edition=Друго|location=Београд|pages=15-16}}</ref> Имале четири деца: Антигона, Фаница, Коста и Филота. Филота завршил [[Грчки јазик|грчко]] основно училиште и [[Српски јазик|српско]] средно училиште. Се запишал на [[Правен факултет при Белградскиот универзитет|Правниот факултет на Универзитетот во Белград]], бидејќи тој бил единствениот факултет на кој студиите биле бесплатни, што било значајно бидејќи млад останал без татко и стабилни примања. За време на студиите се запознал со [[Милован Ѓилас|Милован]] Ѓилас и [[Лазар Колишевски]], идни високи функционери на [[Комунистичка партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], од кои ги усвоил [[Комунизам|комунистичките]] идеи. Дипломирал во [[1937|1937 година]], а во [[1939]] година положил правосуден испит. Работел во адвокатската канцеларија Поповиќ сместена во [[Хотел Москва (Белград)|хотелот „Москва“]]. Се оженил со Ела, ќерка на белградскиот трговец Никола Сапунџиќ, во [[1940|1940 година]]. Потоа работел како судски приправник во [[Ресен]], [[Дебар]] и родната [[Битола]], каде што [[29 јули|на 29 јули]] [[1941]] година му се родил син, кој го крстиле Тома, по неговиот дедо.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravdiko.mk/filota-fila-1914-1983/|title=Филота Фила 1914-1983|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012151738/https://www.pravdiko.mk/filota-fila-1914-1983/|archive-date=2022-10-12|dead-url=|accessdate=1. септембар 2020.|url-status=dead}}</ref> На почетокот на [[Македонија во Втората светска војна|Втората светска војна]] бил протеран од [[Битола]] од бугарските окупаторски власти. Станал судски приправник во [[Умка]], а подоцна и адвокатски приправник кај адвокатот Здравко Исаиловиќ од [[Белград]]. Семејството го преселил во [[Неготин]], а на крајот на првата година од војната се поврзал со [[Југословенски партизани|партизански]] илегалци во [[Белград]]. Бил уапсен во [[1943|1943 година]] и бил испрашуван во палатата Ратнички дом, каде што се наоѓал затворот на [[Гестапо]]. Претходно бил уапсен партизански курир со наредба Фила да се префрли во [[Космајски партизански одред|Космајскиот партизански одред]] , што довело до негово апсење. Наскоро бил префрлен во [[Бањички логор|Бањичкиот логор,]] а потоа пренесен во [[Маутхаузен|концентрациониот логор Маутхаузен-Гусен]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.advokatifila.com/sr/o-nama.php|title=Биографија Филоте Филе|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> По ослободувањето, заедно со другите затвореници заминал пешки во [[Виена]]. Таму било утврдено дека боледува од [[туберкулоза]] и дека има само 40 килограми. Кога се вратил во [[Југославија]], неговиот пријател од студиите [[Лазар Колишевски]], премиерот на [[Социјалистичка Република Македонија|НР Македонија]], го назначил за началник на полицијата за Јужна [[Социјалистичка Република Македонија|Македонија]]. Набргу ја напуштил таа функција и отворил адвокатска канцеларија во Битола во септември [[1945|1945 година]]. Ја бранел својата тетка Олимпија, која се обидела илегално да пребега во [[Грција]], и на тоа судење изјавил дека: „не може неписмени луѓе да ја водат земјата“. Неговата тетка била стрелана, а Филота бил осуден на затвор и губење на политичките и граѓанските права во [[1946|1946 година]].<ref>{{Наведена книга|title=Завршна реч|last=Фила|first=Тома|publisher=Вукотић медиа|year=2017|isbn=978-86-89613-64-3|edition=Друго|location=Београд|pages=27}}</ref> Накратко во текот на [[1947|1947 година]] бил претседател на Арбитражниот суд во [[Битола]].<ref name=":0"/> По отслужувањето на казната, со семејството се преселил во [[Белград]]. Отворил адвокатска канцеларија во [[Гроцка]], која во тоа време имала и суд. Станал еден од најпознатите адвокати во [[Југославија]], а набрзо со него почнал да работи и неговиот син [[Тома Фила]]. Филота бил голем противник на смртната казна. Ја напишал книгата „Ги бранев оние што беа осудени на смрт“ во [[1970]] година, како и книгата „Вистината за Шефка“, која се занимава со Шефка Хоџиќ од [[Јусиќи (Зворник)|Јусиќи]] кај [[Зворник]], неговиот најпознат клиент. Ја објавил својата најпозната книга „Против смртната казна“ во [[1980]] година, на свој трошок. Починал во [[1983|1983 година]] во [[Белград]]. == Дела == * ''Ги бранев осудените на смрт'', Просвета, Белград, 1970 г. * ''Вистината за Шефка'', Графика-прес, Белград. * ''Против смртната казна'', Белград 1980 г. ==Поврзано== * [[Тома Фила]] == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фил, Филота}} [[Категорија:Македонски Власи]] [[Категорија:Адвокати]] qk81ob2svhh882mm6msgapnrnbg755c 5533924 5533923 2026-04-03T16:30:34Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Адвокати]]; додадена [[Категорија:Македонски адвокати]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533924 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Филота Фила | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{роден на|||1914}} | роден-место ={{роден во|Битола}} | починал-дата = {{починат на|||1983}} | починал-место = {{починат во|Белград}} | починал-причина = | националност = [[Влав]] | познат = | занимање = адвокат | сопружник = Ела Сапунџиќ | татко = Тома Фила | мајка = Атина Ана Псарику | родители = | роднини = | деца = [[Тома Фила]] (син) }} '''Филота Фила''' ({{роден во|Битола}}, {{роден на|||1914}} - {{починат во|Белград}}, {{починат на|||1983}}) — [[Македонија|македонски]] и [[Србија|српски]] [[адвокат]] со [[Власи|влашко]]<nowiki/> потекло. == Животопис == Филота Фила е роден во [[1914|1914 година]] во [[Власи|влашко]] семејство во [[Битола]]. Неговиот татко Тома водел [[Кујунџија|кујунџиска]] работилница заедно со неговиот брат. Мајка му, Атина Ана Псарику потекнувала од богато [[Битола|битолско]] семејство.<ref>{{Наведена книга|title=Завршна реч|last=Фила|first=Тома|publisher=Вукотић медиа|year=2017.|isbn=978-86-89613-64-3|edition=Друго|location=Београд|pages=15-16}}</ref> Имале четири деца: Антигона, Фаница, Коста и Филота. Филота завршил [[Грчки јазик|грчко]] основно училиште и [[Српски јазик|српско]] средно училиште. Се запишал на [[Правен факултет при Белградскиот универзитет|Правниот факултет на Универзитетот во Белград]], бидејќи тој бил единствениот факултет на кој студиите биле бесплатни, што било значајно бидејќи млад останал без татко и стабилни примања. За време на студиите се запознал со [[Милован Ѓилас|Милован]] Ѓилас и [[Лазар Колишевски]], идни високи функционери на [[Комунистичка партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], од кои ги усвоил [[Комунизам|комунистичките]] идеи. Дипломирал во [[1937|1937 година]], а во [[1939]] година положил правосуден испит. Работел во адвокатската канцеларија Поповиќ сместена во [[Хотел Москва (Белград)|хотелот „Москва“]]. Се оженил со Ела, ќерка на белградскиот трговец Никола Сапунџиќ, во [[1940|1940 година]]. Потоа работел како судски приправник во [[Ресен]], [[Дебар]] и родната [[Битола]], каде што [[29 јули|на 29 јули]] [[1941]] година му се родил син, кој го крстиле Тома, по неговиот дедо.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravdiko.mk/filota-fila-1914-1983/|title=Филота Фила 1914-1983|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012151738/https://www.pravdiko.mk/filota-fila-1914-1983/|archive-date=2022-10-12|dead-url=|accessdate=1. септембар 2020.|url-status=dead}}</ref> На почетокот на [[Македонија во Втората светска војна|Втората светска војна]] бил протеран од [[Битола]] од бугарските окупаторски власти. Станал судски приправник во [[Умка]], а подоцна и адвокатски приправник кај адвокатот Здравко Исаиловиќ од [[Белград]]. Семејството го преселил во [[Неготин]], а на крајот на првата година од војната се поврзал со [[Југословенски партизани|партизански]] илегалци во [[Белград]]. Бил уапсен во [[1943|1943 година]] и бил испрашуван во палатата Ратнички дом, каде што се наоѓал затворот на [[Гестапо]]. Претходно бил уапсен партизански курир со наредба Фила да се префрли во [[Космајски партизански одред|Космајскиот партизански одред]] , што довело до негово апсење. Наскоро бил префрлен во [[Бањички логор|Бањичкиот логор,]] а потоа пренесен во [[Маутхаузен|концентрациониот логор Маутхаузен-Гусен]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.advokatifila.com/sr/o-nama.php|title=Биографија Филоте Филе|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> По ослободувањето, заедно со другите затвореници заминал пешки во [[Виена]]. Таму било утврдено дека боледува од [[туберкулоза]] и дека има само 40 килограми. Кога се вратил во [[Југославија]], неговиот пријател од студиите [[Лазар Колишевски]], премиерот на [[Социјалистичка Република Македонија|НР Македонија]], го назначил за началник на полицијата за Јужна [[Социјалистичка Република Македонија|Македонија]]. Набргу ја напуштил таа функција и отворил адвокатска канцеларија во Битола во септември [[1945|1945 година]]. Ја бранел својата тетка Олимпија, која се обидела илегално да пребега во [[Грција]], и на тоа судење изјавил дека: „не може неписмени луѓе да ја водат земјата“. Неговата тетка била стрелана, а Филота бил осуден на затвор и губење на политичките и граѓанските права во [[1946|1946 година]].<ref>{{Наведена книга|title=Завршна реч|last=Фила|first=Тома|publisher=Вукотић медиа|year=2017|isbn=978-86-89613-64-3|edition=Друго|location=Београд|pages=27}}</ref> Накратко во текот на [[1947|1947 година]] бил претседател на Арбитражниот суд во [[Битола]].<ref name=":0"/> По отслужувањето на казната, со семејството се преселил во [[Белград]]. Отворил адвокатска канцеларија во [[Гроцка]], која во тоа време имала и суд. Станал еден од најпознатите адвокати во [[Југославија]], а набрзо со него почнал да работи и неговиот син [[Тома Фила]]. Филота бил голем противник на смртната казна. Ја напишал книгата „Ги бранев оние што беа осудени на смрт“ во [[1970]] година, како и книгата „Вистината за Шефка“, која се занимава со Шефка Хоџиќ од [[Јусиќи (Зворник)|Јусиќи]] кај [[Зворник]], неговиот најпознат клиент. Ја објавил својата најпозната книга „Против смртната казна“ во [[1980]] година, на свој трошок. Починал во [[1983|1983 година]] во [[Белград]]. == Дела == * ''Ги бранев осудените на смрт'', Просвета, Белград, 1970 г. * ''Вистината за Шефка'', Графика-прес, Белград. * ''Против смртната казна'', Белград 1980 г. ==Поврзано== * [[Тома Фила]] == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фил, Филота}} [[Категорија:Македонски Власи]] [[Категорија:Македонски адвокати]] 29bt7ciah1yh5fd88rv7irxhjikvexa 5533925 5533924 2026-04-03T16:30:45Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Македонци во Србија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533925 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Филота Фила | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{роден на|||1914}} | роден-место ={{роден во|Битола}} | починал-дата = {{починат на|||1983}} | починал-место = {{починат во|Белград}} | починал-причина = | националност = [[Влав]] | познат = | занимање = адвокат | сопружник = Ела Сапунџиќ | татко = Тома Фила | мајка = Атина Ана Псарику | родители = | роднини = | деца = [[Тома Фила]] (син) }} '''Филота Фила''' ({{роден во|Битола}}, {{роден на|||1914}} - {{починат во|Белград}}, {{починат на|||1983}}) — [[Македонија|македонски]] и [[Србија|српски]] [[адвокат]] со [[Власи|влашко]]<nowiki/> потекло. == Животопис == Филота Фила е роден во [[1914|1914 година]] во [[Власи|влашко]] семејство во [[Битола]]. Неговиот татко Тома водел [[Кујунџија|кујунџиска]] работилница заедно со неговиот брат. Мајка му, Атина Ана Псарику потекнувала од богато [[Битола|битолско]] семејство.<ref>{{Наведена книга|title=Завршна реч|last=Фила|first=Тома|publisher=Вукотић медиа|year=2017.|isbn=978-86-89613-64-3|edition=Друго|location=Београд|pages=15-16}}</ref> Имале четири деца: Антигона, Фаница, Коста и Филота. Филота завршил [[Грчки јазик|грчко]] основно училиште и [[Српски јазик|српско]] средно училиште. Се запишал на [[Правен факултет при Белградскиот универзитет|Правниот факултет на Универзитетот во Белград]], бидејќи тој бил единствениот факултет на кој студиите биле бесплатни, што било значајно бидејќи млад останал без татко и стабилни примања. За време на студиите се запознал со [[Милован Ѓилас|Милован]] Ѓилас и [[Лазар Колишевски]], идни високи функционери на [[Комунистичка партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], од кои ги усвоил [[Комунизам|комунистичките]] идеи. Дипломирал во [[1937|1937 година]], а во [[1939]] година положил правосуден испит. Работел во адвокатската канцеларија Поповиќ сместена во [[Хотел Москва (Белград)|хотелот „Москва“]]. Се оженил со Ела, ќерка на белградскиот трговец Никола Сапунџиќ, во [[1940|1940 година]]. Потоа работел како судски приправник во [[Ресен]], [[Дебар]] и родната [[Битола]], каде што [[29 јули|на 29 јули]] [[1941]] година му се родил син, кој го крстиле Тома, по неговиот дедо.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravdiko.mk/filota-fila-1914-1983/|title=Филота Фила 1914-1983|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012151738/https://www.pravdiko.mk/filota-fila-1914-1983/|archive-date=2022-10-12|dead-url=|accessdate=1. септембар 2020.|url-status=dead}}</ref> На почетокот на [[Македонија во Втората светска војна|Втората светска војна]] бил протеран од [[Битола]] од бугарските окупаторски власти. Станал судски приправник во [[Умка]], а подоцна и адвокатски приправник кај адвокатот Здравко Исаиловиќ од [[Белград]]. Семејството го преселил во [[Неготин]], а на крајот на првата година од војната се поврзал со [[Југословенски партизани|партизански]] илегалци во [[Белград]]. Бил уапсен во [[1943|1943 година]] и бил испрашуван во палатата Ратнички дом, каде што се наоѓал затворот на [[Гестапо]]. Претходно бил уапсен партизански курир со наредба Фила да се префрли во [[Космајски партизански одред|Космајскиот партизански одред]] , што довело до негово апсење. Наскоро бил префрлен во [[Бањички логор|Бањичкиот логор,]] а потоа пренесен во [[Маутхаузен|концентрациониот логор Маутхаузен-Гусен]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.advokatifila.com/sr/o-nama.php|title=Биографија Филоте Филе|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> По ослободувањето, заедно со другите затвореници заминал пешки во [[Виена]]. Таму било утврдено дека боледува од [[туберкулоза]] и дека има само 40 килограми. Кога се вратил во [[Југославија]], неговиот пријател од студиите [[Лазар Колишевски]], премиерот на [[Социјалистичка Република Македонија|НР Македонија]], го назначил за началник на полицијата за Јужна [[Социјалистичка Република Македонија|Македонија]]. Набргу ја напуштил таа функција и отворил адвокатска канцеларија во Битола во септември [[1945|1945 година]]. Ја бранел својата тетка Олимпија, која се обидела илегално да пребега во [[Грција]], и на тоа судење изјавил дека: „не може неписмени луѓе да ја водат земјата“. Неговата тетка била стрелана, а Филота бил осуден на затвор и губење на политичките и граѓанските права во [[1946|1946 година]].<ref>{{Наведена книга|title=Завршна реч|last=Фила|first=Тома|publisher=Вукотић медиа|year=2017|isbn=978-86-89613-64-3|edition=Друго|location=Београд|pages=27}}</ref> Накратко во текот на [[1947|1947 година]] бил претседател на Арбитражниот суд во [[Битола]].<ref name=":0"/> По отслужувањето на казната, со семејството се преселил во [[Белград]]. Отворил адвокатска канцеларија во [[Гроцка]], која во тоа време имала и суд. Станал еден од најпознатите адвокати во [[Југославија]], а набрзо со него почнал да работи и неговиот син [[Тома Фила]]. Филота бил голем противник на смртната казна. Ја напишал книгата „Ги бранев оние што беа осудени на смрт“ во [[1970]] година, како и книгата „Вистината за Шефка“, која се занимава со Шефка Хоџиќ од [[Јусиќи (Зворник)|Јусиќи]] кај [[Зворник]], неговиот најпознат клиент. Ја објавил својата најпозната книга „Против смртната казна“ во [[1980]] година, на свој трошок. Починал во [[1983|1983 година]] во [[Белград]]. == Дела == * ''Ги бранев осудените на смрт'', Просвета, Белград, 1970 г. * ''Вистината за Шефка'', Графика-прес, Белград. * ''Против смртната казна'', Белград 1980 г. ==Поврзано== * [[Тома Фила]] == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фил, Филота}} [[Категорија:Македонски Власи]] [[Категорија:Македонски адвокати]] [[Категорија:Македонци во Србија]] 4qm1q5he4ll8jwrw524moambn08ruqj 5533926 5533925 2026-04-03T16:30:56Z Gurther 105215 додадена [[Категорија:Учесници во НОБ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533926 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Филота Фила | портрет = | px = | опис = | родено-име = | роден-дата ={{роден на|||1914}} | роден-место ={{роден во|Битола}} | починал-дата = {{починат на|||1983}} | починал-место = {{починат во|Белград}} | починал-причина = | националност = [[Влав]] | познат = | занимање = адвокат | сопружник = Ела Сапунџиќ | татко = Тома Фила | мајка = Атина Ана Псарику | родители = | роднини = | деца = [[Тома Фила]] (син) }} '''Филота Фила''' ({{роден во|Битола}}, {{роден на|||1914}} - {{починат во|Белград}}, {{починат на|||1983}}) — [[Македонија|македонски]] и [[Србија|српски]] [[адвокат]] со [[Власи|влашко]]<nowiki/> потекло. == Животопис == Филота Фила е роден во [[1914|1914 година]] во [[Власи|влашко]] семејство во [[Битола]]. Неговиот татко Тома водел [[Кујунџија|кујунџиска]] работилница заедно со неговиот брат. Мајка му, Атина Ана Псарику потекнувала од богато [[Битола|битолско]] семејство.<ref>{{Наведена книга|title=Завршна реч|last=Фила|first=Тома|publisher=Вукотић медиа|year=2017.|isbn=978-86-89613-64-3|edition=Друго|location=Београд|pages=15-16}}</ref> Имале четири деца: Антигона, Фаница, Коста и Филота. Филота завршил [[Грчки јазик|грчко]] основно училиште и [[Српски јазик|српско]] средно училиште. Се запишал на [[Правен факултет при Белградскиот универзитет|Правниот факултет на Универзитетот во Белград]], бидејќи тој бил единствениот факултет на кој студиите биле бесплатни, што било значајно бидејќи млад останал без татко и стабилни примања. За време на студиите се запознал со [[Милован Ѓилас|Милован]] Ѓилас и [[Лазар Колишевски]], идни високи функционери на [[Комунистичка партија на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]], од кои ги усвоил [[Комунизам|комунистичките]] идеи. Дипломирал во [[1937|1937 година]], а во [[1939]] година положил правосуден испит. Работел во адвокатската канцеларија Поповиќ сместена во [[Хотел Москва (Белград)|хотелот „Москва“]]. Се оженил со Ела, ќерка на белградскиот трговец Никола Сапунџиќ, во [[1940|1940 година]]. Потоа работел како судски приправник во [[Ресен]], [[Дебар]] и родната [[Битола]], каде што [[29 јули|на 29 јули]] [[1941]] година му се родил син, кој го крстиле Тома, по неговиот дедо.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pravdiko.mk/filota-fila-1914-1983/|title=Филота Фила 1914-1983|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20221012151738/https://www.pravdiko.mk/filota-fila-1914-1983/|archive-date=2022-10-12|dead-url=|accessdate=1. септембар 2020.|url-status=dead}}</ref> На почетокот на [[Македонија во Втората светска војна|Втората светска војна]] бил протеран од [[Битола]] од бугарските окупаторски власти. Станал судски приправник во [[Умка]], а подоцна и адвокатски приправник кај адвокатот Здравко Исаиловиќ од [[Белград]]. Семејството го преселил во [[Неготин]], а на крајот на првата година од војната се поврзал со [[Југословенски партизани|партизански]] илегалци во [[Белград]]. Бил уапсен во [[1943|1943 година]] и бил испрашуван во палатата Ратнички дом, каде што се наоѓал затворот на [[Гестапо]]. Претходно бил уапсен партизански курир со наредба Фила да се префрли во [[Космајски партизански одред|Космајскиот партизански одред]] , што довело до негово апсење. Наскоро бил префрлен во [[Бањички логор|Бањичкиот логор,]] а потоа пренесен во [[Маутхаузен|концентрациониот логор Маутхаузен-Гусен]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.advokatifila.com/sr/o-nama.php|title=Биографија Филоте Филе|last=|first=|date=|work=|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> По ослободувањето, заедно со другите затвореници заминал пешки во [[Виена]]. Таму било утврдено дека боледува од [[туберкулоза]] и дека има само 40 килограми. Кога се вратил во [[Југославија]], неговиот пријател од студиите [[Лазар Колишевски]], премиерот на [[Социјалистичка Република Македонија|НР Македонија]], го назначил за началник на полицијата за Јужна [[Социјалистичка Република Македонија|Македонија]]. Набргу ја напуштил таа функција и отворил адвокатска канцеларија во Битола во септември [[1945|1945 година]]. Ја бранел својата тетка Олимпија, која се обидела илегално да пребега во [[Грција]], и на тоа судење изјавил дека: „не може неписмени луѓе да ја водат земјата“. Неговата тетка била стрелана, а Филота бил осуден на затвор и губење на политичките и граѓанските права во [[1946|1946 година]].<ref>{{Наведена книга|title=Завршна реч|last=Фила|first=Тома|publisher=Вукотић медиа|year=2017|isbn=978-86-89613-64-3|edition=Друго|location=Београд|pages=27}}</ref> Накратко во текот на [[1947|1947 година]] бил претседател на Арбитражниот суд во [[Битола]].<ref name=":0"/> По отслужувањето на казната, со семејството се преселил во [[Белград]]. Отворил адвокатска канцеларија во [[Гроцка]], која во тоа време имала и суд. Станал еден од најпознатите адвокати во [[Југославија]], а набрзо со него почнал да работи и неговиот син [[Тома Фила]]. Филота бил голем противник на смртната казна. Ја напишал книгата „Ги бранев оние што беа осудени на смрт“ во [[1970]] година, како и книгата „Вистината за Шефка“, која се занимава со Шефка Хоџиќ од [[Јусиќи (Зворник)|Јусиќи]] кај [[Зворник]], неговиот најпознат клиент. Ја објавил својата најпозната книга „Против смртната казна“ во [[1980]] година, на свој трошок. Починал во [[1983|1983 година]] во [[Белград]]. == Дела == * ''Ги бранев осудените на смрт'', Просвета, Белград, 1970 г. * ''Вистината за Шефка'', Графика-прес, Белград. * ''Против смртната казна'', Белград 1980 г. ==Поврзано== * [[Тома Фила]] == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фил, Филота}} [[Категорија:Македонски Власи]] [[Категорија:Македонски адвокати]] [[Категорија:Македонци во Србија]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] jimar0fuhnmz3fpjgsjbzb172zz4ym3 0 1309312 5534008 4871349 2026-04-03T19:52:56Z Dandarmkd 31127 5534008 wikitext text/x-wiki {{закосеннаслов}} '''''Казино Ројал''''' ― прв [[роман]] од [[Обединето Кралство|британскиот]] [[писател]] [[Ијан Флеминг]]. Тој бил објавен во 1953 година, и бил првиот роман за [[Џејмс Бонд]]. По оваа книга, Флеминг објавил уште единаесет романи и две [[Антологија|збирки раскази]], а други автори објавиле продолженија на романите за Бонд романи. Флеминг нацрт верзијата ја напишал на почетокот од 1952 година на неговиот имот Златно Око во [[Јамајка]]. Во рамките на шпионската приказна, ''Казино Ројал'' се занимава со теми за положбата на Британија во светот, претежно за односот со САД по пребегнувањето на британските агенти Гај Бурџис и Доналд Меклин во Советскиот Сојуз. Книгата добила позитивни критики од критичарите во тоа време и по нејзиното објавување во Обединетото Кралство на 13 април 1953 година била распродадена за помалку од еден месец. По објавувањето, заснован на романот ''Казино Ројал'' во ''Дејли експрес'' бил објавен стрип, и имал три филмски адаптации: епизода од 1954 година од телевизиската серија на CBS ''Климакс!'' со Бери Нелсон како американски Бонд, [[Казино Ројал (филм од 1967 година)|филмска верзија од 1967 година]] со [[Дејвид Нивен]] како „Сер Џејмс Бонд“ и филм од [[Казино Ројал (филм)|2006 година]] во [[Џејмс Бонд во филмот|филмскиот серијал]] на [[Еон продукција|Еон Продукција]] во кој [[Даниел Крејг|Даниел Крег]] го глуми Џејмс Бонд. == Содржина == Романот се однесува на британскиот таен агент [[Џејмс Бонд]], испратен на задача да се коцка во казиното во Ројал-ле-О за да го банкротира Ле Шифр, благајник на францускиот синдикат и член на руската тајна служба. На Бонд му помагаат Веспер Линд, член на неговата служба, како и Феликс Лејтер од [[Централна разузнавачка агенција|ЦИА]] и Рене Матис од француското Дексием биро. Ијан Флеминг ги искористил своите воени искуства како член на Поморската разузнавачка дивизија и луѓето што ги запознал таму, за во делото да додаде елементи на заговор. Ле Шифр ги губи парите и за да си ги поврати ја киднапира Линд, а го мачи и на Бонд. За време на тортурата, атентатор од СМЕРШ влегува и го убива Ле Шифр како казна за тоа што ги загубил парите. Линд секојдневно го посетува Бонд додека тој закрепнува во болница, и тој се заљубува во неа. Откако ќе излезе од болница, стануваат љубовници. Едно утро, Бонд открива дека извршила самоубиство. Зад себе остава белешка во која објаснува дека под уцена работела како [[двоен агент]] за советското Министерство за внатрешни работи. Сакала да започне нов живот со Бонд, но сфатила дека нема да може да се ослободи од Советите кои постојано ја следеле и дека останувањето со Бонд само ќе го доведе во опасност. Бонд ја информира својата служба за двојната игра на Линд, ладно велејќи му на својот контакт: „Кучката сега е мртва“.{{Sfn|Fleming|2006}} == Наводи == {{Наводи|colwidth=25em|refs=<ref name="FRB Convert"> {{cite web|title=Consumer Price Index (estimate) 1800–2014|url=https://www.minneapolisfed.org/community_education/teacher/calc/hist1800.cfm|publisher=Federal Reserve Bank of Minneapolis|access-date=20 January 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20141220095448/http://www.minneapolisfed.org/community_education/teacher/calc/hist1800.cfm|archive-date=20 December 2014|url-status=dead}}</ref> <ref name="MGM CR"> {{cite web|title=Casino Royale (1967)|url=http://www.mgm.com/#/our-titles/342/Casino-Royale-(1967)|publisher=[[Metro-Goldwyn-Mayer]]|access-date=21 January 2015}}</ref> <ref name="BFI: CR"> {{cite web|last=Sutton|first=Mike|title=James Bond|url=http://www.screenonline.org.uk/film/id/455589/|website=[[Screenonline]]|publisher=[[British Film Institute]]|access-date=19 January 2015}}</ref> <ref name="Variety: CR"> {{cite news|last=Shprintz|first=Janet|title=Big Bond-holder|url=https://variety.com/1999/film/news/big-bond-holder-1117492814/|access-date=21 January 2015|newspaper=[[Variety (magazine)|Variety]]|date=29 March 1999}}</ref> <ref name="IGN: reboot"> {{cite web|title=IGN: Interview: Campbell on Casino Royale|url=http://uk.ign.com/articles/2005/10/19/interview-campbell-on-casino-royale|website=IGN.com|publisher=IGN Entertainment, Inc|date=19 October 2005|access-date=19 January 2015}}</ref> <ref name="Funnell (2011)"> {{cite journal|last=Funnell|first=Lisa|title='I Know Where You Keep Your Gun': Daniel Craig as the Bond–Bond Girl Hybrid in Casino Royale|journal=The Journal of Popular Culture|date=June 2011|volume=44|issue=3|pages=455–472|doi=10.1111/j.1540-5931.2011.00843.x}}</ref> <ref name="Oh, James"> {{cite journal|last1=Black|first1=Jeremy|author-link1=Jeremy Black (historian)|title='Oh, James': 007 as International Man of History|journal=[[The National Interest]]|date=Winter 2002–2003|issue=70|pages=106–112|jstor=42897447}}</ref> <ref name="Cook (2004)"> {{cite news|last=Cook|first=William|title=Novel man|newspaper=New Statesman|date=28 June 2004|page=40}}</ref> <ref name="IFP: About IF"> {{cite web|title=Ian Fleming|url= http://www.ianfleming.com/ian-fleming/|publisher=Ian Fleming Publications|access-date=15 January 2015}}</ref> <ref name="Hellman (1962)"> {{cite magazine|last=Hellman|first=Geoffrey T.|title=Bond's Creator|url=http://www.newyorker.com/archive/1962/04/21/1962_04_21_032_TNY_CARDS_000268062#ixzz1XRLtznvp|magazine=The New Yorker|author-link=Geoffrey T. Hellman|page=32|date=21 April 1962}} {{subscription}}</ref> <ref name="IoS: Secretan"> {{cite news|last=O'Brien|first=Liam|title='The name's Secretan&nbsp;... James Secretan': Early draft of Casino Royale reveals what Ian Fleming wanted to call his super spy|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/the-names-secretan-james-secretan-early-draft-of-casino-royale-reveals-what-ian-fleming-wanted-to-call-his-super-spy-8572375.html|newspaper=The Independent on Sunday|date=14 April 2013}}</ref> <ref name="Hitchens (2006)"> {{cite news|last=Hitchens|first=Christopher|title=Bottoms Up|newspaper=The Atlantic Monthly|date=1 April 2006|author-link=Christopher Hitchens|page=101 |url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2006/04/bottoms-up/304719/?single_page=true}}</ref> <ref name="Guardian covers (2008)"> {{cite news|title=The Great Bond Cover Up|url=https://www.theguardian.com/books/gallery/2008/may/07/1|newspaper=The Guardian|date=8 May 2008}}</ref> <ref name="Fausset (1953)"> {{cite news|last=Fausset|first=Hugh|title=New Novels|newspaper=The Manchester Guardian|date=17 April 1953|author-link=Hugh I'Anson Fausset|page=4}}</ref> <ref name="Ross (1953)"> {{cite news|last=Ross|first=Alan|title=Spies and Charlatans|newspaper=The Times Literary Supplement|date=17 April 1953|page=249}}</ref> <ref name="Raven (1953)"> {{cite news|last=Raven|first=Simon|title=New Novels|newspaper= The Listener|date=23 April 1953|page=695}}</ref> <ref name="Times ad (1953)"> {{cite news|title=Casino Royale|newspaper=The Times|date=9 May 1953|page=8}}</ref> <ref name="Time (1954)"> {{cite news|title=Books: Murder Is Their Business|url=http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,819717,00.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20101116224819/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,819717,00.html|url-status=dead|archive-date=16 November 2010|newspaper=Time|date=29 March 1954}}</ref> <ref name="Boucher (1954)"> {{cite news|last=Boucher|first=Anthony|author-link=Anthony Boucher|title=Criminals at Large|newspaper=The New York Times|date=25 April 1954|page=BR27}}</ref>}} === Извори ===   == Надворешни врски == * [http://www.ianfleming.com/ Ian Fleming.com] Официјална веб-страница на Ian Fleming Publications {{Bond books}}{{Ian Fleming}} [[Категорија:Дела на Ијан Флеминг]] [[Категорија:Акциони романи]] [[Категорија:Книги за Џејмс Бонд]] [[Категорија:Британски романи]] [[Категорија:Романи адаптирани во филм]] [[Категорија:Романи адаптирани во стрип]] g5o34fgod0gu24k3931o86zjbkdityl 0 1315508 5534175 5469169 2026-04-04T08:42:12Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534175 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Jean-Baptiste-Camille_Corot_-_Orphée_(modification).jpg|десно|мини| Поетот [[Орфеј]] ја вади [[Евридика]] од [[Адот (грчка митологија)|адот]].]] [[Податотека:King David and musicians from Olomouc Bible, folio 276R, color enhanced.jpg|десно|мини| [[Трубадур]]и во [[Берлин]] (приказ од 14 век).]] [[Податотека:Кочо Рацин -Велес.jpg|десно|мини|Споменик на [[Кочо Рацин]] во Велес]] '''Поет'''<ref name="ДРМЈ|поет">{{ДРМЈ|поет}}</ref><ref name="ДРМЈ|поет"/> (од {{langx|grc|ποιητής}}, {{langx|la|poeta}}) — личност која пишува [[поезија]] односно [[песна|песни]]. Поетите општо се сметаат за најстари писатели, имајќи предвид дека најстарите култури и цивилизации ги запишале своите идеи - религиозни, филозофски, правни, морални и политички - во облик на песни, кои често се пренесувале усно од колено на колено. Примери за ова се светите книги на Индијците - [[Веди]]те и Упанишадите, како и хебрејското [[Библија|Свето писмо]], кои содржат многу делови во [[стих]]ови. Првите поети често биле [[Свештеник|свештеници]], а малку подоцна, во античкиот период, дури и најсложените филозофски идеи, па дури и научни дела биле претставувани во облик на песни. Во денешно време, поет често се сфаќа како [[Книжевност|писател]] кој е надарен да претстави одредени апстрактни идеи или идеали на симболичен, но лесно разбирлив и естетски вреден начин за својата околина. Некои држави имале, а некои сè уште ја имаат институцијата „официјален државен поет“. Наспроти поетот, оној што изведува песни со [[пеење]] се нарекува [[Пеење|пејач]]. == Историја == Поимот на поет претрпел низа промени во текот на историјата. Веќе во [[Стара Грција]] се разликувале две концепции: поет како пророк (''poeta vates'') и поет како творец (''poeta doctus''). Според првата, идеите, сликите, зборовите и стиховите му доаѓаат на поетот од некое надворешно, возвишено место. За грчките поети, тоа е заслуга на [[музи]]те, а за христијанските поети, тоа е дар од Бога.<ref name="lzmk">[http://www.enciklopedija.hr/Natuknica.aspx?ID=48532 Pjesnik], ''enciklopedija.hr'' - mrežno izdanje [[Hrvatska enciklopedija|Hrvatske enciklopedije]], pristupljeno 19. lipnja 2016.</ref> Во зората на [[Романтизам|романтизмот,]] таквата теорија била заменета со учење за имагинација. Тоа значи дека наместо надворешен извор, сега станува збор за внатрешен извор на вдахновение , па поетот веќе не е алатка во туѓи раце. Изворот на тој начин е преместен кон самото јас на поетот. Поетот може да види облици и начини на живот недостапни за обичниот вид, а тоа гледање е резултат на состојби како што се сон, мечтаење, возбуда (природна или побудена). Така, исчезнало старото сфаќање, според кое таквите состојби се резултат на дејството на некоја повисока сила.<ref name="lzmk"/> Друга старогрчка концепција за поетот како творец била обележана со барања за признавање на поетската активност како вештина. Првите [[Метафора|метафори]] ја прикажувале поезијата како фино ткаење. Грците ја препознале и истакнале важноста на поетската вештина (на пр. [[Пиндар]] ). Така, [[Хомер]]овото повикување на музите во [[Илијада|„Илијадата]]“ и [[Одисеја|„Одисејата“]] се однесувало првенствено на содржината, а не на обликот , т.е. што сакал да каже, а не како ќе го каже. Таквата дефиниција за поет-занаетчија ја прифатил и староримскиот поет [[Хорациј]], а посланието во кое тој ја нагласува важноста на обликувањето на поезијата станало клучен поетски текст на [[Среден век|средниот век]] под наслов ''[[Арс поетика|Ars poetica]]''.<ref name="lzmk"/> Освен значењето на поимот поет, низ вековите се менувал и неговиот општествен статус. Во племенското општество, поетот припаѓал на владејачката свита како носител на племенската мудрост, па понекогаш било тешко да се разликува неговиот опсег од оној на врачевите или свештениците. Со појавата на првите државни целини, положбата на поетот се институционализирала. Така дворскиот поет го зазел местото на бардот. Имаше обичај да се наградува квалитетот на поетот, така, на пример, [[Франческо Петрарка]] бил крунисан со [[лаворов венец]] (''poeta laureatus''). Поетот долго време бил поврзан со владетелот, мецената, сè до [[18 век]], кога полека се обликувал книжевниот пазар.<ref name="lzmk"/> Во [[19 век]], во екот на [[индустријализација]]та, се појавил ликот на отуѓениот поет, проклетник (''poète maudit)'', кој бил претерано чувствителен кон целно насоченото граѓанско општество од тоа време. Успехот и победата на [[Масовни медиуми|масовните медиуми]] и потрошувачкото општество во [[20 век]] уште повеќе ја истакнала отуѓеноста на поетот. Современата книжевна теорија ги признала, ги препознала и ги истакнала бројните невидливи и софистицирани механизми на маргинализација на поетите засновани на различни, но меѓусебно поврзани оски на дискриминација.<ref name="lzmk"/> ==Поетот како тема во уметноста и во популарната култура== ===Поетот како тема во книжевноста=== * „Поет“ — песна на хрватскиот поет [[Звонимир Балог]].<ref>''Поетска читанка: Избор од македонската и светската поезија за деца'', Просветно дело, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2005, стр. 94.</ref> * „Руските поети“ - песна на рускиот поет [[Андреј Вознесенски]] од 1957 година.<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 42.</ref> * „Поетот и ѓаволот“ - песна на рускиот поет [[Николај Глазков]] од 1943 година.<ref>Антологија руске лирике – X-XXI век. Књига III: Средина XX века – поч. XXI века (неомодернизам, неоавангарда, постмодернизам и нова трагања). Београд: Paidea, 2007, стр. 16-17.</ref> * „Поетот Мистрал“ - расказ на францускиот писател [[Алфонс Доде]] од 1869 година.<ref>Alphonse Daudet, ''Pisma iz mog mlina''. Zagreb: Znanje, 1986, стр. 129-136.</ref> * „На слепиот поет“ - песна на францускиот поет [[Виктор Иго]].<ref>Viktor Igo, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 52.</ref> * „Поет“ - песна на Виктор Иго.<ref>Viktor Igo, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 12-13.</ref> * „На поетот кој ми испрати орелско перо“ - песна на Виктор Иго.<ref>Viktor Igo, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1969, стр. 53.</ref> * „Тибул“ (српски: ''Tibulo'') - песна на српскиот поет [[Војислав Илиќ]].<ref>Zoran Mišić, Antologija srpske poezije. Nolit, Beograd, 1963, стр. 95.</ref> * „Момчето ги носи своите први песни на преглед“ (хрватски: ''Mladić nosi svoje prve pjesme na ogled'') - песна на Мирослав Крлежа.<ref>Miroslav Krleža, ''Lirika''. Sarajevo: Svjetlost, 1966, стр. 88-92.</ref> * „Поетот во Њујорк“ (шпански: ''Poeta en Nueva York'') - поетска збирка на шпанскиот поет [[Федерико Гарсија Лорка]].<ref>Федерико Гарсија Лорка, ''Неверна жена''. Скопје: Македонска книга, Култура, Мисла, Наша книга, 1982.</ref> * „Приказна за поетот“ (српски: ''Priča o pesniku'') - песна на Десанка Максимовиќ.<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 4.</ref> * „Поетот и пролетта“ (српски: ''Pesnik i proleće'') - песна на Десанка Максимовиќ.<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 5.</ref> * „Поетовата биста во паркот“ (српски: ''Pesnikov kip u parku'') - песна на Десанка Максимовиќ.<ref>D. Maksimović, ''Pesme''. Beograd: Rad, 1964, str. 7-8.</ref> * „Поетот и родниот крај (''Pesnik i zavičaj'')“ - песна на Десанка Максимовиќ.<ref>Desanka Maksimović, ''Izabrane pesme'' (peto dopunjeno izdanje). Beograd: BIGZ, 1985, стр. 195.</ref> * „Поет на 21-от век“ - краток расказ на македонскиот писател Стефан Марковски од 2015 година.<ref>{{Наведена книга|title=Продавачот на ветар и магла и други приказни|last=Марковски|first=Стефан|publisher=Библиотека „Гоце Делчев“ Гевгелија|year=2015|isbn=|location=|pages=}}</ref> * „Народниот поет“ - песна на македонскиот писател [[Стефан Марковски]] од 2016 година.<ref>{{Наведена книга|title=Сиво сјаат вселените|last=Марковски|first=Стефан|publisher=Дом на култура „Кочо Рацин“|year=2016|isbn=|location=Скопје|pages=}}</ref> * „Слем поет“ - краток расказ на македонскиот писател Стефан Марковски од 2017 година.<ref>{{Наведена книга|title=Смртта долетува насмевната|last=Марковски|first=Стефан|publisher=Бран|year=2017|isbn=|location=Струга|pages=}}</ref> * „Кутриот поет“ - песна на полскиот поет [[Чеслав Милош]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 150-151.</ref> * „Слеп поет“ - песна на српскиот поет [[Бранко Миљковиќ]].<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, култура, Македонска книга, 1988, стр. 24.</ref> * „Судбината на поетот“ - песна на Бранко Миљковиќ.<ref>Бранко Миљковиќ, ''Избор''. Скопје: Мисла, Култура и Македонска книга, 1988, стр. 85.</ref> * „Поет“ - кус расказ на италијанскиот писател [[Еуџенио Монтале]].<ref>Euđenio Montale, ''Leptir iz Dinara i ostali prozni spisi''. Beograd: Rad, 1979, стр. 155-157.</ref> * „[[На поетот (Коле Неделковски)|На поетот]]“ — песна на македонскиот поет [[Коле Неделковски]].<ref>Коле Неделковски, ''Стихови''. Кочо Рацин, Скопје, 1958, стр. 70.</ref> * „Епитаф на словенскиот прапоет“ (српски: ''Epitaf slovenskom prapesniku'') - песна на српскиот поет Миодраг Павловиќ.<ref>Miodrag Pavlović, Izabrane pesme. Beograd: Rad, 1979, стр. 58-59.</ref> * „Опело - На поетот загинат од бомбардирањето“ (српски: ''Opelo - Pesniku poginulom od bombardovanja'')- песна на српскиот поет [[Миодраг Павловиќ]].<ref>Miodrag Pavlović, ''Izabrane pesme''. Beograd: Rad, 1979, стр. 27-29.</ref> * „Смртта на поетот“ - поетски циклус на рускиот писател Борис Пастернак од 1930-1931 година.<ref>Борис Леонидович Пастернак, ''Изабране песме''. Нови Сад: Orpheus, 2011, стр. 204-224.</ref> * „Поетите на XIX век“ - песна на унгарскиот поет [[Шандор Петефи]].<ref>Šandor Petefi, ''Sloboda i ljubav''. Beograd: Rad, 1969, стр. 60-61.</ref> * „Воскреснувањето на споменикот на поетот“ (српски: ''Васкрс песниковог споменика'') - песна на српскиот поет [[Васко Попа]].<ref>Vasko Popa, ''Pesme''. Beograd: Bigz, 1978, стр. 190.</ref> * „Памети тој“ — песна на македонскиот поет [[Анте Поповски]].<ref>Анте Поповски, ''Поезија''. Наша книга, Скопје, 1990, стр. 143.</ref> * „Разговор на издавачот со поетот“ — песна на рускиот поет [[Александар Пушкин]].<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 87-93.</ref> * „Поетот и толпата“ — песна на Александар Пушкин од 1828 година.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 176-177.</ref> * „Прозаикот и поетот“ — песна на Александар Пушкин.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 133.</ref> * „На другарот стихотворец“ — песна на Александар Пушкин.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 94-96.</ref> * „Поет“ — песна на Александар Пушкин.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 154.</ref> * „На поетот“ — песна на Александар Пушкин од 1830 година.<ref>A. S. Puškin, ''Lirika''. Rad, Beograd, 1979, стр. 209.</ref> * „На поетот“ ([[Српски јазик|српски]]: ''Песнику'') — песна на српскиот поет [[Милан Ракиќ]].<ref>Милан Ракић, ''Песме''. Рад, Београд, 1963, стр. 111.</ref> * „Седумгодишни поети“ - песна на францускиот поет [[Артур Рембо]] од 1871 година.<ref>Артур Рембо, ''Боравак у паклу''. Београд: Култура, 1968, стр. 23-26.</ref> * „Поет“ - песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 84.</ref> * „Кутриот поет Стахура“ - песна на полскиот поет [[Тадеуш Ружевич]] од 2003 година.<ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 261-262.</ref> * „Кој е поет“ - песна на Тадеуш Ружевич.<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 181-182.</ref><ref>Tadeuš Ruževič, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg / Čigoja štampa, 2013, стр. 31.</ref> * „Да се биде поет“ - збирка поезија на чешкиот поет [[Јарослав Сајферт]] од [[1984]] година.<ref>„Izabrana bibliografija Jaroslava Sajferta“ во: Jaroslav Sajfert, ''Stub kuge''. Beograd: Mali vrt, 2014, стр. 93-94.</ref> * „Жените на поетите“ - песна на полскиот поет [[Јежи Харасимович]].<ref>''Savremena poljska poezija''. Beograd: Nolit, 1964, стр. 237.</ref> * „Господинот Когито и поетот во одредени години“ - песна на полскиот поет [[Збигњев Херберт]].<ref>Zbignjev Herbert, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg – Čigoja štampa, стр. 118-121.</ref> * „Поет“ — песна на рускиот поет [[Велимир Хлебников]].<ref>Велимир Хлебњиков, ''Краљ времена Велимир I''. Просвета: Београд, 1964, стр. 129.</ref> * „Збогувањето на поетот“ ([[германски]]: ''Sängers Abschied'') - песна на германскиот поет [[Фридрих Шилер]].<ref>Fridrih Šiler, ''Knjiga poezije''. Beograd: Rad, 1964, стр. 60.</ref> * „Поетовиот грозен сон“ - песна на Вислава Шимборска.<ref>Vislava Šimborska, ''Izabrane pesme''. Beograd: Treći trg, 2014, стр. 359-360.</ref> * „Клошарска песна на поетот“ - песна на Ацо Шопов.<ref>Ацо Шопов, ''Песни''. Скопје: Македонска книга, Мисла и Култура, 1988, стр. 137-138.</ref> * „Калифот Ал-Мансур и поетот“ - [[Суфизам|суфиска]] приказна.<ref>''Суфиски приказни''. Скопје: Темплум, 2017, стр. 62.</ref> ===Поезијата како тема во музиката=== * „Поет“ (англиски: ''The Poet'') — музички албум на американскиот [[Соул-музика|соул-музичар]] [[Боби Вомак]] (''Bobby Womack'') од 1981 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/154559-Bobby-Womack-The-Poet Bobby Womack – The Poet (пристапено на 17.2.2023)]</ref> * „Рубајат“ (''Rubaiyat'') — песна на британската музичка група [[Колдкат]] (''Coldcut'') од 1997 година.<ref>[https://www.discogs.com/release/34584-Coldcut-Let-Us-Play Coldcut – Let Us Play! (пристапено на 25.5.2022)]</ref> * „Поет“ (англиски: ''The Poet'') — песна на американската соул-[[фанк]] група ''[[Sly & The Family Stone]]'' од 1971 година.<ref>[https://www.discogs.com/master/78507-Sly-The-Family-Stone-Theres-A-Riot-Goin-On Sly & The Family Stone – There's A Riot Goin' On (пристапено на 22.2.2024)]</ref> ===Поезијата како тема во филмот=== * „[[Враќање на поетот (филм од 2005)|Враќање на поетот]]“ – ерменски [[документарен филм]] од 2005 година, во [[режија]] на [[Харутјан Хачатријан]].<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |title=Кинотека на Македонија, „Филмска програма - февруари 2017“ (пристапено на 7.3.2017) |accessdate=2025-07-17 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002093657/http://www.maccinema.com/FilmProgram.aspx |url-status=dead }}</ref>== Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Поети| ]] [[Категорија:Занимања]] [[Категорија:Грцизми]] elm3id6zefk85cni59rkg9cjoiv9xm6 0 1321682 5534087 5140295 2026-04-03T21:50:49Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5534087 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Stasa_Zajovic_1999_(cropped).jpg|мини|Сташа Зајовиќ во 1999 г]] '''Станислава Сташа Зајовиќ''' (родена во 1953 година во [[Никшиќ]], [[Југославија]], денес [[Црна Гора]] ) е транснационална феминистка и активист за мир. Таа е ко-основач и координатор на Жените во црно во [[Белград]], [[Србија]] . == Биографија == Дипломирала шпански и италијански јазик на [[Белградски универзитет|Универзитетот во Белград]] и се приклучила на феминистичкото движење во 1980-тите во Белград.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/hr/sta%C5%A1a-zajovi%C4%87-otrovom-nacionalizma-se-sprje%C4%8Dava-pobuna/a-50715723|title=Staša Zajović: Otrovom nacionalizma se sprječava pobuna {{!}} DW {{!}} 07.10.2019|last=Welle (www.dw.com)|first=Deutsche|work=DW.COM|language=hr-HR|accessdate=2021-03-23}}</ref> Таа е ангажирана во многу феминистички активности од организирање улични акции до работа со бегалци, жени итн.<ref>{{Наведени вести|url=https://elpais.com/diario/1993/04/27/sociedad/735861603_850215.html|title="Las Mujeres de Negro ejercemos la desesperación activa"|last=Rivas|first=Rosa|date=1993-04-26|work=El País|access-date=2021-03-23|language=es|issn=1134-6582}}</ref> Таа иницирала неколку женски мрежи, како ''Женска мировна мрежа'', ''Меѓународна мрежа на женска солидарност против војната/Меѓународна мрежа на жени во црно'', ''Мрежа на совесни приговарачи и анти милитаризам во Србија'', ''Коалиција за секуларна држава'' итн. Таа организирала бројни едукативни активности фокусирани на женските човекови права, мировната политика на жените, меѓуетничката и меѓукултурната солидарност, жените и моќта, жените и антимилитаризмот. Таа била клучна во проширувањето на мрежата на Жени во црно во светот. На пример, во нејзината книга ''Mujeres en pie de paz'', Кармен Магалон раскажува дека посетата на Сташа на Шпанија во 1993 година, нејзините идеи и посветеност, влијаеле на создавањето на групата Жени во црно во таа земја.<ref>Carmen Magallón: ''Mujeres en pie de paz'', Madrid, Siglo XXI, 2006.</ref> Сташа Зајовиќ е автор на бројни есеи, написи и додатоци во локални, регионални и меѓународни медиуми, списанија и публикации за жените и политиката, репродуктивните права, војната, национализмот и милитаризмот, отпорот на жените кон војната и антимилитаризмот (1992-денес) . [[Податотека:One_Law_for_All_2018_Awards_Ceremony.webm|мини|Staša among laureates of One Law for All in 2018]] Во 2017 година, Сташа Зајовиќ ја потпишала Декларацијата за заеднички јазик на [[Хрвати]]те, [[Срби]]те, [[Бошњаци]]те и [[Црногорци]]те .<ref>[https://docs.google.com/spreadsheets/d/1XVGV5Z306SeDFzpdpUHhfeK-voAFdaakS48LqXfGozA/pubhtml Signatories of the Declaration on the Common Language], official website, retrieved on 2018-08-16.</ref> Таа била дел од претставувањето на Жените во црно на комеморативните настани на воените жртви во Вуковар (Хрватска) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tportal.hr/vijesti/clanak/stasa-zajovic-iz-zena-u-crnom-u-srbiji-dominantno-nacionalisticko-javno-mnijenje-20191119|title=Staša Zajović iz Žena u crnom: U Srbiji dominantno nacionalističko javno mnijenje|work=tportal.hr|accessdate=2021-03-23}}</ref> и говорник на протестот што ја одбележа годишнината од почетокот на [[Босанска војна|војната во Босна]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ba.n1info.com/english/news/a253130-Belgrade-26th-anniversary-of-start-of-war-in-Bosnia-marked/|title=Belgrade: 26th anniversary of start of war in Bosnia marked|date=2018-04-06|work=N1|language=bs-BA|accessdate=2021-03-23}}</ref> истакнувајќи ја недоволната видливост на овие настани, жртви и процесуирање на воени злосторства. Таа е номинирана и освоила низа награди. Меѓу нив се следниве: Милениумска награда за мир за жени,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rwlsee.org/members/stasa-zajovic/|title=STASA ZAJOVIĆ|work=RWLSEE|language=en|accessdate=2021-03-23|archive-date=2021-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210503122416/http://rwlsee.org/members/stasa-zajovic/|url-status=dead}}</ref> ''Почесно државјанство на Тутин'', ''почесно државјанство на Гранада'' итн. Таа била номинирана за [[Нобелова награда за мир|Нобеловата награда за мир]] како дел од кампањата 1.000 жени за Нобеловата награда за мир во 2005 година, исто така во 2005 и 2007 година била номинирана за ''Личност на весникот'' од страна на дневниот весник Данас .Таа рекла: Во Србија не добивам награди, а за оние што ги добивам на наградите зборувам на други јазици“, изјави Зајовиќ. Според неа, колку и да се сизифовски напорите на борците за човекови права, „каменот е полесен кога заедно го туркаме нагоре“. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.zeneucrnom.org Жене у црном - Жени во црно] * [https://www.dw.com/hr/staša-zajović-otrovom-nacionalizma-se-sprječava-pobuna/a-50715723 Интервју за Дојче веле (на хрватски)] * [https://balkans.aljazeera.net/teme/2020/2/29/zajovic-brinu-me-naznake-vjerskog-fundamentalizma Интервју за Ал Џезира (на српско-хрватски)] * https://www.euronews.rs/srbija/drustvo/63348/stanislava-stasa-zajovic-dobitnica-nagrade-osvajanje-slobode/vest {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Зајовиќ, Станислава}} [[Категорија:Родени во 1953 година]] [[Категорија:Југословенски дејци]] [[Категорија:Црногорци]] [[Категорија:Никшиќани]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Српски феминистки]] mhuty1kk4pmj1vnvhoiu56pmh0c23kl 0 1324706 5534131 5221865 2026-04-03T23:33:26Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534131 wikitext text/x-wiki {{italic title}} {{Инфокутија за книга |name=Песни |title_orig= |image=[[Податотека:Pesni od Aco Sopov.jpeg|200px]] |image_caption=Насловна страница на оригиналното прво издание |authors=[[Ацо Шопов]] |translator= |country=[[СФРЈ|Југославија]] |language= |genre=Поезија |publisher= |release_date=прво издание: [[1944]] година во [[Белград]] |pages= 30 |isbn= }} '''''Песни''''' — една од првите стихозбирки од македонскиот автор [[Ацо Шопов]], напишана во текот на [[Втората светска војна]] и во 1944 била првпат објавена во [[Белград]]. Книгата е позната бидејќи е првата македонска книга пишана во [[Македонски јазик#Кодификација|новиот кодифиран македонски јазик]]. == Структура == Оваа книгичка брои само триесет страници на кои се распослани вкупно девет песни. Тоа се песни изникнати во времето на партизанствувањето на Ацо Шопов кој од есента 1943 активно се борел, прво во Шарскиот одред, а потоа во редовите на [[Трета македонска ударна бригада|Третата македонска ударна бригада]]. При крајот на септември или на почетокот на октомври 1944 година, Околискиот НОМСМ Куманово ги умножува песните на шапирограф, во печатницата „Георгиевски“, и испраќа примероци до македонската редакција на „Млад Борец“ којашто се наоѓа во Горно Врановци, близу до Велес, „во една просторија, како мудбак, во дворот на муслиманска куќа“<ref>{{Наведена книга|title=Современост бр. 4|last=Конески|first=Блаже|publisher=Млад Борец|year=1983|pages=68}}</ref> Во таа 1943 година Ацо Шопов е дваесетгодишно момче кое претходната година ја има загубено мајка си по нејзиното долгогодишно боледување, а веќе следната година останува и без татко, кој според неговите сопствени исповеди никогаш и немал голема улога во неговото детство и момчештво, книгата беше објавена покрај крајот на втората светска војна.<ref>{{Наведена книга|title=Современост литература, уметност, општествени прашања|last=Републичка заедница на културата|publisher=Кн-во "Кочо Рацин"|year=2009|pages=62}}</ref> Под не може поскромниот наслов ''Песни'', се наоѓаше драгоцен материјал што му отвораше нови хоризонти на поетскиот и литературен израз, пишуван со кирилица, на македонски јазик”, вели мексиканската поетеса [[Аурора Марија Сааведра]], четириесеттина години по објавувањето на збирката, во предговорот на изборот ''Lector de cenizas'' (Гледач во пепелта), објавена на шпански јазик во Мексико.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.acosopov.com/%d0%b1%d0%b8%d0%b1%d0%bb%d0%b8%d0%be%d1%82%d0%b5%d0%ba%d0%b0/%d0%be%d1%80%d0%b8%d0%b3%d0%b8%d0%bd%d0%b0%d0%bb%d0%b8/%d0%bf%d0%b5%d1%81%d0%bd%d0%b8-1944?lang=mk|title=Ацо Шопов: Песни, Млад борец, Белград, 1944, и Сигмапрес, Скопје, 2014|work=Ацо Шопов-Поезија}}</ref> „Тоа се песни што поетот партизан ги напишал среде ужасите на војната, меѓу реките крв што течеле при битките на антифашистичките сили. Обоен со горчливи спомени и тага по изгубените, лирскиот патос на младиот борец ќе ја обележи оваа прва фаза од творештвото на поетот, исто како и следните, суптилно врзан за најдлабокото во него.”<ref name=":0" /> == Одлики == [[Податотека:Pesni-1946-2-180x300.jpg|мини|289x289пкс|Второ издание на стихозбирката „Песни“ во 1946, во второто издание голем дел од овие одлики биле изменети.]] Во стихозбирката „Песни“ авторот ги вклопува народнојазичните одлики со кои македонскиот најмногу се разликува од соседните словенски јазици како пример губење на х во различни позиции: глу’нат, усми’нати маам < *мавам, јаајќи < *јавајќи, крикнуам, срушуам, сонуе. бележење на ф од х во финална позиција: праф, страф, губење на консонанти во интервокална позиција на в: ветрои, ножој, врагој, дивој, зидој, чување на вокалното л: длбоки, жлчки; форсирање типични македонски морфолошки решенија: мажја, долови, кучиња, татковци<ref name=":1">{{Наведена книга|url=http://manu.edu.mk/wp-content/uploads/2020/07/Makedonskiot-jazik-kontinuitet-vo-prostor-i-vreme.pdf|title=МАКЕДОНСКИОТ ЈАЗИК – КОНТИНУИТЕТ ВО ПРОСТОР И ВРЕМЕ|last=INSTITUTE OF MACEDONIAN LANGUAGE "KRSTE MISIRKOV"|publisher=FACULTY OF PHILOLOGY "BLAŽE KONESKI"|year=2020}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> на заменски форми: виа, тиа; форсирање глаголска придавка; народнојазични зборообразувачки средства: грмеж; лексички решенија различни од соседните јазици: зимо, утрина, огин, карактеристични македонски синтагми: челик-гради, арслани-борци Но, во „Песни“ (1944) се среќаваат и примери со премин на х во в во интервокална позиција: глуви; се јавува глаголска форма со формантот -ува-: распрашуваш, нешто што отпосле ќе стане норма. Шопов ја остварува Мисирковата литературнојазична заложба на дело. И не е неговиот јазичен израз ист со јазикот на народната песна, ниту пак со тогаш особено негуваниот јазик на печатот, со публистичкиот стил, т.е со јазичните средства на револуционерните памфлети, ниту со актуелно разговорниот.<ref name=":1" /> Од друга страна, оваа негова прва книга ја одразува „реалноста на стварноста“: поврзувањето на македонскиот народ со српскиот во „партизанската револуција“ (таа е подарок од антифашистичката младина на Србија на македонската младина), но и со бугарскиот како одраз на политиката на заемна соработка меѓу новите влади на Југославија и Бугарија.<ref name=":1" /> == Издавање == Откако испадна книгата за првпат во 1944 година, имаше многу издавање на книгата со различни додатоци, прв пат беше издадена во 1944 во [[Белград]], после во 1946 година со помож на [[Блаже Конески]] беше издадена за втор пат во [[Скопје]].<ref name=":0" /> Во 1963 беше издадена за трет пат од издавачката куќа „[[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]]“ во оваа издание имаше нови одлики што не биле присутни во претходните две изданија, со додаток на нови песни што не биле присутни во оригиналното како пример „Вела тага на изворот“, „Далечина“, „Лов на езерото“ и многу други<ref>[https://www.acosopov.com/%d0%b1%d0%b8%d0%b1%d0%bb%d0%b8%d0%be%d1%82%d0%b5%d0%ba%d0%b0/%d0%be%d1%80%d0%b8%d0%b3%d0%b8%d0%bd%d0%b0%d0%bb%d0%b8/%d0%bf%d0%b5%d1%81%d0%bd%d0%b8-1963?lang=mk Ацо Шопов: ''Песни,'' Скопје, Кочо Рацин, 1963 (Избор)]</ref> Четврото издание беше во 1967 година од издавачките куќи [[Македонска книга]] и [[Детска радост]], во оваа исто содржи нови песни што не биле присутни во оригиналното издание, како пример „Од кај таква жестина во твојот глас“, „Како говорот глувонемите“ и многу други Петто издание беше одржан во Белград наместо во Скопје, каде што книгата беше преведена во [[Српски јазик|Српскиот јазик]], под насловот „Песми“. Последното издание беше во 1988 од [[Раде Силјан|Раде Сиљан]] со помош на издавачката куќа [[Здружени издавачи]]. == Песни == [[Податотека:1967-Pesni.jpeg|мини|265x265пкс|Четврто издание на книгата „Песни“ во 1967 од издавачките куќи [[Македонска книга]] и [[Детска радост]] ]] Во оригиналната стихозбирката содржи 9 песни, и тие песни се: * Борбa * Карпош * Борба на Дренак * Предсмртно писмо на еден партзан * Пробиштип * Сон * Кратово * Одредот Гоце Делчев издаден * Љубов == Наводи== <references /> == Надворешни врски == * [https://www.acosopov.com/%d1%87%d0%b8%d1%82%d0%b0%d0%bb%d0%bd%d0%b8%d1%86%d0%b0/%d0%bb%d0%b8%d1%80%d0%b8%d0%ba%d0%b0/%d0%bf%d0%b5%d1%81%d0%bd%d0%b8-1944-%d1%81%d0%be%d0%b4%d1%80%d0%b6%d0%b8%d0%bd%d0%b0?lang=mk Содржина на оригиналната стихозбирката „Песни (1944)“ од Ацо Шопов] [[Категорија:Македонска книжевност]] [[Категорија:Македонски стихозбирки]] [[Категорија:Дела на Ацо Шопов]] [[Категорија:Македонски книги]] [[Категорија:Книги од 1944 година]] 7v4tdbf3ylg5vtf5d4591go0cd7v9rr 0 1340255 5534148 5523971 2026-04-04T05:18:29Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534148 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Planica-Sleme1.jpg|мини|330x330пкс| Поглед на Планица од ''Слеменова шпица'']] [[Податотека:Prenovljena_letalnica_bratov_Gorišek,_marec_2015.jpg|мини|330x330пкс| ''[[Леталница на браќата Горишек]]'' за време на натпреварување на светскиот куп]] [[Податотека:Planica_s_Ciprnika_DP_2016-07-24.jpg|мини|330x330пкс| Поглед на нордискиот центар Планица од планината Ципрник (јули 2016)]] '''Планица''' ([[Словенечки]]: ''Planica'')<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://bos.zrc-sazu.si/c/SP/neva.exe?name=sp&expression=Planica&hs=1|title=Slovenski pravopis 2001|accessdate=21 March 2015|archive-date=2015-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402133408/http://bos.zrc-sazu.si/c/SP/neva.exe?name=sp&expression=Planica&hs=1|url-status=dead}}</ref> — [[Алпи|алпска]] [[долина]] во северозападна [[Словенија]], која се протега јужно од пограничното село [[Ратече]], недалеку од другиот добро познато [[скијалиште]] [[Крањска Гора]]. Понатаму на југ, долината се протега во долината Тамар, популарно одредиште за пешачење во [[Национален парк Триглав|Националниот парк Триглав]]. Планица е позната по [[Скијачки скокови|скијачките скокови]].<ref>{{Наведена книга|title=The Geography of Slovenia: Small But Diverse|last=Perko|first=Drago|last2=Ciglič|first2=Rok|last3=Zorn|first3=Matija|date=2019|publisher=Springer|location=Cham|page=347}}</ref> Првиот рид за скијачки скокови бил изграден пред 1930 година на падината на планината Понка. Во 1933 година, Иван Рожман изградил поголем рид, познат како Блаудек џин (''Блаудкова великанка'') по Станко Блаудек, кој подоцна го поттикнал скијањето. Местото било завршено во 1934 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.travel-slovenia.si/slo/bloudkova-velikanka/|title=Bloudkova velikanka|work=travel-slovenia.si|language=sl|accessdate=7 јануари 2024}}</ref> Првата ски скок над 100 метри во историјата бил постигнат на ридот во 1936 година од Сеп Бредл.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dnevnik.si/1042879617|title=V Planici prvi skok čez 100 in 200 metrov, rekorder Poljak Kamil Stoch pri 251,5 metra|last=Terzič|first=Gregor|date=22 март 2019|work=[[Дневник (словенечки дневен весник)|Dnevnik]]|language=sl|accessdate=7 јануари 2024}}{{Мртва_врска|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Во тоа време, тоа бил најголемиот скокачки рид во светот. Во 1969 година, нов рид К185, ''[[Леталница на браќата Горишек|Леталницата на браќата Горишек]]'' бил изграден од Владо и Јанез Горишек.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gorenjskiglas.si/article/20190322/C/190329939/1039/petdeset-let-lepotice-pod-poncami|title=Petdeset let lepotice pod Poncami|last=Bertoncelj|first=Maja|last2=Ahačič|first2=Marjana|date=22 март 2019|work=Gorenjski glas|language=sl|accessdate=7 јануари 2024}}</ref> Во Планица се одржало Светското првенство во нордиско скијање ФИС 2023 година. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.planica.info Planica.info] * {{Commons category-inline|Planica}} {{Coord|46|28|37|N|13|43|20|E|region:SI-053_type:city_source:dewiki|display=title}} {{Крањска Гора}} [[Категорија:Долини во Горењска]] [[Категорија:Долини на Јулиските Алпи]] [[Категорија:Општина Крањска Гора]] 4x6xborubmeji85rrh3830376684y05 0 1348000 5533890 5201517 2026-04-03T13:45:46Z HotDeserts 111148 5533890 wikitext text/x-wiki {{напомена|селото кај Солун|Асанли (Солунско)}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Асанли | слика = Поглед на Асанли.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на местоположбата на некогашното село | општина = {{општинскигрб|Општина Дојран}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Бојмија]] | население = 0 | година = 2021 | поштенски број = 1485 | повикувачки број = 034 | надморска височина = | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=14 | lat_sec=44 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=41 | lon_sec=32 | слава = | мрежно место = | карта = }} '''Асанли''' — историско село во [[Бојмија]], во атарот на денешното село [[Нов Дојран]], [[Општина Дојран]]. Денес, на местото на селото има обработливи површини и неколку вештачки езера. == Географија == Селото било сместено подножјето на планината [[Боска]], во непосредна близина на [[Дојранско Езеро|Дојранското Езеро]]. == Историја == Селото било целосно напуштено од своите жители во 1913 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://belteror.wordpress.com/2007/03/21/%d0%a1%d0%a2%d0%a0%d0%a3%d0%9c%d0%98%d0%a7%d0%9a%d0%90-%d0%9e%d0%9a%d0%9e%d0%9b%d0%98%d0%88%d0%90-1913%e2%80%941915-%d0%93%d0%9e%d0%94%d0%98%d0%9d%d0%90/|title=СТРУМИЧКА ОКОЛИЈА 1913—1915 ГОДИНА|date=2007-03-21|work=Македонија под српска окупација|language=mk-MK|accessdate=2024-05-11}}</ref> == Население == Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото не било забележано со жители, туку како место со руини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_40_40-41_VODENA_(EDESSA)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> == Самоуправа и политика == Кон крајот на {{римски|19}} век, Асанли било село во [[Дојранска Каза|Дојранската каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. == Културни и природни знаменитости == ;Езера * [[Асанлиско Езеро]] — вештачко езеро == Галерија == <gallery mode="packed" heights="100px"> Податотека:Поглед на Асанли 2.jpg|Воздушен поглед на куќи на местоположбата на некогашното село Податотека:Куќа во Асанли 2.jpg|Куќа во некогашното село Асанли Податотека:Куќа во Асанли 3.jpg|Куќа во некогашното село Асанли Податотека:Куќа во Асанли.jpg|Куќа во некогашното село Асанли Податотека:Асанлиско Езеро 3.jpg|Асанлиско Езеро </gallery> == Поврзано == * [[Бојмија]] * [[Нов Дојран]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Asanli}} {{Општина Дојран}} [[Категорија:Асанли| ]] [[Категорија:Историски села во Македонија]] [[Категорија:Села во Македонија|†]] [[Категорија:Села во Општина Дојран|†]] [[Категорија:Дојрански села|†]] [[Категорија:Нов Дојран]] 9qk7tk0dynujk3nnnkmr5r2dm9ai762 0 1348594 5533939 5434558 2026-04-03T17:33:25Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5533939 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bougainvillea glabra.JPG|мини|232x232пкс|Прицветниците на бугенвилијата се разликуваат по боја од неприцветните лисја и привлекуваат опрашувачи.]] '''Прицветник''' или '''брактеја''' ({{langx|la|bractea}}) — видоизменет [[Лист (ботаника)|лист]] во чија пазува има [[цвет]] или [[соцветие]].<ref>Анатомия и морфология высших растений: словарь терминов. — <abbr>М.</abbr> : Дрофа, 2007. — С. 89, 150. — 268 (руски)</ref> Прицветниците можат значително да разнообразуваат по [[облик]], големина и боја, и често служат за заштита на репродуктивните структури или за привлекување на опрашувачи. Обично се наоѓаат во основата на цвет или цветен грозд. Во некои [[растенија]], прицветниците се големи и светло обоени, наликуваат на ливчиња; Добро познат пример е божиќната ѕвезда (Euphorbia pulcherrima), каде што црвените или белите структури што изгледаат како ливчиња се всушност прицветници. Кај други растенија, прицветниците можат да бидат мали и зелени, спојувајќи се со лисјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gardeningknowhow.com/garden-how-to/info/what-are-plant-bracts.htm|title=Learn About Plant Bracts: What Is A Bract On A Plant|last=updated|first=Liz Baessler last|date=2016-02-07|work=gardeningknowhow|language=en|accessdate=2024-05-22}}</ref> Кај [[Четинари|иглолисните]] растенија, прицветниците се наоѓаат под лушпите на [[Шишарка|шишарките]]. Кај [[Дуглазија|дуглазиите]] се најизразени. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Bract}} [[Категорија:Ботаника]] [[Категорија:Растителна морфологија]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] 37c9yd5slam9o03d56md19y9utfii4h 2 1353691 5534025 5530761 2026-04-03T20:16:25Z Инквизитор771 118082 5534025 wikitext text/x-wiki {| style="float: right; margin-left: 1em; margin-bottom: 0.5em; width: 242px; border: #99B3FF solid 1px" |- | style="text-align: center" |'''Инквизитор771''' |- |{{Корисник Македонец 100%}} |- |{{Корисник Уредувач}} |- |{{Корисник mk}} |- |{{Корисник en-4}} |- |{{Корисник de-2}} |- |{{Корисник моментална старост|ден=08|месец=11|година=2000}} |- | {{Шаблон:Активност на Википедија|year=2024|month=7|day=9}} |} '''Добредојдовте на мојата корисничка страница!!'''<blockquote>''„Послушајте, Македонци!'' ''Јазикот е единствената наша татковина. Сѐ додека го чуваме, го негуваме, го вардиме, го гледаме јазикот наш македонски - ќе може да сметаме дека ја имаме и татковината. Како куќа, како дом, како огниште“'' ''Блаже Конески''</blockquote> == Завршени проекти == * Средување на инфокутијата на [[Македонија]] {{Готово}} * Средување на инфокутијата на [[Обединето Кралство|Велика Британија]] {{Готово}} * Средување на инфокутијата на [[Соединети Американски Држави|САД]] {{Готово}} * Креирање и средување статии за бројни [[Политичар|македонски политичари]] како за [[Славјанка Петровска|Славјанка Петровкса]], [[Мухамед Хоџа]], [[Ѓорѓија Сајкоски]], [[Беким Сали]] и др. {{Готово}} * Средување на статијата за [[Припор (Скопје)|Населба Припор]] {{Готово}} * Креирање на [[Дом на лордовите]] на [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] {{Готово}} * Креирање на [[Дом на општините]] на [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Кир Стармер]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Горен дом|Горен]] и [[Долен дом]] {{Готово}} * Креирање на статијата [[Мешани|Мешани луѓе]] {{Готово}} * Креирање на статијата [[Црнци|Црни луѓе]] {{Готово}} * Креирање на статијата [[Парламент на Обединетото Кралство]] {{Готово}} * Креирање на статијата [[Потпретседател на Соединетите Американски Држави]] {{Готово}} * Креирање на статијата [[Претседавач на Претставничкиот дом на Соединетите Американски Држави]] {{Готово}} * Креирање на статијата [[Врховен судија на Соединетите Американски Држави]] {{Готово}} * Средување на статииите [[Сенат на Соединетите Американски Држави|Сенат]] и [[Претставнички дом на Соединетите Американски Држави]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Џејмс Венс]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Џон Робертс]] {{Готово}} * Средување на статијата за [[Доналд Трамп]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Мајк Џонсон]] {{Готово}} * Креирање на статијата [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Врховен суд на Соеинетите Американски Држави]] {{Готово}} * Креирање на статијата [[Втор кабинет на Доналд Трамп]] {{Готово}} * Средување на статијата [[Уставен суд на Македонија]] {{Готово}} * Средување на статијата [[Врховен суд на Република Македонија|Врховен суд на Македонија]] {{Готово}} * Креирање на статијата [[Судски совет на Македонија]] {{Готово}} * Средување на статијата за [[Влада на Христијан Мицкоски]] и [[Министер|нејзини членови]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Фридрих Мерц]] {{Готово}}ф * Креирање и средување на статиите за [[Министер|Министерства и министри во Македонија]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Анджеј Дуда]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Доналд Туск|Доналд Таск]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Дарко Костадиновски]] {{Готово}} * Креирање на статијата за [[Мишел Барние]] {{Готово}} * Креирање на статијатаа за [[Тим Волц]] {{Готово}} * Средување на статијата за [[Априлска војна|Априлската војна]] {{Готово}} == Проекти во тек == * Средување на статија за [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Членовите на Врховниот суд на САД]] {{Во тек}} * Средување на статијата за [[Втор кабинет на Доналд Трамп|Членови на Вториот кабинет на Трамп]] {{Во тек}} * Средување на статиите [[Список на претседатели на САД|Претседатели на САД]] {{Во тек}} * Средување на статиите [[:Категорија:Средни училишта во Македонија|Средни училишта]] {{Во тек}} * Средување на статиите [[Градоначалници|Градоначалници во општини во Македонија]] {{Во тек}} * Средување на инфокутија на [[Германија]] {{Во тек}} * Средување на инфокутијата на [[Полска]] {{Во тек}} * Средување на инфокутијата на [[Финска]] {{Во тек}} == Идни проекти == * Средување на статијата за [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]] * Средување на статиите [[Потпретседател на Соединетите Американски Држави|Потпретседатели на САД]] и [[Полупретседателски систем|нејзините членови]] * Креирање на статијата за ''Хиспаноамериканци и Латиноамериканци'' * Креирање на статијата за ''Државен јавен обвинител на Македонија'' * Креирање на статијата за ''Виш управен суд на Македонија'' * Креирање на статијата за ''Управен суд на Македонија'' * Креирање на статијата за ''Апелациони судови во Македонија,'' [[Јован III Собиески]] [[en:User:Инквизитор771]] d4w69a77l5xnzvw7tno46kxdv0k8knm 0 1354206 5534199 5514592 2026-04-04T10:08:37Z Buli 2648 /* Ѕвезден систем */ 5534199 wikitext text/x-wiki {{Starbox begin|name=Кастор }} {{Starbox image|image={{Location mark | image=Gemini constellation map mk.svg | float=center | width=250 | position=right | mark=Red circle.svg | mark_width=10 | mark_link=α Gem | x%=29.3 | y%=12.3 }}|caption=Местоположба на Кастор (заокружено)}} {{Starbox observe 3s|epoch=J2000|constell=[[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]]|pronounce={{IPAc-en|'|k|æ|s|t|@r}}<ref name=Kunitzsch> {{cite book |editor1-first=Paul |editor1-last=Kunitzsch |editor2-first=Tim |editor2-last=Smart |year = 2006 |title = A Dictionary of Modern star Names: A short guide to 254&nbsp;star names and their derivations |edition = 2nd rev. |publisher = Sky Pub |location = Cambridge, Massachusetts |isbn = 978-1-931559-44-7 }} </ref>|component1=A|ra1={{RA|07|34|35.863}}<ref name=aaa384_180/>|dec1={{DEC|+31|53|17.79}}<ref name=aaa384_180/>|appmag_v1=1.93<ref name=aaa384_180/>|component2=B|ra2={{RA|07|34|36.100}}<ref name=aaa384_180/>|dec2={{DEC|+31|53|18.57}}<ref name=aaa384_180/>|appmag_v2=2.97<ref name=aaa384_180/>|component3=C|ra3={{RA|07|34|37.584}}<ref name=aaa384_180/>|dec3={{DEC|+31|53|17.8160}}<ref name=aaa384_180/>|appmag_v3=9.83<ref name=aaa384_180/>}} {{Starbox character|component=A|class={{nowrap|A1V + dM1e<ref name=pourbaix2004/>}}|b-v=+0.03<ref name=barrado/>|u-b=|variable=|component2=B|class2={{nowrap|Am + dM1e<ref name=pourbaix2004/>}}|b-v2=+0.04<ref name=barrado/>|u-b2=|variable2=}} {{Starbox character|no_heading=y|component=C|class={{nowrap|dM1e + dM1e<ref name=pourbaix2004/>}}|b-v=+1.49<ref name=ducati/>|u-b=+1.04<ref name=ducati/>|variable=[[Променлива ѕвезда од типот на BY Змеј|BY Змеј]]<ref name=gcvs/>}} {{Starbox astrometry|component1=AB|radial_v=5.40<ref name=rv/>|prop_mo_ra=–191.45<ref name=aaa474_2_653/>|prop_mo_dec=–145.19<ref name=aaa474_2_653/>|parallax=64.12|p_error=3.75|parallax_footnote=<ref name=aaa474_2_653/>|absmag_v=+0.986 / +1.886<ref name=barrado/>}} {{Starbox astrometry|no_heading=y|component1=C|radial_v=+2.5<ref name=gcsrv/>|prop_mo_ra=–201.490<ref name=dr2c/>|prop_mo_dec=–97.104<ref name=dr2c/>|parallax=66.2323|p_error=0.0511|parallax_footnote=<ref name=dr2c/>|absmag_v=+8.950<ref name=torres2002/>}} {{Starbox detail|component1=α Geminorum Aa|gravity=4.2<ref name=aaa402_719/>|temperature=10,286<ref name=apj189_101/>|metal_fe=|age_myr=290<ref name=torres2022/>|mass=2.37<ref name=torres2022/>|radius=2.089<ref name=torres2022/>|luminosity=|rotational_velocity=18<ref name=aaa463_2_671/>|component2=α Geminorum Ba|gravity2=4.0<ref name=aaa402_719/>|temperature2=8,842<ref name=apj189_101/>|metal_fe2=|mass2=1.79<ref name=torres2022/>|radius2=1.648<ref name=torres2022/>|luminosity2=|rotational_velocity2=33<ref name=aaa463_2_671/>}} {{Starbox detail|no_heading=y|component1=α Geminorum Ca/Cb (компонентите се идентични)|gravity=4.6317<ref name=torres2002/>|temperature=3,820<ref name=torres2002/>|metal_fe=~0.0<ref name=torres2002/>|mass=0.5992<ref name=torres2002/>|radius=0.6191<ref name=torres2002/>|luminosity=0.0733<ref name=torres2002/>|rotational_velocity=37<ref name=torres2002/>|age_myr=370<ref name=torres2002/>}} {{Starbox orbit|reference=<ref name=torres2022/>|primary=α Geminorum A|name=α Geminorum B|period=459|period_unitless=|axis=6.722|axis_unitless=|eccentricity=0.338|inclination=115.1|node=41.3|periastron=2436785|periarg=251.84|periarg_primary=<!--Argument of periastron (in degrees), primary -->|k1=<!-- Velocity semi-amplitude (SB1, or primary in SB2), in km/s -->|k2=<!-- Velocity semi-amplitude (secondary in SB2), in km/s -->}} {{Starbox orbit|reference=<ref name=tokovinin1997/>|primary=α Geminorum Aa|name=α Geminorum Ab|period=|period_unitless=9.2128 days|axis=|axis_unitless=|eccentricity=0.5|inclination=|node=<!--Longitude of node (in degrees)-->|periastron=2427543.938|periarg=<!--Argument of periastron (in degrees), secondary -->|periarg_primary=266.4|k1=12.9|k2=<!-- Velocity semi-amplitude (secondary in SB2), in km/s -->}} {{Starbox orbit|reference=<ref name=tokovinin1997/>|primary=α Geminorum Ba|name=α Geminorum Bb|period=|period_unitless=2.9283 days|axis=|axis_unitless=|eccentricity=|inclination=|node=<!--Longitude of node (in degrees)-->|periastron=2427501.703|periarg=<!--Argument of periastron (in degrees), secondary -->|periarg_primary=94.7|k1=31.9|k2=<!-- Velocity semi-amplitude (secondary in SB2), in km/s -->}} {{Starbox orbit|reference=<ref name=tokovinin1997/>|primary=α Geminorum AB|name=α Geminorum C|period=14,000|period_unitless=|axis=|axis_unitless=|eccentricity=|inclination=|node=<!--Longitude of node (in degrees)-->|periastron=<!--Periastron epoch-->|periarg=<!--Argument of periastron (in degrees), secondary -->|periarg_primary=<!--Argument of periastron (in degrees), primary -->|k1=<!-- Velocity semi-amplitude (SB1, or primary in SB2), in km/s -->|k2=<!-- Velocity semi-amplitude (secondary in SB2), in km/s -->}} {{Starbox orbit|reference=<ref name=torres2002/>|primary=α Geminorum Ca|name=α Geminorum Cb|period=|period_unitless=0.814 days|axis=|axis_unitless=|eccentricity=0|inclination=86.29 ± 0.10|node=7.315|periastron=<!--Periastron epoch-->|periarg=<!--Argument of periastron (in degrees), secondary -->|periarg_primary=<!--Argument of periastron (in degrees), primary -->|k1=121.0|k2=119.0}} {{Starbox catalog|names={{odlist | name=Castor | B=α&nbsp;Gem | F=66&nbsp;Geminorum | FK5=287 | GJ=278 | HIP=36850 | SAO=60198 }}|component1=A|names1={{odlist | BD=+32°1581A | PLX=1785.00 | HR=2891 | HD=60179 }}|component2=B|names2={{odlist | BD =+32°1581B | HR=2890 | HD=60178 }}|component3=C|names3={{odlist | V=YY Geminorum | BD=+32°1582 }}}} {{Starbox reference|Simbad=66+Gem|Simbad2=HD+60179|sn2=Castor A|Simbad3=HD+60178|sn3=Castor B|Simbad4=YY+Gem|sn4=Castor C (YY Gem)}} {{Starbox end}} '''Кастор''' — вториот најсветол објект во [[Зодијак|зодијачкото]] [[соѕвездие]] [[Близнаци (соѕвездие)|Близнаци]]. Ја има [[Бајерово означување|Бајеровата ознака]] '''α Geminorum''', која е латинизирана во '''Alpha Geminorum''' и скратено '''Alpha Gem''' или '''α Gem'''. Со [[привидна ѕвездена величина]] од 1,58, таа е [[Список на најсјајни ѕвезди|една од најсјајните ѕвезди]] на ноќното небо. Кастор изгледа единствена со голо око, но всушност е шесткратен [[ѕвезден систем]] организиран во три [[Двојна ѕвезда|двојни парови]]. Иако е „α“ (алфа) член на соѕвездието, таа е половина светлинска величина послаба од „β“ (бета) Geminorum, [[Полукс (ѕвезда)|Полукс]]. == Ѕвезден систем == <div style="float:left; width:290px; border:solid black 1px; text-align: center; margin: 8px; padding: 4px; font-size: 90%;">{{tree chart/start}} {{tree chart|||||,|-|S1||border=1|S1='''Aa'''}} {{tree chart|||,|-|(|PA||border=0|PA=Период&nbsp;=&nbsp;9.2128&nbsp;d}} {{tree chart|||!||`|-|S2||border=1|S2='''Ab'''}} {{tree chart||,|(|||PB||border=0|PB=Одделување&nbsp;=&nbsp;{{Val|3.9|u=arcsec}}}} {{tree chart||!|!||,|-|S3||border=1|S3='''Ba'''}} {{tree chart||!|`|-|(|PC||border=0|PC=Период&nbsp;=&nbsp;2.9283&nbsp;d}} {{tree chart|-|(|||`|-|S4||border=1|S4='''Bb'''}} {{tree chart||!|||PD||border=0|PD=Одделување&nbsp;=&nbsp;{{Val|71|u=arcsec}}}} {{tree chart||!|,|-|S5||border=1|S5='''Ca'''}} {{tree chart||`|(|PE||border=0|PE=Период&nbsp;=&nbsp;0.814&nbsp;d}} {{tree chart|||`|-|S6||border=1|S6='''Cb'''}} {{tree chart/end}}Хиерархија на орбитите во Касторскиот систем </div><div style="float:left; width:290px; border:solid black 1px; text-align: center; margin: 8px; padding: 4px; font-size: 90%;"> </div>Кастор Аа и Bа имаат орбити од неколку дена со многу послаб придружник. Било откриено е дека Кастор C, или YY Близнаци, се разликува по осветленост со редовен период. Таа е [[двојна ѕвезда]] со дополнителни варијации поради области со различна осветленост на површината на едната или двете ѕвезди, како и неправилни блесоци. Компонентите Кастор C орбитираат за помалку од еден ден. Се верува дека Кастор C е во орбитата околу Кастор AB, но со исклучително долг период од неколку илјади години. Таа е оддалечена 73“ од светлите компоненти. Комбинираната привидна величина на сите шест ѕвезди е +1,58. == Физички својства == Кастор е оддалечена 51 [[Светлосна година|светлосни години]] од Земјата, утврдено од нејзината голема годишна [[паралакса]]. Двете најсјајни ѕвезди се и двете ѕвезди од главната низа од типот А, помасивни и посветли од Сонцето. Тешко е да се одредат својствата на нивните придружници со [[црвено џуџе]], но се смета дека и двете имаат помалку од половина од [[Сончева маса|Сончевата маса]]. [[Податотека:YYGemLightCurve.png|лево|мини| Визуелна [[светлинска крива]] на лентата за YY Близнаци (Кастор C), адаптирано од Батлер ''и сор.'' (2015) ]] Кастор B е Ам ѕвезда, со особено силни спектрални линии на одредени метали. Кастор C е променлива ѕвезда, класифицирана како [[променлива ѕвезда од типот на BY Змеј]]. Тие се ладни џуџести ѕвезди кои се разликуваат додека ротираат поради ѕвездените точки или други варијации во нивните [[Фотосфера|фотосфери]]. Двете црвени џуџиња на Кастор&nbsp;C се речиси идентични, со маси околу {{Сончева маса|половина}} и осветленост помало од 10% од Сонцето. Сите црвени џуџиња во системот Кастор имаат линии на емисии во нивните спектри и сите се [[Болскотна ѕвезда|болскотни ѕвезди]]. == Етимологија и култура == ''α Geminorum'' (латинизирано во ''Alpha Geminorum'') е [[Бајерово означување|Бајерова ознака]] на ѕвездениот систем. Кастор и Полукс се двете ѕвезди „небесни близнаци“ што му го даваат името на соѕвездието Gemini (што значи ''Близнаци'' на латински). Името ''Кастор'' се однесува конкретно на [[Кастор и Полукс|Кастор]], еден од синовите близнаци на [[Зевс]] и Леда во грчката и римската митологија. Ѕвездата била означена со [[Арапски јазик|арапскиот]] опис ''Ал&nbsp;Рас ал&nbsp;Таум ел&nbsp;Мукадим'', што во превод значи ''глава на најистакнат близнак''. Во каталогот на ѕвезди во ''Календарот на ел&nbsp;Ачсаси елМукет'', оваа ѕвезда била означена како ''Aoul al&nbsp;Dzira'', кое на [[Латински јазик|латински]] било преведено како ''Prima Brachii'', што значи ''првиот во шепата''. На [[Кинески јазик|кинески]], {{Јаз|zh|北河}}</link>({{Јаз|zh-Latn|Běi Hé}}), што значи ''Северна река'', се однесува на астеризам кој се состои од Кастор, Ро Близнаци и [[Полукс (ѕвезда)|Полукс]]. <ref>{{In lang|zh}} ''中國星座神話'', written by 陳久金. </ref> Следствено, самиот Кастор е познат како {{Јаз|zh|北河二}} ({{Јаз|zh-Latn|Běi Hé èr}}, на македонски: втората ѕвезда на Северна Река) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.lcsd.gov.hk/CE/Museum/Space/Research/StarName/c_research_chinengstars_c_d.htm|title=亮星中英對照表|series=研究資源 [Research Resources]|publisher=香港太空館 [Hong Kong Space Museum]|language=zh|trans-title=Chinese-English Comparison Table of Bright Stars|archive-url=https://web.archive.org/web/20090929163750/http://www.lcsd.gov.hk/CE/Museum/Space/Research/StarName/c_research_chinengstars_c_d.htm|archive-date=29 September 2009|accessdate=23 November 2010}}</ref> Во 2016 година, [[Меѓународен астрономски сојуз|Меѓународниот астрономски сојуз]] организирал Работна група за имиња на ѕвезди (РГИЅ) за да ги каталогизира и стандардизира соодветните имиња за ѕвездите. Првиот билтен на РГИЅод јули&nbsp;2016 година вклучи табела со првите две серии на имиња одобрени од РГИЅ; кој го вклучувал ''Кастор'' за ѕвездата α Близнаци Aa. Кастор C исто така има [[Означување на променливи ѕвезди|ознака со променлива ѕвезда]] YYБлизнаци. {{Галерија|File:Castor.jpg|Кастор АВ|File:Infographic depicting the sextuple star system Castor, and details about its components.jpg|Компоненти|File:GeminiCC.jpg|Кастор е една од двете најсјајни ѕвезди во созвезвието Близнаци}} == Наводи == {{reflist|25em|refs= <ref name=aaa474_2_653> {{cite journal | first1=F. | last1=van&nbsp;Leeuwen |date=November 2007 | title=Validation of the new Hipparcos reduction | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=474 | issue=2 | pages=653–664 | bibcode=2007A&A...474..653V | doi=10.1051/0004-6361:20078357 |arxiv = 0708.1752 | s2cid=18759600 }} </ref> <ref name=apj189_101> {{cite journal | last=Smith | first=M.A. | date=April 1974 | title=Metallicism in border regions of the Am&nbsp;domain. III. Analysis of the hot stars Alpha Geminorum&nbsp;A and B and Theta Leonis | url=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1974-04-01_189_1/page/n104 | journal=Astrophysical Journal | volume=189 | pages=101–111 | doi=10.1086/152776 | bibcode=1974ApJ...189..101S }} </ref> <ref name=aaa463_2_671> {{cite journal | last1=Royer | first1=F. | last2=Zorec | first2=J. | last3=Gómez | first3=A.E. | date=February 2007 | title=Rotational velocities of A-type stars. III. Velocity distributions | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=463 | issue=2 | pages=671–682 | doi=10.1051/0004-6361:20065224 | bibcode=2007A&A...463..671R |arxiv = astro-ph/0610785 | s2cid=18475298 }} </ref> <ref name=aaa402_719> {{cite journal | last1=Stelzer | first1=B. | last2=Burwitz | first2=V. | date=May 2003 | title=Castor&nbsp;A and Castor&nbsp;B resolved in a simultaneous Chandra and XMM-Newton observation | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=402 | issue=2 | pages=719–728 | doi=10.1051/0004-6361:20030286 | bibcode=2003A&A...402..719S |arxiv = astro-ph/0302570 | s2cid=15268418 }} </ref> <ref name=aaa384_180> {{cite journal | last1=Fabricius | first1=C. | last2=Høg | first2=E. | last3=Makarov | first3=V.V. | last4=Mason | first4=B.D. | last5=Wycoff | first5=G.L. | last6=Urban | first6=S.E. | date=March 2002 | title=The Tycho double star catalogue | journal=Astronomy and Astrophysics | volume=384 | pages=180–189 | doi=10.1051/0004-6361:20011822 | doi-access=free | bibcode=2002A&A...384..180F }} </ref> <ref name=rv> {{cite journal | last = Gontcharov | first = G.A. | date = November 2006 | title = Pulkovo compilation of radial velocities for 35,495&nbsp;Hipparcos stars in a common system | journal = Astronomy Letters | volume = 32 | issue = 11 | pages = 759–771 | arxiv = 1606.08053 | doi = 10.1134/S1063773706110065 | bibcode=2006AstL...32..759G | s2cid=119231169 }} </ref> <ref name=barrado> {{cite journal |last = Barrado y Navascues |first = D. |year = 1998 |title = The Castor moving group. The age of Fomalhaut and Vega |journal = Astronomy and Astrophysics |volume = 339 |pages = 831–839 |bibcode=1998A&A...339..831B |arxiv = astro-ph/9905243 }} </ref> <ref name=pourbaix2004> {{cite journal |last1=Pourbaix |first1=D. |last2=Tokovinin |first2=A.A. |last3=Batten |first3=A.H. |last4=Fekel |first4=F.C. |last5=Hartkopf |first5=W.I. |last6=Levato |first6=H. |last7=Morrell |first7=N.I. |last8=Torres |first8=G. |last9=Udry |first9=S. |display-authors=6 |year=2004 |title=SB9: The ninth catalogue of spectroscopic binary orbits |journal=Astronomy and Astrophysics |volume=424 |issue=2 |pages=727–732 |issn=0004-6361 |doi=10.1051/0004-6361:20041213 |arxiv = astro-ph/0406573 |bibcode = 2004A&A...424..727P |s2cid=119387088 }} </ref> <ref name=ducati> {{cite journal |editor-last=Ducati |editor-first=J.R. |year=2002 |title=VizieR Online Data Catalog: Catalogue of stellar photometry in Johnson's 11&nbsp;color system |series=CDS/ADC Collection of Electronic Catalogues |volume=2237 |bibcode=2002yCat.2237....0D |last1=Ducati |first1=J. R. |journal=Vizier Online Data Catalog }} </ref> <ref name=gcvs> {{cite journal |last1=Samus |first1=N.N. |last2=Durlevich |first2=O.V. |display-authors=etal |year=2009 |title=VizieR Online Data Catalog: General catalogue of variable stars (Samus+ 2007–2013) |journal=Vizier Online Data Catalog |series=VizieR On-line Data Catalog: B/GCVS |quote=Originally published in: 2009yCat....102025S |volume=1 |page=02025 |bibcode=2009yCat....102025S }} </ref> <ref name=gcsrv> {{cite journal | last=Wilson | first=Ralph Elmer | year=1953 | title=General Catalogue of Stellar Radial Velocities | journal=Carnegie Institute Washington D.C. Publication | publisher=[[Carnegie Institution of Washington]] | location=Washington, DC | bibcode=1953GCRV..C......0W }} </ref> <ref name=torres2002> {{cite journal |last1=Torres |first1=Guillermo |last2=Ribas |first2=Ignasi |year=2002 |title=Absolute dimensions of the M-type eclipsing binary YY&nbsp;Geminorum (Castor&nbsp;C): A challenge to evolutionary models in the lower Main Sequence |journal=The Astrophysical Journal |volume=567 |issue=2 |pages=1140–1165 |issn=0004-637X |doi=10.1086/338587 |arxiv = astro-ph/0111167 |s2cid=16780943 |bibcode = 2002ApJ...567.1140T }} </ref> <ref name=torres2022> {{cite journal |last1=Torres |first1=Guillermo |display-authors=etal |year=2022 |title=The Orbits and Dynamical Masses of the Castor System |journal=The Astrophysical Journal |volume=941 |issue=8 |page=8 |doi=10.3847/1538-4357/ac9d8d |arxiv=2210.16322 |bibcode = 2022ApJ...941....8T |hdl=10871/132423 |hdl-access=free |doi-access=free }} </ref> <ref name=tokovinin1997> {{cite journal |last=Tokovinin |first=A.A. |year=1997 |title=MSC: A catalogue of physical multiple stars |journal=Astronomy and Astrophysics Supplement Series |volume=124 |issue=1 |pages=75–84 |doi=10.1051/aas:1997181 |doi-access=free |bibcode = 1997A&AS..124...75T |issn=0365-0138 }} </ref> <ref name=dr2c>{{cite DR2|892348454394856064}}</ref> }} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.solstation.com/stars2/castor6.htm|title=Castor&nbsp;6|work=SolStation|accessdate=December 5, 2005|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927043804/http://solstation.com/stars2/castor6.htm|url-status=dead}} {{Ѕвезди во Близнаци}} [[Категорија:Ѕвезди со оддавни линии]] [[Категорија:Именувани ѕвезди]] [[Категорија:Променливи ѕвезди со ознаки]] [[Категорија:HIP-објекти]] [[Категорија:HD-објекти]] [[Категорија:Близнаци (соѕвездие)]] [[Категорија:Флемстидови објекти]] [[Категорија:Тела од Бонскиот преглед]] [[Категорија:HR-објекти]] [[Категорија:Бајерови објекти]] [[Категорија:Повеќеѕвездени системи]] [[Категорија:Променливи ѕвезди од типот на BY Змеј]] [[Категорија:Болскотни ѕвезди]] [[Категорија:Црвени џуџиња од главната низа]] [[Категорија:Ѕвезди од главната низа од типот A]] ou517sr9tjkluk3q8gj0s2955y36o4e 14 1359747 5534184 5333310 2026-04-04T09:53:20Z Gurther 105215 отстранета [[Категорија:Луѓе од Велес]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534184 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Македонски семејства]] bsm8ptgkvysds0r2t1chg2le8j3xhci 0 1361701 5534176 5482890 2026-04-04T08:44:24Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5534176 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Шумски пожар|name=Пожари во Лос Анџелес (2025)|date=7 јануари 2025 — сѐ уште|fatalities=16<ref name="16Deaths">{{cite web |last1=Rissman |first1=Kelly |last2=Marcus |first2=Josh |last3=Lubin |first3=Rhian |title='Like a ton of bricks just fell on me': What we know about victims of 'most destructive' fire in LA history |url=https://www.independent.co.uk/news/world/americas/southern-california-wildfire-victims-identified-los-angeles-b2677031.html |work=[[The Independent]] |date=12 January 2025}}</ref>|injuries=„неколку“ изгореници|image=2025 Palisades Fire Seen From Palisades Drive (cropped).jpg|caption=Пожарот Палисејдс|location=[[Лос Анџелес]], [[Калифорнија]], [[САД]]}} Почнувајќи од 7 јануари 2025 г., низа разорни [[Шумски пожар|шумски пожари]] ја зафатиле градската област на Лос Анџелес и нејзините околни подрачја. Поттикнати од исклучително ниската [[влажност]], [[Суша|исушените]] услови и ураганските [[Санта Ана (ветар)|ветрови Санта Ана]] што достигнуваат и до 160 км/ч, пожарите предизвикале широко распространето уништување. Од 12 јануари, шумските пожари зеле 16 животи, принудиле речиси 180.000 жители да се евакуираат и уништиле или оштетиле над 12.401 објект.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/weather/wildfires/live-blog/california-wildfires-live-updates-rcna187099|title=California wildfires live updates: Gov. Newsom orders investigation of Los Angeles water supply|website=[[NBC News]]}}</ref> Поголемиот дел од уништувањето им се припишува на двата најголеми пожари: пожарот Палисејдс и пожарот Итон.<ref>{{cite web|url=https://apnews.com/article/california-fires-things-to-know-winds-f93d41dc901e352b63e86ab67ef7790e|title=What to know about thousands of evacuations and homes burned in los Angeles-area fires|website=[[Associated Press News]]}}</ref> == Реакции == Советничката на Лос Анџелес, Трејси Парк, ги опишала шумските пожари како „погубна загуба за целиот [[Лос Анџелес]]“.<ref name=":5">{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/live/2025/01/07/us/palisades-brush-fires-california|title=Palisades Fire Live Updates: 30,000 Ordered to Evacuate in L.A.|last1=Knoll|first1=Corina|date=January 7, 2025|work=The New York Times|access-date=January 8, 2025|last2=Mayorquín|first2=Orlando|language=en-US|issn=0362-4331|last3=Petri|first3=Alexandra E.}}</ref> Гувернерот на [[Калифорнија]], Гевин Њусом, ги повикал жителите да се придржуваат до наредбите за евакуација и ја истакнал својата посветеност на избегнување политички судири, изјавувајќи пред администрацијата на Трамп: „Јас не сум тука да играм каква било политика“.<ref>{{Cite web|url=https://www.nbcnews.com/weather/wildfires/live-blog/california-wildfires-live-updates-deadly-blazes-spread-hollywood-hills-rcna186927|title=California wildfires live updates: 179,000 under evacuation orders; L.A. County sheriff says some areas look 'like a bomb was dropped'|date=January 9, 2025|language=en|access-date=January 9, 2025|website=NBC News}}</ref> Тој, исто така, го контактирал тогашниот претседателот [[Џо Бајден]] за федерална пожарна помош, велејќи: „Без политика, без ракување, без бакнување на нозете“. Над 179.000 жители се дадени под наредба за евакуација. Гувернерот Њусом потоа го откажал своето патување до [[Вашингтон]], каде што требало да присуствува на комеморацијата на Џими Картер. Слично на тоа, претседателот Бајден го откажал своето планирано патување до [[Италија]] за да се сосредоточи на управувањето со кризата со шумските пожари во Лос Анџелес, нудејќи федерална помош за борба против пожарот Палисејдс.<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2025/01/07/statement-from-president-joe-biden-on-the-wildfires-in-west-los-angeles/|title=Statement from President Joe Biden on the Wildfires in West Los Angeles|last=Biden|first=Joe|date=January 8, 2025|language=en-US|access-date=January 8, 2025|website=The White House|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108073535/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2025/01/07/statement-from-president-joe-biden-on-the-wildfires-in-west-los-angeles/|url-status=dead}}</ref> Потпретседателката [[Камала Харис]], исто така, ја повикала јавноста да ги следи упатствата од месните власти.<ref>{{Cite web|url=https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2025/01/08/statement-from-vice-president-harris-on-wildfires-in-southern-california/|title=Statement from Vice President Harris on Wildfires in Southern California|last=Harris|first=Kamala|date=January 8, 2025|language=en-US|access-date=January 8, 2025|website=The White House|archive-date=2025-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20250108105416/https://www.whitehouse.gov/briefing-room/statements-releases/2025/01/08/statement-from-vice-president-harris-on-wildfires-in-southern-california/|url-status=dead}}</ref> Поради [[Вонредна состојба|вонредната состојба]], таа го откажала своето дипломатско патување до [[Сингапур]], [[Бахреин]] и [[Германија]] за да им даде приоритет на напорите за одговор на [[Шумски пожар|шумските пожари]].<ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/kamala-harris-california-wildfires-singapore-bahrain-germany-c4bec92d7bd785e5b358edaa2e08aa95|title=Harris cancels final foreign trip because of California wildfires|last=Megerian|first=Chris|date=January 10, 2025|language=en|access-date=January 10, 2025|website=AP News}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://apnews.com/article/kamala-harris-california-wildfires-singapore-bahrain-germany-c4bec92d7bd785e5b358edaa2e08aa95|title=Harris cancels final foreign trip because of California wildfires|date=January 10, 2025|language=en|access-date=January 11, 2025|website=AP News}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons}} * [https://www.fire.ca.gov/incidents CAL FIRE — список на активни шумски пожари] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250130064355/https://www.fire.ca.gov/incidents |date=2025-01-30 }} [[Категорија:2025 година во Калифорнија]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ smb2iflyweqo1dffvqylpthv6zq8vr6 2 1367447 5534179 5517934 2026-04-04T09:51:01Z Gurther 105215 5534179 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на истакнати личности и дејци од градот [[Велес]]'''. Организиран по азбучен ред. == Список == __NOTOC__ [[#А|А]] — [[#Б|Б]] — [[#В|В]] — [[#Г|Г]] — [[#Д|Д]] — [[#Ѓ|Ѓ]] — [[#Е|Е]] — [[#Ж|Ж]] — [[#З|З]] — [[#И|И]] — [[#Ј|Ј]] — [[#К|К]] — [[#Л|Л]] — [[#М|М]] — [[#Н|Н]] — [[#О|О]] — [[#П|П]] — [[#Р|Р]] — [[#С|С]] — [[#Т|Т]] — [[#Ф|Ф]] — [[#Х|Х]] — [[#Ц|Ц]] — [[#Ч|Ч]] — [[#Џ|Џ]] — [[#Ш|Ш]] ---- qav8pfz6x7ue7cxifup74szmp7mtqmp 5534181 5534179 2026-04-04T09:51:28Z Gurther 105215 5534181 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на истакнати личности и дејци од градот [[Велес]]'''. Организиран по азбучен ред. == Список == __NOTOC__ [[#А|А]] — [[#Б|Б]] — [[#В|В]] — [[#Г|Г]] — [[#Д|Д]] — [[#Ѓ|Ѓ]] — [[#Е|Е]] — [[#Ж|Ж]] — [[#З|З]] — [[#И|И]] — [[#Ј|Ј]] — [[#К|К]] — [[#Л|Л]] — [[#М|М]] — [[#Н|Н]] — [[#О|О]] — [[#П|П]] — [[#Р|Р]] — [[#С|С]] — [[#Т|Т]] — [[#Ф|Ф]] — [[#Х|Х]] — [[#Ц|Ц]] — [[#Ч|Ч]] — [[#Џ|Џ]] — [[#Ш|Ш]] ---- === А === 79ltz7rf6h5f68666alb9ouz6de71s3 5534183 5534181 2026-04-04T09:52:25Z Gurther 105215 5534183 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на истакнати личности и дејци од градот [[Велес]]'''. Организиран по азбучен ред. == Список == __NOTOC__ [[#А|А]] — [[#Б|Б]] — [[#В|В]] — [[#Г|Г]] — [[#Д|Д]] — [[#Ѓ|Ѓ]] — [[#Е|Е]] — [[#Ж|Ж]] — [[#З|З]] — [[#И|И]] — [[#Ј|Ј]] — [[#К|К]] — [[#Л|Л]] — [[#М|М]] — [[#Н|Н]] — [[#О|О]] — [[#П|П]] — [[#Р|Р]] — [[#С|С]] — [[#Т|Т]] — [[#Ф|Ф]] — [[#Х|Х]] — [[#Ц|Ц]] — [[#Ч|Ч]] — [[#Џ|Џ]] — [[#Ш|Ш]] ---- === А === === Б === === В === === Г === === Д === === Ѓ === === Е === === Ж === === З === === И === === Ј === === К === === Л === === М === === Н === === О === === П === === Р === === С === === Т === === Ќ === === У === === Ф === === Х === === Ц === === Ч === === Џ === === Ш === hjz8hj9kw181g9jpafxvajszmzhbqum 5534207 5534183 2026-04-04T10:15:45Z Gurther 105215 5534207 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на истакнати личности и дејци од градот [[Велес]]'''. Организиран по азбучен ред. == Список == __NOTOC__ [[#А|А]] — [[#Б|Б]] — [[#В|В]] — [[#Г|Г]] — [[#Д|Д]] — [[#Ѓ|Ѓ]] — [[#Е|Е]] — [[#Ж|Ж]] — [[#З|З]] — [[#И|И]] — [[#Ј|Ј]] — [[#К|К]] — [[#Л|Л]] — [[#М|М]] — [[#Н|Н]] — [[#О|О]] — [[#П|П]] — [[#Р|Р]] — [[#С|С]] — [[#Т|Т]] — [[#Ф|Ф]] — [[#Х|Х]] — [[#Ц|Ц]] — [[#Ч|Ч]] — [[#Џ|Џ]] — [[#Ш|Ш]] ---- === А === === Б === === В === === Г === === Д === === Ѓ === === Е === === Ж === === З === === И === === Ј === === К === === Л === === М === === Н === === О === === П === === Р === === С === === Т === === Ќ === === У === === Ф === === Х === === Ц === === Ч === === Џ === === Ш === == Наводи == === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Велес]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} 36s3epnohf1vtcizp14ua8hz832nbgo 5534212 5534207 2026-04-04T10:43:15Z Gurther 105215 5534212 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на истакнати личности и дејци од градот [[Велес]]'''. Организиран по азбучен ред. == Список == __NOTOC__ [[#А|А]] — [[#Б|Б]] — [[#В|В]] — [[#Г|Г]] — [[#Д|Д]] — [[#Ѓ|Ѓ]] — [[#Е|Е]] — [[#Ж|Ж]] — [[#З|З]] — [[#И|И]] — [[#Ј|Ј]] — [[#К|К]] — [[#Л|Л]] — [[#М|М]] — [[#Н|Н]] — [[#О|О]] — [[#П|П]] — [[#Р|Р]] — [[#С|С]] — [[#Т|Т]] — [[#Ф|Ф]] — [[#Х|Х]] — [[#Ц|Ц]] — [[#Ч|Ч]] — [[#Џ|Џ]] — [[#Ш|Ш]] ---- === А === === Б === === В === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} Ѓорѓи Велезлијата (? — 1878) — борец, дел од четата на Филип Тотју. Загинал за време на [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна]].<ref>{{Наведена книга|title=Ослободителните вооружени борби на македонскиот народ во периодот 1850-1878|last=Поп Лазаров|first=Ристо|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1977|location=[[Скопје]]|pages=215}}</ref><ref>{{Македонците|30}}</ref> === Г === === Д === === Ѓ === === Е === === Ж === === З === === И === === Ј === === К === === Л === === М === === Н === === О === === П === === Р === === С === === Т === === Ќ === === У === === Ф === === Х === === Ц === === Ч === === Џ === === Ш === == Наводи == === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Велес]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} qfsbs1aa9dqq659mlflwk7r3uqrorjw 14 1368215 5534099 5351089 2026-04-03T22:01:20Z Dandarmkd 31127 5534099 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Категорија:Трепча (Црна Гора)]] [[Категорија:Луѓе по село во Црна Гора|Трепча]] nuydi8k9jsukyuydunt30wlkk6c4xjz 5534100 5534099 2026-04-03T22:01:37Z Dandarmkd 31127 5534100 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Трепча (Црна Гора)]] [[Категорија:Луѓе по село во Црна Гора|Трепча]] gkukjhlem5ykdnvenvfufo42obif60d 0 1371789 5534191 5378689 2026-04-04T10:04:06Z Gurther 105215 5534191 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Горанчо Бошковски|native_name=Горан|birth_date= 1 јуни 1964 г.|birth_place=Велес|nationality=Македонец|ethnicity=Македонец|education=Факултет за безбедност|works=копаничар|religion=православен|image=Rezbarski zanaet 03.jpg}} '''Горанчо Бошковски''' ({{роден на|1|јуни|1964}}) — македонски [[Копаничарство|копаничар]]. == Животопис == Горанчо Бошковски е роден на 1 јуни1964 година во [[Велес]], [[Македонија|Република Македонија]]. Основно и средно образование завршил во Велес. Своето образование го продолжил во 1984 година на факултетот за безбедност „Елисиј Поповски Марко“ Идризово, Скопје<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fb.uklo.edu.mk/|title=Факултет за Безбедност – Скопје|work=Факултет за Безбедност – Скопје|language=mk-MK|accessdate=2025-05-28}}</ref>. До своето пензионирање бил вработен во СВР и МВР Велес. Својата љубов кон копаничарство ја негувал од своето детство, со овој несекојдневен и редок занает започнал од 1995 година па се до денес. Бошковски<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://vidivaka.mk/tag/goran-boshkovski/|title=Горан Бошковски Archives|work=ВидиВака|language=mk-MK|accessdate=2025-05-28}}</ref> од Велес ја продолжил долгата традиција на копаничарството како занает и хоби. Тој е самоук копаничар кој скоро три децении се занимава со [[копаничарство]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mn.mk/aktuelno/827|title=Копаничарство - можеби уметност, можеби занает - но пред се љубов|work=Македонска нација|language=mk-mk|accessdate=2025-05-28}}</ref>. Најчесто во својата работа тој го користел [[орев]]от како дрво за неговите [[Копаничарство|резби]]<ref name=":0" />. Бошковски ги овековекувал во своите резби македонската [[Флора на Македонија|флора]] и [[Фауна на Македонија|фауна]]. Инспирацијата во неговите резби  или дрворез во неговото творештво најчесто ја пронаоѓал во македонските [[Црква (градба)|цркви]] и [[манастир]]и во кои е вткаена историјата на македонската резба. Бошковски е член на [[Здружение на копаничарите на Македонија|Здружението на копаничари на Македонија]] „ЗКМАК“ во Битола. Своите дела ги изложувал на изложби организирни од „ЗКМАК“. Квалитетните дрворези на Бошковски се препознаени кај љубителите на оваа уметност и последните години тој изработувал резби само по порачка. Во оформување на ореовото дрво во различни форми тој најчесто ги користел техниките: длабока поткопана резба и ажурна или пробушена резба. Бошковски е мајстор на тридимензионално прикажување на сите делови на резбата. Со свои резби се претставил и на изложбата организирана од [[Народен музеј (Велес)|Народниот музеј]] Велес, каде биле презентирани 45 уметнички дела - копаници на десет велешки автори. == Галерија == <gallery> Податотека:Rezbarski zanaet 02.jpg|Копаничарско дело на Горан Бошковски на зиден часовник Податотека:Rezbarski zanaet 05.jpg|Резбарски алатки </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.taratur.com/kopanicharstvoto-umetnost-na-drvo-koja-poleka-izumira-odlichna-video-reportazha-na-vidi-vaka/ Копанирство уметност која изумира] * [https://kanal5.com.mk/vo-veles-otvorena-izlozhba-na-veleshkite-kopanichari/a237623 Изложба на велешките копаничари] * [https://www.mn.mk/kultura/827-Kopanicarstvo---mozebi-umetnost-mozebi-zanaet---no-pred-se-ljubov Копаничарството како љубов] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Бошковски, Горанчо}} [[Категорија:Македонски копаничари]] [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Македонски уметници]] j3of0tb4tfha2gxeizcqia1500h0odn 0 1372350 5533864 5378991 2026-04-03T12:00:34Z BosaFi 115936 5533864 wikitext text/x-wiki '''Метаногенезата''' или '''биометанацијата''' — процес на формирање на [[метан]] поврзан со процесот на зачувување на енергија од страна на [[Микроорганизам|микроби]] познати како метаногени. Тоа е четвртата и последна фаза од [[Анаеробна декомпозиција|анаеробната дигестија]]. Организми способни за производство на метан за зачувување на енергијата се идентификувани само од [[Домен (биологија)|доменот]] [[археи]], група [[Филогенија|филогенетски]] различна и од [[Еукариоти|еукариотите]] и од [[Бактерии|бактериите]], иако многумина живеат во тесна поврзаност со анаеробните бактерии. Производството на метан е важна и широко распространета форма на микробен [[метаболизам]]. Во аноксични средини, тоа е последниот чекор при распаѓањето на биомасата. Метаногенезата е причината за значителни количини на акумулации на [[Земен гас|природен гас]], а остатокот е термоген.<ref>{{Наведено списание|last=Katz B.|year=2011|title=Microbial processes and natural gas accumulations|journal=The Open Geology Journal|volume=5|issue=1|pages=75&ndash;83|bibcode=2011OGJ.....5...75J|doi=10.2174/1874262901105010075|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Kietäväinen and Purkamo|year=2015|title=The origin, source, and cycling of methane in deep crystalline rock biosphere|journal=Front. Microbiol.|volume=6|page=725|doi=10.3389/fmicb.2015.00725|pmc=4505394|pmid=26236303|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Cramer and Franke|year=2005|title=Indications for an active petroleum system in the Laptev Sea, NE Siberia/publication/227744258_Indications_for_an_active_petroleum_system_in_the_Laptev_Sea_NE_Siberia|journal=Journal of Petroleum Geology|volume=28|issue=4|pages=369–384|bibcode=2005JPetG..28..369C|doi=10.1111/j.1747-5457.2005.tb00088.x|doi-access=}}</ref> == Биохемија == [[Податотека:Methanogenesis_cycle.png|мини|320x320пкс| Циклус за метаногенеза, прикажувајќи меѓупроизводи]] Метаногенезата кај микробите е форма на анаеробно дишење.<ref name="RT">{{Наведено списание|last=Thauer, R. K.|year=1998|title=Biochemistry of Methanogenesis: a Tribute to Marjory Stephenson|journal=Microbiology|volume=144|pages=2377–2406|doi=10.1099/00221287-144-9-2377|pmid=9782487|doi-access=free}}</ref> Метаногените не користат кислород за дишење; кислородот всушност го инхибира растот на метаногените. Терминалниот електронски акцептор во метаногенезата не е кислород, туку јаглерод. Двете најдобро опишани патеки вклучуваат употреба на [[оцетна киселина]] (ацетокластична) или неоргански [[јаглерод диоксид]] (хидрогенотрофен) како терминални акцептори на електрони: : CO ₂ + 4 H ₂ → [[Метан|CH ₄]] + 2 H ₂ O : _CH3COOH → _CH4 + _CO2 == Индустрија == Метаногенезата може да се искористи и за обработка на [[Биоразградлив отпад|органски отпад]], за производство на корисни соединенија, а метанот може да се собира и користи како [[биогас]], вид гориво.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-04-07/news/60902488_1_wet-waste-waste-management-household-waste|title=After Freedom Park, waste to light up Gandhinagar in Bengaluru|last=Nair|first=Athira|date=14 July 2015|work=The Economic Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20150715015907/http://articles.economictimes.indiatimes.com/2015-04-07/news/60902488_1_wet-waste-waste-management-household-waste|archive-date=15 July 2015}}</ref> Тоа е примарниот пат преку кој се разградува поголемиот дел од органската материја што се отстранува преку [[депонија]]. Некои биогасни постројки користат метаногенеза за да го комбинираат јаглеродниот диоксид со водород и да создадат повеќе метан.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bioenergy-news.com/news/nature-energy-and-andel-inaugurate-power-to-gas-facility-in-denmark/|title=Nature Energy and Andel inaugurate power-to-gas facility in Denmark|date=6 November 2023|work=Bioenergy Insight Magazine}}</ref> == Улога во глобалното затоплување == Метанот е важен [[Стакленички гасови|стакленички гас]] со потенцијал за глобално затоплување 25 пати поголем од јаглерод диоксидот (во просек во текот на 100 години).<ref>{{Наведена книга|url=http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-2-5.html|title=Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change, 2007|year=2007|chapter=Global Warming Potentials|access-date=2012-05-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20130615124842/http://www.ipcc.ch/publications_and_data/ar4/wg1/en/tssts-2-5.html|archive-date=15 June 2013}}</ref> Метаногенезата кај [[Добиток|добитокот]] и при распаѓањето на органскиот материјал придонесуваат за глобалното затоплување. == Поврзано == * [[Аеробно производство на метан]] * [[Анаеробна декомпозиција|Анаеробна дигестија]] == Наводи == {{Наводи|30em}} [[Категорија:Биохемиски реакции]] [[Категорија:Хемиски реакции]] 7eib1ro7z77jqn65venufqvyqyaw0qo 0 1372932 5533894 5530467 2026-04-03T14:22:30Z Goshenikolov 124233 Проширена биографија со податоци за ЕУ експертски ангажман, AI Act работна група и професионални модели; додадени референци 5533894 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bojan Kordalov.jpg|мини|Бојан Кордалов]] '''Бојан Кордалов''' – комуниколог и експерт за застапување и односи со јавност, со потекло од Северна Македонија. Во моментов работи во Брисел каде ја извршува функцијата директор за политики и комуникации во Европскиот центар за извонредност (European Centre of Excellence – ECE Brussels), независен тинк-тенк регистриран во Брисел, Белгија, и впишан во [https://transparency-register.europa.eu/searchregister-or-update/organisation-detail_en?id=668401797159-25 Регистарот за транспарентност на Европската Унија]. Центарот работи на теми поврзани со стратешка комуникација, граѓанска ангажираност и добро управување, особено во контекстот на [[Проширување на Европската Унија|проширувањето на Европската Унија]], дигиталната транспарентност и вештачката интелигенција (ВИ) и поддршка и зајакнување на младинската и вклученоста на жените во општествените процеси. Кордалов е регистриран ЕУ експерт во рамките на '''[https://ec.europa.eu/info/funding-tenders/opportunities/portal/screen/home EU Funding & Tenders Portal]''' на Европската Комисија и работи како виш експерт за стратешки комуникации, ЕУ видливост, дигитална трансформација и ВИ  писменост, со повеќе од две децении професионално искуство во јавни политики, стратешко советување и односи со јавност. == Кариера == Кордалов е магистер по комуникации и повеќе од две децении професионално е активен во оваа област. Има изготвено и спроведено повеќе стратегии за комуникација и видливост, промотивни и застапувачки кампањи за јавни институции, граѓански организации, меѓународни тела и приватни компании. Меѓу нив се вбројуваат: Стратешката комуникациска рамка за ЕУ поддршка и Планот за комуникација и видливост на Планот за раст за Западен Балкан и Реформската агенда 2024–2027 на Северна Македонија, Комуникациската стратегија за Пописот 2021, како и регионалната комуникациска стратегија и план за Проектот „Western Balkans Reform and Growth Monitor“. Овие документи претставуваат основа за институционално комуницирање на реформските процеси и европската интеграција во национален и регионален, како и ЕУ контекст. Во 2024 година беше споменат од страна на ''[https://www.politico.eu/newsletter/politico-eu-influence/the-ngo-funding-carousel/ Politico Europe]'' како експерт за комуникации и дигитализација во рамки на програмата PADRION. Во 2009 година, тој и неговиот тим ја претставија [https://iduep.org.mk/2009/10/30/35-od-vkupno-120-pratenitsi-koristat-fejsbuk/ првата анализа за ефективна употреба на социјалните мрежи од страна на јавните институции во Северна Македонија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240524094052/https://iduep.org.mk/2009/10/30/35-od-vkupno-120-pratenitsi-koristat-fejsbuk/ |date=2024-05-24 }}, истакнувајќи ги како дигитална алатка за унапредување на транспарентноста и вклученоста на граѓаните. Оваа анализа беше претставена во 2024 година на [https://point.zastone.ba/govornici/bojan-kordalov/ 12. Меѓународна конференција POINT] во Сараево, Босна и Херцеговина. Кордалов беше прв претседател на [https://ibmhs.eu/european-experiences-in-support-of-the-digitalization-process-in-the-western-balkans-the-digital-transformation-council-established-within-the-german-heidelberg-institute/ Советот за дигитална трансформација за Западен Балкан], основан во рамки на Институтот Хајделберг - Скопје и Институтот за добро управување и евроатлантски перспективи - ИДУЕП (Institute for Good Governance and Euro-Atlantic Perspectives, IDUEP), чиј [https://iduep.org.mk/about/ коосновач]{{Мртва_врска|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} е. Како национален, регионален и експерт на ниво на Европската Унија, има учествувано во бројни програми и проекти финансирани од ЕУ, ОН, САД и ОБСЕ, во соработка со тинк-тенкови и меѓународни консултантски организации. Во 2024 година беше модератор на настанот ''[https://www.rcc.int/files/user/docs/cd67c72c45cb53ed1a5e46779ebc87e1.pdf Bridging the Gap]'', организиран од Европскиот парламент и Европската комисија, во партнерство со [[:en:Directorate-General_for_Neighbourhood_and_Enlargement_Negotiations|DG NEAR]] и [[:en:Regional_Cooperation_Council|Регионалниот совет за соработка]]. Од ноември 2025 година, Кордалов е член на '''Експертската работна група на Канцеларијата за вештачка интелигенција на Европската комисија''' ([https://commission.europa.eu/about/departments-and-executive-agencies/communications-networks-content-and-technology_en DG CONNECT]), задолжена за изработка на правила за транспарентност за корисниците на генеративни системи за вештачка интелигенција, согласно член 50(4) од '''ЕУ Актот за вештачка интелигенција''' ([https://artificialintelligenceact.eu/ EU AI Act]). Во рамки на оваа улога, тој го претставува Европскиот центар за извонредност (ECE Brussels) во развојот на Кодексот на практики за транспарентност на содржини генерирани со вештачка интелигенција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.excellenceeurope.org/news/expertise|title=Biography of Bojan Kordalov, MA, Director of Policy and Communication at ECE Brussels|work=ECE Brussels|language=en-US|accessdate=2026-04-03}}</ref> Од 2005 до 2009 година, работел во Секретаријатот за европски прашања при Владата на Република Македонија, каде бил директно вклучен во процесот на евроинтеграција на земјата. == Јавен ангажман == Кордалов е активен учесник во јавниот дискурс на теми поврзани со инклузивни комуникациски процеси, реформи во дигиталното општество, медиумска и дигитална писменост, пристапување кон ЕУ, како и борба против дезинформации, теории на заговор и говор на омраза. Преку својата работа во [https://iduep.org.mk/ Институтот за добро управување и евроатлантски перспективи - Скопје] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250320121119/https://iduep.org.mk/ |date=2025-03-20 }}, има иницирано бројни јавни дебати со цел намалување на политичката поларизација и поттикнување меѓупартиски дијалог за прашања како што се европските интеграции, образовните реформи, младинската вклученост, дигитализацијата и политиките за вештачка интелигенција. Во рамки на својот јавен ангажман, Кордалов посветува посебно внимание на вклучувањето на младите и жените во процесите на донесување одлуки, како и на промоцијата на одговорна и етичка употреба на вештачката интелигенција во јавната комуникација и демократијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://point.zastone.ba/govornici/bojan-kordalov/|title=Bojan Kordalov|work=Point conference|language=en-US|accessdate=2026-04-03}}</ref> Тој е автор и коавтор на повеќе стручни публикации поврзани со дигитална трансформација, граѓанска едукација, ЕУ политики и стратешка комуникација. Меѓу нив се вбројуваат: „Справување со младинскиот евроскептицизам во земјите од Западен Балкан“ (2025) промовирана во Европскиот Парламент, „Дигитален маркетинг за мали и средни претпријатија“ (2024), изработена за потребите на УНДП; е-курсот на ОБСЕ „Едукација на млади гласачи“ (2022), наменет за поддршка на изборната писменост кај младите; како и „Дигитална трансформација во е-општини“ (2022), изработена во соработка со ИДУЕП и Фондацијата „Фридрих Нуман“. Во 2025 и 2026 година, Кордалов е автор на неколку концептуални модели за комуникација и кариерен развој, меѓу кои [https://www.excellenceeurope.org/blog/ai-as-a-career-advisor-how-the-aim-model-helps-professionals-stay-visible-and-relevant A.I.M. моделот] (Analyse - Integrate - Market), [https://www.excellenceeurope.org/blog/clear-communication-as-a-democratic-skill-the-hs-model-for-effective-public-messaging H&S моделот] (Headline and Soundbite) и [https://www.excellenceeurope.org/blog/the-4q-job-interview-model-by-bojan-kordalov 4Q моделот за интервјуа за работа], насочени кон јасна комуникација, професионална видливост и етичка употреба на дигитални алатки. Кордалов е и сертифициран обучувач со над 500 одржани обуки во последната деценија. Редовно е присутен во електронските, печатените и онлајн медиуми и е познат по своите колумни и стручни анализи во областите во кои работи. == Наводи == * [https://transparency-register.europa.eu/searchregister-or-update/organisation-detail_en?id=668401797159-25 Регистарот за транспарентност на Европската Унија] / EU Transparency Register – ECE Brussels * [https://www.politico.eu/newsletter/politico-eu-influence/the-ngo-funding-carousel/ Politico Europe] * [https://point.zastone.ba/govornici/bojan-kordalov/ Конференција ПОИНТ / POINT Conference] * [https://ibmhs.eu/european-experiences-in-support-of-the-digitalization-process-in-the-western-balkans-the-digital-transformation-council-established-within-the-german-heidelberg-institute/ Heidelberg Institute – Совет за дигитална трансформација] * [https://www.rcc.int/files/user/docs/cd67c72c45cb53ed1a5e46779ebc87e1.pdf RCC – Bridging the Gap 2024] * [https://www.weforum.org/projects/media-literacy-d1d9827141/ World Economic Forum – Media Literacy Project] * [https://jaeurope.org/youth-empowerment-and-innovation-through-virtual-internships-a-look-back-at-ja-europes-successful-event-in-brussels/ JA Europe – Youth Empowerment and Innovation Event] * [https://civil.today/wp-content/uploads/2023/10/Resilient-Journalism-Countering-Disinformation-and-Propaganda-publication-EN.pdf CIVIL Media – Resilient Journalism Publication] * [https://ecommerceconference.mk/2022/en/speaker/ E-commerce Conference 2022] * [https://www.sobranie.mk/ns-newsarticle-erasmus-debate-young-people-need-a-safe-and-supportive-digital-environment.nspx Собрание на Република Северна Македонија / Assembly of North Macedonia – Erasmus+ Youth Debate] * [https://metamorphosis.org.mk/en/aktivnosti_arhiva/debate-we-cannot-do-without-technology-the-question-is-how-do-we-use-social-networks-meta-mk-news-agency/ Фондација Метаморфозис: Без технологија не можеме, прашањето е како ги користиме социјалните мрежи] * [https://arno.org.mk/news/rise-project-young-people-learning-strategic-communications-with-the-expert-bojan-kordalov/ ARNO Skopje – RISE Project] * [https://www.excellenceeurope.org/news/expertise Biography of Bojan Kordalov, MA, Director of Policy and Communication at ECE Brussels — ECE Brussels] * [https://iduep.org.mk/2009/10/30/35-od-vkupno-120-pratenitsi-koristat-fejsbuk/ IDUEP - First Analysis of the effective use of social networks by public institutions and public authorities] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240524094052/https://iduep.org.mk/2009/10/30/35-od-vkupno-120-pratenitsi-koristat-fejsbuk/ |date=2024-05-24 }} * [https://www.excellenceeurope.org/news/advancing-youth-participation-in-eu-accession-ece-brussels-publishes-new-policy-insights-in-the-european-parliament Youth and EU Accession: New Policy Insights Presented in the European Parliament — ECE Brussels] * [https://www.wetm-iac.org/programme/speakers-and-moderators/bojan-kordalov/ Bojan Kordalov - WETM-IAC] * [https://www.wetm-iac.org/programme/how-ai-changes-expectations-and-behaviour/ How AI changes expectations and behaviour - WETM-IAC] * [https://www.wetm-iac.org/programme/mapping-youth-as-the-main-target-audience-in-the-ai-era/ Mapping youth as the main target audience in the AI era - WETM-IAC] * [https://womenintech.mk/witcon-ai-tech-innovation-conference-2025/ WITCON 2025 - Women in Tech® - Macedonia] 1hv8e7pkv7pycz3048zo60ftzey2pcr 10 1373181 5534185 5382322 2026-04-04T09:57:16Z Buli 2648 5534185 wikitext text/x-wiki <onlyinclude><includeonly><templatestyles src="Chart/styles.css"/><!-- -->{{#ifeq:{{{align|{{{2|}}}}}}|center|<div class="center" role="figure" aria-labelledby="enwiki-chart-header-id">}}<!-- -->{{#if:{{{thumb|{{{1|}}}}}} |<div class="thumb {{#switch:{{{align|{{{2|}}}}}}|center|none=tnone|left=tleft|right|#default=tright}}" {{#if:{{{width|{{{3|}}}}}}||style="width: 100%"}}><div class="thumbinner" {{#if:{{{width|{{{3|}}}}}}|style="width: fit-content;"}}><div class="thumbimage enwiki-chart"<!-- -->|<div class="enwiki-chart {{#switch:{{{align|{{{2|}}}}}}|right=floatright|left=floatleft|#default=floatnone}}" <!-- -->}}<!-- End if thumb/1 -->{{#if: {{{width|{{{3|}}}}}}{{{style|}}}{{{border|}}} | style="{{#if: {{{width|{{{3|}}}}}}| width:{{{width|{{{3}}}}}};}}<!-- -->{{#ifeq: {{yesno|{{{border|}}}}}| yes | border: 1px solid var(--border-color-base);}}<!-- -->{{#if: {{{style|}}}|{{{style}}};}}"<!-- -->}}><!-- --><div class="enwiki-chart-content"><!-- -->{{#if: {{{data|}}} | {{#chart:{{{chart|{{{definition|}}}}}}|data={{{data|}}}}}<!-- -->| {{#chart:{{{chart|{{{definition|}}}}}}}}<!-- -->}}<!-- --></div><!-- End enwiki-chart-content div -->{{#if:{{{thumb|{{{1|}}}}}}|</div><!-- End thumbimage div --><div class="thumbcaption" {{#if: {{{width|{{{3|}}}}}}|style="width:{{{width|{{{3}}}}}};"}}>|<div class="center"><small>}}<!-- -->{{#if:{{{title|}}}|<span class="enwiki-chart-title" id="enwiki-chart-header-id">{{{title}}}</span>}}<span class="caption enwiki-chart-caption" role="caption" id="enwiki-chart-caption-id">{{{caption|{{{4|}}}}}}</span> <!-- -->{{#if: {{{hideSource|}}} ||<!-- -->View {{#if: {{{source|{{{data|}}}}}} | [[c:Data:{{{source|{{{data|}}}}}}|source data]]. | [[c:Data:{{{chart|{{{definition|}}}}}}|chart definition]]. }}{{#if:{{{thumb|{{{1|}}}}}}|</div>|</small>}}</div><!-- End thumbinner div -->}}</div><!-- End enwiki-chart/thumb div -->{{#ifeq:{{{align|{{{2|}}}}}}|center|</div>}}<!-- End center div -->{{#if:{{{thumb|{{{1|}}}}}}||<div style="clear: {{#switch:{{{align|{{{2|}}}}}}|right=right|left=left|#default=both}};"></div>}}</includeonly></onlyinclude> {{Documentation}} e3nv05vn84m4dyp342v1m38iqpfvj2r 5534206 5534185 2026-04-04T10:14:36Z Buli 2648 Ја заменувам страницата со '{{бб|1=неискористена предлошка}}' 5534206 wikitext text/x-wiki {{бб|1=неискористена предлошка}} 1hxgl34vyx3ss9hf2k8yujz1hbra8q8 0 1378510 5534086 5459610 2026-04-03T21:49:48Z Dandarmkd 31127 /* Наводи */ 5534086 wikitext text/x-wiki '''Стеван Булајиќ''' (Вилуси, во близина на [[Никшиќ]], [[22 јули]] [[1926]] – [[Сараево]], [[25 јуни]] [[1997|1997 година]]) бил [[Српска книжевност|српски]], [[Црна Гора|црногорски]] и [[Босна и Херцеговина|босанско-херцеговачки]] [[писател]] и [[сценарист]]. == Биографија == Стеван Булајиќ бил роден во Вилуси, во близина на [[Никшиќ]], на 22 јули 1926 година, од татко Миљко и мајка Љубица. Основно училиште завршил во Сараево, каде сè до окупацијата на Босна и Херцеговина во 1941 година посетувал и средно училиште. Штом избувнала војната, Булајиќ со своите родители и браќа се вратил во родниот град каде што веќе на 13 јули 1941 година учествувал во Народноослободителното востание, заедно со неговиот постар брат Ѓорѓе и помладиот брат Вељко. Сите тројца биле ранети во борбите, а Ѓорѓе им подлегнал на раните. Во војната, на седумнаесетгодишна возраст, Булајиќ ја напишал својата прва песна. Ослободувањето на земјата го дочекал како офицер. Во тоа време, тој веќе ги пишувал своите први раскази. Неговата прва книга била ''„Воени новели“'', а подоцна го објавил својот прв, хумористичен роман „''Патување без возен ред“'', а потоа и книгите раскази ''„Лов до море“'' и ''„Траг во магла“'' . Пишувал и сценарија за филмови, меѓу другото, за филмовите ''„Козара“'' и ''[[Битката на Неретва (филм)|„Битка на Неретва“]]''. Бил уредник во весниците „Ослобоѓење“, „Мале новине“, „Чичак“ и „Задругар“. Неговите дела се преведени на повеќе светски јазици. Добитник е на повеќе награди и признанија за литературно творештво. [[Босанска војна|Војната во Босна и Херцеговина]] ја поминал во Сараево, каде што починал во 1997 година.<ref>[https://web.archive.org/web/20180616014012/http://djecija-knjiga.ba/products/author/stevan-bulajic Biografija: Stevan Bulajić, site: djecija-knjiga.ba] {{Wayback|url=https://web.archive.org/web/20180209192909/http://djecija-knjiga.ba/products/author/stevan-bulajic}} (Приступљено 14. 4. 2019.)</ref> Негови главни дела му се збирките раскази ''Лов до морето'' (1961), ''Трага во маглата'' (1973), изборот ''Споменик'' (1976); раскази за деца ''Мојот дедо ловец'' (1954), романи за млади ''Извидници на видриното езеро'' (1954), ''Крилестиот караван'' (1955), Нив ш''еесет'' (1956), ''Земја без ќотек'' (1958), ''Небесниот морнар'' (1960), ''Шалајко'' (1974) и ''Дукљан и волкот'' (1978). == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Булајиќ, Стеван}} [[Категорија:Црногорски писатели]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Никшиќани]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] [[Категорија:Починати во 1997 година]] rjbe9dxi904i9bptx3vitkxnd51hddd 10 1379700 5534102 5465950 2026-04-03T22:04:22Z Carshalton 30527 5534102 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 2024 (м) | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | title = Состав на Шпанија | team link = Шпанија | comp link = Фудбал на Летните олимписки игри 2024 (мажи) | comp = ЛОИ 2024 | p1 = [[Арнау Тенас|Тенас]] | p2 = [[Марк Пубиљ|Пубиљ]] | p3 = [[Хуан Миранда (фудбалер)|Миранда]] | p4 = [[Ерик Гарсија (фудбалер 2001)|Е. Гарсија]] | p5 = [[Пау Кубарси|Кубарси]] | p6 = [[Пабло Бариос (фудбалер)|Бариос]] | p7 = [[Диего Лопес (фудбалер 2002)|Д. Лопес]] | p8 = [[Бењат Туриентес|Туриентес]] | p9 = [[Абел Руис|Руис]] {{Капитен}} | p10 = [[Алекс Баена|Баена]] | p11 = [[Фермин Лопес|Фермин]] | p12 = [[Хон Пачеко|Пачеко]] | p13 = [[Хоан Гарсија|Х. Гарсија]] | p14 = [[Ајмар Орос|Орос]] | p15 = [[Мигел Гутиерес (фудбалер 2001)|Гутиерес]] | p16 = [[Адријан Бернабе|Бернабе]] | p17 = [[Серхио Гомес (фудбалер 2000)|Гомес]] | p18 = [[Саму Агехова|Агехова]] | p19 = [[Кристијан Москера|Москера]] | p20 = [[Хуанлу Санчес|Хуанлу]] | p21 = [[Серхио Камељо|Камељо]] | p22 = [[Алехандро Итурбе|Итурбе]] | coach = [[Санти Денија|Денија]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за олимписката репрезентација на Шпанија во фудбал|ЛОИ 2024]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на ЛОИ фудбал мажи 2024|Шпанија]] </noinclude> k1addsrsxup5kkgpl9dp4f390m6r1ib 0 1382732 5534195 5484592 2026-04-04T10:07:35Z Gurther 105215 5534195 wikitext text/x-wiki '''Марика Караѓорѓева Јованова''' ({{Роден на|21|јануари|1924|}} во {{роден во|Велес}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=1082}}</ref> == Животопис == [[Податотека:3 македонска ударна бригада.jpg|лево|мини|Трета македонска ударна бригада, во чиј состав се борела и Марика Јованова.]] Таа била работничка, а од 1940 година учествувала во напредното младинско движење во [[Велес]]. Кон крајот на истата година станала член на [[СКОЈ|скоевска]] група. Од втората половина на 1942 година станала член на [[КПЈ]]. Активно работела на прифаќање младинци во скоевската организација, собирала народна помош, оружје и чувала илегалци. Постојано раководела со групи скоевци и неколку читачки младински гpyпи. Во јули 1943 година била затворена од окупаторот. Два месеца била задржана во [[Бугарија|бугарската]] полиција во [[Скопје]], а потоа интернирана на 6 месеци во Бугарија, село Езерово, [[Борисовград|Борисовградско]]. Од интернација се вратила во јули 1944 година и веднаш стапила во [[Трета македонска ударна бригада|Третата македонска ударна бригада]]. Подоцна била префрлена во [[Осма македонска ударна бригада|Осмата македонска удрана бригада]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јованова, Марика}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] bltvz6mbqxochcc353r0z33f2gdbsnu 0 1382783 5533915 5533711 2026-04-03T16:08:27Z Gurther 105215 Одбиени последните 2 промени (од [[Специјална:Придонеси/JohanesB|JohanesB]]) и ја поврати преработката 5512302 на Vajsov 5533915 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Археолошки локалитет | name = Драготин-Тополница | native_name = | alternate_name = | image = Promachon-Topolnica 2002.jpg | image_size = 250px | caption = Праисториска населба Промахон–Тополница. Фотографија на сектор Промахон, финална етапа од истражувањата (2002 г.) | map_type = | label = | position = | map_caption = Местоположба на неолитското наоѓалиште Драготин–Тополница во Бугарија | map_alt = | map_size = | relief = yes | coordinates = {{coord|41|23|12|N|23|19|43|E|type:isle_region:BG-08|name=Драготин-Тополница|display=inline,title=Прамахон-Тополница}} | location = [[Тополница (Петричко)|Тополница]], [[Петрич (општина)|Општина Петрич]], [[Бугарија]] / [[Драготин]], [[Синтика (општина)|Општина Синтика]], [[Грција]] | type = праисториска населба | area = {{convert|3|ha|abbr=on}} | built = V милениум пр.н.е. | abandoned = | epochs = [[Младо камено време]], [[бакарно време]], | cultures = Култура Винча В2, Култура Тополница-Акропотамос, | archaeologists = [[Хенриета Тодорова]], Иван Ваjсов, Хајдо Кукули-Хрисантаки, Јоанис Асланис | website = | designation1 = Бугарија | designation1_type = | designation1_date = 1981 | designation1_number = }} '''Драготин–Тополница''' ― името на [[Праисторија|праисториска]] населба сместена на [[Бугарија|бугарско]]-[[Грција|грчката]] граница, недалеку од десниот брег на реката [[Струма]] — на влезот во [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]]. Таа се наоѓа помеѓу [[Пиринска Македонија|пиринското]] село [[Тополница (Пиринско)|Тополница]] и [[Егејска Македонија|егејското]] село [[Драготин]]. Административно, населбата е поделена на два дела: пирински дел — Тополница, и егејски дел — Драготин. До 1992 година, кога започнале археолошките истражувања во егејскиот дел Драготин, наоѓалиштето било познато исклучиво под своето пиринско име — Тополница. Токму оваа населба им го дала името на културата Тополница–Акропотамос — голема доцно[[неолит]]ска култура распространета во долината на реката [[Струма]]. Материјалите од пиринскиот дел Тополница се чувани во [[Национален археолошки музеј на Бугарија|Националниот археолошки институт со музеј (НАИМ-БАН)]], [[Национален историски музеј (Бугарија)|Националниот историски музеј (НИМ, Софија)]], Регионалниот историски музеј – Благоевград и Историскиот музеј – Петрич, додека материјалите од егејскиот дел Драготин биле депонирани во Археолошкиот музеј во [[Сер]] и во базата во санаториумот кај [[Валовишта]]. ==Местоположба== <mapframe text="Местоположба на праисториската населба Драготин-Тополница" latitude="41.386820" longitude="23.328884" zoom="9" width="263" height="250" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "cross", "marker-size": "small", "marker-color": "#B80000"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.328884, 41.386820 ] } } ] } </mapframe> [[File:I.Vajsov_G._Ganecovski_J._Bojadziev_02.jpg|мини|десно||260px|Иван Ваjсов, Георги Ганецовски и Јавор Бојаджиев кај граничната пирамида 63, сектор Тополница, 1988 година.]] Праисториската населба Драготин–Тополница се наоѓа на границата меѓу Бугарија и Грција, во југозападниот агол на Бугарија, во близина на граничната пирамида бр. 63. Современата државна граница го дели наоѓалиштето на два дела: делот во Бугарија е познат како дел Тополница, а во Грција — како дел Драготин. Населбата лежи на околу 1 км западно од десниот брег на реката Струма, 2 км јужно од пиринското село Тополница ([[Бугарија]]) и 3,5 км северозападно од егејското село Драготин ([[Грција]]). Тоа е поставен на работ на една од издолжените надалувијални тераси на реката, во подножјето на источните падини на планината [[Беласица]]. Ова е западниот дел на една од широките долини во сливот на реката Струма, која на исток се граничи со планината [[Славјанка]] (Али Ботуш). Многу е веројатно дека во минатото водите на реката Струма течеле поблиску до самата населба. Во пиринскиот дел, местото каде што е сместено наоѓалиштето е познато под името Кременица. Геолошките особини на регионот покажуваат дека населбата била изградена врз голем ерозионен конус. Праисториската населба зафаќа површина од околу 40 декари. Нејзината доминантна географска положба укажува дека жителите ја контролирале комуникацијата низ Рупелската Клисура, а со тоа и трговскиот пат долж реката Струма. Драготин–Тополница претставува важно сврзно јадро меѓу неолитските култури на источна [[Македонија (регион)|Македонија]], југозападна Мизија/Бугарија и Србија. Кон крајот на VI и почетокот на V милениум пр.н.е., населбата имала клучна улога во праисторијата на овој дел од [[Балканскиот Полуостров]] и во култните практики во регионот. Животот во неа траел околу 400 години, приближно помеѓу 5100 и 4700 година пр.н.е. ==Историја на истражувањата== Праисториската населба Драготин–Тополница е откриена во 1979 година од Димитрина Бчварова, тогашен директор на музејот во град [[Петрич]]. Во тој период таа спроведува низа теренски обиколки со учество на ученици, членови на кружокот „Млад историчар“. Локалитетот е регистриран и во 1980 година од бугарско-полската експедиција „Струма“, која ја проучува населбената мрежа по сливовите на реките [[Струмешница]] и Средна [[Струма]]. Обиколките се изведени под раководство на Мечислав Домарадски. Во нив учествувале и: Лиляна Перничева-Перец, Малгожата Гремска-Кулов и Илия Кулов. Археолошките истражувања на населбата започнуваат во 1980 година и траат повеќе од 20 години. Ископувањата во сектор Тополница се спроведуваат без прекин од 1980 до 1991 година и се раководени од [[Хенриета Тодорова]]<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon-Topolnica_Sector_Topolnica_-Greek-Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010-2011 Вайсов, Ив. Зидаров, П. Промахон-Тополница, сектор Тополница (геофизични изследвания). Археологически открития и разкопки през 2010 г., София, 2011, стр. 48.]</ref>, Тодор Димов, Јавор Бојаджиев и Иван Ваjсов. Во тоа време местото било строго чувана „затворена“ гранична зона, поради што истражувањата се изведувале во ограничен временски распон. Истражувањата на егејскиот дел Драготин започнувале во 1992 година и траеле до 2002 година.<ref>[https://www.academia.edu/73592956/Information_from_the_Greek_press_about_Promachon_Topolnica_GR_1994 Публикација од 1994 г. за првите години од археолошките истражувања на грчкиот сектор Промахон.]</ref> Тие се раководени од Хайдо Кукули-Хрисантаки и Јоанис Асланис. Во рамките на грчко-бугарски проект, во нив учествува и бугарски тим предводен од [[Хенриета Тодорова]], во кој влегуваат: Јавор Бојаджиев, [[Иван Ваjсов]], Веселин Драганов, Калин Димитров и други. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:BG_Soldat_1993.tif | Средба на грчкиот археолог Јоанис Асланис и реставраторот Панајотис Занетакис со бугарските и грчките граничари за време на ископувањата во 1993 година. File:Menjo_Todorova_Ivo.tif | Менјос Менидис, [[Хенриета Тодорова]] и Иван Ваjсов за време на истражувањата во делот Драготин (2000 година) File:Pro_2003_Haido_01.tif | Хајдо Кукули-Хрисантаки, за време на истражувањата во делот Драготин (2002 година) File:Pro_2003_Panajotis.tif | Панајотис Занетакис, главен реставратор на археолошките истражувања во делот Драготин (2001 година) File:Promahon-1999.tif | Истражување на археолошки структури во делот Драготин (1999 година) </gallery> ==Методика на истражувањата== Покрај традиционалните археолошки методи на истражување, неолитската населба Драготин–Тополница е испитувана и со методите на геофизиката.<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ 2010—2011 — Промахон–Тополница, сектор Тополница, резултати од геофизичките истражувања.]</ref><ref>[https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica 2014 — Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic settlement Promachon-Topolnica (GR)]</ref> Со методите на геоелектриката (вертикално електрично сондирање) е истражена целата територија на населбата, а со методите на геомагнетиката — бугарскиот сектор Тополница и мал дел од егејскиот дел Драготин. Резултатите од овие истражувања покажуваат дека раната населба била со помала површина и била оградена со широк вал со полегата надворешна и стрмна внатрешна страна. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Pro_1995_07.jpg | Димитър Стоев, Кирил Велковски и Михаил Георгиев. Теренска работа — обработка на податоците од геофизичните истражувања на делот Драготин во 1995 година. File:P4150425.tif | Мирослав Анчев, Стојан Иванов, Иван Ваjсов и Петър Зидаров. Геофизички истражувања во 2010 г. File:Promahon-Topolnica-2011.jpg | Иван Суванджиев, Димитър Стоев и Кирил Велковски. Работа на мерење на вертикалниот електричен отпор на објектот Драготин–Тополница, сектор Тополница, 2011 година File:Promahon-Topolnica_3D_20111.jpg | 3D модел на регистрираниот со геофизички методи вал во Драготин–Тополница, фаза I. Неговото постоење е потврдено и при археолошките истражувања во делот Драготин. </gallery> ==Резултати од археолошките истражувања== Праисториската населба Драготин–Тополница има три основни фази на развој. Тие најдобро се претставени во стратиграфијата на вкопаниот храм во сектор Промахон<ref>[https://www.academia.edu/112668666/Promachon_Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_2023_ Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> ===Фаза I (5250—5100 г. пр.н.е.)=== [[File:Promahon_2002.tif |мини| Сутеренот на храм од фаза I во делот Драготин (2001 година)]] Во првата фаза од животот на населбата овде е изграден голем, сутеренски храм, вкопан околу 3 m во стерилниот слој. Тој бил двокатен. Долниот, вкопан дел служел за изведување жртвени ритуали. Таму е откриен голем број букраниони — фронтални делови од бикови черепи. Вертикалните ѕидови на храмот биле зајакнати со вертикално поставени дрвени колови, на кои биле обесени споменатите бикови черепи. Черепите биле претходно обработувани: тилниот дел се отстранувал, а со црвена охра се боеле лицевите површини<ref>[https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border (Poster 2014)]</ref> На места на ѕидовите имало дрвена облога, насликана со повеќебоен геометриски украс. Во сутеренот било влегувано по скалила низ отвор во подот на храмот. Можно е покривната конструкција на вкопаниот храм да била рамна, овална по форма, изградена од масивна дрвена конструкција. Депонираните во сутеренот керамични садови, високите шупливи цилиндрични столчиња користени за изработка на ударни музички инструменти, аскоси, бројните бикови черепи<ref>[https://www.academia.edu/3826541/Bones_behaviour_and_belief_The_zooarchaeological_evidence_as_a_source_for_ritual_practice_in_ancient_Greece_and_beyond_ActaAth_4_no_55_eds_G_Ekroth_and_J_Wallensten_Stockholm_2013_Open_access_ Trantalidou, KATERINA. “Dans l’ombre du rite : vestiges d’animaux et pratiques sacrificielles en Grèce antique. Note sur la diversité des contextes et les difficultés de recherche rencontrées.” In: Gunnel Ekroth, Jenny Wallensten (Ed’s.). Bones, behaviour and belief. The zooarchaeological evidence as a source for ritual practice in ancient Greece and beyond. ACTA INSTITUTI ATHENIENSIS REGNI SUECIAE, SERIES IN 4°, 55. Stockholm 2023, 61—86.]</ref>, антропоморфни фигурини (дел од нив неизпечени и грубо моделирани), глинени светилници и др. специфични предмети, како и бројните наслаги, укажуваат на цикличност на култните ритуали практикувани во храмот<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Фактички, населбата од овој период претставува комплекс изграден околу храмот и ограден со широк глинен вал. Многу е веројатно дека зградите имале директна врска со култните практики, што ја претвора населбата во регионална — култна. Откриените големи дупки од колови сугерираат дека зградите имале масивни дрвени потпори и биле групирани во комплекси (кластери) што обединуваат неколку градби под заеднички рамeн покрив, кој исто така бил користен во секојдневието. Доказ за тоа се откриените паднати од покривот отухлени елементи од огништа и глинени подници. Малку е веројатно, но не може да се исклучи, дека дел од зградите биле двокатни. Сутеренот на градбите од првата фаза бил вкопан околу 50 cm во стерилата. Првата населба загинала во пожар, што се потврдува со откривање моќен пепелест слој што ги запечатува деструкциите. Не е исклучено (но сè уште недокажано) опожарувањето да било последица на надворешна интервенција. Специфично за керамиката од оваа фаза е присуството на големо количество „специјална“ керамика, украсена со густа супстанција на база црн растителен катран (сок извлечен од корените и кората на иглолисни и широколисни растенија), измешан со фини прашкасти честички<ref>[https://www.researchgate.net/publication/328500835_Following_their_tears_Production_and_use_of_plant_exudates_in_the_Neolithic_of_North_Aegean_and_the_Balkans Dushka Urem-Kotsoua, Sofia Mitkidoub, Evangelia Dimitrakoudib, Nikolaos Kokkinosb, Maria Ntinou. 2018. Following their tears: Production and use of plant exudates in the Neolithic of North Aegean and the Balkans. – Quaternary International 2018, Volume 496, Pages 68–79.]</ref> (погрешно нарекувана битумен). Добиената густа супстанција се користела за лепење геометриски орнаментални панели изработени од белата кора на бреза — траги од неа се откриени на ѕидовите на некои керамични садови. Нивното откривање во сутеренот на храмот јасно упатува на култниот карактер на оваа категорија садови. Карактеристично за керамиката од овој период е и појавата на керамика украсена во драготински стил (орнаментални композиции изведени со широко црвено обоени полиња<ref>[https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. - In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Sofia, 2007), 79–120]</ref>, како и една специфична категорија керамични садови — т.н. брек-топед (black-topped) керамика. За првпат се појавуваат и аскоси, дел со врежан украс и изразени антропо-зооморфни црти. Општата карактеристика на керамичниот комплекс недвосмислено покажува дека населбата е една од периферните на северозападната култура Винча В2, која успешно наметнала одредени култни практики во регионот. Кон оваа фаза се однесуваат и првите податоци за појава на јужно население — култура Тополница–Акропотамос. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Topolnica_1988.jpg | Драготин–Тополница. Општа фотографија на сектор Тополница (1988 година) File:Hausmodel_01.jpg | Фрагмент од фасада на глинен модел на храм (?) со релјефни, црвено обоени, бикови глави. Дел Драготин File:Promahon-2002_10.jpg | Профилот на вкопаниот храм, откриен во делот Драготин (2002 година) File:Promahon_2002_Anrtopo_Fig.jpg | Седечка антропоморфна фигурина со дете во раце, откриена во сутеренот на храмот во делот Драготин – фаза I File:Bitum_Ceramic.tif | Керамичен сад со украс нанесена со растителен катран. Зграда 2 во селот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија] File:Topolnica_Ritual_lamp.tif | Ритуална керамична ламба од делот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на РИМ-Благоевград File:Vajsov-2007_black-topped.tif | Керамичен сад со двобојна, black-topped површина и канелюри на црниот горен дел (сектор Тополница). Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија) File:Askos 2002 03b.tif|thumb| Драготин–Тополница (дел Драготин). Аскоси од вкопаниот храм, фаза I (чувани во Историскиот музеј во Сер) </gallery> ===Фаза II (5100—4900 г. пр.н.е.)=== Во втората фаза населбата значително се проширува. Тоа е времето на културата Тополница–Акропотамос. Заштитниот вал од првата фаза престанува да постои. Населбата има хоризонтална стратиграфија и '''две подфази (A и B)'''. Фазите покажуваат следлива развојна приемственост. Масовно се појавува керамика со специфичен за регионот насликан украс:струмски стил (сликано со широки, темнокафеави линии), стил Акропотамос (сликано со тенки, темнокафеави линии) и стил Димитра (широки црвено обоени полиња, кантовани со тенки темнокафеави линии). Стратиграфската позиција на сликаната керамика во стил Струмско покажува дека таа ѝ претходи на онаа во стил Акропотамос, што е клучно за разделувањето на подфазите. Во реалноста, на некои места двата стила се истовремени. Понекаде широката темнокафеав украс во струмски стил се појавува заедно и со најраниот широк графитен украс. Хронолошки, појавата на графитниот украс во Драготин–Тополница е сметан за најран графитен украс на Балканот. Зградите од втората населба веќе биле надземни, со форма блиска до квадрат и дрвена колова конструкција. Во тоа време во населбата имало и култни градби, една од кои е зградата 1 (сектор Тополница), откриена во 1982 година<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Зградата е со форма блиска до квадрат — 5,00 × 5,20 m. Ориентирана е североисток — југозапад. Има два спротивни влеза — еден од североисток и еден од југозапад. Во неа е откриена голема печка со два странични „џеба“, во кои се ставале претходно загреани камења. Овој начин на дополнителна акумулација на топлинска енергија е уникатен не само за Бугарија. Недалеку од печката е откриен голем глинен подиум, врз кој е оформена статична композиција од три масивни антропоморфни фигури. Централната фигура е изградена околу вертикален дрвен столб. Надвор, покрај североисточниот влез, имало богато декориран антропоморфен сад со сликан украс во акропотамоски стил, чиј горен дел е откриен во изоран дел од блиската гранична бразда. Во зградата се пронајдени и други садови со украс во актопотамоски стил и еден увезен сад со црна површина од лариски тип. Овде бил откриен и голем глинен светилник. Овој уникатен култен комплекс е единствен од својот вид на територијата на денешна Бугарија и сведочи за постоење стационарни, антропо-зооморфно ориентирани култни практики. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Haus_No_1.tif | Зграда 1, храм од фаза II (сектор Тополница, фотографија 1981 г.) File:Haus-1-Topolnica-1981.jpg | Печката во зграда 1 (сектор Тополница, фотографија 1981 г.) File:Topolnica sector clay composition from Building 1.jpg | Стационарна масивна глинена композиција со три антропоморфни фигури од зграда 1 (сектор Тополница). Денес двете крајни фигури се дел од постојаната изложба на НИМ-Софија File:Antrpo-Vessel_Topolnica-1991b+.jpg | Горниот дел од антропоморфен сад откриен до североисточниот ѕид на зграда 1, сектор Тополница </gallery> ===Фаза III=== Подоцна овде се населува мобилна група раноенеолитско население (култура Дикили Таш–Слатино). Овие дојденци се занимавале со добив и преработка на бакарна руда. Во досега истражените зони, сепак, не се регистрирани станбени структури од овој период. Откриени се само неколку плитки јами и постројки поврзани со преработка на бакарна руда, како: една вкопана металуршка печка во која е откриена зачуваната металуршка пота, како и два комплекса од по четири–пет плитки јамички — топилки, на чија површина се откриени траги од малахит. Овие факти ја потврдуваат констатацијата дека местото било користено краткотрајно за преработка на бакарна руда. Покрај вообичаената за периодот керамика со врежан украс од градешнички тип, овде биле откриени и фрагменти од големи чинии, украсени однадвор и однатре со познатиот тенок графитен украс како кај населбите Слатино (Бугарија) и Дикили Таш (Грција). <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> Pro_Metalurgi_03.tif | Металуршки топилки за бакар (дел Драготин, 1994) Pro Metalurgi.jpg | Керамична металуршка пота откриена во вкопаната металуршка печка во делот Драготин </gallery> == Научни публикации за неолитската населба Драготин–Тополница == === Монографии === *2018. [https://www.academia.edu/37789717/Kazantzis_G_2018_The_Zooarchaeology_of_the_Late_Neolithic_Strymon_River_Valley_the_case_of_the_Greek_sector_of_Promachon_Topolni%C4%8Da_in_Macedonia_Greece_British_Archaeological_Reports_International_Series_2908_BAR_Publishing_Oxford Kazantzis, G. 2018. The Zooarchaeology of the Late Neolithic Strymon River Valley: the case of the Greek sector of Promachon-Topolniča in Macedonia, Greece. British Archaeological Reports International Series 2908, BAR Publishing, Oxford.] === Научни соопштенија === * 1982. X. Тодорова. Проучвания на къснонеолитното и ранноенеолитното селище при с. Тополница. – Археологически открития и разкопки през 1981, 13. * 1983. X. Тодорова. Разкопки на обект „Тополница“, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1982, XXVIII Национална конференция по археология, 1983, 11–13. * 1984. Х. Тодорова. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1983, XXIX Национална конференция по археология, 1984, 18–19. * 1985. Х. Тодорова, Я. Бояджиев. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1984, XXX Национална конференция по археология, 1985, 18–19. * 1986. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище Кременика край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1985, XXXI Национална конференция по археология, 1986, 19–20. * 1987. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище „Кременица“ край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1986, XXXII Национална конференция по археология, 1987, 35–36. * 1995a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica. Ενα πρόγραμμα ελληνo-βoυλγαρικής συνεργασίας. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ)6, 1992 (1995), 561–575. (ISSN:1106-5311) * 1995b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας-Topolnica κατά το 1995. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία καιΘράκη (ΑEMΘ) 9, 1998, 435–440. (ISSN:1106-5311) * 1996a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica: Ελληνo-βoυλγαρικές έρευνες στoν προϊστoρικό oικισμό. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 7, 1993 (1996), 505–512. (ISSN:1106-5311) * 1996b. Παπαθανασόπουλος, Γ.Α. (εκδ.), Nεολιθικός Πολιτισμός στην Eλλάδα, Ίδρυμα N.Π. Γουλανδρή-Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, Aθήνα 1996, αρ. κατ. 84. * 1997a. [https://www.academia.edu/2195595/The_Promachonas_Topolnica_a_Setlement_Programe_for_Greek_Bulgarian_Co_operation_Ten_years_Archaeological_Work_in_Macedonia_and_Thrace_1997 X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova,I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ,I. Vajsov, M. Βάλλα, V. Draganov. Nεoλιθικόςοικισμός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. Πρόγραμμαελληνoβoυλγαρικής συνεργασίας.). – Δέκα Xρόυια Aρχαιολογικό έργο στη Mακεδoυία και Θράκη (ΔXΑEMΘ) (Thessaloniki 1997), 123–127.] * 1997b. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., Todorova, H., Ασλάνης, Ι., Bojadziev, J., Vajsov, I., Βάλλα, Μ. Προμαχώνας-Topolnica. Νειλιθικός οικιςμός ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ), 10B (Aristotle University of Thessaloniki, Greece), 1997, 746-767. (ISSN:1106-5311) * 1997c. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 1997: Ανασκαφή ενός προϊστορικού οικισμού σταελληνοβουλγαρικά σύνορα. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 11, 1997, 549–555. (ISSN:1106-5311) * 1998. Х.Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή νεολιθικούοικισμού Προμαχώνα-Topolnica 1998. – Tο Αρχαιολογ ικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 12,2000, 67–76. (ISSN:1106-5311) * 1999. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στονπροϊστορικό οικισμό Προμαχώνα-Topolnica κατά το 1999. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία иΘράκη (ΑEMΘ) 13 (Thessaloniki 1999), 111–116. (ISSN:1106-5311) * 2000a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα,Προμαχώνας-Topolnica 2000. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 14, 2000, 87–98. (ISSN:1106-5311) * 2000b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, Προϊστορικός οικισ-μός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. — Aρχαιολογικον δελτίον 50, 1995, 627–629. * 2001. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 2001. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 15, 2001, 75–82. (ISSN:1106-5311) * 2002. Ch. Koukouli-Chryssanthaki, I. Bassiakos, Nonslagging copper production of 5th millennium: The evidence from the neolithic settlement of Promachon-Topolnica (Estern Macedonia, Greece). – In: 8th EAA Annual Meeting 24–29 September 2002, Tessaloniki, Hellas. Abstracts book. Tessaloniki, 2002, 193–194. * 2005. [https://www.academia.edu/1761577/PROMACHON_TOPOLNICA_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project_Report_for_work_in_2002_2003 Χ. Κουκούλη-Χρυσανθακη, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Προμαχώνας-Topolnica 2002-2003. – Το Αρχαιολογικο εργο στη Μακεδονια και Θρακη (ΑΕΜΘ) 17 (Τηεσσαλινικι 2005), 91–110.] (ISSN:1106-5311) * 2011. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов, П. Зидаров. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания). — Археологически открития и разкопки през 2010, 2011, 47—50.] * 2012. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания - вертикално електро сондиране). — Археологически открития и разкопки през 2011, 2012, 63—65.] === Студии и статии === * 1998. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Πρoμαχώνας-Topolnica:Πρόγραμμα ελληνοβoυλγαρικής συνεργασίας. — In: Δ. Σερρω, Οι Σέρρες και η Περιοχή τους από την Αρχαίαστη Μεταβυζαντινή Κοινωνία, Πρακτικα συνεδρίου, A΄ Tόμος (Thessaloniki 1998), 7–24. * 2007a. [https://www.academia.edu/1469696/Promachon_Topolnica_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project Ch. Koukouli-Chrysanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Promachon-Topololnica: A Greek-Bulgarian Archaeological Project. – In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.) The Struma/Strimon River Valley in Prehistory, Sofia, 2007, 43–78. In the Steps of James Harvey Gaul, 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 43-78.] (ISBN: 978-954-8191-11-1) * 2007b. [https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. — In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 79-120.] (ISBN:978-954-8191-11-1) * 2014a. [https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica Ch. Koukouli-Chryssanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Γεωφυσική έρευνα και αρχαιολογική πραγματικότηταστον νεολιθικό οικισμό Προμαχών-Topolniča. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 251-260.]</ref> (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014b. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Ο νεολιθικός οικισμός «Προμαχών - Topolnica». ΔΗΜΟΣ ΣΙΝΤΙΚΗΣ Ο Χώρος και η Ιστορία του, 1, 1, ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟ, 2014, 185-203. * 2014c. [https://www.academia.edu/23919911/Kazantzis_G_2014_The_Vertebrate_Fauna_from_a_Late_Neolithic_Settlement_in_Greek_Central_Macedonia_the_case_of_Promachon_Sector_preliminary_results G. Kazantzis. 2014. The Vertebrate Fauna from a Late Neolithic Settlement in Greek Central Macedonia: the case of Promachon Sector - preliminary results. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 437-451.] (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014d. [https://www.academia.edu/23919865/Kazantzis_G_2014_Preliminary_Results_from_a_Faunal_Assemblage_in_Greek_Central_Macedonia_the_Case_of_the_Late_Neolithic_Promachon_Sector G. Kazantzis. 2014. Preliminary Results from a Faunal Assemblage in Greek Central Macedonia: the Case of the Late Neolithic Promachon Sector. — Assemblage, Proceedings of the Postgraduate Zooarchaeology Forum, Sheffield November 2012, 19—31.] * 2017. [https://www.academia.edu/23922790/Kazantzis_G_2017_Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2017. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon-Topolnica. — In: Apostolos Sarris, Evita Kalogiropoulou, Tuna Kalayci, Lia Karimali (Ed’s.). Communities, Landscapes, and Interaction in Neolithic Greece, Vol. 20 (Proceedings of the International Conference Rethymno 29-30 May, 2015), 2017, 296—316.] (Paperback: ISBN 978-1-879621-47-3; Hard Cover: ISBN: 978-1-879621-48-0) === Публикации на интернет === * 2013.[https://www.archaiologia.gr/blog/2013/09/23/%ce%bd%ce%ad%ce%b5%cf%82-%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%83%ce%ba%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%ba%ce%ad%cf%82-%ce%ad%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%b7-%ce%bd%ce%b5%ce%bf%ce%bb%ce%b9%ce%b8%ce%b9-3/ Νέες ανασκαφικές έρευνες στη Νεολιθική Μακεδονία (Μέρος Γ΄) Προμαχών-Topolnica] === Постери === * 2012. [https://www.academia.edu/23918839/Η_Ζωοαρχαιολογία_της_Ύστερης_Νεολιθικής_κοιλάδας_του_Στρυμόνα_η_περίπτωση_του_ελληνικού_τομέα_του_οικισμού_Προμαχώνας_Topolnica_прροκαταρκτικά_αποτελέσματα_POSTER Зооархеологиjа на доцнонеолитската долина на Струма: случајот на грчкиот сектор на населбата Промахон – Тополница (прелиминарни резултати) POSTER.] * 2014. [https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border.] === Претставувања од конференции === * 2012. [https://www.academia.edu/2636465/Online_presentation_2012_Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_site_Promachon_Topolnica_Conference_report_and_presentation_ Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic site Promachon-Topolnica (Conference report and presentation, Thessaloniki 2012)] * 2015. [https://www.academia.edu/23919745/Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2015. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon – Topolnica] * 2023.[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)] == Наводи == <references/> [[Категорија:Праисториски археолошки наоѓалишта во Европа]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Пиринска Македонија]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Егејска Македонија]] 0acivq4sh0hhnlrmc18v0nxmrrfr76z 5533916 5533915 2026-04-03T16:09:15Z Gurther 105215 5533916 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија Археолошки локалитет | name = Драготин-Тополница | native_name = | alternate_name = | image = Promachon-Topolnica 2002.jpg | image_size = 250px | caption = Праисториска населба Промахон–Тополница. Фотографија на сектор Промахон, финална етапа од истражувањата (2002 г.) | map_type = | label = | position = | map_caption = Местоположба на неолитското наоѓалиште Драготин–Тополница во Бугарија | map_alt = | map_size = | relief = yes | coordinates = {{coord|41|23|12|N|23|19|43|E|type:isle_region:BG-08|name=Драготин-Тополница|display=inline,title=Прамахон-Тополница}} | location = [[Тополница (Петричко)|Тополница]], [[Петрич (општина)|Општина Петрич]], [[Бугарија]] / [[Драготин]], [[Синтика (општина)|Општина Синтика]], [[Грција]] | type = праисториска населба | area = {{convert|3|ha|abbr=on}} | built = V милениум пр.н.е. | abandoned = | epochs = [[Младо камено време]], [[бакарно време]], | cultures = Култура Винча В2, Култура Тополница-Акропотамос, | archaeologists = [[Хенриета Тодорова]], Иван Ваjсов, Хајдо Кукули-Хрисантаки, Јоанис Асланис | website = | designation1 = Бугарија | designation1_type = | designation1_date = 1981 | designation1_number = }} '''Драготин–Тополница''' ― името на [[Праисторија|праисториска]] населба сместена на [[Бугарија|бугарско]]-[[Грција|грчката]] граница, недалеку од десниот брег на реката [[Струма]] — на влезот во [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]]. Таа се наоѓа помеѓу [[Пиринска Македонија|пиринското]] село [[Тополница (Пиринско)|Тополница]] и [[Егејска Македонија|егејското]] село [[Драготин]]. Административно, населбата е поделена на два дела: пирински дел — Тополница, и егејски дел — Драготин. До 1992 година, кога започнале археолошките истражувања во егејскиот дел Драготин, наоѓалиштето било познато исклучиво под своето пиринско име — Тополница. Токму оваа населба им го дала името на културата Тополница–Акропотамос — голема доцно[[неолит]]ска култура распространета во долината на реката [[Струма]]. Материјалите од пиринскиот дел Тополница се чувани во [[Национален археолошки музеј на Бугарија|Националниот археолошки институт со музеј (НАИМ-БАН)]], [[Национален историски музеј (Бугарија)|Националниот историски музеј (НИМ, Софија)]], Регионалниот историски музеј – Благоевград и Историскиот музеј – Петрич, додека материјалите од егејскиот дел Драготин биле депонирани во Археолошкиот музеј во [[Сер]] и во базата во санаториумот кај [[Валовишта]]. ==Местоположба== <mapframe text="Местоположба на праисториската населба Драготин-Тополница" latitude="41.386820" longitude="23.328884" zoom="9" width="263" height="250" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "cross", "marker-size": "small", "marker-color": "#B80000"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.328884, 41.386820 ] } } ] } </mapframe> [[File:I.Vajsov_G._Ganecovski_J._Bojadziev_02.jpg|мини|десно||260px|Иван Ваjсов, Георги Ганецовски и Јавор Бојаджиев кај граничната пирамида 63, сектор Тополница, 1988 година.]] Праисториската населба Драготин–Тополница се наоѓа на границата меѓу Бугарија и Грција, во југозападниот агол на Бугарија, во близина на граничната пирамида бр. 63. Современата државна граница го дели наоѓалиштето на два дела: делот во Бугарија е познат како дел Тополница, а во Грција — како дел Драготин. Населбата лежи на околу 1 км западно од десниот брег на реката Струма, 2 км јужно од пиринското село Тополница ([[Бугарија]]) и 3,5 км северозападно од егејското село Драготин ([[Грција]]). Тоа е поставен на работ на една од издолжените надалувијални тераси на реката, во подножјето на источните падини на планината [[Беласица]]. Ова е западниот дел на една од широките долини во сливот на реката Струма, која на исток се граничи со планината [[Славјанка]] (Али Ботуш). Многу е веројатно дека во минатото водите на реката Струма течеле поблиску до самата населба. Во пиринскиот дел, местото каде што е сместено наоѓалиштето е познато под името Кременица. Геолошките особини на регионот покажуваат дека населбата била изградена врз голем ерозионен конус. Праисториската населба зафаќа површина од околу 40 декари. Нејзината доминантна географска положба укажува дека жителите ја контролирале комуникацијата низ Рупелската Клисура, а со тоа и трговскиот пат долж реката Струма. Драготин–Тополница претставува важно сврзно јадро меѓу неолитските култури на источна [[Македонија (регион)|Македонија]], југозападна Мизија/Бугарија и Србија. Кон крајот на VI и почетокот на V милениум пр.н.е., населбата имала клучна улога во праисторијата на овој дел од [[Балканскиот Полуостров]] и во култните практики во регионот. Животот во неа траел околу 400 години, приближно помеѓу 5100 и 4700 година пр.н.е. ==Историја на истражувањата== Праисториската населба Драготин–Тополница е откриена во 1979 година од Димитрина Бчварова, тогашен директор на музејот во град [[Петрич]]. Во тој период таа спроведува низа теренски обиколки со учество на ученици, членови на кружокот „Млад историчар“. Локалитетот е регистриран и во 1980 година од бугарско-полската експедиција „Струма“, која ја проучува населбената мрежа по сливовите на реките [[Струмешница]] и Средна [[Струма]]. Обиколките се изведени под раководство на Мечислав Домарадски. Во нив учествувале и: Лиляна Перничева-Перец, Малгожата Гремска-Кулов и Илия Кулов. Археолошките истражувања на населбата започнуваат во 1980 година и траат повеќе од 20 години. Ископувањата во сектор Тополница се спроведуваат без прекин од 1980 до 1991 година и се раководени од [[Хенриета Тодорова]]<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon-Topolnica_Sector_Topolnica_-Greek-Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010-2011 Вайсов, Ив. Зидаров, П. Промахон-Тополница, сектор Тополница (геофизични изследвания). Археологически открития и разкопки през 2010 г., София, 2011, стр. 48.]</ref>, Тодор Димов, Јавор Бојаджиев и Иван Ваjсов. Во тоа време местото било строго чувана „затворена“ гранична зона, поради што истражувањата се изведувале во ограничен временски распон. Истражувањата на егејскиот дел Драготин започнувале во 1992 година и траеле до 2002 година.<ref>[https://www.academia.edu/73592956/Information_from_the_Greek_press_about_Promachon_Topolnica_GR_1994 Публикација од 1994 г. за првите години од археолошките истражувања на грчкиот сектор Промахон.]</ref> Тие се раководени од Хайдо Кукули-Хрисантаки и Јоанис Асланис. Во рамките на грчко-бугарски проект, во нив учествува и бугарски тим предводен од [[Хенриета Тодорова]], во кој влегуваат: Јавор Бојаджиев, [[Иван Ваjсов]], Веселин Драганов, Калин Димитров и други. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:BG_Soldat_1993.tif | Средба на грчкиот археолог Јоанис Асланис и реставраторот Панајотис Занетакис со бугарските и грчките граничари за време на ископувањата во 1993 година. File:Menjo_Todorova_Ivo.tif | Менјос Менидис, [[Хенриета Тодорова]] и Иван Ваjсов за време на истражувањата во делот Драготин (2000 година) File:Pro_2003_Haido_01.tif | Хајдо Кукули-Хрисантаки, за време на истражувањата во делот Драготин (2002 година) File:Pro_2003_Panajotis.tif | Панајотис Занетакис, главен реставратор на археолошките истражувања во делот Драготин (2001 година) File:Promahon-1999.tif | Истражување на археолошки структури во делот Драготин (1999 година) </gallery> ==Методика на истражувањата== Покрај традиционалните археолошки методи на истражување, неолитската населба Драготин–Тополница е испитувана и со методите на геофизиката.<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ 2010—2011 — Промахон–Тополница, сектор Тополница, резултати од геофизичките истражувања.]</ref><ref>[https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica 2014 — Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic settlement Promachon-Topolnica (GR)]</ref> Со методите на геоелектриката (вертикално електрично сондирање) е истражена целата територија на населбата, а со методите на геомагнетиката — бугарскиот сектор Тополница и мал дел од егејскиот дел Драготин. Резултатите од овие истражувања покажуваат дека раната населба била со помала површина и била оградена со широк вал со полегата надворешна и стрмна внатрешна страна. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Pro_1995_07.jpg | Димитър Стоев, Кирил Велковски и Михаил Георгиев. Теренска работа — обработка на податоците од геофизичните истражувања на делот Драготин во 1995 година. File:P4150425.tif | Мирослав Анчев, Стојан Иванов, Иван Ваjсов и Петър Зидаров. Геофизички истражувања во 2010 г. File:Promahon-Topolnica-2011.jpg | Иван Суванджиев, Димитър Стоев и Кирил Велковски. Работа на мерење на вертикалниот електричен отпор на објектот Драготин–Тополница, сектор Тополница, 2011 година File:Promahon-Topolnica_3D_20111.jpg | 3D модел на регистрираниот со геофизички методи вал во Драготин–Тополница, фаза I. Неговото постоење е потврдено и при археолошките истражувања во делот Драготин. </gallery> ==Резултати од археолошките истражувања== Праисториската населба Драготин–Тополница има три основни фази на развој. Тие најдобро се претставени во стратиграфијата на вкопаниот храм во сектор Промахон<ref>[https://www.academia.edu/112668666/Promachon_Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_2023_ Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> ===Фаза I (5250—5100 г. пр.н.е.)=== [[File:Promahon_2002.tif |мини| Сутеренот на храм од фаза I во делот Драготин (2001 година)]] Во првата фаза од животот на населбата овде е изграден голем, сутеренски храм, вкопан околу 3 m во стерилниот слој. Тој бил двокатен. Долниот, вкопан дел служел за изведување жртвени ритуали. Таму е откриен голем број букраниони — фронтални делови од бикови черепи. Вертикалните ѕидови на храмот биле зајакнати со вертикално поставени дрвени колови, на кои биле обесени споменатите бикови черепи. Черепите биле претходно обработувани: тилниот дел се отстранувал, а со црвена охра се боеле лицевите површини<ref>[https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border (Poster 2014)]</ref> На места на ѕидовите имало дрвена облога, насликана со повеќебоен геометриски украс. Во сутеренот било влегувано по скалила низ отвор во подот на храмот. Можно е покривната конструкција на вкопаниот храм да била рамна, овална по форма, изградена од масивна дрвена конструкција. Депонираните во сутеренот керамични садови, високите шупливи цилиндрични столчиња користени за изработка на ударни музички инструменти, аскоси, бројните бикови черепи<ref>[https://www.academia.edu/3826541/Bones_behaviour_and_belief_The_zooarchaeological_evidence_as_a_source_for_ritual_practice_in_ancient_Greece_and_beyond_ActaAth_4_no_55_eds_G_Ekroth_and_J_Wallensten_Stockholm_2013_Open_access_ Trantalidou, KATERINA. “Dans l’ombre du rite : vestiges d’animaux et pratiques sacrificielles en Grèce antique. Note sur la diversité des contextes et les difficultés de recherche rencontrées.” In: Gunnel Ekroth, Jenny Wallensten (Ed’s.). Bones, behaviour and belief. The zooarchaeological evidence as a source for ritual practice in ancient Greece and beyond. ACTA INSTITUTI ATHENIENSIS REGNI SUECIAE, SERIES IN 4°, 55. Stockholm 2023, 61—86.]</ref>, антропоморфни фигурини (дел од нив неизпечени и грубо моделирани), глинени светилници и др. специфични предмети, како и бројните наслаги, укажуваат на цикличност на култните ритуали практикувани во храмот<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Фактички, населбата од овој период претставува комплекс изграден околу храмот и ограден со широк глинен вал. Многу е веројатно дека зградите имале директна врска со култните практики, што ја претвора населбата во регионална — култна. Откриените големи дупки од колови сугерираат дека зградите имале масивни дрвени потпори и биле групирани во комплекси (кластери) што обединуваат неколку градби под заеднички рамeн покрив, кој исто така бил користен во секојдневието. Доказ за тоа се откриените паднати од покривот отухлени елементи од огништа и глинени подници. Малку е веројатно, но не може да се исклучи, дека дел од зградите биле двокатни. Сутеренот на градбите од првата фаза бил вкопан околу 50 cm во стерилата. Првата населба загинала во пожар, што се потврдува со откривање моќен пепелест слој што ги запечатува деструкциите. Не е исклучено (но сè уште недокажано) опожарувањето да било последица на надворешна интервенција. Специфично за керамиката од оваа фаза е присуството на големо количество „специјална“ керамика, украсена со густа супстанција на база црн растителен катран (сок извлечен од корените и кората на иглолисни и широколисни растенија), измешан со фини прашкасти честички<ref>[https://www.researchgate.net/publication/328500835_Following_their_tears_Production_and_use_of_plant_exudates_in_the_Neolithic_of_North_Aegean_and_the_Balkans Dushka Urem-Kotsoua, Sofia Mitkidoub, Evangelia Dimitrakoudib, Nikolaos Kokkinosb, Maria Ntinou. 2018. Following their tears: Production and use of plant exudates in the Neolithic of North Aegean and the Balkans. – Quaternary International 2018, Volume 496, Pages 68–79.]</ref> (погрешно нарекувана битумен). Добиената густа супстанција се користела за лепење геометриски орнаментални панели изработени од белата кора на бреза — траги од неа се откриени на ѕидовите на некои керамични садови. Нивното откривање во сутеренот на храмот јасно упатува на култниот карактер на оваа категорија садови. Карактеристично за керамиката од овој период е и појавата на керамика украсена во драготински стил (орнаментални композиции изведени со широко црвено обоени полиња<ref>[https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. - In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Sofia, 2007), 79–120]</ref>, како и една специфична категорија керамични садови — т.н. брек-топед (black-topped) керамика. За првпат се појавуваат и аскоси, дел со врежан украс и изразени антропо-зооморфни црти. Општата карактеристика на керамичниот комплекс недвосмислено покажува дека населбата е една од периферните на северозападната култура Винча В2, која успешно наметнала одредени култни практики во регионот. Кон оваа фаза се однесуваат и првите податоци за појава на јужно население — култура Тополница–Акропотамос. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Topolnica_1988.jpg | Драготин–Тополница. Општа фотографија на сектор Тополница (1988 година) File:Hausmodel_01.jpg | Фрагмент од фасада на глинен модел на храм (?) со релјефни, црвено обоени, бикови глави. Дел Драготин File:Promahon-2002_10.jpg | Профилот на вкопаниот храм, откриен во делот Драготин (2002 година) File:Promahon_2002_Anrtopo_Fig.jpg | Седечка антропоморфна фигурина со дете во раце, откриена во сутеренот на храмот во делот Драготин – фаза I File:Bitum_Ceramic.tif | Керамичен сад со украс нанесена со растителен катран. Зграда 2 во селот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија] File:Topolnica_Ritual_lamp.tif | Ритуална керамична ламба од делот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на РИМ-Благоевград File:Vajsov-2007_black-topped.tif | Керамичен сад со двобојна, black-topped површина и канелюри на црниот горен дел (сектор Тополница). Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија) File:Askos 2002 03b.tif|thumb| Драготин–Тополница (дел Драготин). Аскоси од вкопаниот храм, фаза I (чувани во Историскиот музеј во Сер) </gallery> ===Фаза II (5100—4900 г. пр.н.е.)=== Во втората фаза населбата значително се проширува. Тоа е времето на културата Тополница–Акропотамос. Заштитниот вал од првата фаза престанува да постои. Населбата има хоризонтална стратиграфија и '''две подфази (A и B)'''. Фазите покажуваат следлива развојна приемственост. Масовно се појавува керамика со специфичен за регионот насликан украс:струмски стил (сликано со широки, темнокафеави линии), стил Акропотамос (сликано со тенки, темнокафеави линии) и стил Димитра (широки црвено обоени полиња, кантовани со тенки темнокафеави линии). Стратиграфската позиција на сликаната керамика во стил Струмско покажува дека таа ѝ претходи на онаа во стил Акропотамос, што е клучно за разделувањето на подфазите. Во реалноста, на некои места двата стила се истовремени. Понекаде широката темнокафеав украс во струмски стил се појавува заедно и со најраниот широк графитен украс. Хронолошки, појавата на графитниот украс во Драготин–Тополница е сметан за најран графитен украс на Балканот. Зградите од втората населба веќе биле надземни, со форма блиска до квадрат и дрвена колова конструкција. Во тоа време во населбата имало и култни градби, една од кои е зградата 1 (сектор Тополница), откриена во 1982 година<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Зградата е со форма блиска до квадрат — 5,00 × 5,20 m. Ориентирана е североисток — југозапад. Има два спротивни влеза — еден од североисток и еден од југозапад. Во неа е откриена голема печка со два странични „џеба“, во кои се ставале претходно загреани камења. Овој начин на дополнителна акумулација на топлинска енергија е уникатен не само за Бугарија. Недалеку од печката е откриен голем глинен подиум, врз кој е оформена статична композиција од три масивни антропоморфни фигури. Централната фигура е изградена околу вертикален дрвен столб. Надвор, покрај североисточниот влез, имало богато декориран антропоморфен сад со сликан украс во акропотамоски стил, чиј горен дел е откриен во изоран дел од блиската гранична бразда. Во зградата се пронајдени и други садови со украс во актопотамоски стил и еден увезен сад со црна површина од лариски тип. Овде бил откриен и голем глинен светилник. Овој уникатен култен комплекс е единствен од својот вид на територијата на денешна Бугарија и сведочи за постоење стационарни, антропо-зооморфно ориентирани култни практики. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Haus_No_1.tif | Зграда 1, храм од фаза II (сектор Тополница, фотографија 1981 г.) File:Haus-1-Topolnica-1981.jpg | Печката во зграда 1 (сектор Тополница, фотографија 1981 г.) File:Topolnica sector clay composition from Building 1.jpg | Стационарна масивна глинена композиција со три антропоморфни фигури од зграда 1 (сектор Тополница). Денес двете крајни фигури се дел од постојаната изложба на НИМ-Софија File:Antrpo-Vessel_Topolnica-1991b+.jpg | Горниот дел од антропоморфен сад откриен до североисточниот ѕид на зграда 1, сектор Тополница </gallery> ===Фаза III=== Подоцна овде се населува мобилна група раноенеолитско население (култура Дикили Таш–Слатино). Овие дојденци се занимавале со добив и преработка на бакарна руда. Во досега истражените зони, сепак, не се регистрирани станбени структури од овој период. Откриени се само неколку плитки јами и постројки поврзани со преработка на бакарна руда, како: една вкопана металуршка печка во која е откриена зачуваната металуршка пота, како и два комплекса од по четири–пет плитки јамички — топилки, на чија површина се откриени траги од малахит. Овие факти ја потврдуваат констатацијата дека местото било користено краткотрајно за преработка на бакарна руда. Покрај вообичаената за периодот керамика со врежан украс од градешнички тип, овде биле откриени и фрагменти од големи чинии, украсени однадвор и однатре со познатиот тенок графитен украс како кај населбите Слатино (Бугарија) и Дикили Таш (Грција). <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> Pro_Metalurgi_03.tif | Металуршки топилки за бакар (дел Драготин, 1994) Pro Metalurgi.jpg | Керамична металуршка пота откриена во вкопаната металуршка печка во делот Драготин </gallery> == Научни публикации за неолитската населба Драготин–Тополница == === Монографии === *2018. [https://www.academia.edu/37789717/Kazantzis_G_2018_The_Zooarchaeology_of_the_Late_Neolithic_Strymon_River_Valley_the_case_of_the_Greek_sector_of_Promachon_Topolni%C4%8Da_in_Macedonia_Greece_British_Archaeological_Reports_International_Series_2908_BAR_Publishing_Oxford Kazantzis, G. 2018. The Zooarchaeology of the Late Neolithic Strymon River Valley: the case of the Greek sector of Promachon-Topolniča in Macedonia, Greece. British Archaeological Reports International Series 2908, BAR Publishing, Oxford.] === Научни соопштенија === * 1982. X. Тодорова. Проучвания на къснонеолитното и ранноенеолитното селище при с. Тополница. – Археологически открития и разкопки през 1981, 13. * 1983. X. Тодорова. Разкопки на обект „Тополница“, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1982, XXVIII Национална конференция по археология, 1983, 11–13. * 1984. Х. Тодорова. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1983, XXIX Национална конференция по археология, 1984, 18–19. * 1985. Х. Тодорова, Я. Бояджиев. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1984, XXX Национална конференция по археология, 1985, 18–19. * 1986. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище Кременика край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1985, XXXI Национална конференция по археология, 1986, 19–20. * 1987. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище „Кременица“ край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1986, XXXII Национална конференция по археология, 1987, 35–36. * 1995a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica. Ενα πρόγραμμα ελληνo-βoυλγαρικής συνεργασίας. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ)6, 1992 (1995), 561–575. (ISSN:1106-5311) * 1995b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας-Topolnica κατά το 1995. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία καιΘράκη (ΑEMΘ) 9, 1998, 435–440. (ISSN:1106-5311) * 1996a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica: Ελληνo-βoυλγαρικές έρευνες στoν προϊστoρικό oικισμό. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 7, 1993 (1996), 505–512. (ISSN:1106-5311) * 1996b. Παπαθανασόπουλος, Γ.Α. (εκδ.), Nεολιθικός Πολιτισμός στην Eλλάδα, Ίδρυμα N.Π. Γουλανδρή-Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, Aθήνα 1996, αρ. κατ. 84. * 1997a. [https://www.academia.edu/2195595/The_Promachonas_Topolnica_a_Setlement_Programe_for_Greek_Bulgarian_Co_operation_Ten_years_Archaeological_Work_in_Macedonia_and_Thrace_1997 X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova,I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ,I. Vajsov, M. Βάλλα, V. Draganov. Nεoλιθικόςοικισμός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. Πρόγραμμαελληνoβoυλγαρικής συνεργασίας.). – Δέκα Xρόυια Aρχαιολογικό έργο στη Mακεδoυία και Θράκη (ΔXΑEMΘ) (Thessaloniki 1997), 123–127.] * 1997b. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., Todorova, H., Ασλάνης, Ι., Bojadziev, J., Vajsov, I., Βάλλα, Μ. Προμαχώνας-Topolnica. Νειλιθικός οικιςμός ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ), 10B (Aristotle University of Thessaloniki, Greece), 1997, 746-767. (ISSN:1106-5311) * 1997c. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 1997: Ανασκαφή ενός προϊστορικού οικισμού σταελληνοβουλγαρικά σύνορα. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 11, 1997, 549–555. (ISSN:1106-5311) * 1998. Х.Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή νεολιθικούοικισμού Προμαχώνα-Topolnica 1998. – Tο Αρχαιολογ ικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 12,2000, 67–76. (ISSN:1106-5311) * 1999. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στονπροϊστορικό οικισμό Προμαχώνα-Topolnica κατά το 1999. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία иΘράκη (ΑEMΘ) 13 (Thessaloniki 1999), 111–116. (ISSN:1106-5311) * 2000a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα,Προμαχώνας-Topolnica 2000. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 14, 2000, 87–98. (ISSN:1106-5311) * 2000b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, Προϊστορικός οικισ-μός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. — Aρχαιολογικον δελτίον 50, 1995, 627–629. * 2001. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 2001. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 15, 2001, 75–82. (ISSN:1106-5311) * 2002. Ch. Koukouli-Chryssanthaki, I. Bassiakos, Nonslagging copper production of 5th millennium: The evidence from the neolithic settlement of Promachon-Topolnica (Estern Macedonia, Greece). – In: 8th EAA Annual Meeting 24–29 September 2002, Tessaloniki, Hellas. Abstracts book. Tessaloniki, 2002, 193–194. * 2005. [https://www.academia.edu/1761577/PROMACHON_TOPOLNICA_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project_Report_for_work_in_2002_2003 Χ. Κουκούλη-Χρυσανθακη, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Προμαχώνας-Topolnica 2002-2003. – Το Αρχαιολογικο εργο στη Μακεδονια και Θρακη (ΑΕΜΘ) 17 (Τηεσσαλινικι 2005), 91–110.] (ISSN:1106-5311) * 2011. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов, П. Зидаров. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания). — Археологически открития и разкопки през 2010, 2011, 47—50.] * 2012. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания - вертикално електро сондиране). — Археологически открития и разкопки през 2011, 2012, 63—65.] === Студии и статии === * 1998. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Πρoμαχώνας-Topolnica:Πρόγραμμα ελληνοβoυλγαρικής συνεργασίας. — In: Δ. Σερρω, Οι Σέρρες και η Περιοχή τους από την Αρχαίαστη Μεταβυζαντινή Κοινωνία, Πρακτικα συνεδρίου, A΄ Tόμος (Thessaloniki 1998), 7–24. * 2007a. [https://www.academia.edu/1469696/Promachon_Topolnica_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project Ch. Koukouli-Chrysanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Promachon-Topololnica: A Greek-Bulgarian Archaeological Project. – In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.) The Struma/Strimon River Valley in Prehistory, Sofia, 2007, 43–78. In the Steps of James Harvey Gaul, 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 43-78.] (ISBN: 978-954-8191-11-1) * 2007b. [https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. — In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 79-120.] (ISBN:978-954-8191-11-1) * 2014a. [https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica Ch. Koukouli-Chryssanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Γεωφυσική έρευνα και αρχαιολογική πραγματικότηταστον νεολιθικό οικισμό Προμαχών-Topolniča. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 251-260.]</ref> (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014b. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Ο νεολιθικός οικισμός «Προμαχών - Topolnica». ΔΗΜΟΣ ΣΙΝΤΙΚΗΣ Ο Χώρος και η Ιστορία του, 1, 1, ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟ, 2014, 185-203. * 2014c. [https://www.academia.edu/23919911/Kazantzis_G_2014_The_Vertebrate_Fauna_from_a_Late_Neolithic_Settlement_in_Greek_Central_Macedonia_the_case_of_Promachon_Sector_preliminary_results G. Kazantzis. 2014. The Vertebrate Fauna from a Late Neolithic Settlement in Greek Central Macedonia: the case of Promachon Sector - preliminary results. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 437-451.] (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014d. [https://www.academia.edu/23919865/Kazantzis_G_2014_Preliminary_Results_from_a_Faunal_Assemblage_in_Greek_Central_Macedonia_the_Case_of_the_Late_Neolithic_Promachon_Sector G. Kazantzis. 2014. Preliminary Results from a Faunal Assemblage in Greek Central Macedonia: the Case of the Late Neolithic Promachon Sector. — Assemblage, Proceedings of the Postgraduate Zooarchaeology Forum, Sheffield November 2012, 19—31.] * 2017. [https://www.academia.edu/23922790/Kazantzis_G_2017_Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2017. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon-Topolnica. — In: Apostolos Sarris, Evita Kalogiropoulou, Tuna Kalayci, Lia Karimali (Ed’s.). Communities, Landscapes, and Interaction in Neolithic Greece, Vol. 20 (Proceedings of the International Conference Rethymno 29-30 May, 2015), 2017, 296—316.] (Paperback: ISBN 978-1-879621-47-3; Hard Cover: ISBN: 978-1-879621-48-0) === Публикации на интернет === * 2013.[https://www.archaiologia.gr/blog/2013/09/23/%ce%bd%ce%ad%ce%b5%cf%82-%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%83%ce%ba%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%ba%ce%ad%cf%82-%ce%ad%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%b7-%ce%bd%ce%b5%ce%bf%ce%bb%ce%b9%ce%b8%ce%b9-3/ Νέες ανασκαφικές έρευνες στη Νεολιθική Μακεδονία (Μέρος Γ΄) Προμαχών-Topolnica] === Постери === * 2012. [https://www.academia.edu/23918839/Η_Ζωοαρχαιολογία_της_Ύστερης_Νεολιθικής_κοιλάδας_του_Στρυμόνα_η_περίπτωση_του_ελληνικού_τομέα_του_οικισμού_Προμαχώνας_Topolnica_прροκαταρκτικά_αποτελέσματα_POSTER Зооархеологиjа на доцнонеолитската долина на Струма: случајот на грчкиот сектор на населбата Промахон – Тополница (прелиминарни резултати) POSTER.] * 2014. [https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border.] === Претставувања од конференции === * 2012. [https://www.academia.edu/2636465/Online_presentation_2012_Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_site_Promachon_Topolnica_Conference_report_and_presentation_ Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic site Promachon-Topolnica (Conference report and presentation, Thessaloniki 2012)] * 2015. [https://www.academia.edu/23919745/Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2015. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon – Topolnica] * 2023.[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)] == Наводи == <references/> [[Категорија:Праисториски археолошки наоѓалишта во Европа]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Пиринска Македонија]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Егејска Македонија]] s9elzfizcdikjwd5tmppdf723f0l49g 5533917 5533916 2026-04-03T16:09:54Z Gurther 105215 /* Методика на истражувањата */ 5533917 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија Археолошки локалитет | name = Драготин-Тополница | native_name = | alternate_name = | image = Promachon-Topolnica 2002.jpg | image_size = 250px | caption = Праисториска населба Промахон–Тополница. Фотографија на сектор Промахон, финална етапа од истражувањата (2002 г.) | map_type = | label = | position = | map_caption = Местоположба на неолитското наоѓалиште Драготин–Тополница во Бугарија | map_alt = | map_size = | relief = yes | coordinates = {{coord|41|23|12|N|23|19|43|E|type:isle_region:BG-08|name=Драготин-Тополница|display=inline,title=Прамахон-Тополница}} | location = [[Тополница (Петричко)|Тополница]], [[Петрич (општина)|Општина Петрич]], [[Бугарија]] / [[Драготин]], [[Синтика (општина)|Општина Синтика]], [[Грција]] | type = праисториска населба | area = {{convert|3|ha|abbr=on}} | built = V милениум пр.н.е. | abandoned = | epochs = [[Младо камено време]], [[бакарно време]], | cultures = Култура Винча В2, Култура Тополница-Акропотамос, | archaeologists = [[Хенриета Тодорова]], Иван Ваjсов, Хајдо Кукули-Хрисантаки, Јоанис Асланис | website = | designation1 = Бугарија | designation1_type = | designation1_date = 1981 | designation1_number = }} '''Драготин–Тополница''' ― името на [[Праисторија|праисториска]] населба сместена на [[Бугарија|бугарско]]-[[Грција|грчката]] граница, недалеку од десниот брег на реката [[Струма]] — на влезот во [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]]. Таа се наоѓа помеѓу [[Пиринска Македонија|пиринското]] село [[Тополница (Пиринско)|Тополница]] и [[Егејска Македонија|егејското]] село [[Драготин]]. Административно, населбата е поделена на два дела: пирински дел — Тополница, и егејски дел — Драготин. До 1992 година, кога започнале археолошките истражувања во егејскиот дел Драготин, наоѓалиштето било познато исклучиво под своето пиринско име — Тополница. Токму оваа населба им го дала името на културата Тополница–Акропотамос — голема доцно[[неолит]]ска култура распространета во долината на реката [[Струма]]. Материјалите од пиринскиот дел Тополница се чувани во [[Национален археолошки музеј на Бугарија|Националниот археолошки институт со музеј (НАИМ-БАН)]], [[Национален историски музеј (Бугарија)|Националниот историски музеј (НИМ, Софија)]], Регионалниот историски музеј – Благоевград и Историскиот музеј – Петрич, додека материјалите од егејскиот дел Драготин биле депонирани во Археолошкиот музеј во [[Сер]] и во базата во санаториумот кај [[Валовишта]]. ==Местоположба== <mapframe text="Местоположба на праисториската населба Драготин-Тополница" latitude="41.386820" longitude="23.328884" zoom="9" width="263" height="250" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "cross", "marker-size": "small", "marker-color": "#B80000"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.328884, 41.386820 ] } } ] } </mapframe> [[File:I.Vajsov_G._Ganecovski_J._Bojadziev_02.jpg|мини|десно||260px|Иван Ваjсов, Георги Ганецовски и Јавор Бојаджиев кај граничната пирамида 63, сектор Тополница, 1988 година.]] Праисториската населба Драготин–Тополница се наоѓа на границата меѓу Бугарија и Грција, во југозападниот агол на Бугарија, во близина на граничната пирамида бр. 63. Современата државна граница го дели наоѓалиштето на два дела: делот во Бугарија е познат како дел Тополница, а во Грција — како дел Драготин. Населбата лежи на околу 1 км западно од десниот брег на реката Струма, 2 км јужно од пиринското село Тополница ([[Бугарија]]) и 3,5 км северозападно од егејското село Драготин ([[Грција]]). Тоа е поставен на работ на една од издолжените надалувијални тераси на реката, во подножјето на источните падини на планината [[Беласица]]. Ова е западниот дел на една од широките долини во сливот на реката Струма, која на исток се граничи со планината [[Славјанка]] (Али Ботуш). Многу е веројатно дека во минатото водите на реката Струма течеле поблиску до самата населба. Во пиринскиот дел, местото каде што е сместено наоѓалиштето е познато под името Кременица. Геолошките особини на регионот покажуваат дека населбата била изградена врз голем ерозионен конус. Праисториската населба зафаќа површина од околу 40 декари. Нејзината доминантна географска положба укажува дека жителите ја контролирале комуникацијата низ Рупелската Клисура, а со тоа и трговскиот пат долж реката Струма. Драготин–Тополница претставува важно сврзно јадро меѓу неолитските култури на источна [[Македонија (регион)|Македонија]], југозападна Мизија/Бугарија и Србија. Кон крајот на VI и почетокот на V милениум пр.н.е., населбата имала клучна улога во праисторијата на овој дел од [[Балканскиот Полуостров]] и во култните практики во регионот. Животот во неа траел околу 400 години, приближно помеѓу 5100 и 4700 година пр.н.е. ==Историја на истражувањата== Праисториската населба Драготин–Тополница е откриена во 1979 година од Димитрина Бчварова, тогашен директор на музејот во град [[Петрич]]. Во тој период таа спроведува низа теренски обиколки со учество на ученици, членови на кружокот „Млад историчар“. Локалитетот е регистриран и во 1980 година од бугарско-полската експедиција „Струма“, која ја проучува населбената мрежа по сливовите на реките [[Струмешница]] и Средна [[Струма]]. Обиколките се изведени под раководство на Мечислав Домарадски. Во нив учествувале и: Лиляна Перничева-Перец, Малгожата Гремска-Кулов и Илия Кулов. Археолошките истражувања на населбата започнуваат во 1980 година и траат повеќе од 20 години. Ископувањата во сектор Тополница се спроведуваат без прекин од 1980 до 1991 година и се раководени од [[Хенриета Тодорова]]<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon-Topolnica_Sector_Topolnica_-Greek-Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010-2011 Вайсов, Ив. Зидаров, П. Промахон-Тополница, сектор Тополница (геофизични изследвания). Археологически открития и разкопки през 2010 г., София, 2011, стр. 48.]</ref>, Тодор Димов, Јавор Бојаджиев и Иван Ваjсов. Во тоа време местото било строго чувана „затворена“ гранична зона, поради што истражувањата се изведувале во ограничен временски распон. Истражувањата на егејскиот дел Драготин започнувале во 1992 година и траеле до 2002 година.<ref>[https://www.academia.edu/73592956/Information_from_the_Greek_press_about_Promachon_Topolnica_GR_1994 Публикација од 1994 г. за првите години од археолошките истражувања на грчкиот сектор Промахон.]</ref> Тие се раководени од Хайдо Кукули-Хрисантаки и Јоанис Асланис. Во рамките на грчко-бугарски проект, во нив учествува и бугарски тим предводен од [[Хенриета Тодорова]], во кој влегуваат: Јавор Бојаджиев, [[Иван Ваjсов]], Веселин Драганов, Калин Димитров и други. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:BG_Soldat_1993.tif | Средба на грчкиот археолог Јоанис Асланис и реставраторот Панајотис Занетакис со бугарските и грчките граничари за време на ископувањата во 1993 година. File:Menjo_Todorova_Ivo.tif | Менјос Менидис, [[Хенриета Тодорова]] и Иван Ваjсов за време на истражувањата во делот Драготин (2000 година) File:Pro_2003_Haido_01.tif | Хајдо Кукули-Хрисантаки, за време на истражувањата во делот Драготин (2002 година) File:Pro_2003_Panajotis.tif | Панајотис Занетакис, главен реставратор на археолошките истражувања во делот Драготин (2001 година) File:Promahon-1999.tif | Истражување на археолошки структури во делот Драготин (1999 година) </gallery> ==Методика на истражувањата== Покрај традиционалните археолошки методи на истражување, неолитската населба Драготин–Тополница е испитувана и со методите на геофизиката.<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ 2010—2011 — Промахон–Тополница, сектор Тополница, резултати од геофизичките истражувања.]</ref><ref>[https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica 2014 — Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic settlement Promachon-Topolnica (GR)]</ref> Со методите на геоелектриката (вертикално електрично сондирање) е истражена целата територија на населбата, а со методите на геомагнетиката — бугарскиот сектор Тополница и мал дел од егејскиот дел Драготин. Резултатите од овие истражувања покажуваат дека раната населба била со помала површина и била оградена со широк вал со полегата надворешна и стрмна внатрешна страна. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Pro_1995_07.jpg | Димитар Стоев, Кирил Велковски и Михаил Георгиев. Теренска работа — обработка на податоците од геофизичните истражувања на делот Драготин во 1995 година. File:P4150425.tif | Мирослав Анчев, Стојан Иванов, Иван Ваjсов и Петар Зидаров. Геофизички истражувања во 2010 г. File:Promahon-Topolnica-2011.jpg | Иван Суванджиев, Димитар Стоев и Кирил Велковски. Работа на мерење на вертикалниот електричен отпор на објектот Драготин–Тополница, сектор Тополница, 2011 година File:Promahon-Topolnica_3D_20111.jpg | 3D модел на регистрираниот со геофизички методи вал во Драготин–Тополница, фаза I. Неговото постоење е потврдено и при археолошките истражувања во делот Драготин. </gallery> ==Резултати од археолошките истражувања== Праисториската населба Драготин–Тополница има три основни фази на развој. Тие најдобро се претставени во стратиграфијата на вкопаниот храм во сектор Промахон<ref>[https://www.academia.edu/112668666/Promachon_Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_2023_ Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> ===Фаза I (5250—5100 г. пр.н.е.)=== [[File:Promahon_2002.tif |мини| Сутеренот на храм од фаза I во делот Драготин (2001 година)]] Во првата фаза од животот на населбата овде е изграден голем, сутеренски храм, вкопан околу 3 m во стерилниот слој. Тој бил двокатен. Долниот, вкопан дел служел за изведување жртвени ритуали. Таму е откриен голем број букраниони — фронтални делови од бикови черепи. Вертикалните ѕидови на храмот биле зајакнати со вертикално поставени дрвени колови, на кои биле обесени споменатите бикови черепи. Черепите биле претходно обработувани: тилниот дел се отстранувал, а со црвена охра се боеле лицевите површини<ref>[https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border (Poster 2014)]</ref> На места на ѕидовите имало дрвена облога, насликана со повеќебоен геометриски украс. Во сутеренот било влегувано по скалила низ отвор во подот на храмот. Можно е покривната конструкција на вкопаниот храм да била рамна, овална по форма, изградена од масивна дрвена конструкција. Депонираните во сутеренот керамични садови, високите шупливи цилиндрични столчиња користени за изработка на ударни музички инструменти, аскоси, бројните бикови черепи<ref>[https://www.academia.edu/3826541/Bones_behaviour_and_belief_The_zooarchaeological_evidence_as_a_source_for_ritual_practice_in_ancient_Greece_and_beyond_ActaAth_4_no_55_eds_G_Ekroth_and_J_Wallensten_Stockholm_2013_Open_access_ Trantalidou, KATERINA. “Dans l’ombre du rite : vestiges d’animaux et pratiques sacrificielles en Grèce antique. Note sur la diversité des contextes et les difficultés de recherche rencontrées.” In: Gunnel Ekroth, Jenny Wallensten (Ed’s.). Bones, behaviour and belief. The zooarchaeological evidence as a source for ritual practice in ancient Greece and beyond. ACTA INSTITUTI ATHENIENSIS REGNI SUECIAE, SERIES IN 4°, 55. Stockholm 2023, 61—86.]</ref>, антропоморфни фигурини (дел од нив неизпечени и грубо моделирани), глинени светилници и др. специфични предмети, како и бројните наслаги, укажуваат на цикличност на култните ритуали практикувани во храмот<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Фактички, населбата од овој период претставува комплекс изграден околу храмот и ограден со широк глинен вал. Многу е веројатно дека зградите имале директна врска со култните практики, што ја претвора населбата во регионална — култна. Откриените големи дупки од колови сугерираат дека зградите имале масивни дрвени потпори и биле групирани во комплекси (кластери) што обединуваат неколку градби под заеднички рамeн покрив, кој исто така бил користен во секојдневието. Доказ за тоа се откриените паднати од покривот отухлени елементи од огништа и глинени подници. Малку е веројатно, но не може да се исклучи, дека дел од зградите биле двокатни. Сутеренот на градбите од првата фаза бил вкопан околу 50 cm во стерилата. Првата населба загинала во пожар, што се потврдува со откривање моќен пепелест слој што ги запечатува деструкциите. Не е исклучено (но сè уште недокажано) опожарувањето да било последица на надворешна интервенција. Специфично за керамиката од оваа фаза е присуството на големо количество „специјална“ керамика, украсена со густа супстанција на база црн растителен катран (сок извлечен од корените и кората на иглолисни и широколисни растенија), измешан со фини прашкасти честички<ref>[https://www.researchgate.net/publication/328500835_Following_their_tears_Production_and_use_of_plant_exudates_in_the_Neolithic_of_North_Aegean_and_the_Balkans Dushka Urem-Kotsoua, Sofia Mitkidoub, Evangelia Dimitrakoudib, Nikolaos Kokkinosb, Maria Ntinou. 2018. Following their tears: Production and use of plant exudates in the Neolithic of North Aegean and the Balkans. – Quaternary International 2018, Volume 496, Pages 68–79.]</ref> (погрешно нарекувана битумен). Добиената густа супстанција се користела за лепење геометриски орнаментални панели изработени од белата кора на бреза — траги од неа се откриени на ѕидовите на некои керамични садови. Нивното откривање во сутеренот на храмот јасно упатува на култниот карактер на оваа категорија садови. Карактеристично за керамиката од овој период е и појавата на керамика украсена во драготински стил (орнаментални композиции изведени со широко црвено обоени полиња<ref>[https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. - In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Sofia, 2007), 79–120]</ref>, како и една специфична категорија керамични садови — т.н. брек-топед (black-topped) керамика. За првпат се појавуваат и аскоси, дел со врежан украс и изразени антропо-зооморфни црти. Општата карактеристика на керамичниот комплекс недвосмислено покажува дека населбата е една од периферните на северозападната култура Винча В2, која успешно наметнала одредени култни практики во регионот. Кон оваа фаза се однесуваат и првите податоци за појава на јужно население — култура Тополница–Акропотамос. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Topolnica_1988.jpg | Драготин–Тополница. Општа фотографија на сектор Тополница (1988 година) File:Hausmodel_01.jpg | Фрагмент од фасада на глинен модел на храм (?) со релјефни, црвено обоени, бикови глави. Дел Драготин File:Promahon-2002_10.jpg | Профилот на вкопаниот храм, откриен во делот Драготин (2002 година) File:Promahon_2002_Anrtopo_Fig.jpg | Седечка антропоморфна фигурина со дете во раце, откриена во сутеренот на храмот во делот Драготин – фаза I File:Bitum_Ceramic.tif | Керамичен сад со украс нанесена со растителен катран. Зграда 2 во селот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија] File:Topolnica_Ritual_lamp.tif | Ритуална керамична ламба од делот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на РИМ-Благоевград File:Vajsov-2007_black-topped.tif | Керамичен сад со двобојна, black-topped површина и канелюри на црниот горен дел (сектор Тополница). Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија) File:Askos 2002 03b.tif|thumb| Драготин–Тополница (дел Драготин). Аскоси од вкопаниот храм, фаза I (чувани во Историскиот музеј во Сер) </gallery> ===Фаза II (5100—4900 г. пр.н.е.)=== Во втората фаза населбата значително се проширува. Тоа е времето на културата Тополница–Акропотамос. Заштитниот вал од првата фаза престанува да постои. Населбата има хоризонтална стратиграфија и '''две подфази (A и B)'''. Фазите покажуваат следлива развојна приемственост. Масовно се појавува керамика со специфичен за регионот насликан украс:струмски стил (сликано со широки, темнокафеави линии), стил Акропотамос (сликано со тенки, темнокафеави линии) и стил Димитра (широки црвено обоени полиња, кантовани со тенки темнокафеави линии). Стратиграфската позиција на сликаната керамика во стил Струмско покажува дека таа ѝ претходи на онаа во стил Акропотамос, што е клучно за разделувањето на подфазите. Во реалноста, на некои места двата стила се истовремени. Понекаде широката темнокафеав украс во струмски стил се појавува заедно и со најраниот широк графитен украс. Хронолошки, појавата на графитниот украс во Драготин–Тополница е сметан за најран графитен украс на Балканот. Зградите од втората населба веќе биле надземни, со форма блиска до квадрат и дрвена колова конструкција. Во тоа време во населбата имало и култни градби, една од кои е зградата 1 (сектор Тополница), откриена во 1982 година<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Зградата е со форма блиска до квадрат — 5,00 × 5,20 m. Ориентирана е североисток — југозапад. Има два спротивни влеза — еден од североисток и еден од југозапад. Во неа е откриена голема печка со два странични „џеба“, во кои се ставале претходно загреани камења. Овој начин на дополнителна акумулација на топлинска енергија е уникатен не само за Бугарија. Недалеку од печката е откриен голем глинен подиум, врз кој е оформена статична композиција од три масивни антропоморфни фигури. Централната фигура е изградена околу вертикален дрвен столб. Надвор, покрај североисточниот влез, имало богато декориран антропоморфен сад со сликан украс во акропотамоски стил, чиј горен дел е откриен во изоран дел од блиската гранична бразда. Во зградата се пронајдени и други садови со украс во актопотамоски стил и еден увезен сад со црна површина од лариски тип. Овде бил откриен и голем глинен светилник. Овој уникатен култен комплекс е единствен од својот вид на територијата на денешна Бугарија и сведочи за постоење стационарни, антропо-зооморфно ориентирани култни практики. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Haus_No_1.tif | Зграда 1, храм од фаза II (сектор Тополница, фотографија 1981 г.) File:Haus-1-Topolnica-1981.jpg | Печката во зграда 1 (сектор Тополница, фотографија 1981 г.) File:Topolnica sector clay composition from Building 1.jpg | Стационарна масивна глинена композиција со три антропоморфни фигури од зграда 1 (сектор Тополница). Денес двете крајни фигури се дел од постојаната изложба на НИМ-Софија File:Antrpo-Vessel_Topolnica-1991b+.jpg | Горниот дел од антропоморфен сад откриен до североисточниот ѕид на зграда 1, сектор Тополница </gallery> ===Фаза III=== Подоцна овде се населува мобилна група раноенеолитско население (култура Дикили Таш–Слатино). Овие дојденци се занимавале со добив и преработка на бакарна руда. Во досега истражените зони, сепак, не се регистрирани станбени структури од овој период. Откриени се само неколку плитки јами и постројки поврзани со преработка на бакарна руда, како: една вкопана металуршка печка во која е откриена зачуваната металуршка пота, како и два комплекса од по четири–пет плитки јамички — топилки, на чија површина се откриени траги од малахит. Овие факти ја потврдуваат констатацијата дека местото било користено краткотрајно за преработка на бакарна руда. Покрај вообичаената за периодот керамика со врежан украс од градешнички тип, овде биле откриени и фрагменти од големи чинии, украсени однадвор и однатре со познатиот тенок графитен украс како кај населбите Слатино (Бугарија) и Дикили Таш (Грција). <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> Pro_Metalurgi_03.tif | Металуршки топилки за бакар (дел Драготин, 1994) Pro Metalurgi.jpg | Керамична металуршка пота откриена во вкопаната металуршка печка во делот Драготин </gallery> == Научни публикации за неолитската населба Драготин–Тополница == === Монографии === *2018. [https://www.academia.edu/37789717/Kazantzis_G_2018_The_Zooarchaeology_of_the_Late_Neolithic_Strymon_River_Valley_the_case_of_the_Greek_sector_of_Promachon_Topolni%C4%8Da_in_Macedonia_Greece_British_Archaeological_Reports_International_Series_2908_BAR_Publishing_Oxford Kazantzis, G. 2018. The Zooarchaeology of the Late Neolithic Strymon River Valley: the case of the Greek sector of Promachon-Topolniča in Macedonia, Greece. British Archaeological Reports International Series 2908, BAR Publishing, Oxford.] === Научни соопштенија === * 1982. X. Тодорова. Проучвания на къснонеолитното и ранноенеолитното селище при с. Тополница. – Археологически открития и разкопки през 1981, 13. * 1983. X. Тодорова. Разкопки на обект „Тополница“, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1982, XXVIII Национална конференция по археология, 1983, 11–13. * 1984. Х. Тодорова. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1983, XXIX Национална конференция по археология, 1984, 18–19. * 1985. Х. Тодорова, Я. Бояджиев. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1984, XXX Национална конференция по археология, 1985, 18–19. * 1986. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище Кременика край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1985, XXXI Национална конференция по археология, 1986, 19–20. * 1987. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище „Кременица“ край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1986, XXXII Национална конференция по археология, 1987, 35–36. * 1995a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica. Ενα πρόγραμμα ελληνo-βoυλγαρικής συνεργασίας. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ)6, 1992 (1995), 561–575. (ISSN:1106-5311) * 1995b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας-Topolnica κατά το 1995. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία καιΘράκη (ΑEMΘ) 9, 1998, 435–440. (ISSN:1106-5311) * 1996a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica: Ελληνo-βoυλγαρικές έρευνες στoν προϊστoρικό oικισμό. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 7, 1993 (1996), 505–512. (ISSN:1106-5311) * 1996b. Παπαθανασόπουλος, Γ.Α. (εκδ.), Nεολιθικός Πολιτισμός στην Eλλάδα, Ίδρυμα N.Π. Γουλανδρή-Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, Aθήνα 1996, αρ. κατ. 84. * 1997a. [https://www.academia.edu/2195595/The_Promachonas_Topolnica_a_Setlement_Programe_for_Greek_Bulgarian_Co_operation_Ten_years_Archaeological_Work_in_Macedonia_and_Thrace_1997 X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova,I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ,I. Vajsov, M. Βάλλα, V. Draganov. Nεoλιθικόςοικισμός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. Πρόγραμμαελληνoβoυλγαρικής συνεργασίας.). – Δέκα Xρόυια Aρχαιολογικό έργο στη Mακεδoυία και Θράκη (ΔXΑEMΘ) (Thessaloniki 1997), 123–127.] * 1997b. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., Todorova, H., Ασλάνης, Ι., Bojadziev, J., Vajsov, I., Βάλλα, Μ. Προμαχώνας-Topolnica. Νειλιθικός οικιςμός ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ), 10B (Aristotle University of Thessaloniki, Greece), 1997, 746-767. (ISSN:1106-5311) * 1997c. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 1997: Ανασκαφή ενός προϊστορικού οικισμού σταελληνοβουλγαρικά σύνορα. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 11, 1997, 549–555. (ISSN:1106-5311) * 1998. Х.Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή νεολιθικούοικισμού Προμαχώνα-Topolnica 1998. – Tο Αρχαιολογ ικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 12,2000, 67–76. (ISSN:1106-5311) * 1999. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στονπροϊστορικό οικισμό Προμαχώνα-Topolnica κατά το 1999. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία иΘράκη (ΑEMΘ) 13 (Thessaloniki 1999), 111–116. (ISSN:1106-5311) * 2000a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα,Προμαχώνας-Topolnica 2000. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 14, 2000, 87–98. (ISSN:1106-5311) * 2000b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, Προϊστορικός οικισ-μός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. — Aρχαιολογικον δελτίον 50, 1995, 627–629. * 2001. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 2001. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 15, 2001, 75–82. (ISSN:1106-5311) * 2002. Ch. Koukouli-Chryssanthaki, I. Bassiakos, Nonslagging copper production of 5th millennium: The evidence from the neolithic settlement of Promachon-Topolnica (Estern Macedonia, Greece). – In: 8th EAA Annual Meeting 24–29 September 2002, Tessaloniki, Hellas. Abstracts book. Tessaloniki, 2002, 193–194. * 2005. [https://www.academia.edu/1761577/PROMACHON_TOPOLNICA_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project_Report_for_work_in_2002_2003 Χ. Κουκούλη-Χρυσανθακη, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Προμαχώνας-Topolnica 2002-2003. – Το Αρχαιολογικο εργο στη Μακεδονια και Θρακη (ΑΕΜΘ) 17 (Τηεσσαλινικι 2005), 91–110.] (ISSN:1106-5311) * 2011. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов, П. Зидаров. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания). — Археологически открития и разкопки през 2010, 2011, 47—50.] * 2012. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания - вертикално електро сондиране). — Археологически открития и разкопки през 2011, 2012, 63—65.] === Студии и статии === * 1998. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Πρoμαχώνας-Topolnica:Πρόγραμμα ελληνοβoυλγαρικής συνεργασίας. — In: Δ. Σερρω, Οι Σέρρες και η Περιοχή τους από την Αρχαίαστη Μεταβυζαντινή Κοινωνία, Πρακτικα συνεδρίου, A΄ Tόμος (Thessaloniki 1998), 7–24. * 2007a. [https://www.academia.edu/1469696/Promachon_Topolnica_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project Ch. Koukouli-Chrysanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Promachon-Topololnica: A Greek-Bulgarian Archaeological Project. – In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.) The Struma/Strimon River Valley in Prehistory, Sofia, 2007, 43–78. In the Steps of James Harvey Gaul, 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 43-78.] (ISBN: 978-954-8191-11-1) * 2007b. [https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. — In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 79-120.] (ISBN:978-954-8191-11-1) * 2014a. [https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica Ch. Koukouli-Chryssanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Γεωφυσική έρευνα και αρχαιολογική πραγματικότηταστον νεολιθικό οικισμό Προμαχών-Topolniča. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 251-260.]</ref> (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014b. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Ο νεολιθικός οικισμός «Προμαχών - Topolnica». ΔΗΜΟΣ ΣΙΝΤΙΚΗΣ Ο Χώρος και η Ιστορία του, 1, 1, ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟ, 2014, 185-203. * 2014c. [https://www.academia.edu/23919911/Kazantzis_G_2014_The_Vertebrate_Fauna_from_a_Late_Neolithic_Settlement_in_Greek_Central_Macedonia_the_case_of_Promachon_Sector_preliminary_results G. Kazantzis. 2014. The Vertebrate Fauna from a Late Neolithic Settlement in Greek Central Macedonia: the case of Promachon Sector - preliminary results. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 437-451.] (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014d. [https://www.academia.edu/23919865/Kazantzis_G_2014_Preliminary_Results_from_a_Faunal_Assemblage_in_Greek_Central_Macedonia_the_Case_of_the_Late_Neolithic_Promachon_Sector G. Kazantzis. 2014. Preliminary Results from a Faunal Assemblage in Greek Central Macedonia: the Case of the Late Neolithic Promachon Sector. — Assemblage, Proceedings of the Postgraduate Zooarchaeology Forum, Sheffield November 2012, 19—31.] * 2017. [https://www.academia.edu/23922790/Kazantzis_G_2017_Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2017. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon-Topolnica. — In: Apostolos Sarris, Evita Kalogiropoulou, Tuna Kalayci, Lia Karimali (Ed’s.). Communities, Landscapes, and Interaction in Neolithic Greece, Vol. 20 (Proceedings of the International Conference Rethymno 29-30 May, 2015), 2017, 296—316.] (Paperback: ISBN 978-1-879621-47-3; Hard Cover: ISBN: 978-1-879621-48-0) === Публикации на интернет === * 2013.[https://www.archaiologia.gr/blog/2013/09/23/%ce%bd%ce%ad%ce%b5%cf%82-%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%83%ce%ba%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%ba%ce%ad%cf%82-%ce%ad%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%b7-%ce%bd%ce%b5%ce%bf%ce%bb%ce%b9%ce%b8%ce%b9-3/ Νέες ανασκαφικές έρευνες στη Νεολιθική Μακεδονία (Μέρος Γ΄) Προμαχών-Topolnica] === Постери === * 2012. [https://www.academia.edu/23918839/Η_Ζωοαρχαιολογία_της_Ύστερης_Νεολιθικής_κοιλάδας_του_Στρυμόνα_η_περίπτωση_του_ελληνικού_τομέα_του_οικισμού_Προμαχώνας_Topolnica_прροκαταρκτικά_αποτελέσματα_POSTER Зооархеологиjа на доцнонеолитската долина на Струма: случајот на грчкиот сектор на населбата Промахон – Тополница (прелиминарни резултати) POSTER.] * 2014. [https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border.] === Претставувања од конференции === * 2012. [https://www.academia.edu/2636465/Online_presentation_2012_Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_site_Promachon_Topolnica_Conference_report_and_presentation_ Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic site Promachon-Topolnica (Conference report and presentation, Thessaloniki 2012)] * 2015. [https://www.academia.edu/23919745/Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2015. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon – Topolnica] * 2023.[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)] == Наводи == <references/> [[Категорија:Праисториски археолошки наоѓалишта во Европа]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Пиринска Македонија]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Егејска Македонија]] mdr7qkewsfshw5za9kxv5q5wcaco4zh 5533921 5533917 2026-04-03T16:21:35Z SpectralWiz 106165 5533921 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија Археолошки локалитет | name = Драготин-Тополница | native_name = | alternate_name = | image = Promachon-Topolnica 2002.jpg | image_size = 250px | caption = Праисториска населба Промахон–Тополница. Фотографија на сектор Промахон, финална етапа од истражувањата (2002 г.) | map_type = | label = | position = | map_caption = Местоположба на неолитското наоѓалиште Драготин–Тополница во Бугарија | map_alt = | map_size = | relief = yes | coordinates = {{coord|41|23|12|N|23|19|43|E|type:isle_region:BG-08|name=Драготин-Тополница|display=inline,title=Прамахон-Тополница}} | location = [[Тополница (Петричко)|Тополница]], [[Петрич (општина)|Општина Петрич]], [[Бугарија]] / [[Драготин]], [[Синтика (општина)|Општина Синтика]], [[Грција]] | type = праисториска населба | area = {{convert|3|ha|abbr=on}} | built = V милениум пр.н.е. | abandoned = | epochs = [[Младо камено време]], [[бакарно време]], | cultures = Култура Винча В2, Култура Тополница-Акропотамос, | archaeologists = [[Хенриета Тодорова]], Иван Ваjсов, Хајдо Кукули-Хрисантаки, Јоанис Асланис | website = | designation1 = Бугарија | designation1_type = | designation1_date = 1981 | designation1_number = }} '''Драготин–Тополница''' ― името на [[Праисторија|праисториска]] населба сместена на [[Бугарија|бугарско]]-[[Грција|грчката]] граница, недалеку од десниот брег на реката [[Струма]] — на влезот во [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]]. Таа се наоѓа помеѓу [[Пиринска Македонија|пиринското]] село [[Тополница (Пиринско)|Тополница]] и [[Егејска Македонија|егејското]] село [[Драготин]]. Административно, населбата е поделена на два дела: пирински дел — Тополница, и егејски дел — Драготин. До 1992 година, кога започнале археолошките истражувања во егејскиот дел Драготин, наоѓалиштето било познато исклучиво под своето пиринско име — Тополница. Токму оваа населба им го дала името на културата Тополница–Акропотамос — голема доцно[[неолит]]ска култура распространета во долината на реката [[Струма]]. Материјалите од пиринскиот дел Тополница се чувани во [[Национален археолошки музеј на Бугарија|Националниот археолошки институт со музеј (НАИМ-БАН)]], [[Национален историски музеј (Бугарија)|Националниот историски музеј (НИМ, Софија)]], Регионалниот историски музеј – Благоевград и Историскиот музеј – Петрич, додека материјалите од егејскиот дел Драготин биле депонирани во Археолошкиот музеј во [[Сер]] и во базата во санаториумот кај [[Валовишта]]. ==Местоположба== <mapframe text="Местоположба на праисториската населба Драготин-Тополница" latitude="41.386820" longitude="23.328884" zoom="9" width="263" height="250" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "cross", "marker-size": "small", "marker-color": "#B80000"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.328884, 41.386820 ] } } ] } </mapframe> [[File:I.Vajsov_G._Ganecovski_J._Bojadziev_02.jpg|мини|десно|260px|Иван Ваjсов, Георги Ганецовски и Јавор Бојаџиев кај граничната пирамида 63, сектор Тополница, 1988 година.]] Праисториската населба Драготин–Тополница се наоѓа на границата меѓу Бугарија и Грција, во југозападниот агол на Бугарија, во близина на граничната пирамида бр. 63. Современата државна граница го дели наоѓалиштето на два дела: делот во Бугарија е познат како дел Тополница, а во Грција — како дел Драготин. Населбата лежи на околу 1 км западно од десниот брег на реката Струма, 2 км јужно од пиринското село Тополница ([[Бугарија]]) и 3,5 км северозападно од егејското село Драготин ([[Грција]]). Тоа е поставен на работ на една од издолжените надалувијални тераси на реката, во подножјето на источните падини на планината [[Беласица]]. Ова е западниот дел на една од широките долини во сливот на реката Струма, која на исток се граничи со планината [[Славјанка]] (Али Ботуш). Многу е веројатно дека во минатото водите на реката Струма течеле поблиску до самата населба. Во пиринскиот дел, местото каде што е сместено наоѓалиштето е познато под името Кременица. Геолошките особини на регионот покажуваат дека населбата била изградена врз голем ерозионен конус. Праисториската населба зафаќа површина од околу 40 декари. Нејзината доминантна географска положба укажува дека жителите ја контролирале комуникацијата низ Рупелската Клисура, а со тоа и трговскиот пат долж реката Струма. Драготин–Тополница претставува важно сврзно јадро меѓу неолитските култури на источна [[Македонија (регион)|Македонија]], југозападна Мизија/Бугарија и Србија. Кон крајот на VI и почетокот на V милениум пр.н.е., населбата имала клучна улога во праисторијата на овој дел од [[Балканскиот Полуостров]] и во култните практики во регионот. Животот во неа траел околу 400 години, приближно помеѓу 5.100 и 4.700 година п.н.е. ==Историја на истражувањата== Праисториската населба Драготин–Тополница е откриена во 1979 година од Димитрина Бчварова, тогашен директор на музејот во град [[Петрич]]. Во тој период таа спроведува низа теренски обиколки со учество на ученици, членови на кружокот „Млад историчар“. Локалитетот е регистриран и во 1980 година од бугарско-полската експедиција „Струма“, која ја проучува населбената мрежа по сливовите на реките [[Струмешница]] и Средна [[Струма]]. Обиколките се изведени под раководство на Мечислав Домарадски. Во нив учествувале и: Лилјана Перничева-Перец, Малгожата Гремска-Кулов и Илија Кулов. Археолошките истражувања на населбата започнуваат во 1980 година и траат повеќе од 20 години. Ископувањата во сектор Тополница се спроведуваат без прекин од 1980 до 1991 година и се раководени од [[Хенриета Тодорова]]<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon-Topolnica_Sector_Topolnica_-Greek-Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010-2011 Вайсов, Ив. Зидаров, П. Промахон-Тополница, сектор Тополница (геофизични изследвания). Археологически открития и разкопки през 2010 г., София, 2011, стр. 48.]</ref>, Тодор Димов, Јавор Бојаџиев и Иван Ваjсов. Во тоа време местото било строго чувана „затворена“ гранична зона, поради што истражувањата се изведувале во ограничен временски распон. Истражувањата на егејскиот дел Драготин започнувале во 1992 година и траеле до 2002 година.<ref>[https://www.academia.edu/73592956/Information_from_the_Greek_press_about_Promachon_Topolnica_GR_1994 Публикација од 1994 г. за првите години од археолошките истражувања на грчкиот сектор Промахон.]</ref> Тие се раководени од Хайдо Кукули-Хрисантаки и Јоанис Асланис. Во рамките на грчко-бугарски проект, во нив учествува и бугарски тим предводен од [[Хенриета Тодорова]], во кој влегуваат: Јавор Бојаџиев, [[Иван Ваjсов]], Веселин Драганов, Калин Димитров и други. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:BG_Soldat_1993.tif | Средба на грчкиот археолог Јоанис Асланис и реставраторот Панајотис Занетакис со бугарските и грчките граничари за време на ископувањата во 1993 година. File:Menjo_Todorova_Ivo.tif | Менјос Менидис, [[Хенриета Тодорова]] и Иван Ваjсов за време на истражувањата во делот Драготин (2000 година) File:Pro_2003_Haido_01.tif | Хајдо Кукули-Хрисантаки, за време на истражувањата во делот Драготин (2002 година) File:Pro_2003_Panajotis.tif | Панајотис Занетакис, главен реставратор на археолошките истражувања во делот Драготин (2001 година) File:Promahon-1999.tif | Истражување на археолошки структури во делот Драготин (1999 година) </gallery> ==Методика на истражувањата== Покрај традиционалните археолошки методи на истражување, неолитската населба Драготин–Тополница е испитувана и со методите на геофизиката.<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ 2010—2011 — Промахон–Тополница, сектор Тополница, резултати од геофизичките истражувања.]</ref><ref>[https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica 2014 — Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic settlement Promachon-Topolnica (GR)]</ref> Со методите на геоелектриката (вертикално електрично сондирање) е истражена целата територија на населбата, а со методите на геомагнетиката — бугарскиот сектор Тополница и мал дел од егејскиот дел Драготин. Резултатите од овие истражувања покажуваат дека раната населба била со помала површина и била оградена со широк вал со полегата надворешна и стрмна внатрешна страна. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Pro_1995_07.jpg | Димитар Стоев, Кирил Велковски и Михаил Георгиев. Теренска работа — обработка на податоците од геофизичните истражувања на делот Драготин во 1995 година. File:P4150425.tif | Мирослав Анчев, Стојан Иванов, Иван Ваjсов и Петар Зидаров. Геофизички истражувања во 2010 г. File:Promahon-Topolnica-2011.jpg | Иван Суванџиев, Димитар Стоев и Кирил Велковски. Работа на мерење на вертикалниот електричен отпор на објектот Драготин–Тополница, сектор Тополница, 2011 година File:Promahon-Topolnica_3D_20111.jpg | 3D модел на регистрираниот со геофизички методи вал во Драготин–Тополница, фаза I. Неговото постоење е потврдено и при археолошките истражувања во делот Драготин. </gallery> ==Резултати од археолошките истражувања== Праисториската населба Драготин–Тополница има три основни фази на развој. Тие најдобро се претставени во стратиграфијата на вкопаниот храм во сектор Промахон<ref>[https://www.academia.edu/112668666/Promachon_Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_2023_ Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> ===Фаза I (5250—5100 г. пр.н.е.)=== [[File:Promahon_2002.tif |мини| Сутеренот на храм од фаза I во делот Драготин (2001 година)]] Во првата фаза од животот на населбата овде е изграден голем, сутеренски храм, вкопан околу 3 m во стерилниот слој. Тој бил двокатен. Долниот, вкопан дел служел за изведување жртвени ритуали. Таму е откриен голем број букраниони — фронтални делови од бикови черепи. Вертикалните ѕидови на храмот биле зајакнати со вертикално поставени дрвени колови, на кои биле обесени споменатите бикови черепи. Черепите биле претходно обработувани: тилниот дел се отстранувал, а со црвена охра се боеле лицевите површини<ref>[https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border (Poster 2014)]</ref> На места на ѕидовите имало дрвена облога, насликана со повеќебоен геометриски украс. Во сутеренот било влегувано по скалила низ отвор во подот на храмот. Можно е покривната конструкција на вкопаниот храм да била рамна, овална по форма, изградена од масивна дрвена конструкција. Депонираните во сутеренот керамични садови, високите шупливи цилиндрични столчиња користени за изработка на ударни музички инструменти, аскоси, бројните бикови черепи<ref>[https://www.academia.edu/3826541/Bones_behaviour_and_belief_The_zooarchaeological_evidence_as_a_source_for_ritual_practice_in_ancient_Greece_and_beyond_ActaAth_4_no_55_eds_G_Ekroth_and_J_Wallensten_Stockholm_2013_Open_access_ Trantalidou, KATERINA. “Dans l’ombre du rite : vestiges d’animaux et pratiques sacrificielles en Grèce antique. Note sur la diversité des contextes et les difficultés de recherche rencontrées.” In: Gunnel Ekroth, Jenny Wallensten (Ed’s.). Bones, behaviour and belief. The zooarchaeological evidence as a source for ritual practice in ancient Greece and beyond. ACTA INSTITUTI ATHENIENSIS REGNI SUECIAE, SERIES IN 4°, 55. Stockholm 2023, 61—86.]</ref>, антропоморфни фигурини (дел од нив неизпечени и грубо моделирани), глинени светилници и др. специфични предмети, како и бројните наслаги, укажуваат на цикличност на култните ритуали практикувани во храмот<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Фактички, населбата од овој период претставува комплекс изграден околу храмот и ограден со широк глинен вал. Многу е веројатно дека зградите имале директна врска со култните практики, што ја претвора населбата во регионална — култна. Откриените големи дупки од колови сугерираат дека зградите имале масивни дрвени потпори и биле групирани во комплекси (кластери) што обединуваат неколку градби под заеднички рамeн покрив, кој исто така бил користен во секојдневието. Доказ за тоа се откриените паднати од покривот отухлени елементи од огништа и глинени подници. Малку е веројатно, но не може да се исклучи, дека дел од зградите биле двокатни. Сутеренот на градбите од првата фаза бил вкопан околу 50 cm во стерилата. Првата населба загинала во пожар, што се потврдува со откривање моќен пепелест слој што ги запечатува деструкциите. Не е исклучено (но сè уште недокажано) опожарувањето да било последица на надворешна интервенција. Специфично за керамиката од оваа фаза е присуството на големо количество „специјална“ керамика, украсена со густа супстанција на база црн растителен катран (сок извлечен од корените и кората на иглолисни и широколисни растенија), измешан со фини прашкасти честички<ref>[https://www.researchgate.net/publication/328500835_Following_their_tears_Production_and_use_of_plant_exudates_in_the_Neolithic_of_North_Aegean_and_the_Balkans Dushka Urem-Kotsoua, Sofia Mitkidoub, Evangelia Dimitrakoudib, Nikolaos Kokkinosb, Maria Ntinou. 2018. Following their tears: Production and use of plant exudates in the Neolithic of North Aegean and the Balkans. – Quaternary International 2018, Volume 496, Pages 68–79.]</ref> (погрешно нарекувана битумен). Добиената густа супстанција се користела за лепење геометриски орнаментални панели изработени од белата кора на бреза — траги од неа се откриени на ѕидовите на некои керамични садови. Нивното откривање во сутеренот на храмот јасно упатува на култниот карактер на оваа категорија садови. Карактеристично за керамиката од овој период е и појавата на керамика украсена во драготински стил (орнаментални композиции изведени со широко црвено обоени полиња<ref>[https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. - In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Sofia, 2007), 79–120]</ref>, како и една специфична категорија керамични садови — т.н. брек-топед (black-topped) керамика. За првпат се појавуваат и аскоси, дел со врежан украс и изразени антропо-зооморфни црти. Општата карактеристика на керамичниот комплекс недвосмислено покажува дека населбата е една од периферните на северозападната култура Винча В2, која успешно наметнала одредени култни практики во регионот. Кон оваа фаза се однесуваат и првите податоци за појава на јужно население — култура Тополница–Акропотамос. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Topolnica_1988.jpg | Драготин–Тополница. Општа фотографија на сектор Тополница (1988 година) File:Hausmodel_01.jpg | Фрагмент од фасада на глинен модел на храм (?) со релјефни, црвено обоени, бикови глави. Дел Драготин File:Promahon-2002_10.jpg | Профилот на вкопаниот храм, откриен во делот Драготин (2002 година) File:Promahon_2002_Anrtopo_Fig.jpg | Седечка антропоморфна фигурина со дете во раце, откриена во сутеренот на храмот во делот Драготин – фаза I File:Bitum_Ceramic.tif | Керамичен сад со украс нанесена со растителен катран. Зграда 2 во селот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија] File:Topolnica_Ritual_lamp.tif | Ритуална керамична ламба од делот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на РИМ-Благоевград File:Vajsov-2007_black-topped.tif | Керамичен сад со двобојна, black-topped површина и канелюри на црниот горен дел (сектор Тополница). Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија) File:Askos 2002 03b.tif|thumb| Драготин–Тополница (дел Драготин). Аскоси од вкопаниот храм, фаза I (чувани во Историскиот музеј во Сер) </gallery> ===Фаза II (5100—4900 г. пр.н.е.)=== Во втората фаза населбата значително се проширува. Тоа е времето на културата Тополница–Акропотамос. Заштитниот вал од првата фаза престанува да постои. Населбата има хоризонтална стратиграфија и '''две подфази (A и B)'''. Фазите покажуваат следлива развојна приемственост. Масовно се појавува керамика со специфичен за регионот насликан украс:струмски стил (сликано со широки, темнокафеави линии), стил Акропотамос (сликано со тенки, темнокафеави линии) и стил Димитра (широки црвено обоени полиња, кантовани со тенки темнокафеави линии). Стратиграфската позиција на сликаната керамика во стил Струмско покажува дека таа ѝ претходи на онаа во стил Акропотамос, што е клучно за разделувањето на подфазите. Во реалноста, на некои места двата стила се истовремени. Понекаде широката темнокафеав украс во струмски стил се појавува заедно и со најраниот широк графитен украс. Хронолошки, појавата на графитниот украс во Драготин–Тополница е сметан за најран графитен украс на Балканот. Зградите од втората населба веќе биле надземни, со форма блиска до квадрат и дрвена колова конструкција. Во тоа време во населбата имало и култни градби, една од кои е зградата 1 (сектор Тополница), откриена во 1982 година<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Зградата е со форма блиска до квадрат — 5,00 × 5,20 m. Ориентирана е североисток — југозапад. Има два спротивни влеза — еден од североисток и еден од југозапад. Во неа е откриена голема печка со два странични „џеба“, во кои се ставале претходно загреани камења. Овој начин на дополнителна акумулација на топлинска енергија е уникатен не само за Бугарија. Недалеку од печката е откриен голем глинен подиум, врз кој е оформена статична композиција од три масивни антропоморфни фигури. Централната фигура е изградена околу вертикален дрвен столб. Надвор, покрај североисточниот влез, имало богато декориран антропоморфен сад со сликан украс во акропотамоски стил, чиј горен дел е откриен во изоран дел од блиската гранична бразда. Во зградата се пронајдени и други садови со украс во актопотамоски стил и еден увезен сад со црна површина од лариски тип. Овде бил откриен и голем глинен светилник. Овој уникатен култен комплекс е единствен од својот вид на територијата на денешна Бугарија и сведочи за постоење стационарни, антропо-зооморфно ориентирани култни практики. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Haus_No_1.tif | Зграда 1, храм од фаза II (сектор Тополница, фотографија од 1981 г.) File:Haus-1-Topolnica-1981.jpg | Печката во зграда 1 (сектор Тополница, фотографија од 1981 г.) File:Topolnica sector clay composition from Building 1.jpg | Стационарна масивна глинена композиција со три антропоморфни фигури од зграда 1 (сектор Тополница). Денес двете крајни фигури се дел од постојаната изложба на НИМ-Софија File:Antrpo-Vessel_Topolnica-1991b+.jpg | Горниот дел од антропоморфен сад откриен до североисточниот ѕид на зграда 1, сектор Тополница </gallery> ===Фаза III=== Подоцна овде се населува мобилна група раноенеолитско население (култура Дикили Таш–Слатино). Овие дојденци се занимавале со добив и преработка на бакарна руда. Во досега истражените зони, сепак, не се регистрирани станбени структури од овој период. Откриени се само неколку плитки јами и постројки поврзани со преработка на бакарна руда, како: една вкопана металуршка печка во која е откриена зачуваната металуршка пота, како и два комплекса од по четири–пет плитки јамички — топилки, на чија површина се откриени траги од малахит. Овие факти ја потврдуваат констатацијата дека местото било користено краткотрајно за преработка на бакарна руда. Покрај вообичаената за периодот керамика со врежан украс од градешнички тип, овде биле откриени и фрагменти од големи чинии, украсени однадвор и однатре со познатиот тенок графитен украс како кај населбите Слатино (Бугарија) и Дикили Таш (Грција). <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> Pro_Metalurgi_03.tif | Металуршки топилки за бакар (дел Драготин, 1994) Pro Metalurgi.jpg | Керамична металуршка пота откриена во вкопаната металуршка печка во делот Драготин </gallery> == Научни публикации за неолитската населба Драготин–Тополница == === Монографии === *2018. [https://www.academia.edu/37789717/Kazantzis_G_2018_The_Zooarchaeology_of_the_Late_Neolithic_Strymon_River_Valley_the_case_of_the_Greek_sector_of_Promachon_Topolni%C4%8Da_in_Macedonia_Greece_British_Archaeological_Reports_International_Series_2908_BAR_Publishing_Oxford Kazantzis, G. 2018. The Zooarchaeology of the Late Neolithic Strymon River Valley: the case of the Greek sector of Promachon-Topolniča in Macedonia, Greece. British Archaeological Reports International Series 2908, BAR Publishing, Oxford.] === Научни соопштенија === * 1982. X. Тодорова. Проучвания на къснонеолитното и ранноенеолитното селище при с. Тополница. – Археологически открития и разкопки през 1981, 13. * 1983. X. Тодорова. Разкопки на обект „Тополница“, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1982, XXVIII Национална конференция по археология, 1983, 11–13. * 1984. Х. Тодорова. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1983, XXIX Национална конференция по археология, 1984, 18–19. * 1985. Х. Тодорова, Я. Бояджиев. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1984, XXX Национална конференция по археология, 1985, 18–19. * 1986. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище Кременика край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1985, XXXI Национална конференция по археология, 1986, 19–20. * 1987. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище „Кременица“ край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1986, XXXII Национална конференция по археология, 1987, 35–36. * 1995a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica. Ενα πρόγραμμα ελληνo-βoυλγαρικής συνεργασίας. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ)6, 1992 (1995), 561–575. (ISSN:1106-5311) * 1995b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας-Topolnica κατά το 1995. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία καιΘράκη (ΑEMΘ) 9, 1998, 435–440. (ISSN:1106-5311) * 1996a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica: Ελληνo-βoυλγαρικές έρευνες στoν προϊστoρικό oικισμό. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 7, 1993 (1996), 505–512. (ISSN:1106-5311) * 1996b. Παπαθανασόπουλος, Γ.Α. (εκδ.), Nεολιθικός Πολιτισμός στην Eλλάδα, Ίδρυμα N.Π. Γουλανδρή-Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, Aθήνα 1996, αρ. κατ. 84. * 1997a. [https://www.academia.edu/2195595/The_Promachonas_Topolnica_a_Setlement_Programe_for_Greek_Bulgarian_Co_operation_Ten_years_Archaeological_Work_in_Macedonia_and_Thrace_1997 X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova,I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ,I. Vajsov, M. Βάλλα, V. Draganov. Nεoλιθικόςοικισμός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. Πρόγραμμαελληνoβoυλγαρικής συνεργασίας.). – Δέκα Xρόυια Aρχαιολογικό έργο στη Mακεδoυία και Θράκη (ΔXΑEMΘ) (Thessaloniki 1997), 123–127.] * 1997b. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., Todorova, H., Ασλάνης, Ι., Bojadziev, J., Vajsov, I., Βάλλα, Μ. Προμαχώνας-Topolnica. Νειλιθικός οικιςμός ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ), 10B (Aristotle University of Thessaloniki, Greece), 1997, 746-767. (ISSN:1106-5311) * 1997c. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 1997: Ανασκαφή ενός προϊστορικού οικισμού σταελληνοβουλγαρικά σύνορα. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 11, 1997, 549–555. (ISSN:1106-5311) * 1998. Х.Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή νεολιθικούοικισμού Προμαχώνα-Topolnica 1998. – Tο Αρχαιολογ ικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 12,2000, 67–76. (ISSN:1106-5311) * 1999. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στονπροϊστορικό οικισμό Προμαχώνα-Topolnica κατά το 1999. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία иΘράκη (ΑEMΘ) 13 (Thessaloniki 1999), 111–116. (ISSN:1106-5311) * 2000a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα,Προμαχώνας-Topolnica 2000. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 14, 2000, 87–98. (ISSN:1106-5311) * 2000b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, Προϊστορικός οικισ-μός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. — Aρχαιολογικον δελτίον 50, 1995, 627–629. * 2001. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 2001. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 15, 2001, 75–82. (ISSN:1106-5311) * 2002. Ch. Koukouli-Chryssanthaki, I. Bassiakos, Nonslagging copper production of 5th millennium: The evidence from the neolithic settlement of Promachon-Topolnica (Estern Macedonia, Greece). – In: 8th EAA Annual Meeting 24–29 September 2002, Tessaloniki, Hellas. Abstracts book. Tessaloniki, 2002, 193–194. * 2005. [https://www.academia.edu/1761577/PROMACHON_TOPOLNICA_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project_Report_for_work_in_2002_2003 Χ. Κουκούλη-Χρυσανθακη, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Προμαχώνας-Topolnica 2002-2003. – Το Αρχαιολογικο εργο στη Μακεδονια και Θρακη (ΑΕΜΘ) 17 (Τηεσσαλινικι 2005), 91–110.] (ISSN:1106-5311) * 2011. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов, П. Зидаров. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания). — Археологически открития и разкопки през 2010, 2011, 47—50.] * 2012. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания - вертикално електро сондиране). — Археологически открития и разкопки през 2011, 2012, 63—65.] === Студии и статии === * 1998. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Πρoμαχώνας-Topolnica:Πρόγραμμα ελληνοβoυλγαρικής συνεργασίας. — In: Δ. Σερρω, Οι Σέρρες και η Περιοχή τους από την Αρχαίαστη Μεταβυζαντινή Κοινωνία, Πρακτικα συνεδρίου, A΄ Tόμος (Thessaloniki 1998), 7–24. * 2007a. [https://www.academia.edu/1469696/Promachon_Topolnica_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project Ch. Koukouli-Chrysanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Promachon-Topololnica: A Greek-Bulgarian Archaeological Project. – In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.) The Struma/Strimon River Valley in Prehistory, Sofia, 2007, 43–78. In the Steps of James Harvey Gaul, 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 43-78.] (ISBN: 978-954-8191-11-1) * 2007b. [https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. — In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 79-120.] (ISBN:978-954-8191-11-1) * 2014a. [https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica Ch. Koukouli-Chryssanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Γεωφυσική έρευνα και αρχαιολογική πραγματικότηταστον νεολιθικό οικισμό Προμαχών-Topolniča. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 251-260.]</ref> (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014b. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Ο νεολιθικός οικισμός «Προμαχών - Topolnica». ΔΗΜΟΣ ΣΙΝΤΙΚΗΣ Ο Χώρος και η Ιστορία του, 1, 1, ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟ, 2014, 185-203. * 2014c. [https://www.academia.edu/23919911/Kazantzis_G_2014_The_Vertebrate_Fauna_from_a_Late_Neolithic_Settlement_in_Greek_Central_Macedonia_the_case_of_Promachon_Sector_preliminary_results G. Kazantzis. 2014. The Vertebrate Fauna from a Late Neolithic Settlement in Greek Central Macedonia: the case of Promachon Sector - preliminary results. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 437-451.] (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014d. [https://www.academia.edu/23919865/Kazantzis_G_2014_Preliminary_Results_from_a_Faunal_Assemblage_in_Greek_Central_Macedonia_the_Case_of_the_Late_Neolithic_Promachon_Sector G. Kazantzis. 2014. Preliminary Results from a Faunal Assemblage in Greek Central Macedonia: the Case of the Late Neolithic Promachon Sector. — Assemblage, Proceedings of the Postgraduate Zooarchaeology Forum, Sheffield November 2012, 19—31.] * 2017. [https://www.academia.edu/23922790/Kazantzis_G_2017_Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2017. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon-Topolnica. — In: Apostolos Sarris, Evita Kalogiropoulou, Tuna Kalayci, Lia Karimali (Ed’s.). Communities, Landscapes, and Interaction in Neolithic Greece, Vol. 20 (Proceedings of the International Conference Rethymno 29-30 May, 2015), 2017, 296—316.] (Paperback: ISBN 978-1-879621-47-3; Hard Cover: ISBN: 978-1-879621-48-0) === Публикации на интернет === * 2013.[https://www.archaiologia.gr/blog/2013/09/23/%ce%bd%ce%ad%ce%b5%cf%82-%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%83%ce%ba%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%ba%ce%ad%cf%82-%ce%ad%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%b7-%ce%bd%ce%b5%ce%bf%ce%bb%ce%b9%ce%b8%ce%b9-3/ Νέες ανασκαφικές έρευνες στη Νεολιθική Μακεδονία (Μέρος Γ΄) Προμαχών-Topolnica] === Постери === * 2012. [https://www.academia.edu/23918839/Η_Ζωοαρχαιολογία_της_Ύστερης_Νεολιθικής_κοιλάδας_του_Στρυμόνα_η_περίπτωση_του_ελληνικού_τομέα_του_οικισμού_Προμαχώνας_Topolnica_прροκαταρκτικά_αποτελέσματα_POSTER Зооархеологиjа на доцнонеолитската долина на Струма: случајот на грчкиот сектор на населбата Промахон – Тополница (прелиминарни резултати) POSTER.] * 2014. [https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border.] === Претставувања од конференции === * 2012. [https://www.academia.edu/2636465/Online_presentation_2012_Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_site_Promachon_Topolnica_Conference_report_and_presentation_ Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic site Promachon-Topolnica (Conference report and presentation, Thessaloniki 2012)] * 2015. [https://www.academia.edu/23919745/Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2015. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon – Topolnica] * 2023.[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)] == Наводи == <references/> [[Категорија:Праисториски археолошки наоѓалишта во Европа]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Пиринска Македонија]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Егејска Македонија]] mm6cpe8knnbsydbd26jc8mri37ldqsh 5533922 5533921 2026-04-03T16:25:45Z SpectralWiz 106165 5533922 wikitext text/x-wiki {{Внимание}}{{Инфокутија Археолошки локалитет | name = Драготин-Тополница | native_name = | alternate_name = | image = Promachon-Topolnica 2002.jpg | image_size = 250px | caption = Праисториска населба Промахон–Тополница. Фотографија на сектор Промахон, финална етапа од истражувањата (2002 г.) | map_type = | label = | position = | map_caption = Местоположба на неолитското наоѓалиште Драготин–Тополница во Бугарија | map_alt = | map_size = | relief = yes | coordinates = {{coord|41|23|12|N|23|19|43|E|type:isle_region:BG-08|name=Драготин-Тополница|display=inline,title=Прамахон-Тополница}} | location = [[Тополница (Петричко)|Тополница]], [[Петрич (општина)|Општина Петрич]], [[Бугарија]] / [[Драготин]], [[Синтика (општина)|Општина Синтика]], [[Грција]] | type = праисториска населба | area = {{convert|3|ha|abbr=on}} | built = V милениум пр.н.е. | abandoned = | epochs = [[Младо камено време]], [[бакарно време]], | cultures = Култура Винча В2, Култура Тополница-Акропотамос, | archaeologists = [[Хенриета Тодорова]], Иван Ваjсов, Хајдо Кукули-Хрисантаки, Јоанис Асланис | website = | designation1 = Бугарија | designation1_type = | designation1_date = 1981 | designation1_number = }} '''Драготин–Тополница''' ― името на [[Праисторија|праисториска]] населба сместена на [[Бугарија|бугарско]]-[[Грција|грчката]] граница, недалеку од десниот брег на реката [[Струма]] — на влезот во [[Рупелска Клисура|Рупелската Клисура]]. Таа се наоѓа помеѓу [[Пиринска Македонија|пиринското]] село [[Тополница (Пиринско)|Тополница]] и [[Егејска Македонија|егејското]] село [[Драготин]]. Административно, населбата е поделена на два дела: пирински дел — Тополница, и егејски дел — Драготин. До 1992 година, кога започнале археолошките истражувања во егејскиот дел Драготин, наоѓалиштето било познато исклучиво под своето пиринско име — Тополница. Токму оваа населба им го дала името на културата Тополница–Акропотамос — голема доцно[[неолит]]ска култура распространета во долината на реката [[Струма]]. Материјалите од пиринскиот дел Тополница се чувани во [[Национален археолошки музеј на Бугарија|Националниот археолошки институт со музеј (НАИМ-БАН)]], [[Национален историски музеј (Бугарија)|Националниот историски музеј (НИМ, Софија)]], Регионалниот историски музеј – Благоевград и Историскиот музеј – Петрич, додека материјалите од егејскиот дел Драготин биле депонирани во Археолошкиот музеј во [[Сер]] и во базата во санаториумот кај [[Валовишта]]. ==Местоположба== <mapframe text="Местоположба на праисториската населба Драготин-Тополница" latitude="41.386820" longitude="23.328884" zoom="9" width="263" height="250" align="right"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "cross", "marker-size": "small", "marker-color": "#B80000"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.328884, 41.386820 ] } } ] } </mapframe> [[File:I.Vajsov_G._Ganecovski_J._Bojadziev_02.jpg|мини|десно|260px|Иван Ваjсов, Георги Ганецовски и Јавор Бојаџиев кај граничната пирамида 63, сектор Тополница, 1988 година.]] Праисториската населба Драготин–Тополница се наоѓа на границата меѓу Бугарија и Грција, во југозападниот агол на Бугарија, во близина на граничната пирамида бр. 63. Современата државна граница го дели наоѓалиштето на два дела: делот во Бугарија е познат како дел Тополница, а во Грција — како дел Драготин. Населбата лежи на околу 1 км западно од десниот брег на реката Струма, 2 км јужно од пиринското село Тополница ([[Бугарија]]) и 3,5 км северозападно од егејското село Драготин ([[Грција]]). Тоа е поставен на работ на една од издолжените надалувијални тераси на реката, во подножјето на источните падини на планината [[Беласица]]. Ова е западниот дел на една од широките долини во сливот на реката Струма, која на исток се граничи со планината [[Славјанка]] (Али Ботуш). Многу е веројатно дека во минатото водите на реката Струма течеле поблиску до самата населба. Во пиринскиот дел, местото каде што е сместено наоѓалиштето е познато под името Кременица. Геолошките особини на регионот покажуваат дека населбата била изградена врз голем ерозионен конус. Праисториската населба зафаќа површина од околу 40 декари. Нејзината доминантна географска положба укажува дека жителите ја контролирале комуникацијата низ Рупелската Клисура, а со тоа и трговскиот пат долж реката Струма. Драготин–Тополница претставува важно сврзно јадро меѓу неолитските култури на источна [[Македонија (регион)|Македонија]], југозападна Мизија/Бугарија и Србија. Кон крајот на VI и почетокот на V милениум пр.н.е., населбата имала клучна улога во праисторијата на овој дел од [[Балканскиот Полуостров]] и во култните практики во регионот. Животот во неа траел околу 400 години, приближно помеѓу 5100 и 4700 година п.н.е. ==Историја на истражувањата== Праисториската населба Драготин–Тополница е откриена во 1979 година од Димитрина Бчварова, тогашен директор на музејот во град [[Петрич]]. Во тој период таа спроведува низа теренски обиколки со учество на ученици, членови на кружокот „Млад историчар“. Локалитетот е регистриран и во 1980 година од бугарско-полската експедиција „Струма“, која ја проучува населбената мрежа по сливовите на реките [[Струмешница]] и Средна [[Струма]]. Обиколките се изведени под раководство на Мечислав Домарадски. Во нив учествувале и: Лилјана Перничева-Перец, Малгожата Гремска-Кулов и Илија Кулов. Археолошките истражувања на населбата започнуваат во 1980 година и траат повеќе од 20 години. Ископувањата во сектор Тополница се спроведуваат без прекин од 1980 до 1991 година и се раководени од [[Хенриета Тодорова]]<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon-Topolnica_Sector_Topolnica_-Greek-Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010-2011 Вайсов, Ив. Зидаров, П. Промахон-Тополница, сектор Тополница (геофизични изследвания). Археологически открития и разкопки през 2010 г., София, 2011, стр. 48.]</ref>, Тодор Димов, Јавор Бојаџиев и Иван Ваjсов. Во тоа време местото било строго чувана „затворена“ гранична зона, поради што истражувањата се изведувале во ограничен временски распон. Истражувањата на егејскиот дел Драготин започнувале во 1992 година и траеле до 2002 година.<ref>[https://www.academia.edu/73592956/Information_from_the_Greek_press_about_Promachon_Topolnica_GR_1994 Публикација од 1994 г. за првите години од археолошките истражувања на грчкиот сектор Промахон.]</ref> Тие се раководени од Хајдо Кукули-Хрисантаки и Јоанис Асланис. Во рамките на грчко-бугарски проект, во нив учествува и бугарски тим предводен од [[Хенриета Тодорова]], во кој влегуваат: Јавор Бојаџиев, [[Иван Ваjсов]], Веселин Драганов, Калин Димитров и други. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:BG_Soldat_1993.tif | Средба на грчкиот археолог Јоанис Асланис и реставраторот Панајотис Занетакис со бугарските и грчките граничари за време на ископувањата во 1993 година. File:Menjo_Todorova_Ivo.tif | Менјос Менидис, [[Хенриета Тодорова]] и Иван Ваjсов за време на истражувањата во делот Драготин (2000 година) File:Pro_2003_Haido_01.tif | Хајдо Кукули-Хрисантаки, за време на истражувањата во делот Драготин (2002 година) File:Pro_2003_Panajotis.tif | Панајотис Занетакис, главен реставратор на археолошките истражувања во делот Драготин (2001 година) File:Promahon-1999.tif | Истражување на археолошки структури во делот Драготин (1999 година) </gallery> ==Методика на истражувањата== Покрај традиционалните археолошки методи на истражување, неолитската населба Драготин–Тополница е испитувана и со методите на геофизиката.<ref>[https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ 2010—2011 — Промахон–Тополница, сектор Тополница, резултати од геофизичките истражувања.]</ref><ref>[https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica 2014 — Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic settlement Promachon-Topolnica (GR)]</ref> Со методите на геоелектриката (вертикално електрично сондирање) е истражена целата територија на населбата, а со методите на геомагнетиката — бугарскиот сектор Тополница и мал дел од егејскиот дел Драготин. Резултатите од овие истражувања покажуваат дека раната населба била со помала површина и била оградена со широк вал со полегата надворешна и стрмна внатрешна страна. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Pro_1995_07.jpg | Димитар Стоев, Кирил Велковски и Михаил Георгиев. Теренска работа — обработка на податоците од геофизичните истражувања на делот Драготин во 1995 година. File:P4150425.tif | Мирослав Анчев, Стојан Иванов, Иван Ваjсов и Петар Зидаров. Геофизички истражувања во 2010 г. File:Promahon-Topolnica-2011.jpg | Иван Суванџиев, Димитар Стоев и Кирил Велковски. Работа на мерење на вертикалниот електричен отпор на објектот Драготин–Тополница, сектор Тополница, 2011 година File:Promahon-Topolnica_3D_20111.jpg | 3D модел на регистрираниот со геофизички методи вал во Драготин–Тополница, фаза I. Неговото постоење е потврдено и при археолошките истражувања во делот Драготин. </gallery> ==Резултати од археолошките истражувања== Праисториската населба Драготин–Тополница има три основни фази на развој. Тие најдобро се претставени во стратиграфијата на вкопаниот храм во сектор Промахон<ref>[https://www.academia.edu/112668666/Promachon_Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_2023_ Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> ===Фаза I (5250—5100 г. пр.н.е.)=== [[File:Promahon_2002.tif |мини| Сутеренот на храм од фаза I во делот Драготин (2001 година)]] Во првата фаза од животот на населбата овде е изграден голем, сутеренски храм, вкопан околу 3 m во стерилниот слој. Тој бил двокатен. Долниот, вкопан дел служел за изведување жртвени ритуали. Таму е откриен голем број букраниони — фронтални делови од бикови черепи. Вертикалните ѕидови на храмот биле зајакнати со вертикално поставени дрвени колови, на кои биле обесени споменатите бикови черепи. Черепите биле претходно обработувани: тилниот дел се отстранувал, а со црвена охра се боеле лицевите површини<ref>[https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border (Poster 2014)]</ref> На места на ѕидовите имало дрвена облога, насликана со повеќебоен геометриски украс. Во сутеренот било влегувано по скалила низ отвор во подот на храмот. Можно е покривната конструкција на вкопаниот храм да била рамна, овална по форма, изградена од масивна дрвена конструкција. Депонираните во сутеренот керамични садови, високите шупливи цилиндрични столчиња користени за изработка на ударни музички инструменти, аскоси, бројните бикови черепи<ref>[https://www.academia.edu/3826541/Bones_behaviour_and_belief_The_zooarchaeological_evidence_as_a_source_for_ritual_practice_in_ancient_Greece_and_beyond_ActaAth_4_no_55_eds_G_Ekroth_and_J_Wallensten_Stockholm_2013_Open_access_ Trantalidou, KATERINA. “Dans l’ombre du rite : vestiges d’animaux et pratiques sacrificielles en Grèce antique. Note sur la diversité des contextes et les difficultés de recherche rencontrées.” In: Gunnel Ekroth, Jenny Wallensten (Ed’s.). Bones, behaviour and belief. The zooarchaeological evidence as a source for ritual practice in ancient Greece and beyond. ACTA INSTITUTI ATHENIENSIS REGNI SUECIAE, SERIES IN 4°, 55. Stockholm 2023, 61—86.]</ref>, антропоморфни фигурини (дел од нив неизпечени и грубо моделирани), глинени светилници и др. специфични предмети, како и бројните наслаги, укажуваат на цикличност на култните ритуали практикувани во храмот<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Фактички, населбата од овој период претставува комплекс изграден околу храмот и ограден со широк глинен вал. Многу е веројатно дека зградите имале директна врска со култните практики, што ја претвора населбата во регионална — култна. Откриените големи дупки од колови сугерираат дека зградите имале масивни дрвени потпори и биле групирани во комплекси (кластери) што обединуваат неколку градби под заеднички рамeн покрив, кој исто така бил користен во секојдневието. Доказ за тоа се откриените паднати од покривот отухлени елементи од огништа и глинени подници. Малку е веројатно, но не може да се исклучи, дека дел од зградите биле двокатни. Сутеренот на градбите од првата фаза бил вкопан околу 50 cm во стерилата. Првата населба загинала во пожар, што се потврдува со откривање моќен пепелест слој што ги запечатува деструкциите. Не е исклучено (но сè уште недокажано) опожарувањето да било последица на надворешна интервенција. Специфично за керамиката од оваа фаза е присуството на големо количество „специјална“ керамика, украсена со густа супстанција на база црн растителен катран (сок извлечен од корените и кората на иглолисни и широколисни растенија), измешан со фини прашкасти честички<ref>[https://www.researchgate.net/publication/328500835_Following_their_tears_Production_and_use_of_plant_exudates_in_the_Neolithic_of_North_Aegean_and_the_Balkans Dushka Urem-Kotsoua, Sofia Mitkidoub, Evangelia Dimitrakoudib, Nikolaos Kokkinosb, Maria Ntinou. 2018. Following their tears: Production and use of plant exudates in the Neolithic of North Aegean and the Balkans. – Quaternary International 2018, Volume 496, Pages 68–79.]</ref> (погрешно нарекувана битумен). Добиената густа супстанција се користела за лепење геометриски орнаментални панели изработени од белата кора на бреза — траги од неа се откриени на ѕидовите на некои керамични садови. Нивното откривање во сутеренот на храмот јасно упатува на култниот карактер на оваа категорија садови. Карактеристично за керамиката од овој период е и појавата на керамика украсена во драготински стил (орнаментални композиции изведени со широко црвено обоени полиња<ref>[https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. - In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Sofia, 2007), 79–120]</ref>, како и една специфична категорија керамични садови — т.н. брек-топед (black-topped) керамика. За првпат се појавуваат и аскоси, дел со врежан украс и изразени антропо-зооморфни црти. Општата карактеристика на керамичниот комплекс недвосмислено покажува дека населбата е една од периферните на северозападната култура Винча В2, која успешно наметнала одредени култни практики во регионот. Кон оваа фаза се однесуваат и првите податоци за појава на јужно население — култура Тополница–Акропотамос. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Topolnica_1988.jpg | Драготин–Тополница. Општа фотографија на сектор Тополница (1988 година) File:Hausmodel_01.jpg | Фрагмент од фасада на глинен модел на храм (?) со релјефни, црвено обоени, бикови глави. Дел Драготин File:Promahon-2002_10.jpg | Профилот на вкопаниот храм, откриен во делот Драготин (2002 година) File:Promahon_2002_Anrtopo_Fig.jpg | Седечка антропоморфна фигурина со дете во раце, откриена во сутеренот на храмот во делот Драготин – фаза I File:Bitum_Ceramic.tif | Керамичен сад со украс нанесена со растителен катран. Зграда 2 во селот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија] File:Topolnica_Ritual_lamp.tif | Ритуална керамична ламба од делот Тополница. Фаза I. Денес дел од постојаната експозиција на РИМ-Благоевград File:Vajsov-2007_black-topped.tif | Керамичен сад со двобојна, black-topped површина и канелюри на црниот горен дел (сектор Тополница). Денес дел од постојаната експозиција на НАИМ-БАН (Софија) File:Askos 2002 03b.tif|thumb| Драготин–Тополница (дел Драготин). Аскоси од вкопаниот храм, фаза I (чувани во Историскиот музеј во Сер) </gallery> ===Фаза II (5100—4900 г. пр.н.е.)=== Во втората фаза населбата значително се проширува. Тоа е времето на културата Тополница–Акропотамос. Заштитниот вал од првата фаза престанува да постои. Населбата има хоризонтална стратиграфија и '''две подфази (A и B)'''. Фазите покажуваат следлива развојна приемственост. Масовно се појавува керамика со специфичен за регионот насликан украс:струмски стил (сликано со широки, темнокафеави линии), стил Акропотамос (сликано со тенки, темнокафеави линии) и стил Димитра (широки црвено обоени полиња, кантовани со тенки темнокафеави линии). Стратиграфската позиција на сликаната керамика во стил Струмско покажува дека таа ѝ претходи на онаа во стил Акропотамос, што е клучно за разделувањето на подфазите. Во реалноста, на некои места двата стила се истовремени. Понекаде широката темнокафеав украс во струмски стил се појавува заедно и со најраниот широк графитен украс. Хронолошки, појавата на графитниот украс во Драготин–Тополница е сметан за најран графитен украс на Балканот. Зградите од втората населба веќе биле надземни, со форма блиска до квадрат и дрвена колова конструкција. Во тоа време во населбата имало и култни градби, една од кои е зградата 1 (сектор Тополница), откриена во 1982 година<ref>[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)]</ref> Зградата е со форма блиска до квадрат — 5,00 × 5,20 m. Ориентирана е североисток — југозапад. Има два спротивни влеза — еден од североисток и еден од југозапад. Во неа е откриена голема печка со два странични „џеба“, во кои се ставале претходно загреани камења. Овој начин на дополнителна акумулација на топлинска енергија е уникатен не само за Бугарија. Недалеку од печката е откриен голем глинен подиум, врз кој е оформена статична композиција од три масивни антропоморфни фигури. Централната фигура е изградена околу вертикален дрвен столб. Надвор, покрај североисточниот влез, имало богато декориран антропоморфен сад со сликан украс во акропотамоски стил, чиј горен дел е откриен во изоран дел од блиската гранична бразда. Во зградата се пронајдени и други садови со украс во актопотамоски стил и еден увезен сад со црна површина од лариски тип. Овде бил откриен и голем глинен светилник. Овој уникатен култен комплекс е единствен од својот вид на територијата на денешна Бугарија и сведочи за постоење стационарни, антропо-зооморфно ориентирани култни практики. <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> File:Haus_No_1.tif | Зграда 1, храм од фаза II (сектор Тополница, фотографија од 1981 г.) File:Haus-1-Topolnica-1981.jpg | Печката во зграда 1 (сектор Тополница, фотографија од 1981 г.) File:Topolnica sector clay composition from Building 1.jpg | Стационарна масивна глинена композиција со три антропоморфни фигури од зграда 1 (сектор Тополница). Денес двете крајни фигури се дел од постојаната изложба на НИМ-Софија File:Antrpo-Vessel_Topolnica-1991b+.jpg | Горниот дел од антропоморфен сад откриен до североисточниот ѕид на зграда 1, сектор Тополница </gallery> ===Фаза III=== Подоцна овде се населува мобилна група раноенеолитско население (култура Дикили Таш–Слатино). Овие дојденци се занимавале со добив и преработка на бакарна руда. Во досега истражените зони, сепак, не се регистрирани станбени структури од овој период. Откриени се само неколку плитки јами и постројки поврзани со преработка на бакарна руда, како: една вкопана металуршка печка во која е откриена зачуваната металуршка пота, како и два комплекса од по четири–пет плитки јамички — топилки, на чија површина се откриени траги од малахит. Овие факти ја потврдуваат констатацијата дека местото било користено краткотрајно за преработка на бакарна руда. Покрај вообичаената за периодот керамика со врежан украс од градешнички тип, овде биле откриени и фрагменти од големи чинии, украсени однадвор и однатре со познатиот тенок графитен украс како кај населбите Слатино (Бугарија) и Дикили Таш (Грција). <gallery widths="200px" heights="160px" perrow="4"> Pro_Metalurgi_03.tif | Металуршки топилки за бакар (дел Драготин, 1994) Pro Metalurgi.jpg | Керамична металуршка пота откриена во вкопаната металуршка печка во делот Драготин </gallery> == Научни публикации за неолитската населба Драготин–Тополница == === Монографии === *2018. [https://www.academia.edu/37789717/Kazantzis_G_2018_The_Zooarchaeology_of_the_Late_Neolithic_Strymon_River_Valley_the_case_of_the_Greek_sector_of_Promachon_Topolni%C4%8Da_in_Macedonia_Greece_British_Archaeological_Reports_International_Series_2908_BAR_Publishing_Oxford Kazantzis, G. 2018. The Zooarchaeology of the Late Neolithic Strymon River Valley: the case of the Greek sector of Promachon-Topolniča in Macedonia, Greece. British Archaeological Reports International Series 2908, BAR Publishing, Oxford.] === Научни соопштенија === * 1982. X. Тодорова. Проучвания на къснонеолитното и ранноенеолитното селище при с. Тополница. – Археологически открития и разкопки през 1981, 13. * 1983. X. Тодорова. Разкопки на обект „Тополница“, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1982, XXVIII Национална конференция по археология, 1983, 11–13. * 1984. Х. Тодорова. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1983, XXIX Национална конференция по археология, 1984, 18–19. * 1985. Х. Тодорова, Я. Бояджиев. Разкопки на обект „Кременица“ при с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1984, XXX Национална конференция по археология, 1985, 18–19. * 1986. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище Кременика край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1985, XXXI Национална конференция по археология, 1986, 19–20. * 1987. Х. Тодорова, Я. Бояджиев, Разкопки на неолитното селище „Кременица“ край с. Тополница, Благоевградски окръг. – Археологически открития и разкопки през 1986, XXXII Национална конференция по археология, 1987, 35–36. * 1995a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica. Ενα πρόγραμμα ελληνo-βoυλγαρικής συνεργασίας. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ)6, 1992 (1995), 561–575. (ISSN:1106-5311) * 1995b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας-Topolnica κατά το 1995. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία καιΘράκη (ΑEMΘ) 9, 1998, 435–440. (ISSN:1106-5311) * 1996a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica: Ελληνo-βoυλγαρικές έρευνες στoν προϊστoρικό oικισμό. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 7, 1993 (1996), 505–512. (ISSN:1106-5311) * 1996b. Παπαθανασόπουλος, Γ.Α. (εκδ.), Nεολιθικός Πολιτισμός στην Eλλάδα, Ίδρυμα N.Π. Γουλανδρή-Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, Aθήνα 1996, αρ. κατ. 84. * 1997a. [https://www.academia.edu/2195595/The_Promachonas_Topolnica_a_Setlement_Programe_for_Greek_Bulgarian_Co_operation_Ten_years_Archaeological_Work_in_Macedonia_and_Thrace_1997 X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova,I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ,I. Vajsov, M. Βάλλα, V. Draganov. Nεoλιθικόςοικισμός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. Πρόγραμμαελληνoβoυλγαρικής συνεργασίας.). – Δέκα Xρόυια Aρχαιολογικό έργο στη Mακεδoυία και Θράκη (ΔXΑEMΘ) (Thessaloniki 1997), 123–127.] * 1997b. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., Todorova, H., Ασλάνης, Ι., Bojadziev, J., Vajsov, I., Βάλλα, Μ. Προμαχώνας-Topolnica. Νειλιθικός οικιςμός ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ), 10B (Aristotle University of Thessaloniki, Greece), 1997, 746-767. (ISSN:1106-5311) * 1997c. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 1997: Ανασκαφή ενός προϊστορικού οικισμού σταελληνοβουλγαρικά σύνορα. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 11, 1997, 549–555. (ISSN:1106-5311) * 1998. Х.Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή νεολιθικούοικισμού Προμαχώνα-Topolnica 1998. – Tο Αρχαιολογ ικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 12,2000, 67–76. (ISSN:1106-5311) * 1999. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στονπροϊστορικό οικισμό Προμαχώνα-Topolnica κατά το 1999. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία иΘράκη (ΑEMΘ) 13 (Thessaloniki 1999), 111–116. (ISSN:1106-5311) * 2000a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα,Προμαχώνας-Topolnica 2000. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 14, 2000, 87–98. (ISSN:1106-5311) * 2000b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, Προϊστορικός οικισ-μός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. — Aρχαιολογικον δελτίον 50, 1995, 627–629. * 2001. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 2001. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 15, 2001, 75–82. (ISSN:1106-5311) * 2002. Ch. Koukouli-Chryssanthaki, I. Bassiakos, Nonslagging copper production of 5th millennium: The evidence from the neolithic settlement of Promachon-Topolnica (Estern Macedonia, Greece). – In: 8th EAA Annual Meeting 24–29 September 2002, Tessaloniki, Hellas. Abstracts book. Tessaloniki, 2002, 193–194. * 2005. [https://www.academia.edu/1761577/PROMACHON_TOPOLNICA_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project_Report_for_work_in_2002_2003 Χ. Κουκούλη-Χρυσανθακη, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Προμαχώνας-Topolnica 2002-2003. – Το Αρχαιολογικο εργο στη Μακεδονια και Θρακη (ΑΕΜΘ) 17 (Τηεσσαλινικι 2005), 91–110.] (ISSN:1106-5311) * 2011. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов, П. Зидаров. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания). — Археологически открития и разкопки през 2010, 2011, 47—50.] * 2012. [https://www.academia.edu/1234938/Promachon_Topolnica_Sector_Topolnica_Greek_Bulgarian_border_Geophysical_investigations_2010_2011_ И. Вайсов. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания - вертикално електро сондиране). — Археологически открития и разкопки през 2011, 2012, 63—65.] === Студии и статии === * 1998. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Πρoμαχώνας-Topolnica:Πρόγραμμα ελληνοβoυλγαρικής συνεργασίας. — In: Δ. Σερρω, Οι Σέρρες και η Περιοχή τους από την Αρχαίαστη Μεταβυζαντινή Κοινωνία, Πρακτικα συνεδρίου, A΄ Tόμος (Thessaloniki 1998), 7–24. * 2007a. [https://www.academia.edu/1469696/Promachon_Topolnica_A_Greek_Bulgarian_Archaeological_Project Ch. Koukouli-Chrysanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Promachon-Topololnica: A Greek-Bulgarian Archaeological Project. – In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.) The Struma/Strimon River Valley in Prehistory, Sofia, 2007, 43–78. In the Steps of James Harvey Gaul, 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 43-78.] (ISBN: 978-954-8191-11-1) * 2007b. [https://www.academia.edu/1469654/Promachon_Topolnica_A_Typology_of_Painted_Decorations_and_Its_Use_as_a_Chronological_Marker I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. — In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 79-120.] (ISBN:978-954-8191-11-1) * 2014a. [https://www.academia.edu/10082159/Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_settlement_Promachon_Topolnica Ch. Koukouli-Chryssanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Γεωφυσική έρευνα και αρχαιολογική πραγματικότηταστον νεολιθικό οικισμό Προμαχών-Topolniča. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 251-260.]</ref> (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014b. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Ο νεολιθικός οικισμός «Προμαχών - Topolnica». ΔΗΜΟΣ ΣΙΝΤΙΚΗΣ Ο Χώρος και η Ιστορία του, 1, 1, ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟ, 2014, 185-203. * 2014c. [https://www.academia.edu/23919911/Kazantzis_G_2014_The_Vertebrate_Fauna_from_a_Late_Neolithic_Settlement_in_Greek_Central_Macedonia_the_case_of_Promachon_Sector_preliminary_results G. Kazantzis. 2014. The Vertebrate Fauna from a Late Neolithic Settlement in Greek Central Macedonia: the case of Promachon Sector - preliminary results. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 437-451.] (ISBN: 978-960-9621-14-4) * 2014d. [https://www.academia.edu/23919865/Kazantzis_G_2014_Preliminary_Results_from_a_Faunal_Assemblage_in_Greek_Central_Macedonia_the_Case_of_the_Late_Neolithic_Promachon_Sector G. Kazantzis. 2014. Preliminary Results from a Faunal Assemblage in Greek Central Macedonia: the Case of the Late Neolithic Promachon Sector. — Assemblage, Proceedings of the Postgraduate Zooarchaeology Forum, Sheffield November 2012, 19—31.] * 2017. [https://www.academia.edu/23922790/Kazantzis_G_2017_Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2017. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon-Topolnica. — In: Apostolos Sarris, Evita Kalogiropoulou, Tuna Kalayci, Lia Karimali (Ed’s.). Communities, Landscapes, and Interaction in Neolithic Greece, Vol. 20 (Proceedings of the International Conference Rethymno 29-30 May, 2015), 2017, 296—316.] (Paperback: ISBN 978-1-879621-47-3; Hard Cover: ISBN: 978-1-879621-48-0) === Публикации на интернет === * 2013.[https://www.archaiologia.gr/blog/2013/09/23/%ce%bd%ce%ad%ce%b5%cf%82-%ce%b1%ce%bd%ce%b1%cf%83%ce%ba%ce%b1%cf%86%ce%b9%ce%ba%ce%ad%cf%82-%ce%ad%cf%81%ce%b5%cf%85%ce%bd%ce%b5%cf%82-%cf%83%cf%84%ce%b7-%ce%bd%ce%b5%ce%bf%ce%bb%ce%b9%ce%b8%ce%b9-3/ Νέες ανασκαφικές έρευνες στη Νεολιθική Μακεδονία (Μέρος Γ΄) Προμαχών-Topolnica] === Постери === * 2012. [https://www.academia.edu/23918839/Η_Ζωοαρχαιολογία_της_Ύστερης_Νεολιθικής_κοιλάδας_του_Στρυμόνα_η_περίπτωση_του_ελληνικού_τομέα_του_οικισμού_Προμαχώνας_Topolnica_прροκαταρκτικά_αποτελέσματα_POSTER Зооархеологиjа на доцнонеолитската долина на Струма: случајот на грчкиот сектор на населбата Промахон – Тополница (прелиминарни резултати) POSTER.] * 2014. [https://www.academia.edu/7003171/PROMACHON_TOPOLNICA_Contacts_and_communication_breakdowns_in_the_distant_past_at_the_modern_Bulgarian_Greek_border PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border.] === Претставувања од конференции === * 2012. [https://www.academia.edu/2636465/Online_presentation_2012_Geophysical_investigation_and_archaeological_reality_in_the_neolithic_site_Promachon_Topolnica_Conference_report_and_presentation_ Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic site Promachon-Topolnica (Conference report and presentation, Thessaloniki 2012)] * 2015. [https://www.academia.edu/23919745/Animal_husbandry_and_the_use_of_space_in_the_Greek_sector_of_the_Late_Neolithic_settlement_of_Promachon_Topolnica G. Kazantzis. 2015. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon – Topolnica] * 2023.[https://www.researchgate.net/publication/377086488_Promachon-Topolnica_Cult_structures_from_Middle_Struma_Presentation_Pernik_-_2023 Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)] == Наводи == <references/> [[Категорија:Праисториски археолошки наоѓалишта во Европа]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Пиринска Македонија]] [[Категорија:Археолошки наоѓалишта во Егејска Македонија]] r9vl6pg53brgg4nz1oiisib0fda4z52 0 1382790 5534198 5484918 2026-04-04T10:08:19Z Gurther 105215 5534198 wikitext text/x-wiki '''Роза Јованова''' ({{Роден на|||1914|}} во {{роден во|Велес}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=1083}}</ref> == Животопис == Од септември 1944 година, таа станала борец во [[Дваесет и прва македонска ударна бригада|Дваесет и првата македонска ударна бригада]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јованова, Роза}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 8qgg6nnrq84e4m36l7460po0jnrc2p3 0 1384990 5534166 5497820 2026-04-04T08:20:46Z Andrew012p 85224 5534166 wikitext text/x-wiki [[Податотека:CMB Timeline300 no WMAP.jpg|мини|Графички приказ на ширењето на вселената од [[Големата експлозија]] до денес, при што епохата на инфлација е претставена преку наглото проширување на левата страна. Оваа визуелизација прикажува само еден дел од вселената; празниот простор надвор од дијаграмот не треба да се сфати како празен простор надвор од вселената (кој не мора нужно да постои).]] '''Ширење на вселената''' — појава што се состои од речиси хомогено и изотропно проширување на вселенскиот простор во размери на целата [[вселена]], што се изведува преку космолошкото [[црвено поместување]] набљудувано од [[Земја (планета)|Земјата]].<ref name="NYT-20170220">{{cite news|url=https://www.nytimes.com/2017/02/20/science/hubble-constant-universe-expanding-speed.html|title=Cosmos Controversy: The Universe Is Expanding, but How Fast?|last=Overbye|first=Dennis|date=20 февруари 2017|work=[[The New York Times]]|access-date=21 февруари 2017|author-link=Dennis Overbye}}</ref> Експериментално, ширењето на вселената се потврдува преку исполнувањето на [[Хаблов закон|Хабловиот закон]], како и преку намалувањето на сјајноста на крајно оддалечените „стандардни свеќи“ ([[Супернова|супернови од типот Ia]]). Според теоријата на [[Големата експлозија]], вселената се шири од почетна супергуста и супержешка состојба. Дали оваа почетна состојба е [[Сингуларност|сингуларна]] (како што предвидува класичната теорија на гравитација — [[Општа теорија на релативноста|Општата теорија на релативноста]]) или не — е прашање за кое активно се расправа и кое научниците се надеваат дека ќе го решат со развојот на Квантната теорија на гравитација. Теоретски, појавата била предвидена и образложена од [[Александар Фридман]] (види [[Фридманова вселена]]) во раната етапа на развојот на Општата теорија на релативноста, врз основа на општофилозофски размислувања за хомогеноста и изотропноста на вселената. == Забрзување на ширењето на вселената == Кон крајот на 1990-тите години било откриено дека во оддалечените [[Галаксија|галаксии]], каде што растојанието било одредено според [[Хаблов закон|Хабловиот закон]], [[Супернова|суперновите од типот Ia]] имаат помала сјајност од очекуваната. Со други зборови, растојанието до овие галаксии, пресметано со методот на „стандардни свеќи“ (супернови Ia), излегува дека е поголемо од растојанието пресметано врз основа на претходно утврдената вредност на Хабловиот параметар (за ова откритие [[Сол Перлмутер]], [[Брајан П. Шмит]] и [[Адам Рис]] ја добиле наградата „Шао“ за астрономија во 2006 г., [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]] во 2011 г. и Наградата за фундаментална физика во 2015 г.).<ref>{{Cite web|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2011/press-release/|title=The Nobel Prize in Physics 2011|language=en-US|access-date=2023-06-17|website=NobelPrize.org}}</ref> Бил изведен заклучок дека [[Вселена|вселената]] не само што се шири, туку се шири со забрзување. Претходните космолошки модели претпоставувале дека ширењето на вселената се забавува. Тие тргнувале од претпоставката дека главниот дел од масата на вселената го сочинува материјата — како видливата, така и невидливата ([[темна материја]]). Врз основа на новите набљудувања што сведочат за забрзаното ширење, било пронајдено дека во вселената постои претходно непозната енергија со негативен притисок. Таа била наречена „[[темна енергија]]“. Според постоечките процени, забрзаното ширење на вселената започнало пред приближно 5 милијарди години. Се претпоставува дека пред тоа ширењето се забавувало благодарение на гравитациското дејство на темната материја и [[Барион|барионската материја]]. Густината на барионската материја во вселената што се шири се намалува побрзо отколку густината на темната енергија. На крајот, темната енергија почнува да преовладува. На пример, кога обемот на вселената се удвојува, густината на барионската материја се намалува двојно, додека густината на темната енергија останува речиси непроменета (или точно непроменета — во варијантата со [[космолошка константа]]). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * Swenson, Jim, [http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/phy00/phy00812.htm Answer to a question about the expanding universe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090111084313/http://www.newton.dep.anl.gov/askasci/phy00/phy00812.htm|date=11 January 2009}} * Felder, Gary, "[http://www.felderbooks.com/papers/cosmo.html The Expanding universe]". * [[:en:NASA|NASA]]'s [[:en:WMAP|WMAP]] team offers an "[http://map.gsfc.nasa.gov/m_uni/uni_101bbtest1.html Explanation of the universal expansion]" * [http://cmb.physics.wisc.edu/pub/tutorial/hubble.html Hubble Tutorial from the University of Wisconsin Physics Department] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140609025301/http://cmb.physics.wisc.edu/pub/tutorial/hubble.html|date=9 June 2014}} * [https://web.archive.org/web/20130922085443/http://theory.uwinnipeg.ca/mod_tech/node216.html Expanding raisin bread] * [http://www.ucolick.org/~mountain/AAA/aaa_old/030209.html#expansion "Ant on a balloon" analogy to explain the expanding universe] [[Категорија:Космологија]] [[Категорија:Општа релативност]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Концепти во астрономијата]] [[Категорија:Големата експлозија]] 8ek4kkic8ooucvdu2co80aik6ad1s9d 4 1385566 5534082 5533330 2026-04-03T21:44:01Z Kiril Simeonovski 3243 5534082 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Lili Arsova}} {{:ВП:УНС|Арагонит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Калцит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Брушит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Калдерит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Мајорит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Таенит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Мезитит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Лазулит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Лангбеинит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Курнаковит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Лаурит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хесонит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Микролит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Апофилит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гајуин|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гмелинит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Агрелит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Алстонит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гросулар|3|2|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Таворит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Петалит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Манандонит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Монтебразит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кафарсит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Нозеан|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ферберит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Распит (минерал)|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Столзит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Јакобит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ганит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Магнезиоферит|2|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Каноит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Горманит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Глауконит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Готлобит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хауерит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Тафеит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Флогопит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гонардит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Норбергит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Рибекит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Aнкерит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Сафирин|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Скорцалит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Дандазит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Дијаспорит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Розелит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Сапонит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Јодирит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Маршит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Анортоклаза|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Андриaновит|1|1|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Андезин|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Ајолозит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Албит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Анортит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Амезит|2|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кејит|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хондродит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Клинохумит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Џеригибсит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Алеганит|1|1|1|нова статија}} {{:ВП:УНС|Чапманит|3|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Церит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Аугит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Стурманит|3|3|3|нова статија}} {{:ВП:УНС|Авганит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Валентинит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Кренерит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Гратонит|4|4|4|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хидроталцит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНС|Хумит|2|2|2|нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Минералогија|Lili Arsova]] 7fkjnaqkuh2i32con6850o4cwkwpxm1 4 1385615 5534110 5528274 2026-04-03T22:18:01Z Kiril Simeonovski 3243 5534110 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|19user99}} {{:ВП:УНС|Дресерит|2|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Каназит|2|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Халконатронит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Флајшерит|1|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хиолит|2|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Дојлеит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Казаковит|2|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хумболтин|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сарколит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Велерит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Југаваралит|1|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Метараухит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Манганофилит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Циркон|6|5||нова статија}} {{:ВП:УНС|Вавелит|2|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Велоганит|2|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Варисцит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Вилемит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Витерит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Таумазит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Тремолит|2|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Прехнит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Натролит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Шпинел|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Скаполит|4|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Маријалит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Миметит|2|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Микроклин|2|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Магнезит|4|4||нова статија}} {{:ВП:УНС|Монтморилонит|4|4||нова статија}} {{:ВП:УНС|Сепиолит|4|4||нова статија}} {{:ВП:УНС|Лаумонтит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Ледхилит|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Евенкит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хидромагнезит|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Стронцијанит|5|4||нова статија}} {{:ВП:УНС|Хеуландит|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Гибсит|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Халојзит|4|4||нова статија}} {{:ВП:УНС|Датолит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Данбурит|1|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Диопсид|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Грејит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Целестин (минерал)|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Колеманит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Крокоит|4|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Церусит|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Боракс (минерал)|1|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Суесит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Треворит|2|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Отенит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Грејгит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Магемит|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Радерфордин|1|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Торит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Торијанит|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Метаторбернит|2|1||нова статија}} {{:ВП:УНС|Еканит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Евдијалит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Ганофилит|3|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Гаутиерит|3|3||нова статија}} {{:ВП:УНС|Евксенит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНС|Зелерит|2|2||нова статија}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/Минералогија|19user99]] 7k5j3wl0ys7t0nq8b0dvj7voevgnboi 4 1385831 5533971 5532557 2026-04-03T18:18:21Z P.Nedelkovski 47736 /* Резултати */ 5533971 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:GLAM logo transparent.png|180п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''МАТИЧЕН ВИКИПЕДИЈАНЕЦ 2026</center>'''</span> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">[[Корисник:P.Nedelkovski|'''P.Nedelkovski''']]</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Овогодинашната тема на програмата „ГЛАМ“ за уредување, соработка и подобрување на содржината на Википедија и нејзините проекти е „Ботаника на Македонија“. Следствено на тоа, приднесите и делувањата на ова поле (оваа програма) е насечно токму кон таа тема. == Резултати == ''' {| class="wikitable" |+ Создадени статии |- ! реден број !! новосоздадена статија |- | 1. || [[Rochelia disperma]] |- | 2. || [[Myosotis]] |- | 3. || [[Myosotis cadmea]] |- | 4. || [[Myosotis arvensis]] |- | 5. || [[Myosotis ramosissima]] |- | 6. || [[Myosotis stricta]] |- | 7. || [[Myosotis minutiflora]] |- | 8. || [[Вистинска шумска незаборавка]] |- | 9. || [[Алпска незаборавка]] |- | 10. || [[Теснолисна незаборавка]] |- | 11. || [[Блатен даб (Кривогаштани)]] |- | 12. || [[Шумска незаборавка]] |- | 13. || [[Кратовски борови]] |- | 14. || [[Здебелена незаборавка]] |- | 15. || [[Превиткана незаборавка]] |- | 16. || [[Myosotis sicula]] |- | 17. || [[Myosotis laxa]] |- | 18. || [[Валандовски чинар]] |- | 19. || [[Смоларски чинар]] |- | 20. || [[Горска незаборавка]] |- | 21. || [[Моклишна незаборавка]] |- | 22. || [[Реткоцветна незаборавка]] |- |} == Поврзано == * [[Википедија:Програма „ГЛАМ“]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година]] jpar8odx0qe6wwjo2qa2x4zlq2diopr 0 1386787 5533945 5526336 2026-04-03T17:44:06Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5533945 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}} {{Taxobox | name = ''Myosotis '' | image = Myosotis arvensis ois.JPG | image_caption = ''[[Myosotis arvensis]]'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Boraginales]] | familia = [[Boraginaceae]] | subfamilia = [[Cynoglossoideae]] | tribus = [[Myosotideae]] | genus = '''''Myosotis'' | taxon = Myosotis | authority = [[Карл Линеј|L.]] (1753) | type_species = ''[[Myosotis scorpioides]]'' | type_species_authority = L.&nbsp;<ref>{{наведено списание |author=Lehnebach, C. |author-link= |year=2012 |title=Lectotypification of three species of forget-me-nots (''Myosotis'': Boraginaceae) from Australasia |journal=Tuhinga<!--from Te Papa's webpage about it: "'Tuhinga: Records of the Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa' is Te Papa’s freely available, annual peer-reviewed academic journal...the successor to the Museum of New Zealand Records, the National Museum of New Zealand Records, and the Dominion Museum Records in Ethnology."--> |volume=23 |pages=17–28 |url=http://collections.tepapa.govt.nz/publication.aspx?irn=3733 |access-date=2026-02-16 |archive-date=2013-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061745/http://collections.tepapa.govt.nz/publication.aspx?irn=3733 |url-status=dead }}</ref> | synonyms = *''Echioides'' {{small|Moench (1794), nom. illeg.}} *''Exarrhena'' {{small|R.Br. (1810)}} *''Gymnomyosotis'' {{small|(A.DC.) O.D.Nikif. (2000)}} *''Scorpioides'' {{small|Gilib. (1782), not validly publ.}} *''Scorpiurus'' {{small|Haller (1768), nom. superfl.}} *''Strophiostoma'' {{small|Turcz. (1840)}} | synonyms_ref = <ref name=powo/> }} '''''Myosotis'''''<ref>{{OED|Myosotis}}</ref> — [[Род (биологија)|род]] цветни растенија од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]]. На северната полутопка, тие се колоквијално познати како '''незаборавки''' или '''споменчиња'''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/wildflowers/water-forget-me-not|title=Water forget-me-not|work=The Wildlife Trusts|accessdate=30 April 2024}}</ref> Незаборавката е официјален цвет на [[Алјаска]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://alaska.gov/kids/student.htm|title=Alaska Kid's Corner|publisher=State of Alaska|accessdate=21 May 2016}}</ref> и [[Далсланд]], [[Шведска]]. Името потекнува од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот збор]] {{Јаз|grc|μυοσωτίς}} „глувчово уво“, затоа што се смета дека лисјето му наликуваат. Растенијата од родот не треба да се мешаат со сродниот род ''Myosotidium'' и неговиот единствен вид ''[[Myosotidium hortensia]]'' што се наоѓа на [[Четемски Острови|Четемските Острови]]. == Опис == Родот првично го опишал [[Карл Линеј]]. [[Типски вид|Видот]] е ''Myosotis scorpioides''. Видовите ''Myosotis'' се [[Едногодишно растение|едногодишни]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]], тревни, [[Скриеносеменици|цветни растенија]] со [[Полимерија|петомерни]] [[Цветна симетрија|актиноморфни]] цветови. Незаборавките се [[Едногодишно растение|едногодишни]], [[Двегодишно растение|двегодишни]] или [[повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[тревесто растение|тревести растенија]]. Базалните листови обично се собрани во розета, приседнати или со покуси или подолги дршки; стеблените листови се наизменични. [[Цвет[[овите се актиноморфни, собрани во срповидни соцветија кои обично се без [[прицветник|брактеи]] или понекогаш со брактеи во основата на [[соцветие]]то. [[Чашка]]та е yвончевидна, всечена од 1/3 – 2/3 на 5 сегменти, при образување на плодот се зголемува. [[Венечно ливче|Венчето]] обично е со куса венечна трубичка и со рамно или благо чиниесто до инковидно вдлабнат проширен дел од венчето, со 5 обли венечни сегменти, обично сино (понекогаш бело или жолтеникаво), со 5 жолтеникави или бели голи грлени лушпи. [[Прашник|Прашниците]] обично затворени во венечната трубичка, филаментите се прицврстени во средината на венечната трубичка. Столпчето со главичесто задебелен жиг, затворено во венечната трубичка. Оревчињата 4, јајцевидни или малку сплескани, мазни, сјајни, кафеави до црни, често со јасно развиен раб, и со бела сунѓереста лузна во основата со која се прикрепуваат за чашката.<ref name="FM">{{наведена книга|url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf|title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА|last=Матевски|first=Владо|publisher=[[МАНУ]]|year=2010|isbn=978-608-203-052-4  |location=Скопје|page=141-142|pages=190|authorlink=Владо Матевски|accessdate=16 февруари 2026|author=}}</ref> [[Корен|Корените]] им се главно распрснати. Тие обично цветаат напролет или набргу по топењето на снегот во алпските екосистеми. [[Податотека:Wald_Vergissmeinnicht.jpg|лево|мини|''Myosotis sylvatica'']] [[Семе|Семето]] се содржи во мали мешунки во облик на лале по должината на стеблото до цветот. Мешунките се закачуваат за облеката кога се допрат до неа и на крајот паѓаат, оставајќи го малото семе во мешунката да [[’ртење|’рти]] на друго место. Семе може да се собере со поставување лист хартија под растението и протресување на мешунките врз хартијата. == Распространетост == Родот е во голема мера ограничен на Западна Евроазија, со над 60 потврдени видови,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bethchatto.co.uk/a-z/i-n/myosotis/|title=Name > I - N > Myosotis - Beth Chatto's Plants & Gardens|work=www.bethchatto.co.uk|accessdate=2024-05-27}}</ref> и [[Нов Зеланд]] со околу 40 [[Ендемизам|ендемски]] видови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzflora.info/factsheet/Taxon/Myosotis.html|title=Flora of New Zealand &#124; Taxon Profile &#124; Myosotis|work=www.nzflora.info}}</ref> Неколку видови се јавуваат на други места, вклучувајќи ги Северна Америка, Јужна Америка и [[Папуа Нова Гвинеја]].<ref name="Winkworth">{{Наведено списание|last=Winkworth|first=Richard C.|last2=Grau|first2=Jürke|last3=Robertson|first3=Alastair W.|last4=Lockhart|first4=Peter J.|year=2002|title=The Origins and Evolution of the Genus ''Myosotis'' L. (Boraginaceae)|url=http://phylodiversity.net/rwinkworth/publications/files/3.pdf|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=24|issue=2|pages=180–93|bibcode=2002MolPE..24..180W|doi=10.1016/S1055-7903(02)00210-5|pmid=12144755|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061849/http://phylodiversity.net/rwinkworth/publications/files/3.pdf|archive-date=23 October 2013}}</ref> И покрај ова, видовите ''Myosotis'' сега се вообичаени низ умерените географски широчини поради воведувањето на сорти и туѓи видови. Многу од нив се популарни во [[Хортикултура|хортикултурата]]. Тие претпочитаат влажни живеалишта. На места каде што не се автохтони, тие често бегаат во [[Моклиште|мочуришта]] и речни брегови. Еден или два европски вида, особено ''Myosotis sylvatica'', „шумската“ незаборавка, се воведени во повеќето [[Умерена клима|умерени]] области на Европа, Азија и Америка. Генетската анализа покажува дека родот потекнува од северната полутопка и дека автохтоните видови во Нов Зеланд, Австралија, Нова Гвинеја и Јужна Америка образуваат лоза на тесно поврзани видови кои веројатно потекнуваат од еден настан на расејување на јужната полутопка.<ref name="Winkworth"/><ref>{{Наведено списание|last=Meudt|first=Heidi M.|last2=Prebble|first2=Jessica M.|last3=Lehnebach|first3=Carlos A.|date=7 November 2014|title=Native New Zealand forget-me-nots (Myosotis, Boraginaceae) comprise a Pleistocene species radiation with very low genetic divergence|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=301|issue=5|pages=1455–1471|doi=10.1007/s00606-014-1166-x|issn=0378-2697}}</ref> == Екологија == [[Податотека:Hover_Fly_feeding_on_forget-me-not_flower_2.jpg|мини|Осолика мува (''Sphaerophoria scripta'') се храни со цвет ''на Myosotis'']] Видовите ''Myosotis'' се храна за [[Ларва|ларвите]] на некои видови [[Пеперуги|Lepidoptera]], вклучувајќи го и ''[[Xestia c-nigrum]]''. Многу од видовите во Нов Зеланд се загрозени.<ref>{{Наведено списание|last=Lehnebach|first=Carlos A.|author-link=|date=21 August 2012|title=Two new species of forget-me-nots (''Myosotis, Boraginaceae'') from New Zealand|journal=[[PhytoKeys]]|issue=16|pages=53–64|bibcode=2012PhytK..16...53L|doi=10.3897/phytokeys.16.3602|pmc=3492931|pmid=23233811|doi-access=free}}</ref> == Таксономија == [[Податотека:Woodland_Forget-me-not_(Myosotis_sylvatica).jpg|алт=Woodland forget-me-not (Myosotis sylvatica)|мини|Шумска незаборавка (''Myosotis sylvatica'')]] Од повеќе од 510 регистрирани имиња на видови, само 156 [[Вид (биологија)|вида]] денес се прифатени, наведени подолу.<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30010296-2|title=''Myosotis'' L.|work=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=1 September 2022}}</ref> Останатите се или синоними или хибриди на денес прифатени или предложени имиња.<ref name="powo" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldfloraonline.org/|title=Home|work=www.worldfloraonline.org|accessdate=24 November 2019}}</ref> {{Div col|colwidth=21em}} *''[[Myosotis abyssinica]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> *''[[Myosotis afropalustris]]'' <small> C.H. Wright</small> *''[[Myosotis albicans]]'' <small> Riedl</small> *''[[Myosotis albiflora]]'' <small>[[Joseph Banks|Banks]] & [[Sol.]] ex [[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis albosericea]]'' <small>[[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis alpestris]]'' <small>[[F.W.Schmidt]]</small> (алпска незаборавка) *''[[Myosotis amabilis]]'' <small>[[Thomas Frederic Cheeseman|Cheeseman]]</small> *''[[Myosotis ambigens]]'' <small>([[Bég.]]) [[Alfredo Grau|Grau]]</small> *''[[Myosotis angustata]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis anomala]]'' <small> [[Harald Udo von Riedl|Riedl]]</small> *''[[Myosotis antarctica]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis arnoldii]]'' <small>[[L.B.Moore]]</small> *''[[Myosotis arvensis]]'' <small>[[Carl_Linnaeus|(L.)]] [[John Hill (botanist)|Hill]]</small> (полска незаборавка) *''[[Myosotis asiatica]]'' <small>(Vestergr. ''ex'' Hultén) Schischk. & [[Lidia Palladievna Sergievskaya|Serg.]]</small> (азиска незаборавка) *''[[Myosotis atlantica]]'' <small> Vestergr.</small> *''[[Myosotis australis]]'' <small>[[Robert_Brown (botanist, born 1773)|R.Br.]]</small> *''[[Myosotis austrosibirica]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis azorica]]'' <small>H.C.Watson</small> (азорска незаборавка) *''[[Myosotis baicalensis]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis balbisiana]]'' <small>Jord.</small> *''[[Myosotis × bohemica]]'' <small>Domin</small> *''[[Myosotis × bollandica]]'' <small>P.Jeps.</small> *''[[Myosotis bothriospermoides]]'' <small>[[Masao_Kitagawa|Kitag.]]</small> *''[[Myosotis brachypoda]]'' <small> [[Jean Charles Marie Grenier|Gren.]]</small> *''[[Myosotis brevis]]'' <small>[[Peter James de Lange|de Lange]] & Barkla</small> *''[[Myosotis brockiei]]'' <small>[[L.B.Moore]] & M.J.A.Simpson</small> *''[[Myosotis bryonoma]]'' <small>Meudt, Prebble & Thorsen</small> *''[[Myosotis butorinae]]'' <small> Stepanov</small> *''[[Myosotis × cadevallii]]'' {{small|Sennen}} *''[[Myosotis cadmea]]'' <small>Kitag</small> *''[[Myosotis cameroonensis]]'' <small> [[Martin Cheek|Cheek]] & R.Becker</small> *''[[Myosotis capitata]]'' <small>[[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis chaffeyorum]]'' <small>[[Carlos Adolfo Lehnebach|Lehnebach]]</small> *''[[Myosotis chakassica]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis cheesemanii]]'' <small>[[Donald Petrie (botanist)|Petrie]]</small> *''[[Myosotis × cinerascens]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis colensoi]]'' <small>([[Thomas Kirk (botanist)|Kirk]]) [[J.F.Macbr.]]</small> *''[[Myosotis concinna]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis congesta]]'' <small> [[Robert James Shuttleworth|Shuttlew.]]</small> *''[[Myosotis corsicana]]'' <small> (Fiori) Grau</small> *''[[Myosotis czekanowskii]]''<small> (Trautv.) Kamelin & V.N.Tikhom.</small> *''[[Myosotis daralaghezica]]'' <small> T.N.Popova</small> *''[[Myosotis debilis]]'' <small> [[Auguste Pomel|Pomel]]</small> *''[[Myosotis decumbens]]'' <small>Host</small> *''[[Myosotis densiflora]]'' {{small|K.Koch}} *''[[Myosotis diminuta]]'' <small> Grau</small> *''[[Myosotis discolor]]'' <small>[[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]</small> *''[[Myosotis densiflora]]'' <small>C. Koch</small> *''[[Myosotis dissitiflora]]'' <small> Baker</small> *''[[Myosotis dubia]]'' {{small|Arrond.}} *''[[Myosotis ergakensis]]'' <small> Stepanov</small> *''[[Myosotis exarrhena]]'' <small>[[Ferdinand von Mueller|F. Muell.]]</small> *''[[Myosotis eximia]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis explanata]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis forsteri]]'' <small>[[Johann Georg Christian Lehmann|Lehm.]]</small> *''[[Myosotis gallica]]'' <small> Vestergr.</small> *''[[Myosotis galpinii]]'' <small> [[Charles Henry Wright|C.H.Wright]]</small> *''[[Myosotis glabrescens]]'' <small>[[L.B.Moore]]</small> *''[[Myosotis glauca]]'' <small>([[George Simpson (botanist)|G.Simpson]] & J.S.Thomson) [[Peter James de Lange|de Lange]] & Barkla</small> *''[[Myosotis goyenii]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis graminifolia]]'' <small> DC.</small> *''[[Myosotis graui]]'' <small> Selvi</small> *''[[Myosotis guneri]]'' <small>A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis heteropoda]]'' <small> [[Ernst Rudolf von Trautvetter|Trautv.]]</small> *''[[Myosotis hikuwai]]'' <small>Meudt, Prebble & G.M.Rogers</small> *''[[Myosotis imitata]]'' <small> Serg.</small> *''[[Myosotis incrassata]]'' <small>[[Giovanni Gussone|Guss.]]</small> *''[[Myosotis jenissejensis]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis jordanovii]]'' <small> N.Andreev & Peev</small> *''[[Myosotis × kablikiana]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis kamelinii]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis kazakhstanica]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis kebeshensis]]'' <small> Stepanov</small> *''[[Myosotis keniensis]]'' <small> T.C.E.Fr.</small> *''[[Myosotis koelzii]]'' <small> Riedl</small> *''[[Myosotis kolakovskyi]]'' <small> A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis × krajinae]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis krasnoborovii]]'' <small> O.D.Nikif. & Lomon.</small> *''[[Myosotis krylovii]]'' <small>[[Lidia Palladievna Sergievskaya|Serg.]]</small> *''[[Myosotis kurdica]]'' <small> Riedl</small> *''[[Myosotis laeta]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis laingii]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis latifolia]]'' <small>[[Poir.]]</small> (широколисна незаборавка) *''[[Myosotis laxa]]'' <small>Lehm.</small> (заливска незаборавка) *''[[Myosotis lazica]]'' <small> [[Mikhail Grigoríevič Popov|Popov]]</small> *''[[Myosotis lithospermifolia]]'' <small>[[Jens Wilken Hornemann|Hornem.]]</small> *''[[Myosotis lithuanica]]'' <small> (Schmalh.) Besser ex Dobrocz.</small> *''[[Myosotis litoralis]]'' <small> Steven ex M.Bieb.</small> *''[[Myosotis ludomilae]]'' <small> Zaver.</small> *''[[Myosotis lyallii]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis macrantha]]'' <small>(Hook.f.) [[George Bentham|Benth.]] & Hook.f.</small> (бронзена незаборавка) *''[[Myosotis macrosiphon]]'' <small> Font Quer & Maire</small> *''[[Myosotis macrosperma]]'' <small>[[George Engelmann|Engelm.]]</small> (големосемена незаборавка) *''[[Myosotis magniflora]]'' <small> A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis margaritae]]'' <small> Štěpánková</small> *''[[Myosotis maritima]]'' <small> Hochst. ex Seub.</small> *''[[Myosotis martini]]'' <small> [[Frère Sennen|Sennen]]</small> *''[[Myosotis matthewsii]]'' <small>[[L.B.Moore]]</small> *''[[Myosotis michaelae]]'' <small> Štěpánková</small> *''[[Myosotis micrantha]]'' <small> Pall. ex Lehm.</small> *''[[Myosotis minutiflora]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> *''[[Myosotis monroi]]'' <small>Cheeseman</small> (Монроова незаборавка) *''[[Myosotis nemorosa]]'' <small>[[Wilibald Swibert Joseph Gottlieb von Besser|Besser]]</small> *''[[Myosotis nikiforovae]]'' <small> Stepanov</small> *''[[Myosotis ochotensis]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis olympica]]'' <small> [[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small> *''[[Myosotis oreophila]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis pansa]]'' <small>([[L.B.Moore]]) Meudt, Prebble, R.J.Stanley & Thorsen</small> *''[[Myosotis × parviflora]]'' {{small|(Schur) Domin}} *''[[Myosotis paucipilosa]]'' <small> (Grau) Ristow & Hand</small> *''[[Myosotis × permixta]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis persoonii]]'' <small> [[Georges RouyRouy]] & [[Edmond Gustave Camus|E.G.Camus]]</small> *''[[Myosotis petiolata]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis platyphylla]]'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small> *''[[Myosotis popovii]]'' <small> [[Dariya Nikitichna Dobroczajeva|Dobrocz.]]</small> *''[[Myosotis pospelovae]]'' {{small|O.D.Nikif.}} *''[[Myosotis pottsiana]]'' <small>([[L.B.Moore]]) Meudt, Prebble, R.J.Stanley & Thorsen</small> *''[[Myosotis propinqua]]'' <small> (Turcz.) Fisch. & C.A.Mey.</small> *''[[Myosotis × pseudohispida]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis pulvinaris]]'' <small>[[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis pusilla]]'' <small> [[Jean-Louis-Auguste Loiseleur-Deslongchamps|Loisel.]]</small> *''[[Myosotis radix-palaris]]'' <small> A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis rakiura]]'' <small>[[L.B.Moore]]</small> *''[[Myosotis ramosissima]]'' <small>Rochel</small> (рана незаборавка) *''[[Myosotis refracta]]'' <small> [[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small> *''[[Myosotis rehsteineri]]'' <small> (Hausm.) Wartm. ex Reut.</small> *''[[Myosotis retrorsa]]'' <small>Meudt, Prebble & Hindmarsh-Walls</small> *''[[Myosotis rivularis]]'' <small>(Vestergr.) A.P. Khokhr</small> *''[[Myosotis robusta]]'' <small> [[David Don|D.Don]]</small> *''[[Myosotis sajanensis]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis saxatilis]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis saxosa]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis schistosa]]'' <small> A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis schmakovii]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis scorpioides]]'' <small>(L.)</small> (вистинска незаборавка) *''[[Myosotis secunda]]'' <small>Al.Murray</small> (ползачка незаборавка) *''[[Myosotis semiamplexicaulis]]'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> *''[[Myosotis sicula]]'' <small>[[Giovanni Gussone|Guss.]]</small> (Џерсиева незаборавка) *''[[Myosotis solange]]'' <small> [[Werner Rodolfo Greuter|Greuter]] & Zaffran</small> *''[[Myosotis soleirolii]]'' <small> [[Dominique Alexandre Godron|Godr.]]</small> *''[[Myosotis sparsiflora]]'' <small>[[Johann Christian Mikan|J.C.Mikan]] ''ex'' [[Johann Baptist Emanuel Pohl|Pohl]]</small> *''[[Myosotis spatulata]]'' <small>[[Georg Forster|G.Forst.]]</small> *''[[Myosotis speciosa]]'' <small> Pomel</small> *''[[Myosotis speluncicola]]'' <small>[[Heinrich Wilhelm Schott|Schott]] ''ex'' Boiss.</small> *''[[Myosotis stenophylla]]'' <small>Knaf</small> *''[[Myosotis stolonifera]]'' <small>([[Jacques Etienne Gay|J.Gay]] ex DC.) J.Gay ex Leresche & Levier</small> *''[[Myosotis stricta]]'' <small>[[Johann_Heinrich Friedrich Link|Link]] ''ex'' [[Roem.]] & [[Schult.]]</small> *''[[Myosotis suavis]]'' <small>Petrie]</small> *''[[Myosotis subcordata]]'' <small> Riedl</small> *''[[Myosotis × suzae]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis sylvatica]]'' <small>[[Ehrh.]] ''ex'' [[Georg Franz Hoffmann|Hoffm.]]</small> (шумска незаборавка) *''[[Myosotis taverae]]'' <small> Valdés</small> *''[[Myosotis tenericaulis]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis tineoi]]'' <small> C.Brullo & [[Salvatore Brullo|Brullo]]</small> *''[[Myosotis traversii]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis tuxeniana]]'' <small>([[Oriol de Bolòs|O.Bolòs]] & Vigo) O.Bolòs & Vigo</small> *''[[Myosotis ucrainica]]'' <small>[[Vassilii Matveievitch Czernajew|Czern.]]</small> *''[[Myosotis ultramafica]]'' <small>Meudt, Prebble & Rance</small> *''[[Myosotis umbrosa]]'' <small>Meudt, Prebble & Thorsen</small> *''[[Myosotis uniflora]]'' <small>[[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis urceolaris]]'' <small> [[Robert James Shuttleworth|Shuttlew.]]</small> *''[[Myosotis venosa]]'' <small>[[William Colenso|Colenso]]</small> *''[[Myosotis venticola]]'' <small>Meudt & Prebble</small> *''[[Myosotis verchojanica]]'' {{small|O.D.Nikif.}} *''[[Myosotis verna]]'' <small>[[Nutt.]]</small> (пролетна незаборавка) *''[[Myosotis vestergrenii]]'' <small> Stroh</small> *''[[Myosotis welwitschii]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> *''[[Myosotis wumengensis]]'' <small> L.Wei</small> {{div col end}} ==Галерија== <gallery mode="packed-hover"> Податотека:Myosotis scorpioides LC0184.jpg|''[[Myosotis scorpioides]]'' Податотека:Myosotis eximia Flowers MRD Otari.jpg|''[[Myosotis eximia]]'' Податотека:Myosotis colensoi.jpg|''[[Myosotis colensoi]]'' Податотека:Myosotis pulvinaris 2.jpg|''[[Myosotis pulvinaris]]'' Податотека:Myosotis pansa kz1.jpg|''[[Myosotis pansa]]'' Податотека:Blue forget-me-nots.jpg|''Myosotis sylvatica'' Податотека:P1050373 Alpine forget-me-not (Myosotis alpestris) in Kharta Chu side valley, Tibet Thu 20 July 2006.jpg|''[[Myosotis alpestris]]'' </gallery> == Симболизам == Малиот, син цвет „незаборавка“ првпат го користела [[Голема ложа|Големата ложа]] ''„Zur Sonne“'' во 1926 година како [[Масонска ложа|масонски]] амблем на годишната конвенција во [[Бремен]], [[Германија]]. Во 1938 година, значката „незаборавка“ - изработена од истата фабрика како и масонската значка - била избрана за годишниот ''„Winterhilfswerk“'' на нацистичката партија, годишната добротворна акција на [[Националсоцијалистичката народна благосостојба]], одгранок за благосостојба на нацистичката партија. Оваа случајност им овозможила на [[Слободно ѕидарство|слободните ѕидари]] да ја носат значката „незаборавка“ како таен знак на членство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.internetloge.de/arst/forgetd.htm|title=Das Vergissmeinnicht-Abzeichen und die Freimaurerei|work=www.internetloge.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502130221/http://www.internetloge.de/arst/forgetd.htm|archive-date=2 May 2019|accessdate=21 July 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.freemasons-freemasonry.com/bernheim3.html|title="The Blue Forget-Me-Not": Another Side of the Story|last=Bernheim|first=Alain|work=Pietre-Stones Review of Freemasonry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130081218/http://www.freemasons-freemasonry.com/bernheim3.html|archive-date=30 January 2019|accessdate=21 July 2019}}</ref> По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], цветот „незаборавка“ повторно бил употребен како масонски амблем во 1948 година на првата годишна конвенција на Обединетите големи ложи на Германија. Значката тогаш ја носеле во реверот на палтото масоните ширум светот за да се сетат на сите што страдале во името на масонството, особено на оние за време на нацистичката ера.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.masonicnetwork.org/blog/2009/the-story-behind-forget-me-not-emblem/|title=The Story Behind Forget Me Not Emblem!|date=11 December 2009|work=Masonic Network Blog|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404181931/https://www.masonicnetwork.org/blog/2009/the-story-behind-forget-me-not-emblem/|archive-date=4 April 2019|accessdate=21 July 2019}}</ref> Цветот се користи и како симбол на сеќавање од страна на луѓето од [[Њуфаундленд и Лабрадор]]. Се користи за одбележување на оние од покраината кои биле убиени во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и се носи околу 1 јули.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.veterans.gc.ca/en/remembrance/information-for/educators/learning-modules/beaumont-hamel/forget-me-not/story|title=Forget-me-nots - remembering the Newfoundlanders at Beaumont-Hamel|date=20 February 2019|work=[[Veterans Affairs Canada]]|accessdate=2025-06-19}}</ref> Исто така се користела во Германија за одбележување на паднатите војници од светските војни на сличен начин како користењето на [[Спомен-булка|спомен-булките]] во Велика Британија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://californiafreemason.org/2024/03/27/unforgettable/#:~:text=(The%20flower%20itself%20has%20long,their%20life%20in%20the%20war.|title=UNFORGETTABLE: A Masonic Symbol In Bloom|date=27 March 2024|work=California Freemason|accessdate=2025-06-19}}</ref> Цветот е исто така симбол за [[Ерменски геноцид|100-годишнината од ерменскиот геноцид]]. Дизајнот на цветот е црна точка што го симболизира минатото и страдањето на ерменскиот народ. Светловиолетовите додатоци ја симболизираат сегашноста и единството на Ерменците. Петте виолетови ливчиња ја симболизираат иднината и петте континенти на кои Ерменците избегале. Жолтата боја во средиштето ја симболизира вечноста, а самиот [[Цицернакаберд]] ги симболизира 12-те покраини изгубени од Турција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://armenpress.am/arm/news/763343/hayoc-cexaspanutyan-100-rd-tarelici-khorhrdanishy-anmoruk.html|title=Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի խորհրդանիշը անմոռուկ ծաղիկն է, կարգախոսը՝ "Հիշում եմ և պահանջում"|date=26 May 2014|work=www.armenpress.am|publisher=Armenpress|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528102523/https://armenpress.am/arm/news/763343/hayoc-cexaspanutyan-100-rd-tarelici-khorhrdanishy-anmoruk.html|archive-date=28 May 2014|accessdate=28 February 2021}}</ref> Во [[Литванија]], цветот станал еден од симболите за одбележување на [[Јануарски настани (Литванија)|јануарските настани]] од 1991 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1139258/flower-of-discord-lithuanian-politicians-clash-over-forget-me-not-symbol|title=Flower of discord: Lithuanian politicians clash over forget-me-not symbol|date=4 February 2020|work=lrt.lt|language=en|accessdate=15 June 2021}}</ref> Во Холандија, „незаборавката“ станала симбол на Алцхајмеровиот Недерланд, фондација која се залага за луѓето кои страдаат од [[деменција]]. Во Нов Зеланд, „незаборавката“ е симбол на Алцхајмеровиот Нов Зеланд, фондацијата што се залага за луѓето кои страдаат од [[Алцхајмерова болест]] и деменција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://alzheimers.org.nz/|title=Home|work=Alzheimers New Zealand|language=en|accessdate=15 June 2021}}</ref> Во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], многу здравствени установи ја користат „незаборавката“ како симбол за да се истакне дека некој има деменција; може да се постави на белешки, покрај креветите или на табли за пациенти.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/health-20547386|title=Forget me not – dementia help in Hospitals|work=BBC News|access-date=19 December 2023|language=en}}</ref> Исто така, во Обединетото Кралство, „незаборавката“ е симбол на Здружението за Алцхајмерова болест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.alzheimers.org.uk/forget-me-not-appeal/about|title=About the Forget me not Appeal {{!}} Alzheimer's Society|work=www.alzheimers.org.uk|language=en|accessdate=2024-06-30}}</ref> Во историјата на уметноста, зборот „незаборавка“ се користи за да се потсетиме на починатите најблиски, па затоа е многу честа појава кај погребните портрети. Уште од [[Среден век|средниот век,]] незаборавката станала симбол на вечна љубов и посветеност. Постои германско предание која се поврзува со потеклото на името „незаборавка“. Во преданието, еден витез шетал со својата дама во близина на [[Дунав|реката Дунав]] и решил да бере сини цвеќиња за неа. Додека ги берел цвеќињата, паднал во реката и водата го однела. Ги фрлил цвеќињата кон својата дама, а неговите последни зборови кон неа биле „Не ме заборавај!“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fairfaxgardening.org/wp-content/webdocs/pdf/ForgetMeNots.pdf|title=Forget-Me-Not: A Flower Filled with Symbolism and Lore|last=Fairfax Gardening|work=www.fairfaxgardening.org}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Taxonbar|from=Q147149}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Симболи на Алјаска]] 55rlfm91r6ps5ka6bp3b31demon15hd 5533947 5533945 2026-04-03T17:44:39Z P.Nedelkovski 47736 5533947 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}} {{Taxobox | name = ''Myosotis '' | image = Myosotis arvensis ois.JPG | image_caption = ''[[Myosotis arvensis]]'' | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Boraginales]] | familia = [[Boraginaceae]] | subfamilia = [[Cynoglossoideae]] | tribus = [[Myosotideae]] | genus = '''''Myosotis'' | taxon = Myosotis | authority = [[Карл Линеј|L.]] (1753) | type_species = ''[[Myosotis scorpioides]]'' | type_species_authority = L.&nbsp;<ref>{{наведено списание |author=Lehnebach, C. |author-link= |year=2012 |title=Lectotypification of three species of forget-me-nots (''Myosotis'': Boraginaceae) from Australasia |journal=Tuhinga<!--from Te Papa's webpage about it: "'Tuhinga: Records of the Museum of New Zealand Te Papa Tongarewa' is Te Papa’s freely available, annual peer-reviewed academic journal...the successor to the Museum of New Zealand Records, the National Museum of New Zealand Records, and the Dominion Museum Records in Ethnology."--> |volume=23 |pages=17–28 |url=http://collections.tepapa.govt.nz/publication.aspx?irn=3733 |access-date=2026-02-16 |archive-date=2013-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061745/http://collections.tepapa.govt.nz/publication.aspx?irn=3733 |url-status=dead }}</ref> | synonyms = *''Echioides'' {{small|Moench (1794), nom. illeg.}} *''Exarrhena'' {{small|R.Br. (1810)}} *''Gymnomyosotis'' {{small|(A.DC.) O.D.Nikif. (2000)}} *''Scorpioides'' {{small|Gilib. (1782), not validly publ.}} *''Scorpiurus'' {{small|Haller (1768), nom. superfl.}} *''Strophiostoma'' {{small|Turcz. (1840)}} | synonyms_ref = <ref name=powo/> }} '''''Myosotis'''''<ref>{{OED|Myosotis}}</ref> — [[Род (биологија)|род]] цветни растенија од [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]]. На северната полутопка, тие се колоквијално познати како '''незаборавки''' или '''споменчиња'''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wildlifetrusts.org/wildlife-explorer/wildflowers/water-forget-me-not|title=Water forget-me-not|work=The Wildlife Trusts|accessdate=30 April 2024}}</ref> Незаборавката е официјален цвет на [[Алјаска]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://alaska.gov/kids/student.htm|title=Alaska Kid's Corner|publisher=State of Alaska|accessdate=21 May 2016}}</ref> и [[Далсланд]], [[Шведска]]. Името потекнува од [[Старогрчки јазик|старогрчкиот збор]] {{Јаз|grc|μυοσωτίς}} „глувчово уво“, затоа што се смета дека лисјето му наликуваат. Растенијата од родот не треба да се мешаат со сродниот род ''Myosotidium'' и неговиот единствен вид ''[[Myosotidium hortensia]]'' што се наоѓа на [[Четемски Острови|Четемските Острови]]. == Опис == Родот првично го опишал [[Карл Линеј]]. [[Типски вид|Видот]] е ''Myosotis scorpioides''. Видовите ''Myosotis'' се [[Едногодишно растение|едногодишни]] или [[Повеќегодишно растение|повеќегодишни]], тревни, [[Скриеносеменици|цветни растенија]] со [[Полимерија|петомерни]] [[Цветна симетрија|актиноморфни]] цветови. Незаборавките се [[Едногодишно растение|едногодишни]], [[Двегодишно растение|двегодишни]] или [[повеќегодишно растение|повеќегодишни]] [[тревесто растение|тревести растенија]]. Базалните листови обично се собрани во розета, приседнати или со покуси или подолги дршки; стеблените листови се наизменични. [[Цвет]]овите се актиноморфни, собрани во срповидни соцветија кои обично се без [[прицветник|брактеи]] или понекогаш со брактеи во основата на [[соцветие]]то. [[Чашка]]та е yвончевидна, всечена од 1/3 – 2/3 на 5 сегменти, при образување на плодот се зголемува. [[Венечно ливче|Венчето]] обично е со куса венечна трубичка и со рамно или благо чиниесто до инковидно вдлабнат проширен дел од венчето, со 5 обли венечни сегменти, обично сино (понекогаш бело или жолтеникаво), со 5 жолтеникави или бели голи грлени лушпи. [[Прашник|Прашниците]] обично затворени во венечната трубичка, филаментите се прицврстени во средината на венечната трубичка. Столпчето со главичесто задебелен жиг, затворено во венечната трубичка. Оревчињата 4, јајцевидни или малку сплескани, мазни, сјајни, кафеави до црни, често со јасно развиен раб, и со бела сунѓереста лузна во основата со која се прикрепуваат за чашката.<ref name="FM">{{наведена книга|url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf|title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА|last=Матевски|first=Владо|publisher=[[МАНУ]]|year=2010|isbn=978-608-203-052-4  |location=Скопје|page=141-142|pages=190|authorlink=Владо Матевски|accessdate=16 февруари 2026|author=}}</ref> [[Корен|Корените]] им се главно распрснати. Тие обично цветаат напролет или набргу по топењето на снегот во алпските екосистеми. [[Податотека:Wald_Vergissmeinnicht.jpg|лево|мини|''Myosotis sylvatica'']] [[Семе|Семето]] се содржи во мали мешунки во облик на лале по должината на стеблото до цветот. Мешунките се закачуваат за облеката кога се допрат до неа и на крајот паѓаат, оставајќи го малото семе во мешунката да [[’ртење|’рти]] на друго место. Семе може да се собере со поставување лист хартија под растението и протресување на мешунките врз хартијата. == Распространетост == Родот е во голема мера ограничен на Западна Евроазија, со над 60 потврдени видови,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bethchatto.co.uk/a-z/i-n/myosotis/|title=Name > I - N > Myosotis - Beth Chatto's Plants & Gardens|work=www.bethchatto.co.uk|accessdate=2024-05-27}}</ref> и [[Нов Зеланд]] со околу 40 [[Ендемизам|ендемски]] видови.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nzflora.info/factsheet/Taxon/Myosotis.html|title=Flora of New Zealand &#124; Taxon Profile &#124; Myosotis|work=www.nzflora.info}}</ref> Неколку видови се јавуваат на други места, вклучувајќи ги Северна Америка, Јужна Америка и [[Папуа Нова Гвинеја]].<ref name="Winkworth">{{Наведено списание|last=Winkworth|first=Richard C.|last2=Grau|first2=Jürke|last3=Robertson|first3=Alastair W.|last4=Lockhart|first4=Peter J.|year=2002|title=The Origins and Evolution of the Genus ''Myosotis'' L. (Boraginaceae)|url=http://phylodiversity.net/rwinkworth/publications/files/3.pdf|journal=Molecular Phylogenetics and Evolution|volume=24|issue=2|pages=180–93|bibcode=2002MolPE..24..180W|doi=10.1016/S1055-7903(02)00210-5|pmid=12144755|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061849/http://phylodiversity.net/rwinkworth/publications/files/3.pdf|archive-date=23 October 2013}}</ref> И покрај ова, видовите ''Myosotis'' сега се вообичаени низ умерените географски широчини поради воведувањето на сорти и туѓи видови. Многу од нив се популарни во [[Хортикултура|хортикултурата]]. Тие претпочитаат влажни живеалишта. На места каде што не се автохтони, тие често бегаат во [[Моклиште|мочуришта]] и речни брегови. Еден или два европски вида, особено ''Myosotis sylvatica'', „шумската“ незаборавка, се воведени во повеќето [[Умерена клима|умерени]] области на Европа, Азија и Америка. Генетската анализа покажува дека родот потекнува од северната полутопка и дека автохтоните видови во Нов Зеланд, Австралија, Нова Гвинеја и Јужна Америка образуваат лоза на тесно поврзани видови кои веројатно потекнуваат од еден настан на расејување на јужната полутопка.<ref name="Winkworth"/><ref>{{Наведено списание|last=Meudt|first=Heidi M.|last2=Prebble|first2=Jessica M.|last3=Lehnebach|first3=Carlos A.|date=7 November 2014|title=Native New Zealand forget-me-nots (Myosotis, Boraginaceae) comprise a Pleistocene species radiation with very low genetic divergence|journal=Plant Systematics and Evolution|volume=301|issue=5|pages=1455–1471|doi=10.1007/s00606-014-1166-x|issn=0378-2697}}</ref> == Екологија == [[Податотека:Hover_Fly_feeding_on_forget-me-not_flower_2.jpg|мини|Осолика мува (''Sphaerophoria scripta'') се храни со цвет ''на Myosotis'']] Видовите ''Myosotis'' се храна за [[Ларва|ларвите]] на некои видови [[Пеперуги|Lepidoptera]], вклучувајќи го и ''[[Xestia c-nigrum]]''. Многу од видовите во Нов Зеланд се загрозени.<ref>{{Наведено списание|last=Lehnebach|first=Carlos A.|author-link=|date=21 August 2012|title=Two new species of forget-me-nots (''Myosotis, Boraginaceae'') from New Zealand|journal=[[PhytoKeys]]|issue=16|pages=53–64|bibcode=2012PhytK..16...53L|doi=10.3897/phytokeys.16.3602|pmc=3492931|pmid=23233811|doi-access=free}}</ref> == Таксономија == [[Податотека:Woodland_Forget-me-not_(Myosotis_sylvatica).jpg|алт=Woodland forget-me-not (Myosotis sylvatica)|мини|Шумска незаборавка (''Myosotis sylvatica'')]] Од повеќе од 510 регистрирани имиња на видови, само 156 [[Вид (биологија)|вида]] денес се прифатени, наведени подолу.<ref name="powo">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:30010296-2|title=''Myosotis'' L.|work=Plants of the World Online|publisher=Royal Botanic Gardens, Kew|accessdate=1 September 2022}}</ref> Останатите се или синоними или хибриди на денес прифатени или предложени имиња.<ref name="powo" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.worldfloraonline.org/|title=Home|work=www.worldfloraonline.org|accessdate=24 November 2019}}</ref> {{Div col|colwidth=21em}} *''[[Myosotis abyssinica]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> *''[[Myosotis afropalustris]]'' <small> C.H. Wright</small> *''[[Myosotis albicans]]'' <small> Riedl</small> *''[[Myosotis albiflora]]'' <small>[[Joseph Banks|Banks]] & [[Sol.]] ex [[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis albosericea]]'' <small>[[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis alpestris]]'' <small>[[F.W.Schmidt]]</small> (алпска незаборавка) *''[[Myosotis amabilis]]'' <small>[[Thomas Frederic Cheeseman|Cheeseman]]</small> *''[[Myosotis ambigens]]'' <small>([[Bég.]]) [[Alfredo Grau|Grau]]</small> *''[[Myosotis angustata]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis anomala]]'' <small> [[Harald Udo von Riedl|Riedl]]</small> *''[[Myosotis antarctica]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis arnoldii]]'' <small>[[L.B.Moore]]</small> *''[[Myosotis arvensis]]'' <small>[[Carl_Linnaeus|(L.)]] [[John Hill (botanist)|Hill]]</small> (полска незаборавка) *''[[Myosotis asiatica]]'' <small>(Vestergr. ''ex'' Hultén) Schischk. & [[Lidia Palladievna Sergievskaya|Serg.]]</small> (азиска незаборавка) *''[[Myosotis atlantica]]'' <small> Vestergr.</small> *''[[Myosotis australis]]'' <small>[[Robert_Brown (botanist, born 1773)|R.Br.]]</small> *''[[Myosotis austrosibirica]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis azorica]]'' <small>H.C.Watson</small> (азорска незаборавка) *''[[Myosotis baicalensis]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis balbisiana]]'' <small>Jord.</small> *''[[Myosotis × bohemica]]'' <small>Domin</small> *''[[Myosotis × bollandica]]'' <small>P.Jeps.</small> *''[[Myosotis bothriospermoides]]'' <small>[[Masao_Kitagawa|Kitag.]]</small> *''[[Myosotis brachypoda]]'' <small> [[Jean Charles Marie Grenier|Gren.]]</small> *''[[Myosotis brevis]]'' <small>[[Peter James de Lange|de Lange]] & Barkla</small> *''[[Myosotis brockiei]]'' <small>[[L.B.Moore]] & M.J.A.Simpson</small> *''[[Myosotis bryonoma]]'' <small>Meudt, Prebble & Thorsen</small> *''[[Myosotis butorinae]]'' <small> Stepanov</small> *''[[Myosotis × cadevallii]]'' {{small|Sennen}} *''[[Myosotis cadmea]]'' <small>Kitag</small> *''[[Myosotis cameroonensis]]'' <small> [[Martin Cheek|Cheek]] & R.Becker</small> *''[[Myosotis capitata]]'' <small>[[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis chaffeyorum]]'' <small>[[Carlos Adolfo Lehnebach|Lehnebach]]</small> *''[[Myosotis chakassica]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis cheesemanii]]'' <small>[[Donald Petrie (botanist)|Petrie]]</small> *''[[Myosotis × cinerascens]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis colensoi]]'' <small>([[Thomas Kirk (botanist)|Kirk]]) [[J.F.Macbr.]]</small> *''[[Myosotis concinna]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis congesta]]'' <small> [[Robert James Shuttleworth|Shuttlew.]]</small> *''[[Myosotis corsicana]]'' <small> (Fiori) Grau</small> *''[[Myosotis czekanowskii]]''<small> (Trautv.) Kamelin & V.N.Tikhom.</small> *''[[Myosotis daralaghezica]]'' <small> T.N.Popova</small> *''[[Myosotis debilis]]'' <small> [[Auguste Pomel|Pomel]]</small> *''[[Myosotis decumbens]]'' <small>Host</small> *''[[Myosotis densiflora]]'' {{small|K.Koch}} *''[[Myosotis diminuta]]'' <small> Grau</small> *''[[Myosotis discolor]]'' <small>[[Christiaan Hendrik Persoon|Pers.]]</small> *''[[Myosotis densiflora]]'' <small>C. Koch</small> *''[[Myosotis dissitiflora]]'' <small> Baker</small> *''[[Myosotis dubia]]'' {{small|Arrond.}} *''[[Myosotis ergakensis]]'' <small> Stepanov</small> *''[[Myosotis exarrhena]]'' <small>[[Ferdinand von Mueller|F. Muell.]]</small> *''[[Myosotis eximia]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis explanata]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis forsteri]]'' <small>[[Johann Georg Christian Lehmann|Lehm.]]</small> *''[[Myosotis gallica]]'' <small> Vestergr.</small> *''[[Myosotis galpinii]]'' <small> [[Charles Henry Wright|C.H.Wright]]</small> *''[[Myosotis glabrescens]]'' <small>[[L.B.Moore]]</small> *''[[Myosotis glauca]]'' <small>([[George Simpson (botanist)|G.Simpson]] & J.S.Thomson) [[Peter James de Lange|de Lange]] & Barkla</small> *''[[Myosotis goyenii]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis graminifolia]]'' <small> DC.</small> *''[[Myosotis graui]]'' <small> Selvi</small> *''[[Myosotis guneri]]'' <small>A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis heteropoda]]'' <small> [[Ernst Rudolf von Trautvetter|Trautv.]]</small> *''[[Myosotis hikuwai]]'' <small>Meudt, Prebble & G.M.Rogers</small> *''[[Myosotis imitata]]'' <small> Serg.</small> *''[[Myosotis incrassata]]'' <small>[[Giovanni Gussone|Guss.]]</small> *''[[Myosotis jenissejensis]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis jordanovii]]'' <small> N.Andreev & Peev</small> *''[[Myosotis × kablikiana]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis kamelinii]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis kazakhstanica]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis kebeshensis]]'' <small> Stepanov</small> *''[[Myosotis keniensis]]'' <small> T.C.E.Fr.</small> *''[[Myosotis koelzii]]'' <small> Riedl</small> *''[[Myosotis kolakovskyi]]'' <small> A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis × krajinae]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis krasnoborovii]]'' <small> O.D.Nikif. & Lomon.</small> *''[[Myosotis krylovii]]'' <small>[[Lidia Palladievna Sergievskaya|Serg.]]</small> *''[[Myosotis kurdica]]'' <small> Riedl</small> *''[[Myosotis laeta]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis laingii]]'' <small>Cheeseman</small> *''[[Myosotis latifolia]]'' <small>[[Poir.]]</small> (широколисна незаборавка) *''[[Myosotis laxa]]'' <small>Lehm.</small> (заливска незаборавка) *''[[Myosotis lazica]]'' <small> [[Mikhail Grigoríevič Popov|Popov]]</small> *''[[Myosotis lithospermifolia]]'' <small>[[Jens Wilken Hornemann|Hornem.]]</small> *''[[Myosotis lithuanica]]'' <small> (Schmalh.) Besser ex Dobrocz.</small> *''[[Myosotis litoralis]]'' <small> Steven ex M.Bieb.</small> *''[[Myosotis ludomilae]]'' <small> Zaver.</small> *''[[Myosotis lyallii]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis macrantha]]'' <small>(Hook.f.) [[George Bentham|Benth.]] & Hook.f.</small> (бронзена незаборавка) *''[[Myosotis macrosiphon]]'' <small> Font Quer & Maire</small> *''[[Myosotis macrosperma]]'' <small>[[George Engelmann|Engelm.]]</small> (големосемена незаборавка) *''[[Myosotis magniflora]]'' <small> A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis margaritae]]'' <small> Štěpánková</small> *''[[Myosotis maritima]]'' <small> Hochst. ex Seub.</small> *''[[Myosotis martini]]'' <small> [[Frère Sennen|Sennen]]</small> *''[[Myosotis matthewsii]]'' <small>[[L.B.Moore]]</small> *''[[Myosotis michaelae]]'' <small> Štěpánková</small> *''[[Myosotis micrantha]]'' <small> Pall. ex Lehm.</small> *''[[Myosotis minutiflora]]'' <small>[[Boiss.]] & [[Reut.]]</small> *''[[Myosotis monroi]]'' <small>Cheeseman</small> (Монроова незаборавка) *''[[Myosotis nemorosa]]'' <small>[[Wilibald Swibert Joseph Gottlieb von Besser|Besser]]</small> *''[[Myosotis nikiforovae]]'' <small> Stepanov</small> *''[[Myosotis ochotensis]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis olympica]]'' <small> [[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small> *''[[Myosotis oreophila]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis pansa]]'' <small>([[L.B.Moore]]) Meudt, Prebble, R.J.Stanley & Thorsen</small> *''[[Myosotis × parviflora]]'' {{small|(Schur) Domin}} *''[[Myosotis paucipilosa]]'' <small> (Grau) Ristow & Hand</small> *''[[Myosotis × permixta]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis persoonii]]'' <small> [[Georges RouyRouy]] & [[Edmond Gustave Camus|E.G.Camus]]</small> *''[[Myosotis petiolata]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis platyphylla]]'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small> *''[[Myosotis popovii]]'' <small> [[Dariya Nikitichna Dobroczajeva|Dobrocz.]]</small> *''[[Myosotis pospelovae]]'' {{small|O.D.Nikif.}} *''[[Myosotis pottsiana]]'' <small>([[L.B.Moore]]) Meudt, Prebble, R.J.Stanley & Thorsen</small> *''[[Myosotis propinqua]]'' <small> (Turcz.) Fisch. & C.A.Mey.</small> *''[[Myosotis × pseudohispida]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis pulvinaris]]'' <small>[[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis pusilla]]'' <small> [[Jean-Louis-Auguste Loiseleur-Deslongchamps|Loisel.]]</small> *''[[Myosotis radix-palaris]]'' <small> A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis rakiura]]'' <small>[[L.B.Moore]]</small> *''[[Myosotis ramosissima]]'' <small>Rochel</small> (рана незаборавка) *''[[Myosotis refracta]]'' <small> [[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small> *''[[Myosotis rehsteineri]]'' <small> (Hausm.) Wartm. ex Reut.</small> *''[[Myosotis retrorsa]]'' <small>Meudt, Prebble & Hindmarsh-Walls</small> *''[[Myosotis rivularis]]'' <small>(Vestergr.) A.P. Khokhr</small> *''[[Myosotis robusta]]'' <small> [[David Don|D.Don]]</small> *''[[Myosotis sajanensis]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis saxatilis]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis saxosa]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis schistosa]]'' <small> A.P.Khokhr.</small> *''[[Myosotis schmakovii]]'' <small> O.D.Nikif.</small> *''[[Myosotis scorpioides]]'' <small>(L.)</small> (вистинска незаборавка) *''[[Myosotis secunda]]'' <small>Al.Murray</small> (ползачка незаборавка) *''[[Myosotis semiamplexicaulis]]'' <small>[[Augustin Pyramus de Candolle|DC.]]</small> *''[[Myosotis sicula]]'' <small>[[Giovanni Gussone|Guss.]]</small> (Џерсиева незаборавка) *''[[Myosotis solange]]'' <small> [[Werner Rodolfo Greuter|Greuter]] & Zaffran</small> *''[[Myosotis soleirolii]]'' <small> [[Dominique Alexandre Godron|Godr.]]</small> *''[[Myosotis sparsiflora]]'' <small>[[Johann Christian Mikan|J.C.Mikan]] ''ex'' [[Johann Baptist Emanuel Pohl|Pohl]]</small> *''[[Myosotis spatulata]]'' <small>[[Georg Forster|G.Forst.]]</small> *''[[Myosotis speciosa]]'' <small> Pomel</small> *''[[Myosotis speluncicola]]'' <small>[[Heinrich Wilhelm Schott|Schott]] ''ex'' Boiss.</small> *''[[Myosotis stenophylla]]'' <small>Knaf</small> *''[[Myosotis stolonifera]]'' <small>([[Jacques Etienne Gay|J.Gay]] ex DC.) J.Gay ex Leresche & Levier</small> *''[[Myosotis stricta]]'' <small>[[Johann_Heinrich Friedrich Link|Link]] ''ex'' [[Roem.]] & [[Schult.]]</small> *''[[Myosotis suavis]]'' <small>Petrie]</small> *''[[Myosotis subcordata]]'' <small> Riedl</small> *''[[Myosotis × suzae]]'' {{small|Domin}} *''[[Myosotis sylvatica]]'' <small>[[Ehrh.]] ''ex'' [[Georg Franz Hoffmann|Hoffm.]]</small> (шумска незаборавка) *''[[Myosotis taverae]]'' <small> Valdés</small> *''[[Myosotis tenericaulis]]'' <small>Petrie</small> *''[[Myosotis tineoi]]'' <small> C.Brullo & [[Salvatore Brullo|Brullo]]</small> *''[[Myosotis traversii]]'' <small>Hook.f.</small> *''[[Myosotis tuxeniana]]'' <small>([[Oriol de Bolòs|O.Bolòs]] & Vigo) O.Bolòs & Vigo</small> *''[[Myosotis ucrainica]]'' <small>[[Vassilii Matveievitch Czernajew|Czern.]]</small> *''[[Myosotis ultramafica]]'' <small>Meudt, Prebble & Rance</small> *''[[Myosotis umbrosa]]'' <small>Meudt, Prebble & Thorsen</small> *''[[Myosotis uniflora]]'' <small>[[Hook.f.]]</small> *''[[Myosotis urceolaris]]'' <small> [[Robert James Shuttleworth|Shuttlew.]]</small> *''[[Myosotis venosa]]'' <small>[[William Colenso|Colenso]]</small> *''[[Myosotis venticola]]'' <small>Meudt & Prebble</small> *''[[Myosotis verchojanica]]'' {{small|O.D.Nikif.}} *''[[Myosotis verna]]'' <small>[[Nutt.]]</small> (пролетна незаборавка) *''[[Myosotis vestergrenii]]'' <small> Stroh</small> *''[[Myosotis welwitschii]]'' <small>Boiss. & Reut.</small> *''[[Myosotis wumengensis]]'' <small> L.Wei</small> {{div col end}} ==Галерија== <gallery mode="packed-hover"> Податотека:Myosotis scorpioides LC0184.jpg|''[[Myosotis scorpioides]]'' Податотека:Myosotis eximia Flowers MRD Otari.jpg|''[[Myosotis eximia]]'' Податотека:Myosotis colensoi.jpg|''[[Myosotis colensoi]]'' Податотека:Myosotis pulvinaris 2.jpg|''[[Myosotis pulvinaris]]'' Податотека:Myosotis pansa kz1.jpg|''[[Myosotis pansa]]'' Податотека:Blue forget-me-nots.jpg|''Myosotis sylvatica'' Податотека:P1050373 Alpine forget-me-not (Myosotis alpestris) in Kharta Chu side valley, Tibet Thu 20 July 2006.jpg|''[[Myosotis alpestris]]'' </gallery> == Симболизам == Малиот, син цвет „незаборавка“ првпат го користела [[Голема ложа|Големата ложа]] ''„Zur Sonne“'' во 1926 година како [[Масонска ложа|масонски]] амблем на годишната конвенција во [[Бремен]], [[Германија]]. Во 1938 година, значката „незаборавка“ - изработена од истата фабрика како и масонската значка - била избрана за годишниот ''„Winterhilfswerk“'' на нацистичката партија, годишната добротворна акција на [[Националсоцијалистичката народна благосостојба]], одгранок за благосостојба на нацистичката партија. Оваа случајност им овозможила на [[Слободно ѕидарство|слободните ѕидари]] да ја носат значката „незаборавка“ како таен знак на членство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.internetloge.de/arst/forgetd.htm|title=Das Vergissmeinnicht-Abzeichen und die Freimaurerei|work=www.internetloge.de|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502130221/http://www.internetloge.de/arst/forgetd.htm|archive-date=2 May 2019|accessdate=21 July 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.freemasons-freemasonry.com/bernheim3.html|title="The Blue Forget-Me-Not": Another Side of the Story|last=Bernheim|first=Alain|work=Pietre-Stones Review of Freemasonry|archive-url=https://web.archive.org/web/20190130081218/http://www.freemasons-freemasonry.com/bernheim3.html|archive-date=30 January 2019|accessdate=21 July 2019}}</ref> По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], цветот „незаборавка“ повторно бил употребен како масонски амблем во 1948 година на првата годишна конвенција на Обединетите големи ложи на Германија. Значката тогаш ја носеле во реверот на палтото масоните ширум светот за да се сетат на сите што страдале во името на масонството, особено на оние за време на нацистичката ера.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.masonicnetwork.org/blog/2009/the-story-behind-forget-me-not-emblem/|title=The Story Behind Forget Me Not Emblem!|date=11 December 2009|work=Masonic Network Blog|archive-url=https://web.archive.org/web/20190404181931/https://www.masonicnetwork.org/blog/2009/the-story-behind-forget-me-not-emblem/|archive-date=4 April 2019|accessdate=21 July 2019}}</ref> Цветот се користи и како симбол на сеќавање од страна на луѓето од [[Њуфаундленд и Лабрадор]]. Се користи за одбележување на оние од покраината кои биле убиени во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и се носи околу 1 јули.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.veterans.gc.ca/en/remembrance/information-for/educators/learning-modules/beaumont-hamel/forget-me-not/story|title=Forget-me-nots - remembering the Newfoundlanders at Beaumont-Hamel|date=20 February 2019|work=[[Veterans Affairs Canada]]|accessdate=2025-06-19}}</ref> Исто така се користела во Германија за одбележување на паднатите војници од светските војни на сличен начин како користењето на [[Спомен-булка|спомен-булките]] во Велика Британија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://californiafreemason.org/2024/03/27/unforgettable/#:~:text=(The%20flower%20itself%20has%20long,their%20life%20in%20the%20war.|title=UNFORGETTABLE: A Masonic Symbol In Bloom|date=27 March 2024|work=California Freemason|accessdate=2025-06-19}}</ref> Цветот е исто така симбол за [[Ерменски геноцид|100-годишнината од ерменскиот геноцид]]. Дизајнот на цветот е црна точка што го симболизира минатото и страдањето на ерменскиот народ. Светловиолетовите додатоци ја симболизираат сегашноста и единството на Ерменците. Петте виолетови ливчиња ја симболизираат иднината и петте континенти на кои Ерменците избегале. Жолтата боја во средиштето ја симболизира вечноста, а самиот [[Цицернакаберд]] ги симболизира 12-те покраини изгубени од Турција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://armenpress.am/arm/news/763343/hayoc-cexaspanutyan-100-rd-tarelici-khorhrdanishy-anmoruk.html|title=Հայոց ցեղասպանության 100-րդ տարելիցի խորհրդանիշը անմոռուկ ծաղիկն է, կարգախոսը՝ "Հիշում եմ և պահանջում"|date=26 May 2014|work=www.armenpress.am|publisher=Armenpress|language=hy|archive-url=https://web.archive.org/web/20140528102523/https://armenpress.am/arm/news/763343/hayoc-cexaspanutyan-100-rd-tarelici-khorhrdanishy-anmoruk.html|archive-date=28 May 2014|accessdate=28 February 2021}}</ref> Во [[Литванија]], цветот станал еден од симболите за одбележување на [[Јануарски настани (Литванија)|јануарските настани]] од 1991 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lrt.lt/en/news-in-english/19/1139258/flower-of-discord-lithuanian-politicians-clash-over-forget-me-not-symbol|title=Flower of discord: Lithuanian politicians clash over forget-me-not symbol|date=4 February 2020|work=lrt.lt|language=en|accessdate=15 June 2021}}</ref> Во Холандија, „незаборавката“ станала симбол на Алцхајмеровиот Недерланд, фондација која се залага за луѓето кои страдаат од [[деменција]]. Во Нов Зеланд, „незаборавката“ е симбол на Алцхајмеровиот Нов Зеланд, фондацијата што се залага за луѓето кои страдаат од [[Алцхајмерова болест]] и деменција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://alzheimers.org.nz/|title=Home|work=Alzheimers New Zealand|language=en|accessdate=15 June 2021}}</ref> Во [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]], многу здравствени установи ја користат „незаборавката“ како симбол за да се истакне дека некој има деменција; може да се постави на белешки, покрај креветите или на табли за пациенти.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/av/health-20547386|title=Forget me not – dementia help in Hospitals|work=BBC News|access-date=19 December 2023|language=en}}</ref> Исто така, во Обединетото Кралство, „незаборавката“ е симбол на Здружението за Алцхајмерова болест.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.alzheimers.org.uk/forget-me-not-appeal/about|title=About the Forget me not Appeal {{!}} Alzheimer's Society|work=www.alzheimers.org.uk|language=en|accessdate=2024-06-30}}</ref> Во историјата на уметноста, зборот „незаборавка“ се користи за да се потсетиме на починатите најблиски, па затоа е многу честа појава кај погребните портрети. Уште од [[Среден век|средниот век,]] незаборавката станала симбол на вечна љубов и посветеност. Постои германско предание која се поврзува со потеклото на името „незаборавка“. Во преданието, еден витез шетал со својата дама во близина на [[Дунав|реката Дунав]] и решил да бере сини цвеќиња за неа. Додека ги берел цвеќињата, паднал во реката и водата го однела. Ги фрлил цвеќињата кон својата дама, а неговите последни зборови кон неа биле „Не ме заборавај!“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fairfaxgardening.org/wp-content/webdocs/pdf/ForgetMeNots.pdf|title=Forget-Me-Not: A Flower Filled with Symbolism and Lore|last=Fairfax Gardening|work=www.fairfaxgardening.org}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{Taxonbar|from=Q147149}} [[Категорија:Ботанички таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Симболи на Алјаска]] 2aynvs80p0jnax79185ap9u2gmanxar 0 1387264 5533865 5516449 2026-04-03T12:01:25Z Jtasevski123 69538 5533865 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Imperial_State_Crown_of_Queen_Victoria_(2).jpg|мини|Стјуартиовиот сафир, поставен во шестоаголен златен држач, бил на предната страна од круната на кралицата Викторија од 1838 до 1909 година, по што потоа бил преместен на задната страна.]]'''Стјуартов сафир''' — 104 каратен (21 грам) син [[сафир]] од Шри Ланка кој е дел од Британските крунски скапоцени камења. == Историја == Раната историја на скапоцениот камен е доста нејасна, иако веројатно му припаѓал на [[Чарлс II]], и дефинитивно било помеѓу скапоцените камења кои неговиот наследник Џејмс VII и II го земал со себе кога избегал во Франција по [[Славна револуција|Славната револуција]] во декември 1688 година.<ref name="Younghusband">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/TheCrownJewelsOfEngland|title=The Crown Jewels of England|last=Younghusband|first=Sir George|last2=Cyril Davenport|publisher=Cassell & Co.|year=1919|page=[https://archive.org/details/TheCrownJewelsOfEngland/page/n140 57]}}</ref> Оттаму го наследил неговиот син, Џејмс Стјуарт, кој му го оставил во наследство на својот син, Хенри Бенедикт, подоцна познат како кардинал Јорк, кој го носел во својата [[Митра (одежда)|митра]].<ref name="Twining1960">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XvIOAQAAMAAJ|title=A History of the Crown Jewels of Europe|last=Twining|first=Edward Francis|publisher=B. T. Batsford|year=1960|page=187}}</ref> Како последен наследник на Џејмс VII и II, кардиналот го ставил сафирот, заедно со многу други мошти на Стјуарт, на продажба околу 1799 година. Околу 11 години подоцна [[Џорџ IV]] го стекнал и се вратил во Обединетото Кралство од Италија.<ref name="Bury">{{Наведено списание|last=Bury|first=Shirley|year=1988|title=Queen Victoria and the Hanoverian Claim to the Crown Jewels|url=https://static1.squarespace.com/static/58dbc83f893fc01cfcc43356/t/5d83aef733251d032e0bf136/1568911154004/isjfs1988+-+Queen+Victoria+%26+The+Hanoverian+Claim+To+The+Crown+Jewels.pdf|journal=The International Silver & Jewellery Fair and Seminar|pages=11–13}}</ref> Во 1820 година, Џорџ го поставил сафирот на копчата на нова нараквица што содржувала 335 дијаманти, што бил подарок за неговата љубовница, Елизабета, Леди Конингам, која ја носела на крунисувањето на кралот следната година. По смртта на Џорџ во 1830 година, Леди Конингам му ја понудила нараквицата на неговиот наследник, [[Вилијам IV]], но кралот ѝ дозволил да ја задржи бидејќи не се сметала за сопственост на круната.<ref name="Bury"/> Откако кралицата Викторија се искачила на тронот во 1837 година, сафирот го завзело чесното место на предната страна од нејзината нова круна, веднаш под рубинот на Црниот Принц. Се смета дека Леди Конингам ѝ го подарила на Викторија по совет на нејзиниот син, Франсис Конингам, господарот Чемберлен.<ref name="Bury"/> Во 1909 година, за време на владеењето на [[Едвард VII]], бил преместен на задниот дел од круната за да се направи место за дијамантот [[Кулинан (дијамант)|кулинан II]] од 317 карати (63.4 г). Сè уште ја зазема таа позиција на задната страна од Империјалната државна круна изработена во 1937 година (копија од Викторијановата) и користена од [[Чарлс III]]. Круната е јавно прикажана заедно со другите крунски скапоцености во куќата на скапоцености во [[Лондонска кула|Лондонската кула]]. == Опис == Овалниот сафир тежи 104 карати (21 грама). Долго е 4.9 см<ref name="crownjewels">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=MwpjtwAACAAJ|title=The Crown Jewels: The Official Illustrated History|last=Anna Keay|publisher=Thames & Hudson|year=2011|isbn=978-0-500-51575-4|page=191|author-link=Anna Keay}}</ref> и има една или две дамки, но било докажано дека Стјуартовите го сметале за многу вреден. Во еден момент на едниот крај била издупчена дупка, веројатно за да се воведе додаток преку кој каменот можел да се носи како приврзок.<ref name="Younghusband"/> На задната страна има минијатурна плоча врежана со кратка историја на Империјалната државна круна. == Поврзано == * [[Светиедвардов сафир]] == Наводи == {{Наводи|30em}}{{Именувани сафири}} [[Категорија:Чарлс II]] [[Категорија:Познати сафири]] [[Категорија:Џејмс II]] [[Категорија:Џејмс Френсис Едвард Стјуарт]] [[Категорија:Хенри Бенедикт Стјуарт]] [[Категорија:Џорџ IV]] tijur741au6mipz7icwf8oz4prw80q0 0 1387651 5533944 5517744 2026-04-03T17:37:09Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5533944 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Speciesbox |image=Myosotis stricta eF.jpg |genus=Myosotis |species=stricta |authority=Link ex Roem. & Schult. |synonyms ref=<ref>{{нмс | last= | first= | author= |authority=Link ex Roem. & Schult.| title=Myosotis stricta Link ex Roem. & Schult. is an accepted name | url=http://www.theplantlist.org/tpl1.1/record/kew-2358247 | date= | work= | publisher= | accessdate=23 февруари 2026}}</ref> |synonyms=*''Myosotis arenaria'' {{au|Schrad.}} *''Myosotis micrantha'' {{au|Pall. ex Lehm.}} *''Myosotis vestita'' {{au|Velen.}} }} '''''Myosotis stricta''''' — растителен [[Вид (биологија)|вид]] од [[Род (биологија)|родот]] ''[[Myosotis]]''. ==Опис== ''Myosotis stricta'' е [[едногодишно растение]], високо од 5 до 40 см. [[Стебло|Стебленцето]] му е вертикално, обично од основата многу разгрането, со кукесто свиткани влакна во основата, влакната во горниот дел на стеблото свртени нагоре или прилегнати. Базалните листови собрани во розета, ланцетни до елиптични, долги 10 до 30 мм, широки 2–5 мм, во основата стеснети, долната површина од листовите особено по жилите со кукесто свиткани влакненца. Стеблените листови ланцетни или елиптични, приседнати, долги до 25 мм, широки 2 до 5 мм, со исправени влакна. [[Цвет]]овите збиени во врвниот дел во срповидно [[соцветие]] кое при образувањето на плодот е силно издолжено. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се куси, околу 1 мм, со прилегнати влакненца, при образување на плодот до 1,5 мм, свртени нагоре и косо поставени во однос на оската на соцветието, која е со нагоре свртени и прилегнати влакна. Долните цветови се со [[прицветник|брактеи]] (1–2). [[Чашка]]та e yвончевидна, при цветањето долга околу 2 мм, при образувањето на плодот се издолжува до 4 мм, всечена до половината на 5 издолжено-триаголни запци, со бројни кукесто свиткани влакна во долниот дел и со прилегнати или полустрчести влакна во горниот дел, не отпаѓа. [[Венечно ливче|Венчето]] е со куса венечна трубичка, одвај подолго од чашката, проширениот дел од венчето со пречник од околу 2 мм, светло до потемносино. Оревчињата се јајцевидни, во врвниот дел заострени, долги околу 1,5 мм, 1 мм широки, кафеави.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=150 |pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=23 февруари 2026}}</ref> ==Живеалиште== Живеалишта на ''Myosotis stricta'' се брдски [[пасиште|пасишта]], тревести места, [[камењар]]и, почесто на силикатна подлога, но се среќава на серпенти и [[варовник]]. Се наоѓа на [[надморска височина|надморски височини]] од 200 до 1700 метра.<ref name=FM/> ==Распространетост== ''Myosotis stricta'' може да се најде во [[Европа]] и [[Азија]]. === Во Македонија === [[Скопска Црна Гора]] – с. [[Побожје]], [[Рамно (врв)|Рамно]], с. [[Арачиново]]; [[Жеденска Клисура]] – с. [[Рашче]], с. Сулари; [[Куманово]] – [[Кокино]], с. [[Младо Нагоричане]], с. [[Малотино]], с. [[Пелинце]], [[Страцин]] – [[Карпински манастир]], [[Мокро Езеро]], Плоче; [[Велес]] – Св. Илија, [[Манговица]] – с. [[Пестришино]], с. [[Мечкуевци]]; [[Кратово]]; [[Овче Поле]] – [[Богословец (село)|Богословец]]; [[Пробиштип]]; [[Штип]] – [[ЖС „Ванчо Прке“|железничка станица „Ванчо Прке“]]; [[Кавадарци]] – с. [[Ресава]] , с. [[Бојанчиште]]; [[Валандово]] – [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Валандово|манастирот „Св. Ѓорѓија]]; [[Гевгелија]] – [[Богданци]]; [[Струмица]] – с. [[Сушица]], с. [[Иловица]] , с. [[Габрово]]; [[Огражден]] – с. [[Петралинци]]; планина [[Серта]]; [[Осоговски Планини]] – с. [[Калниште]], [[Саса]]; [[Кочани]] – с. [[Истибања]]; [[Делчево]] – [[Македонска Каменица]], [[Тодоровци]], с. [[Луковица]], с. Шашковица, [[Голак]]; [[Пехчево]]: [[Влаина|Влаина Планина]] – Јудови Ливади; [[Радовиш]]; [[Плачковица]] – река [[Плаваја]]; [[Тетово]] – с. [[Рогачево]]; [[Шар Планина]] – с. [[Лисец]], [[Попова Шапка]], с. [[Долно Јеловце]]; [[Сува Гора]], с. [[Лешница]]; [[Бистра]] – Смрека, с. [[Галичник]], с. [[Кнежино]], [[Меденица]]; [[Кичево]] – с. [[Цер]]; [[Галичица]] – Суво Поле; [[Прилеп]] – [[Маркови Кули]], с. [[Загорани]], с. [[Мало Мраморани|Мраморани]], с. [[Лознани]], с. [[Кукуречани]], Црновршка Река, Дабничка Планина; [[Мариово]] – с. [[Вепрчани]], с. [[Манастир (село)|Манастир]], [[Селечка Планина]], [[Расимбегов мост]], [[Рамниште]], с. [[Дуње]]; [[Преспа]] – с. [[Крани]].<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Флора на Македонија]] dfm5l2b9e86epty24r5t86d34lo45g0 0 1387916 5533940 5519085 2026-04-03T17:34:53Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5533940 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} {{Taxobox | name = ''Myosotis speluncicola'' | status = | image = | image_caption = | domain = | regnum = [[Plantae]] | divisio = [[Tracheophyta]] | classis = [[Magnoliopsida]] | ordo = [[Boraginales]] | familia = [[Boraginaceae]] | genus = ''[[Myosotis]]'' | species = '''''Myosotis speluncicola''''' | binomial = ''Myosotis speluncicola'' | binomial_authority = ([[Пјер Едмон Боасие|Boiss.]]) [[Жорж Руи|Rouy]] | range_map = | range_map_caption = | image2 = | image2_caption = | synonyms = ''Myosotis stricta speluncicola'' <small>[[Pierre Edmond Boissier|Boiss.]]</small><br>''Myosotis marcillyana'' <small>[[Augusto Béguinot|Béguinot]]</small> }} '''''Myosotis spelunicola''''' — вид цветно растение.<ref name = "COL">{{нмс |url= https://www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2014/details/species/id/16701691|title= Species 2000 & ITIS Catalogue of Life: 2019 Annual Checklist.|author= Roskov Y., Kunze T., Orrell T., Abucay L., Paglinawan L., Culham A., Bailly N., Kirk P., Bourgoin T., Baillargeon G., Decock W., De Wever A., Didžiulis V.|year= 2019|publisher= Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X. TaxonID: 53596191|accessdate= 28 февруари 2026}}</ref> Видот првпат бил опишан од [[Пјер Едмон Боасие]], а неговото сегашно му го дал [[Жорж Руи]].<ref name = "col53596191">Rouy (1881) , In: Naturaliste 1: 501</ref> ''Myosotis spelunicola'' му припаѓа на родот [[Myosotis]] и семејството [[Boraginaceae]].<ref name = "COL"/><ref name = "source">Hassler M. (2019). World Plants: Synonymic Checklists of the Vascular Plants of the World (version Nov 2018). In: Species 2000 & ITIS Catalogue of Life, 2019 Annual Checklist (Roskov Y., Ower G., Orrell T., Nicolson D., Bailly N., Kirk P.M., Bourgoin T., DeWalt R.E., Decock W., Nieukerken E. van, Zarucchi J., Penev L., eds.). Digital resource at www.catalogueoflife.org/annual-checklist/2019. Species 2000: Naturalis, Leiden, the Netherlands. ISSN 2405-884X.</ref> Во [[Каталог на живиот свет|Каталогот на живиот свет]] не е наведен ниту еден подвид.<ref name="COL" /> ==Опис== ''Myosotis speluncicola'' е [[едногодишно растение]], високо до 15 см. [[Стебло|Стебленцето]] му е нежно, тенко, полегнато или подигнато, разгрането, со стрчести влакна, во долниот дел со кукесто свиткани влакненца. Листовите му се елиптични, широко елиптични до јајцевидни, од долната страна особено по жилите со кукесто свиткани влакна, од горната страна со исправени влакна. Долните листови се со добро изразена дршка и со помали димензии од стеблените листови кои се приседнати, долги 12 до 25 мм, широки 5 до 10 мм. [[Цвет]]овите се во мал број, собрани во издолжени срповидни соцветија, често со [[прицветник|брактеи]]. [[Цветна дршка|Цветните дршки]] се куси (0,5–1 мм), при образувањето на плодот малку се издолжуваат, косо поставени или понекогаш стрчести по должината на оската на соцветието, која е со стрчести влакна. [[Чашка (цвет)|Чашката]] е yвончевидна, при цветање долга 1 до 1,5 мм, при образување на плодот се издолжува до 2 мм, всечена до половината на 5 издожено-триаголни запци, со кукесто свиткани влакна, отпаѓа. [[Венечно ливче|Венчето мало]], проширениот дел од венчето со пречник од околу 2 мм, бело до синкаво. Оревчињаата се јајцевидни, долги околу 1,5 мм, широки 1 мм, во врвниот дел заострени, со надолжна бразда, кафеави. <ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=152 |pages=190 |url= https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=28 февруари 2026}}</ref> ==Живеалиште== Живеалишта на ''Myosotis speluncicola'' се [[варовник|варовнички]] [[камењар]]и и карпи.<ref name=FM/> ==Распространетост== ''Myosotis speluncicola'' може да се најде во [[Македонија]], [[Франција]], [[Италија]], [[Турција]], [[Иран]].<ref name = "COL"/><ref name=FM/> === Во Македонија === [[Бистра]] – над с. [[Галичник]]; [[Ниџе]] – [[Добро Поле]]; [[Кожуф]] – Две Уши.<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Викивидови-ред|Myosotis speluncicola|''Myosotis speluncicola''}} [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 4yyxa28br4k8cx90qfha3n7cc6in4rc 4 1389553 5533946 5533466 2026-04-03T17:44:14Z ~2026-20598-75 131954 /* Список на натпреварувачи */ 5533946 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:CEE Spring Logo vertical-t.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки натпревари.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''''од 1 до 30 април 2026 година'''''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“''' или само '''СИЕ Пролет 2026''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“, Википедија на македонски јазик и сите заедници во Средна и Источна Европа, кој има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на различни теми од сите држави во рамките на регионот Средна и Источна Европа (СИЕ). Натпреварот почнува на '''1 април 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''30 април 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''[[#Список на натпреварувачи|пријавете се подолу]]''' (со напатствија). == Основни информации == === Правила за учество === На натпреварот може да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик освен членовите на оценувачкиот одбор, а за најдобрите учесници се обезбедени '''[[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026#Награди|награди]]'''. Учесниците на натпреварот треба да уредуваат статии кои се предложени во рамките на долунаведените списоци по земја од подрачјето на Средна и Источна Европа. Секоја од создадените или дополнетите статии означувајте ги со предлошката {{шв2|СИЕ Пролет 2026}} на страниците од разговор. Доколку имате прашања во врска со натпреварот, поставете ги на страницата за разговор. Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. На натпреварот не се признаваат статии напишани за Македонија од страна на македонските уредници, односно пријавените уредници треба да пишуваат за статии од предложените списоци по земја (зададени подолу). Дополнително, не се признаваат статии напишани со помош на бот, но дозволено е да се користи алатката за превод доколку автоматски преведената содржина рачно е подобрена од страна на учесникот. === Оценување === Статиите ќе ги прегледува Оценувачки одбор којшто ќе биде составен од тројца википедијанци кои не можат да учествуваат на натпреварот. Оценувачкиот одбор ќе ја донесе конечната одлука за победникот. Членовите на оценувачкиот одбор ќе ги прегледаат сите статии и секоја ќе ја бодуваат поединечно со бодови од 1 до 10. Член на Оценувачкиот одбор може да даде и оцена 0 доколку смета дека статијата воопшто не ги задоволува условите на натпреварот (на пример, да има различна тема од зададената). Оцена 0 автоматски ќе биде доделена во следните случаи: * утврдено е дека статијата е создадена со помош на алатката за превод без учесникот да вложи напори за нејзино средување; * статијата содржи зборови коишто се напишани на странски јазик и со странско писмо, а се јавуваат во текстот, инфокутијата или категориите ('''Внимание:''' Наводите се оставаат во првобитниот облик и не се преведуваат.); и * статијата содржи неразбирливи реченици коишто немаат смисла во македонскиот јазик. === Рангирање === Рангирањето на учесниците ќе биде извршено врз основа на доделените бодови од страна на Оценувачкиот одбор. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. == Список на натпреварувачи == :[[Податотека:Notepad icon wide.svg|20п]] '''''[[/евиденција|Евиденција]]''''' Додајте го своето '''име''' доколку сакате да учествувате, користејќи тараба и четири тилди (~). Воедно, пријавете и на страницата „Евиденција“ наведена погоре, каде што ќе создадете и своја лична страница за следење на Вашите придонеси. #--[[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] #--[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] #--[[Корисник:Pitikjp22|Pitikjp22]] # -- [[Корисник:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] #--[[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] == Предлози за статии == ---- {{СИЕ Пролет-знамиња-2026}} ---- === Материјали === Корисниците може да користат свои материјали поврзани со земјите од областа на Средна и Источна Европа, другите јазични изданија и особено Википедијата од која и потекнува самиот предмет/објект за кој се пишува статијата. == Членови на оценувачкиот одбор == # [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] (О1) # [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] (О2) # [[Корисник:Инокентиј|Инокентиј]] (О3) * Станете член на оценувачкиот одбор за следните уредувачки натпревари, преку испраќање порака на корисникот [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]]. == Награди == Наградите за овој натпревар се предвидени да бидат вредносни купони за техничка стока и ваучери за книги. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на уредувачкиот натпревар во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Доколку сакате ваучер од специфична продавница или книжарница, ве молам наведете ни, по завршувањето или за време на траењето на натпреварот. Одбраните корисници на наградите треба да си ги подигнат наградите во просториите на Викимедија МКД. На натпреварот ќе се доделат три награди за најдобрите тројца уредници, кои ќе бидат прогласени по оценувањето на статиите од страна на оценувачкиот одбор. Награда ќе биде доделена и за најдобрата статија, која исто така ќе биде прогласена од страна на оценувачкиот одбор. Ќе бидат доделени и следниве награди: * „најдобар постоечки или нов корисник“: награда која ќе се додели на корисник со регистрирана корисничка сметка '''пред''' почетокот на натпреварот и кој претходно не учествувал на овој регионален уредувачки натпревар организиран во овој формат (во периодот 2015-2025) или пак отворил сметка '''по''' почетокот на натпреварот; * „најмногу уредени статии од различни земји“: награда која ќе биде доделена на корисник, кој ќе уреди (создаде или подобри) статии за најмногу различни земји кои учествуваат во натпреварот. Секој учесник има право на најмногу две награди во сите категории. За да може некој учесник да добие награда во некоја од категориите, мора да има напишано/подобрено најмалку '''20 статии''' од [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Article Lists|списоците на другите учесници]] во натпреварот и истите да бидат оценети со просечна оценка од најмалку '''2,0''' од страна на членовите на оценувачкиот одбор). === I награда === Вредносен купон во вредност од 10.000 денари. === II награда === Вредносен купон во вредност од 5.000 денари. === III награда === Вредносен купон во вредност од 3.000 денари. === Награда за најдобра статија === Вредносен купон во вредност од 4.000 денари. === Награда за најдобар постоечки корисник === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најдобар постоечки корисник, кој претходно не учествувал на уредувачките натпревари „СИЕ Пролет“. === Награда за најмногу уредени статии === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најмногу уредени статии од различни земји учеснички на натпреварот. === Меѓународни награди === Награди ќе бидат доделени и за најпродуктивните уредници во поднатпреварите „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|СИЕ Жени]]“, „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|СИЕ за човековите права]]“, „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|СИЕ Млади]]“ и „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/Quote me|Викицитат]]“. Планирано е да бидат доделени по десет награди во секој од четирите поднатпревари, и тоа: * Прва награда: вредносен ваучер од 50 евра. * Втора награда: вредносен ваучер од 40 евра. * Трета награда: вредносен ваучер од 30 евра. * Четврта награда: вредносен ваучер од 20 евра. * Од петта до десетта награда: вредносен ваучер од 10 евра. Наградите ќе бидат во облик на вредносни ваучери од Амазон. == Резултати == Списокот на оценети статии е достапен на страницата со [[/евиденција|евиденција]], а број на уредени статии и број на учесници на страницата со [[Википедија:Уредувачки натпревари 2026/Статистика|статистика]]. Во табелата во продолжение се рангирани учесниците врз основа на збирниот резултат на оценките доделени од страна на членовите на оценувачкиот одбор. ;Награда за најдобра статија * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' ;Награда за најдобар постоечки корисник * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' ;Најмногу уредени статии * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026| ]] [[Категорија:Википедија:СИЕ Пролет|СИЕ Пролет 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година‎]] 6ftjucpbfojpraj30zi9jyv5secxa37 5533948 5533946 2026-04-03T17:44:40Z ~2026-20598-75 131954 /* Список на натпреварувачи */ 5533948 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:CEE Spring Logo vertical-t.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки натпревари.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''''од 1 до 30 април 2026 година'''''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“''' или само '''СИЕ Пролет 2026''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“, Википедија на македонски јазик и сите заедници во Средна и Источна Европа, кој има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на различни теми од сите држави во рамките на регионот Средна и Источна Европа (СИЕ). Натпреварот почнува на '''1 април 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''30 април 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''[[#Список на натпреварувачи|пријавете се подолу]]''' (со напатствија). == Основни информации == === Правила за учество === На натпреварот може да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик освен членовите на оценувачкиот одбор, а за најдобрите учесници се обезбедени '''[[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026#Награди|награди]]'''. Учесниците на натпреварот треба да уредуваат статии кои се предложени во рамките на долунаведените списоци по земја од подрачјето на Средна и Источна Европа. Секоја од создадените или дополнетите статии означувајте ги со предлошката {{шв2|СИЕ Пролет 2026}} на страниците од разговор. Доколку имате прашања во врска со натпреварот, поставете ги на страницата за разговор. Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. На натпреварот не се признаваат статии напишани за Македонија од страна на македонските уредници, односно пријавените уредници треба да пишуваат за статии од предложените списоци по земја (зададени подолу). Дополнително, не се признаваат статии напишани со помош на бот, но дозволено е да се користи алатката за превод доколку автоматски преведената содржина рачно е подобрена од страна на учесникот. === Оценување === Статиите ќе ги прегледува Оценувачки одбор којшто ќе биде составен од тројца википедијанци кои не можат да учествуваат на натпреварот. Оценувачкиот одбор ќе ја донесе конечната одлука за победникот. Членовите на оценувачкиот одбор ќе ги прегледаат сите статии и секоја ќе ја бодуваат поединечно со бодови од 1 до 10. Член на Оценувачкиот одбор може да даде и оцена 0 доколку смета дека статијата воопшто не ги задоволува условите на натпреварот (на пример, да има различна тема од зададената). Оцена 0 автоматски ќе биде доделена во следните случаи: * утврдено е дека статијата е создадена со помош на алатката за превод без учесникот да вложи напори за нејзино средување; * статијата содржи зборови коишто се напишани на странски јазик и со странско писмо, а се јавуваат во текстот, инфокутијата или категориите ('''Внимание:''' Наводите се оставаат во првобитниот облик и не се преведуваат.); и * статијата содржи неразбирливи реченици коишто немаат смисла во македонскиот јазик. === Рангирање === Рангирањето на учесниците ќе биде извршено врз основа на доделените бодови од страна на Оценувачкиот одбор. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. == Список на натпреварувачи == :[[Податотека:Notepad icon wide.svg|20п]] '''''[[/евиденција|Евиденција]]''''' Додајте го своето '''име''' доколку сакате да учествувате, користејќи тараба и четири тилди (~). Воедно, пријавете и на страницата „Евиденција“ наведена погоре, каде што ќе создадете и своја лична страница за следење на Вашите придонеси. #--[[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] #--[[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] #--[[Корисник:Pitikjp22|Pitikjp22]] # -- [[Корисник:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] #-- [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] == Предлози за статии == ---- {{СИЕ Пролет-знамиња-2026}} ---- === Материјали === Корисниците може да користат свои материјали поврзани со земјите од областа на Средна и Источна Европа, другите јазични изданија и особено Википедијата од која и потекнува самиот предмет/објект за кој се пишува статијата. == Членови на оценувачкиот одбор == # [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] (О1) # [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] (О2) # [[Корисник:Инокентиј|Инокентиј]] (О3) * Станете член на оценувачкиот одбор за следните уредувачки натпревари, преку испраќање порака на корисникот [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]]. == Награди == Наградите за овој натпревар се предвидени да бидат вредносни купони за техничка стока и ваучери за книги. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на уредувачкиот натпревар во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Доколку сакате ваучер од специфична продавница или книжарница, ве молам наведете ни, по завршувањето или за време на траењето на натпреварот. Одбраните корисници на наградите треба да си ги подигнат наградите во просториите на Викимедија МКД. На натпреварот ќе се доделат три награди за најдобрите тројца уредници, кои ќе бидат прогласени по оценувањето на статиите од страна на оценувачкиот одбор. Награда ќе биде доделена и за најдобрата статија, која исто така ќе биде прогласена од страна на оценувачкиот одбор. Ќе бидат доделени и следниве награди: * „најдобар постоечки или нов корисник“: награда која ќе се додели на корисник со регистрирана корисничка сметка '''пред''' почетокот на натпреварот и кој претходно не учествувал на овој регионален уредувачки натпревар организиран во овој формат (во периодот 2015-2025) или пак отворил сметка '''по''' почетокот на натпреварот; * „најмногу уредени статии од различни земји“: награда која ќе биде доделена на корисник, кој ќе уреди (создаде или подобри) статии за најмногу различни земји кои учествуваат во натпреварот. Секој учесник има право на најмногу две награди во сите категории. За да може некој учесник да добие награда во некоја од категориите, мора да има напишано/подобрено најмалку '''20 статии''' од [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Article Lists|списоците на другите учесници]] во натпреварот и истите да бидат оценети со просечна оценка од најмалку '''2,0''' од страна на членовите на оценувачкиот одбор). === I награда === Вредносен купон во вредност од 10.000 денари. === II награда === Вредносен купон во вредност од 5.000 денари. === III награда === Вредносен купон во вредност од 3.000 денари. === Награда за најдобра статија === Вредносен купон во вредност од 4.000 денари. === Награда за најдобар постоечки корисник === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најдобар постоечки корисник, кој претходно не учествувал на уредувачките натпревари „СИЕ Пролет“. === Награда за најмногу уредени статии === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најмногу уредени статии од различни земји учеснички на натпреварот. === Меѓународни награди === Награди ќе бидат доделени и за најпродуктивните уредници во поднатпреварите „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|СИЕ Жени]]“, „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|СИЕ за човековите права]]“, „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|СИЕ Млади]]“ и „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/Quote me|Викицитат]]“. Планирано е да бидат доделени по десет награди во секој од четирите поднатпревари, и тоа: * Прва награда: вредносен ваучер од 50 евра. * Втора награда: вредносен ваучер од 40 евра. * Трета награда: вредносен ваучер од 30 евра. * Четврта награда: вредносен ваучер од 20 евра. * Од петта до десетта награда: вредносен ваучер од 10 евра. Наградите ќе бидат во облик на вредносни ваучери од Амазон. == Резултати == Списокот на оценети статии е достапен на страницата со [[/евиденција|евиденција]], а број на уредени статии и број на учесници на страницата со [[Википедија:Уредувачки натпревари 2026/Статистика|статистика]]. Во табелата во продолжение се рангирани учесниците врз основа на збирниот резултат на оценките доделени од страна на членовите на оценувачкиот одбор. ;Награда за најдобра статија * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' ;Награда за најдобар постоечки корисник * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' ;Најмногу уредени статии * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026| ]] [[Категорија:Википедија:СИЕ Пролет|СИЕ Пролет 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година‎]] ods6i122q6k4oojrhv33rq01bxwe7ch 5533949 5533948 2026-04-03T17:45:02Z ~2026-20598-75 131954 /* Список на натпреварувачи */ 5533949 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:150px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:CEE Spring Logo vertical-t.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки натпревари.svg|150п]] |} {| style="height:100%; width:80%; background:transparent; padding:0 10px 0 0; margin:0; border:0; border-spacing:0;" | style="padding:10px 0; font-family:'DejaVu Sans Serif', sans-serif; vertical-align:top;" | <span style="font-size:25px;"><center>'''Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“</center>'''</span> <br> <div align="center"> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-top:-10px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> <span style="font-size:16px; font-weight;">'''''од 1 до 30 април 2026 година'''''</span> <div style="width:350px; font-size:0px; margin-bottom:20px; -moz-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; -webkit-box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9; box-shadow: 0px 5px 5px -6px #A7D7F9;">&nbsp;</div> </div> '''Уредувачки натпревар „СИЕ Пролет 2026“''' или само '''СИЕ Пролет 2026''' — проект на здружението на граѓани „Викимедија МКД“, Википедија на македонски јазик и сите заедници во Средна и Источна Европа, кој има за цел да помогне во подобрување на постоечките и создавање на нови статии на различни теми од сите држави во рамките на регионот Средна и Источна Европа (СИЕ). Натпреварот почнува на '''1 април 2026 г. во 00:00 ч.''' и завршува на '''30 април 2026 г. во 23:59 ч.''' по [[средноевропско време|македонско време]]. Доколку сте заинтересирани за учество, '''[[#Список на натпреварувачи|пријавете се подолу]]''' (со напатствија). == Основни информации == === Правила за учество === На натпреварот може да учествуваат сите регистрирани корисници на Википедија на македонски јазик освен членовите на оценувачкиот одбор, а за најдобрите учесници се обезбедени '''[[Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026#Награди|награди]]'''. Учесниците на натпреварот треба да уредуваат статии кои се предложени во рамките на долунаведените списоци по земја од подрачјето на Средна и Источна Европа. Секоја од создадените или дополнетите статии означувајте ги со предлошката {{шв2|СИЕ Пролет 2026}} на страниците од разговор. Доколку имате прашања во врска со натпреварот, поставете ги на страницата за разговор. Сите статии треба да бидат напишани во склад со начелата и правилата на Википедија, па така сите статии треба да бидат напишани на енциклопедиски стил и да имаат извори. При уредување на натпреварот или по завршувањето на истиот, сите учесници треба да се запишат со кои статии учествувале. На натпреварот не се признаваат статии напишани за Македонија од страна на македонските уредници, односно пријавените уредници треба да пишуваат за статии од предложените списоци по земја (зададени подолу). Дополнително, не се признаваат статии напишани со помош на бот, но дозволено е да се користи алатката за превод доколку автоматски преведената содржина рачно е подобрена од страна на учесникот. === Оценување === Статиите ќе ги прегледува Оценувачки одбор којшто ќе биде составен од тројца википедијанци кои не можат да учествуваат на натпреварот. Оценувачкиот одбор ќе ја донесе конечната одлука за победникот. Членовите на оценувачкиот одбор ќе ги прегледаат сите статии и секоја ќе ја бодуваат поединечно со бодови од 1 до 10. Член на Оценувачкиот одбор може да даде и оцена 0 доколку смета дека статијата воопшто не ги задоволува условите на натпреварот (на пример, да има различна тема од зададената). Оцена 0 автоматски ќе биде доделена во следните случаи: * утврдено е дека статијата е создадена со помош на алатката за превод без учесникот да вложи напори за нејзино средување; * статијата содржи зборови коишто се напишани на странски јазик и со странско писмо, а се јавуваат во текстот, инфокутијата или категориите ('''Внимание:''' Наводите се оставаат во првобитниот облик и не се преведуваат.); и * статијата содржи неразбирливи реченици коишто немаат смисла во македонскиот јазик. === Рангирање === Рангирањето на учесниците ќе биде извршено врз основа на доделените бодови од страна на Оценувачкиот одбор. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. == Список на натпреварувачи == :[[Податотека:Notepad icon wide.svg|20п]] '''''[[/евиденција|Евиденција]]''''' Додајте го своето '''име''' доколку сакате да учествувате, користејќи тараба и четири тилди (~). Воедно, пријавете и на страницата „Евиденција“ наведена погоре, каде што ќе создадете и своја лична страница за следење на Вашите придонеси. #-- [[Корисник:Тиверополник|Тиверополник]] #-- [[Корисник:IvanKonev123|IvanKonev123]] #-- [[Корисник:Pitikjp22|Pitikjp22]] #-- [[Корисник:Marco Mitrovich|Марко Митровиќ Сугарски]] #-- [[Корисник:Filip GIMNAZIJA|Filip GIMNAZIJA]] == Предлози за статии == ---- {{СИЕ Пролет-знамиња-2026}} ---- === Материјали === Корисниците може да користат свои материјали поврзани со земјите од областа на Средна и Источна Европа, другите јазични изданија и особено Википедијата од која и потекнува самиот предмет/објект за кој се пишува статијата. == Членови на оценувачкиот одбор == # [[Корисник:Kiril Simeonovski|Kiril Simeonovski]] (О1) # [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]] (О2) # [[Корисник:Инокентиј|Инокентиј]] (О3) * Станете член на оценувачкиот одбор за следните уредувачки натпревари, преку испраќање порака на корисникот [[Корисник:Ehrlich91|Ehrlich91]]. == Награди == Наградите за овој натпревар се предвидени да бидат вредносни купони за техничка стока и ваучери за книги. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на уредувачкиот натпревар во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Доколку сакате ваучер од специфична продавница или книжарница, ве молам наведете ни, по завршувањето или за време на траењето на натпреварот. Одбраните корисници на наградите треба да си ги подигнат наградите во просториите на Викимедија МКД. На натпреварот ќе се доделат три награди за најдобрите тројца уредници, кои ќе бидат прогласени по оценувањето на статиите од страна на оценувачкиот одбор. Награда ќе биде доделена и за најдобрата статија, која исто така ќе биде прогласена од страна на оценувачкиот одбор. Ќе бидат доделени и следниве награди: * „најдобар постоечки или нов корисник“: награда која ќе се додели на корисник со регистрирана корисничка сметка '''пред''' почетокот на натпреварот и кој претходно не учествувал на овој регионален уредувачки натпревар организиран во овој формат (во периодот 2015-2025) или пак отворил сметка '''по''' почетокот на натпреварот; * „најмногу уредени статии од различни земји“: награда која ќе биде доделена на корисник, кој ќе уреди (создаде или подобри) статии за најмногу различни земји кои учествуваат во натпреварот. Секој учесник има право на најмногу две награди во сите категории. За да може некој учесник да добие награда во некоја од категориите, мора да има напишано/подобрено најмалку '''20 статии''' од [[meta:Wikimedia CEE Spring 2026/Article Lists|списоците на другите учесници]] во натпреварот и истите да бидат оценети со просечна оценка од најмалку '''2,0''' од страна на членовите на оценувачкиот одбор). === I награда === Вредносен купон во вредност од 10.000 денари. === II награда === Вредносен купон во вредност од 5.000 денари. === III награда === Вредносен купон во вредност од 3.000 денари. === Награда за најдобра статија === Вредносен купон во вредност од 4.000 денари. === Награда за најдобар постоечки корисник === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најдобар постоечки корисник, кој претходно не учествувал на уредувачките натпревари „СИЕ Пролет“. === Награда за најмногу уредени статии === Вредносен купон во вредност од 2.000 денари за најмногу уредени статии од различни земји учеснички на натпреварот. === Меѓународни награди === Награди ќе бидат доделени и за најпродуктивните уредници во поднатпреварите „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Women|СИЕ Жени]]“, „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE for Human Rights|СИЕ за човековите права]]“, „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/CEE Youth|СИЕ Млади]]“ и „[[m:Wikimedia CEE Spring 2026/Quote me|Викицитат]]“. Планирано е да бидат доделени по десет награди во секој од четирите поднатпревари, и тоа: * Прва награда: вредносен ваучер од 50 евра. * Втора награда: вредносен ваучер од 40 евра. * Трета награда: вредносен ваучер од 30 евра. * Четврта награда: вредносен ваучер од 20 евра. * Од петта до десетта награда: вредносен ваучер од 10 евра. Наградите ќе бидат во облик на вредносни ваучери од Амазон. == Резултати == Списокот на оценети статии е достапен на страницата со [[/евиденција|евиденција]], а број на уредени статии и број на учесници на страницата со [[Википедија:Уредувачки натпревари 2026/Статистика|статистика]]. Во табелата во продолжение се рангирани учесниците врз основа на збирниот резултат на оценките доделени од страна на членовите на оценувачкиот одбор. ;Награда за најдобра статија * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' ;Награда за најдобар постоечки корисник * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' ;Најмногу уредени статии * ''Наградата ќе се додели по завршување на натпреварот.'' [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026| ]] [[Категорија:Википедија:СИЕ Пролет|СИЕ Пролет 2026]] [[Категорија:Википедија:Викимедија МКД во 2026 година‎]] 8nki6l2xllmjp8fe57l88iuxpruniqm 4 1389556 5533953 5533361 2026-04-03T17:51:46Z ~2026-20598-75 131954 /* Учесници */ 5533953 wikitext text/x-wiki На оваа страница се наоѓа подробната евиденција на напишаните статии, заедно со оцените на жирито. == Вклучување во натпреварот == Ако сакате да учествувате во натпреварот, најпрвин создадете страница, така што ќе го внесете вашето корисничко име во полето за внес на текстот и ќе стиснете на копчето. Откако ќе ја направите страницата, додајте се на дното на списокот на учесници. <inputbox> type=create default=Корисничко име preload=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/пример prefix=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/ buttonlabel=Направете своја страница за евиденција </inputbox> При создавање на Вашата страница, додадете ги следниве предлошки: * <nowiki>{{:ВП:УНЗ|}}</nowiki> — по „|“ внесете го Вашето корисничко име * <nowiki>{{:ВП:УНС|}}</nowiki> — по „|“ внесувајте ги статиите кои сте ги направиле за натпреварот, една по друга * <nowiki>{{:ВП:УНК}}</nowiki> — предлошка за крај == Учесници == Новите учесници одат на дното. Додајте се себеси како <nowiki>{{/Корисничко име}}</nowiki> каде „корисничко име“ е вашето корисничко име со кое сте пријавени на Википедија на македонски јазик. === Пријавени === {{/Тиверополник}} {{/IvanKonev123}} {{/Pitikjp22}} {{/Filip GIMNAZIJA}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|+Евиденција]] 6oh0vuk16sp69yzb3sip1b1zci12rm0 5533956 5533953 2026-04-03T17:54:58Z ~2026-20598-75 131954 /* Учесници */ 5533956 wikitext text/x-wiki На оваа страница се наоѓа подробната евиденција на напишаните статии, заедно со оцените на жирито. == Вклучување во натпреварот == Ако сакате да учествувате во натпреварот, најпрвин создадете страница, така што ќе го внесете вашето корисничко име во полето за внес на текстот и ќе стиснете на копчето. Откако ќе ја направите страницата, додајте се на дното на списокот на учесници. <inputbox> type=create default=Корисничко име preload=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/пример prefix=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/ buttonlabel=Направете своја страница за евиденција </inputbox> При создавање на Вашата страница, додадете ги следниве предлошки: * <nowiki>{{:ВП:УНЗ|}}</nowiki> — по „|“ внесете го Вашето корисничко име * <nowiki>{{:ВП:УНС|}}</nowiki> — по „|“ внесувајте ги статиите кои сте ги направиле за натпреварот, една по друга * <nowiki>{{:ВП:УНК}}</nowiki> — предлошка за крај == Учесници == Новите учесници одат на дното. Додајте се себеси како <nowiki>{{/Корисничко име}}</nowiki> каде „корисничко име“ е вашето корисничко име со кое сте пријавени на Википедија на македонски јазик. === Пријавени === {{/Тиверополник}} {{/IvanKonev123}} {{/Pitikjp22}} <nowiki>{{/Filip GIMNAZIJA}}</nowiki> [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|+Евиденција]] 1i9xvqqg3plbvzh6jvhg2xbv3bjfibz 5533960 5533956 2026-04-03T17:59:55Z ~2026-20598-75 131954 /* Пријавени */ 5533960 wikitext text/x-wiki На оваа страница се наоѓа подробната евиденција на напишаните статии, заедно со оцените на жирито. == Вклучување во натпреварот == Ако сакате да учествувате во натпреварот, најпрвин создадете страница, така што ќе го внесете вашето корисничко име во полето за внес на текстот и ќе стиснете на копчето. Откако ќе ја направите страницата, додајте се на дното на списокот на учесници. <inputbox> type=create default=Корисничко име preload=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/пример prefix=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/ buttonlabel=Направете своја страница за евиденција </inputbox> При создавање на Вашата страница, додадете ги следниве предлошки: * <nowiki>{{:ВП:УНЗ|}}</nowiki> — по „|“ внесете го Вашето корисничко име * <nowiki>{{:ВП:УНС|}}</nowiki> — по „|“ внесувајте ги статиите кои сте ги направиле за натпреварот, една по друга * <nowiki>{{:ВП:УНК}}</nowiki> — предлошка за крај == Учесници == Новите учесници одат на дното. Додајте се себеси како <nowiki>{{/Корисничко име}}</nowiki> каде „корисничко име“ е вашето корисничко име со кое сте пријавени на Википедија на македонски јазик. === Пријавени === {{/Тиверополник}} {{/IvanKonev123}} {{/Pitikjp22}} {{/Filip GIMNAZIJA}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|+Евиденција]] 6oh0vuk16sp69yzb3sip1b1zci12rm0 5533979 5533960 2026-04-03T18:52:22Z Angela Rist 131924 /* Учесници */ 5533979 wikitext text/x-wiki На оваа страница се наоѓа подробната евиденција на напишаните статии, заедно со оцените на жирито. == Вклучување во натпреварот == Ако сакате да учествувате во натпреварот, најпрвин создадете страница, така што ќе го внесете вашето корисничко име во полето за внес на текстот и ќе стиснете на копчето. Откако ќе ја направите страницата, додајте се на дното на списокот на учесници. <inputbox> type=create default=Корисничко име preload=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/пример prefix=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/ buttonlabel=Направете своја страница за евиденција </inputbox> При создавање на Вашата страница, додадете ги следниве предлошки: * <nowiki>{{:ВП:УНЗ|}}</nowiki> — по „|“ внесете го Вашето корисничко име * <nowiki>{{:ВП:УНС|}}</nowiki> — по „|“ внесувајте ги статиите кои сте ги направиле за натпреварот, една по друга * <nowiki>{{:ВП:УНК}}</nowiki> — предлошка за крај == Учесници == Новите учесници одат на дното. Додајте се себеси како <nowiki>{{/Корисничко име}}</nowiki> каде „корисничко име“ е вашето корисничко име со кое сте пријавени на Википедија на македонски јазик. === Пријавени === {{/Тиверополник}} {{/IvanKonev123}} {{/Pitikjp22}} {{/Filip GIMNAZIJA}} {{/AngelaGim}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|+Евиденција]] j3ai9lrtaa6t37gehofxst929nz7033 5534177 5533979 2026-04-04T09:25:12Z Angela Rist 131924 /* Пријавени */ 5534177 wikitext text/x-wiki На оваа страница се наоѓа подробната евиденција на напишаните статии, заедно со оцените на жирито. == Вклучување во натпреварот == Ако сакате да учествувате во натпреварот, најпрвин создадете страница, така што ќе го внесете вашето корисничко име во полето за внес на текстот и ќе стиснете на копчето. Откако ќе ја направите страницата, додајте се на дното на списокот на учесници. <inputbox> type=create default=Корисничко име preload=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/пример prefix=Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026/евиденција/ buttonlabel=Направете своја страница за евиденција </inputbox> При создавање на Вашата страница, додадете ги следниве предлошки: * <nowiki>{{:ВП:УНЗ|}}</nowiki> — по „|“ внесете го Вашето корисничко име * <nowiki>{{:ВП:УНС|}}</nowiki> — по „|“ внесувајте ги статиите кои сте ги направиле за натпреварот, една по друга * <nowiki>{{:ВП:УНК}}</nowiki> — предлошка за крај == Учесници == Новите учесници одат на дното. Додајте се себеси како <nowiki>{{/Корисничко име}}</nowiki> каде „корисничко име“ е вашето корисничко име со кое сте пријавени на Википедија на македонски јазик. === Пријавени === {{/Тиверополник}} {{/IvanKonev123}} {{/Pitikjp22}} {{/Filip GIMNAZIJA}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|+Евиденција]] l0gsqjewc3niugkkscracedoa2emtj6 0 1389737 5534188 5528524 2026-04-04T10:02:58Z Gurther 105215 5534188 wikitext text/x-wiki '''Александра Капчева Јорданова''' ({{Роден на|||1915|}} во {{роден во|Велес}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=1089}}</ref> == Животопис == Делувала во [[Велес|родниот град]] од април 1941 година. Била опфатена е во еден аткив на жени кој прераснал во пододбор на реонот ''„Црна Џамија“''. Бидејќи по занает била плетачка, плетела топла облека за борците во НОВ. Собирала народна помош и подготвувала зимница за илегалците од градот. Наскоро била примена за член на КПЈ. На 11 мај 1942 година учествувала во [[Антифашистички демонстрации на жените од Велес (1942)|антифашистичката демонстрација на жените]]. Кај неа се одржувале илегални состаноци.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јорданова, Александра}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] aqd2ulu32c0fyok2u2a1ibf9kx6e7yt 0 1389739 5534197 5528528 2026-04-04T10:08:04Z Gurther 105215 5534197 wikitext text/x-wiki '''Рада Јорданова''' ({{Роден на|||1923|}} во {{роден во|Велес}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=1089}}</ref> == Животопис == Учествувала во [[НОД]] од април 1941 година. Била опфатена во воспитна гpyпa. Собирала народна помош. [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|Бугарската полиција]] ја уапсила и ја интернирала во селото Севар, Кубратско, Бугарија на 13 мај 1943 година, каде останала до 30 ноември истата rодина. Во jyли 1944 година заминала во единиците на НОВ - [[Осма македонска ударна бригада]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јорданова, Рада}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 84m0s4gldrzb7hzo90fyfm4rgoowwhi 0 1389740 5534196 5528530 2026-04-04T10:07:53Z Gurther 105215 5534196 wikitext text/x-wiki '''Коца Р. Јорданова''' ({{Роден на|||1924|}} во {{роден во|Велес}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=Институт за Национална Историја|year=1976|isbn=|location=Скопје|pages=1089}}</ref> == Животопис == Таа била монополска работничка. Учествувала во заднината на [[НОД]] од октомври 1941година како член на [[СКОЈ]]. Собирала народна помош од монополските работнички и растурала летоци. Бидејќи работела во монополот систематски земала тутун за борците. Делувала во селата [[Чашка]] и [[Ораовец]], Велешко. На собирите со селаните растурала илегален материјал и летоци. Чувала илегалци од разбиениот Кумановски партизански одред и носела храна на политичките затвореници во Велес.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јорданова, Коца}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] p28ct98w1xk5fcwxcmds8jpuxukkilr 0 1390154 5534118 5530895 2026-04-03T22:51:25Z Carshalton 30527 5534118 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | playername = Алберт Ферер | fullname = Алберт Ферер Љопис<ref name=Profile>{{WorldFootball.net|albert-ferrer}}</ref> | image = [[Податотека:Albert Ferrer Liverpool vs Chelsea CL 08 cropped.jpg|200px]] | height = {{height|m=1.70}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1970|6|6}}<ref name=Profile/> | cityofbirth = [[Барселона]] | countryofbirth = [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | currentclub = | clubnumber = | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 2003 <small>(33 г.)</small> | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Barcelona}} | years1 = 1988-1990 | caps1 = 48 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Barcelona B}} | years2 = 1990 | caps2 = 17 | goals2 = 0 | clubs2 = →{{Fb team Tenerife}} | years3 = 1990-1998 | caps3 = 204 | goals3 = 1 | clubs3 = {{Fb team Barcelona}} | years4 = 1998-2003 | caps4 = 76 | goals4 = 0 | clubs4 = {{Fb team Chelsea}} | nationalyears1 = 1988 |nationalcaps1 = 7 |nationalgoals1 = 1 |nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1988-1989 |nationalcaps2 = 3 |nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 19 години|Шпанија 19]] | nationalyears3 = 1989-1990 |nationalcaps3 = 5 |nationalgoals3 = 0 |nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears4 = 1990-1991 |nationalcaps4 = 2 |nationalgoals4 = 0 |nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears5 = 1991-1992 |nationalcaps5 = 6 |nationalgoals5 = 0 |nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears6 = 1991-1999 |nationalcaps6 = 36 |nationalgoals6 = 0 |nationalteam6 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2010-2011 |managerclubs1 = {{Fb team Vitesse}} | manageryears2 = 2014 |managerclubs2 = {{Fb team Cordoba}} | manageryears3 = 2015 |managerclubs3 = {{Fb team Mallorca}} }} '''Алберт Ферер Љопис''' (роден на [[6 јуни]] [[1970]] година, во [[Барселона]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. ==Технички карактеристики== Брз и цврст одбранбен играч,<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/euro2000/teams/spain/squad/743481.stm|title=Albert Ferrer|publisher=[[BBC Sport]]|access-date=17 December 2009}}</ref> чија омилена улога била [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|десен бек]] иако можел да игра на било која позиција во одбранбената линија. ==Клупска кариера== Роден во [[Барселона]], Ферер ја започнал својата кариера во [[ФК Барселона|истоимениот клуб]] на 13-годишна возраст. Напредувајќи низ младинските категории на клубот, во 1988 година, тој ги одиграл првите натпревари како професионален фудбалер со [[ФК Барселона Атлетик|вториот тим на Барселона]]. После една ипол сезона, во јануари 1990, тој се преселил во [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] со кој дебитирал во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]].<ref>{{cite news|url=https://cordopolis.eldiario.es/blogopolis/el-cuarto-de-las-botas/chapi-ferrer-obrero-brillaba_1_7159064.html|title='Chapi' Ferrer, el obrero que más brillaba|trans-title='Chapi' Ferrer, the handyman who shined the most|newspaper=[[elDiario.es|El Diario]]|first=Paco|last=Merino|language=es|date=19 February 2014|access-date=24 March 2023}}</ref><ref name=ED>{{cite news|url=https://www.marca.com/futbol/2017/09/27/59cb8811e5fdea7d1a8b45bc.html|title=¿Qué fue de Albert Ferrer?|trans-title=What happened to Albert Ferrer?|newspaper=[[Marca (newspaper)|Marca]]|language=es|date=27 September 2017|access-date=24 March 2023}}</ref> [[Податотека:AmorFerrerMussonsGuardiola.jpg|thumb|left|Ферер (втор од лево) во дресот на [[ФК Барселона|Барселона]] во 1992]] Откако во сезоната 1989-1990 одиграл 17 натпревари за Тенерифе и оставил добар впечаток во шпанската врвна дивизија, во летото 1990 година, Ферер се вратил во Барселона каде бил приклучен во првиот тим. Дебитирал во дресот на Барселона на 1 септември 1990, во победата со 1-0 на гостувањето кај {{Fb team (N) Espanyol}}. Од тој момент, Ферер станал редовен стартер на позицијата десен бек на ''„Блауграна“'' во текот на следните осум години,<ref name=ED/> во кој одиграл вкупно 301 натпревар и постигнал 3 гола. Во тој период додека Ферер играл за Барселона, каталонскиот тим освоил многу трофеи: пет [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпански првенства]], една [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]] ([[Куп на шампиони 1991-1992|1992]]), еден [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]] ([[УЕФА Куп на победниците на куповите 1996-1997|1997]]), два [[Фудбалски куп на Шпанија|шпански купа]], четири [[Суперкуп на Шпанија|шпански суперкупа]] и два [[Суперкуп на УЕФА|Европски суперкупа]]. Тој освоил 17 официјални трофеи (15-те веќе споменати, плус два [[Фудбалски куп на Каталонија|Каталонски купови]] во 1991 и 1993 година) со дресот на Барса, изедначен со [[Хосе Рамон Алексанко]]: во рангирањето на најодликуваните ''„Барселонисти“'' двајцата се рангирани на второто место, веднаш зад [[Гилермо Амор]] (19 титули). По зголемувањето на [[Холандија|холаднското]] влијание во Барселона предводено од [[Луј ван Гал]], Ферер бил приморан да замине од клубот потпишувајќи договор со [[ФК Челси|Челси]] во јуни 1998.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/1998/06/10/deportes/897429613_850215.html|title=Ferrer llega a un acuerdo con el Chelsea por 600 millones|trans-title=Ferrer reaches agreement with Chelsea for 600 million|newspaper=El País|first=Ramón|last=Besa|language=es|date=9 June 1998|access-date=13 April 2020}}</ref> Тој брзо се етаблирал во [[Лондон|лондонската]] екипа, помагајќи им да се квалификуваат за Лигата на шампионите во неговата [[Премиер лига на Англија 1998-1999|прва сезона]]; следната година, тој го освоил [[ФА куп 1999-2000|ФА купот]] со Челси (иако не настапил во [[Финале на ФА купот во 2000 година|финалето]] поради повреда)<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/euro2000/teams/spain/753292.stm|title=Ferrer agonises over Euro 2000 chances|publisher=BBC Sport|date=18 May 2000|access-date=10 April 2020}}</ref> и стигнал до [[УЕФА Лига на шампиони 1999-2000|четвртфиналето]] на Лигата на шампионите, каде настапил во 14 од 16 натпревари,<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1981886-drogba-zola-gullit-and-chelseas-25-greatest-foreign-imports#slide0|title=Drogba, Zola, Gullit and Chelsea's 25 greatest foreign imports|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Garry|last=Hayes|date=6 March 2014|access-date=13 April 2020}}</ref> и го постигнал својот единствен гол за клубот во победата со 2–0 над [[ФК Херта Берлин|Херта Берлин]].<ref>{{cite news|url=https://www.independent.co.uk/sport/football-champions-league--chelseas-big-night-is-spoiled-by-sutton-1123414.html|title=Chelsea's big night is spoiled by Sutton|newspaper=[[The Independent]]|first=Glenn|last=Moore|date=3 November 1999|access-date=6 November 2009|url-status=live|url-access=limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20091203132443/http://www.independent.co.uk/sport/football-champions-league--chelseas-big-night-is-spoiled-by-sutton-1123414.html|archive-date=3 December 2009}}</ref> Комбинација од повреди<ref name=Retire>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/teams/c/chelsea/3011409.stm|title=Ferrer set to retire|publisher=BBC Sport|date=8 May 2003|access-date=17 December 2009}}</ref> и политиката на ротација на тимот на менаџерот [[Џанлука Вијали]] ги ограничила можностите за игра на Ферер во [[Премиер лига на Англија 2000-2001|сезоната 2000–2001]] во која тој одиграл само 14 првенствени натпревари. Челси [[Финале на ФА купот во 2002 година|стигнале до уште едно финале на ФА купот]] во [[ФА куп 2001–2002|2002]] – кое Ферер повторно го пропуштил, но овојпат поради тоа што не бил избран, и покрај тоа што играл во полуфиналето против [[ФК Фулам|Фулам]].<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2002/apr/15/match.sport12|title=Terry bundles the Blues to Cardiff|newspaper=[[The Guardian]]|first=Jon|last=Brodkin|date=15 April 2002|access-date=10 April 2020}}</ref> Откако не бил омилен и се соочил со силна конкуренција од помладите соиграчи, тој одиграл само седум натпревари во последните две години и заминал во мај 2003 година по истекот на неговиот договор, после 113 одиграни натпревари за ''„Сините“''. Набрзо потоа, тој се пензионирал на возраст од 33 години.<ref name=Retire/> ==Репрезентативна кариера== Ферер одиграл 36 натпревари за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]],<ref>{{cite news|url=https://cronicaglobal.elespanol.com/deportes/once-futbolistas-catalanes-seleccion-espanola_148970_102.html|title=El once más catalán de la selección española|trans-title=The Spanish national team's most Catalan XI|newspaper=[[El Español]]|first=José Carlos|last=Naranjo|language=es|date=15 June 2018|access-date=24 March 2023|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324183507/https://cronicaglobal.elespanol.com/deportes/once-futbolistas-catalanes-seleccion-espanola_148970_102.html|archive-date=24 March 2023}}</ref> за која дебитирал на 4 септември 1991 година во [[Пријателски натпревар|пријателски натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Уругвај|Уругвај]] во [[Овиедо]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1991/09/05/pagina-7/1245811/pdf.html|title=Tiempo de llorar, tiempo de soñar|trans-title=A time to cry, a time to dream|newspaper=Mundo Deportivo|first=Fabián|last=Ortiz|language=es|date=5 September 1991|access-date=20 March 2014}}</ref> Следната година, тој бил дел од [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|олимписката репрезентација]] која го освоила златниот медал на [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|Летните олимписки игри 1992]] во [[Барселона|неговиот роден град]].<ref>{{cite web|url=http://dameunsilbidito.enlaweb.eu/2010/04/el-triunfo-en-el-futbol-broche-de-oro-para-espana-en-barcelona-92/|title=El triunfo en el fútbol, broche de oro para España en Barcelona 92|trans-title=Football win, icing on the cake for Spain in Barcelona 92|publisher=Dame Un Silbidito|language=es|date=April 2010|access-date=30 May 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140320202410/http://dameunsilbidito.enlaweb.eu/2010/04/el-triunfo-en-el-futbol-broche-de-oro-para-espana-en-barcelona-92/|archive-date=20 March 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://blogs.antena3.com/el-blog-de-miss-forty/roja-1992-nuestra-medalla-oro-olimpica_2012070300083.html|title=La Roja de 1992, nuestra medalla de oro Olímpica|trans-title=1992's ''La Roja'', our Olympic gold medal|publisher=[[Antena 3 (Spain)|Antena 3]]|language=es|date=3 July 2012|access-date=13 July 2017|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20180710010943/http://blogs.antena3.com/el-blog-de-miss-forty/roja-1992-nuestra-medalla-oro-olimpica_2012070300083.html|archive-date=10 July 2018}}</ref> Потоа, Ферер станал редовен играч во сениорската репрезентација; бил повикан за [[Светско првенство во фудбал 1994|Светското првенство 1994]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2017/11/10/mas_futbol/1510327385_917738.html|title=¿Qué fue de los jugadores de la Selección en el Mundial del 94?|trans-title=What happened to the national team players in the 94 World Cup?|newspaper=[[Diario AS]]|first=Mayca|last=Jiménez|language=es|date=10 November 2017|access-date=24 March 2023|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20230324182206/https://as.com/futbol/2017/11/10/mas_futbol/1510327385_917738.html|archive-date=24 March 2023}}</ref> каде ги одиграл сите натпревари на патот на репрезентацијата до четвртфиналето каде биле поразени од Италија со 2-1. Откако го пропуштил [[Европско првенство во фудбал 1996|Европското првенство 1996]], тој настапил на својот втор Мундијал во кариерата на [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]], каде забелеал само еден настап во поразот со 2-3 од [[Фудбалска репрезентација на Нигерија|Нигерија]] во првиот натпревар од групната фаза.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/1998/06/14/deportes/897775241_850215.html|title=Desplome de España|trans-title=Spain crash|newspaper=El País|first=Santiago|last=Segurola|language=es|date=14 June 1998|access-date=24 March 2023}}</ref> Неговиот последен натпревар за Шпанија бил поразот со 0-2 од {{NazNB|FUrep|ARG}} во пријателски натпревар одигран во [[Севиља]] на 17 ноември 1999 година. ==Титули== ===Клупски=== ; Барселона *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 5 : 1990–1991, 1991–1992, 1992–1993, 1993–1994, 1997–1998 *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 2 : 1996–1997, 1997–1998 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 4 : 1991, 1992, 1994, 1996 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Куп на шампиони]]''' : 1 : 1991-1992 *'''{{Трофеј-КПК}} [[УЕФА Куп на победниците на куповите|Куп на победниците на куповите]]''' : 1 : 1996–1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 2 : 1992, 1997 ; Челси * '''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 1999-2000 *'''{{Трофеј-Комјунити Шилд}} [[ФА Черити Шилд]]''' : 1 : 2000 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 1998 ===Репрезентативни=== ; Олимписка репрезентација на Шпанија *'''[[Летни олимписки игри]]''' : 1 : {{симбол2|Gold medal.svg}} Златен медал: [[Фудбал на Летните олимписки игри 1992|1992]] ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://hr.soccerway.com/igrac/ferrer-albert/4tkJKQgp/ Алберт Ферер на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/albert-ferrer/profil/spieler/3152 Алберт Ферер на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/191045/albert-ferrer Алберт Ферер на espn] *[https://www.whoscored.com/players/468453/show/albert-ferrer Алберт Ферер на whoscored] {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1994}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ферер, Алберт}} [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Шпански фудбалски тренери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Барселона]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Тенерифе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Луѓе од Барселона]] [[Категорија:Живи луѓе]] gvnwz8qntzotatoljgc7iu5uxkl38lg 10 1390161 5534065 5530692 2026-04-03T20:57:44Z Andrew012p 85224 5534065 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Предлошка за документирање на предлошки што ја користат функционалноста на проширувањето [[Википедија:Стилови на предлошки|TemplateStyles]]. == Употреба == Обично се поставува најгоре на потстраницата за документација (`/doc`) на соодветната предлошка. === Примери === * {{tl|Стил на предлошка}} — ако CSS-датотеката го користи стандардното име (на пр. `Предлошка:Име/styles.css`). * {{tl|Стил на предлошка|Предлошка:Друга/styles.css}} — ако името на стилот е различно. == Параметри == <templatedata> { "params": { "1": { "label": "CSS-страница 1", "description": "Името на првата CSS-страница (вклучувајќи го и именскиот простор).", "type": "wiki-page-name", "default": "Предлошка:{{ROOTPAGENAME}}/styles.css" }, "2": { "label": "CSS-страница 2", "type": "wiki-page-name" }, "3": { "label": "CSS-страница 3", "type": "wiki-page-name" }, "4": { "label": "CSS-страница 4", "type": "wiki-page-name" }, "5": { "label": "CSS-страница 5", "type": "wiki-page-name" }, "doc": { "label": "Име на док. страница", "description": "Името на страницата за документација (стандардно е 'doc').", "default": "doc" }, "nocat": { "label": "Без категорија", "description": "Поставете на 'yes' ако не сакате предлошката автоматски да се додаде во категоријата за TemplateStyles.", "type": "boolean" } }, "description": "Предлошка за известување дека се користи TemplateStyles и за наведување на соодветните CSS-стилови." } </templatedata> == Поврзано == * {{tl|onLua}} — за предлошки што користат Lua-модули. <includeonly> [[Категорија:Предлошки за предлошки]] </includeonly> ceuwf1kgmzwh5vricfx2df47vigtkej 10 1390183 5534090 5530905 2026-04-03T21:54:20Z Carshalton 30527 5534090 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на СП фудбал 1998 | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Светско првенство во фудбал 1998 | comp = СП 1998 | p1 = [[Андони Субисарета|Субисарета]] {{Капитен}} | p2 = [[Алберт Ферер|Ферер]] | p3 = [[Агустин Арансабал|Арансабал]] | p4 = [[Рафаел Алкорта|Алкорта]] | p5 = [[Абелардо Фернандес|Абелардо]] | p6 = [[Фернандо Јеро|Јеро]] | p7 = [[Фернандо Мориентес|Мориентес]] | p8 = [[Хулен Гереро|Гереро]] | p9 = [[Хуан Антонио Пици|Пици]] | p10 = [[Раул Гонсалес|Раул]] | p11 = [[Алфонсо Перес|Алфонсо]] | p12 = [[Сержи Бархуан|Сержи]] | p13 = [[Сантјаго Кањисарес|Кањисарес]] | p14 = [[Иван Кампо|Кампо]] | p15 = [[Карлос Агилера (шпански фудбалер)|Агилера]] | p16 = [[Алберт Селадес|Селадес]] | p17 = [[Хосеба Ечеберија|Ечеберија]] | p18 = [[Гиљермо Амор|Амор]] | p19 = [[Кико (фудбалер 1972)|Кико]] | p20 = [[Мигел Анхел Надал|Надал]] | p21 = [[Луис Енрике Мартинес|Луис Енрике]] | p22 = [[Хосе Франсиско Молина|Молина]] | coach = [[Хавиер Клементе|Клементе]] }}<noinclude> {{Squad maintenance}} [[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|ФИФА СП 1998]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 1998|Шпанија]] </noinclude> dm2imm631b2iamddbkb2z7sglwuoe1b 5534104 5534090 2026-04-03T22:05:20Z Carshalton 30527 5534104 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на СП фудбал 1998 | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Светско првенство во фудбал 1998 | comp = СП 1998 | p1 = [[Андони Субисарета|Субисарета]] {{Капитен}} | p2 = [[Алберт Ферер|Ферер]] | p3 = [[Агустин Арансабал|Арансабал]] | p4 = [[Рафаел Алкорта|Алкорта]] | p5 = [[Абелардо Фернандес|Абелардо]] | p6 = [[Фернандо Јеро|Јеро]] | p7 = [[Фернандо Мориентес|Мориентес]] | p8 = [[Хулен Гереро|Гереро]] | p9 = [[Хуан Антонио Пици|Пици]] | p10 = [[Раул Гонсалес|Раул]] | p11 = [[Алфонсо Перес|Алфонсо]] | p12 = [[Сержи Бархуан|Сержи]] | p13 = [[Сантјаго Кањисарес|Кањисарес]] | p14 = [[Иван Кампо|Кампо]] | p15 = [[Карлос Агилера (шпански фудбалер)|Агилера]] | p16 = [[Алберт Селадес|Селадес]] | p17 = [[Хосеба Ечеберија|Ечеберија]] | p18 = [[Гиљермо Амор|Амор]] | p19 = [[Кико (фудбалер 1972)|Кико]] | p20 = [[Мигел Анхел Надал|Надал]] | p21 = [[Луис Енрике Мартинес|Луис Енрике]] | p22 = [[Хосе Франсиско Молина|Молина]] | coach = [[Хавиер Клементе|Клементе]] }}<noinclude> {{Squad maintenance}} [[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|СП 1998]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 1998|Шпанија]] </noinclude> r32qjbw971cxr1553s2ecseakoc3tzh 4 1390245 5533995 5533560 2026-04-03T19:13:23Z Тиверополник 1815 5533995 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Тиверополник}} {{:ВП:УНС|Минхенски договор|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Операција „Бура“|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Русификација на Украина|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Загреб (1918)|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Договор Тито-Шубашиќ|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Банкарски систем на Азербејџан|0|0|0|{{flag|Азербејџан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Исламот во Народна Социјалистичка Република Албанија|0|0|0|{{flag|Албанија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Жените во Спарта|0|0|0|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Слава на Украина!|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Тиверополник]] s01f0xp664d2pqsyezta5y5xg8qv25t 4 1390270 5534139 5531836 2026-04-04T01:32:59Z Bojan9Spasovski 91316 /* Список на учесници */ 5534139 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во април е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] == Претстојни викенди== === Меѓународни денови на Обединетите нации === [[Податотека:Flag of the United Nations.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Меѓународни денови на Обединетите нации“]] Во периодот 4-5 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни денови на Обединетите нации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните денови на Обединетите нации може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:United Nations days]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Меѓународен ден на Арганија]] (Н)|[[Светски ден на дивите животни]] (Н)|[[Светски ден на населението]] (Н)|[[Светски ден на логиката]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Европски филмски фестивали === [[Податотека:Camera-icon-estilizado.svg|десно|150п|Уредувачки ден „Европски филмски фестивали“]] Во периодот 11-12 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Европски филмски фестивали“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Film festivals in Europe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени растенија=== [[Податотека:P1010946-drawing nevit 034.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Загрозени растенија]] Во периодот 18-19 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Загрозени растенија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Endangered plants]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Меѓународни академски награди === [[Податотека:Alfred Nobel Medal 1975 by Richard Renninger.jpg|десно|200п|Уредувачки ден „Меѓународни академски награди]] Во периодот 25-26 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни академски награди“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните академски награди може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:International academic awards]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|3]] sa912bue7ktxreizzscubdwfkqva9t0 4 1390275 5534215 5533776 2026-04-04T11:14:18Z IvanKonev123 98191 5534215 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|IvanKonev123}} {{:ВП:УНС|Опсадата на касарната Бјеловар |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Бјеловарска Синагога|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Иван Губијан|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Тепиќ|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Драгутин Волф|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јурај IV Зрински |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Стефан II Лакфи |0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Семејство Ернушт|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лујо Безереди|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Петар Кеглевиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чак I Хахот|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Чаковска тврдина|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Јосип Хорват Меѓимурец|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Музеј на Меѓумурје Чаковец|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Фрањо Пунчец|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Зринското Кнежество|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Николај VII Зрински|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Никола IV Зрински|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Земјотресот во Дубровник од 1667 година|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Стефан II Лакфи|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Карака|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|,,За трговијата и совршениот трговец"|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Дубровнички трубадури|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Конвојот Либертас|0|0|0|}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|IvanKonev123]] qh3zbad6jcd3nwygnfgwnftvcf1d32u 5534216 5534215 2026-04-04T11:15:39Z IvanKonev123 98191 5534216 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|IvanKonev123}} {{:ВП:УНС|Опсадата на касарната Бјеловар |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Бјеловарска Синагога|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Иван Губијан|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Милан Тепиќ|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Драгутин Волф|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Јурај IV Зрински |0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Стефан II Лакфи |0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Семејство Ернушт|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лујо Безереди|0|0|0|{{ХРВ}} {{УНГ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Петар Кеглевиќ|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Чак I Хахот|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Библиотека Зринијана}} {{:ВП:УНС|Чаковска тврдина|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Јосип Хорват Меѓимурец|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Музеј на Меѓумурје Чаковец|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Фрањо Пунчец|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Зринското Кнежество|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Николај VII Зрински|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Никола IV Зрински|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Земјотресот во Дубровник од 1667 година|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Стефан II Лакфи|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Карака|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|,,За трговијата и совршениот трговец"|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Дубровнички трубадури|0|0|0|}} {{:ВП:УНС|Конвојот Либертас|0|0|0|}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|IvanKonev123]] ozy53xiawze7lbi6i2p3a5rzaf5rx06 4 1390474 5533933 5533730 2026-04-03T16:48:48Z Pitikjp22 127221 5533933 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Pitikjp22}} {{:ВП:УНС|Улица Цимиски|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Прљаво казалиште|0|0|0|{{ГРЦ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Мајска декларација|0|0|0|{{СЛО}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Словенечки дијалекти|0|0|0|{{СЛО}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Pitikjp22]] t865vrjn490fv80h35gtrqrmg5tdgxf 5533934 5533933 2026-04-03T16:49:53Z Pitikjp22 127221 5533934 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Pitikjp22}} {{:ВП:УНС|Улица Цимиски|0|0|0|{{ГРЦ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Прљаво казалиште|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Мајска декларација|0|0|0|{{СЛО}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Словенечки дијалекти|0|0|0|{{СЛО}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Pitikjp22]] 6t13erhllyzgduk8qhumylg0qafxh09 5533961 5533934 2026-04-03T18:01:33Z Pitikjp22 127221 5533961 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Pitikjp22}} {{:ВП:УНС|Улица Цимиски|0|0|0|{{ГРЦ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Прљаво казалиште|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Мајска декларација|0|0|0|{{СЛО}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Словенечки дијалекти|0|0|0|{{СЛО}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Омбла|0|0|0|{{ХРВ}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНС||0|0|0|}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Pitikjp22]] 60bxn86l8uq1a9t1vueprv4ffv1js0p 0 1390485 5533870 5533702 2026-04-03T12:28:12Z Jtasevski123 69538 5533870 wikitext text/x-wiki '''Русполиевиот сафир''', познат и како сафир на продавачот на дрвени лажици, — 136,9 [[Карат|каратен]] (27,38 г) син [[сафир]] кој историски бил мешан со Големиот сафир на Луј XIV (кој исто така бил наречен Русполиев сафир или сафир на продавачот на дрвени лажици). Поновите истражувања покажале дека не само што ова се два различни скапоцени камења, туку и дека приказната за тоа дека некогаш бил во сопственост на семејството Русполи и дека бил стекнат од продавач на дрвени лажици во Бенгал се апокрифни приказни без основа. Потеклото на оваа забуна води од книга објавена во 1858 година од Чарлс Барбо, кој го мешал Русполи сафиро со Големиот сафир на Луј XIV.<ref>{{Наведено списание|last=Farges|first=Francois|last2=Panczer|first2=Gerard|last3=Benbalagh|first3=Nassima|last4=Riondet|first4=Geoffray|date=2016-02-01|title=The Grand Sapphire of Louis XIV and the Ruspoli Sapphire: Historical and Gemological Discoveries|url=https://www.gia.edu/gems-gemology/winter-2015-sapphire-ruspoli-sapphire-historical-gemological-discoveries|journal=Gems & Gemology|volume=51|issue=4|pages=392–409|doi=10.5741/GEMS.51.4.392|url-access=subscription}}</ref> Познатата историја на овој сафир започнала со францускиот јувелир по име Перет, кој го продал на јувелир од Милано по име Антонио Фузи околу 1811 година. Спорот околу продажбата бил решен со судска аукција во 1813 година, оставајќи јасна хартиена трага за историјата на овој скапоцен камен. Оттаму поминал низ рацете на добро познат париски јувелир по име Дејвид Ашард, кој потоа наводно го продал на Хенри Филип Хоуп (познат по дијамант Хоуп). Оттаму преминал на [[Царска круна на Русија|царската круна на Русија]], а потоа на кралицата Марија од Романија. Нејзината ќерка го продала на „познат њујоршки јувелир“ во 1950 година, а неговото место на живеење од тогаш па натаму е непознато.<ref name="Farges et. al. 2015">{{Наведено списание|last=Farges|first=François|last2=Panczer|first2=Gérard|last3=Benbalagh|first3=Nassima|last4=Riondet|first4=Geoffray|date=Winter 2015|title=The Grand Sapphire of Louis XIV and The Ruspoli Sapphire|journal=Gems & Gemology|volume=51|issue=4|page=392|doi=10.5741/GEMS.51.4.392}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.gia.edu/gems-gemology/winter-2015-sapphire-ruspoli-sapphire-historical-gemological-discoveries?mkt_tok=3RkMMJWWfF9wsRonv6XJZKXonjHpfsX77%2B8oXK6g38431UFwdcjKPmjr1YICSMN0aPyQAgobGp5I5FEATrXYS6Vtt6MOXQ%3D%3D Големиот сафир на Луј XIV и сафирот Русполи] {{Именувани сафири}} [[Категорија:Познати сафири]] njy1o073z5cnjbi8wlmut9mi3326h5l 0 1390493 5533872 5533699 2026-04-03T12:32:57Z Jtasevski123 69538 5533872 wikitext text/x-wiki '''Сафирот на кралица Марија од Романија''' — цејлонски сафир со маса од 478,68 карати (95,736 г) во [[Синчец|синчеста]]-сина боја, обработен во форма на перниче. Кога бил продаден на аукцијата на Кристи во 2003 година, тој бил најголемиот сафир некогаш понуден на аукција. Бил именуван по неговата поврзаност со неговиот прв сопственик, [[Марија (Романија)|Марија]] од Единбург, кралица на Романија. [[Податотека:Marie_Coronation_portrait.jpg|лево|мини|Кралицата Марија го носи сафирот како привезок на нејзиното крунисување, 15 октомври 1922 година]] ''Картие'' првпат го споменал овој сафир од Цејлон од 478,68 карати (95,736 г) во синчеста-сина боја во 1913 година, кога бил употребен со седум други сафири за да се направи долг ѓердан од дијаманти и сафири. Дизајнот подоцна бил изменет за да биде целосно од дијамант, освен овој скапоцен камен, за да се истакне. Во 1919 година, изменетиот ѓердан бил изложен во [[Сан Себастијан]], Шпанија. Таму, го привлекол вниманието на кралицата Викторија Евгенија. Таа се надевала дека нејзиниот сопруг, [[Алфонсо XIII (Шпанија)|кралот Алфонсо XIII]], ќе го купи, но тој не го сторил тоа. На почетокот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]], романската кралица Марија, првата братучетка на шпанската кралица Викторија Евгенија, ги испратила своите скапоцености во [[Санкт Петербург]] на чување. Нејзините скапоцености биле конфискувани од страна на [[Болшевици|болшевиците]] за време на [[Руска револуција|Руската револуција]] и никогаш не ѝ биле вратени на Марија. За да ја надополни својата колекција, таа купила голема тиара со дијамантски сафири во стилот на [[Кокошник]] од нејзиниот братучед, великиот војвода Кирил Владимирович од Русија. Кога го видела долгиот сафирен ѓердан на Картие, сметала дека совршено одговара со нејзината нова тиара, па затоа нејзиниот сопруг, [[Фердинанд I (Романија)|кралот Фердинанд I]], го купил во 1921 година на рати, плаќајќи вкупно околу 1.375.000 [[Франк|франци]].<ref>{{Наведена книга|title=Queens' Jewels|last=Meylan|first=Vincent|date=2002|publisher=Assouline|isbn=978-2843233647|location=New York|pages=186–188}}</ref> По падот на романската монархија во 1947 година, привезокот му бил продаден на Хари Винстон.<ref name="Peninsula">{{Наведени вести|url=https://thepeninsulaqatar.com/article/01/12/2020/Queen-Marie-of-Romania-and-her-precious-sapphire|title=Queen Marie of Romania and her precious sapphire|date=1 November 2021|work=[[The Peninsula (newspaper)|The Peninsula]]|access-date=13 May 2022}}</ref> Принцезата Ана од Бурбон-Парма го носела долгиот ѓердан без сафирниот привезок на нејзината свадба во 1948 година, кога се омажила со внукот на кралицата Марија, кралот Михаил, во [[Атина]]. Оттогаш бил разделен на делови. Винстон го продал скапоцениот камен на богат грчки граѓанин, кој ѝ го подарил на [[Фредерика (кралица на Грција)|кралицата Фредерика од Грција]], роднина на кралицата Марија, но со разлика од две генерации. Кралицата Фредерика го носела сафирот при посетата на Соединетите Американски Држави во 1964 година и на свадбата на нејзиниот син истата година. По укинување на грчката монархија во 1973 година, повеќе не бил јавно носен. Сафирот бил продаден на аукцијата на аукциската куќа ''Кристис'' како „сопственост на благородничко семејство“ на 18 ноември 2003 година за 1,916,000 [[Швајцарски франк|швајцарски франци]]. Не било јасно дали продавачите биле грчкото кралско семејство или друго благородничко семејство. Го купил приватен колекционер. == Наводи == {{Наводи}}{{Именувани сафири}} [[Категорија:Грчка монархија]] [[Категорија:Познати сафири]] [[Категорија:Романска монархија]] 22q2woge0qt6ul7x8moiql8daxyb89w 0 1390495 5533900 5533783 2026-04-03T15:31:25Z Dandarmkd 31127 /* Надворешни врски */ 5533900 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | image = Frederick Friedrich Trump 2.jpg | caption = Трумп во 1918 година | birth_date = {{birth date|1869|3|14}} | birth_name = | other names = Фредерик Трамп/Чрамп (англицирано име) | birth_place = [[Калштат]], [[Кралство Баварија]] | death_date = {{death date and age|1918|5|30|1869|3|14}} | death_place = [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[Њујорк (сојузна држава)|Њујорк]], [[Соединети Држави]] | resting_place = [[Гробишта „Сите верби“]]<ref>{{Cite web|url=https://www.ny1.com/nyc/all-boroughs/news/2020/02/19/cemetery-in-queens-nyc-workers-say-they-have-lost-benefits-amid-state-investigation|title=Queens Cemetery Workers Say They've Lost Their Benefits Amid State Probe|website=www.ny1.com}}</ref> | nationality = [[Кралство Баварија|Баварец]] (1869–1871)<br />[[Германска Империја|Германец]] (1871–1905) | citizenship = [[Соединети Држави]] (1892–1918) | occupation = Деловен човек | spouse = {{marriage|[[Елизабет Крист]]|1902}} | children = 3, вклучувајќи ги [[Фред Трамп|Фред]] и [[Џон Трамп|Џон]] | relatives = [[Доналд Трамп]] (внук), [[Трамп (семејство)|Трампови]] }} '''Фридрих Трумпф/Трумп''' ([[Германски јазик|германски]]: Friedrich Trumpf; англицизирано како '''Фредерик Трамп/Чрамп''', Frederick Trump; 14 март 1869 - 30 мај 1918) ― [[Германско Царство|германски]] и [[Соединети Американски Држави|американски]] деловен човек. Тој бил родоначалник на семејството Трамп и дедо по таткова линија на [[Доналд Трамп]], 45-тиот и 47-миот [[Претседател на Соединетите Американски Држави|претседател на Соединетите Држави]]. Роден и израснат во Калштат, во тогашното [[Кралство Баварија]], Трумпф се доселил во Соединетите Држави во 1885 година. Во 1891 година, тој почнал да се занимава со недвижности во [[Сиетл]]. За време на златната треска во Клондајк, се преселил во [[Јукон]], [[Канада]], и се збогатил управувајќи со [[ресторан]] и бордел за [[Рудар|рудари]] во [[Вајтхорс]].<ref name="brothel">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cbc.ca/news/canada/trump-canada-yukon-1.3235254|title=Donald Trump's grandfather ran Canadian brothel during gold rush|last=Panetta|first=Alexander|date=19 септември 2015|work=[[CBC News]]|accessdate=2 април 2026}}</ref><ref name="WhoHeIs">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.politico.com/magazine/story/2015/08/the-man-who-made-trump-who-he-is-121647/|title=The Man Who Made Trump Who He Is|last=Blair|first=Gwenda|date=24 август 2015|publisher=[[Politico]]|accessdate=2 април 2026}}</ref> Во 1901 година, Трумпф се вратил во Калштат и се оженил со Елизабет Крист. Бидејќи не успеал да ја заврши задолжителната воена служба и да ги извести властите за неговото заминување во 1885 година, баварските власти му го одзеле државјанството во 1905 година и му наредила да замине. Како последица на тоа, тој се вратил во Соединетите Држави со своето семејство. Трумпф работел како [[бербер]] и раководител на ресторан-[[хотел]] и почнал да стекнува недвижен имот во Квинс, [[Њујорк (град)|Њујорк]], кога починал за време на пандемијата на грип во 1918 година. == Ран живот == [[Податотека:Frederick_Trump_1887.jpg|мини|Фридрих Трумп, 1887 година.]] [[Податотека:Katharine_Kober.jpg|мини|Мајката на Трумп, Катарина Кобер.]] Фридрих Трумп<ref>Црковни записи, Калштат.</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20250405015516/https://gedbas.genealogy.net/person/show/1241932301 Jakob Friedrich TRUMP]</ref> бил роден во Калштат во Пфалц (тогаш дел од [[Кралство Баварија|Кралството Баварија]]) како син на Јоханес Трумп II (1829–1877) и Катарина Кобер (1836–1922).<ref name="Blair">{{Наведена книга|title=The Trumps: Three Generations That Built an Empire|title-link=The Trumps: Three Generations That Built an Empire|last=Blair|first=Gwenda|publisher=[[Simon and Schuster]]|year=2000|isbn=978-0-7432-1079-9|location=[[Њујорк (град)|Њујорк]]|author-link=Гвенда Блер}}</ref>{{Rp|28}} Гледано од верска припадност, селото било [[Лутеранство|лутеранско]].<ref name="Blair" />{{Rp|28–29}} Најраниот познат машки предок на Трумп бил Јохан Филип Друмфт (1667–1707, родителите или местото на раѓање не се наведени), кој се оженил со Јулијана Марија Роденрот.<ref name="drumpft">{{Наведена мрежна страница|url=https://gedbas.genealogy.net/person/show/1241932311|title=Johann Philipp Drumpft|last=Henkel|first=Herbert|date=8 април 2020|work=wayback machine|publisher=Internet Archive|language=de|archive-url=https://web.archive.org/web/20211101151643/https://gedbas.genealogy.net/person/show/1241932311|archive-date=1 ноември 2021|accessdate=2 април 2026}}</ref> Двојката имала син, Јохан Себастијан Трумп (1699–1756). Синот на Јохан Себастијан, Јохан Паул Трумп (1727–1792), бил роден во Бобенхајм на Берг.<ref name="johann_paul_trump">{{Наведена мрежна страница|url=https://gedbas.genealogy.net/person/show/1241932307|title=Johann Paul Trump|publisher=Verein für Computergenealogie|location=[[Келн]]|accessdate=2 април 2026}}</ref> Првата врска со Калштат може да биде воспоставенаа за внукот на Јохан Себастијан, Јоханес Трумп (1789–1836), кој бил роден во Бобенхајм на Берг и се оженил во Калштат, каде што и починал.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://gedbas.genealogy.net/person/show/1219229786|title=Johannes TRUMP|publisher=Verein für Computergenealogie|accessdate=2 април 2026}}</ref><ref name="gedbas">Verein für Computergenealogie: [http://gedbas.genealogy.net/person/show/1207119761 Vorfahren von Friederich "Fritz" Trump].</ref> Од 1816 до 1918 година, кога Баварија станала [[Баварија|Слободна Држава Баварија]], Пфалц бил дел од Кралството Баварија. Во 1871 година, Баварија станала дел од новонастанатата [[Германско Царство|Германска Империја]]. За време на периодите на војна и противгерманска [[дискриминација]] во Соединетите Држави, синот на Трумп, Фред, подоцна го негирал своето германско потекло, тврдејќи дека неговиот татко бил [[Швеѓани|Швеѓанец]] од Карлштад.<ref name="Drumpf">{{Наведени вести|url=https://www.welt.de/politik/deutschland/article145558110/Donald-Trump-King-of-Kallstadt.html|title=Donald Trump, King of Kallstadt|last=Crolly|first=Hannelore|date=24 август 2015|work=Die Welt|access-date=2 април 2026|language=de}}</ref> Оваа верзија ја повторил синот на Фред, [[Доналд Трамп|Доналд]], во неговата автобиографија од 1987 година.<ref>{{Наведена книга|title=[[Уметноста на зделката|The Art of the Deal]]|last=Trump|first=Donald J.|last2=Schwartz|first2=Tony|date=1987|publisher=[[Ballantine Books]]|isbn=0-345-47917-3|location=[[Њујорк (град)|Њујорк]]|page=[https://archive.org/details/trumpartofdeal000trum/page/66 66]|author-link=Доналд Трамп|author-link2=Тони Шварц (автор)}}</ref> Откако 10 години боледувал од емфизем, таткото на Трумп, Јоханес, починал на 6 јули 1877 година, на 48-годишна возраст, оставајќи го семејството во големи долгови од [[Здравствена заштита|здравствени]] трошоци.<ref name="Blair" />{{Rp|28}} Додека пет од шесте деца работеле на семејните лозја, Фридрих бил сметан за премногу болежлив за да издржи таква тешка работа.<ref name="Blair" />{{Rp|29}} Во 1883 година, тогаш на 14-годишна возраст, неговата мајка го испратила во блискиот [[Франкентал (Пфалц)|Франкентал]] да работи како [[чирак]] кај бербер и да го научи занаетот. Трумп работел седум дена во неделата две и пол години кај берберот Фридрих Ланг. Откако го завршил своето чиракување, се вратил во Калштат, село со околу 1.000 жители. Открил дека нема доволно бизнис за да заработи за живот. Исто така, се приближувал кон возраста за регрутација за воена служба во Императорската германска армија. Одлучил да се досели во Соединетите Држави, подоцна велејќи: „Се согласив со мајка ми дека треба да одам во Америка.“<ref name="Blair" />{{Rp|30}} Години подоцна, членовите на неговото семејство рекле дека тој тајно заминал ноќе, оставајќи ѝ порака на мајка си.<ref name="Blair" />{{Rp|30–31}} Како резултат на тоа што Трумп избегал од задолжителната воена обврска што се бара од сите граѓани, бил издаден кралски декрет со кој бил протеран од земјата.<ref>[https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/21/trump-grandfather-friedrich-banished-germany-historian-royal-decree "Historian finds German decree banishing Trump's grandfather," 21 ноември 2016]</ref> == Доселување во Соединетите Држави == [[Податотека:Geburtsurkunde_von_Friedrich_Trump.webp|лево|мини|Извод од матичната книга на родените на Фридрих Трумп.]] [[Податотека:U.S._Immigration_records_mentioning_Friedr_Trumpf.jpg|десно|мини|Евиденција за доселување на Соединетите Држави. Редот 133 забележува „Friedr. Trumpf“. 16-годишна возраст, роден во Калштат, Германија.]] Во 1885 година, на 16-годишна возраст, Трумп емигрирал преку [[Бремен]], [[Германско Царство|Германија]], во Соединетите Држави со [[Пароброд|паробродот]] „Ајдер“, тргнувајќи на 7 октомври<ref name="Blair" />{{Rp|32}}и пристигнување во депото за доселеници „Касл Гарден“ во [[Њујорк (град)|Њујорк]] на 19 октомври. Бидејќи сè уште не ја отслужил задолжителната воена должност од две години во Кралството Баварија, ова доселување било незаконски според баварскиот закон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.history.com/news/donald-trump-father-mother-ancestry|title=The Trump Family's Immigrant Story|last=Frost|first=Natasha|date=7 март 2019|work=HISTORY}}</ref> Во американските доселенички записи, неговото име е наведено како „Фридр. Трумпф“, а неговото занимање е „нема“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/9/93/U.S._Immigration_records_mentioning_Friedr_Trumpf.jpg|title=U.S. Immigration records. Line 133 mentions "Friedr. Trumpf", age 16, born in "Kallstadt", Germany.}}</ref> Тој се преселил кај неговата постара сестра Катарина - која се доселила во 1883 година<ref name="Blair" />{{Rp|31}}– и нејзиниот сопруг Фред Шустер, исто така од Калштат. Само неколку часа по пристигнувањето, тој сретнал бербер кој зборувал германски јазик и барал вработен,<ref name="Blair" />{{Rp|25}}и почнале да работат следниот ден.<ref name="Blair" />{{Rp|34}} Тој работел како бербер шест години.<ref name="WhoHeIs"/> Трумп живеел со своите роднини на Лоуер Ист Сајд на [[Менхетн|Менхетен]] во населба со многу пфалцки доселеници, на улица „Форсајт“ број 76.<ref name="Blair" />{{Rp|33}} Бидејќи трошоците за работење на улицата „Форсајт“ број 76 станале скапи, подоцна се преселиле на улицата „Ист 17-та“ број 606<ref name="Blair" />{{Rp|37}}и до 2-ра Авенија бр. 2012.<ref name="Blair" />{{Rp|39}} Во 1891 година, Трумп се преселил во [[Сиетл]], во новопримената [[Сојузни држави на САД|сојузна држава]] [[Вашингтон (сојузна држава)|Вашингтон]]. Со своите животни заштеди од неколку стотици [[Американски долар|долари]], тој го купил ресторанот „Пудл Дог“ (Poodle Dog), кој го преименувал во Dairy Restoraunt, и го снабдил со нови маси, столови и шпорет.<ref name="WhoHeIs"/> Сместен на улица „Вашингтон“ број 208, Dairy Restoraunt се наоѓал во средината на плоштадот „Пионер“ во Сиетл; улицата „Вашингтон“ го носела прекарот „Линијата“ и вклучувала асортиман од салони, казина и бордели. Биографката Гвенда Блер го нарекла „жариште на [[Полов однос|секс]], [[алкохол]] и [[пари]], било неоспорно средиште на случувањата во Сиетл“.<ref name="Blair" />{{Rp|41}}Ресторанот служел [[храна]] и алкохол, а рекламирал и „соби за дами“, вообичаен [[еуфемизам]] за [[проституција]].{{Rp|50}} Во 1892 година, Трумп станал државјанин на Соединетите Држави.<ref name="Blair" />{{Rp|94}}и гласал на првите претседателски избори во државата Вашингтон.<ref name="Blair" />{{Rp|50}}Тој живеел во Сиетл до почетокот на 1893 година.<ref name="Blair" />{{Rp|59}} На 14 февруари 1894 година, Трумп го продал Dairy Restaurant, а во март, тој се преселил во просперитетното [[Рударство|рударско]] [[Паланка|гратче]] Монте Кристо, Вашингтон, во округот Снохомиш, северно од Сиетл.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.seattletimes.com/seattle-news/northwest/donald-trumps-grandfather-got-business-start-in-seattle/|title=Donald Trump's grandfather got business start in Seattle|last=Evan Bush|date=August 25, 2015|work=[[The Seattle Times]]|access-date=September 21, 2015}}</ref> Откако биле откриени докази за [[Минерал|минерални]] наоѓалишта во 1889 година, било очекувано Монте Кристо да создаде богатство од [[злато]] и [[сребро]]. Многу истражувачи се преселиле во областа со надеж дека ќе се збогатат. Гласините за финансиски вложувања на милионерот [[Џон Рокфелер|Џон Д. Рокфелер]] во целата околина на Еверет, создале претерани очекувања за потенцијалот на областа.<ref name="Blair" />{{Rp|53–58}} Пред да го напушти Сиетл, Трумп купил 16 хектари во рамницата кај Боровото Езеро (Пајн Лејк), 19 км источно од градот, за 200 долари, што била првата голема куповна на недвижен имот од страна на семејството Трумп.<ref name="Blair" />{{Rp|59}} Во Монте Кристо, Трумп избрал парцела во близина на подоцнежната железничка станица на која сакал да изгради хотел, но не можел да си дозволи да плати такса од 1.000 долари по [[акр]] за да ја купи. Наместо тоа, тој поднел барање за посочено златно наоѓалиште врз земјиштето, што му овозможило да побара ексклузивни минерални права врз земјиштето без да мора да плати за него.<ref name="Blair" />{{Rp|60}} иако земјиштето веќе го барал жителот на Еверет, Николас Рудебек. Во тоа време, Општата канцеларија за земјиште на Соединетите Држави била позната како расипана и често дозволувала такви повеќекратни барања. И покрај тврдењето на вложувачот дека не му дава право на Трумп да гради каква било структура на земјиштето, тој брзо купил дрва за да изгради нов пансион и да го управува слично на Dairy Restoraunt. Никогаш не се обидел да ископува злато на земјиштето. Блер го опишала Трумп како „рударејќи ги рударите“ бидејќи им требало место за спиење ноќе додека рудареле.<ref name="Blair" />{{Rp|61}}Во јули 1894 година, Рудебек поднел барање за вклучување на земјиштето и испратил службеник да наплати кирија; ова очигледно било неуспешно бидејќи луѓето од Монте Кристо не обрнувале внимание на законските обврски.<ref name="Blair" />{{Rp|66}} Трумп конечно го купил земјиштето во декември 1894 година.<ref name="Blair" />{{Rp|69}} Додека бил во Монте Кристо, Трумп бил избран во 1896 година за мировен судија со разлика од 32 спрема 5.<ref name="Blair" />{{Rp|71}} Години на рударство откриле дека во Монте Кристо немало ни приближно толку злато и сребро како што некогаш било верувано,<ref name="Blair" />{{Rp|68}} и во август 1894 година, Рокфелер се повлекол од поголемиот дел од својот влог во областа, создавајќи го „еверетскиот пукнат меур“.<ref name="Blair" />{{Rp|67}} До пролетта 1896 година, повеќето рудари го напуштиле Монте Кристо. Трумп страдал и од недостиг на работници и од намален бизнис, иако бил еден од ретките луѓе што заработувале пари во Монте Кристо. Трумп се подготвил за пукањето на меурот со финансирање на двајца рудари во [[Јукон]], [[Канада]], во замена за нивно барање за него.<ref name="Blair" />{{Rp|72}} Во јули 1897 година, започнала златната треска во Клондајк, откако бродови натоварени со злато пристигнале во [[Сан Франциско]] и Сиетл. Илјадници луѓе се упатиле кон областа со надеж дека ќе заработат богатство.<ref name="Blair" />{{Rp|73}} Трумп го продал поголемиот дел од својот имот во Монте Кристо неколку недели подоцна и се вратил во Сиетл.<ref name="Blair" />{{Rp|74}} [[Податотека:Fred_Trump_Passport_Application.jpg|мини|Барањето за пасош на Фридрих Трумп, 1896 година.]] Во Сиетл, Трумп отворил нов ресторан на улица „Чери“ број 207. Бизнисот одел толку добро што ја отплатил хипотеката за четири недели. Во меѓувреме, на 7 јули, двајцата рудари што Трумп ги финансирал, го заложиле неговото право на сопственост во потокот Ханкер, притока на Клондајк. Откако потрошиле 15 долари за да го регистрираат правото на сопственост, следниот ден продале половина од тоа за 400 долари. Една недела подоцна, друг рудар го продал за 1.000 долари.<ref name="Blair" />{{Rp|77}} На 20 септември, тие го побарале второто право, во потокот Дедвуд. Половина од него било продадена во октомври за 150 долари, додека другата половина била продадена во декември за 2.000 долари. Сепак, не е познато дали Трумп некогаш добил пари од таму. До почетокот на 1898 година, тој заработил доволно пари за самиот да оди во Јукон.<ref name="Blair" />{{Rp|79}} Тој ги купил сите потребни материјали, ги продал преостанатите имоти во Монте Кристо и Сиетл и ги префрли своите 40 хектари во рамницата на Борово Езеро (Пајн Лејк) на својата сестра Луиз.<ref name="Blair" />{{Rp|78}} Во 1900 година, Луиз го продала имотот за 250 долари.<ref name="Blair" />{{Rp|80}} Во зимата, по заминувањето на Трамп од Монте Кристо, градот претрпел некои од најлошите [[Лавина|лавини]] и [[Поплава|поплави]] во својата кратка историја, а овој пат, Рокфелер одбил да ја реконструира речиси виталната [[Пруга|железничка пруга]] до Еверет.<ref name="Blair" />{{Rp|79}} === Јуконска златна треска; Хотелите и борделите на Трумп === Според Блеровото сведоштво, кога Трумп заминал за [[Јукон]], тој немал планови да се занимава со вистинско [[рударство]].<ref name="Blair" />{{Rp|81}} Веројатно патувал по рутата на Белиот Превој,<ref name="Blair" />{{Rp|83}} која ја вклучувал и озлогласената „Патека на мртви коњи“, наречена така бидејќи возачите ги камшикувале животните за превоз сè додека не паѓале мртви на патеката и не биле оставени да се распаднат. Во пролетта 1898 година, Трумп и друг рудар по име Ернест Левин отвориле шаторски ресторан по патеката. Блер напишала дека „често јадење било свежо заклан, брзо замрзнат коњ“.<ref name="Blair" />{{Rp|84}} Во мај 1898 година, Трумп и Левин се преселиле во Бенет, [[Британска Колумбија]],<ref>{{cite magazine|first=Meagan|last=Campbell|url=https://www.macleans.ca/news/donald-trumps-ancestral-brothel-gets-a-new-lease-on-life/amp/|title=Donald Trump's ancestral brothel gets a new lease on life|magazine=[[Maclean's]]|publisher=[[Rogers Media]]|location=[[Торонто]], [[Онтарио]], [[Канада]]|date=15 јуни 2017}}</ref> [[Паланка|гратче]] познато по рударите кои граделе бродови за да патуваат до Досон. Во Бенет, Трумп и Левин го отвориле ресторанот и хотелот „Арктик“, кој нудел фина [[храна]], сместување и [[Полов однос|секс]] во „море“ од шатори.<ref name="Blair" />{{Rp|85}}Ресторанот „Арктик“ исто така првично бил сместен во шатор, но побарувачката за хотелот и ресторанот растела сè додека не бил сместен во двокатна [[Градба|зграда]].<ref name="Blair" /> Писмо до весникот „''Yukon Sun''“ го опишал „Арктик“: {{quote|За слободните мажи, Арктикот има одличен сместивост, како и најдобриот ресторан во Бенет, но не би им советувал на угледните жени да одат таму да спијат бидејќи се склони да слушнат нешто што би било одвратно за нивните чувства - а исто така и изговорено од страна на изопачените од сопствениот пол.<ref name=Blair />}} „Арктик Хаус“ бил еден од најголемите и најекстравагантните ресторани во тој регион на Клондајк, нудејќи свежо овошје и чорба, покрај основната намирница коњско месо. „Арктик“ бил отворен 24 часа на ден и рекламирал „соби за дами“, кои вклучувале кревети и ваги за мерење златен прав. Месниот одред на Северозападната коњаничка полиција бил познат по тоа што толерирал порок сè додека било спроведувано дискретно.<ref name="Blair" />{{Rp|86}} Во 1900 година, 179 км патеката кон Белиот Превој и Јукон, железничка пруга помеѓу Скагвеј, Алјаска и [[Вајтхорс]], Јукон, била завршена. Трумп го основал ресторанот и гостилницата „Вајт Хорс“ во Вајтхорс.<ref name="Blair" />{{Rp|87–88}}<ref name="nyt">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/1999/06/26/nyregion/fred-c-trump-postwar-master-builder-of-housing-for-middle-class-dies-at-93.html|title=Fred C. Trump, Postwar Master Builder of Housing for Middle Class, Dies at 93|last=Rozhon|first=Tracie|date=26 јуни 1999|work=[[The New York Times]]|access-date=2 април 2026}}</ref> Тие ја преместиле зградата со [[баржа]], преселена на Предната (Фронт) улица, и била во функција до јуни.<ref name="Blair" />{{Rp|88–89}} Новиот ресторан, кој вклучувал еден од најголемите [[Железарница|челичарници]] во областа, подготвуваше 3.000 оброци дневно и имал простор за [[коцкање]]. И покрај огромниот финансиски успех, Трумп и Левин почнале да се караат поради пиењето на Левин. Тие ја раскинале својата деловна врска во февруари 1901 година, но се смириле во април. Околу тоа време, локалната самоуправа објавила сузбивање на [[Проституција|проституцијата]], коцкањето и алкохолот, иако сузбивањето било одложено од страна на бизнисмените до подоцна истата година. Со оглед на оваа претстојна закана за неговото деловно работење, Трумп го продал својот дел од ресторанот на Левин и го напуштил Јукон.<ref name="WhoHeIs"/><ref name="Blair" />{{Rp|90–91}} Во месеците што следеле, Левин бил уапсен за јавно пијанство и испратен во [[затвор]], а „Арктик“ бил преземен од страна на планинарската полиција.<ref name="Blair" />{{Rp|92}} Ресторанот изгорел во вајтхорскиот [[пожар]] во 1905 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.macleans.ca/politics/inside-the-wild-canadian-past-of-the-trump-family/|title=Inside the wild Canadian past of the Trump family|last=Markusoff|first=Jason|date=13 октомври 2016|work=[[Maclean's]]|access-date=2 април 2026}}</ref> Блер напишала дека „уште еднаш, во ситуација што создала многу губитници, [Фридрих Трумп] успеал да излезе како победник“.<ref name="Blair" />{{Rp|93}} == Брак и семејство == Трумп се вратил во Калштат во 1901 година како богат човек. Биографот Блер рекол дека „занимањето со задоволување на потребите на неговите странки за храна, пијалоци и женско друштво, му било добро“.<ref name="Blair" />{{Rp|94}} Тој брзо се запознал и ѝ предложил [[брак]] на Елизабет Крист. (1880–1966), ќерка на поранешен сосед; таа била единаесет години помлада од Трумп.<ref name="wargs">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.wargs.com/other/trump.html|title=Donald Trump genealogy|publisher=Wargs.com|accessdate=2 април 2026}}</ref> Мајката на Трумп не ја одобрувала Крист бидејќи сметала дека нејзиното семејство е од пониска општествена класа. Трумп и Крист се венчале на 26 август 1902 година и се преселиле во градот [[Њујорк (град)|Њујорк]].<ref name="Blair" />{{Rp|95}} Во Њујорк, Трумп нашол работа како бербер и раководител на [[ресторан]]-[[хотел]]. Двојката живеела на авенијата „Вестчестер“ број 1006 во [[Германски јазик|германското говорно]] подрачје Морисанија во [[Бронкс]]. Нивната ќерка Елизабет била родена на 30 април 1904 година. Во мај 1904 година, кога Трумп аплицирал во Њујорк за американски пасош за да патува со сопругата и ќерката, тој ја навел својата професија како „хотелски чувар“.<ref>[https://interactive.ancestry.com/1174/USM1372_653-0200 US Passport Applications: Fred Trump] U.S. Passport Applications 1904–1905, Fred Trump, Roll 653, 25 мај 1904–31 мај 1904 [[Ancestry.com]] {{Бара регистрација}}</ref> Поради крајната [[носталгија]] на постарата Елизабет, семејството се вратило во [[Германско Царство|Германија]] подоцна истата година.<ref name="Blair" />{{Rp|96}}Во Германија, Трумп ги депонирал во [[банка]] своите заштеди од 80.000 [[Германска марка|марки]], еднакво на 677,797 долари во 2025 година.<ref name="Blair" />{{Rp|96}} [[Податотека:Elisabeth_Christ_&_Friedrich_Trump.jpg|десно|мини|Елизабет Крист и Фридрих Трумп, 1902 година.]] Набргу откако семејството пристигнало во Германија, [[Кралство Баварија|баварските]] власти утврдиле дека Трумп се иселил од Германија за да ги избегне обврските за воена служба, и бил класифициран како лице кое избегнувало воена служба.<ref name="Blair" />{{Rp|98}} На 24 декември 1904 година, Министерството за внатрешни работи објавило истрага за протерување на Трумп од Германија. Службено, тие открил дека тој ја прекршил Резолуцијата на Кралското министерство за внатрешни работи број 9916, закон од 1886 година со кој е казнувано доселеништвото во [[Северна Америка]] за да биде избегната воена служба со губење на баварското, а со тоа и на германското државјанство.<ref name="Blair" />{{Rp|99}} Во февруари 1905 година, бил издаден кралски [[декрет]] со кој му било наредено на Трумп да замине во рок од осум недели поради иселувања за да избегне воена служба и непријавување на заминувањето кај властите.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/us-news/2016/nov/21/trump-grandfather-friedrich-banished-germany-historian-royal-decree|title=Historian finds German decree banishing Trump's grandfather|last=Connolly|first=Kate|date=21 ноември 2016|work=The Guardian}}</ref> Неколку месеци, Трумп барал од [[Луитполд од Баварија|Луитполд, принц-регент на Баварија]]<ref>{{Cite magazine|url=https://harpers.org/archive/2017/03/the-emigrants/ | title=The Emigrants | magazine=Harper's | access-date=2 април 2026}}</ref> и од властите да му дозволат да остане, но не успеал.<ref name="Blair" />{{Rp|100}} Тој и неговото семејство заминале за Њујорк на 30 јуни 1905 година.<ref name="Blair" />{{Rp|102}} Нивниот син Фред бил роден на 11 октомври 1905 година, во [[Бронкс]], Њујорк.<ref name="Blair" />{{Rp|110}} Семејството живеело на Источната 177-та улица, број 539. Во 1907 година, се родил нивниот втор син, Џон. Подоцна истата година, семејството се преселило во Вудхејвен, Квинс. Додека живеел во Квинс, Трумп отворил берберница на „Вол стрит“ број 60 во [[Менхетн|Менхетен]].<ref name="Blair" />{{Rp|110}} == Подоцнежен живот и смрт == [[Податотека:Elisabeth_and_Friedrich_Trump_circa_1915.jpg|лево|мини|Фридрих Трумп (втор од лево) со своето семејство, {{Околу|1915}} година.]] Во 1908 година, Трумп купил недвижен имот на авенијата „Јамајка“ во Вудхејвен. Две години подоцна, тој го преселил своето семејство во зградата на земјиштето, издавајќи под кирија неколку соби. Работел и како хотелски раководител во хотелот „Медалион“ на [[Шеста авенија|6-та авенија]] и 23-та улица.<ref name="Blair" />{{Rp|112}} Трумп имал намера да продолжи да купува повеќе земја, но за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] тој се држел вон фокус поради сеприсутните противгермански чувства во Соединетите Држави, поради војната. Граѓаните родени во [[Германско Царство|Германија]] биле под сомнение.<ref name="Blair" />{{Rp|113–115}} Според биографката на семејството Трамп, Гвенда Блер, „на 29 мај 1918 година, додека шетал со својот син Фред, Трумп одеднаш се чувствувал многу лошо и бил брзо однесен во кревет. Следниот ден, тој бил мртов. Она што првично било дијагностицирано како [[пневмонија]], се покажало како еден од раните случаи на шпански грип.“<ref name="Blair" />{{Rp|116}}{{Sfn|Trump|2024|p=15}} Спротивно на тоа, според неговата смртна потврда, Трумп бил на лекарска помош од 23 мај 1918 година, а починал утрото на 30 мај од пневмонија и, секундарно, [[нефритис]].<ref>[https://a860-historicalvitalrecords.nyc.gov/view/5166022 NYC Municipal Archives Historical Vital Records, Department of Records and Information Services]. </ref> Изворите се разликуваат во врска со големината на имотот на Трумп: Гвенда Блер наведува дека неговиот нето имот вклучувал двокатна куќа со 7 соби во Квинс; 5 празни парцели; 4.000 [[Американски долар|долари]] заштеда; 3.600 долари [[Акција (финансии)|акции]]; и 14 хипотеки, со што неговата нето вредност изнесува 31.359 долари ( {{Форматирајцена|{{Inflation|US|31359|1918}}}} долари),<ref name="Blair" />{{Rp|118}}додека неговата правнука Мери Л. Трамп го проценила на еднакво на 300.000 долари во 2021 година.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=HbvrDwAAQBAJ&q=350+000|title=Too Much and Never Enough: How My Family Created the World's Most Dangerous Man|last=Trump|first=Mary L.|date=2020-07-14|publisher=Simon & Schuster UK|isbn=978-1-4711-9015-5|language=en}}</ref> Сопругата и синот на Фридрих Трумп, Фред, ги продолжиле неговите проекти за недвижности под името [[Организација „Трамп“|Elizabeth Trump & Son]]. == Поранешни заведени облици на презимето == Во доселеничките записи на Соединетите Држави, од октомври 1885 година, неговото име било наведено како Фридр. Трумпф (Friedr. Trumpf).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://familysearch.org/ark:/61903/1:1:NCR1-KF8|title=Friedr. Trumpf|publisher=[[FamilySearch]]|url-access=registration|accessdate=2 април 2026}} {{Бара регистрација}}</ref><ref name="auto">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.history.com/news/trumps-grandparents|title=How Trump's Grandparents Became Reluctant Americans|last=Jones|first=Dan|date=31 август 2018|work=HISTORY}}</ref> Рано запишано појавување на верзијата „Трумп“ се појавила 25 години подоцна во записите од пописот на САД од 1910 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:33S7-9RJC-3FZ?i=5&cc=1727033|title=1910 U.S. Census, Queens, NY|work=FamilySearch.org}}</ref><ref name="auto" /> Во својата книга ''„Трампови“'' (The Trumps), биографката Гвенда Блер го споменала Ханс Друмпф кој се населил во Калштат во 1608 година и чии потомци го промениле своето име од Друмф во Трумп за време на [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]].<ref name="BlairBook">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=uJifCgAAQBAJ|title=The Trumps: Three Generations of Builders and a Presidential Candidate|last=Blair|first=Gwenda|date=2015|publisher=[[Simon and Schuster]]|isbn=9781501139369|location=[[Њујорк (град)|Њујорк]]|pages=26–27|author-link=Gwenda Blair}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bostonglobe.com/ideas/2015/09/09/why-donald-trump-better-than-donald-drumpf/7ltKCyRasCa5TY2l1Tr4HP/story.html|title=Why Donald Trump trumps Donald Drumpf|last=Peterson|first=Britt|date=9 септември 2015|work=[[The Boston Globe]]|publisher=Boston Globe Media Partners, L.P.|location=Boston, Massachusetts|accessdate=2 април 2026}}</ref> Во статија на [[Дојче Веле|Дојче веле]] од 2015 година, тврдено било дека Блер во едно интервју рекол дека дедото на Трамп се викал Фридрих Друмпф,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dw.com/en/what-donald-trump-learned-from-his-german-grandpa-friedrich-drumpf/a-18701551|title=What Donald Trump learned from his German grandpa Friedrich Drumpf|date=9 септември 2015|work=Deutsche Welle|accessdate=2 април 2026|quote=His grandfather Friedrich Drumpf came to the United States in 1885[,] which was the height of German immigration to the United States[,] when he was 16.}}</ref> што е во спротивност со изјавата во претходната книга на Блер. Според сообраќајното здружение на Калштат, „Друмпф“ бил првобитниот правопис на презимето на семејството, но дека веќе бил променет во „Трумп“ пред овој правопис да биде запишан во регистарот на населението изработен по француското припојување на левиот брег на Рајна (од 1798 до 1814 година).<ref>[https://www.dw.com/en/what-trumps-ancestral-village-in-germany-has-to-say-about-him/a-19088834 What Trump's ancestral village in Germany has to say about him], ''[[Deutsche Welle]]''</ref> Мрежната страница за проверка на факти ''Snopes'' прикажала извори што покажуваат дека презимето некогаш било „Друмпф“ и го прикажуваат претходно споменатото контрадикторно известување за мислењето на Блер за тоа дали Фридрих Трумп првпат го користел „Друмпф“, но исто така покажуваат дека ниту [[Доналд Трамп]] ниту неговиот татко некогаш го имале презимето Друмпф.<ref>[https://www.snopes.com/fact-check/donald-drumpf/ Was Donald Trump's Family Surname Once 'Drumpf'?]</ref> == Поврзано == * ''[[Трампови: Три генерации што изградија империја]]'' == Наводи == {{Наводи|30em}} == Цитирани дела == * {{Наведена книга|title=All in the family : the Trumps and how we got this way|last=Trump|first=Fred C.|date=2024|publisher=Gallery Books|isbn=978-1-6680-7217-2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}} * {{Find a Grave|40736522|Frederick Trump}} {{Нормативна контрола}}{{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Трумп, Фридрих }} [[Категорија:Натурализирани Американци]] [[Категорија:Починати во 1918 година]] [[Категорија:Родени во 1869 година]] [[Категорија:Луѓе кои го изгубиле германското државјанство]] [[Категорија:Деловни луѓе од Њујорк (град)]] [[Категорија:Доселеници од Германската Империја во Соединетите Држави]] [[Категорија:Трамп (семејство)]] jncfafulceo6t8r33wcm5nrlj66xtwb 0 1390499 5534111 5533590 2026-04-03T22:18:33Z ГП 23995 5534111 wikitext text/x-wiki '''Роберт Блај''' ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Robert Bly''; 23 декември 1926 — 21 ноември 2021) — американски писател. ==Животопис== Роберт Блај е роден во западниот дел на [[Минесота]]. Една година студирал на колеџот „Св. Олаф“ во Минесота, а потоа преминал на Универзитетот во [[Харвард]], каде ѝ се придружил на групата млади луѓе кои подоцна станале познати писатели, како: Доналд Хол, [[Едриен Рич]], Кенет Коч, Џон Хокс, Џорџ Плимптон итн. По дипломирањето во 1950 година, неколку години живеел во [[Њујорк (град)|Њујорк]]. Во 1954 година се запишал на поетската работилница при Универзитетот во Ајова, а како корисник на [[Фулбрајтова стипендија|Фулбрајтовата стипендија]] престојувал во [[Норвешка]], каде пронашол некои свои далечни роднини. Таму се запознал со творештвото на некои поети кои не биле доволно познати во САД, како: [[Пабло Неруда]], [[Сезар Валјехо|Сесар Ваљехо]], [[Гунар Екелоф]], [[Георг Тракл]] и [[Хари Мартинсон]]. По враќањето во САД, го основал списанието „Педесеттите и шеесеттите и седумдесеттите“. Во тоа време, тој живеел на својата фарма во Минесота со својата сопруга и со децата. За време на [[Виетнамска војна|Виетнамската војна]] бил еден од основачите и предводниците на здружението „Американските писатели против Виетнамската војна“.<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 33.</ref> ==Творештво== Блај е добитник на поголем број стипендии, а исто така, тој е добитник на Националната книжевна награда (''National book award''). Покрај поезијата, неговото творештво се состои и од прозни дела, како и книжевни преводи. Неговите најважни дела се:<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 33-35.</ref> * Тишина на снежното поле (Silence in the snowy fields, 1962) * Опашката и очите на лавот (The lion's tail and eyes, 1962) * Светлината околу телото (The light around the body, 1967) * Спијачи фатени за раце (Sleepers joining hands, 1973) * Скокање од креветот (Jumping out of bed, 1973) * Старец кој ги трие очите (Old man rubbing his eyes, 1974) * Ова тело е направено од камфор и Гоферово дрво (This body is made of camphor and Gopher tree, 1977) * Ова дрво ќе биде овде илјада години (This tree will be here for a thousand years, 1979) * Човекот во црн капут се врти (The man in the black coat turns, 1981) * Верзиите на Мирабаи (Mirabai versions, 1984) * Сакање жена во два света (Loving a woman in two worlds, 1985) * Избрани песни (Selected poems, 1986) * Железниот Џон: Книга за мажите (Iron John: A Book About Men, 1990) * Што загубив со умирањето?: Собрани прозни песни (What have I ever lost by dying?: Collected prose poems, 1992) * Медитации за незаситната душа (Meditations on the insatiable soul, 1994) * Утрински песни (Morning poems, 1997) * Снежни наноси северно од куќата (Snowbanks north of the house, 1999) * Јадење на медот од зборови: Нови и избрани песни (Eating the honey of words: New and selected poems, 1999) * Ноќта кога Аврам ги повика ѕвездите (The night Abraham called to the stars, 2001) * Безумието на империјата: Книга со песни против војната во Ирак (The insanity of empire: A book of poems against the Iraq war, 2004) * Мојата реченица беше илјада години радост (My sentence was a thousand years of joy, 2005) == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски писатели]] [[Категорија:Американски поети]] [[Категорија:Родени во 1926 година]] [[Категорија:Починати во 2021 година]] cv6m9ce1kb6vhjoefxdfgsqpbejgg58 0 1390500 5534007 5533719 2026-04-03T19:43:19Z IvanKonev123 98191 Создадено со преведување на одделот „__LEAD_SECTION__“ од страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1311175953|Siege of Bjelovar Barracks]]“ 5534007 wikitext text/x-wiki '''Опсадата на Бјеловарската касарна''' уште позната и под кодното име '''Операција Билогора''' била блокадата и заземањето на касарните на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА) и на други објекти во и околу градот [[Бјеловар]], дел од 32-риот ([[Вараждин|Вараждински]]) корпус на ЈНА, за време на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]]. Општа блокада на објектите на ЈНА во Хрватска била наредена на 14 септември 1991 година и продолжила се до 29 септември кога гарнизонот на ЈНА бил заземен од хрватските сили, а неговото заземање се случило една недела откако поголемиот дел од 32-риот корпус се предадал. Како еден дел од Битката кај касарните и обид на хрватските вооружени сили да ги изолираат единиците на ЈНА стационирани во касарнитe во Хрватска или да ги заземат касарните за да обезбедат оружје за новосоздадената армија на Хрватска. Борбите резултирале со запленување на значителен број оружје, вклучувајќи 78 тенкови, 77 пешадиски борбени возила и 13 артилериски оружја поголеми од 100мм [[калибар]]. Судирот, исто така, предизвикал значителна штета на градот Бјеловар и неговата околина поради артилериски оган и експлозија на складиште за муниција на периферијата на градот, а борбите избувнале и покрај прекинот на огнот што бил договорен неколку дена претходно, и го натерале генералот на ЈНА, Вељко Кадијевиќ, да се повлече од преговорите во врска со спроведувањето на прекинот на огнот. Потоа, тој издал ултиматум до хрватските власти, предупредувајќи против заземање на дополнителни објекти на ЈНА.  {{Инфокутија Воен Конфликт|име=Опсадата на касарната Бјеловар дел од [[Битката кај касарните]]|слика={{Location map+| Croatia | width=300| float=right | caption= | overlay_image = | places = {{Location map~|Croatia| label=[[Varaždin]] | lat=46.308996 | long=16.328032 | label_size=75 | marksize=6| position=left}} {{Location map~|Croatia| label=[[Čakovec]] | lat=46.38957 | long=16.431715 | label_size=75 | marksize=6| position=right}} {{Location map~|Croatia| label=[[Koprivnica]] | lat=46.166041 | long=16.8207 | label_size=75 | marksize=6| position=right| mark= Blue pog.svg}} {{Location map~|Croatia| label=[[Križevci, Croatia|Križevci]] | lat=46.022237 | long=16.541922 | label_size=75 | marksize=6| position=left}} {{Location map~|Croatia| label=[[Bjelovar]] | lat=45.896699 | long=16.843016 | label_size=75 | marksize=6| position=bottom| mark= Blue pog.svg}} {{Location map~|Croatia| label=[[Virovitica]] | lat=45.829517 | long=17.389243 | label_size=75 | marksize=6| position=right}} {{Location map~|Croatia| label=Captured by Croatia | lat=43.2 | long=13.392334 | label_size=75 | marksize=6 | position=right}} {{Location map~|Croatia| label=Controlled by the JNA | lat=42.8 | long=13.392334 | label_size=75 | marksize=6| mark= Blue pog.svg| position=right}} {{Location map~|Croatia| label=[[Okučani]] | lat=45.260389 | long=17.197723 | label_size=75 | marksize=6| mark= Yellow pog.svg | position=bottom}} {{Location map~|Croatia| label=Detached units | lat=42.4 | long=13.392334 | label_size=75 | marksize=6| mark= Yellow pog.svg | position=right}}}}|опис=Major barracks of the JNA 32nd Corps, 29 September 1991|период=14 – 29 September 1991|1_страна={{flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Socialist Federal Republic of Yugoslavia|Yugoslavia]]|2_страна={{flag|Croatia}}|1_команданти={{flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Milan Tepić]]{{KIA}} <br> {{flagicon image|Flag of Yugoslavia (1946-1992).svg}} [[Rajko Kovačević]]{{executed}}|2_команданти={{flagicon|Croatia}} [[Želimir Škarec]]|1_број={{flagicon image|border=|Logo of the JNA.svg|size=22px}} [[Yugoslav People's Army]] * {{flagicon image|Flag of the Yugoslav Ground Forces.svg}} [[Yugoslav Ground Forces]]|2_број={{flagicon image|}} [[Croatian National Guard]]<br />{{flagicon image|Flag of Croatian Police.svg}} [[Law enforcement in Croatia|Croatian Police]]|1_загуби=550|2_загуби=непозната|исход=Хрватска победа}} == Позадина == Во 1990 година, етничките тензии меѓу [[Срби|Србите]] и [[Хрвати|Хрватите]] се влошиле по изборниот пораз на владата на [[Социјалистичка Република Хрватска]] од страна на [[Хрватска демократска заедница|Хрватската демократска заедница]] ({{Langx|hr|Hrvatska demokratska zajednica}}(ХДЗ), со што [[Југословенска народна армија]] ({{Langx|sr|Jugoslovenska Narodna Armija}} (ЈАН) ја конфискувала територијалната одбрана на Хрватска ({{Langx|hr|Teritorijalna obrana}}) оружје за минимизирање на отпорот.{{Sfn|Hoare|2010}} На 17 август, тензиите ескалирале во отворен бунт на „хрватските Срби“,{{Sfn|Hoare|2010}} центрирани во областите претежно населени со Срби во [[Далмација|далматинската]] заднина околу [[Книн]] (приближно 60км североисточно од градот [[Сплит]]),{{Sfn|The New York Times|19 August 1990}} делови од [[Лика]], Кордун, Бановина и [[Славонија|источна Хрватска]].{{Sfn|ICTY|12 June 2007}} Во јануари 1991 година, [[Република Србија (1992—2006)|Србија]], поддржана од [[Социјалистичка Република Црна Гора|Црна Гора]] и српските покраини [[Војводина]] и [[Косово и Метохија|Косово]], безуспешно се обидела да добие одобрение од југословенското претседателство за операција на ЈНА за разоружување на хрватските безбедносни сили.{{Sfn|Hoare|2010}} Барањето било одбиено, а бескрвавата престрелка меѓу српските бунтовници и хрватската специјална полиција во март{{Sfn|Ramet|2006}} ја натерала самата ЈНА да побара од Сојузното претседателство да ѝ даде воено овластување и да прогласи вонредна состојба, но иако барањето било поддржано од Србија и нејзините сојузници, барањето на ЈНА било одбиено на 15 март. Српскиот претседател [[Слободан Милошевиќ]], претпочитајќи кампања за проширување на Србија, наместо зачувување на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]] со Хрватска како федерална единица, јавно се заканил дека ќе ја замени ЈНА со српска армија и изјави дека повеќе не ја признава власта на федералното претседателство со што оваа закана ја натерала ЈНА да се откаже од плановите за зачувување на Југославија во корист на проширување на Србија, бидејќи ЈНА паднала под контрола на Милошевиќ.{{Sfn|Hoare|2010}} До крајот на март, конфликтот ескалирал со првите жртви{{Sfn|Engelberg|3 March 1991}}, а веќе на почетокот на април, водачите на српскиот бунт во Хрватска ја објавиле својата намера да ги спојат областите под нивна контрола со Србија. Овие региони Владата на Хрватска ги сметала за отцепени региони.{{Sfn|Sudetic|2 April 1991}} На почетокот на 1991 година, Хрватска немала своја редовна армија и за да ја зајакне својата одбрана го дуплирала бројот на полицајци на околу 20.000, а најефикасниот дел од хрватските полициски сили биле 3.000 припадници на специјалната полиција, составена од дванаесет [[Баталјон|баталјони]] организирани по воени линии. Исто така, имало 9.000-10.000 регионално организирани резервни полицајци во 16 батаљони и 10 чети, но им недостасуваше оружје.{{Sfn|CIA|2002}} Како одговор на влошената ситуација, хрватската влада ја формирала Хрватската национална гарда ({{Langx|hr|Zbor narodne garde}} – (ЗНГ) во мај со проширување на баталјоните на специјалната полиција во четири целосно професионални гардиски бригади. Под контрола на Министерството за одбрана и под команда на пензионираниот генерал на ЈНА Мартин Шпегељ, четирите гардиски бригади сочинуваа приближно 8.000 војници.{{Sfn|EECIS|1999}} Резервната полиција, исто така проширена на 40.000, била припоена кон ЗНГ и реорганизирана во 19 бригади и 14 независни баталјони. Гардиските бригади биле единствените единици на ЗНГ кои биле целосно опремени со [[огнено оружје]]; низ целата ЗНГ имало недостаток на потешко оружје и лоша командна и контролна структура над нивото на бригадата.{{Sfn|CIA|2002}} Недостатокот на тешко оружје било толку големо што ЗНГ прибегнала кон користење оружје од [[Втора светска војна|Втората светска војна]] земено од музеи и филмски студија.{{Sfn|Ramet|2006}} Во тоа време, хрватските залихи на оружје се состоеле од 30.000 парчиња лесно оружје купено во странство и 15.000 претходно во сопственост на полицијата. За да се замени персоналот изгубен за гардиските бригади, била формирана нова специјална полиција од 10.000 припадници.{{Sfn|CIA|2002}} == Прелудиум == Ставовите на хрватското раководство за тоа како да се справи со улогата на ЈНА во бунтот на „хрватските Срби“ постепено се менувала во периодот помеѓу јануари и септември 1991 година. Првичниот план на хрватскиот претседател [[Фрањо Туѓман]] била да ја добие поддршката [[Европска економска заедница|од Европската заедница]] (ЕЗ) и [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]], па затоа тој го отфрли советот на Шпегељ да ги заземе касарните и складиштата на ЈНА во Хрватска кон крајот на 1990 година. За време на [[Десетдневна војна|Десетдневната војна]] во јуни и јули 1991 година, Шпегељ повторно го повикал Туѓман да дејствува додека ЈНА се бори против [[Словенија|словенечката]] ТО. Повиците на Шпегељ биле повторени од Шиме Ѓодан, кој го наследил на функцијата министер за одбрана во јули. Шпегељ останал на команда на ЗНГ.{{Sfn|CIA|2002}} Првичниот став на Туѓман се темелел на неговото верување дека Хрватска не може да ја добие војната против ЈНА. Затоа, ЗНГ била ограничена на спроведување одбранбени операции, иако акциите на ЈНА се чинело дека се координирани со силите на,„хрватските Срби“.{{Sfn|CIA|2002}} Овој впечаток бил засилен со тампон зони воспоставени од ЈНА по борбите меѓу хрватската српска милиција и ЗНГ. ЈНА често интервенирала откако ЗНГ ја изгубила својата територијата, оставајќи ги хрватските Срби да ги контролираат областите што ги освоиле пред да интервенира ЈНА. ЈНА им обезбедила оружје на хрватските Срби, иако поголемиот дел од нивното оружје било набавено од српската ТО и српското Министерство за внатрешни работи.{{Sfn|CIA|2002}} Во јули 1991 година, советите на Шпегељ и Ѓодан биле поддржани од голем број членови [[Парламент на Хрватска|на хрватскиот парламент]]. Како одговор на тоа, Туѓман го разрешил Ѓодан веднаш истиот месец кога бил назначен за министер за одбрана, а Шпегељ поднел оставка од командата на ЗНГ на 3 август. Влошената ситуација во источна Хрватска,{{Sfn|CIA|2002}} вклучувајќи го и протерувањето на трупите на ЗНГ од [[Барања]] од страна на ЈНА, повремените борби околу [[Осиек]], [[Вуковар]] и [[Винковци]],{{Sfn|CIA|2002}} како и зголемените загуби и растечкото убедување дека ЈНА активно го поддржува бунтот на,,хрватските Срби", го принудиле Туѓман да дејствува. Така на 22 август, тој издал ултиматум до федералните југословенски власти барајќи повлекување на ЈНА во нејзините касарни до крајот на месецот. Во ултиматумот било наведено дека доколку ЈНА не се придржува до договорот, Хрватска ќе ја смета за окупаторска армија и ќе преземе соодветни мерки.{{Sfn|CIA|2002}} На 1 септември, ЕС предложила прекин на огнот, а мировна конференција била прифатена од југословенското претседателство и од Туѓман и покрај неговиот претходен ултиматум. Конференцијата започнала на 7 септември, но само четири дена подоцна, хрватскиот член и претседател на претседателството, [[Стјепан Месиќ]], ѝ наредил на ЈНА да се врати во своите касарни во рок од 48 часа.{{Sfn|CIA|2002}} Оваа наредба била мотивирана од загриженоста на Туѓман дека конференцијата ќе се одолговлекува додека ЗНГ губи територија. Иако на наредбата ѝ се спротивставиле другите членови на претседателството, таа ѝ дала оправдување на Хрватска отворено да се спротивстави на ЈНА.{{Sfn|CIA|2002}} Премиерот Фрањо Грегуриќ го советувал Туѓман да го спроведе планот на Шпегељ{{Sfn|Ramet|2006}}, а според генералот Антон Туш, Туѓман му наредил на ЗНГ да ги освои касарните на ЈНА на 12 септември, но ја поништил наредбата следниот ден. Наредбата била вратена на 14 септември откако Туш го замолил Туѓман повторно да одобри акција, тврдејќи дека на ЗНГ му истекува времето.{{Sfn|Žabec|28 May 2011}} Истиот ден, ЗНГ и хрватската полиција ги блокирале и ги прекинале комуналните услуги до сите објекти на ЈНА до кои имала пристап, започнувајќи ја Битката кај касарните.{{Sfn|CIA|2002}} Оваа акција опфаќала блокади на 33 големи гарнизони на ЈНА во Хрватска{{Sfn|Ramet|2006}}, и бројни помали објекти, вклучувајќи гранични пунктови и складишта за оружје и муниција.{{Sfn|CIA|2002}} == Редот на битката == Од 1988 година, гарнизонот [[Бјеловар]] на ЈНА бил вклучен во 32 корпус, чие седиште било во [[Вараждин]]{{Sfn|Karaula|2007}} и претставувал втор најголем корпус на ЈНА во Хрватска{{Sfn|Hoare|2010}} под чија команда биле 32 механизирана бригада и 32 мешан артилериски полк, двата со седиште во Вараждин како и 32 инженерски полк во [[Чаковец]], 411 мешан противтенковски артилериски полк со седиште во [[Крижевци]], 73 моторизирана бригада со седиште во [[Копривница]], 265 механизирана бригада со седиште во Бјеловар{{Sfn|Hrastović|2006}} и 288 мешана противтенковска артилериска бригада во [[Вировитица]].{{Sfn|Škvorc|2010}} Во таа област ЈНА немала доволно војници за да ги обезбеди сите свои објекти{{Sfn|Bjelajac|Žunec|2009}},но затоа било можно единиците на 5-тиот ([[Бања Лука|бањалучки]]) корпус распоредени во Окучани да се обиде да ослободи дел од гарнизоните.{{Sfn|Karaula|2007}} Така дел од 265 механизирана бригада била распореден во Копривница за да ја зајакне 73 моторизирана бригада{{Sfn|Raguž|2009}} која се состоела од [[Баталјон|баталјон тенкови]] и еден инженерски баталјон, кои биле преместени во Копривница во август 1990 година за да се зголеми присуството на ЈНА во градот.{{Sfn|Raguž|2009}} Војна група составена од 23 оклопни и 14 други возила{{Sfn|Škvorc|2010}}, извлечена од 265 механизирана бригада и командувана од потполковник Милан Челекетиќ{{Sfn|Raguž|2009}} била распоредена во Окучани и припоена кон 5-тиот корпус{{Sfn|Karaula|2007}} на 15 август за да се спречи хрватската специјална полиција да ги истера силите на,,хрватските Срби" од градот.{{Sfn|Raguž|2009}} Бјеловар бил исто така домаќин и на штабот на 28 партизанска дивизија (ТО) и една од бригадите на дивизијата.{{Sfn|Karaula|2007}} Најзначајниот објект на ЈНА во Бјеловар и неговата непосредна околина била касарната [[„Божидар Аџија“]], сместена на западната периферија на градот. Во касарната се наоѓал штабот на гарнизонот Бјеловар и најголемиот дел од оружјето на 265-та механизирана бригада, како и приближно 500 офицери и војници. Во центарот на Бјеловар имало неборбен објект на ЈНА, заштитен со мал безбедносен детал, односно радарска база и комуникациски центар за противвоздушна одбрана во селото Звијерци, веднаш до населбата Тројствени Марковац на северната периферија на Бјеловар како и две складишта. Депото Логор се користело за складирање на тенкови и друга опрема на 265-та механизирана бригада и оружје што било конфискувано од ТО во Бјеловар, а го чувале приближно 50 војници. Депото Барутана се користело за складирање муниција. За разлика од депото Логор, кое се наоѓало во самиот град, депото Барутана се наоѓало во шумата Беденик во близина на Бјеловар.{{Sfn|Karaula|2007}} Хрватска формирала специјална полициска единица со големина на чета (од 50 до 500 војници) во Бјеловар на 23 февруари 1991 година.{{Sfn|Karaula|2007}} По влошувањето на ситуацијата во западна [[Славонија]], во градот била формирана 105 бригада на ЗНГ која во голема мера била опремена само со лесно оружје, и со развиени планови за блокада на патиштата во и надвор од градот.{{Sfn|Karaula|2007}} Исто така бил формиран и кризен штаб за координирање на одбраната на градот и производството на оружје во индустриските погони кои беа модифицирани за нивно производство.{{Sfn|Karaula|2007}} == Хронолошки редослед == === Растечките тензии и блокадата === [[Податотека:HVO_Army_T-55_Glamoc_setup.jpg|десно|мини|ЗНГ заробила 75 тенкови на ЈНА Т-55 во Бјеловар.]] Првиот значаен конфликт во кој била вклучена ЈНА во областа Бјеловар се случила на 1 септември, кога 14 офицери и војници на ЈНА биле разоружани на хрватски контролен пункт, а командантот на гарнизонот на ЈНА во Бјеловар, [[полковник]] Рајко Ковачевиќ, побарал оружјето да се врати, но хрватските сили го одбиле тоа барање, тврдејќи дека оружјето веќе било испратено во Загреб. Тензиите значително се зголемиле откако 18 војници на ЗНГ од 105 бригада, веќе распоредени од Бјеловар, исчезнале за време на Битката кај Кусоње на 9 септември. Цивилните власти во градот побараle ЈНА да даде информации за нивната судбина, но ЈНА изјави дека нема сознанија за ова прашање.{{Sfn|Karaula|2007}} До 22 септември, хрватските сили ги опседнале и заробиле сите главни гарнизони на 32 корпус, освен оние во Бјеловар и Копривница,{{Sfn|Škvorc|2010}}а тогаш на гарнизоните на ЈНА во овие два града им било наредено да се повлечат на територијата во близина на Окучани, која била под контрола на 5-от корпус, а на гарнизонот со седиште во Копривница му било наредено да се пробие кон Бјеловар и да се поврзе со 265-та механизирана бригада, а потоа да продолжи кон [[Дарувар]] преку Грубишно Поље,{{Sfn|Raguž|2009}}а во исто време, гарнизонот Бјеловар бил блокиран и неговите комунални услуги и снабдување биле прекинати со што следеле преговори за предавање на гарнизонот, предводен од цивилниот кризен штаб{{Sfn|Karaula|2007}} со кој претседавал Јуре Шимиќ.{{Sfn|Karaula|2007}} Преговорите заглавиле кога ЈНА побарала на 265 механизирана бригада да ѝ биде дозволено да се евакуира во Окучани или Босна и Херцеговина.{{Sfn|Karaula|2007}} Во тоа време, голем број цивили од хрватските Срби се засолниле во касарната или плашејќи се за својата безбедност или за да се изолираат од хрватските власти.{{Sfn|Karaula|2007}} === Подготовки за напад === [[Податотека:PT-76_01.JPG|десно|мини|Три амфибиски тенкови PT-76 беа заробени од страна на ЗНГ во Бјеловар.]] Подготовките за заземање на објектите на ЈНА во Бјеловар се одвивале во периодот од 21 до 29 септември. Тие вклучувале поставување пречки околу објектите на ЈНА, артилериски и воздушни одбранбени единици како и изготвување планови за заземање на гарнизонот на ЈНА, со кодно име [[Операција Билогора]]. {{Sfn|Karaula|2007}} Првиот баталјон на 105 бригада бил распореден околу селата Беденик и Велика Писаница, вториот баталјон во селото Нарта и третиот баталјон северно од Бјеловар, со што успешно го опколиле градот. Во самиот град биле распоредени девет борбени групи за да нападнат оклопни единици кои би можеле да се обидат да се пробијат. Системи за воздушна одбрана составени од два 12.7мм митралези и два 20мм противвоздушни топови биле поставени во блиските села,{{Sfn|Karaula|2007}} а била поставена и [[Батерија (воена единица)|Батерија]] од влечени 100мм Противтенковски топови Т-12 распоредени во областа Хрговљани.{{Sfn|Karaula|2007}} Во обид да се ублажи целокупниот недостиг на противтенковско оружје, од Загреб пристигнале 200 молотови коктели и три оклопни транспортери вооружени со противтенковски системи со водени ракети 9M14 „Маљутка“ кои пристигнале од Вировитица на 23 септември.{{Sfn|Karaula|2007}} Иако Кризниот штаб требало да ги координира сите активности на хрватските вооружени сили со седиште во Бјеловар, како и засилувањата добиени од Вараждин откако гарнизонот на ЈНА со седиште таму се предал, но полковник Желимир Шкарец, член на Генералштабот на вооружените сили на Република Хрватскакој бил назначен за командант на воената операција.{{Sfn|Karaula|2007}} И покрај договорот за прекин на огнот потпишан на 22 септември помеѓу ЈНА и Хрватска, кој предвидувал продолжување на снабдувањето во касарната на ЈНА, властите во Бјеловар одбиле да ги вратат комуналните услуги, тврдејќи дека договорот дозволува снабдување само на офицери и војници на ЈНА, но дека имало и цивили кои се засолнувале во касарната.{{Sfn|Karaula|2007}} На 27 септември, хрватскиот Генералштаб наредил гарнизонот да биде заземен на 28-30 септември.{{Sfn|Karaula|2007}} Тус, дејствувајќи како началник на Генералштабот, наредил тајно убивање на екстремистите пред тие да предизвикаат масовни убиства на цивили или голема материјална штета.{{Sfn|Karaula|2007}} Според Тус, оваа наредба се засновала на проценка дека во Бјеловар имало екстремистички офицери на ЈНА, со намера да извршат такви дела.{{Sfn|Karaula|2007}} === Заробување на гарнизонот === [[Податотека:M94_Plamen_S_128mm_3.jpg|десно|мини|ЗНГ зароби четири повеќекратни ракетни фрлачи ЈНА М-63 Пламен во Бјеловар.]] Утрото на 29 септември, ЗНГ и хрватската полиција ги нападнале објектите на ЈНА во Бјеловар и како одговор, Ковачевиќ се контактирал со 5-тиот воен округ на ЈНА во Загреб и побарал воздушни напади врз градот и ЗНГ. Изворите не наведуваат дали биле извршени бараните воздушни напади.{{Sfn|Karaula|2007}} Наместо тоа, 5-тиот воен округ извршил притисок врз централните хрватски власти да ѝ наложат на ЗНГ во Бјеловар да го почитува сеопфатното примирје претходно договорено меѓу Хрватска и ЈНА на 22 септември.{{Sfn|Karaula|2007}} За да го потврди примирјето, Мониторската мисија на Европската заедница (ECMM) распоредила тим за мониторинг во градот, но сепак властите во Бјеловар ја игнорирале наредбата што ја добиле од Генералштабот и го запреле тимот на ЗНГ пред да стигне до градот. Според Шимиќ, потегот бил направен откако генерал-потполковник Петар Стипетиќ му се јавил по телефон и го повикал да продолжи со нападот.{{Sfn|Karaula|2007}} Автентичноста на Шимиќовиот исказ била оспорена од [[Адмирал|адмиралот]] Давор Домазет-Лошо, кој тврди дека тоа бил обид да се дискредитира Хрватска пред ECMM{{Sfn|Karaula|2007}} и така во точно 19:00 часот, ЗНГ ја зазела касарната [[Божидар Аџија]],{{Sfn|Karaula|2007}} а пред тоа веќе сите други објекти на ЈНА во и околу Бјеловар биле заземени.{{Sfn|Karaula|2007}} Пред депото Барутана да биде заземено од страна на ЗНГ, еден од четирите складишта, кој содржел 1,700 тони муниција, бил дигнат во воздух од [[Мајор|мајорот]] на ЈНА Милан Тепиќ.{{Sfn|Ivanković|14 September 2005}} Експлозијата се случила во 10:43 часот{{Sfn|Večernji list|29 September 2013}} при што загинале Тепиќ{{Sfn|Vesti|29 September 2011}} и единаесет војници на ЗНГ кои го блокирале депото во шумата Беденик. Експлозијата соборила дрвја во круг широк 200м и предизвикала штета на блиските објекти и можела да се чуе на оддалеченост од 20км.{{Sfn|Karaula|2007}} ЈНА изгубила уште еден војник во областа на депото, убиен од противтенковски проектил додека се борел со ЗНГ користејќи топ од пешадиско борбено возило.{{Sfn|Vesti|29 September 2011}} == Последици == [[Податотека:Oklopnjak_vukovarska_vojarna_3.JPG|десно|мини|Хрватските сили набавија 77 оклопни возила М-80 на ЈНА од касарната во Бјеловар.]] ЈНА претрпела 14 убиени{{Sfn|Karaula|2007}} и 30 ранети за време на опсадата и заземањето на [[касарната Бјеловар]], а додека ЗНГ изгубила 17 лица и 5 цивили. Имало 70 ранети војници на ЗНГ и цивили заедно. Војниците на ЗНГ заробиле 60 офицери на ЈНА и 365 војници. Заробените војници биле ослободени на 14 ноември, во размена на затвореници помеѓу Славонски Шамац и Босански Шамац . Опремата запленета од ЗНГ вклучувала 75 тенкови Т-55 и три тенкови ПТ-76, девет 122мм хаубици, четири повеќекратни ракетни лансери М-63 Пламен, 77 пешадиски борбени возила БВП М-80, мало оружје претходно конфискувано од ТО Бјеловар и оружје на 1 бригада на 28 партизанска дивизија (ТО), вклучувајќи 1.300 автоматски пушки и митралези и приближно 100 камиони. За време на борбите, 437 станбени објекти, 513 станови, 169 комунални објекти и 25 јавни и комерцијални згради биле оштетени или уништени во Бјеловар и Хрговљани.{{Sfn|Karaula|2007}} Следниот ден, единствената преостаната голема единица на 32 корпус на 73 моторизирана бригада со седиште во Копривница се предала на ЗНГ.{{Sfn|Škvorc|2010}} Заземањето на касарната на ЈНА во Бјеловар, исто така, влијаеше на договорот за прекин на огнот постигнат меѓу ЈНА и Хрватска во [[Игало]], поточно на одредбата во врска со кревањето на блокадата на касарната на ЈНА таму. Првично, имало спор меѓу Туѓман и генералот на ЈНА, Вељко Кадијевиќ, околу тоа дали тоа значи постигнување нормални услови за живот во касарната или целосна слобода на движење за ЈНА во Хрватска, со што било договорено компромисно толкување, кое Кадијевиќ го отфрлил токму поради настаните во Бјеловар.{{Sfn|Libal|1997}} На 1 октомври, Кадијевиќ издал ултиматум до Хрватска, заканувајќи се со уништување на еден цивилен објект од витално значење за хрватското население за секој воен пункт заземен од ЗНГ.{{Sfn|Libal|1997}} Ултиматумот покажа дека ЈНА ја смета Хрватска за непријателска територија, а не за дел од земјата што има одговорност да ја заштити.{{Sfn|Libal|1997}} Тепиќ бил сметан за херој во Србија бидејќи претпочитал да умре отколку да се предаде, а посмртно бил одликуван со [[Орден на народен херој]] од страна на Претседателството на Југославија на 19 ноември 1991 година, со што станал последниот добитник на орденот,{{Sfn|Vesti|29 September 2011}} а бил и последователно окарактеризиран од Властите во Србија за неговите постапки како херојски и го користеле како модел за своите војници.{{Sfn|Pančić|15 July 2004}} Во 2005 година, властите во Бјеловар објавиле дека ќе поднесат обвиненија за воени злосторства против двајца неименувани офицери на ЈНА.{{Sfn|Ivanković|14 September 2005}} Така во 2010 година, Шимиќ бил обвинет за [[Воено злосторство|воени злосторства]], поточно за убиство на воени затвореници . Според обвиненијата поднесени од Окружниот суд во Бјеловар, Шимиќ или неколку лица под негова директна команда го убиле Ковачевиќ и уште двајца офицери на ЈНА откако се предале на 29 септември.{{Sfn|Kokoruš|10 November 2010}} == Навод == {{Наводи|20em}} ;{{DEFAULTSORT:Bjelovar Barracks, Siege of}} [[Категорија:Југословенска народна армија]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] [[Категорија:Статии со извори на хрватски (hr)]] [[Категорија:Хрватска во 1991 година]] [[Категорија:Битките во 1991]] [[Категорија:Битките од Хрватската војна за независност]] [[Категорија:Историја на Бјеловар]] [[Категорија:Битката кај касарните]] t3oqwh0ho43ka9ko56fqxdeuq1154ao 0 1390511 5533987 5533736 2026-04-03T19:05:17Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:hr:Special:Redirect/revision/7341851|Stjepan II. Lacković]]“ 5533987 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Кралска личност|birth_date=Непознат|death_date=[[27. Фебруари]] [[1397.]]|name=Stjepan II. Lacković {{!}} Стефан II Лакфи|reign1=1383 – 1384|reign2=1385 – 1385|reign=1371 – 1372|image=Lackfi István nádor lovas szobra (Kalmár Katalin, 2000). -Keszthely, 2016 Hungary.jpg|caption=Kip Stjepana II. Lackovića|title=Бан на Кралството Хрватска Славонија и Далмација}}{{Infookvir ban|ime=Stjepan II. Lacković|puno ime=Stjepan II. Lacković Čakovečki|slika=Lackfi István nádor lovas szobra (Kalmár Katalin, 2000). -Keszthely, 2016 Hungary.jpg|veličina=180px|opis slike=Kip Stjepana II. Lackovića|malaslika=|opis male slike=|datum rođenja=?|datum smrti=[[27. veljače]] [[1397.]]|mandat_start=1371.|mandat_kraj=1372.|podban=|prethodnik=|nasljednik=|mandat_start2=1383.|mandat_kraj2=1384.|podban2=|prethodnik2=|nasljednik2=|mandat_start3=1385.|mandat_kraj3=1385.|podban3=|prethodnik3=|nasljednik3=|stranka=|supruga=|suprug=|zanimanje=|fusnote=}}'''Стефан II Лацкович''' ([[Унгарски јазик|унгарски:]] ''Lackfy'' или ''Lackfi István II'' ; не се знае кога е роден - [[Крижевци]], [[27 февруари]] [[1397]]) – хрватски благородникодносно [[Бан (титула)|хрватски бан]] (1371–1372, 1383–1384 и 1385), војвода [[Трансилванија|од Трансилванија]] (1372–1376, 1385–1386) и Палатин од Унгарија (1387–1392) од благородничкото семејство Лацковиќ . == Биографија == Стефан II Лацковиќ, познат во историографијата и како ''Стефан Лацковиќ од Чаковец'', е потомок на семејството Лацковиќ, кое потекнувало од [[Германци|германското]] [[Благородништво|благородничко семејство]] [[Hermán|Херман]], и владеело со тогашната унгарска покраина [[Трансилванија|Ердељ]] (денешна Трансилванија, [[Романија]]) во [[14 век|14]] [[14 век|век]]. Неговото презиме доаѓа од личното име на основачот на семејството, кој се викал Ладислав (унгарски:''László''), скратено ''Лацк'', ''Лацзк'' или ''Лацко'', а неговите потомци го зеле презимето Лацковиќ. Стјепан бил син на Стјепан I Лацковиќ кој бил [[Бан (титула)|Бан на]] Хрватска-Славонија-Далмација во периодот од 1350 до 1352 година и внук на основачот на семејната лоза Ладислав. Тој имал голем број титули, односно многу функции, меѓу кои, покрај титулата Бан на Хрватска и Далмација ја добил и титулата [[војвода]] на трансилванија (1372–1376), унгарски палатин (1387–1397), кнез [[Задар|на Задар]] (1383, 1387–88, 1391–92), господар на [[Меѓимурска жупанија|Меѓимурје]] и [[Чаковец]], Загорје, Лендава ( [[Словенија]] ), Кештељ ( [[Унгарија]] ), а потоа и префект на унгарските окрузи Зала, Веспрем и Ѓер и јужната словачка покраина Комарно која се наоѓала по течението на реката [[Дунав]] . Во три наврати во периодот од 80 и 90 години на 14 век бил хрватски бан, најпрво во 1371/72, подоцна 1383/84 и 1385 година. На [[27 август|27]] [[27 август|август]] [[1376|1376 година]], Стјепан II Лацковиќ, тогашниот сопственик [[Меѓимурска жупанија|на Меѓумурје]], заедно со својот брат Дионисиј (унгарски: ''Dénes'' ), го основал познатиот Павлин манастир во Света Јелена (денешен Шенковец во близина [[Чаковец|на Чаковец]] ), посветен на Успението на [[Богородица|Пресвета Богородица]] и [[Ден на сите светци|Сите Светии]] . Манастирот, меѓу другото, содржел и гробови во кои биле погребани многу членови на благородничкото семејство [[Зринското Кнежество|Зрински]] во следните векови. Во политичките превирања од тоа време, по смртта на кралот [[Лајош I Анжујски|Луј I Анжуски]] во [[1382|1382 година]], Лацковиќ бил поддржувач на кралот [[Карло III (Неапол)|Чарлс од Дракула]] и застанал на страната на незадоволните против принцот Никола I од Горјан и кралицата Елизабета . Тој го поддржувал [[Босна (регион)|босанскиот]] крал [[Твртко I|Твртко I.]] По атентатот врз Чарлс, тој се помирил со кралицата Елизабета и бил назначен за гроф Палатин. Кралот [[Сигизмунд (Свето Римско Царство)|Сигизмунд од Луксембург]] го назначил за еден од командантите на својата војска во [[1396|1396 година]] во битката против [[Турци|Османлиите]] [[Битка кај Никопол|кај Никопоље]] . По тој пораз, во кој и самиот придонел бегајќи од бојното поле, тој станал голем противник на кралот Сигизмунд и го поддржал Ладислав Неаполски како нов крал. Меѓутоа, откако кралот му испратил писмена гаранција ( ''[[salvum conductum]]'' ) и тактички го повикал, Лацковиќ дошол на седницата на [[Парламент на Хрватска|Хрватскиот парламент]] во [[Крижевци]], на која претседавал самиот крал. По жестока расправија околу вината за Никопоље, поддржувачите на кралот ги обезглавиле Стефан и неговиот внук Андрија со мечеви. Овој настан е запишан во историјата како Крвавиот собор на Крижевци . == Извори == {{Наводи}} == Надворешни врски == * Хрватската енциклопедија [https://enciklopedija.hr/clanak/35035 Стјепан II Лацковиќ] * Хрватската енциклопедија [https://enciklopedija.hr/clanak/35032 Лацковиќ] * [https://hbl.lzmk.hr/clanak/10849 Стјепан II. Лацковиќ] Хрватска биографска лексика {{Последователност|}}{{Последователност|}}{{Последователност|}}{{GLAVNIRASPORED:Lacković, Stjepan II.}} [[Категорија:Хрватско благородништво]] [[Категорија:Банови на Хрватска]] 8738cjv0i64u7ilf376civ1381n91b0 0 1390524 5533999 5533757 2026-04-03T19:27:57Z Andrew012p 85224 Поправки; големо тире 5533999 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bezeredy, nadgrobni spomenik u Čakovcu - jugozapad.jpg|десно|мини|230x230пкс|[[Надгробник|Надгробникот]] на Лујо Безреди и неговата [[сопруга]] Марија на гробиштата во Чаковец]] '''Лујо Безреди''' (унгарски: ''Bezerédi Lajos''; 1898 — 1979) — хрватско-унгарски [[Вајарство|скулптор]] и [[Сликарство|сликар]]. == Живот и дело == Роден е во Нова, [[Кралство Унгарија]], во семејство на татко Унгарец Словак и мајка Хрватка. По нивната смрт се преселил во Чаковец (тогашна Чакторња), каде што го завршил основното образование и училиштето за наставници. Во 1917 г. бил ангажиран во војска. Учествувал во основањето на краткотрајната Српско-унгарска Република Барања-Баја, а по нејзиниот пад, пребегнал во [[Кралство Југославија|Југославија]] — каде што накратко бил притворен во [[Осиек]]. Подоцна студирал на Педагошкиот колеџ во [[Будимпешта]], а во 1922 г. се запишал на Академијата за ликовни уметности во [[Загреб]]. Еден период емигрирал во [[Бугарија]], каде што работел повремени физички работи, сѐ додека не се вработил во фабрика за тули во [[Пловдив]]. Таму, во слободно време, почнал да изработува предмети од глина. Во 1922 г. се вратил во Загреб и продолжил на одделот за вајарство на Академијата. Негови професори биле Рудолф Валдец, [[Роберт Франгеш Михановиќ|Роберт Франгеш-Михановиќ]] и Франо Кршиниќ. Иако Кршиниќ високо ја ценел неговата работа, Безреди поради недостаток на средства морал да ги прекине студиите и да изработува керамика за продажба за да преживее. Во овој период живеел во крајна сиромаштија. Својата прва самостојна изложба во Загреб ја отворил во 1927 г. Помеѓу 1936 и 1941 г. живеел во [[Белград]]. По германската окупација на градот во 1941 г., пребегнал во Будимпешта, каде се приклучил на антифашистичка група поврзана со Британската разузнавачка служба. Како материјал за своите скулптури најчесто користел [[теракота]], а негова омилена техника била енгобата — иако повремено користел и [[Фајанс|фајанс]] и глазирање. Неговото творештво се одликува со социјални мотиви вдахнати од секојдневниот живот во градот и селото. Во 1942 г. се вратил во Чаковец. Работел како наставник по цртање, но набрзо бил отпуштен поради неговите цврсти начела. Останал во градот до својата смрт, продолжувајќи неуморно да твори. На почетокот создавал фигуративна уметност, додека во подоцнежната фаза се свртел кон апстрактната скулптура. Од 1927 до 1969 г., неговите дела биле претставени на бројни самостојни и групни изложби низ Хрватска, како и во Белград и [[Виена]]. Во 1968 г. бил одликуван со југословенски Медал за заслуги од втор степен, а во 1969 г. ја добил престижната награда „Владимир Назор“ за животно дело. Безреди ја донирал целата своја колекција од 485 уметнички дела на Музејот на Меѓимурје во Чаковец. Погребан е на градските гробишта во истиот град. == Галерија == <gallery> Податотека:Brončani kip Dinamika mrtvog stabla u Čakovcu, rad Luje Bezeredyja (1964) - jugozapad.jpg|„Динамика на мртвото дрво“ (1964) во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - Kip žene u parku u Čakovcu.jpg|Скулптура на жена во парк во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - izlošci (Čakovec).JPG|Дел од изложените дела во Чаковец Податотека:Povratnik (Lujo Bezeredy), Čakovec - zapad.jpg|„Повратник“ — скулптура на Безреди во парк во Чаковец </gallery> == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1896 Животопис во Хрватскиот биографски лексикон] (на хрватски) * [http://www.visitmedimurje.com/dozivi_medimurje-vise.asp?id=14&m=1&mm=04&l=e#.XIQ_3H_sbcs Безреди — реномиран уметник од Меѓимурје] {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Безреди, Лујо}} [[Категорија:Хрватски вајари]] [[Категорија:Унгарски вајари]] [[Категорија:Апстрактни вајари]] [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Починати во 1979 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] g4afv3opr832x8l8zirq8x84tydb4u5 5534000 5533999 2026-04-03T19:28:38Z Andrew012p 85224 5534000 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bezeredy, nadgrobni spomenik u Čakovcu - jugozapad.jpg|десно|мини|230x230пкс|[[Надгробник|Надгробникот]] на Лујо Безреди и неговата [[сопруга]] Марија на гробиштата во Чаковец]] '''Лујо Безреди''' ({{Langx|hu|Bezerédi Lajos}}; 1898 — 1979) — хрватско-унгарски [[Вајарство|скулптор]] и [[Сликарство|сликар]]. == Живот и дело == Роден е во Нова, [[Кралство Унгарија]], во семејство на татко Унгарец Словак и мајка Хрватка. По нивната смрт се преселил во Чаковец (тогашна Чакторња), каде што го завршил основното образование и училиштето за наставници. Во 1917 г. бил ангажиран во војска. Учествувал во основањето на краткотрајната Српско-унгарска Република Барања-Баја, а по нејзиниот пад, пребегнал во [[Кралство Југославија|Југославија]] — каде што накратко бил притворен во [[Осиек]]. Подоцна студирал на Педагошкиот колеџ во [[Будимпешта]], а во 1922 г. се запишал на Академијата за ликовни уметности во [[Загреб]]. Еден период емигрирал во [[Бугарија]], каде што работел повремени физички работи, сѐ додека не се вработил во фабрика за тули во [[Пловдив]]. Таму, во слободно време, почнал да изработува предмети од глина. Во 1922 г. се вратил во Загреб и продолжил на одделот за вајарство на Академијата. Негови професори биле Рудолф Валдец, [[Роберт Франгеш Михановиќ|Роберт Франгеш-Михановиќ]] и Франо Кршиниќ. Иако Кршиниќ високо ја ценел неговата работа, Безреди поради недостаток на средства морал да ги прекине студиите и да изработува керамика за продажба за да преживее. Во овој период живеел во крајна сиромаштија. Својата прва самостојна изложба во Загреб ја отворил во 1927 г. Помеѓу 1936 и 1941 г. живеел во [[Белград]]. По германската окупација на градот во 1941 г., пребегнал во Будимпешта, каде се приклучил на антифашистичка група поврзана со Британската разузнавачка служба. Како материјал за своите скулптури најчесто користел [[теракота]], а негова омилена техника била енгобата — иако повремено користел и [[Фајанс|фајанс]] и глазирање. Неговото творештво се одликува со социјални мотиви вдахнати од секојдневниот живот во градот и селото. Во 1942 г. се вратил во Чаковец. Работел како наставник по цртање, но набрзо бил отпуштен поради неговите цврсти начела. Останал во градот до својата смрт, продолжувајќи неуморно да твори. На почетокот создавал фигуративна уметност, додека во подоцнежната фаза се свртел кон апстрактната скулптура. Од 1927 до 1969 г., неговите дела биле претставени на бројни самостојни и групни изложби низ Хрватска, како и во Белград и [[Виена]]. Во 1968 г. бил одликуван со југословенски Медал за заслуги од втор степен, а во 1969 г. ја добил престижната награда „Владимир Назор“ за животно дело. Безреди ја донирал целата своја колекција од 485 уметнички дела на Музејот на Меѓимурје во Чаковец. Погребан е на градските гробишта во истиот град. == Галерија == <gallery> Податотека:Brončani kip Dinamika mrtvog stabla u Čakovcu, rad Luje Bezeredyja (1964) - jugozapad.jpg|„Динамика на мртвото дрво“ (1964) во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - Kip žene u parku u Čakovcu.jpg|Скулптура на жена во парк во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - izlošci (Čakovec).JPG|Дел од изложените дела во Чаковец Податотека:Povratnik (Lujo Bezeredy), Čakovec - zapad.jpg|„Повратник“ — скулптура на Безреди во парк во Чаковец </gallery> == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1896 Животопис во Хрватскиот биографски лексикон] (на хрватски) * [http://www.visitmedimurje.com/dozivi_medimurje-vise.asp?id=14&m=1&mm=04&l=e#.XIQ_3H_sbcs Безреди — реномиран уметник од Меѓимурје] {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Безреди, Лујо}} [[Категорија:Хрватски вајари]] [[Категорија:Унгарски вајари]] [[Категорија:Апстрактни вајари]] [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Починати во 1979 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] nf3jls6eig6lhzglyuw80w5ioqnpqvu 5534001 5534000 2026-04-03T19:29:50Z Andrew012p 85224 5534001 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bezeredy, nadgrobni spomenik u Čakovcu - jugozapad.jpg|десно|мини|230x230пкс|[[Надгробник|Надгробникот]] на Лујо Безреди и неговата [[сопруга]] Марија на гробиштата во Чаковец]] '''Лујо Безереди''' ({{Langx|hu|Bezerédi Lajos}}; 1898 — 1979) — хрватско-унгарски [[Вајарство|скулптор]] и [[Сликарство|сликар]]. == Живот и дело == Роден е во Нова, [[Кралство Унгарија]], во семејство на татко Унгарец Словак и мајка Хрватка. По нивната смрт се преселил во Чаковец (тогашна Чакторња), каде што го завршил основното образование и училиштето за наставници. Во 1917 г. бил ангажиран во војска. Учествувал во основањето на краткотрајната Српско-унгарска Република Барања-Баја, а по нејзиниот пад, пребегнал во [[Кралство Југославија|Југославија]] — каде што накратко бил притворен во [[Осиек]]. Подоцна студирал на Педагошкиот колеџ во [[Будимпешта]], а во 1922 г. се запишал на Академијата за ликовни уметности во [[Загреб]]. Еден период емигрирал во [[Бугарија]], каде што работел повремени физички работи, сѐ додека не се вработил во фабрика за тули во [[Пловдив]]. Таму, во слободно време, почнал да изработува предмети од глина. Во 1922 г. се вратил во Загреб и продолжил на одделот за вајарство на Академијата. Негови професори биле Рудолф Валдец, [[Роберт Франгеш Михановиќ|Роберт Франгеш-Михановиќ]] и Франо Кршиниќ. Иако Кршиниќ високо ја ценел неговата работа, Безреди поради недостаток на средства морал да ги прекине студиите и да изработува керамика за продажба за да преживее. Во овој период живеел во крајна сиромаштија. Својата прва самостојна изложба во Загреб ја отворил во 1927 г. Помеѓу 1936 и 1941 г. живеел во [[Белград]]. По германската окупација на градот во 1941 г., пребегнал во Будимпешта, каде се приклучил на антифашистичка група поврзана со Британската разузнавачка служба. Како материјал за своите скулптури најчесто користел [[теракота]], а негова омилена техника била енгобата — иако повремено користел и [[Фајанс|фајанс]] и глазирање. Неговото творештво се одликува со социјални мотиви вдахнати од секојдневниот живот во градот и селото. Во 1942 г. се вратил во Чаковец. Работел како наставник по цртање, но набрзо бил отпуштен поради неговите цврсти начела. Останал во градот до својата смрт, продолжувајќи неуморно да твори. На почетокот создавал фигуративна уметност, додека во подоцнежната фаза се свртел кон апстрактната скулптура. Од 1927 до 1969 г., неговите дела биле претставени на бројни самостојни и групни изложби низ Хрватска, како и во Белград и [[Виена]]. Во 1968 г. бил одликуван со југословенски Медал за заслуги од втор степен, а во 1969 г. ја добил престижната награда „Владимир Назор“ за животно дело. Безреди ја донирал целата своја колекција од 485 уметнички дела на Музејот на Меѓимурје во Чаковец. Погребан е на градските гробишта во истиот град. == Галерија == <gallery> Податотека:Brončani kip Dinamika mrtvog stabla u Čakovcu, rad Luje Bezeredyja (1964) - jugozapad.jpg|„Динамика на мртвото дрво“ (1964) во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - Kip žene u parku u Čakovcu.jpg|Скулптура на жена во парк во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - izlošci (Čakovec).JPG|Дел од изложените дела во Чаковец Податотека:Povratnik (Lujo Bezeredy), Čakovec - zapad.jpg|„Повратник“ — скулптура на Безреди во парк во Чаковец </gallery> == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1896 Животопис во Хрватскиот биографски лексикон] (на хрватски) * [http://www.visitmedimurje.com/dozivi_medimurje-vise.asp?id=14&m=1&mm=04&l=e#.XIQ_3H_sbcs Безреди — реномиран уметник од Меѓимурје] {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Безреди, Лујо}} [[Категорија:Хрватски вајари]] [[Категорија:Унгарски вајари]] [[Категорија:Апстрактни вајари]] [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Починати во 1979 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] 0tdfpepbdivdhheiwgibe7myzjln9t8 5534003 5534001 2026-04-03T19:35:01Z Andrew012p 85224 5534003 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bezeredy, nadgrobni spomenik u Čakovcu - jugozapad.jpg|десно|мини|230x230пкс|[[Надгробник|Надгробникот]] на Лујо Безереди и неговата [[сопруга]] Марија на гробиштата во Чаковец]] '''Лујо Безереди''' ({{Langx|hu|Bezerédi Lajos}}; 1898 — 1979) — хрватско-унгарски [[Вајарство|скулптор]] и [[Сликарство|сликар]]. == Живот и дело == Роден е во Нова, [[Кралство Унгарија]], во семејство на татко Унгарец Словак и мајка Хрватка. По нивната смрт се преселил во Чаковец (тогашна Чакторња), каде што го завршил основното образование и училиштето за наставници. Во 1917 г. бил ангажиран во војска. Учествувал во основањето на краткотрајната Српско-унгарска Република Барања-Баја, а по нејзиниот пад, пребегнал во [[Кралство Југославија|Југославија]] — каде што накратко бил притворен во [[Осиек]]. Подоцна студирал на Педагошкиот колеџ во [[Будимпешта]], а во 1922 г. се запишал на Академијата за ликовни уметности во [[Загреб]]. Еден период емигрирал во [[Бугарија]], каде што работел повремени физички работи, сѐ додека не се вработил во фабрика за тули во [[Пловдив]]. Таму, во слободно време, почнал да изработува предмети од глина. Во 1922 г. се вратил во Загреб и продолжил на одделот за вајарство на Академијата. Негови професори биле Рудолф Валдец, [[Роберт Франгеш Михановиќ|Роберт Франгеш-Михановиќ]] и Франо Кршиниќ. Иако Кршиниќ високо ја ценел неговата работа, Безереди поради недостаток на средства морал да ги прекине студиите и да изработува керамика за продажба за да преживее. Во овој период живеел во крајна сиромаштија. Својата прва самостојна изложба во Загреб ја отворил во 1927 г. Помеѓу 1936 и 1941 г. живеел во [[Белград]]. По германската окупација на градот во 1941 г., пребегнал во Будимпешта, каде се приклучил на антифашистичка група поврзана со Британската разузнавачка служба. Како материјал за своите скулптури најчесто користел [[теракота]], а негова омилена техника била енгобата — иако повремено користел и [[Фајанс|фајанс]] и глазирање. Неговото творештво се одликува со социјални мотиви вдахнати од секојдневниот живот во градот и селото. Во 1942 г. се вратил во Чаковец. Работел како наставник по цртање, но набрзо бил отпуштен поради неговите цврсти начела. Останал во градот до својата смрт, продолжувајќи неуморно да твори. На почетокот создавал фигуративна уметност, додека во подоцнежната фаза се свртел кон апстрактната скулптура. Од 1927 до 1969 г., неговите дела биле претставени на бројни самостојни и групни изложби низ Хрватска, како и во Белград и [[Виена]]. Во 1968 г. бил одликуван со југословенски Медал за заслуги од втор степен, а во 1969 г. ја добил престижната награда „Владимир Назор“ за животно дело. Безереди ја донирал целата своја колекција од 485 уметнички дела на Музејот на Меѓимурје во Чаковец. Погребан е на градските гробишта во истиот град. == Галерија == <gallery> Податотека:Brončani kip Dinamika mrtvog stabla u Čakovcu, rad Luje Bezeredyja (1964) - jugozapad.jpg|„Динамика на мртвото дрво“ (1964) во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - Kip žene u parku u Čakovcu.jpg|Скулптура на жена во парк во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - izlošci (Čakovec).JPG|Дел од изложените дела во Чаковец Податотека:Povratnik (Lujo Bezeredy), Čakovec - zapad.jpg|„Повратник“ — скулптура на Безереди во парк во Чаковец </gallery> == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1896 Животопис во Хрватскиот биографски лексикон] (на хрватски) * [http://www.visitmedimurje.com/dozivi_medimurje-vise.asp?id=14&m=1&mm=04&l=e#.XIQ_3H_sbcs Безереди — реномиран уметник од Меѓимурје] {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Безреди, Лујо}} [[Категорија:Хрватски вајари]] [[Категорија:Унгарски вајари]] [[Категорија:Апстрактни вајари]] [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Починати во 1979 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] jl4zp36z2fhr6qnq7wlynkuriskuw13 5534005 5534003 2026-04-03T19:36:05Z Andrew012p 85224 Македонизам 5534005 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bezeredy, nadgrobni spomenik u Čakovcu - jugozapad.jpg|десно|мини|230x230пкс|[[Надгробник|Надгробникот]] на Лујо Безереди и неговата [[сопруга]] Марија на гробиштата во Чаковец]] '''Лујо Безереди''' ({{Langx|hu|Bezerédi Lajos}}; 1898 — 1979) — хрватско-унгарски [[Вајарство|вајар]] и [[Сликарство|сликар]]. == Живот и дело == Роден е во Нова, [[Кралство Унгарија]], во семејство на татко Унгарец Словак и мајка Хрватка. По нивната смрт се преселил во Чаковец (тогашна Чакторња), каде што го завршил основното образование и училиштето за наставници. Во 1917 г. бил ангажиран во војска. Учествувал во основањето на краткотрајната Српско-унгарска Република Барања-Баја, а по нејзиниот пад, пребегнал во [[Кралство Југославија|Југославија]] — каде што накратко бил притворен во [[Осиек]]. Подоцна студирал на Педагошкиот колеџ во [[Будимпешта]], а во 1922 г. се запишал на Академијата за ликовни уметности во [[Загреб]]. Еден период емигрирал во [[Бугарија]], каде што работел повремени физички работи, сѐ додека не се вработил во фабрика за тули во [[Пловдив]]. Таму, во слободно време, почнал да изработува предмети од глина. Во 1922 г. се вратил во Загреб и продолжил на одделот за вајарство на Академијата. Негови професори биле Рудолф Валдец, [[Роберт Франгеш Михановиќ|Роберт Франгеш-Михановиќ]] и Франо Кршиниќ. Иако Кршиниќ високо ја ценел неговата работа, Безереди поради недостаток на средства морал да ги прекине студиите и да изработува керамика за продажба за да преживее. Во овој период живеел во крајна сиромаштија. Својата прва самостојна изложба во Загреб ја отворил во 1927 г. Помеѓу 1936 и 1941 г. живеел во [[Белград]]. По германската окупација на градот во 1941 г., пребегнал во Будимпешта, каде се приклучил на антифашистичка група поврзана со Британската разузнавачка служба. Како материјал за своите скулптури најчесто користел [[теракота]], а негова омилена техника била енгобата — иако повремено користел и [[Фајанс|фајанс]] и глазирање. Неговото творештво се одликува со социјални мотиви вдахнати од секојдневниот живот во градот и селото. Во 1942 г. се вратил во Чаковец. Работел како наставник по цртање, но набрзо бил отпуштен поради неговите цврсти начела. Останал во градот до својата смрт, продолжувајќи неуморно да твори. На почетокот создавал фигуративна уметност, додека во подоцнежната фаза се свртел кон апстрактната скулптура. Од 1927 до 1969 г., неговите дела биле претставени на бројни самостојни и групни изложби низ Хрватска, како и во Белград и [[Виена]]. Во 1968 г. бил одликуван со југословенски Медал за заслуги од втор степен, а во 1969 г. ја добил престижната награда „Владимир Назор“ за животно дело. Безереди ја донирал целата своја колекција од 485 уметнички дела на Музејот на Меѓимурје во Чаковец. Погребан е на градските гробишта во истиот град. == Галерија == <gallery> Податотека:Brončani kip Dinamika mrtvog stabla u Čakovcu, rad Luje Bezeredyja (1964) - jugozapad.jpg|„Динамика на мртвото дрво“ (1964) во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - Kip žene u parku u Čakovcu.jpg|Скулптура на жена во парк во Чаковец Податотека:Lujo Bezeredy - izlošci (Čakovec).JPG|Дел од изложените дела во Чаковец Податотека:Povratnik (Lujo Bezeredy), Čakovec - zapad.jpg|„Повратник“ — скулптура на Безереди во парк во Чаковец </gallery> == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=1896 Животопис во Хрватскиот биографски лексикон] (на хрватски) * [http://www.visitmedimurje.com/dozivi_medimurje-vise.asp?id=14&m=1&mm=04&l=e#.XIQ_3H_sbcs Безереди — реномиран уметник од Меѓимурје] {{Нормативна контрола}} {{DEFAULTSORT:Безреди, Лујо}} [[Категорија:Хрватски вајари]] [[Категорија:Унгарски вајари]] [[Категорија:Апстрактни вајари]] [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Починати во 1979 година]] [[Категорија:Родени во 1898 година]] 1ailk27vor8lcq9ncmjypwczx2oad5v 0 1390544 5534213 5533803 2026-04-04T11:06:38Z IvanKonev123 98191 5534213 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Библиотека|name=Зринската Библиотека|image=File:Bibliotheca Zriniana (Croatia) - katalog.jpg|image_size=280px|caption=Предна корица од 2008 година [[Čakovec]] каталог на изложба на ''Bibliotheca Zriniana''|native_name=Zrinska knjižnica|native_name_lang=hr|country=[[Croatia]]|type=[[Private library]]|established={{Start date and age|df=yes|1662}}|location=founded in [[Čakovec Castle]], [[Kingdom of Croatia (Habsburg)]], today preserved in the [[National and University Library in Zagreb]]|items_collected=антички хеленски класици, антички римски класици, философија, историја, воена доктрина, архитектура, економија, схоластика, географија, поеми итн.|collection_size=731|website={{URL|https://www.nsk.hr/en/}}}} '''Библиотека Зриниана'''<ref>{{Наведено списание|last=Kosić|first=Ivan|date=21 December 2012|title=Bibliotheca Zriniana|url=https://hrcak.srce.hr/clanak/143991%3f|journal=Kaj: Časopis Za Književnost, Umjetnost, Kulturu|publisher=[[University Computing Centre]], Zagreb|issue=4-5 (317-318)|pages=51–79|access-date=April 30, 2023}}</ref> ( {{Langx|hr|Zrinska knjižnica}}) е фонд од збирка книги на Никола VII Зрински, бан (вицекрал) на Хрватска, од 17 век која била основана во [[Чаковец]] најверојатно околу 1662 година во седиштето на благородничкото семејство Зрински во тоа време, бидејќи нејзиниот сопственик дизајнирал специјализиран каталог и го испечатил. Збирката подоцна била преместувана неколку пати и останала надвор од [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Хрватска]] многу години, но конечно била купена во 1892 година во [[Виена]] и донесена во [[Загреб]], каде што се наоѓа се до ден денес, во голема мера зачувана, во Хрватската национална и универзитетска библиотека.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalna.nsk.hr/?pr=l&msq=bibliotheca+Zriniana|title=Digital collections of the National and University Library in Zagreb|work=Digital collections of the National and University Library in Zagreb|publisher=[[National and University Library in Zagreb]]|accessdate=April 30, 2023}}</ref> == Историја == [[Ренесанса|Ренесансно]] - [[Барок|барокната]] [[библиотека]] во Чаковец започнала да се формира уште во 16 век, односно од времето на предците на Никола VII Зрински. Се претпоставува дека овој процес започнал уште од неговиот прадедо [[Никола IV Зрински|Никола Шубиќ Зрински]] (1508–1566),а подоцна по него следеле неговиот дедо [[Јурај IV Зрински|Јурај (Ѓорѓи) IV]] (1549–1603), неговиот чичко Никола VI (1570–1625) и татко му Јурај V (1599–1626),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hrcak.srce.hr/file/143990|title=Bibliotheca Zriniana|work=HRČAK - Portal of Croatian scientific and professional journals|publisher=[[University Computing Centre]], Zagreb|accessdate=May 13, 2023}}</ref> но библиотеката била каталогизирана во 1662 година. Каталогот го доби името лат. ,,'''''Catalogus omnium librorum bibliothecae Chaktorniensis greatissimi atque illustrissimi domini comitis Nicolai a Zrinio bani.'' ''Anno Domini 1662. die 10 octobris"''''' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalna.nsk.hr/?pr=i&id=15212|title=Catalogus omnium librorum bibliothecae Chaktorniensis|work=Digital collections of the National and University Library in Zagreb|publisher=[[National and University Library in Zagreb]]|accessdate=April 30, 2023}}</ref> што во превод значи мак. „Каталог на сите книги во библиотека во Чаковец на угледниот и славниот гроф Никола Зрински, Банус. На 10 октомври 1662 година“, хрв. ,,Katalog svih knjiga u knjižnici Chaktorni knjižnice prevelikog i presvijetlog gospodara, grofa Nikole Zrinijskog bani. Godine Gospodnje 1662. 10. listopada" Како што спомнал професорот Звонимир Бартолиќ, претседател на огранокот на [[Матица хрватска|Матица Хрватска]] (''Матрикс Кроатика'') во Чаковец, во каталогот на изложбата на ''Зринијана'' во Чаковец во 2008 година, бројот на книги во тоа време изнесувал повеќе од 500 единици. Во ''Каталогот'' имало 431 наведена книга<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.academia.edu/79488639|title=No one would slay me with impunity - Good fate nothing else. About the life and work of Nikola VII. Zrinski (1620. - 1664.) / No one would have beaten me with impunity - Good fate nothing else. Life and Work of Nikola VII Zrinski/Zrínyi Miklós (költő) (1620–1664)|work=Academia.edu|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|accessdate=May 13, 2023}}</ref> и плус околу 100 тома кои не биле споменати во него. Сите евидентирани книги биле поделени во единаесет тематски групи. По смртта на Никола Зрински во 1664 година, неговата библиотека ја презела неговата сопруга Марија Софија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsk.hr/en/bibliotheca-zriniana-exhibition-held/|title=Bibliotheca Zriniana|work=Bibliotheca Zriniana exhibition page|publisher=[[National and University Library in Zagreb]], Zagreb|accessdate=April 30, 2023}}</ref> и неговиот малолетен син Адам (1662–1691). За време на бурните години на заговорот на магнатите, двајцата се повлекле од [[Чаковска тврдина|замокот Зрински во Чаковец]], прво во [[Вараждин]], потоа во [[Вировитица]] и конечно во [[Виена]] понесувајќи ја со себе библиотеката и на тој начин ''Зринијана'' била заштитена од опасноста да биде ограбена кога заговорот на магнатите бил насилно прекинат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.glas-koncila.hr/uz-350-godisnjicu-pogibije-petra-zrinskoga-i-frana-krste-frankopana-17-blago-i-sva-imanja-pripala-su-kraljevskoj-komori/|title=On the 350th anniversary of the death of Petar Zrinski and Fran Krsto Frankopan: Treasures and all estates went to the royal chamber|date=10 January 2022|work=Glas Koncila Newspaper|publisher=[[Glas Koncila]]|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Откако Адам Зрински бил застрелан во 1691 година во [[Битка кај Сланкамен|Битката кај Сланкамен]], неговата вдовица Марија Катарина се преомажила за грофот Максимилијан Арношт II Влашим од Моравскиот Вотау (Битов во денешна [[Чешка]] ), по што библиотеката на Зрински останала во замокот Битов речиси два века.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/611/|title=Bibliotheca Zriniana - the library of Nikola Zrinski: a two-century journey from Čakovec to Zagreb|work=Faculty of Humanities and Social Sciences Institutional Repository|publisher=[[Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Zagreb]]|accessdate=May 13, 2023}}</ref> Речиси заборавена во далечна соба, таа повторно била „откриена“ во 1873 година, а подоцна продадена на виенскиот антиквар Самуел Кенде<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.doew.at/thema/aris/anderl.html|title=A very rich art dealer from Munich|work=Web archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716100908/http://www.doew.at/thema/aris/anderl.html|archive-date=2007-07-16|accessdate=April 30, 2023}}</ref> во 1890 година. Тој подготвил и објавил детален опис на ''Библиотеката Зринијана'' на германски јазик, кој го испратил до најважните унгарски библиотеки како аукциски каталог.<ref>{{Наведено списание|last=Kosić|first=Ivan|date=21 December 2012|title=Digital collections of the National and University Library in Zagreb|url=https://hrcak.srce.hr/en/97790|journal=Kaj: Časopis Za Književnost, Umjetnost, Kulturu|publisher=[[National and University Library in Zagreb]]|issue=4-5 (317-318)|pages=51–79|access-date=May 21, 2023}}</ref> Иако унгарските библиотеки биле заинтересирани да ја купат збирката, хрватската државна влада за среќа реагирала побрзо и повешто и на крајот ја купила во 1892/93 година за 12.000 [[Унгарски форинт|форинти]]. ''Зринијаната'' веднаш била транспортирана од Виена во [[Загреб]] и сместена во тогашната Хрватска кралска универзитетска библиотека која подоцна станала дел од денешната Национална и универзитетска библиотека.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hrcak.srce.hr/en/file/347764|title=Digitization of Bibliotheca Zriniana|work=Croatian scientific bibliography|publisher=[[University of Zagreb]]|accessdate=May 21, 2023}}</ref> == Содржина на библиотеката == Откако е основана, ''Библиотеката Зринијана'' постојано се проширува, а нејзиниот фонд на книги често се менувал. Наследството на Никола Зрински било проширено со книгите на неговиот брат Петар (1621–1671), снаата Катарина (1625–1673) и синот Адам. Според истражувањата, откриено е дека 95 книги им припаѓале на сопружниците Петар и Катарина Зрински, а 45 книги на Адам, а наводно се споменувало и дека наследството на Адам содржело вкупно над 800 книги. Денешниот инвентар вклучува 424 таканаречени потписни ознаки, исклучиво печатени книги, т.е. без 29-те [[Ракопис|ракописи]] пронајдени под посебни броеви на повикување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsk.hr/en/manuscripts-and-old-books-collection/|title=Manuscripts and Old Books Collection|work=National and University Library Manuscripts and Old Books Collection|publisher=[[National and University Library in Zagreb]]|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Според неодамнешни, долгорочни истражувања, хрватските и унгарските [[Библиотекар|библиотекари]] и [[Историчар|историчари]] заклучиле дека целиот фонд на книги во ''Библиотеката Зринијана'' вклучува 731 единици<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eruditio.hu/zrinyi3d/bz/zrinihorvat.html|title=Bibliotheca Zriniana|work=Bibliotheca Eruditionis|publisher=[[National Széchényi Library]] and the Library of the Szeged University, Hungary|archive-url=https://web.archive.org/web/20080617023206/http://www.eruditio.hu/zrinyi3d/bz/zrinihorvat.html|archive-date=June 17, 2008|accessdate=May 13, 2023}}</ref> од кои најголем дел се наоѓаат во Загреб, а остатокот е расфрлан во разни библиотеки и [[Архив|архиви]] во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.matica.hr/vijenac/304/zriniana-meu-sto-najljepsih-knjiga-svijeta-8278/|title=Zriniana among the hundred most beautiful books in the world|work=Vijenac Magazine|publisher=[[Matica hrvatska]]|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Покрај книгите наследени од своите предци, Никола Зрински ја дополнил семејната библиотека со книги од разни извори кои биле печатени во многу познати печатници во Централна и Западна Европа, како што се [[Виена]], [[Париз]], [[Венеција]], [[Болоња]], [[Рим]], [[Антверпен]], [[Амстердам]], [[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]], [[Келн]], [[Стразбур]] и други.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://real.mtak.hu/21594/1/Monok_Zrinyi_kvt_Mamul13.pdf|title=Zrínyi-könyvtár|work=Repository of the Library of the Hungarian Academy of Sciences|publisher=[[Hungarian Academy of Sciences]], Budapest|accessdate=May 13, 2023}}</ref> а книгите биле претежно напишани на [[Латински јазик|латински]], но и на италијански, германски, хрватски, унгарски, француски и други јазици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hrcak.srce.hr/file/143990|title=Bibliotheca Zriniana|work=HRČAK - Portal of Croatian scientific and professional journals|publisher=[[University Computing Centre]], Zagreb|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Во денешната зачувана збирка, која се чува во Хрватската национална и универзитетска библиотека (424 единици), има дела од [[Стара Грција|старохеленската]] класика (на пр. ''[[Илијада]]'' и ''[[Одисеја]]'' ) и [[Римско Царство|од староримската]] литература ( Валериј Максим, [[Плиниј Постариот]], [[Хорациј]], [[Вергилиј]], [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] итн.), потоа некои примероци од [[Библија|Библијата]], делата на [[Италија|италијанските]] писатели од доцниот средновековен период ( [[Лудовико Ариосто]], [[Џовани Бокачо]], [[Данте Алигиери]], [[Франческо Петрарка]] ), како и писатели од други земји (како [[Френсис Бејкон|Франсис Бејкон]] или Лауренциј Бејерлинк) заедно со локални автори (Никола Зрински со неговата „Сирена на Јадранското Море“, Катарина Зрински со нејзиниот „Патнички сопатник“, [[Franjo Črnko|Фрањо Чрнко]] со „Опсадата на градот Сигетвар“, [[Franjo Glavinić|Фрањо Главиниќ]] со „Приказната за Трсат “, [[Мавро Орбини]] со „Кралството на Словените“ итн.). Особено интересна е збирката песни од [[Папа Урбан VIII|папата Урбан VIII]] (од пред неговото папство), која Никола Зрински ја добил лично од авторот во Рим во 1636 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://virtualna.nsk.hr/zrinski/category/digitalizirana-djela/bibliotheca-zriniana/|title=Digitized works of Bibliotheca Zriniana|work=Virtual page of the National and University Library in Zagreb|publisher=[[National and University Library in Zagreb]], Zagreb|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Освен книгите „[[Белетристика|Белс-литетрс]]“, библиотеката Зрински има книги од областа на [[Историја|историјата]], воените работи, [[Филозофија|философијата]], економијата, [[Географија|географијата]] (вклучувајќи и некои [[Атлас|атласи]] ), [[Архитектура|архитектурата]] итн. Конечно, библиотеката содржи неколку тома ретки дела, вклучувајќи ги и вредните [[Ракопис|ракописи]] . Еден од нив е рачно напишан еп наречен „Сирена на Јадранското Море“ од сопственикот на библиотеката. За да се одбележи важната збирка книги што некогаш се наоѓала во резиденцијата на Зрински во градот Чаковец, поранешната социјалистичка „Народна библиотека и читална Чаковец“ во 1980-тите беше преименувана во „Библиотека ''Никола Зрински'' “ во Чаковец. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kcc.hr/povijest/|title=History of the library|work=“Nikola Zrinski Library“, Čakovec|publisher=Knjižnica "Nikola Zrinski" Čakovec|accessdate=May 13, 2023}}</ref> == Видете исто така == {{Портал|Literature}} * Список на библиотеки по земја * Список на национални и државни библиотеки == Наводи == {{Наводи}} sgxwuuxfl6ca7i6x00i0rguejjerolw 5534214 5534213 2026-04-04T11:07:20Z IvanKonev123 98191 5534214 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Библиотека|name=Зринската Библиотека|image=File:Bibliotheca Zriniana (Croatia) - katalog.jpg|image_size=280px|caption=Предна корица од 2008 година [[Čakovec]] каталог на изложба на ''Bibliotheca Zriniana''|native_name=Zrinska knjižnica|native_name_lang=hr|country=[[Croatia]]|type=[[Private library]]|established={{Start date and age|df=yes|1662}}|location=founded in [[Čakovec Castle]], [[Kingdom of Croatia (Habsburg)]], today preserved in the [[National and University Library in Zagreb]]|items_collected=антички хеленски класици, антички римски класици, философија, историја, воена доктрина, архитектура, економија, схоластика, географија, поеми итн.|collection_size=731|website={{URL|https://www.nsk.hr/en/}}}} '''Зринска Библиотека'''<ref>{{Наведено списание|last=Kosić|first=Ivan|date=21 December 2012|title=Bibliotheca Zriniana|url=https://hrcak.srce.hr/clanak/143991%3f|journal=Kaj: Časopis Za Književnost, Umjetnost, Kulturu|publisher=[[University Computing Centre]], Zagreb|issue=4-5 (317-318)|pages=51–79|access-date=April 30, 2023}}</ref> ( {{Langx|hr|Zrinska knjižnica}}) е фонд од збирка книги на Никола VII Зрински, бан (вицекрал) на Хрватска, од 17 век која била основана во [[Чаковец]] најверојатно околу 1662 година во седиштето на благородничкото семејство Зрински во тоа време, бидејќи нејзиниот сопственик дизајнирал специјализиран каталог и го испечатил. Збирката подоцна била преместувана неколку пати и останала надвор од [[Кралство Хрватска (1526–1867)|Хрватска]] многу години, но конечно била купена во 1892 година во [[Виена]] и донесена во [[Загреб]], каде што се наоѓа се до ден денес, во голема мера зачувана, во Хрватската национална и универзитетска библиотека.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalna.nsk.hr/?pr=l&msq=bibliotheca+Zriniana|title=Digital collections of the National and University Library in Zagreb|work=Digital collections of the National and University Library in Zagreb|publisher=[[National and University Library in Zagreb]]|accessdate=April 30, 2023}}</ref> == Историја == [[Ренесанса|Ренесансно]] - [[Барок|барокната]] [[библиотека]] во Чаковец започнала да се формира уште во 16 век, односно од времето на предците на Никола VII Зрински. Се претпоставува дека овој процес започнал уште од неговиот прадедо [[Никола IV Зрински|Никола Шубиќ Зрински]] (1508–1566),а подоцна по него следеле неговиот дедо [[Јурај IV Зрински|Јурај (Ѓорѓи) IV]] (1549–1603), неговиот чичко Никола VI (1570–1625) и татко му Јурај V (1599–1626),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hrcak.srce.hr/file/143990|title=Bibliotheca Zriniana|work=HRČAK - Portal of Croatian scientific and professional journals|publisher=[[University Computing Centre]], Zagreb|accessdate=May 13, 2023}}</ref> но библиотеката била каталогизирана во 1662 година. Каталогот го доби името лат. ,,'''''Catalogus omnium librorum bibliothecae Chaktorniensis greatissimi atque illustrissimi domini comitis Nicolai a Zrinio bani.'' ''Anno Domini 1662. die 10 octobris"''''' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://digitalna.nsk.hr/?pr=i&id=15212|title=Catalogus omnium librorum bibliothecae Chaktorniensis|work=Digital collections of the National and University Library in Zagreb|publisher=[[National and University Library in Zagreb]]|accessdate=April 30, 2023}}</ref> што во превод значи мак. „Каталог на сите книги во библиотека во Чаковец на угледниот и славниот гроф Никола Зрински, Банус. На 10 октомври 1662 година“, хрв. ,,Katalog svih knjiga u knjižnici Chaktorni knjižnice prevelikog i presvijetlog gospodara, grofa Nikole Zrinijskog bani. Godine Gospodnje 1662. 10. listopada" Како што спомнал професорот Звонимир Бартолиќ, претседател на огранокот на [[Матица хрватска|Матица Хрватска]] (''Матрикс Кроатика'') во Чаковец, во каталогот на изложбата на ''Зринијана'' во Чаковец во 2008 година, бројот на книги во тоа време изнесувал повеќе од 500 единици. Во ''Каталогот'' имало 431 наведена книга<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.academia.edu/79488639|title=No one would slay me with impunity - Good fate nothing else. About the life and work of Nikola VII. Zrinski (1620. - 1664.) / No one would have beaten me with impunity - Good fate nothing else. Life and Work of Nikola VII Zrinski/Zrínyi Miklós (költő) (1620–1664)|work=Academia.edu|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|accessdate=May 13, 2023}}</ref> и плус околу 100 тома кои не биле споменати во него. Сите евидентирани книги биле поделени во единаесет тематски групи. По смртта на Никола Зрински во 1664 година, неговата библиотека ја презела неговата сопруга Марија Софија<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsk.hr/en/bibliotheca-zriniana-exhibition-held/|title=Bibliotheca Zriniana|work=Bibliotheca Zriniana exhibition page|publisher=[[National and University Library in Zagreb]], Zagreb|accessdate=April 30, 2023}}</ref> и неговиот малолетен син Адам (1662–1691). За време на бурните години на заговорот на магнатите, двајцата се повлекле од [[Чаковска тврдина|замокот Зрински во Чаковец]], прво во [[Вараждин]], потоа во [[Вировитица]] и конечно во [[Виена]] понесувајќи ја со себе библиотеката и на тој начин ''Зринијана'' била заштитена од опасноста да биде ограбена кога заговорот на магнатите бил насилно прекинат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.glas-koncila.hr/uz-350-godisnjicu-pogibije-petra-zrinskoga-i-frana-krste-frankopana-17-blago-i-sva-imanja-pripala-su-kraljevskoj-komori/|title=On the 350th anniversary of the death of Petar Zrinski and Fran Krsto Frankopan: Treasures and all estates went to the royal chamber|date=10 January 2022|work=Glas Koncila Newspaper|publisher=[[Glas Koncila]]|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Откако Адам Зрински бил застрелан во 1691 година во [[Битка кај Сланкамен|Битката кај Сланкамен]], неговата вдовица Марија Катарина се преомажила за грофот Максимилијан Арношт II Влашим од Моравскиот Вотау (Битов во денешна [[Чешка]] ), по што библиотеката на Зрински останала во замокот Битов речиси два века.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://darhiv.ffzg.unizg.hr/id/eprint/611/|title=Bibliotheca Zriniana - the library of Nikola Zrinski: a two-century journey from Čakovec to Zagreb|work=Faculty of Humanities and Social Sciences Institutional Repository|publisher=[[Faculty of Humanities and Social Sciences, University of Zagreb]]|accessdate=May 13, 2023}}</ref> Речиси заборавена во далечна соба, таа повторно била „откриена“ во 1873 година, а подоцна продадена на виенскиот антиквар Самуел Кенде<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.doew.at/thema/aris/anderl.html|title=A very rich art dealer from Munich|work=Web archive|archive-url=https://web.archive.org/web/20070716100908/http://www.doew.at/thema/aris/anderl.html|archive-date=2007-07-16|accessdate=April 30, 2023}}</ref> во 1890 година. Тој подготвил и објавил детален опис на ''Библиотеката Зринијана'' на германски јазик, кој го испратил до најважните унгарски библиотеки како аукциски каталог.<ref>{{Наведено списание|last=Kosić|first=Ivan|date=21 December 2012|title=Digital collections of the National and University Library in Zagreb|url=https://hrcak.srce.hr/en/97790|journal=Kaj: Časopis Za Književnost, Umjetnost, Kulturu|publisher=[[National and University Library in Zagreb]]|issue=4-5 (317-318)|pages=51–79|access-date=May 21, 2023}}</ref> Иако унгарските библиотеки биле заинтересирани да ја купат збирката, хрватската државна влада за среќа реагирала побрзо и повешто и на крајот ја купила во 1892/93 година за 12.000 [[Унгарски форинт|форинти]]. ''Зринијаната'' веднаш била транспортирана од Виена во [[Загреб]] и сместена во тогашната Хрватска кралска универзитетска библиотека која подоцна станала дел од денешната Национална и универзитетска библиотека.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hrcak.srce.hr/en/file/347764|title=Digitization of Bibliotheca Zriniana|work=Croatian scientific bibliography|publisher=[[University of Zagreb]]|accessdate=May 21, 2023}}</ref> == Содржина на библиотеката == Откако е основана, ''Библиотеката Зринијана'' постојано се проширува, а нејзиниот фонд на книги често се менувал. Наследството на Никола Зрински било проширено со книгите на неговиот брат Петар (1621–1671), снаата Катарина (1625–1673) и синот Адам. Според истражувањата, откриено е дека 95 книги им припаѓале на сопружниците Петар и Катарина Зрински, а 45 книги на Адам, а наводно се споменувало и дека наследството на Адам содржело вкупно над 800 книги. Денешниот инвентар вклучува 424 таканаречени потписни ознаки, исклучиво печатени книги, т.е. без 29-те [[Ракопис|ракописи]] пронајдени под посебни броеви на повикување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nsk.hr/en/manuscripts-and-old-books-collection/|title=Manuscripts and Old Books Collection|work=National and University Library Manuscripts and Old Books Collection|publisher=[[National and University Library in Zagreb]]|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Според неодамнешни, долгорочни истражувања, хрватските и унгарските [[Библиотекар|библиотекари]] и [[Историчар|историчари]] заклучиле дека целиот фонд на книги во ''Библиотеката Зринијана'' вклучува 731 единици<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eruditio.hu/zrinyi3d/bz/zrinihorvat.html|title=Bibliotheca Zriniana|work=Bibliotheca Eruditionis|publisher=[[National Széchényi Library]] and the Library of the Szeged University, Hungary|archive-url=https://web.archive.org/web/20080617023206/http://www.eruditio.hu/zrinyi3d/bz/zrinihorvat.html|archive-date=June 17, 2008|accessdate=May 13, 2023}}</ref> од кои најголем дел се наоѓаат во Загреб, а остатокот е расфрлан во разни библиотеки и [[Архив|архиви]] во Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.matica.hr/vijenac/304/zriniana-meu-sto-najljepsih-knjiga-svijeta-8278/|title=Zriniana among the hundred most beautiful books in the world|work=Vijenac Magazine|publisher=[[Matica hrvatska]]|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Покрај книгите наследени од своите предци, Никола Зрински ја дополнил семејната библиотека со книги од разни извори кои биле печатени во многу познати печатници во Централна и Западна Европа, како што се [[Виена]], [[Париз]], [[Венеција]], [[Болоња]], [[Рим]], [[Антверпен]], [[Амстердам]], [[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]], [[Келн]], [[Стразбур]] и други.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://real.mtak.hu/21594/1/Monok_Zrinyi_kvt_Mamul13.pdf|title=Zrínyi-könyvtár|work=Repository of the Library of the Hungarian Academy of Sciences|publisher=[[Hungarian Academy of Sciences]], Budapest|accessdate=May 13, 2023}}</ref> а книгите биле претежно напишани на [[Латински јазик|латински]], но и на италијански, германски, хрватски, унгарски, француски и други јазици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://hrcak.srce.hr/file/143990|title=Bibliotheca Zriniana|work=HRČAK - Portal of Croatian scientific and professional journals|publisher=[[University Computing Centre]], Zagreb|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Во денешната зачувана збирка, која се чува во Хрватската национална и универзитетска библиотека (424 единици), има дела од [[Стара Грција|старохеленската]] класика (на пр. ''[[Илијада]]'' и ''[[Одисеја]]'' ) и [[Римско Царство|од староримската]] литература ( Валериј Максим, [[Плиниј Постариот]], [[Хорациј]], [[Вергилиј]], [[Гај Јулиј Цезар|Јулиј Цезар]] итн.), потоа некои примероци од [[Библија|Библијата]], делата на [[Италија|италијанските]] писатели од доцниот средновековен период ( [[Лудовико Ариосто]], [[Џовани Бокачо]], [[Данте Алигиери]], [[Франческо Петрарка]] ), како и писатели од други земји (како [[Френсис Бејкон|Франсис Бејкон]] или Лауренциј Бејерлинк) заедно со локални автори (Никола Зрински со неговата „Сирена на Јадранското Море“, Катарина Зрински со нејзиниот „Патнички сопатник“, [[Franjo Črnko|Фрањо Чрнко]] со „Опсадата на градот Сигетвар“, [[Franjo Glavinić|Фрањо Главиниќ]] со „Приказната за Трсат “, [[Мавро Орбини]] со „Кралството на Словените“ итн.). Особено интересна е збирката песни од [[Папа Урбан VIII|папата Урбан VIII]] (од пред неговото папство), која Никола Зрински ја добил лично од авторот во Рим во 1636 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://virtualna.nsk.hr/zrinski/category/digitalizirana-djela/bibliotheca-zriniana/|title=Digitized works of Bibliotheca Zriniana|work=Virtual page of the National and University Library in Zagreb|publisher=[[National and University Library in Zagreb]], Zagreb|accessdate=May 21, 2023}}</ref> Освен книгите „[[Белетристика|Белс-литетрс]]“, библиотеката Зрински има книги од областа на [[Историја|историјата]], воените работи, [[Филозофија|философијата]], економијата, [[Географија|географијата]] (вклучувајќи и некои [[Атлас|атласи]] ), [[Архитектура|архитектурата]] итн. Конечно, библиотеката содржи неколку тома ретки дела, вклучувајќи ги и вредните [[Ракопис|ракописи]] . Еден од нив е рачно напишан еп наречен „Сирена на Јадранското Море“ од сопственикот на библиотеката. За да се одбележи важната збирка книги што некогаш се наоѓала во резиденцијата на Зрински во градот Чаковец, поранешната социјалистичка „Народна библиотека и читална Чаковец“ во 1980-тите беше преименувана во „Библиотека ''Никола Зрински'' “ во Чаковец. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kcc.hr/povijest/|title=History of the library|work=“Nikola Zrinski Library“, Čakovec|publisher=Knjižnica "Nikola Zrinski" Čakovec|accessdate=May 13, 2023}}</ref> == Видете исто така == {{Портал|Literature}} * Список на библиотеки по земја * Список на национални и државни библиотеки == Наводи == {{Наводи}} 5dx4urdphnttjeimhfmlyr2jl1sfil0 0 1390552 5534200 5533846 2026-04-04T10:09:14Z Gurther 105215 5534200 wikitext text/x-wiki '''Сава Јосифова''' ({{Роден на|||1900|}} во {{роден во|Велес}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1092}}</ref> == Животопис == Од април 1941 година учествувала во [[НОД]] во [[Велес]]. Собирала народна помош. Особено била активна од пролетта 1942 година, кога делувал [[Велешки партизански одред „Димитар Влахов“|Велешкиот партизански одред]]. Во нејзината куќа за цело време на [[Окупација на Македонија во Втората светска војна|окупацијата]] се одржувале илегални состаноци, поради што честопати била користена како курир. Со загинувањето на син ѝ партизан во летото 1942 година целото семејство било изложено на терор од бугарската полиција. Таа неуморно работела за НОД до [[Ослободување на Македонија во Втората светска војна|ослободувањето на 3емјата]].<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јосифова, Сава}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] 0tu9r5kvmdjrh6bog7kmm56i47xmx7f 0 1390555 5533866 2026-04-03T12:04:39Z Forbidden History 89259 Основна страна 5533866 wikitext text/x-wiki '''Зора Јоцева''' ( во {{роден во|Неготино}} — ) — учесник во [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ на Македонија]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Жените на Македонија во НОВ 1941-1945|last=Весковиќ-Вангели|first=д-р. Вера|last2=Јовановиќ|first2=Марија|publisher=[[Институт за национална историја]]|year=1976|isbn=|location=[[Скопје]]|pages=1092}}</ref> == Животопис == Од август 1943 година учествувала во заднината на [[НОД]]. Собирала народна помош, шиела облека за борците и чувала илегалци, а нејзиниот дом бил ставен на располагање на Партијата. Била кусо време во затвор. Во 1944 година била избрана за член на [[Народноослободителен одбор|НОО]] во [[Неготино|градот]]. Со [[Ослободување на Heгoтино|ослободувањето на Heгoтино]] (8.XI.1944), била поставена за инструктор на [[Антифашистички фронт на жените|АФЖ]] во реонот на село [[Пепелиште]], Неготинско. По директива на [[КПМ]], во јануари 1945 година заедно со работна група од Неготино заминала на работна акција во [[Банат]] за берење пченка.<ref name=":0" /> == Наводи == {{Наводи}} {{Македонија-био-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ: Зора, Јоцева}} [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жени во НОБ]] kkpg3pwdcd1tbtmbdd3ragigtz5448e 4 1390556 5533869 2026-04-03T12:18:35Z Angela Rist 131924 Создадена страница со: {{:ВП:УНЗ|AngelaR}} {{:ВП:УНС|}} {{:ВП:УНК}} 5533869 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|AngelaR}} {{:ВП:УНС|}} {{:ВП:УНК}} suxoz59vtc4ntrutzuxnd704l6bbfsr 5533974 5533869 2026-04-03T18:46:42Z Angela Rist 131924 5533974 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|AngelaGim}} {{:ВП:УНС|}} {{:ВП:УНК}} g7z3us7j7rktmxzfg6s87y3jxznrg79 1 1390557 5533871 2026-04-03T12:28:20Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5533871 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 1 1390558 5533873 2026-04-03T12:33:08Z Jtasevski123 69538 Создадена страница со: {{Сзр}} 5533873 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 0 1390559 5533875 2026-04-03T12:47:39Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:hr:Special:Redirect/revision/7370613|Josip Horvat Međimurec]]“ 5533875 wikitext text/x-wiki     [[Datoteka:Josip_Horvat_1941.jpg|десно|мини|316x316пкс|'''Јосип Хорват „Меѓимурец“ пред сликата „Кралот Томислав на престолот“''' - фотографија од весник од февруари 1941 година.]] [[Datoteka:Pogibija_Nikole_Zrinskog.jpg|десно|мини|200x200пкс|'''Јосип Хорват „Меѓимурец“''' : ''Смртта на Никола Зрински во Куршанечки луг кај Чаковец'', масло на платно од 1927/8 година.]] '''Јосип Хорват''' ([[Чаковец]],[[18 февруари]] [[1904]] – [[Загреб]][[2 јуни|, 2 јуни]] [[1945]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Сликарство|сликар]]. == Биографија == Јосип Хорват бил хрватски сликар роден на 18 февруари [[1904|1904 година]], од татко Драгутин Хоњферват и мајка Марија, родена Кос, во [[Чаковец]]. Основно училиште завршил во Чаковец, а гимназија во Велика Канижа и [[Пешта]]. Дипломирал на Академијата за ликовни уметности во [[Виена]], почнувајќи од [[1917|1917 година]] , а негови професори на Виенската акадефењфмија биле [[Karl Kohn|Карл Кон]] и сликарот [[Robert Fuchs|Роберт Фукс]] (1896–1981). [[1924|Во 1924 година]] ја започнал својата кариера во Загреб и бидејќи Антун Улрих бил покровител на многу уметници во Загреб, Јосип Хорват имал и свое студио благодарение на Улрих. Во периодот од 1931 година, како резултат на негово затворање во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], тој добил туберкулоза на коските, а по десет операции, десната нњефњефога му била ампутирана во декември 1942 година и од тогаш одел со помош на дрвена протеза. Загрепскиот индустријалец Антун Рес, член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, нарачувал слики со масло на платно во големи размери за свечената сала во Озаљ со теми од историјата на Хрватите како што се „Крунисувањето [[Томислав|на кралот Томислав]] “, „Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвоздом“ итн., а требало да наслика и слика на која е прикажана [[Битка кај Сисак|Сисачката битка]] [[1593|во 1593 година]] и слика на востанието во Раковица. Од [[5 февруари|5]] [[5 февруари|февруари]] [[1930|1930 година]], Тој го користелдњњф и прекарот „Меѓимурец“ за да се разликува од новинарот и публицист Јосип Хорват, кој е роден во Чепин . Јосип Хорват Меѓимурец се приклучил на Хрватската копнена армија на 1 август 1941 година, но не заради војна, туку за вработување и заработка за живот со цртање и сликање. Неговите први денови во Домоградбата биле поврзани со полковникот Перо Блашковиќ, кој исто така бил член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, а работата ја добил благодарение на препораките на Емилиј Лашовски. Од 14 март 1942 година, тој бил во новинарскиот оддел на МинорС и така, создал 8 пропагандни цртежи во „Хрватскиот домбран“ и пет слики со масло на платно: „Другарство“ (сцена каде што домашен стражар носи друг ранет домашен стражар преку рамо), „Германци во заседа“, „Стража на Требевиќ“ и два портрети на војници во униформа. Од 1 јануари 1943 година, тој бил во образовниот оддел на МинорС за воено сликарство на Академијата за ликовни уметности каде во одделот за воено сликарство – образовен баталјон, членувале и Иван Кожариќ (сега академик на Хрватската академија на науките и уметностите), Стеван Биничкидњ, Антун Жупан, Драган Сакс, Алфред Петричиќ, Валерије Микиели, Милан Вулпе, Иван Шверташек и Матко Пеиќ, а Јосиењффењфњеп Хорват бил раководител на военото сликарство со чин капетан (три тролисни во Домостражата – VII степен чиновник). Својата позиција ја користел за да им помага на луѓето без разлика на религија или националност. Уметниците го нарекувале: Цепави. Во текот на 1944 година, тфњефњефој започнал да работи на сликата „Битката кај Сисак 1593“. За која моменталњдадно постојат две студии: Стар град Сисак - масло на платно; Студија на простор - пејзаж - сув пастел. Сликата никогаш не била завршена. До 1945 година работел во Меѓумурското просветно друштво во Загреб. === Тажна судбина === По влегувањето во Загреб, комунистичките партизански власти го одвеле од Дежелиќева 55 и гефњфњео стрелале на 2 јуни 1945 година, а пресудата е напишана подоцна, на 7 септември 1945 година, број 160/45.II. Местото на погребот сè уште е непознато, а текстот на пресудата до ден-денес не е пронајден. На мфењфњефикрофилмовите на Хрватскиот државен архив за материјалот што се наоѓа во Военоисторискиот музеј во Белград, како и за материјалот во Хрватскиот државен архив и Државниот архив во Загреб, има пресуди до број 159/45, а првата по неа е 167/45. А тие пресдњљфуди што постојат се без објаснување и без докази за вина, а голем број се напишани во два или три реда. Андрија Мауровиќ, Стеван Бинички, Иво Војводиќ, Јово Субиќ и Славко Зоре сведочеа пред „Истражната комисија за утврдување на злосторства преку културна соработка со окупаторот“ на 7 август 1945 година, дека Јосип Хорват, сликар, им помогнал за време на војната и дека бил афењфњефнтифашист. == Масло на платно == Голем фонд на слики: Двобој на Јурај Зрински со турскиот бег, (1936, Хрватски историски музеј ); Смртта на Никола Зрински во Куршанечки луг кај Чаковец (1928); Смртта на Зрински и Франкопан; Утро; Кралот Томислав на престолот (февруари 1941 година, Хрватскиот историски музеј); Баба (портрет на Елизабета Клуковиќ, баба на Јосип Хорват); Дама во жолт фустан; Грич покриви; Кипариси; Тушканац; улица Мошинског (денешна улица Назорова во Загреб, бр. 31); старо јаболко; Барон Зденко Турковиќ Кутевски (1928, приватна сопственост) Мотив од Штригова; Мотив од Чаковец; Брег во Трпањ; улица во Трпањ; Бура; Германци во заседа (1942, Хрватски историски музеј); во самрак; Гали; Мајка; Влез во пристаништето Трпањ; „Дева“ Трпањ; Јужен вењфењетер; Јулиско утро; „Мајештрал“; Пред бора; Раководител на MD; Озаљ; Мотив од Сљеме; Бокси (кучето на генерал Перо Блашковиќ); Коши; Портрет на А.М.; Од Трпањ; Ролф (глава на кучето); На изворот; Портрет на МХ (Марија Хорват родена Перчец, сопругата на Јосиф); Гласник; Портрет на МТ; На улица; Студија за кралот Томислав; Реквием на последните Зрински (1929) ; Студија за смртта на Петар Свачиќ 1; Студија за смртта на Петар Свачиќ 2; Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвозд (за свечената сала во Озаљ); Пештери; Пристигнување на Хрватите на Косово (1930. Хрватски историски музеј); Преподобна мајка Марија Тереза Шерер (1930); Смртта на принцот Здеслав (Седесслав, димензии ≈167•300 см, 1928); Свети Вит (капела во Петрушевец - Загреб, 1934, денес парохија Свети Вит, Петрушевец-Загреб); Пресвето Срце Марија (знаме за Самобор, 1934); Фестивал на жетвата (Познати обичаи што изумираат); Капачи; Портрет на Антун Урлич (1936, во приватна сопственост); Трпањ; Крунисување на кралот Томислав (за свечената сала во Озаљ димензии 297•434 см, 1938, Хрватски историски музеј); Стража на Требевиќ (1942, приватна сопственост); Глава 1 (1942); Генерал Матасиќ (1942); Глава 2 (1942); Есен (1944); Автопортрет (1940 – 1943); Пејзаж со овчар; Стар град Сисак (1944, студија за Битката кај Сисак 1593); Пејзаж со војник; Фра Грга Мартиќ (1929, приватна сопственост); Портрет на г-ѓа Бранка Кршник (1940, Галерија Стари град, Ѓурѓевац, насловен „Жена во црвена кошула“); Портрет на мало девојче Јелена Матошиќ со кукла (1940, приватна сопственост); Лов со сокол; Пејзаж (сув пастел, студија на просторот за сликата Битката кај Сисак 1593); Вечерен поздрав. ељњфоуњхфвехојцвхиефјиењвјкњуофхељкнрхфињуе90ив фељјфуњебфвјњебву њјфхњео3фхипејф9ебф фекефоњефбињехф ње фкњевењјфпејв сфлксдфјх0њехјф == Цртежи за книгата „Кнез Зоран“ од Драгутин Неме (1929) == Приказни од минатото пред имиграцијата на Балканот (старословенска митологија). За оваа книга, Јосип Хорват создал три слики во масло на платно кои биле репродуцирани во боја и 71 цртеж. Сите поврзани со темата на книгата. == Илустрации за романите на Марија Јуриќ Загорка == Од ноември 1929 година, Јосип Хорват почнал да работи на слики користејќи измиено мастило и [[Бела боја|бела]] [[темпера]] на хартија за [[Роман|романите]] на Марија Јуриќ Загорка, кои биле објавувани во серии во тогашниот „Јутарњи лист“. За четвртиот дел ''од „Вештерката од Грич“,'' насловен како „Сиривалката на Марија Тереза“ и романот „Пророштвото од камените врати“, тој насликал повеќе од 70 слики во формат 265x180 mm. Во тоа време, уредник на „Јутарњи лист“ бил Јосип Хорват (новинар и публицист од Чепин) и од причини на дистинкција, од 5 февруари 1930 година, Јосип Хорват ги потпишувал своите слики и со дополнителната буква М. == Цртежи со мастило за книгата „Хрватска историја од дедовци до внуци“ од Марко Шепаровиќ (1936, 1938) == дљењ4гвуорњвх-9ењјфпиеб тфју9вдсјфоње фењ овхњеифјње кхфињенфњ њхфњибв кефбеи вњр ое е кјњри нјњ рбпињрјпив фвкњеј дјлњвнирњ јоњиионњинп њнои њроибњ рбиоњ роњр ниинњр Портрет на проф. Марко Шепаровиќ (молив); Црквата Св. Донат на Крк; Солин: Манастир; Томислав, првиот хрватски крал; Перистел од палатата на Диоклецијан и споменикот на Григориј Нин; Башка таблета; Книн; Смртта на Петар Свачиќ; Трогир; Трогирска катедрала, портал; Медведград; Бан Павао Шубиќ; Јајце; Сплит во 17 век; Бихаќка во 15 век; кнезот Крсто Франкопан; Марко Марулиќ; Клис; Цетинград; град Вараждин; Никола Јуришиќ; Принцот Никола Шубиќ Зрински Сигетски; Мехмед Паша Соколовиќ; Корќула; Матија Губец; Смрт на Матија Губец; Шибенска катедрала Свети Џејмс; Принцовиот дворец во Дубровник; Град Сисак; Бан Томо Бакач Ердеди; Сењ; Силвије Страхимир Крањчевиќ; Август Шеноа; Бан Никола Зрински; кнезот Фран Крсто Франкопан; спомен-колумна на Бан Никола Зрински во Куршанечки луг; Бан Петар Зрински; Градот Чаковец во времето на Зрински; Градот Озаљ; принцезата Јелена Зринска; Дубровник; Црквата Света Катерина во Загреб; Сережанин; Загреб (Каптол и Грич); Матија Антун pl. Рељковиќ; Андрија Качиќ Миошиќ; Спомен на хрватската химна; Antun pl. Михановиќ; д-р Људевит Гај; Иван pl. Кукуљевиќ Сакчински; Бан Јосип Јелачиќ; Загребската катедрала со бискупската палата; кардиналот архиепископ Хаулик; Епископот Јосип Јурај Штросмајер; д-р Фрањо Рачки; Еуген Кватерник; д-р Анте Старчевиќ; д-р Исо Кршњави; Стјепан Радиќ; д-р Владко Мачек; Стјепан Радиќ (молив) == Цртежи со мастило за книгата „Татари во Хрватска“ од Милутин Мајер (1941) == Јосип Хорват направил седум цртежи со мастило за оваа книга: Киднаперот ја враќа девојката Стјепко; Катарина и Стјепко; Во црквата; Одмор на војниците; Молитвата на Катарина; Одбрана на тврдината; Битка со Татарите. == Друго == Националната и универзитетска библиотека содржи 56 цртежи изработени со графитен молив, мастило и гваш. Овие цртежи дојдоа во Националната и универзитетска библиотека преку конфискација од Месничка 25, заедно со околу 200 книги. Овие цртежи претставуваат дел од опусот создаден за време на краткиот живот на Јосип Хорват. На Озаљ има цртежи - портрети на Велимир Дежелиќ, Широла и Емилиј Лашовки. '''Циклус 1918 – 1941''' Циклусот од 14 цртежи претставува сè што Хрватите доживеале за време на диктатурата на Кралството Југославија. Еден цртеж прикажува затвореник со цигли што му висат за гениталиите. == Изложби == * Уметнички павилјон 16-ти – 30 ноември 1928 година; * Салон Улрих 25. XI. – 4. XII. во 1936 година; * Салон Улрих 16. – 28. II. во 1941 година; * Галерија Штросмаер 22 јули – 11 август 1942 година „Сликарски впечатоци од бојното поле“; * Уметнички павилјон 22 ноември – 13 декември 1942 година „Втора изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 10 – 31 октомври 1943 година „Трета изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 17 јуни – 9 јули 1944 година. „4-та изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“. === Изложби по смртта === * „Историско сликарство во Хрватска“, Загреб 1969. (Слика „Крунисувањето на кралот Томислав“, 1938, Хрватски историски музеј) * „Градови и региони во слики и цртежи од 1800 до 1940 година“, Загреб 1977. (Слика „Стариот град [[Сисак]] “, 1944. студија за слика што ја прикажува Битката кај Сисак, Хрватски историски музеј) == Галерија на дела == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Kralj_Tomislav_na_prijestolju,_Josip_Horvat_Međimurec,_1941.jpg|центар|169x169пкс]] ''Кралот Томислав на престолот'' , масло на платно, февруари 1941 година. |[[Податотека:Krunjenje_kralja_Tomislava.JPG|центар|160x160пкс]] ''Крунисување на кралот Томислав'' , масло на платно, 1938 година. |[[Податотека:Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG|центар|157x157пкс]] ''Смртта на Петар Свачиќ<br /><br /><br /><br /> - Битката кај Гвозд'' , масло на платно, 1941 година. |[[Datoteka:Fra_Grga_Martić_1929.jpg|центар|164x164пкс]] ''Отец Грга Мартиќ'' , масло на платно, 1929 година. |[[Податотека:Pred_burom_1936_623x972_mm.jpg|центар|160x160пкс]] ''Пред бурата'' , масло на платно, околу 1936 година од Трпањ, полуостровот Пељешац. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:II_stčupica_za_roman_Marije_Jurić_Zagorke.jpg|центар|192x192пкс]] Илустрација за романот на Марија Јуриќ Загорка '',<br /><br /><br /><br /> мастило, бела темпера на хартија, 1931 година.'' |[[Податотека:Plavokosa_curica_999x553_mm1.jpg|центар|228x228пкс]] ''Русокоса девојка'' , масло на иверица, 999x553 мм, 1934 година. |[[Податотека:Pod_Zidom_1.jpg|центар|182x182пкс]] ''Под ѕидот во Загреб'' , масло на иверица, околу 1928 година. |[[Податотека:Sjeverni_portal_Šibenske_katedrale.jpg|центар|175x175пкс]] ''Северниот портал на Шибеничката катедрала'' , масло на платно, 1942 година. |[[Податотека:Sv_Vid_Petrusevac_ulje.jpg|центар|167x167пкс]] ''Свети Вит'' , масло на платно, 1934 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Portret_zene_u_Crvenom_oiginal_boje.jpg|центар|164x164пкс]] Портрет на Бранка Кршник '',<br /><br /><br /><br /> масло на платно, околу 1940 година.'' |[[Податотека:Baron_Zdenko_Turkovic_Kutjevski.jpg|центар|165x165пкс]] ''Портрет на баронот Зденко Турковиќ Кутевски'' , масло на платно, 1928 година. |[[Податотека:Portret_Djevojčice_s_lutkom.jpg|центар|184x184пкс]] ''Портрет на мало девојче Јелена со кукла'' , масло на платно, 1940 година. |[[Податотека:Josip_Horvat_Medimurski_portret_Ullricha.jpg|центар|153x153пкс]] ''Портрет на Антун Улрих'' , масло на платно, 1936 година. |[[Податотека:Domobran_na_Trebevicu11.jpg|центар|130x130пкс]] ''Домашна стража на Требевиќ'' , масло на платно, 1942 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Pred_ulazom_ulje_drvo_250x206_mm_1933.jpg|центар|156x156пкс]] Пред влезот '',<br /><br /><br /><br /> масло на иверица, околу 1933 година.'' |[[Податотека:Pejzaz_s_rijekom_ulje_platno_90x142_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Пејзаж со река'' , масло на платно, 90x142 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Ribic_ulje_na_platnu_90x130_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Рибар на реката'' , масло на платно, 90x130 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Pejzaž_suhi_pastel_1944.jpg|центар|130x130пкс]] ''Студија на пејзаж за сликање на Битката кај Сисак'' , сув пастел, 1944 година. |[[Податотека:JHPark2.jpg|центар|130x130пкс]] ''Парк на есен'' , масло на платно, 1944 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Datoteka:Josip_Horvat_Međimurec_-_Dolazak_Hrvata_na_Kosovo.jpg|центар|мини|600x600пкс]] ''Доаѓањето на Хрватите во Косово'' , масло на платно, 1930 година. |} == Поврзани статии == * Партизански повоени злосторства во Загреб == Извори == {{Наводи|30em}} * ''Обзор'', број 309 (1928) од 16 ноември 1928 година. * ''Јутарњи лист'', сабота, 17 ноември 1928 година, стр. 9. * ''Хрватски закон'', 17 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Вечер'', 29 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Svijet'', 1. 12. 1928, стр. 480-481. * ''Обзор'', 77(1936)285 * ''Вечер'', 28 ноември 1936 година. * ''Даница'', недела, 25 октомври 1936 година, стр. 9. * ''[[Morgenblatt (Zagreb)|Моргенблат]]'', 29 ноември 1936 година. * ''Јутарњи лист'', 1.12.1936. * ''Хрватско образование'', бр. 1-2 1937. * ''Вести'', 1 јули 1939 година. * ''Јутарњи лист'', 28(1939)9812 ( Е. Лашовски ) * ''Хрватски народ'', 3(1941)161 * ''Хрватска Груда'', 2(1941)35, стр. 7. * ''Вести'', 20 февруари 1941 година. * ''Вечер'', 15 февруари 1941 година. * ''Вечер, 23 февруари 1941 година.'' * Утрински весник '', 30 (1941) 10450'' * ''Нови лист'', 13 јули 1941 година. * ''Хрватската домашнa гарда'', средината на октомври 1941 година. * ''Нова Хрватска'', бр.121, 27.05.1942 година. * ''Нова Хрватска'', 04.07.1942. * ''Нова Хрватска'', бр.281; 29. 11. 1942. стр. 11. * ''Нова Хрватска'', број 288; 8. 12. 1942. стр. 12. * ''Нова Хрватска'', број 239, 12 октомври 1943 година, стр. 7. * ''Нова Хрватска'', број 140, 18 јуни 1944 година, стр. 8. * ''Хрватски народ'', број 615; Божиќ 1942 година. * ''Хрватски народ'', број 1063; 20 јуни 1944 година. * HR- HR-HDA-806 : Емилиј Лашовски, кутија 7-8; Дневник на Емилиј Лашовски * HR- HR-HDA-306 : Комисија за анкети на ZKRZ, кутија 688 * Архиви на Академијата за ликовни уметности во Загреб * Уметнички архив [[Хрватска академија на науките и уметностите|на Хрватската академија на науките и уметностите]] - Загреб: ''Јосип Хорват'', ''Салон Улрих'' * МДЦ, белешки на д-р Антун Бауер за изложбите во Загреб == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=7913 Кратка биографија во хрватскиот биографски лексикон] * [http://www.youtube.com/watch?v=4lrVNI6cTYc Јосип Хорват Меѓимурец, авторот на монументални сцени од хрватското минато, е скриен и заборавен академски сликар (видео)] * [http://www.google.hr/imgres?imgurl=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG&imgrefurl=http://thephora.net/forum/showthread.php%3Ft%3D20895%26page%3D2&usg=__lJW7hzFUF1Bur6VCHdURI3B_M44=&h=1094&w=973&sz=195&hl=hr&start=14&zoom=1&tbnid=8yowLDowX5qnrM:&tbnh=150&tbnw=133&ei=cXI1T6T_DIPAtAaO8MXFDA&prev=/search%3Fq%3DHorvat%2BJosip%2BMe%25C4%2591imurec%26um%3D1%26hl%3Dhr%26sa%3DN%26gbv%3D2%26tbm%3Disch%26prmd%3Divnso&um=1&itbs=1 Изложба на некои од сликите на Хорват] * [http://www.zupa-petrusevec.hr Парохија Свети Вит Петрушевец Загреб] * [http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg Слика „Кралот Томислав на тронот“ од Јосип Хорват Меѓимурец] <span>16 април 2011 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> {{GLAVNIRASPORED:Horvat Međimurec, Josip}} [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Хрватски сликари]] 3for3rwrivx391gft6jzw84h778t3zp 5533876 5533875 2026-04-03T12:48:15Z IvanKonev123 98191 5533876 wikitext text/x-wiki     [[Datoteka:Josip_Horvat_1941.jpg|десно|мини|316x316пкс|'''Јосип Хорват „Меѓимурец“ пред сликата „Кралот Томислав на престолот“''' - фотографија од весник од февруари 1941 година.]] [[Datoteka:Pogibija_Nikole_Zrinskog.jpg|десно|мини|200x200пкс|'''Јосип Хорват „Меѓимурец“''' : ''Смртта на Никола Зрински во Куршанечки луг кај Чаковец'', масло на платно од 1927/8 година.]] '''Јосип Хорват''' ([[Чаковец]],[[18 февруари]] [[1904]] – [[Загреб]][[2 јуни|, 2 јуни]] [[1945]]) – [[Хрватска|хрватски]] [[Сликарство|сликар]]. == Биографија == Јосип Хорват бил хрватски сликар роден на 18 февруари [[1904|1904 година]], од татко Драгутин Хоњферват и мајка Марија, родена Кос, во [[Чаковец]]. Основно училиште завршил во Чаковец, а гимназија во Велика Канижа и [[Пешта]]. Дипломирал на Академијата за ликовни уметности во [[Виена]], почнувајќи од [[1917|1917 година]] , а негови професори на Виенската акадефењфмија биле [[Karl Kohn|Карл Кон]] и сликарот [[Robert Fuchs|Роберт Фукс]] (1896–1981). [[1924|Во 1924 година]] ја започнал својата кариера во Загреб и бидејќи Антун Улрих бил покровител на многу уметници во Загреб, Јосип Хорват имал и свое студио благодарение на Улрих. Во периодот од 1931 година, како резултат на негово затворање во [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]], тој добил туберкулоза на коските, а по десет операции, десната нњефњефога му била ампутирана во декември 1942 година и од тогаш одел со помош на дрвена протеза. Загрепскиот индустријалец Антун Рес, член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, нарачувал слики со масло на платно во големи размери за свечената сала во Озаљ со теми од историјата на Хрватите како што се „Крунисувањето [[Томислав|на кралот Томислав]] “, „Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвоздом“ итн., а требало да наслика и слика на која е прикажана [[Битка кај Сисак|Сисачката битка]] [[1593|во 1593 година]] и слика на востанието во Раковица. Од [[5 февруари|5]] [[5 февруари|февруари]] [[1930|1930 година]], Тој го користелдњњф и прекарот „Меѓимурец“ за да се разликува од новинарот и публицист Јосип Хорват, кој е роден во Чепин . Јосип Хорват Меѓимурец се приклучил на Хрватската копнена армија на 1 август 1941 година, но не заради војна, туку за вработување и заработка за живот со цртање и сликање. Неговите први денови во Домоградбата биле поврзани со полковникот Перо Блашковиќ, кој исто така бил член на друштвото „Браќа на хрватскиот змеј“, а работата ја добил благодарение на препораките на Емилиј Лашовски. Од 14 март 1942 година, тој бил во новинарскиот оддел на МинорС и така, создал 8 пропагандни цртежи во „Хрватскиот домбран“ и пет слики со масло на платно: „Другарство“ (сцена каде што домашен стражар носи друг ранет домашен стражар преку рамо), „Германци во заседа“, „Стража на Требевиќ“ и два портрети на војници во униформа. Од 1 јануари 1943 година, тој бил во образовниот оддел на МинорС за воено сликарство на Академијата за ликовни уметности каде во одделот за воено сликарство – образовен баталјон, членувале и Иван Кожариќ (сега академик на Хрватската академија на науките и уметностите), Стеван Биничкидњ, Антун Жупан, Драган Сакс, Алфред Петричиќ, Валерије Микиели, Милан Вулпе, Иван Шверташек и Матко Пеиќ, а Јосиењффењфњеп Хорват бил раководител на военото сликарство со чин капетан (три тролисни во Домостражата – VII степен чиновник). Својата позиција ја користел за да им помага на луѓето без разлика на религија или националност. Уметниците го нарекувале: Цепави. Во текот на 1944 година, тфњефњефој започнал да работи на сликата „Битката кај Сисак 1593“. За која моменталњдадно постојат две студии: Стар град Сисак - масло на платно; Студија на простор - пејзаж - сув пастел. Сликата никогаш не била завршена. До 1945 година работел во Меѓумурското просветно друштво во Загреб. === Тажна судбина === По влегувањето во Загреб, комунистичките партизански власти го одвеле од Дежелиќева 55 и гефњфњео стрелале на 2 јуни 1945 година, а пресудата е напишана подоцна, на 7 септември 1945 година, број 160/45.II. Местото на погребот сè уште е непознато, а текстот на пресудата до ден-денес не е пронајден. На мфењфњефикрофилмовите на Хрватскиот државен архив за материјалот што се наоѓа во Военоисторискиот музеј во Белград, како и за материјалот во Хрватскиот државен архив и Државниот архив во Загреб, има пресуди до број 159/45, а првата по неа е 167/45. А тие пресдњљфуди што постојат се без објаснување и без докази за вина, а голем број се напишани во два или три реда. Андрија Мауровиќ, Стеван Бинички, Иво Војводиќ, Јово Субиќ и Славко Зоре сведочеа пред „Истражната комисија за утврдување на злосторства преку културна соработка со окупаторот“ на 7 август 1945 година, дека Јосип Хорват, сликар, им помогнал за време на војната и дека бил афењфњефнтифашист. == Масло на платно == Голем фонд на слики: Двобој на Јурај Зрински со турскиот бег, (1936, Хрватски историски музеј ); Смртта на Никола Зрински во Куршанечки луг кај Чаковец (1928); Смртта на Зрински и Франкопан; Утро; Кралот Томислав на престолот (февруари 1941 година, Хрватскиот историски музеј); Баба (портрет на Елизабета Клуковиќ, баба на Јосип Хорват); Дама во жолт фустан; Грич покриви; Кипариси; Тушканац; улица Мошинског (денешна улица Назорова во Загреб, бр. 31); старо јаболко; Барон Зденко Турковиќ Кутевски (1928, приватна сопственост) Мотив од Штригова; Мотив од Чаковец; Брег во Трпањ; улица во Трпањ; Бура; Германци во заседа (1942, Хрватски историски музеј); во самрак; Гали; Мајка; Влез во пристаништето Трпањ; „Дева“ Трпањ; Јужен вењфењетер; Јулиско утро; „Мајештрал“; Пред бора; Раководител на MD; Озаљ; Мотив од Сљеме; Бокси (кучето на генерал Перо Блашковиќ); Коши; Портрет на А.М.; Од Трпањ; Ролф (глава на кучето); На изворот; Портрет на МХ (Марија Хорват родена Перчец, сопругата на Јосиф); Гласник; Портрет на МТ; На улица; Студија за кралот Томислав; Реквием на последните Зрински (1929) ; Студија за смртта на Петар Свачиќ 1; Студија за смртта на Петар Свачиќ 2; Смртта на Петар Свачиќ - Битката кај Гвозд (за свечената сала во Озаљ); Пештери; Пристигнување на Хрватите на Косово (1930. Хрватски историски музеј); Преподобна мајка Марија Тереза Шерер (1930); Смртта на принцот Здеслав (Седесслав, димензии ≈167•300 см, 1928); Свети Вит (капела во Петрушевец - Загреб, 1934, денес парохија Свети Вит, Петрушевец-Загреб); Пресвето Срце Марија (знаме за Самобор, 1934); Фестивал на жетвата (Познати обичаи што изумираат); Капачи; Портрет на Антун Урлич (1936, во приватна сопственост); Трпањ; Крунисување на кралот Томислав (за свечената сала во Озаљ димензии 297•434 см, 1938, Хрватски историски музеј); Стража на Требевиќ (1942, приватна сопственост); Глава 1 (1942); Генерал Матасиќ (1942); Глава 2 (1942); Есен (1944); Автопортрет (1940 – 1943); Пејзаж со овчар; Стар град Сисак (1944, студија за Битката кај Сисак 1593); Пејзаж со војник; Фра Грга Мартиќ (1929, приватна сопственост); Портрет на г-ѓа Бранка Кршник (1940, Галерија Стари град, Ѓурѓевац, насловен „Жена во црвена кошула“); Портрет на мало девојче Јелена Матошиќ со кукла (1940, приватна сопственост); Лов со сокол; Пејзаж (сув пастел, студија на просторот за сликата Битката кај Сисак 1593); Вечерен поздрав. == Цртежи за книгата „Кнез Зоран“ од Драгутин Неме (1929) == Приказни од минатото пред имиграцијата на Балканот (старословенска митологија). За оваа книга, Јосип Хорват создал три слики во масло на платно кои биле репродуцирани во боја и 71 цртеж. Сите поврзани со темата на книгата. == Илустрации за романите на Марија Јуриќ Загорка == Од ноември 1929 година, Јосип Хорват почнал да работи на слики користејќи измиено мастило и [[Бела боја|бела]] [[темпера]] на хартија за [[Роман|романите]] на Марија Јуриќ Загорка, кои биле објавувани во серии во тогашниот „Јутарњи лист“. За четвртиот дел ''од „Вештерката од Грич“,'' насловен како „Сиривалката на Марија Тереза“ и романот „Пророштвото од камените врати“, тој насликал повеќе од 70 слики во формат 265x180 mm. Во тоа време, уредник на „Јутарњи лист“ бил Јосип Хорват (новинар и публицист од Чепин) и од причини на дистинкција, од 5 февруари 1930 година, Јосип Хорват ги потпишувал своите слики и со дополнителната буква М. == Цртежи со мастило за книгата „Хрватска историја од дедовци до внуци“ од Марко Шепаровиќ (1936, 1938) == Портрет на проф. Марко Шепаровиќ (молив); Црквата Св. Донат на Крк; Солин: Манастир; Томислав, првиот хрватски крал; Перистел од палатата на Диоклецијан и споменикот на Григориј Нин; Башка таблета; Книн; Смртта на Петар Свачиќ; Трогир; Трогирска катедрала, портал; Медведград; Бан Павао Шубиќ; Јајце; Сплит во 17 век; Бихаќка во 15 век; кнезот Крсто Франкопан; Марко Марулиќ; Клис; Цетинград; град Вараждин; Никола Јуришиќ; Принцот Никола Шубиќ Зрински Сигетски; Мехмед Паша Соколовиќ; Корќула; Матија Губец; Смрт на Матија Губец; Шибенска катедрала Свети Џејмс; Принцовиот дворец во Дубровник; Град Сисак; Бан Томо Бакач Ердеди; Сењ; Силвије Страхимир Крањчевиќ; Август Шеноа; Бан Никола Зрински; кнезот Фран Крсто Франкопан; спомен-колумна на Бан Никола Зрински во Куршанечки луг; Бан Петар Зрински; Градот Чаковец во времето на Зрински; Градот Озаљ; принцезата Јелена Зринска; Дубровник; Црквата Света Катерина во Загреб; Сережанин; Загреб (Каптол и Грич); Матија Антун pl. Рељковиќ; Андрија Качиќ Миошиќ; Спомен на хрватската химна; Antun pl. Михановиќ; д-р Људевит Гај; Иван pl. Кукуљевиќ Сакчински; Бан Јосип Јелачиќ; Загребската катедрала со бискупската палата; кардиналот архиепископ Хаулик; Епископот Јосип Јурај Штросмајер; д-р Фрањо Рачки; Еуген Кватерник; д-р Анте Старчевиќ; д-р Исо Кршњави; Стјепан Радиќ; д-р Владко Мачек; Стјепан Радиќ (молив) == Цртежи со мастило за книгата „Татари во Хрватска“ од Милутин Мајер (1941) == Јосип Хорват направил седум цртежи со мастило за оваа книга: Киднаперот ја враќа девојката Стјепко; Катарина и Стјепко; Во црквата; Одмор на војниците; Молитвата на Катарина; Одбрана на тврдината; Битка со Татарите. == Друго == Националната и универзитетска библиотека содржи 56 цртежи изработени со графитен молив, мастило и гваш. Овие цртежи дојдоа во Националната и универзитетска библиотека преку конфискација од Месничка 25, заедно со околу 200 книги. Овие цртежи претставуваат дел од опусот создаден за време на краткиот живот на Јосип Хорват. На Озаљ има цртежи - портрети на Велимир Дежелиќ, Широла и Емилиј Лашовки. '''Циклус 1918 – 1941''' Циклусот од 14 цртежи претставува сè што Хрватите доживеале за време на диктатурата на Кралството Југославија. Еден цртеж прикажува затвореник со цигли што му висат за гениталиите. == Изложби == * Уметнички павилјон 16-ти – 30 ноември 1928 година; * Салон Улрих 25. XI. – 4. XII. во 1936 година; * Салон Улрих 16. – 28. II. во 1941 година; * Галерија Штросмаер 22 јули – 11 август 1942 година „Сликарски впечатоци од бојното поле“; * Уметнички павилјон 22 ноември – 13 декември 1942 година „Втора изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 10 – 31 октомври 1943 година „Трета изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“; * Уметнички павилјон 17 јуни – 9 јули 1944 година. „4-та изложба на хрватски уметници во Независна Држава Хрватска“. === Изложби по смртта === * „Историско сликарство во Хрватска“, Загреб 1969. (Слика „Крунисувањето на кралот Томислав“, 1938, Хрватски историски музеј) * „Градови и региони во слики и цртежи од 1800 до 1940 година“, Загреб 1977. (Слика „Стариот град [[Сисак]] “, 1944. студија за слика што ја прикажува Битката кај Сисак, Хрватски историски музеј) == Галерија на дела == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Kralj_Tomislav_na_prijestolju,_Josip_Horvat_Međimurec,_1941.jpg|центар|169x169пкс]] ''Кралот Томислав на престолот'' , масло на платно, февруари 1941 година. |[[Податотека:Krunjenje_kralja_Tomislava.JPG|центар|160x160пкс]] ''Крунисување на кралот Томислав'' , масло на платно, 1938 година. |[[Податотека:Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG|центар|157x157пкс]] ''Смртта на Петар Свачиќ<br /><br /><br /><br /> - Битката кај Гвозд'' , масло на платно, 1941 година. |[[Datoteka:Fra_Grga_Martić_1929.jpg|центар|164x164пкс]] ''Отец Грга Мартиќ'' , масло на платно, 1929 година. |[[Податотека:Pred_burom_1936_623x972_mm.jpg|центар|160x160пкс]] ''Пред бурата'' , масло на платно, околу 1936 година од Трпањ, полуостровот Пељешац. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:II_stčupica_za_roman_Marije_Jurić_Zagorke.jpg|центар|192x192пкс]] Илустрација за романот на Марија Јуриќ Загорка '',<br /><br /><br /><br /> мастило, бела темпера на хартија, 1931 година.'' |[[Податотека:Plavokosa_curica_999x553_mm1.jpg|центар|228x228пкс]] ''Русокоса девојка'' , масло на иверица, 999x553 мм, 1934 година. |[[Податотека:Pod_Zidom_1.jpg|центар|182x182пкс]] ''Под ѕидот во Загреб'' , масло на иверица, околу 1928 година. |[[Податотека:Sjeverni_portal_Šibenske_katedrale.jpg|центар|175x175пкс]] ''Северниот портал на Шибеничката катедрала'' , масло на платно, 1942 година. |[[Податотека:Sv_Vid_Petrusevac_ulje.jpg|центар|167x167пкс]] ''Свети Вит'' , масло на платно, 1934 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Portret_zene_u_Crvenom_oiginal_boje.jpg|центар|164x164пкс]] Портрет на Бранка Кршник '',<br /><br /><br /><br /> масло на платно, околу 1940 година.'' |[[Податотека:Baron_Zdenko_Turkovic_Kutjevski.jpg|центар|165x165пкс]] ''Портрет на баронот Зденко Турковиќ Кутевски'' , масло на платно, 1928 година. |[[Податотека:Portret_Djevojčice_s_lutkom.jpg|центар|184x184пкс]] ''Портрет на мало девојче Јелена со кукла'' , масло на платно, 1940 година. |[[Податотека:Josip_Horvat_Medimurski_portret_Ullricha.jpg|центар|153x153пкс]] ''Портрет на Антун Улрих'' , масло на платно, 1936 година. |[[Податотека:Domobran_na_Trebevicu11.jpg|центар|130x130пкс]] ''Домашна стража на Требевиќ'' , масло на платно, 1942 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Податотека:Pred_ulazom_ulje_drvo_250x206_mm_1933.jpg|центар|156x156пкс]] Пред влезот '',<br /><br /><br /><br /> масло на иверица, околу 1933 година.'' |[[Податотека:Pejzaz_s_rijekom_ulje_platno_90x142_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Пејзаж со река'' , масло на платно, 90x142 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Ribic_ulje_na_platnu_90x130_mm.jpg|центар|130x130пкс]] ''Рибар на реката'' , масло на платно, 90x130 мм, околу 1933 година. |[[Податотека:Pejzaž_suhi_pastel_1944.jpg|центар|130x130пкс]] ''Студија на пејзаж за сликање на Битката кај Сисак'' , сув пастел, 1944 година. |[[Податотека:JHPark2.jpg|центар|130x130пкс]] ''Парк на есен'' , масло на платно, 1944 година. |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#FFFFFF" |[[Datoteka:Josip_Horvat_Međimurec_-_Dolazak_Hrvata_na_Kosovo.jpg|центар|мини|600x600пкс]] ''Доаѓањето на Хрватите во Косово'' , масло на платно, 1930 година. |} == Поврзани статии == * Партизански повоени злосторства во Загреб == Извори == {{Наводи|30em}} * ''Обзор'', број 309 (1928) од 16 ноември 1928 година. * ''Јутарњи лист'', сабота, 17 ноември 1928 година, стр. 9. * ''Хрватски закон'', 17 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Вечер'', 29 ноември 1928 година, стр. 4. * ''Svijet'', 1. 12. 1928, стр. 480-481. * ''Обзор'', 77(1936)285 * ''Вечер'', 28 ноември 1936 година. * ''Даница'', недела, 25 октомври 1936 година, стр. 9. * ''[[Morgenblatt (Zagreb)|Моргенблат]]'', 29 ноември 1936 година. * ''Јутарњи лист'', 1.12.1936. * ''Хрватско образование'', бр. 1-2 1937. * ''Вести'', 1 јули 1939 година. * ''Јутарњи лист'', 28(1939)9812 ( Е. Лашовски ) * ''Хрватски народ'', 3(1941)161 * ''Хрватска Груда'', 2(1941)35, стр. 7. * ''Вести'', 20 февруари 1941 година. * ''Вечер'', 15 февруари 1941 година. * ''Вечер, 23 февруари 1941 година.'' * Утрински весник '', 30 (1941) 10450'' * ''Нови лист'', 13 јули 1941 година. * ''Хрватската домашнa гарда'', средината на октомври 1941 година. * ''Нова Хрватска'', бр.121, 27.05.1942 година. * ''Нова Хрватска'', 04.07.1942. * ''Нова Хрватска'', бр.281; 29. 11. 1942. стр. 11. * ''Нова Хрватска'', број 288; 8. 12. 1942. стр. 12. * ''Нова Хрватска'', број 239, 12 октомври 1943 година, стр. 7. * ''Нова Хрватска'', број 140, 18 јуни 1944 година, стр. 8. * ''Хрватски народ'', број 615; Божиќ 1942 година. * ''Хрватски народ'', број 1063; 20 јуни 1944 година. * HR- HR-HDA-806 : Емилиј Лашовски, кутија 7-8; Дневник на Емилиј Лашовски * HR- HR-HDA-306 : Комисија за анкети на ZKRZ, кутија 688 * Архиви на Академијата за ликовни уметности во Загреб * Уметнички архив [[Хрватска академија на науките и уметностите|на Хрватската академија на науките и уметностите]] - Загреб: ''Јосип Хорват'', ''Салон Улрих'' * МДЦ, белешки на д-р Антун Бауер за изложбите во Загреб == Надворешни врски == * [http://hbl.lzmk.hr/clanak.aspx?id=7913 Кратка биографија во хрватскиот биографски лексикон] * [http://www.youtube.com/watch?v=4lrVNI6cTYc Јосип Хорват Меѓимурец, авторот на монументални сцени од хрватското минато, е скриен и заборавен академски сликар (видео)] * [http://www.google.hr/imgres?imgurl=http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/08/Smrt_Petra_Svacica_Bitka_pod_Gvozdom.JPG&imgrefurl=http://thephora.net/forum/showthread.php%3Ft%3D20895%26page%3D2&usg=__lJW7hzFUF1Bur6VCHdURI3B_M44=&h=1094&w=973&sz=195&hl=hr&start=14&zoom=1&tbnid=8yowLDowX5qnrM:&tbnh=150&tbnw=133&ei=cXI1T6T_DIPAtAaO8MXFDA&prev=/search%3Fq%3DHorvat%2BJosip%2BMe%25C4%2591imurec%26um%3D1%26hl%3Dhr%26sa%3DN%26gbv%3D2%26tbm%3Disch%26prmd%3Divnso&um=1&itbs=1 Изложба на некои од сликите на Хорват] * [http://www.zupa-petrusevec.hr Парохија Свети Вит Петрушевец Загреб] * [http://www.udruga-kljucana.hr/slike/povijest/kralj_tomislav.jpg Слика „Кралот Томислав на тронот“ од Јосип Хорват Меѓимурец] <span>16 април 2011 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> {{GLAVNIRASPORED:Horvat Međimurec, Josip}} [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Хрватски сликари]] jvwikht18sohg1wmp2q4ot6mynewb9u 0 1390560 5533879 2026-04-03T13:23:47Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Демографијата на Полска''' вклучува густина на населението, етничка припадност, ниво на образование, здравје на населението, економски статус, религиозна припадност и други аспекти на населението. На 31 декември 2024 година, населението на Полска б... 5533879 wikitext text/x-wiki '''Демографијата на Полска''' вклучува густина на населението, етничка припадност, ниво на образование, здравје на населението, економски статус, религиозна припадност и други аспекти на населението. На 31 декември 2024 година, населението на Полска броело 37.489.000, додека вообичаеното резидентно население броело 36.497.495. Населението покажало негативна стапка на раст од -0,42% годишно. Густината на населението била 119 луѓе на квадратен километар. Пропорцијата на населението што живее во урбаните средини била 59%, бројка што се намалува како последица на субурбанизацијата. Соодносот на половите бил 107 жени на 100 мажи, 112 на 100 во урбаните средини и 101 на 100 во руралните средини. Средната возраст била над 43 години (скоро 42 години за мажи и 45 години за жени). jli1soyssiv58zyzav4qe26szj9gupy 5533881 5533879 2026-04-03T13:25:08Z Buli 2648 5533881 wikitext text/x-wiki '''Демографијата на Полска''' вклучува густина на населението, етничка припадност, ниво на образование, здравје на населението, економски статус, религиозна припадност и други аспекти на населението. На 31 декември 2024 година, населението на Полска броело 37.489.000, додека вообичаеното резидентно население броело 36.497.495. Населението покажало негативна стапка на раст од -0,42% годишно. Густината на населението била 119 луѓе на квадратен километар. Пропорцијата на населението што живее во урбаните средини била 59%, бројка што се намалува како последица на субурбанизацијата. Соодносот на половите бил 107 жени на 100 мажи, 112 на 100 во урбаните средини и 101 на 100 во руралните средини. Средната возраст била над 43 години (скоро 42 години за мажи и 45 години за жени). {{Европа по тема|Демографија на}} 5vxnqlqwag465eqbhlhb2z0mucwvuwf 5533882 5533881 2026-04-03T13:26:03Z Buli 2648 5533882 wikitext text/x-wiki '''Демографијата на Полска''' вклучува густина на населението, етничка припадност, ниво на образование, здравје на населението, економски статус, религиозна припадност и други аспекти на населението. На 31 декември 2024 година, населението на Полска броело 37.489.000, додека вообичаеното резидентно население броело 36.497.495. Населението покажало негативна стапка на раст од -0,42% годишно. Густината на населението била 119 луѓе на квадратен километар. Пропорцијата на населението што живее во урбаните средини била 59%, бројка што се намалува како последица на субурбанизацијата. Соодносот на половите бил 107 жени на 100 мажи, 112 на 100 во урбаните средини и 101 на 100 во руралните средини. Средната возраст била над 43 години (скоро 42 години за мажи и 45 години за жени). {{Chart|definition=Poland Total Population.chart|data=Poland Total Population.tab|Width=500}} {{Европа по тема|Демографија на}} ajz7s4as9uxlv4ebsmqw65yadzg5d7i 5533883 5533882 2026-04-03T13:26:42Z Buli 2648 5533883 wikitext text/x-wiki {{Infobox place demographics | place = [[Poland]] | image = Poland population pyramid 2025 PopulationPyramidNet.png | image_size = 350 | alt = | caption = Population pyramid of Poland in 2025 based on United Nations World Population Prospects data. | size_of_population = {{DecreaseNegative}} 37,489,000<ref name="GUS 2024-12-31"/> | population_estimate_year = 31 December 2024 | population_figure_source = | density = 119/km²<ref name="GUS 2024-12-31"/> | growth = -0.42%<ref name="GUS 2024-12-31"/> | birth = 6.7 births/1,000 population<ref name="GUS 2024-12-31"/> | death = 10.9 deaths/1,000 population<ref name="GUS 2024-12-31"/> | life = 78.76 years | life_male = 75.02 years | life_female = 82.73 years | fertility = 1.10 children per woman<ref name="GUS 2024-12-31"/> | infant_mortality = 3.6 deaths/1,000 live births<ref name="GUS 2024-12-31"/> | net_migration = 0.2 migrant(s)/1,000 population<ref name="GUS 2024-12-31"/> <!-- age structure --> | under_18_years = | age_18–44_years = | age_45-64_years = | age_65_years = 20.6%<ref name="GUS 2024-12-31"/> | age_0–14_years = 14.6%<ref name="GUS 2024-12-31"/> | age_15–64_years = 64.7%<ref name="GUS 2024-12-31"/> <!-- sex ratio --> | total_mf_ratio = 107 females per 100 male<ref name="GUS 2024-12-31"/> | sr_at_birth = | sr_under_15 = | sr_15–64_years = | sr_65_years_over = <!-- nationality --> | nation = [[Polish nationality law|Polish]] | major_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increase neutral}} [[White people|Whites]] Autochthonous (99.87%) <ref name=2021Final>{{Cite web |last=GUS |title=Tablice z ostatecznymi danymi w zakresie przynależności narodowo-etnicznej, języka używanego w domu oraz przynależności do wyznania religijnego |url=https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2021/nsp-2021-wyniki-ostateczne/tablice-z-ostatecznymi-danymi-w-zakresie-przynaleznosci-narodowo-etnicznej-jezyka-uzywanego-w-domu-oraz-przynaleznosci-do-wyznania-religijnego,10,1.html |access-date=2023-10-07 |website=stat.gov.pl |language=pl}}</ref> ** [[Polish people|Poles]] (98.59%) ** [[Silesians]] (0.62%) ** [[Kashubians]] (0.04%) ** [[Lemkos]] (0.02%) ** [[Lithuanians]] (0.02%) ** [[Romani people|Romanis]] (0.02%) ** [[Ashkenazi Jews]] (0.02%) ** Others (0.02%) ** Non-autochthonous (0.53%) ** [[Ukrainians]] (0.17%) ** [[Belarusians]] (0.11%) ** [[German minority in Poland|Germans]] (0.11%) ** [[Russians]] (0.03%) ** [[Armenians]] (0.01%) ** [[English people|English]] (0.01%) ** [[Slovaks]] (0.01%) ** [[Czechs]] (0.01%) ** Others (0.05%) {{tree list/end}} }} | minor_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increaseNeutral}} Other groups (0.08%)<ref name='2021Final'/> ** [[Vietnamese people|Viets]] (0.01%) * {{decreaseNeutral}} Unknown (0.03%)<ref name='2021Final'/> {{tree list/end}} }} <!-- language --> | official = [[Polish language|Polish]] | spoken = [[Silesian language|Silesian]], [[German language|German]], [[Kashubian language|Kashubian]], [[Rusyn language|Rusyn]] and [[Yiddish]] }} '''Демографијата на Полска''' вклучува густина на населението, етничка припадност, ниво на образование, здравје на населението, економски статус, религиозна припадност и други аспекти на населението. На 31 декември 2024 година, населението на Полска броело 37.489.000, додека вообичаеното резидентно население броело 36.497.495. Населението покажало негативна стапка на раст од -0,42% годишно. Густината на населението била 119 луѓе на квадратен километар. Пропорцијата на населението што живее во урбаните средини била 59%, бројка што се намалува како последица на субурбанизацијата. Соодносот на половите бил 107 жени на 100 мажи, 112 на 100 во урбаните средини и 101 на 100 во руралните средини. Средната возраст била над 43 години (скоро 42 години за мажи и 45 години за жени). {{Chart|definition=Poland Total Population.chart|data=Poland Total Population.tab|Width=500}} {{Европа по тема|Демографија на}} 4bfeftuc2whxshpc29eq5fodmp3a4nh 5533884 5533883 2026-04-03T13:27:45Z Buli 2648 5533884 wikitext text/x-wiki {{Infobox place demographics | place = [[Poland]] | image = Poland population pyramid 2025 PopulationPyramidNet.png | image_size = 350 | alt = | caption = Population pyramid of Poland in 2025 based on United Nations World Population Prospects data. | size_of_population = {{DecreaseNegative}} 37,489,000<ref name="GUS 2024-12-31"/> | population_estimate_year = 31 December 2024 | population_figure_source = | density = 119/km²<ref name="GUS 2024-12-31"/> | growth = -0.42%<ref name="GUS 2024-12-31"/> | birth = 6.7 births/1,000 population<ref name="GUS 2024-12-31"/> | death = 10.9 deaths/1,000 population<ref name="GUS 2024-12-31"/> | life = 78.76 years | life_male = 75.02 years | life_female = 82.73 years | fertility = 1.10 children per woman<ref name="GUS 2024-12-31"/> | infant_mortality = 3.6 deaths/1,000 live births<ref name="GUS 2024-12-31"/> | net_migration = 0.2 migrant(s)/1,000 population<ref name="GUS 2024-12-31"/> <!-- age structure --> | under_18_years = | age_18–44_years = | age_45-64_years = | age_65_years = 20.6%<ref name="GUS 2024-12-31"/> | age_0–14_years = 14.6%<ref name="GUS 2024-12-31"/> | age_15–64_years = 64.7%<ref name="GUS 2024-12-31"/> <!-- sex ratio --> | total_mf_ratio = 107 females per 100 male<ref name="GUS 2024-12-31"/> | sr_at_birth = | sr_under_15 = | sr_15–64_years = | sr_65_years_over = <!-- nationality --> | nation = [[Polish nationality law|Polish]] | major_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increase neutral}} [[White people|Whites]] Autochthonous (99.87%) <ref name=2021Final>{{Cite web |last=GUS |title=Tablice z ostatecznymi danymi w zakresie przynależności narodowo-etnicznej, języka używanego w domu oraz przynależności do wyznania religijnego |url=https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2021/nsp-2021-wyniki-ostateczne/tablice-z-ostatecznymi-danymi-w-zakresie-przynaleznosci-narodowo-etnicznej-jezyka-uzywanego-w-domu-oraz-przynaleznosci-do-wyznania-religijnego,10,1.html |access-date=2023-10-07 |website=stat.gov.pl |language=pl}}</ref> ** [[Polish people|Poles]] (98.59%) ** [[Silesians]] (0.62%) ** [[Kashubians]] (0.04%) ** [[Lemkos]] (0.02%) ** [[Lithuanians]] (0.02%) ** [[Romani people|Romanis]] (0.02%) ** [[Ashkenazi Jews]] (0.02%) ** Others (0.02%) ** Non-autochthonous (0.53%) ** [[Ukrainians]] (0.17%) ** [[Belarusians]] (0.11%) ** [[German minority in Poland|Germans]] (0.11%) ** [[Russians]] (0.03%) ** [[Armenians]] (0.01%) ** [[English people|English]] (0.01%) ** [[Slovaks]] (0.01%) ** [[Czechs]] (0.01%) ** Others (0.05%) {{tree list/end}} }} | minor_ethnic = {{unbulleted list |{{Tree list}} * {{increaseNeutral}} Other groups (0.08%)<ref name='2021Final'/> ** [[Vietnamese people|Viets]] (0.01%) * {{decreaseNeutral}} Unknown (0.03%)<ref name='2021Final'/> {{tree list/end}} }} <!-- language --> | official = [[Polish language|Polish]] | spoken = [[Silesian language|Silesian]], [[German language|German]], [[Kashubian language|Kashubian]], [[Rusyn language|Rusyn]] and [[Yiddish]] }} '''Демографијата на Полска''' вклучува густина на населението, етничка припадност, ниво на образование, здравје на населението, економски статус, религиозна припадност и други аспекти на населението. На 31 декември 2024 година, населението на Полска броело 37.489.000, додека вообичаеното резидентно население броело 36.497.495. Населението покажало негативна стапка на раст од -0,42% годишно. Густината на населението била 119 луѓе на квадратен километар. Пропорцијата на населението што живее во урбаните средини била 59%, бројка што се намалува како последица на субурбанизацијата. Соодносот на половите бил 107 жени на 100 мажи, 112 на 100 во урбаните средини и 101 на 100 во руралните средини. Средната возраст била над 43 години (скоро 42 години за мажи и 45 години за жени). {{Chart|definition=Poland Total Population.chart|data=Poland Total Population.tab|Width=500}} {{Европа по тема|Демографија на}} [[Категорија:Демографија по земја]] qv51nhb8j4v3c4ucd2beyfkbkcci050 5533886 5533884 2026-04-03T13:31:06Z Buli 2648 5533886 wikitext text/x-wiki '''Демографијата на Полска''' вклучува густина на населението, етничка припадност, ниво на образование, здравје на населението, економски статус, религиозна припадност и други аспекти на населението. На 31 декември 2024 година, населението на Полска броело 37.489.000, додека вообичаеното резидентно население броело 36.497.495. Населението покажало негативна стапка на раст од -0,42% годишно. Густината на населението била 119 луѓе на квадратен километар. Пропорцијата на населението што живее во урбаните средини била 59%, бројка што се намалува како последица на субурбанизацијата. Соодносот на половите бил 107 жени на 100 мажи, 112 на 100 во урбаните средини и 101 на 100 во руралните средини. Средната возраст била над 43 години (скоро 42 години за мажи и 45 години за жени). {{Chart|definition=Poland Total Population.chart|data=Poland Total Population.tab|Width=500}} {{Европа по тема|Демографија на}} [[Категорија:Демографија по земја]] b2jfp87ogv33d38i0p5dm40bpti6fkd 5533888 5533886 2026-04-03T13:33:38Z Buli 2648 5533888 wikitext text/x-wiki '''Демографијата на Полска''' вклучува густина на населението, етничка припадност, ниво на образование, здравје на населението, економски статус, религиозна припадност и други аспекти на населението. На 31 декември 2024 година, населението на Полска броело 37.489.000, додека вообичаеното резидентно население броело 36.497.495. Населението покажало негативна стапка на раст од -0,42% годишно. Густината на населението била 119 луѓе на квадратен километар. Пропорцијата на населението што живее во урбаните средини била 59%, бројка што се намалува како последица на субурбанизацијата. Соодносот на половите бил 107 жени на 100 мажи, 112 на 100 во урбаните средини и 101 на 100 во руралните средини. Средната возраст била над 43 години (скоро 42 години за мажи и 45 години за жени). {{ChartDisplay|definition=Poland Total Population.chart|data=Poland Total Population.tab|Width=500}} {{Европа по тема|Демографија на}} [[Категорија:Демографија по земја]] a2wtg68y8praox7vga3zmuaf56ghk3x 5534203 5533888 2026-04-04T10:11:45Z Buli 2648 5534203 wikitext text/x-wiki '''Демографијата на Полска''' вклучува густина на населението, етничка припадност, ниво на образование, здравје на населението, економски статус, религиозна припадност и други аспекти на населението. На 31 декември 2024 година, населението на Полска броело 37.489.000, додека вообичаеното резидентно население броело 36.497.495. Населението покажало негативна стапка на раст од -0,42% годишно. Густината на населението била 119 луѓе на квадратен километар. Пропорцијата на населението што живее во урбаните средини била 59%, бројка што се намалува како последица на субурбанизацијата. Соодносот на половите бил 107 жени на 100 мажи, 112 на 100 во урбаните средини и 101 на 100 во руралните средини. Средната возраст била над 43 години (скоро 42 години за мажи и 45 години за жени). {{Chart|definition=Poland Total Population.chart|data=Poland Total Population.tab|Width=500}} {{Европа по тема|Демографија на}} [[Категорија:Демографија по земја]] b2jfp87ogv33d38i0p5dm40bpti6fkd 0 1390561 5533889 2026-04-03T13:41:04Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:hr:Special:Redirect/revision/7260572|Muzej Međimurja Čakovec]]“ 5533889 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Muzej_Međimurja_Čakovec.jpg|мини|250x250пкс|Музејот на Меѓимурје во централниот дворец на [[Чаковска тврдина|Стариот град Чаковец.]]]] '''Музејот на Меѓумурје [[Чаковец]]''' претставува локален музеј, основан од [[Меѓимурска жупанија|округот Меѓумурје]] . == Историја == Музејот на Меѓумурје бил основан во [[1954|1954 година]] како Градски музеј, но денес е локален музеј со регионален опсег. Стариот Зрински замок во кој се наоѓа е културен споменик од национална вредност и значење, а музејот е одговорен за подрачјето на Меѓумурската жупанија. По основањето, музејот прво бил сместен во надворешните утврдувања [[Чаковска тврдина|на Стариот град Чаковец]], а подоцна се преселил во внатрешниот дворец. [[Музеј|Музејската]] изложба е отворена [[1955|во 1955 година]] и постојано се проширувала и збогатувала со текот на годините, така што денес зафаќа околу 5.000 квадратни метри. == Активности == [[Податотека:Zrinski_castle.jpg|мини|250x250пкс|Претходно, музејот се наоѓал во надворешните утврдувања на Стариот град.]] Дејноста на музејот е дефинирана со законската регулатива поврзана со музеите и работи на систематско собирање, зачувување, реставрација, зачувување, презентирање и трајна заштита на музејските материјали од областа на музејската надлежност, а исто така нуди и голем број професионални услуги во својата област. == Структура == Музејскиот фонд е првенствено поврзан со регионот [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]] и е составен од пет одделенија: [[Археологија|археолошки]], [[Етнографија|етнографски]], [[Култура|културно]] - [[Историја|историски]], историски и [[Ликовна уметност|уметничка]] галерија. Важен сегмент од галерискиот оддел е Спомен-збирката на Ладислав, кралот на [[1976|Меѓумурје]] ([[1891|1891-1976]]). Музејскиот фонд содржи 25.835 експонати од регионално и национално значење, сместени во вкупно 51 збирка, вклучувајќи го и [[Лапидариум|лапидариумот]], кој се наоѓа во атриумот на внатрешниот дворец на Стариот град. Институцијата [[Дигитализација|дигитализира]] примарни и секундарни материјали низ музејските одделенија. Во рамките на одделот работат следните збирки: Археолошки оддел: # Нумизматичка колекција # Колекција на антички материјали # Колекција на палеонтолошки материјал # Колекција на манастирот Павлин во Шенковац # Колекција на праисториски материјали # Колекција на средновековни материјали # Колекција Стар Град Чаковец Оддел за историја: # Архивска и мемоарска колекција # Дипломатска колекција # Колекција на Јожа Хорват # Спомен колекција на Карло Мразовиќ Гашпар # Колекција на медали, награди и плакети # Зборник Меѓимурје во Татковинската војна # Збирка на народната револуција # Собирање оружје и опрема # Колекција на разгледници и весници # Спортска колекција во Меѓумурје # Образование за колекционери во Меѓумурје Културно-историски оддел: # Спомен-колекција Словенска # Сакрална колекција # Колекција на цехалија # Колекција на фотографии, негативи и фотографска опрема # Колекција на индустриски предмети и метали # Колекција на лекови и аптеки # Колекција на мебел, огледала, осветлување и часовници # Колекција на јадења # Колекција на слики, скулптури и камени споменици # Колекција на текстил, мода, накит и лични додатоци # Збирка на печатени материјали и документи # Колекција од противпожарната служба Етнографски оддел: # Колекција на народни носии и корисен текстил # Колекција на предмети поврзани со производството на текстил # Збирка предмети поврзани со обичаи и ритуали # Собирање селски играчки и училишен прибор # Колекција на селски занаети и ракотворби # Колекција за рурална економија # Колекција од рурални домаќинства # Збирка на меѓумурски фолклорни творештва Уметничка галерија: # Спомен-колекција на Ладислав, крал на Меѓимурје # Колекција на Анџела Бек # Колекција на хрватска уметност од 20-ти и 21-ви век # Збирка на ликовни уметници од Меѓумурје # Колекција на Луја Безереди # Колекција на Марија Зидариќ # Колекција на Павле Вамплин # Колекција постери # Колекција Приска Кулчар # Колекција на Слободан Симиќ # LG варијабилна колекција == Услуги == Музејот Меѓумурје нуди услуги за стручна помош во областа на музејските активности, организира предавања, дава стручно водство, обезбедува информативни услуги поврзани со активностите, организира специјализирани изложби, објавува стручни публикации и друго. == Галерија == {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#DFCA82" |[[Податотека:Noć_muzeja_2011,_Čakovec_-_ulaz.JPG|центар|160x160пкс]] Влез во главната зграда на музејот Меѓумурје |[[Податотека:Noć_muzeja_2011,_Čakovec_-_svečanost_otvorenja.JPG|центар|160x160пкс]] Свечено отворање Музејски ноќи во Чаковец |[[Податотека:Lujo_Bezeredy_-_izlošci_(Čakovec).JPG|центар|160x160пкс]] Еден од експонатите сала |[[Податотека:Noć_muzeja_2012,_Čakovec_-_izložbene_vitrine.JPG|центар|160x160пкс]] Витрини во лобито |[[Податотека:Lapidarij,_Čakovec_(Croatia)_-_biste.JPG|центар|160x160пкс]] Лапидариум во атриумот на палатата Стар град |[[Податотека:Noć_muzeja_2014,_Čakovec_-_etnografska_vitrina.jpg|центар|160x160пкс]] Витрина во етнографскиот оддел |} {| class="wikitable" align="center" cellspacing="2" |- align="center" valign="top" bgcolor="#DFCA82" |[[Податотека:Noć_muzeja_2018_(Čakovec)_-_pokali_Franje_Punčeca.jpg|центар|160x160пкс]] Купови на легенди на тенисот Фрањо Пунчец |[[Податотека:Čakovec,_Ulica_Ruđera_Boškovića.2.jpg|центар|160x160пкс]] Зградата во која се наоѓа спомен-колекција на сликар Ладислав, крал на Меѓимурје |[[Податотека:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_pano_Europa-Hrvatska-Međimurje.jpg|центар|160x160пкс]] Билборд што ги прикажува врските на Европа со Хрватска, Меѓумурје и семејството Принцови Зрински |[[Податотека:Vojnik_-_dugokopljanik_(pikenir)_iz_16-17._st._(Croatia).jpg|центар|200x200пкс]] Изложба на војник наречена штукач (16-17 век) |} == Извори == * [http://www.kultura.hr/hr/Ustanove/po-vrsti <small>(Музеј/ММЦ Министерство за култура</small>] (преземено на 14 ноември 2008 година) * http://mmc.hr/ (преземено на 23 март 2017 година) == Поврзани статии == * Список на музеи во Хрватска == Надворешни врски == * [http://mmc.hr/ Музеј на Меѓумурје Чаковец - официјална веб-страница] * [http://www.mdc.hr/muzej.aspx?muzejId=510%3a%C4%8CKV Хрватски музеи на Интернет, Меѓумурје музеј Чаковец] <span>27 март 2009 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> {{Ministarstvo kulture}}{{Čakovec-grad}} [[Категорија:Музеи во Хрватска]] [[Категорија:Култура во Чаковци]] i2lg4vxj1gl324v205nyuarbq7y1so9 0 1390562 5533892 2026-04-03T14:07:07Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1335625072|Franjo Punčec]]“ 5533892 wikitext text/x-wiki   '''Фрањо Пунчец'''<ref name="ency">{{Наведена мрежна страница|url=https://proleksis.lzmk.hr/55722/|title=Punčec, Franjo|date=11 January 2016|publisher=Proleksis Encyclopedia|language=hr|accessdate=6 June 2021}}</ref> ({{Langx|sh|Фрањо Пунчец}};<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=fFluUBM%3D|title=Fránjo|work=Hrvatski jezični portal|language=hr|accessdate=2018-03-17}}</ref> 25 ноември 1913 – 5 јануари 1985) – [[Југословени|југословенски]] [[Тенис|тенисер]] кој играл за југословенската репрезентација на Меѓународниот тенис предизвик од 1933 до 1946 година.{{Sfn|Šoškić|2012}} == Ран живот и семејство == Пунчец е роден на 25 ноември 1913 година во [[Чаковец]], [[Австроунгарија|Австро-Унгарија]] (денешна [[Хрватска]]). Почнал да игра тенис во спортскиот клуб Чаковец, а тренер му бил Геза Легенштајн. Бил крунисан за јуниорски шампион на Југославија во 1931 година,{{Sfn|thebestincroatia.info website}} а на само 17 години ја прославил својата прва победа во меѓународен натпревар на Унгарското меѓународно првенство во 1931 година, над Вилхелм Брош од Австрија. Иако загубил во второто коло во поединечна конкуренција и во првото коло во мешани двојки, стигнал до четвртфиналето во двојки.{{Sfn|Tennisz és Golf III/18-19; pp.356-361}} Од него било побарано да биде линиски судија на натпреварот од Дејвис купот во 1931 година против јапонската екипа на Дејвис купот во [[Загреб]].{{Sfn|Šoškić|2012}} Потоа се приклучил на тенискиот клуб CWC Конкордија Загреб.{{Sfn|thebestincroatia.info website}} == Тениска кариера == Пунчец играл за екипата на Кралството Југославија за Дејвис купот на Меѓународниот тенис предизвик, а подоцна и на Дејвис купот, од 1933 до 1946 година.{{Sfn|Davis Cup website}} Неговите најголеми успеси биле стигнувањето до полуфиналето на [[Ролан Гарос|Отвореното првенство на Франција]] во 1938 година, каде што загубил од чехословачкиот Родерих Менцел и стигнал до полуфиналето на [[Вимблдонски турнир|Вимблдон]], каде што истата година загубил од Американецот [[Дон Баџ]] . Во 1939 година повторно стигнал до полуфиналето на Вимблдон, но загубил од Американецот Боби Ригс. Тој бил првиот Хрват кој некогаш се пласирал на ранг-листата, достигнувајќи го 4-тото место во светот на аматерската ранг-листа на Гордон Лоу во 1939 година. Во 1938 година Пунчец бил рангиран и како 10-ти во светот од А. Волис Мајерс од ''„Дејли Телеграф“''.<ref name="SydneyMorningHerald1938">{{Наведени вести|url=https://news.google.com/newspapers?id=-09VAAAAIBAJ&pg=5321,640312&dq=wallis-myers&hl=en|title=Bromwich Placed Third. Mr. Wallis Myers' Ranking.|date=5 October 1938|work=[[The Sydney Morning Herald]]|access-date=6 February 2014|page=19}}</ref> ''Спортското'' списание од [[Цирих]] го рангирало на прво место на европската ранг-листа и на третото место меѓу првите десет во светот.{{Sfn|Šoškić|2012}} Во 1933 година, Пунчец загуби во полуфиналето на Италијанското меѓународно првенство од евентуалниот победник Емануеле Серторио во три последователни сета,{{Sfn|Corriere della Sera 1933}} а веќе следната година се вратил на турнирот и бил изненадувачки поуспешен во мешаните двојки како партнер на Мади Ролин Кукерке; тие им ја отстапија победата во натпреварот за титулата на Дороти Андрус и Андре Мартин-Леже.{{Sfn|Italian Tennis Federation website}} Во 1935 година отпатувал во Индија, каде што ги освоил титулите на градските титули Мадрас и Пенџаб, а веќе следната година станал шампион на [[Кејптаун]], [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканската Република]].{{Sfn|Šoškić|2012}} Во 1937 година, Пунчец го освои Меѓународниот турнир во Париз и го победи Ко Син-Кие во четири сета{{Sfn|Straits Times 1937; p.14}} и истата година стигнал до полуфиналето во поединечна конкуренција на Купот на тенис Наполи и до четвртфиналето во двојки,{{Sfn|Lobasso|2005}} а го освоил и турнирот во [[Венеција]] и во Бастад.{{Sfn|Šoškić|2012}} Во 1938 година, Пунчец го освоил меѓународниот турнир во Монте Карло и Меѓународното првенство на Скандинавија, а во [[Азурен Брег|Француската ривиера]] го освоил турнирот во Болие по две последователни победи над Бани Остин и Франтишек Цејнар.{{Sfn|Abe Books website}} Според Џон Бромвич, тој бил рангиран на 8-мо место во светот таа година.{{Sfn|The Sydney Morning Herald 116/33,827; p.9}} [[Податотека:Franjo_Punčec_u_akciji.jpg|мини|240x240пкс|Фрањо Пунчец во акција]] Во 1939 година, тој се пласирал на второто место на Пацифичкото југозападно првенство, каде што загубил од Џон Бромвич во она што било опишано како најдобриот натпревар на турнирот.{{Sfn|Argus 29,053; p.3}} Според Бромвич, тој бил рангиран на 5-то место во светот таа година.{{Sfn|The Sydney Morning Herald 116/33,827; p.9}} За време на Втората светска војна, [[Дејвис купот]] беше суспендиран, а Југославија беше распуштена. Пунчец се приклучил на новоформираната Хрватска тениска асоцијација, а освен за Дејвис купот, играл за Римскиот и Дунавскиот куп (замена за меѓународно тимско натпреварување). Последен пат го претставувал [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] во пријателски натпревар против Унгарија, кој заврши нерешено.{{Sfn|Huszadik Század 1940}} Во 1941 година бил рангиран на шестото место на листата на европски ранг-листи.{{Sfn|Algemeen Nederlands Persbureau 31 December 1941; p.32}} Во 1942 година ја претставувал [[Независна Држава Хрватска|Хрватска]] против [[Кралство Унгарија|Унгарија]] во [[Будимпешта]], која исто така завршила нерешено. Тој одигра само егзибициски натпревар на состанокот.{{Sfn|Huszadik Század 1942}} Во 1943 година било објавено дека Пунчец планирал да ја промени националноста и да се приклучи на унгарските тениски редови, иако гласината не била потврдена.{{Sfn|Algemeen Nederlands Persbureau 28 January 1943; p.22}} По кратка пауза Пунчец се вратил во тенисот во 1946 година за да ја претставува Југославија на Дејвис купот, а натпреварот бил отворен во обновениот Стад Ролан Гарос, кој имаше распродадени 12.000 гледачи. Францускиот тим започна со водство од 2-0 по првите два синглови. Двајцата играчи биле толку нефокусирани што Драгутин Митиќ направил грешки од шест стапки на сервис, додека Пунчец направи четири грешки. Во двојки, Бернар Дестремау и Пјер Пелица воделе со 7-6 во петтиот одлучувачки сет кога југословенскиот пар го смени резултатот и донесе победа од 10-8, а Митиќ го израмни резултатот со својата победа во сингл следниот ден. Одлучувачкиот сет се водел помеѓу Ивон Петра и Пунчец наречен „судир на стилови на играње“ бидејќи Петра често се приближувал до мрежата, додека Пунчец работел со додавања. Пунчец водел во пет сета, не дозволувајќи му на противникот ни за момент да го задржи неговиот сервис. За време на последната игра, Југословените пропуштиле четири меч топки, но го реализирале петтиот, освојувајќи го натпреварот и последната тимска победа на Пунчец.{{Sfn|Šoškić|2012}} == Лично == Во Југославија, Пунчец работел како државен службеник.{{Sfn|die-maus-bremen.de website}} а во1943 година се оженил со Зора Пунчец (1927–2012){{Sfn|Independent Newspapers website}} и заедно со неа во 1948 година се преселиле во [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]]. Тие имале три деца, Френк, Виктор и Силвија. Синовите исто така се занимавале со тенис, а Френк бил дел од главната поединечна конкуренција на Отвореното првенство на Франција во 1983 година ; бил рангиран на 179-то место во светот.{{Sfn|ATP website}} == Галерија == <gallery class="center"> Податотека:Franjo_Punčec_(Croatia).jpg|алт=Bust of Franjo Punčec in Čakovec, his home town| Биста на Фрањо Пунчец во [[Чаковец]], неговиот роден град Податотека:Noć_muzeja_2018_(Čakovec)_-_pokali_Franje_Punčeca.jpg|алт=Some of Punčec's tennis cup trophies in the Međimurje County Museum| Некои од трофеите од тенискиот куп на Пунчец се наоѓаат во [[Музеј на Меѓумурје Чаковец|Музејот на окрузите Меѓумурје]] Податотека:Reket_Franje_Punčeca.jpg|алт=Racket of Punčec in a wooden frame| Рекет од Пунчец во дрвена рамка </gallery> == Фусноти == {{Наводи}} == Цитирани дела == === Примарен === * {{Наведена книга|url=http://www.tennispress.rs/knjiga.pdf|last=Šoškić|first=Čedomir|work=tennispress.rs|publisher=Tennis Association of Serbia|year=2012|location=Belgrade, Serbia|pages=262, 266–272|language=sr|script-title=sr:Тениски савез Србије Тенис без граници 1922–2012.|trans-title=Tennis Association of Serbia, Tennis without borders 1922–2012|access-date=25 December 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131230234517/http://www.tennispress.rs/knjiga.pdf|archive-date=30 December 2013}} === Секундарно ===   == Надворешни врски == * {{АТП}} * Franjo Punčec at the International Tennis Federation * {{DavisCupplayerlink}} [[Категорија:Починати во 1985 година]] [[Категорија:Родени во 1913 година]] [[Категорија:Статии со извори на холандски (nl)]] [[Категорија:Статии со извори на италијански (it)]] [[Категорија:Статии со извори на унгарски (hu)]] [[Категорија:Статии со извори на германски (de)]] h7iogf16prxe8gf2rsdqx7pbc8nwssl 0 1390563 5533897 2026-04-03T15:11:40Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:hr:Special:Redirect/revision/7415502|Knezovi Zrinski]]“ 5533897 wikitext text/x-wiki <pre> {{Infookvir hrvatski velikaši |prezime = |slika = |veličina_slike = |opis_slike = |država = |podrijetlo = |kuća = |linije = |naslovi = |utemeljenje = |utemeljitelj = |izumrli = |rodonačelnik = |napomena = }} </pre>'''Зрински''' – [[Хрвати|хрватско]] благородничко семејство кое значително влијаело врз политичкиот, културен и општествен живот во [[Хрватска]] во текот на [[Среден век|средниот век]] сè до крајот на [[17 век|17]] [[17 век|век]] . == Историја == === Потеклото на Зринските кнезови === Почетоците на подемот на семејството датираат од [[12 век|12]] [[12 век|век]], кога кнезовите на Брибир од старото хрватско племе Шубиќ, заедно со претставници на други хрватски благороднички семејства, склучиле државен договор (''[[Pacta conventa (Хрватска)|Pacta Conventa]]'') со унгарскиот крал [[Коломан]] од династијата Арпадовиќ, а својот врв го достигнале на почетокот од [[14 век|14]] [[14 век|век]] за време на владеењето на Павле I Шубиќ од Брибир, кој ги носел почестите ''[[Бан (титула)|на Бан на Хрватите]]'' и ''Господар на Босна'' и владеел со целата област на стара Хрватска. Моќта на семејството Шубиќ била скршена од владетелите на династијата Анжевин во следната генерација, за време на владеењето на синот на Павле, Младен II, со што во [[1347|1347 година]] биле принудени да ја предадат стратешки важната тврдина Островица со Лучката жупанија, за што кралот [[Лајош I Анжујски|Луј I Анжуски]] на Григориј IV и неговиот штитеник Џорџ III Брибирски, основачот на династијата Зрински (како ''Џорџ I Зрински'') го дал утврдениот град Зрин, на Зринска Гора во тогашна Славонија, кој станал седиште на семејството. Оттогаш, оваа гранка на семејството Шубиќ се нарекува ''Принцови на Зрински''. === Подемот на семејството Зрински === [[Податотека:Castle_Zrin,_Croatia-4.JPG|десно|мини|250x250пкс|Урнатините [[Зрин (тврдина)|на тврдината Зрин]]]] [[Податотека:Stari_grb_Zrinskih_(do_1554).JPG|десно|мини|250x250пкс|Стар грб на Зринските, кован на сребрен талер на Николај III во Гвозданско на почетокот на 16 век]] [[Податотека:Grb_obitelji_Zrinski.jpg|десно|мини|333x333пкс|Новиот семеен грб даден на [[Никола IV Зрински|Николај IV]] [[Никола IV Зрински|(од Сигет)]] од кралот [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд]] во 1554 година]] [[Податотека:Muzej_Međimurja_-_Obiteljsko_stablo_obitelji_Zrinski.jpg|десно|мини|250x250пкс|Семејно стебло на семејството Зрински во [[Музеј на Меѓумурје Чаковец|Музејот на Меѓумурје во Чаковец]]]] [[Податотека:Hollósy_Zrínyi_kirohanása.jpg|десно|мини|250x250пкс|Симон Холоси (1896): Зрински во нападот.]] По пристигнувањето во [[Славонија]] и нивното ново седиште во Зрин, тие постепено ги прошириле своите поседи помеѓу горните [[Уна (река)|реки]] [[Купа (река)|Купа]] и Уна<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://arhinet.arhiv.hr/_Generated/Pages/Stvaratelji.PublicDetails.aspx?ItemId=11053|title=Arhivirana kopija|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721100346/http://arhinet.arhiv.hr/_Generated/Pages/Stvaratelji.PublicDetails.aspx?ItemId=11053|archive-date=21. srpnja 2011.|accessdate=20. lipnja 2010.}}</ref> и така, во втората половина [[15 век|на 15]] [[15 век|век]], тие ги поседувале имотите [[Pedalj|Педаљ]], Гвозданско, [[Pastuški grad|Пастушки град]], [[Završki grad|Завршки град]], [[Stupnički grad|Ступнички град]], [[Semidraž|Семидраж]], [[Jamnički grad|Јамнички град]], [[Dobriljin|Добриљин]] и [[Podmilanski grad|Подмилански град]] . До крајот на 15 век, семејството не се истакнувало многу во јавниот живот на Хрватска, но одржувало врски со другите членови на семејството Брибир и на тој начин Петар I (1400–1440) ги наследил имотите на Јаков Брибирски . <ref name="ReferenceB" /> Зрински, заедно со Франкапаните, претставало најмоќното хрватско благородничко семејство од [[16 век|16]] [[16 век|век]]. Подемот на семејството започнало со Никола III кој значително ги проширил своите имоти на сметка на Вранскиот приорат и наследството на Бан Иван Карловиќ, со кого склучил договор за наследување откако се оженил со својата ќерка Јелена. Во [[1526|1526 година]] на Цетинскиот собор, тој го поддржал [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I Хабсбуршки]]. Негови синови биле [[Никола IV Зрински|Никола IV,]] [[Никола IV Зрински|Шубиќ Зрински]] и Иван I кои биле истакнати антитурски воини кои биле наградени за нивната лојалност кон династијата со имотите и градовите Костајница, [[Медведград]], [[Чаковец]] и [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]], Озаљ и Бакар. Во тоа време, седиште на семејството станало градот Чаковец. Со стекнувањето нови аквизиции, имотите на семејството Зрински се протегале од [[Мура]] до [[Јадранско Море|Јадранското Море]] . Синовите на Никола, [[Јурај IV Зрински|Георги IV]] (1549–1603) и Никола V (1559–1605) биле поддржувачи [[Протестантство|на протестантизмот]], додека синовите на Ѓорѓи, Никола VI († 1625) и Георги V (1589–1626), [[Бан (титула)|хрватски бан]] и учесник [[Триесетгодишна војна|во Триесетгодишната војна]], се вратиле во католичката вера. === Врв на моќта и трагичниот пад === Синовите на Бан Јурај, Никола VII (1620–1664) и Петар IV (1621–1671), биле хрватски банови и истакнати антитурски воини во [[17 век|17]] [[17 век|век]]. Трагичниот крај на семејството во втората половина на 17 век бил предизвикан од конфликт со виенскиот двор, познат како Зринско-Франкопански заговор, кој избувнал поради незадоволството на хрватските и унгарските благородници од политиките на централизација и германизација. На [[30 април|на 30]] [[30 април|април]] [[1671|1671 година]] во Новиот Град во Виена бил убиен последниот бан на семејството Зрински, Петар IV, заедно со неговиот зет [[Фран Крсто Франкопан]], а неговата сопруга Катарина, и нивниот син Иван Антун, Балтазар Зрински го поминале остатокот од својот живот затворени во затвор во Грац и нивните имоти биле ограбени и предадени на дворот. Синот на Никола, Адам Зрински, ги задржал своите имоти и почести, но починал [[1691|во 1691 година]] во Битката кај Сланкамен за жал без свои потомци по што и неговите имоти паднале на виенскиот двор. Колапсот на семејството Зрински и нивното исчезнување од историската сцена значително ја намали отпорноста на хрватското благородништво да се спротивстави на централистичките тенденции на виенскиот двор. == Грчкиот огранок на Зрински == На крајот [[20 век|на 20]] [[20 век|век]], се појавиле вести за постоење на грчко потекло на семејството Зрински. Овие тврдења се до денес сеуште не се научно потврдени, иако Хрватското благородничко здружение, чадор организацијата на хрватското благородништво, ја потврди автентичноста на нивното потекло.<ref>{{Наведено списание|title=Arhivirana kopija|url=http://plemstvo.hr/sdrinias-ob.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100719061056/http://www.plemstvo.hr/sdrinias-ob.htm|archive-date=19. srpnja 2010.|access-date=20. lipnja 2010.}}</ref> Според традицијата на грчкото семејство Сдрињас, во 16 век, член на семејството Зрински по име Мартин стапил во служба [[Венецијанска Република|на Венецијанската Република]] и бил назначен за воен командант на островот [[Кефалонија]]. Оваа информација е запишана во ''Libro D'Oro'' (Златната книга) на кефалонско благородништво, во која презимето е наведено во формите ''Сдрин'', ''Сдринија'', ''Сдриња'' и ''Зрин'' . <ref name="croatianhistory.net" /> Во втората половина на [[19 век|19]] [[19 век|век]], една гранка од семејството се преселила во Атина, додека другите членови останале на Кефалонија. Потомок на еден од членовите на грчкото семејство, Дионисиос Сдринијас, денес живее во Грција. == Види повеќе == * Семејно стебло на кнезовите Зрински * Катарина Зрински * Јелена Зрински * Петар IV Зрински * [[Никола IV Зрински|Никола Субиќ Зрински]] * Зрински-Франкопански заговор * [[Франкопани|Франкапани]] * Никола VII Зрински * Додаток: Список на феудални господари на Меѓумурје == Белешки == {{Наводи|30em}} == Литература == * ''Хрватска општа енциклопедија, том XI, ЛЗМК, Загреб, 2009.'' {{ISBN|978-953-6036-41-7}} * ''Општа и национална енциклопедија во 20 тома, том XX, Загреб, 2007.'' {{ISBN|978-953-7224-20-5}} [[Datoteka:Zrinski_grofovi_potpis.jpg|десно|мини|220x220пкс|Автограми на Никола и Петар Зрински]] == Семејна генеалогија == {{Главна|Obiteljsko stablo knezova Zrinskih}} * А. '''Павле II.''' '''Шубиќ Брибирски''', кнез од Трогир и Островица († јули [[1346|1346 година]] ); сопруга: Елизабета Франкопан († по [[1347|1347 година]] ), :* B1. '''Juraj I. Zrinski''' ( = Juraj III. Šubić Bribirski) (†[[1361|1361.]]), od kralja Ludovika I. Anžuvinca dobio utvrdu Zrin u zamjenu za Ostrovicu kod Bribira ::* C1. '''Elizabeta I.'''; ∞ suprug: Tomislav Kurjaković, knez Krbavski (unuk Kurjaka Gusića iz starohrvatskog roda Gusića) ::* C2. '''Pavao I.''', (*[[1357|1357.]], †[[Загреб|Zagreb]], [[1414|1414.]]); ∞ 1.supruga: nepoznata; 2.supruga: Elizabeta :::* D1. [1. brak] '''Petar I.''', oko [[1408|1408.]] – [[1440|1440.]] ::::* E1. '''Mirko''' [[1423|1423.]] – [[1435|1435.]] ::::* E2. '''Pavao II.''', oko [[1429|1429.]] – [[1449|1449.]]; ∞ supruga: Katarina ::::* E3. '''Juraj II.''', oko [[1435|1435.]] – [[1480|1480.]] :::::* F1. '''Nikola II.''', *[[1451|1451.]] ::::* E4. '''Katarina I.''' ::::* E5. '''Klara''' ::::* E6. '''Margareta II.''', [[1442|1442.]] – [[1488|1488.]] ::::* E7. '''Ilka''' [[1442|1442.]] – [[1488|1488.]] ::::* E8. '''Martin''' ::::* E9. '''Petar II.''', (* oko [[1435|1435.]], †Udbina (Krbavska bitka), [[9 септември|9. rujna]] [[1493|1493.]]); ∞ 1.supruga: kneginja Jelena Babonić Blagajska; 2.supruga: nepoznata :::::* G1. [1. brak] '''Pavao III.''', (* oko [[1465|1465.]]; †Udbina (Krbavska bitka), [[9 септември|9. rujna]] [[1493|1493.]]), ∞ supruga: Doroteja Berislavić Grabarska, kći Martina Berislavića Grabarskog ::::::* H1. '''Mihajlo''', († [[Мохач|Mohač]], Mađarska, ([[Мохачка битка (1526)|Mohačka bitka]]), [[29 август|29. kolovoza]] [[1526|1526.]]) :::::* G2. '''Jelena'''; ∞ suprug: Ivan Karlović, knez Krbavski ("Torquatus"), hrvatski ban (†[[1531|1531.]]), posljednji potomak iz roda Kurjakovića, proisteklog iz starog hrvatskog plemena Gusića :::::* G3. '''Margareta''' :::::* G4. '''Bernard''' :::::* G5. [2. brak] '''Nikola III.''', (*[[1489|1489.]], †Zrin, [[1534|1534.]]); ∞ supruga -od [[1509|1509.]]: kneginja Jelena Karlović Krbavska, sestra bana Ivana Karlovića ::::::* I1. '''Jelena''', (†[[1573|1573.]]), suprug -od [[1527|1527.]]: Franjo Tahy ::::::* I2. '''Margareta III.'''; ∞ suprug: Ivan Alapić ::::::* I3. '''Ivan I.''', (†Vinodol kod Hrastovice, [[19 мај|19. svibnja]] [[1541|1541.]]) ::::::* I5. '''[[Никола IV Зрински|Nikola IV.]]''' ("Sigetski"), hrvatski ban (*Zrin [[1508|1508.]], †Siget, Mađarska ([[Сигет|Siget]]), [[7 септември|7. rujna]] [[1566|1566.]]); 15. travnja 1554. dobio od [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|kralja Ferdinanda]] titulu "grof"; ∞ 1. supruga: [[1543|1543.]] grofica Katarina Frankopan (†[[1561|1561.]]); 2. supruga: -od [[21 септември|21. rujna]] [[1564|1564.]] češka grofica Eva Rožmberk (Rosenberg) (*[[12 април|12. travnja]] [[1537|1537.]], †kolovoz [[1591|1591.]]) :::::::* J1. [1. brak] '''Ivan II.''', (*[[14 септември|14. rujna]] [[1545|1545.]], †[[1545|1545.]]) :::::::* J2. '''Jelena''', (*[[11 декември|11. prosinca]] [[1546|1546.]], †[[1585|1585.]]); :::::::* J3. '''Katarina II.''', (*[[30 април|30. travnja]] [[1548|1548.]], †[[26 април|26. travnja]] [[1585|1585.]]) :::::::* J4. '''[[Јурај IV Зрински|Juraj IV.]]''', hrvatsko-ugarski kraljevski tavernik (glavni rizničar), (*[[13 април|13. travnja]] [[1549|1549.]], †[[Vép]] kod Sambotela, Mađarska, [[4 мај|4. svibnja]] [[1603|1603.]]); ∞ 1. supruga: grofica Anna D’Arco (†[[1570|1570.]]); 2. supruga: grofica Sofija Stubenberg ::::::::* K1. [1. brak] '''Nikola VI.''' (*[[Чаковец|Čakovec]], oko [[1570|1570.]]; †Čakovec, [[24 март|24. ožujka]] [[1625|1625.]]); ∞ supruga: grofica Anna Nádasdy (*[[1585|1585.]]) ::::::::* K2. [2. brak] '''Juraj V.''', hrvatski ban, (*[[Чаковец|Čakovec]], [[31 јануари|31. siječnja]] [[1599|1599.]]; †Požun ([[Братислава|Bratislava]]), [[28 декември|28. prosinca]] [[1626|1626.]]); supruga: grofica Magdalena Széchy :::::::::* L1. '''Nikola VII.''' ("Čakovečki"), hrvatski ban (*[[Чаковец|Čakovec]], [[1 мај|1. svibnja]] [[1620|1620.]] †Kuršanec kod Čakovca, [[18 ноември|18. studenog]] [[1664|1664.]]); ∞ 1. supruga: grofica Marija Euzebija Drašković Trakošćanska, -od [[11 февруари|11. veljače]] [[1646|1646.]], (†[[1650|1650.]]); 2. supruga: barunica Marija Sofija Löbl (kći Leonharda Löbla), Beč, [[30 април|30. travnja]] [[1652|1652.]], (†[[1676|1676.]]) ::::::::::* M1. [2. brak] '''Marija Terezija Barbara''' (*[[1655|1655.]], †[[1658|1658.]]) ::::::::::* M2. '''Marija Katarina''' (*[[1656|1656.]]), opatica ::::::::::* M3. '''Izak''' (*[[1658|1658.]], †[[1659|1659.]]) ::::::::::* M4. '''Adam''', (*[[Виена|Beč]], [[24 декември|24. prosinca]] [[1662|1662.]], †Slankamen (Slankamenska bitka), [[19 август|19. kolovoza]] [[1691|1691.]]); ∞ supruga: [[1684|1684.]] grofica Marija Katarina Lamberg :::::::::* L2. '''Petar IV.''', hrvatski ban, (*[[Врбовец|Vrbovec]], [[6 јуни|6. lipnja]] [[1621|1621.]], †[[Винер Нојштат|Bečko Novo Mjesto]], [[30 април|30. travnja]] [[1671|1671.]], smaknut (odrubljena mu glava); ∞ supruga: -od [[1643|1643.]] grofica Ana Katarina Frankopan (*Bosiljevo, [[1625|1625.]], †[[Грац|Graz]], [[16 ноември|16. studenog]] [[1673|1673.]]) ::::::::::* N1. '''Jelena''', (*Ozalj, [[1643|1643.]], †Nikomedija, Turska, [[18 февруари|18. veljače]] [[1703|1703.]]); ∞ 1. suprug: Franjo (Ferenc) I. Rákóczi, erdeljski knez (* [[24 февруари|24. veljače]] [[1645|1645.]], † [[8 јули|8. srpnja]] [[1676|1676.]]); 2. suprug: [[1682|1682.]], Mirko (Imre) Thököly, erdeljski knez, (*Kežmarok (mađ. Késmárk), Slovačka, [[25 септември|25. rujna]] [[1657|1657.]], †Nikomedija, [[13 септември|13. rujna]] [[1705|1705.]]) ::::::::::* N2. '''Ivan IV. Antun Baltazar''', (*Ozalj?, [[1651|1651.]], †Graz, [[11 ноември|11. studenog]] [[1703|1703.]], '''posljednji muški potomak knezova Zrinskih''' ::::::::::* N3. '''Judita Petronela''', (*Ozalj, [[1652|1652.]], †[[Загреб|Zagreb]], [[1699|1699.]]); opatica (Klarisa) ::::::::::* N4. '''Zora Veronika''', (*Ozalj, [[1658|1658.]], †[[Клагенфурт ам Вертерзе|Klagenfurt]], [[29 јануари|29. siječnja]] [[1735|1735.]]); opatica (Uršulinka) ::::::::* K3. [2. brak] '''Barbara''' ::::::::* K4. [2. brak] '''Elizabeta II.'''; suprug: Toma Erdödy ::::::::* K5. [2. brak] '''Suzana'''; 1. suprug: Albert Lenković; 2. suprug: grof Nikola [[Nádasdy]] :::::::* J5. [1. brak] '''Doroteja (Dorica)''', (*[[1550|1550.]]); †[[1617|1617.]]); ∞ suprug: od [[30 јануари|30. siječnja]] [[1566|1566.]] Baltazar Baćan (mađ. Batthyány) (†[[1588|1588.]]) :::::::* J6. '''Krsto''', (*[[1551|1551.]], †[[1573|1573.]]); :::::::* J7. '''Uršula''', (*[[21.kolovoza]] [[1552|1552.]]; †[[12.veljače]] [[1593|1593.]]); ∞ 1. suprug: Ivan (János) Perényi; 2. suprug: [[Чаковец|Čakovec]], [[1570|1570.]], grof Nikola Banić ili Banfi (mađ. Bánffy) Donjolendavski (*[[1547|1547.]], †?) :::::::* J8. '''Barbara''', (*[[1554|1554.]]); ∞ suprug: (svadba u dvorcu Bojnice (mađ. Bajmóc), Slovačka, [[17 јануари|17. siječnja]] [[1569|1569.]]) barun Aljoša (Aleš ili Aleksej, mađ. Elek) Thurzo od Betlanovaca (mađ.Bethlenfalva) (†[[5.ožujka]] [[1594|1594.]]) :::::::* J9. '''Margareta IV.''', (*[[1555|1555.]], †[[1588|1588.]]); ∞ suprug: (svadba u gradu Eberau (mađ. [[Monyorókerék]]) u južnom Gradišću, Austrija, [[9 јануари|9. siječnja]] [[1569|1569.]]) Nikola Homonnai Drugeth (*[[1538|1538.]], †[[30 август|30. kolovoza]] [[1580|1580.]]) :::::::* J10. '''Ana II.''', (*[[1557|1557.]], † kao dijete) :::::::* J11. '''Vuk''', (*[[1558|1558.]], † kao dijete) :::::::* J12. '''Nikola V.''', (*[[19 февруари|19. veljače]] [[1559|1559.]], †[[1605|1605.]]) :::::::* J13. '''Magdalena''', (*[[1561|1561.]], ∞ 1. suprug: [[19 јануари|19. siječnja]] [[1584|1584.]] Stjepan Telekessy; 2. suprug: grof Jan Jakub od Thurna (†[[1597|1597.]]) :::::::* J14. [2. brak] '''Ivan III.''', (*[[1565|1565.]], † Vyšši Brod (njem.Hohenfurt), grad u južnoj Češkoj [[24 февруари|24. veljače]] [[1612|1612.]]); ∞ supruga: (svadba u gradu [[Чешки Крумлов|Český Krumlov]] (njem. Krumau) [[7 ноември|7. studenog]] [[1600|1600.]]) grofica Maria Magdalena z Kolowrat ::::::* I5. '''Juraj III.''', (*[[1528|1528.]], †[[1547|1547.]]) ::::::* I6. '''Petar III.''', † Beč, [[1547|1547.]] :::* D2. [2. brak] '''Nikola I.''', †[[1439|1439.]] :::* D3. '''Ana I.''', *[[1410|1410.]] :::* D4. '''Margareta I.''', *[[1410|1410.]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Zrinski family}} * [http://arhinet.arhiv.hr/_Generated/Pages/Stvaratelji.PublicDetails.aspx?ItemId=11053 АРХИТЕКТ - Зрински] <span>21 јули 2011 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> * [http://www.danizrinskih.hr/index3.html Зрински денови] [ неактивна врска ] * [http://www.matica.hr/www/wwwizd2.nsf/AllWebDocs/zborniciZrinsk2012 Средби на две култури. Семејството Зрински во хрватската и унгарската историја. Збирка трудови] <span>10 јуни 2013 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span>, [[Матица хрватска|Matica hrvatska]], Уредници на изданието Шандор Бене, Зоран Ладиќ, Габор Хауснер (содржи неколку подолги резимеа од хрватски и унгарски автори) === Зрински меѓу феудалните господари на Меѓумурје низ вековите === {{Feudalni gospodari Međimurja (grafikon)}} {{Čakovec-grad}} j0orjl9g7ro2qlrfzk0m77bc2clr1c1 5533899 5533897 2026-04-03T15:29:15Z Dandarmkd 31127 5533899 wikitext text/x-wiki {{Викификација}} {{Infookvir hrvatski velikaši |prezime = |slika = |veličina_slike = |opis_slike = |država = |podrijetlo = |kuća = |linije = |naslovi = |utemeljenje = |utemeljitelj = |izumrli = |rodonačelnik = |napomena = }} </pre>'''Зрински''' – [[Хрвати|хрватско]] благородничко семејство кое значително влијаело врз политичкиот, културен и општествен живот во [[Хрватска]] во текот на [[Среден век|средниот век]] сè до крајот на [[17 век|17]] [[17 век|век]] . == Историја == === Потеклото на Зринските кнезови === Почетоците на подемот на семејството датираат од [[12 век|12]] [[12 век|век]], кога кнезовите на Брибир од старото хрватско племе Шубиќ, заедно со претставници на други хрватски благороднички семејства, склучиле државен договор (''[[Pacta conventa (Хрватска)|Pacta Conventa]]'') со унгарскиот крал [[Коломан]] од династијата Арпадовиќ, а својот врв го достигнале на почетокот од [[14 век|14]] [[14 век|век]] за време на владеењето на Павле I Шубиќ од Брибир, кој ги носел почестите ''[[Бан (титула)|на Бан на Хрватите]]'' и ''Господар на Босна'' и владеел со целата област на стара Хрватска. Моќта на семејството Шубиќ била скршена од владетелите на династијата Анжевин во следната генерација, за време на владеењето на синот на Павле, Младен II, со што во [[1347|1347 година]] биле принудени да ја предадат стратешки важната тврдина Островица со Лучката жупанија, за што кралот [[Лајош I Анжујски|Луј I Анжуски]] на Григориј IV и неговиот штитеник Џорџ III Брибирски, основачот на династијата Зрински (како ''Џорџ I Зрински'') го дал утврдениот град Зрин, на Зринска Гора во тогашна Славонија, кој станал седиште на семејството. Оттогаш, оваа гранка на семејството Шубиќ се нарекува ''Принцови на Зрински''. === Подемот на семејството Зрински === [[Податотека:Castle_Zrin,_Croatia-4.JPG|десно|мини|250x250пкс|Урнатините [[Зрин (тврдина)|на тврдината Зрин]]]] [[Податотека:Stari_grb_Zrinskih_(do_1554).JPG|десно|мини|250x250пкс|Стар грб на Зринските, кован на сребрен талер на Николај III во Гвозданско на почетокот на 16 век]] [[Податотека:Grb_obitelji_Zrinski.jpg|десно|мини|333x333пкс|Новиот семеен грб даден на [[Никола IV Зрински|Николај IV]] [[Никола IV Зрински|(од Сигет)]] од кралот [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд]] во 1554 година]] [[Податотека:Muzej_Međimurja_-_Obiteljsko_stablo_obitelji_Zrinski.jpg|десно|мини|250x250пкс|Семејно стебло на семејството Зрински во [[Музеј на Меѓумурје Чаковец|Музејот на Меѓумурје во Чаковец]]]] [[Податотека:Hollósy_Zrínyi_kirohanása.jpg|десно|мини|250x250пкс|Симон Холоси (1896): Зрински во нападот.]] По пристигнувањето во [[Славонија]] и нивното ново седиште во Зрин, тие постепено ги прошириле своите поседи помеѓу горните [[Уна (река)|реки]] [[Купа (река)|Купа]] и Уна<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://arhinet.arhiv.hr/_Generated/Pages/Stvaratelji.PublicDetails.aspx?ItemId=11053|title=Arhivirana kopija|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721100346/http://arhinet.arhiv.hr/_Generated/Pages/Stvaratelji.PublicDetails.aspx?ItemId=11053|archive-date=21. srpnja 2011.|accessdate=20. lipnja 2010.}}</ref> и така, во втората половина [[15 век|на 15]] [[15 век|век]], тие ги поседувале имотите [[Pedalj|Педаљ]], Гвозданско, [[Pastuški grad|Пастушки град]], [[Završki grad|Завршки град]], [[Stupnički grad|Ступнички град]], [[Semidraž|Семидраж]], [[Jamnički grad|Јамнички град]], [[Dobriljin|Добриљин]] и [[Podmilanski grad|Подмилански град]] . До крајот на 15 век, семејството не се истакнувало многу во јавниот живот на Хрватска, но одржувало врски со другите членови на семејството Брибир и на тој начин Петар I (1400–1440) ги наследил имотите на Јаков Брибирски . <ref name="ReferenceB" /> Зрински, заедно со Франкапаните, претставало најмоќното хрватско благородничко семејство од [[16 век|16]] [[16 век|век]]. Подемот на семејството започнало со Никола III кој значително ги проширил своите имоти на сметка на Вранскиот приорат и наследството на Бан Иван Карловиќ, со кого склучил договор за наследување откако се оженил со својата ќерка Јелена. Во [[1526|1526 година]] на Цетинскиот собор, тој го поддржал [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|Фердинанд I Хабсбуршки]]. Негови синови биле [[Никола IV Зрински|Никола IV,]] [[Никола IV Зрински|Шубиќ Зрински]] и Иван I кои биле истакнати антитурски воини кои биле наградени за нивната лојалност кон династијата со имотите и градовите Костајница, [[Медведград]], [[Чаковец]] и [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]], Озаљ и Бакар. Во тоа време, седиште на семејството станало градот Чаковец. Со стекнувањето нови аквизиции, имотите на семејството Зрински се протегале од [[Мура]] до [[Јадранско Море|Јадранското Море]] . Синовите на Никола, [[Јурај IV Зрински|Георги IV]] (1549–1603) и Никола V (1559–1605) биле поддржувачи [[Протестантство|на протестантизмот]], додека синовите на Ѓорѓи, Никола VI († 1625) и Георги V (1589–1626), [[Бан (титула)|хрватски бан]] и учесник [[Триесетгодишна војна|во Триесетгодишната војна]], се вратиле во католичката вера. === Врв на моќта и трагичниот пад === Синовите на Бан Јурај, Никола VII (1620–1664) и Петар IV (1621–1671), биле хрватски банови и истакнати антитурски воини во [[17 век|17]] [[17 век|век]]. Трагичниот крај на семејството во втората половина на 17 век бил предизвикан од конфликт со виенскиот двор, познат како Зринско-Франкопански заговор, кој избувнал поради незадоволството на хрватските и унгарските благородници од политиките на централизација и германизација. На [[30 април|на 30]] [[30 април|април]] [[1671|1671 година]] во Новиот Град во Виена бил убиен последниот бан на семејството Зрински, Петар IV, заедно со неговиот зет [[Фран Крсто Франкопан]], а неговата сопруга Катарина, и нивниот син Иван Антун, Балтазар Зрински го поминале остатокот од својот живот затворени во затвор во Грац и нивните имоти биле ограбени и предадени на дворот. Синот на Никола, Адам Зрински, ги задржал своите имоти и почести, но починал [[1691|во 1691 година]] во Битката кај Сланкамен за жал без свои потомци по што и неговите имоти паднале на виенскиот двор. Колапсот на семејството Зрински и нивното исчезнување од историската сцена значително ја намали отпорноста на хрватското благородништво да се спротивстави на централистичките тенденции на виенскиот двор. == Грчкиот огранок на Зрински == На крајот [[20 век|на 20]] [[20 век|век]], се појавиле вести за постоење на грчко потекло на семејството Зрински. Овие тврдења се до денес сеуште не се научно потврдени, иако Хрватското благородничко здружение, чадор организацијата на хрватското благородништво, ја потврди автентичноста на нивното потекло.<ref>{{Наведено списание|title=Arhivirana kopija|url=http://plemstvo.hr/sdrinias-ob.htm|archive-url=https://web.archive.org/web/20100719061056/http://www.plemstvo.hr/sdrinias-ob.htm|archive-date=19. srpnja 2010.|access-date=20. lipnja 2010.}}</ref> Според традицијата на грчкото семејство Сдрињас, во 16 век, член на семејството Зрински по име Мартин стапил во служба [[Венецијанска Република|на Венецијанската Република]] и бил назначен за воен командант на островот [[Кефалонија]]. Оваа информација е запишана во ''Libro D'Oro'' (Златната книга) на кефалонско благородништво, во која презимето е наведено во формите ''Сдрин'', ''Сдринија'', ''Сдриња'' и ''Зрин'' . <ref name="croatianhistory.net" /> Во втората половина на [[19 век|19]] [[19 век|век]], една гранка од семејството се преселила во Атина, додека другите членови останале на Кефалонија. Потомок на еден од членовите на грчкото семејство, Дионисиос Сдринијас, денес живее во Грција. == Види повеќе == * Семејно стебло на кнезовите Зрински * Катарина Зрински * Јелена Зрински * Петар IV Зрински * [[Никола IV Зрински|Никола Субиќ Зрински]] * Зрински-Франкопански заговор * [[Франкопани|Франкапани]] * Никола VII Зрински * Додаток: Список на феудални господари на Меѓумурје == Белешки == {{Наводи|30em}} == Литература == * ''Хрватска општа енциклопедија, том XI, ЛЗМК, Загреб, 2009.'' {{ISBN|978-953-6036-41-7}} * ''Општа и национална енциклопедија во 20 тома, том XX, Загреб, 2007.'' {{ISBN|978-953-7224-20-5}} [[Datoteka:Zrinski_grofovi_potpis.jpg|десно|мини|220x220пкс|Автограми на Никола и Петар Зрински]] == Семејна генеалогија == {{Главна|Obiteljsko stablo knezova Zrinskih}} * А. '''Павле II.''' '''Шубиќ Брибирски''', кнез од Трогир и Островица († јули [[1346|1346 година]] ); сопруга: Елизабета Франкопан († по [[1347|1347 година]] ), :* B1. '''Juraj I. Zrinski''' ( = Juraj III. Šubić Bribirski) (†[[1361|1361.]]), od kralja Ludovika I. Anžuvinca dobio utvrdu Zrin u zamjenu za Ostrovicu kod Bribira ::* C1. '''Elizabeta I.'''; ∞ suprug: Tomislav Kurjaković, knez Krbavski (unuk Kurjaka Gusića iz starohrvatskog roda Gusića) ::* C2. '''Pavao I.''', (*[[1357|1357.]], †[[Загреб|Zagreb]], [[1414|1414.]]); ∞ 1.supruga: nepoznata; 2.supruga: Elizabeta :::* D1. [1. brak] '''Petar I.''', oko [[1408|1408.]] – [[1440|1440.]] ::::* E1. '''Mirko''' [[1423|1423.]] – [[1435|1435.]] ::::* E2. '''Pavao II.''', oko [[1429|1429.]] – [[1449|1449.]]; ∞ supruga: Katarina ::::* E3. '''Juraj II.''', oko [[1435|1435.]] – [[1480|1480.]] :::::* F1. '''Nikola II.''', *[[1451|1451.]] ::::* E4. '''Katarina I.''' ::::* E5. '''Klara''' ::::* E6. '''Margareta II.''', [[1442|1442.]] – [[1488|1488.]] ::::* E7. '''Ilka''' [[1442|1442.]] – [[1488|1488.]] ::::* E8. '''Martin''' ::::* E9. '''Petar II.''', (* oko [[1435|1435.]], †Udbina (Krbavska bitka), [[9 септември|9. rujna]] [[1493|1493.]]); ∞ 1.supruga: kneginja Jelena Babonić Blagajska; 2.supruga: nepoznata :::::* G1. [1. brak] '''Pavao III.''', (* oko [[1465|1465.]]; †Udbina (Krbavska bitka), [[9 септември|9. rujna]] [[1493|1493.]]), ∞ supruga: Doroteja Berislavić Grabarska, kći Martina Berislavića Grabarskog ::::::* H1. '''Mihajlo''', († [[Мохач|Mohač]], Mađarska, ([[Мохачка битка (1526)|Mohačka bitka]]), [[29 август|29. kolovoza]] [[1526|1526.]]) :::::* G2. '''Jelena'''; ∞ suprug: Ivan Karlović, knez Krbavski ("Torquatus"), hrvatski ban (†[[1531|1531.]]), posljednji potomak iz roda Kurjakovića, proisteklog iz starog hrvatskog plemena Gusića :::::* G3. '''Margareta''' :::::* G4. '''Bernard''' :::::* G5. [2. brak] '''Nikola III.''', (*[[1489|1489.]], †Zrin, [[1534|1534.]]); ∞ supruga -od [[1509|1509.]]: kneginja Jelena Karlović Krbavska, sestra bana Ivana Karlovića ::::::* I1. '''Jelena''', (†[[1573|1573.]]), suprug -od [[1527|1527.]]: Franjo Tahy ::::::* I2. '''Margareta III.'''; ∞ suprug: Ivan Alapić ::::::* I3. '''Ivan I.''', (†Vinodol kod Hrastovice, [[19 мај|19. svibnja]] [[1541|1541.]]) ::::::* I5. '''[[Никола IV Зрински|Nikola IV.]]''' ("Sigetski"), hrvatski ban (*Zrin [[1508|1508.]], †Siget, Mađarska ([[Сигет|Siget]]), [[7 септември|7. rujna]] [[1566|1566.]]); 15. travnja 1554. dobio od [[Фердинанд I (Свето Римско Царство)|kralja Ferdinanda]] titulu "grof"; ∞ 1. supruga: [[1543|1543.]] grofica Katarina Frankopan (†[[1561|1561.]]); 2. supruga: -od [[21 септември|21. rujna]] [[1564|1564.]] češka grofica Eva Rožmberk (Rosenberg) (*[[12 април|12. travnja]] [[1537|1537.]], †kolovoz [[1591|1591.]]) :::::::* J1. [1. brak] '''Ivan II.''', (*[[14 септември|14. rujna]] [[1545|1545.]], †[[1545|1545.]]) :::::::* J2. '''Jelena''', (*[[11 декември|11. prosinca]] [[1546|1546.]], †[[1585|1585.]]); :::::::* J3. '''Katarina II.''', (*[[30 април|30. travnja]] [[1548|1548.]], †[[26 април|26. travnja]] [[1585|1585.]]) :::::::* J4. '''[[Јурај IV Зрински|Juraj IV.]]''', hrvatsko-ugarski kraljevski tavernik (glavni rizničar), (*[[13 април|13. travnja]] [[1549|1549.]], †[[Vép]] kod Sambotela, Mađarska, [[4 мај|4. svibnja]] [[1603|1603.]]); ∞ 1. supruga: grofica Anna D’Arco (†[[1570|1570.]]); 2. supruga: grofica Sofija Stubenberg ::::::::* K1. [1. brak] '''Nikola VI.''' (*[[Чаковец|Čakovec]], oko [[1570|1570.]]; †Čakovec, [[24 март|24. ožujka]] [[1625|1625.]]); ∞ supruga: grofica Anna Nádasdy (*[[1585|1585.]]) ::::::::* K2. [2. brak] '''Juraj V.''', hrvatski ban, (*[[Чаковец|Čakovec]], [[31 јануари|31. siječnja]] [[1599|1599.]]; †Požun ([[Братислава|Bratislava]]), [[28 декември|28. prosinca]] [[1626|1626.]]); supruga: grofica Magdalena Széchy :::::::::* L1. '''Nikola VII.''' ("Čakovečki"), hrvatski ban (*[[Чаковец|Čakovec]], [[1 мај|1. svibnja]] [[1620|1620.]] †Kuršanec kod Čakovca, [[18 ноември|18. studenog]] [[1664|1664.]]); ∞ 1. supruga: grofica Marija Euzebija Drašković Trakošćanska, -od [[11 февруари|11. veljače]] [[1646|1646.]], (†[[1650|1650.]]); 2. supruga: barunica Marija Sofija Löbl (kći Leonharda Löbla), Beč, [[30 април|30. travnja]] [[1652|1652.]], (†[[1676|1676.]]) ::::::::::* M1. [2. brak] '''Marija Terezija Barbara''' (*[[1655|1655.]], †[[1658|1658.]]) ::::::::::* M2. '''Marija Katarina''' (*[[1656|1656.]]), opatica ::::::::::* M3. '''Izak''' (*[[1658|1658.]], †[[1659|1659.]]) ::::::::::* M4. '''Adam''', (*[[Виена|Beč]], [[24 декември|24. prosinca]] [[1662|1662.]], †Slankamen (Slankamenska bitka), [[19 август|19. kolovoza]] [[1691|1691.]]); ∞ supruga: [[1684|1684.]] grofica Marija Katarina Lamberg :::::::::* L2. '''Petar IV.''', hrvatski ban, (*[[Врбовец|Vrbovec]], [[6 јуни|6. lipnja]] [[1621|1621.]], †[[Винер Нојштат|Bečko Novo Mjesto]], [[30 април|30. travnja]] [[1671|1671.]], smaknut (odrubljena mu glava); ∞ supruga: -od [[1643|1643.]] grofica Ana Katarina Frankopan (*Bosiljevo, [[1625|1625.]], †[[Грац|Graz]], [[16 ноември|16. studenog]] [[1673|1673.]]) ::::::::::* N1. '''Jelena''', (*Ozalj, [[1643|1643.]], †Nikomedija, Turska, [[18 февруари|18. veljače]] [[1703|1703.]]); ∞ 1. suprug: Franjo (Ferenc) I. Rákóczi, erdeljski knez (* [[24 февруари|24. veljače]] [[1645|1645.]], † [[8 јули|8. srpnja]] [[1676|1676.]]); 2. suprug: [[1682|1682.]], Mirko (Imre) Thököly, erdeljski knez, (*Kežmarok (mađ. Késmárk), Slovačka, [[25 септември|25. rujna]] [[1657|1657.]], †Nikomedija, [[13 септември|13. rujna]] [[1705|1705.]]) ::::::::::* N2. '''Ivan IV. Antun Baltazar''', (*Ozalj?, [[1651|1651.]], †Graz, [[11 ноември|11. studenog]] [[1703|1703.]], '''posljednji muški potomak knezova Zrinskih''' ::::::::::* N3. '''Judita Petronela''', (*Ozalj, [[1652|1652.]], †[[Загреб|Zagreb]], [[1699|1699.]]); opatica (Klarisa) ::::::::::* N4. '''Zora Veronika''', (*Ozalj, [[1658|1658.]], †[[Клагенфурт ам Вертерзе|Klagenfurt]], [[29 јануари|29. siječnja]] [[1735|1735.]]); opatica (Uršulinka) ::::::::* K3. [2. brak] '''Barbara''' ::::::::* K4. [2. brak] '''Elizabeta II.'''; suprug: Toma Erdödy ::::::::* K5. [2. brak] '''Suzana'''; 1. suprug: Albert Lenković; 2. suprug: grof Nikola [[Nádasdy]] :::::::* J5. [1. brak] '''Doroteja (Dorica)''', (*[[1550|1550.]]); †[[1617|1617.]]); ∞ suprug: od [[30 јануари|30. siječnja]] [[1566|1566.]] Baltazar Baćan (mađ. Batthyány) (†[[1588|1588.]]) :::::::* J6. '''Krsto''', (*[[1551|1551.]], †[[1573|1573.]]); :::::::* J7. '''Uršula''', (*[[21.kolovoza]] [[1552|1552.]]; †[[12.veljače]] [[1593|1593.]]); ∞ 1. suprug: Ivan (János) Perényi; 2. suprug: [[Чаковец|Čakovec]], [[1570|1570.]], grof Nikola Banić ili Banfi (mađ. Bánffy) Donjolendavski (*[[1547|1547.]], †?) :::::::* J8. '''Barbara''', (*[[1554|1554.]]); ∞ suprug: (svadba u dvorcu Bojnice (mađ. Bajmóc), Slovačka, [[17 јануари|17. siječnja]] [[1569|1569.]]) barun Aljoša (Aleš ili Aleksej, mađ. Elek) Thurzo od Betlanovaca (mađ.Bethlenfalva) (†[[5.ožujka]] [[1594|1594.]]) :::::::* J9. '''Margareta IV.''', (*[[1555|1555.]], †[[1588|1588.]]); ∞ suprug: (svadba u gradu Eberau (mađ. [[Monyorókerék]]) u južnom Gradišću, Austrija, [[9 јануари|9. siječnja]] [[1569|1569.]]) Nikola Homonnai Drugeth (*[[1538|1538.]], †[[30 август|30. kolovoza]] [[1580|1580.]]) :::::::* J10. '''Ana II.''', (*[[1557|1557.]], † kao dijete) :::::::* J11. '''Vuk''', (*[[1558|1558.]], † kao dijete) :::::::* J12. '''Nikola V.''', (*[[19 февруари|19. veljače]] [[1559|1559.]], †[[1605|1605.]]) :::::::* J13. '''Magdalena''', (*[[1561|1561.]], ∞ 1. suprug: [[19 јануари|19. siječnja]] [[1584|1584.]] Stjepan Telekessy; 2. suprug: grof Jan Jakub od Thurna (†[[1597|1597.]]) :::::::* J14. [2. brak] '''Ivan III.''', (*[[1565|1565.]], † Vyšši Brod (njem.Hohenfurt), grad u južnoj Češkoj [[24 февруари|24. veljače]] [[1612|1612.]]); ∞ supruga: (svadba u gradu [[Чешки Крумлов|Český Krumlov]] (njem. Krumau) [[7 ноември|7. studenog]] [[1600|1600.]]) grofica Maria Magdalena z Kolowrat ::::::* I5. '''Juraj III.''', (*[[1528|1528.]], †[[1547|1547.]]) ::::::* I6. '''Petar III.''', † Beč, [[1547|1547.]] :::* D2. [2. brak] '''Nikola I.''', †[[1439|1439.]] :::* D3. '''Ana I.''', *[[1410|1410.]] :::* D4. '''Margareta I.''', *[[1410|1410.]] == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Zrinski family}} * [http://arhinet.arhiv.hr/_Generated/Pages/Stvaratelji.PublicDetails.aspx?ItemId=11053 АРХИТЕКТ - Зрински] <span>21 јули 2011 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> * [http://www.danizrinskih.hr/index3.html Зрински денови] [ неактивна врска ] * [http://www.matica.hr/www/wwwizd2.nsf/AllWebDocs/zborniciZrinsk2012 Средби на две култури. Семејството Зрински во хрватската и унгарската историја. Збирка трудови] <span>10 јуни 2013 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span>, [[Матица хрватска|Matica hrvatska]], Уредници на изданието Шандор Бене, Зоран Ладиќ, Габор Хауснер (содржи неколку подолги резимеа од хрватски и унгарски автори) === Зрински меѓу феудалните господари на Меѓумурје низ вековите === {{Feudalni gospodari Međimurja (grafikon)}} {{Čakovec-grad}} kp4tljqil8ggwcwkp7mm7xwzstomnfi 0 1390564 5533902 2026-04-03T15:47:46Z Dandarmkd 31127 Dandarmkd ја премести страницата [[Ребека]] на [[Ребека (филм од 1940 година)]]: Појаснување 5533902 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Ребека (филм од 1940 година)]] n5l4rsebdg3k5b0q9i9qnda9s0v25sp 1 1390565 5533904 2026-04-03T15:47:47Z Dandarmkd 31127 Dandarmkd ја премести страницата [[Разговор:Ребека]] на [[Разговор:Ребека (филм од 1940 година)]]: Појаснување 5533904 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Ребека (филм од 1940 година)]] 1uj883ppu2v6po3fjoybsmhs19a6pi3 1 1390566 5533908 2026-04-03T16:02:13Z Gurther 105215 Создадена страница со: {{СЗР}}{{ВПМ}} 5533908 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{ВПМ}} m6tsgukl5dkhkx06fnvahclsxq8jq4m 0 1390567 5533920 2026-04-03T16:18:47Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:hr:Special:Redirect/revision/7417114|Nikola VII. Zrinski]]“ 5533920 wikitext text/x-wiki  {{Infobox nobility|birth_date=[[1. svibnja]] [[1620.]]|death_date=[[18. studenoga]] [[1664.]]|successor=[[Petar IV. Zrinski]]|name=Nikola VII. Zrinski|birth_place=[[Čakovec]], [[Hrvatska]]|death_place=Gornji Kuršanec kod [[Čakovec|Čakovca]], [[Hrvatska]]|title=zrinski grof|caption=Nikola Zrinski ([[bakrorez]] [[Elias Widemann|Eliasa Widemanna]], 1652.)|father=[[Juraj V. Zrinski]]|predecessor=[[Ivan III. Drašković]]|image=Nicholas Zrinski.jpg|spouse=Marija Euzebija Drašković<br>Marija Sofija Löbl|image_size=|religion=[[rimokatolička crkva|rimokatolik]]|mother=Magdalena Széchy}}'''Никола VII Зрински''' ([[Унгарски јазик|унгарски]]: Zrínyi Miklós; [[Чаковец]], [[1 мај]] [[1620]] – Горњи Куршанец [[18 ноември]] [[1664]] ) – [[Хрватска|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]], војсководец и [[поет]]. == Биографија == Грофот Никола Зрински бил [[Хрватска|хрватски]] [[Бан (титула)|бан]] од [[1647]] до [[1664|1664 година.]] Бидејќи бил роден во Чаковец каде што поминал голем дел од својот живот, некои историчари го нарекуваат и Никола Зрински од Чаковец. Во генеалогијата на целото семејство [[Зринското Кнежество|кнезови Зрински]], кое било многу моќно и влијателно во средновековното Хрватско-унгарско кралство, а подоцна и во Хрватска како дел од Хабсбуршката монархија, тој бил седми по ред со тоа име, па затоа некои го нарекуваат и како '''Никола VII''' '''Зрински,''' а во некои текстови е наречен и Никола Зрински Помладиот. === Семејство и воспитување === [[Datoteka:Zrinski_grofovi_potpis.jpg|лево|мини|220x220пкс|Автограми на Никола и Петар Зрински]] Никола Зрински е правнук [[Никола IV Зрински|на Никола Шубиќ Зрински]], кој бил херој на Сигет и внук [[Јурај IV Зрински|на Јурај IV.]] [[Јурај IV Зрински|Зрински]], кој ја отпечатил познатата книга Декретум во Неделишче во [[1574|1574 година]], ''која ја составила Вербеца Иштван, студентка.'' ↓ 1 Хрватски правник [[Ivanuš Pergošić|Ивануш Пергошиќ]] . Таткото на Никола, Бан Јурај В. Зрински, починал [[28 декември|на 28]] [[28 декември|декември]] [[1626|1626 година]] во воен логор во Пожун (денешна [[Братислава]], [[Словачка]]), каде што учествувал со својата единица во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]]. Историските извори велат дека бил отруен по наредба на австрискиот царски генерал Албрехт фон Валенштајн, по вербален спор меѓу нив. Мајката на Никола, грофицата Магдалена Зринска, родена [[Széchy|Сечи]], подоцна се преомажила за баронот Никола II ''од'' Малакочи [[Суседград|од Суседград]], а за Никола и неговиот брат Петар се грижеле неколку значајни личности во текот на нивната младост, вклучувајќи го и епископот на Загреб [[Petar Domitrović|, Петар Домитровиќ]] од [[1611]] до [[1628|1628 година]], како и надбискупот на Острог, [[Petar Pazmany|Петар Пазмани]]. Првично, за браќата се грижеле протонотариусот Стјепан Патачиќ и епископот на Загреб, Петар Домитровиќ, а откако двајцата старатели починале набргу потоа, работата ја презел четиричлен комитет, чиј директен старател бил Фрањо Батјани, внукот на Никола IV од Зринска. И двајцата студирале кај [[Исусовци|језуитите]] во [[Грац]] во периодот од [[1630]] до [[1634|1634 година]], а подоцна во [[Трнава]] во Словачка од 1634 до [[1636|1636 година]] каде на језуитскиот колеџ<ref name="virtualna.nsk.hr" /> во Трнава, Никола дипломирал реторика во 1636 година.<ref name="he">{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-vii|title=Zrinski, Nikola VII.|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=26. kolovoza 2017.}}</ref> По нивното образование, Никола и Петар Зрински отпатувале во [[Италија|Италија,]] каде што биле примени од папата [[Папа Урбан VII|Урбан VII.]]<ref name="he" /> Тие зборувале најмалку шест јазици од кои [[Хрватски јазик|хрватски]], [[Германски јазик|германски]], унгарски, [[Латински јазик|латински]], [[Турски јазик|турски]] и [[Италијански јазик|италијански]] .{{Povijest Međimurja (rubni stupac)}} === Млад воин === Во [[1637|1637 година,]] Николај се вратил во својот имот во Меѓумурје, во утврдениот [[Чаковска тврдина|замок Чаковец]] каде учествувал во [[Триесетгодишна војна|Триесетгодишната војна]] во [[1642]],[[1643]], [[1644]] и [[1646|1646 година.]] Прво учество му било во септември [[1642|1642 година]] со единица од 500 коњаници, а во [[1644|1644 година]] им се придружил со уште 500 коњаници. Во [[1646|1646 година]] на покана од кралот тој се приклучил со 300 поданици на војската на хрватскиот бан и повторно за последен пат учествувал во Триесетгодишната војна. Потоа се истакнал во битките против Швеѓаните и нивниот сојузник Георги I Ракочи, доаѓајќи му на помош на кралот во градот Скалица и нанесувајќи им тешки загуби.<ref name="glas-koncila.hr" /> На [[26 јануари|26]] [[26 јануари|јануари]] 1646 година, станал генерал-мајор (генерал Фелдвахтмајстер),<ref name="glas-koncila.hr" /> а поради неговиот покажан хероизам и воена вештина, кралот Фердинанд III го назначил за „Генерал на сите Хрвати“<ref name="he">{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-vii|title=Zrinski, Nikola VII.|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=26. kolovoza 2017.}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://enciklopedija.hr/clanak/zrinski-nikola-vii Zrinski, Nikola VII]. </cite></ref>(лат. ''Croatorum omnium generalis'') во [[1647|1647 година]],<ref>{{De}} [http://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?ID=1905 Zrinski, Nikola Graf], www.biolex.ios-regensburg.de, pristupljeno 26. </ref> а [[27 декември|на 27]] [[27 декември|декември]] истата година, [[Бан (титула)|за Бан]] на Хрватска. Тој бил назначен за Бан на Хрватска на седницата на Хрватскиот парламент во [[Вараждин]] [[14 јануари|на 14]] [[14 јануари|јануари]] [[1649|1649 година]] .{{citat|''Nemo me impune lacesset'' (Nitko me ne može napasti nekažnjeno)|Nikolina krilatica 1646. godine.<ref name="citajknjigu.com">Alis Marić, [https://citajknjigu.com/bibliotheca-zriniana-malo-srece-nista-vise/ Bibliotheca Zriniana – Malo sreće i ništa više] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20201019104745/https://citajknjigu.com/bibliotheca-zriniana-malo-srece-nista-vise/ |date=19. listopada 2020. }}, citajknjigu.com, 30. studenoga 2014., pristupljeno 13. listopada 2020.</ref>}} [[Податотека:Löbl_Mária_Zsófia.jpg|мини|248x248пкс|Втората сопруга на Никола, Марија Софија Лебл]] [[17 септември|На 17]] [[17 септември|септември]] [[1645|1645 година]], Никола се оженил со грофицата Марија Еузебија Драшковиќ, ќерка [[Gašpar II. Drašković|на Гашпар II]] [[Gašpar II. Drašković|Драшковиќ]] и член на [[Љутомерската гранка]] на тоа семејство, но таа набрзо по неколку години починала. На [[30 април|30]] [[30 април|април]] [[1652|1652 година]], Никола се преженил во Виена за бароницата Марија Софија Лебл со која имале четири деца, од кои две починале многу млади, а две го надживеале својот татко. Тоа биле ќерката Марија Катарина и синот Адам .{{citat|''Sors bona nihil aliud'' (Malo sreće i ništa više)|Nikolina krilatica 1652. godine.<ref name="citajknjigu.com"/>}} === Унгарски поет === Освен што успешно војувал против [[Отоманско Царство|Турците]] бил и многу мудар политичар и интелектуалец кој напишал голем број значајни литературни дела, меѓу кои едно од најпознатите е големата книга лирска поезија објавена во [[Виена]] во [[1651|1651 година]] под наслов ''Adriai tengernek Syrenaia'' ([[Сирена на Јадранското Море]]), која била преведена од [[Унгарски јазик|унгарски]] на [[хрватски јазик]] од неговиот брат Петар и објавена во [[Венеција]] во [[1660|1660 година]] под наслов ''Adrianskoga mora sirena''. Во книгата ''Adrianskoga mora sirena,'' покрај ''Обсида Сигецка'' како главна содржина на поемата, има и голем број лирски песни - идили, епиграми за хероите од Сигет, поема за Христос и ''„последната поема „Испивање“ во која Никола, како поет на оригиналот, зборува за својот сопствен воинствен хабитус“'' . Тој е исто така автор на првиот еп на унгарски јазик, ''Opsidio Szigetiana/Szigeti veszedelem'' ([[Падот на Сигет]]), напишан во 1647/48 година. Во [[Унгарија|Унгарија,]] Никола Зрински се смета за најголема фигура на унгарската барокна литература. === Хрватот пред сè === Сепак, самиот Никола Зрински се сметал себеси [[Хрвати|за Хрват]], како што напишал во писмо до својот пријател, загрепскиот заменик-жупан Иван пл. Ручиќ во [[1659|1659 година]], кое ја содржи и познатата реченица '''''„Ego mihi conscius aliter sum, etenim non degenerem me Croatam et quidem Zrinium esse scio“''''', што се преведува како: ''„Инаку, свесен сум, навистина знам и нема да кријам дека сум Хрват, и тоа Зрински“''. Хрватско-унгарски поет, но и човек кој на зората на европската ера на будење на националната свест и почетокот на аспирациите за национални држави, го посвети својот живот на зачувување на европската и христијанската цивилизација, но и на благосостојбата на својот народ. Сепак, тој бил вмешан и во политички интриги на своето време, кои имаа малку заедничко со неговите идеали, и може да се смета за трагична личност во хрватската историја. Истата година, 1659 година, Никола Зрински основал францискански манастир во Чаковец и ги довел францисканците од хрватската покраина Свети Ладислав (а не францисканците од унгарската покраина Света Марија). Во [[2009|2009 година]] се слави 350-годишнината од доаѓањето на францисканскиот ред во [[Чаковец]] . === Библиотека === Како учен човек, Никола поседувал голема и богата библиотека во својот замок во Чаковец, која во професионалните кругови е позната уште како ''[[Библиотека Зринијана]]''. Се смета дека библиотеката е основана многу порано, во текот на 16 век, а можеби и порано, но официјалниот почеток на создавањето на библиотеката се смета за [[1662|1662 година]], а за нејзин основач се смета банот и поетот Никола. Кога нејзиниот сопственик организирал професионална класификација на книги и создал библиотечен каталог со наслов лат. '''''Catalogum omnium librorum bibliothecae csaktorniensis excellentissimi atque illustrissimi domini comitis Nicolai a Zrino nan.'' ''Anno Domini 1662. die 10. octobris''.''' хрв. Katalog svih knjiga knjižnice Csaktornija, preizvrsnog i presvijetlog gospodara, grofa Nikole od Zrina. Godine Gospodnje 1662., 10. listopada. Овој каталог, замислен од самиот Никола Зрински кој бил напишан на латински и е сметан за од исклучителна реткост и вредност кој за среќа е зачуван до ден-денес. [[Податотека:Nikola_Zrinski_Čakovečki.JPG|лево|мини|272x272пкс|Никола Зрински (дело на германскиот сликар [[Johann Franz Hoffmann|Јохан Франц Хофман]] )]] Познатата збирка книги од Чаковец на Никола Зрински е зачувана речиси на чудесен начин. Оваа највредна хрватска библиотека од постариот период е спасена од комбинација на интересни околности. Наводно по ненадејната смрт на Бан Никола, библиотеката ја наследил неговиот син Адам, кој немал ни две години, а кој се преселил од Чаковец со сестра му и мајка му Марија Софија и малку подоцна. Таа решила да ги земе собраните книги со себе кога го напуштила Чаковец по смртта на нејзиниот сопруг и на овој начин, била спречена опасноста од ограбување на библиотеката, што следела по погубувањето на чичкото на Адам, Петар Зрински, Нов Град во Виена во [[1671|1671 година]]. Потоа, по неуспехот на заговорот Зрински-Франкопан, по царска наредба, целиот имот на Зрински бил конфискуван, а имотите опустошени.<ref name="nsk" /> За време на животот на Адам, како и по неговата смрт, ''Библиотеката Зринијана'' била преместувана неколку пати од кои долго време се наоѓала во замокот Битов(Ветов) во јужна Баварија, а конечно била купена во [[1893|1893 година]] од тогашната хрватска покраинска влада за 12.000 форинти и предадена на Националната и универзитетска библиотека во Загреб на чување, каде што стои и до ден денес, во колекцијата „Реткости“. Целиот нејзин фонд денес содржи фонд од 731 книга со непроценлива вредност, а за оваа библиотека пишувал и познатиот холандски научник [[Jakob Tollius|Јакоб Толиус]], кој го посетил Никола во неговиот замок во Чаковец и бил воодушевен од богатството на библиотеката и високото образование на Зрински. Во разговор со Јакоб Толиус за политичката ситуација во Хрватска, тој му спомнал '''''„Турците нема да претставуваат никаква закана за нашиот опстанок во иднина, а по повлекувањето на Турците, Виена и Венеција остануваат како опасни сили, непропорционално помоќни од Истанбул. Италијанските сили не доаѓаат предвид за нас, француската политика на кралот Луј XVI е нечесна и себична, а англискиот крал не е заинтересиран за Дунав. Не можеме да сметаме на никого освен на себеси.“''''' Никола познавал и многу други европски научници, философи и други значајни личности од тоа време со кои бил во постојан контакт. Познатиот турски патописец и дипломат [[Евлија Челебија|Евлија Челеби,]] исто така, ги посетил Зрински во Чаковец. Во оригиналниот ракопис ''на Патеписот,'' Евлија Челеби напишал многу информации за Никола VII Зрински, за неговиот лик, воените подвизи, имотите на семејството Зрински и за почитта на Османлиите кон Зринските. === Победник во многу битки === Историјата [[Зринското Кнежество|на Зринските]] е обележана со постојани војни против Турците во кои банот Никола Зрински, заедно со својот брат Петар, успешно се борел против османлиската војска, и додека цела [[Европа]] ги славела, неискусниот и некомпетентен крал [[Леополд I (Свето Римско Царство)|Леополд I]] постојано ги опоменувал да ги остават Турците на мира и да „го почитуваат примирјето“. Во [[1660|1660 година]], Никола Зрински ја држел турската тврдина Канижа (денес Наѓканица во југозападна Унгарија) во „позиција на шах-мат“, но добил наредба да го запре [[Bitka kod Velike Kaniže 1660.|нападот]] и да ги повлече своите воини, па затоа, лут и разочаран, се повлекол во својот штаб во [[Чаковец]] . Сепак, во многу битки и помали престрелки, тој го победил непријателот нанесувајќи му болни удари. [[Податотека:Hrvaška-Valvasor.jpg|мини|300x300пкс|Карта на Хрватска за време на Никола Зрински]] ==== Битката кај Костајница во 1651 година. ==== {{Главна|bitka kod Kostajnice 1651.}}Бидејќи [[Отоманско Царство|Османлиите]] често ја преминувале тогашната граница, напаѓајќи ја Хрватска со своите брзи коњи што ги носеле при ненадејни напади, Бан Никола повремено возвраќал, со цел да ги казни и заплаши и така во август [[1651|1651 година]], тој ја повел својата војска низ Сисак и Петриња до Костајница, каде што на левиот брег [[Уна (река)|на реката Уна]], спроти тврдината Костајница каде се водела отворена битка со турските сили, а турците немоќни да се спротистават на нападот на Хрватите, почнале панично да бегаат преку мостот за да се засолнат во тврдината. Гледајќи дека работите одат лошо, командантот на тврдината Костајница, Омер-ага, наредил да се изгради подвижен мост преку реката Уна, за да не можат војниците на Зрински да ја нападнат самата тврдина и така на овој начин, ги оставил своите војници кои сè уште биле на левиот брег на Уна на милост и немилост на Хрватите. Никола Зрински не ја нападнал самата тврдина на десниот брег на Уна, туку наредил походот да биде прекината и да се врати во Петриња, за да не биде обвинет за кршење на примирјето што било на сила во тоа време. Поразот на османлиската војска кај Костајник ги смирил нејзините агресивни команданти, а извесно време немало поголеми инциденти на тогашната граница. ==== Одбраната на тврдината Нови Зрин ==== Во [[1661|1661 година,]] Никола Зрински, со цел да ја зајакне одбраната од турската закана што доаѓала од унгарска страна, без дозвола од [[Виена|виенскиот]] двор, ја изградил величествената тврдина [[Нови Зрин]], во близина на устието на реките Мура и Драва, на самиот источен раб [[Меѓимурска жупанија|на Меѓумурје]] и со тој чин ги налутил Турците, кои реагирале со неколкукратен напад на тврдината, но бидејќи била добро бранета со поставени 24 топови на ѕидините и добро снабдена со залихи од барут, храна и други потребни работи, не можеле да ја освојат во првите неколку години. [[Податотека:Weltliche_Schatzkammer_Wien_(216)b.JPG|лево|мини|200x200пкс|Синџир од редот на „Витез на златното руно“ како што го примил Никола Зрински]] На [[13 август|13]] [[13 август|август]] [[1663|1663 година]] се случила една од главните [[Bitka za Novi Zrin 13. kolovoza 1663.|битки за тврдината Нови Зрин]] кога била нападната од околу 6.000 Османлии. Никола Зрински, кој лично ги предводел хрватските одбранбени единици, успеал да го одбие непријателот, а подоцна ги принудил и да се повлечат. Проценети загуби: османлиски сили 566, а хрватската војска 30. Тој август, Турците се обиделе да ја освојат тврдината уште двапати, но повторно без успех. Така на [[17 ноември|17]] [[17 ноември|ноември]] 1663 година [[Bitka za Novi Zrin 17. studenoga 1663.|Битката за тврдината Нови Зрин]] се одиграла повторно, а исходот од таа битка по втор пат бил поволен за хрватските бранители. Одбраната на Нови Зрин од страна на Никола, како и победата на Петар Зрински над Турците во битката кај Јурјеве Стијене во близина на Оточац, предизвикале восхит и еуфорија во [[Европа]], зголемувајќи ја славата на Зринските.{{Главна|Opsada Novog Zrina}}Сепак, Нови Зрин не можел да издржи без целосна поддршка од кралот со што [[5 јуни|на 5]] [[5 јуни|јуни]] [[1664|1664 година]] голема турска војска, лично предводена од големиот [[везир]] [[Ќопрулу Фазил Ахмед-паша|Фазил Ахмед-паша Чуприлиќ]] (турски: ''Köprülü'' ), со помош [[Татари|на татарските]] сили, ја нападнала тврдината и по нешто повеќе од еден месец опсада успеала да ја освои, а веќе [[7 јули|на 7]] [[7 јули|јули]] 1664 година целосно да ја уништи. И покрај постојаните напори на Никола да го убеди главниот командант на хабсбуршката царска војска, [[Raimund Montecuccoli|Рајмунд Монтекуколи,]] да ги нападне Турците со сите расположиви сили (околу 30.000 војници стационирани на неколку километри од Нови Зрин) и да ја пробие опсадата, тој тоа го одбил бидејќи инструкциите што ги добил по неговото назначување биле дека може да интервенира само ако турскиот напредок навистина ја загрозува Виена, а тој ги нападнал само кога се движеле кон Виена. Сето ова предизвикало негодување кај Никола, а заедно со подоцнежните настани (неповолен мировен договор со Османлиите), влијаело врз создавањето на Зринско-Франкопанскиот заговор . ==== Мост Осиек – пресек на турската каротидна артерија ==== {{Главна|Zimska vojna Nikole Zrinskog Čakovečkog}}На почетокот [[1664|на 1664 година]], со мудра и разработена воена стратегија и тактика, Никола Зрински, движејќи се кон исток, уништил неколку турски упоришта во тогаш окупирана [[Кралство Унгарија|Унгарија]] и пробил низ Барања освојувајќи ја Дарда, па сè до градот [[Осиек]], палејќи ја осјачката паланка, но не можел да го освои целиот град без топови, така на почетокот на февруари, тој ја извршил една од своите најспектакуларни акции, која одекнала низ цела Европа, кога го запалил и значително го оштетил познатиот дрвен Сулејманов мост преку реката Драва (и околните мочуришта), долг неколку километри, изграден во [[1566|1566 година]], кој ги поврзувал Осиек и Дарда во Барања. Турската војска го користела за да навлезе во Европа и да ги снабдува своите трупи,но по палењето оваа турска линија на живот била прекината за некое време. Николовиот '''''„пробив до Осиек и палењето на Сулејмановиот мост денес се изучува како пример за воена акција со сите елементи на диверзија, што всушност е карактеристика на модерното војување“''.''' Поради неговите големи и брилијантни победи (зимскиот поход во јануари и февруари 1664 година), шпанскиот крал [[Филип IV (Шпанија)|Филип IV]] му ја доделил на Никола Зрински титулата „Витез на златното руно“ ''на'' ''20'' [[20 април|април]] [[20 април|1664]] година, а францускиот крал [[Луј XIV]] го наградил со 10.000 талери и му ја подарил познатата таписерија „Зрињска армија“, дело на самиот мајстор Гобелен.<ref name="Branko Nadilo" /> === Бунтовник против Варшавскиот мир === [[Податотека:Kuršanečki_lug_-_Pogibija_Nikole_Zrinskog_(1664).jpg|мини|200x200пкс|Приказ на напад на дива свиња врз познатата хрватска бан во шума во близина на Куршанец]] На [[1 август|1]] [[1 август|август]] [[1664|1664 година]], Хабсбуршката царска војска, со помош на воени единици од некои европски земји, ги победила Турците кај [[Битка кај Сентготард (1664)|Моноштр]] ([[Унгарски јазик|унгарски]]:''Szentgotthárd'' ). Кралот Леополд I, сепак, не ја искористил оваа победа, туку склучил неповолен договор со непријателот познат како „срамниот Васварски мир“, со услови како Турците да се победници. Унгарските и хрватските класи не биле задоволни од исклучително лошите услови на овој мир, бидејќи Турците можеле да задржат сè што освоиле до тој момент, а бидејќи Виена ги спречувала законски да се борат за своите права преку политика, немало друга опција освен хрватските и унгарските водачи да се обединат и да ги остварат своите права со тоа што ќе се спротивстават на виенскиот двор, кој е познат како Зринско-франкопански заговор . Хрватските дисиденти биле предводени од Никола Зрински, додека Унгарците биле предводени од Франц ([[Унгарски јазик|унгарски]] : ''Ференц'') [[Franjo Wesselényi|Веселени]]. Бидејќи во тоа време францускиот крал [[Луј XIV]] бил во конфликт со виенскиот двор околу европската политика, се воделе преговори помеѓу бунтовниците и кралот за соработка, но на крајот тие не биле реализирани. === Смрт === [[18 ноември|На 18]] [[18 ноември|ноември]] [[1664|1664 година]] во бурните денови и недели што следеа по Вашварскиот мир во редовите на незадоволните, Никола починал под нејасни околности додека [[Лов|ловел]] дива свиња. Ова се случило во близина на меѓумурската населба Горњи Куршанец, јужно од Чаковец, во областа на ловиштето наречено Куршанечки луг. Постојат сомневања дека бил убиен по наредба на виенскиот двор, но сè било прикриено и претставено како смрт од ранета дива свиња. Со неговата смрт, Зринско-франкопанската завера го изгубила својот водач. [[Податотека:Spomenik_Nikoli_Zrinskom_iz_1728,_Gornji_Kuršanec_(Croatia).jpg|мини|267x267пкс|Обелиск во Горњи Куршанец во спомен на смртта на Никола]] Познатиот хрватски Бан бил погребан [[21 декември|на 21]] [[21 декември|декември]] [[1664|1664 година]] во семејната гробница Зрински во комплексот на манастирот Павлин во Света Јелена, место два километри северно од Чаковец. Погребната служба ја водеше загрепскиот епископ Петар Петретиќ, а говорот го одржа лепоглавскиот Павлин [[Ivan Kery|Иван Кери]] . Во својот погребен говор, Иван Кери го нарече Банот ''„утеха на Унгарија, светлина на Славонија, око на Хрватска, потпора на Далмација, срце на Европа, идол на државата, слава на христијанството, штит на империјата и најсилен заштитник на општото добро и пример за секој човечки потфат“''. Според секретарот на семејството Зрински, отец Марко Форстал, телото на починатиот '''„На ''21'' декември '', со свечен сјај, на погреб украсен со бројни воени знамиња и друг плен земен од непријателот, тој беше погребан во месинган саркофаг во гробницата на неговите татковци во Света Елена'' .“''' Во спомен на неговата трагична смрт на [[18 ноември|18]] [[18 ноември|ноември]] [[1994|1994 година]], во негова чест беше подигнат споменик во населбата Горњи Куршанец. ↓ 2 == Дела == * ''Adriai tengernek Syrenaia'', Виена, 1651 година, (препишан на хрватски: ''Сирени на Јадранското Море'', Венеција, 1660 година) Тој остави во својот ракопис: * ''Ne bántsd a Magyart'' (Не допирајте Унгарец) * ''„Витез хаднаги“'' (Храбриот витез), збирка медитации за воената храброст * ''Mátyás király életéről valo elmélkedések'' (Размислување за животот на кралот Матијас) * ''Az török áfium ellen valo orvosságban'' (Лек против турски опиум) == Наследство и сеќавање == [[Податотека:Spomenik_Nikoli_Zrinskom_ČK.jpg|мини|267x267пкс|Споменик на главниот плоштад во Чаковец и влезот во паркот Зрински]] Во времето на неговата смрт, Никола Зрински од Чаковец бил на врвот на својата слава, а по неговата смрт, водството на заговорот го презеле други поединци (внеговиот брат Петар Зрински и [[Фран Крсто Франкопан]], како и надбискупот на Острог, [[Đuro Lippay|Ѓуро Липај]], унгарскиот Палатин [[Franjo Wesselenyi|, Фрањо Веселени]] и [[Franjo Nádasdy|Фрањо Надасди]] и [[1671|Еразмо]] [[Erazmo Tattenbach|Татенбах]]). Неколку години подоцна, заговорот пропаднал ([[1670|1670–1671]]) и движењето целосно се распаднало. Сопругата на Никола, Софија, се преселила од Чаковец по неговата смрт, заедно со нивните две мали деца. Неговиот син Адам и ќерката Марија Катарина го продолжиле своето образование во Виена, а дури [[1681|во 1681 година]] Адам се вратил на семејниот имот во [[Меѓимурска жупанија|Меѓумурје]] и како и неговите предци, се приклучил во борбата против Турците. Како австриски офицер, бил убиен во [[Битка кај Сланкамен|битка]] со Турците во близина на Сланкамен [[19 август|на 19]] [[19 август|август]] [[1691|1691 година]], а некои историски извори велат дека всушност бил застрелан во грб од австриски војник. Бидејќи немал деца, оваа гранка на семејството Зрински исчезнала со неговата смрт. Само неговиот братучед Иван Антун Зрински, последниот машки потомок на познатото благородничко семејство [[Зринското Кнежество|на кнезовите Зрински]], останал жив некое време, но бил обвинет за велепредавство во [[1683|1683 година]] и затворен. Откако поминал 20 години во австриските затвори, починал од пневмонија во [[Грац]], во тврдината Шлосберг, на [[11 ноември|11]] [[11 ноември|ноември]] [[1703|1703 година]] . Во чест на хрватскиот бан и поет Никола Зрински, кој бил крунисан [[1904|во 1904 година]], властите во тоа време подигнале величествен споменик висок околу осум метри на главниот плоштад во центарот на градот [[Чаковец]] . На врвот од споменикот, голем орел со раширени крилја стои на меч и лира, симболизирајќи го херојството и поезијата на Никола Зрински. == Галерија == <gallery> Податотека:Skrbnici_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog.jpg|врска=Datoteka:Skrbnici_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog.jpg|алт=Skrbnici Nikole Zrinskog Čakovečkog| Чувари на Никола Зрински од Чаковец Податотека:Szigeti_veszedelem_(1651).jpg|врска=Datoteka:Szigeti_veszedelem_(1651).jpg|алт=Groff Zrini Miklos: Adriai tengernek Syrenaia| Гроф Зрини Миклош: Адриаи тенгернек Сиренаја Податотека:Adrianskoga_mora_sirena.JPG|врска=Datoteka:Adrianskoga_mora_sirena.JPG|алт=Adrianskoga mora sirena| Сирени на Јадранското Море Податотека:Novi_Zrin.JPG|врска=Datoteka:Novi_Zrin.JPG|алт=Novi Zrin| Нов Зрин Податотека:Jan_Thomas_Portrait_of_Miklós_Zrínyi.jpg|врска=Datoteka:Jan_Thomas_Portrait_of_Miklós_Zrínyi.jpg|алт=Portret Nikole Zrinskoga (između 1662. i 1663., autor: (Jan Thomas van Ieperen)| Портрет на Никола Зрински (помеѓу 1662 и 1663 година, автор: ( [[Jan Thomas van Ieperen|Јан Томас ван Иперен]] ) Податотека:Osječki_most_sultana_Sulejmana.jpg|врска=Datoteka:Osječki_most_sultana_Sulejmana.jpg|алт=Osječki most sultana Sulejmana| Мостот Султан Сулејман во Осиек Податотека:Zimska_vojna_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_(1664.).jpg|врска=Datoteka:Zimska_vojna_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_(1664.).jpg|алт=Zimska vojna Nikole Zrinskog Čakovečkog (1664.)| Зимска војна на Никола Зрински Чаковец (1664) Податотека:Miklós_and_Péter_Zrínyi,_burning_of_the_bridge_at_Eszék.jpg|врска=Datoteka:Miklós_and_Péter_Zrínyi,_burning_of_the_bridge_at_Eszék.jpg|алт=Nikola i Petar Zrinski, spaljivanje osječkoga mosta (17. stoljeće, bakrorez, rad nepoznatoga autora)| Никола и Петар Зрински, го палат мостот во Осиек ( [[17 век]], бакрорез, дело на непознат автор) Податотека:Bitka_za_Kanižu_1664.jpg|врска=Datoteka:Bitka_za_Kanižu_1664.jpg|алт=Opsada Kaniže, svibanj 1664., pod vodstvom Nikole Zrinskoga, generala Wolfganga Juliusa Hohenlohe-Neuensteina i generala Petera Strozzija| Опсада на Канижа, мај 1664 година, предводена од Никола Зрински, генерал Волфганг Јулиус Хоенлое-Ноенштајн и генерал Петер Строци Податотека:350._obljetnica_smrti_-_Nikola_Zrinski_-_poprsje_u_Donjoj_Dubravi.jpg|врска=Datoteka:350._obljetnica_smrti_-_Nikola_Zrinski_-_poprsje_u_Donjoj_Dubravi.jpg|алт=Poprsje Nikole Zrinskoga u Donjoj Dubravi| Биста на Никола Зрински во Доња Дубрава Податотека:Nikola_Zrinski_Čakovečki_-_poprsje_u_Muzeju_Međimurja.jpg|врска=Datoteka:Nikola_Zrinski_Čakovečki_-_poprsje_u_Muzeju_Međimurja.jpg|алт=Nikola Zrinski Čakovečki (poprsje u Muzeju Međimurja)| Никола Зрински од Чаковец (биста во Музејот на Меѓумурје) Податотека:Bust_of_Miklós_Zrínyí_at_the_Miklós_Zrínyi_Military_Academy-2.jpg|врска=Datoteka:Bust_of_Miklós_Zrínyí_at_the_Miklós_Zrínyi_Military_Academy-2.jpg|алт=Poprsje Nikole Zrinskoga u Vojnoj akademiji Miklós Zrínyi, Budimpešta| Биста на Никола Зрински во Воената академија Миклош Зрињи, Будимпешта Податотека:Zrínyi_Miklós.jpg|врска=Datoteka:Zrínyi_Miklós.jpg|алт=Kip Nikole Zrinskoga (Muzej ratne povijesti u Budimpešti)| Статуа на Никола Зрински (Музеј на војната во Будимпешта) Податотека:Zrinska_garda_Čakovec_-_spomenik_Nikoli_Zrinskom_u_Donjoj_Dubravi.jpg|врска=Datoteka:Zrinska_garda_Čakovec_-_spomenik_Nikoli_Zrinskom_u_Donjoj_Dubravi.jpg|алт=Zrinska garda - povijesna vojna postrojba iz Čakovca kod spomenika Nikoli Zrinskom u Donjoj Dubravi| Зринска гарда - историска воена единица од Чаковец кај споменикот на Никола Зрински во Доња Дубрава Податотека:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_portreti_i_odjeća_Zrinskih.jpg|врска=Datoteka:Muzej_Međimurja,_Čakovec_-_portreti_i_odjeća_Zrinskih.jpg|алт=Portreti i odjeća Nikole i njegove supruge Marije Sofije Löbl| Портрети и облека на Никола и неговата сопруга Марија Софија Лебл Податотека:Poprsje_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_u_Gornjem_Kuršancu_(2024).jpg|врска=Datoteka:Poprsje_Nikole_Zrinskog_Čakovečkog_u_Gornjem_Kuršancu_(2024).jpg|алт=Poprsje svečano otkriveno 2024. godine u Gornjem Kuršancu, mjestu pogibije|Бистата беше свечено откриена во 2024 година во Горњи Куршанец, местото на смртта. </gallery> == Види повеќе == * Петар Зрински * Зрински-Франкопански заговор * Хрватите во Триесетгодишната војна * [[Никола IV Зрински|Никола Субиќ Зрински]] * [[Франкопани|Франкопанци]] * Список на хрватски забрани * Зимската војна на Никола Зрински од Чаковец == Белешки == # ↑1 ''"'''Pergošić, Ivanuš (Ivan),''' (...) U tiskari Jurja Zrinskog u Nedelišću objavio je ''Decretum koteroga je Verbeci Ištvan dijački popisal'' (1574), slobodni skraćeni hrvatski prijevod ''Tripartita'', sustavnoga prikaza običajnoga prava u Ugarskoj i Slavoniji, i prvu knjigu tiskanu na kajkavskome."''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/pergosic-ivanus|title=Pergošić, Ivanuš|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=26. kolovoza 2017.}}</ref> # ↑2 ''"Na mjestu ranjavanja Nikole VII. Zrinskog (...) je 1728. markiza Anna Maria Pignatelly Althan, vlasnica čakovečkih posjeda u 18. st. podigla spomenik u obliku obeliska, koji je premješten stvaranjem umjetnog jezera radi izgradnje hidroelektrane na Dravi. Replika obeliska nalazi se u središtu obližnjeg mjesta Gornji Kuršanec."'' Izvorni obelisk nalazi se u čakovečkom muzeju. == Извори == {{Наводи|30em}} == Надворешни врски == * Иве Мажуран, [https://www.scribd.com/doc/13053124/Ive-MazuranPovijest-Hrvatske-Od-1518-Stoljeca ''Хрватска историја од 15''] [https://www.scribd.com/doc/13053124/Ive-MazuranPovijest-Hrvatske-Od-1518-Stoljeca ''до 18 век''] * Ивана Сабљак, [https://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/ ''По повод 660 години од евидентирањето на името на благородничкото семејство Зрински.''] [https://www.matica.hr/vijenac/349/dva-brata-i-jedna-sirena-5748/ ''Двајца браќа и една сирена''], ''Вијенац'', бр. 349, 19 јули 2007 година. * Хрвоје Петриќ, [https://vojnapovijest.vecernji.hr/vojna-povijest/utvrda-novi-zrin-1661-1664-1412208 ''тврдина Нови Зрин (1661 – 1664)''], vojnapovijest.vecernji.hr, 24 јуни 2020 година. {{Последователност|}}{{GLAVNIRASPORED:Zrinski, Nikola VII.}} [[Категорија:Витези на Златното Руно]] [[Категорија:Луѓе од Чаковец]] [[Категорија:Банови на Хрватска]] tmvryu98bwcspfe1jgiiycqi7pssdxr 0 1390568 5533927 2026-04-03T16:36:29Z Pitikjp22 127221 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1344312468|Slovene dialects]]“ 5533927 wikitext text/x-wiki [[File:Slove_dialects_map-int_01.svg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Slove_dialects_map-int_01.svg|мини|400x400пкс|Мапа од словенечките дијалекти {{legend|#ff6bfa|Корушки}} {{legend|#ffba4c|Приморски}} {{legend|#5b4cff|Ровтарски}} {{legend|#ab4cff|Горењски}} {{legend|#b76637|Долењски}} {{legend|#3dcc6f|Штајерски}} {{legend|#f9f94a|Панонски}}]] Во чисто [[Дијалектологија|дијалектологијата]], '''словенечките дијалекти''' ({{Langx|sl|slovenska narečja}} {{МФА|sl|sloʋènska narét͡ʃja|}}) се регионално разновидните варијанти што еволуирале од [[Карантанци|стариот словенечки јазик]], [[Јужнословенски јазици|јужнословенски јазик]] чија стандардизирана модерна верзија е [[Словенечки јазик|стандардниот словенечки]]. Ова исто така вклучува неколку дијалекти во Хрватска, особено таканаречениот западен горански дијалект, кој всушност е костелски дијалект.<ref>{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Говорниците во Хрватска се самоидентификуваат како говорници на хрватски јазик, што е резултат на десетвековна граница стара низ дијалектите уште од [[Франкија]].<ref>{{Наведено списание|last=Kapović|first=Mate|author-link=Mate Kapović|year=2017|title=The Position of Kajkavian in the South Slavic Dialect Continuumin in Light of Old Accentual Isoglosses|url=https://www.academia.edu/34989815|journal=Zeitschrift für Slawistik|series=62|language=English|publisher=[[De Gruyter]]|volume=62|issue=4|pages=606–620|doi=10.1515/slaw-2017-0038}}</ref><ref name=":8">{{Наведена книга|url=https://zdsds.si/wp-content/uploads/2019/10/SSK-2019-zbornik-splet-2019_web.pdf|title=Slovenski jezik ob Čabranki, zgornji Kolpi in v Gorskem kotarju|last=Gosteničnik|first=Januška|work=Slovenski jezik in njegovi sosedje / [Slovenski slavistični kongres, Novo mesto, 3.-5. oktober 2019]|publisher=Zveza društev Slavistično društvo Slovenije|year=2019|isbn=978-961-6715-29-4|location=[[Ljubljana]]|pages=165–177|language=Sl|issn=1408-3043|access-date=April 1, 2022}}</ref> Покрај тоа, два дијалекти сместени во словенечкиот јазик (и говорниците се самоидентификуваат како говорници на словенечки јазик) не еволуирале од словенечкиот јазик (изоставени на картата од десно). [[Чишки дијалект|Чишкиот дијалект]] е [[Чакавско наречје|чакавски]] дијалект<ref>{{Наведена книга|url=https://zdsds.si/wp-content/uploads/2019/10/SSK-2019-zbornik-splet-2019_web.pdf|title=Pregled dosadašnjih istraživanja čakavskih govora na području Ćićarije u Republici Sloveniji|last=Eterović|first=Ivana|work=Slovenski jezik in njegovi sosedje / [Slovenski slavistični kongres, Novo mesto, 3.-5. oktober 2019]|publisher=Zveza društev Slavistično društvo Slovenije|year=2019|isbn=978-961-6715-29-4|location=[[Ljubljana]]|pages=165–177|language=hr|issn=1408-3043|access-date=April 1, 2022}}</ref> и делови од Бела Крањска биле населени со [[Срби]] за време на [[Турција|турската]] инвазија и затоа таму се зборува [[Штокавско наречје|штокавски јазик]].<ref>{{Harvcoltxt|Logar|1996}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://omp.zrc-sazu.si/zalozba/catalog/view/1368/5756/1323-1|title=Ne tu, ne tam: Srbi v Beli krajini in njihova jezikovna ideologija v procesu zamenjave jezika|last=Petrović|first=Tanja|publisher=[[Založba ZRC]]|year=2006|isbn=961-6568-53-1|location=Ljubljana|pages=30–35|language=sl|translator-last=Đukanović|translator-first=Maja|trans-title=Not here, not there: Serbs in White Carniola and their ideology in the process of switching the language.|doi=10.3986/9616568531}}</ref> Се смета дека говорниот [[словенечки јазик]] има најмалку 48 [[Наречје|дијалекти]]<ref>[[Marc L. Greenberg]]: ''{{cite web|url=http://www.theslovenian.com/articles/2008/greenberg.pdf|title=A Short Reference Grammar of Standard Slovene}}&nbsp;{{small|(1.42&nbsp;MB)}}''</ref>(''{{Јаз|sl|narečja}}'') и 13 поддијалекти (''{{Јаз|sl|podnarečja}}''). Точниот број на дијалекти е отворен за дебата,<ref>Sussex, Roland & Paul Cubberly. 2006. ''The Slavic Languages.'' Cambridge: Cambridge University Press, p. 502–503.</ref> почнувајќи од дури 50<ref>Logar, Tine & Jakob Rigler. 1986. ''Karta slovenskih narečij.'' Ljubljana: Geodetski zavod SRS.</ref> до само 7.<ref>[[Rado Lenček|Lencek, Rado L.]] 1982. ''The Structure and History of the Slovene Language.'' Columbus, OH: Slavica.</ref> Според официјалната табела, објавена од Институтот Фран Рамовш, постојат 48 дијалекти и 13 поддијалекти, но тоа ги вклучува сите дијалекти што се зборуваат на словенечки јазик. Чичарскиот дијалект е вклучен како посебен дијалект, а штокавскиот во Бела Крањола е споен со јужнобелиот.<ref name=":5">{{Наведена книга|url=https://sla.zrc-sazu.si/eSLA/Karta_narecij_600dpi_CMYK.pdf|title=Karta slovenskih narečij|last=Logar|first=Tine|last2=Rigler|first2=Jakob|publisher=[[SAZU|Založba ZRC]]|year=2016|language=sl}}</ref> Сепак, официјалната табела не била ажурирана за да го вклучи чабарскиот дијалект, за кој неодамна е откриено дека еволуирал од костелскиот дијалект, под кој традиционално се наведувал. Затоа, таа поделба вклучува 48 дијалекти и 13 поддијалекти. Различните дијалекти се толку различни едни од други што говорникот на еден дијалект може да има многу тешкотии да разбере говорник на друг дијалект,<ref>Sussex, Roland & Paul V. Cubberley. 2006. ''The Slavic Languages''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 502.</ref> особено ако припаѓаат на различни регионални групи. Говорниците на дијалекти што се многу различни се прилагодуваат едни на други со тоа што гравитираат кон стандардниот словенечки јазик. Единствен исклучок од тоа е резискиот дијалект, кој е најизолираниот дијалект,<ref>{{Harvcoltxt|Ramovš|1935|p=30}}</ref> а покрај тоа, говорниците никогаш не можеле да посетуваат словенечки училишта и затоа се целосно непознати со [[Словенечки јазик|стандардниот словенечки јазик]].<ref>{{Harvcoltxt|Logar|1996|p=232}}</ref> Словенечките дијалекти се дел од јужнословенскиот [[Дијалектен континуум|дијалектски континуум]], преминувајќи во [[Хрватски јазик|хрватски]] [[Кајкавско наречје|кајкавски]] дијалект на југоисток и [[Чакавско наречје|чакавски]] дијалект на југозапад, но исто така се граничат со фурлански и [[Италијански јазик|италијански]] на запад, [[Германски јазик|германски]] на север и [[Унгарски јазик|унгарски]] на североисток. Дијалектите се зборуваат првенствено во Словенија, но се сретнуваат и во сите соседни земји: [[Австрија]], [[Италија]], [[Хрватска]] и [[Унгарија]]. == Историја на истражувањето == [[Примож Трубар]], авторот на првата книга на словенечки јазик, веќе бил свесен за големата разновидност меѓу говорниците на словенечки јазик и напишал дека на некои говорници можеби ќе им биде тешко да ја разберат книгата.<ref>{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> Првиот обид за класификација на дијалектите бил направен во 1809 година од [[Јернеј Копитар]], пишувајќи за два дијалекти во неговата ''„Граматика на словенските јазици во Крајн, Кернтен и Штаермарк“.'' Тој ги поделил дијалектите во две групи во зависност од нивниот изговор на {{Јаз|sl|*ła}} е {{Јаз|sl|wa}} или {{Јаз|sl|la}} Фран Миклошич слично го подели јазикот на два дијалекти, но фокусирајќи се на изговорот на прасловенскиот ''ě'' . Во западниот дијалект, се изговара {{Јаз|sl|ie}} и {{Јаз|sl|ei̯}} на исток. Ватрослав Облак ги поделил двата дијалекти со еволуцијата на долгите {{Јаз|sl|*ъ}} и {{Јаз|sl|*ь}}, кој го подели словенечкиот јазик на југозападен дијалект каде што тие еволуираа {{Јаз|sl|a}} и североисточен дијалект каде што еволуирале во {{Јаз|sl|e}} Оваа поделба беше целосно спротивна на онаа на Миклошич, па затоа се дојде до заклучок дека не се собрани доволно податоци. <ref>{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> Карел Глазер направил дополнителни поделби во 1898 година, делејќи ги варијантите на југоисточна и северозападна дијалектна група, кои потоа биле поделени на унгарски (сега познат како панонски), [[Кајкавско наречје|кајкавски]] (кој го сметал за словенечки дијалект),исто така и штаерски, карунтски, горнокрањски, долнокрањски, карстно-приморски и венецијански дијалекти (сега обединети како [[приморска дијалектна група]]), со што се обележал првиот посериозен обид за класификација на дијалектите. Други обиди за класификација на јазикот биле направени од Измаил Срезневски на почетокот на 19 век, а потоа и Јан Ниечислав Бодуен де Куртене (фокусирајќи се на Резија, Венецијанска Словенија, [[Церкно]] и [[Блед]]), Карел Штрекељ (фокусирајќи се на [[Плато Карст|Карст]]) и Иван Шајниг (фокусирајќи се на [[Војводство Корушка|Корушка]]). Потоа следеле напорите на Иван Графенауер (долина Гејл), Јосип Томиншек ([[Савиња|долина Савиња]]) и други. Напорите пред Втората светска војна ги предводеле Лусиен Тесниер, [[Фран Рамовш]] (кој го додал ровтарскиот дијалект) и Александар Исаченко, а по војната од Тине Логар и Јакоб Риглер, кои направиле витални корекции на поделбата на Рамовш.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> На крајот, класификацијата предложена од Рамовш била прифатена со корекции и дополнувања од Логар и Риглер, објавена во 1983 година како ''{{Јаз|sl|Karta slovenskih narečij}}'' (Карта на словенечки дијалекти).<ref name="Smole 12">Smole, Vera. 1998. "Slovenska narečja." ''Enciklopedija Slovenije'' vol. 12, pp. 1–5. Ljubljana: Mladinska knjiga, p. 1.</ref> Пред 21 век, било познато дека чичарскиот дијалект е чакавски, но дури тогаш било откриено дека националните граници не ја следеле словенечко-српско-хрватската граница на други места.<ref>{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Овие промени се претежно прифатени во словенечката и меѓународната литература, но не и во [[Хрватски јазик|хрватскиот]], главно поради различните институти што ги истражуваат обете земји и самоидентификацијата на говорниците.<ref name=":8">{{Наведена книга|url=https://zdsds.si/wp-content/uploads/2019/10/SSK-2019-zbornik-splet-2019_web.pdf|title=Slovenski jezik ob Čabranki, zgornji Kolpi in v Gorskem kotarju|last=Gosteničnik|first=Januška|work=Slovenski jezik in njegovi sosedje / [Slovenski slavistični kongres, Novo mesto, 3.-5. oktober 2019]|publisher=Zveza društev Slavistično društvo Slovenije|year=2019|isbn=978-961-6715-29-4|location=[[Ljubljana]]|pages=165–177|language=Sl|issn=1408-3043|access-date=April 1, 2022}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFGosteničnik2019">Gosteničnik, Januška (2019). [https://zdsds.si/wp-content/uploads/2019/10/SSK-2019-zbornik-splet-2019_web.pdf ''Slovenski jezik ob Čabranki, zgornji Kolpi in v Gorskem kotarju''] <span class="cs1-format">(PDF)</span> (in Slovenian). [[Љубљана|Ljubljana]]: Zveza društev Slavistično društvo Slovenije. pp.&nbsp;<span class="nowrap">165–</span>177. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-961-6715-29-4|<bdi>978-961-6715-29-4</bdi>]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1408-3043 1408-3043]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 1,</span> 2022</span>.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Предлошка:Наведена книга|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span> [[Category:CS1 errors: periodical ignored]] [[Category:CS1 Slovenian-language sources (sl)]]</ref> == Еволуција == Сите словенечки дијалекти потекнувале од старословенскиот (исто така наречен алпски словенечки), кој се зборувал околу 1000–1200 година. Самиот алпски словенечки е формиран од два преодни јазици, северозападен и југоисточен [[Карантанци|алпски словенски]], кои постоеле во 800–1000 година, кога и двата преминале во словенечкиот. === Обединување === [[Податотека:Brižinski_spomeniki_3.png|мини|[[Брижински споменици|Брижинските споменици]], напишани на алпски словенски јазик]] Северозападниот алпски словенски јазик се формирал во денешна јужна [[Австрија]] и источна [[Италија]] и првично покажувал знаци дека всушност е [[Западнословенски јазици|западнословенски]] јазик, но југоисточниот бил поблиску до западниот [[Кајкавско наречје|кајкавски]] и [[Чакавско наречје|чакавски]] јазик и всушност бил изведен од југозападниот алпско-западен панонски-приморски [[Јужнословенски јазици|јужнословенски]] јазик, од кој се формирале и западниот кајкавски и чакавски јазик. Тие веќе имале некои промени: Во југоисточниот алпски словенски јазик, ''{{Јаз|sl|*tl}}, {{Јаз|sl|*dl}}, {{Јаз|sl|*tn}}, и {{Јаз|sl|*dn}}'' се поедноставено во ''{{Јаз|sl|*l}}, {{Јаз|sl|*l}}, {{Јаз|sl|*n}}, и {{Јаз|sl|*n}},'' соодветно ([[Прасловенски јазик|PS]] ''*modliti (sę)'' "да се моли, да се моли", NWAS {{Јаз|sl|modliti (sę)}}, МОРИЊА {{Јаз|sl|moliti (sę)}}, [[Словенечки јазик|СС]] {{Јаз|sl|molíti}}). Прасловенските ''*vy-'' и ''*jьz-'', кои и двете значат „од“, повеќе не постоеле во алпскиот словенски јазик. Северозападниот алпски словенски јазик го задржал *vy-, додека југоисточниот го задржал другиот (PS ''*vy-bьrati'' / ''*jьz-bьrati'' „да се избере“, NWAS {{Јаз|sl|*vy-brati}}, МОРИЊА {{Јаз|sl|*iz-brati}}, СС {{Јаз|sl|izbráti}} ).<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Потоа, обете форми ги следеле истите промени кои го одделиле словенечкиот јазик од другите јазици.<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> * Долгите и кратките циркумфлексни самогласки кај зборови составени од (во времето на транзицијата) два или повеќе слога биле преместени во следниот слог и продолжени ([[Карантанци|AS]] {{Јаз|sl|sě̑no}} „сено“, старословенски {{Јаз|sl|*sěno}} ̑; AS {{Јаз|sl|prȍso}} „овес“, OS {{Јаз|sl|*prosȏ}}). * Краткиот последен остар слог станал ненагласен: PS ''*(V̄̆)V̄V̍ /'' ''*V̄V̀ъ̯ /'' ''ь̯'', AS ''{{Јаз|sl|*(V̆)V̄V̀}}'', OS ''{{Јаз|sl|*(V̆)V́V}}'', на пример PS ''*gně'' ̄ ''zdo̍'' „гнездо“, OS {{Јаз|sl|*gně́zdo}} . * Сите преостанати ненагласени долги самогласки станале кратки. * Нагласените самогласки станувале напнати, издолжени и следствено на тоа покачени, и поради тоа имаат тенденција да се дифтонгираат. * Ненагласените самогласки се изговарале помалку изразено, поради што се намалувале во некои дијалекти. Последниот заеднички јазик на Словенците, исто така наречен [[Карантанци|алпски словенски]] или алпски словенечки (околу 1200 година), ги имал следниве самогласки:<ref>{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> {| class="wikitable" |+Самогласки ! ! [[Предна самогласка|Предна страна]] ! [[Самогласка од среден ред|Централен]] ! [[Задна самогласка|Назад]] |- align="center" ! [[Затворена самогласка|Затворени]] | {{Јаз|sl|*i}} | | {{Јаз|sl|*u}} |- align="center" ! [[Полузатворена самогласка|Полузатворени]] | {{Јаз|sl|*e}} | rowspan="2" | {{Јаз|sl|*ə}} | {{Јаз|sl|*o}} |- align="center" ! [[Полуотворена самогласка|Полуотворени]] | {{Јаз|sl|*ę}} | {{Јаз|sl|*ǫ}} |- align="center" ! [[Речиси отворена самогласка|Речиси отворени]] | {{Јаз|sl|*ě}} | | |- align="center" ! [[Отворена самогласка|Отворени]] | | {{Јаз|sl|*a}} | |} Сите самогласки можеле да бидат долги или кратки, нагласени или ненагласени. Прасловенската самогласка ''*y'' се споила со ''*i''. Дополнително, постоеле и два слоговни соноранти, ''{{Јаз|sl|*r̥}}'' и ''{{Јаз|sl|*ł̥}}'', кое се формирало од прасловенските ''*CьrC'' / ''*CъrC'' и ''*CьlC'' / ''*CъlC'', соодветно. Сепак, се дебатира што ''{{Јаз|sl|*ě}}'' како всушност звучело. Се смета дека звучело како {{Јаз|sl|*[ä]}} (прикажано погоре) или како {{Јаз|sl|*[ẹ]}}. <ref>{{Наведено списание|last=Logar|first=Tine|date=1981|title=Izhodiščni splošnoslovenski fonološki sistem|journal=|language=sl|page=29}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Raising of *ě and loss of the nasal feature in Slovenian|last=Willem|first=Vermeer|work=Zbornik za filologiju i lngvistiku|year=1982|series=25/1|pages=97–120}}</ref> Јазикот ги имал и следниве согласки:<ref name=":1">{{Harvcoltxt|Logar|1996|p=30}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+Согласки ! ! [[Уснена согласка|Уснена]] ! [[Забна согласка|Забна]] / [[Венечна согласка|Венечна]] ! [[Задновенечна согласка|Задновенечна]] ! [[Преднонепчена согласка|Преднонепчена]] ! [[Среднојазична согласка|Среднојазична]] |- ! [[Носна согласка|Носна]] | {{Јаз|sl|*m}} | {{Јаз|sl|*n}} | | {{Јаз|sl|*ń}} | |- ! rowspan="2" | [[Избувна согласка|Избувна]] | {{Јаз|sl|*p}} | {{Јаз|sl|*t}} | | {{Јаз|sl|*t'}} | {{Јаз|sl|*k}} |- | {{Јаз|sl|*b}} | {{Јаз|sl|*d}} | | | {{Јаз|sl|*g}} |- ! [[Слеана согласка|Слеана]] | | {{Јаз|sl|*c}} | {{Јаз|sl|*č}} | | |- ! rowspan="2" | [[Струјна согласка|Струјна]] | {{Јаз|sl|*f}} | {{Јаз|sl|*s}} | {{Јаз|sl|*š}} | | {{Јаз|sl|*h}} |- | | {{Јаз|sl|*z}} | {{Јаз|sl|*ž}} | | |- ! [[Приближна согласка|Приближна]] | {{Јаз|sl|*w}} | {{Јаз|sl|*l}} | | {{Јаз|sl|*l'}} / {{Јаз|sl|*i̯}} | {{Јаз|sl|*ł}} |- ! [[Едноударна согласка|Едноударна]] | | {{Јаз|sl|*r}} | | {{Јаз|sl|*ŕ}} | |} Белешки: * Лабиоденталната струјна ''{{Јаз|sl|[[Slovene national phonetic transcription|*/f/]]}}'' била ретка и се појавувала само во позајмени зборови. * {{Јаз|sl|*[ł]}} бил [[алофон]] на {{Јаз|sl|*/l/}} пред согласка, пред пауза или пред [[Задна самогласка|задните самогласки]]. === Фрагментација === Јазикот потоа многу брзо се поделил на два дијалекти, делејќи се речиси целосно по поранешната северозападна алпска словенска–југоисточна алпска словенска изоглоса. Дијалектите потоа се поделија понатаму на северен, западен, јужен и источен дијалект. После тоа, дијалектите се фрагментираа дополнително, главно под влијание на географските карактеристики и контактот со други дијалекти и јазици. На северозападен дијалект, ''{{Јаз|sl|*ę}}'' и ''{{Јаз|sl|*ǫ}}'' останал ист, додека во југоисточниот дијалект, и двата биле деназализирани и прво претворени во ''{{Јаз|sl|*ä}}'' и ''{{Јаз|sl|*å}}'', а потоа во ''{{Јаз|sl|*ȩ}}'' и ''{{Јаз|sl|*o̧}}''. Назалниот сè уште постои само во дијалектот на долината Јаун, но други имаат таканаречен „ринизам“, во кој носната самогласка се претвора во деназализирана самогласка и назална согласка; на пр., PS ''*mě'' ̋ ''sęcь'' „месец“. [[Ѣ|Јатот]] (''{{Јаз|sl|*ě}}'') се изговарала како речиси отворена самогласка ''{{Јаз|sl|*ä}}'' во северозападниот дијалект, а потоа еволуирал прво во и ''{{Јаз|sl|*ȩ}}'' потоа до ''{{Јаз|sl|*a}}'' и се изговарал како ''{{Јаз|sl|*ẹ}}'' на јужниот дијалект, кој потоа еволуирал во ''{{Јаз|sl|*i}}''. Долгиот јат (''{{Јаз|sl|*ě̄}}''), сепак, дифтонгирано во ''{{Јаз|sl|*ie}}'' на северозапад и во ''{{Јаз|sl|*ei̯}}'' на југоисток. Слично, ō исто така дифтонгирало во ''{{Јаз|sl|*uo}}'' и ''{{Јаз|sl|*ou̯}}'', соодветно. Југоисточниот дијалект, исто така, го заокружил ''{{Јаз|sl|*a}}'' во ''{{Јаз|sl|*å}}'' и (делумно) централизирано ''{{Јаз|sl|*u}}'' во самогласка што се означувала со ''{{Јаз|sl|*u̇}}''.<ref name=":2">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> {| class="wikitable" |+Споредба на северозападните и југоисточните словенечки дијалекти ! [[Прасловенски јазик|прасловенски]] ! старословенски ! северозападен дијалект ! ЈИ дијалект ! [[Словенечки јазик|стандарден словенечки]] ! Значење |- | *петь | {{Јаз|sl|*pę̑t}} | {{Јаз|sl|*pę̑t}} | {{Јаз|sl|*pȩ̑t}} | {{Јаз|sl|pẹ̑t}} | „пет“ |- | *мучь | {{Јаз|sl|*mǫž}} | {{Јаз|sl|*mǫž}} | {{Јаз|sl|*mȏ̧ž}} | {{Јаз|sl|mọ̑ž}} | „сопруг“ |- | *девика | {{Јаз|sl|*děvìca}} | {{Јаз|sl|*dȩvìca}} > {{Јаз|sl|*davìca}} | {{Јаз|sl|*dẹvìca}} > {{Јаз|sl|*divìca}} | {{Јаз|sl|devíca}} | „девица“ |- | *стена̍ | {{Јаз|sl|*stě́na}} | {{Јаз|sl|*stiéna}} | {{Јаз|sl|*stéi̯na}} | {{Јаз|sl|stẹ́na}} | „ѕид“ |- | *мълдость | {{Јаз|sl|*mladȏst}} | {{Јаз|sl|*mladȗost}} | {{Јаз|sl|*mladȏust}} | {{Јаз|sl|mladọ̑st}} | „младост“ |- | *жаба | {{Јаз|sl|*žàba}} | {{Јаз|sl|*žàba}} | {{Јаз|sl|*žå̀bå}} | {{Јаз|sl|žába}} | „жаба“ |- | *ссхь | {{Јаз|sl|*sȗx}} | {{Јаз|sl|*sȗx}} | {{Јаз|sl|*su̇̑x}} | {{Јаз|sl|sȗh}} | „суво“ |} Дијалектите потоа во 13-ти и 14-ти век биле дополнително поделени во зависност од тоа колку кратки остри самогласки и ''{{Јаз|sl|*ə̄}}'' еволуирале. Во не финалните слогови, сите кратки самогласки биле претворени во долги остри самогласки, освен во источниот дијалект. Северниот штајерски дијалект (кој се формирал од јужниот дијалект) не ги продолжил самогласките во слоговите по кои следеле уште два. Кратките самогласки во последниот слог еволуирале во кратки циркумфлексни самогласки во сите дијалекти. ''{{Јаз|sl|*ə̄}}'' еволуирала во ''{{Јаз|sl|*a}}'' на запад и поголемиот дел од јужниот дијалект, но еволуирал во ''{{Јаз|sl|*e}}'' во 14 век. Оваа промена се случила по продолжувањето, па затоа влијаела и на тие самогласки.<ref name=":2">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> {| class="wikitable" ![[Прасловенски јазик|прасловенски]] !старословенски !северозападен дијалект !западен дијалект !јужен дијалект !источен дијалект ![[Словенечки јазик|стандарден словенечки]] !значење |- |*vőrna |*vràna |*vrána |*vrána |*vrána |*vràna |vrána |'врана' |- |*mali̋na |*malìna |*malína |*malína |*malína |*malìna |malína |'малина' |- |*dě̋lati |*dě̀lati |*dě́lati |*dě́lati |*dě̀lati |*dě̀lati |dẹ́lati |'работи' |- |*ra̋kъ |*ràk |*rȁk |*rȁk |*rȁk |*rȁk |rȁk |'рак' |- |*dь̏nь |*də̑n |*dȃn |*dȃn |*dȇn |*dȇn |dȃn |'ден' |- |*pь̀sь̍jьjь |*pə̀sji |*pə́sji > *pásji |*pə́sji > *pásji |*pə́sji > *pésji |*pə̀sji |pásji |'кучешки' |- |*sъ̀xne̍te |*sə̀xnete |*sə́xnete > *sáxnete |*sə́xnete > *sáxnete |*sə̀xnete |*sə̀xnete |sáhnete |исчезна |- |*pь̀sъ̍ |*pə̀s |*pə̏s |*pə̏s |*pə̏s |*pə̏s |pə̏s |'куче' |} ==== Формирање на дијалекти ==== Оттука се формирале дијалектни бази. Северниот дијалект еволуирал во каринска база, претходник на дијалектите во каринската дијалектна група и резискиот дијалект. Западниот дијалект еволуирал во две дијалектни бази: венецијанско-карстна база и соча-идриска база, кои еволуирале во северните [[Приморска дијалектна група|приморски]] и западните ровтарски дијалекти. Источниот дијалект бил претходник на северноштарските и панонските бази; меѓутоа, јужниот дијалект еволуирал во три бази: јужноштајерски, долнокрањски и горнокрањски, кои, покрај истоимените дијалекти, еволуирале и во јужните приморски дијалекти. Во тоа време се случиле многу промени кои не биле поврзани со историјата на дијалектот, туку повеќе со регионот каде што се зборувале дијалектите.<ref>{{Harvcoltxt|Šekli|2018|p=315}}</ref> ==== Согласки ==== Паралелно со промените на самогласките, еволуирале и согласките, но не толку многу. Промените биле следниве:<ref name=":1">{{Harvcoltxt|Logar|1996|p=30}}</ref> * */t'/ во сите дијалекти еволуирало во /ć/, во повеќето и во /č/, а во некои и во /c/. * */g/ во многу дијалекти брзо преминало во /ɣ/, кое потоа во некои дијалекти се претворило во звучно или безвучно /h/, или дури целосно исчезнало. */k/ исто така во некои корушки (каринтиски) дијалекти преминало во /q/. * */b/ и */d/ преминале во спирантизирани /ƀ/ и /đ/. * */x/ исчезнало во некои дијалекти. * */c/ и */č/, */s/ и */š/, како и */z/ и */ž/ во некои дијалекти се изедначиле во ист звук, односно /ċ/, /ṡ/ и /ż/. * Сонорниот */w/ преминал во /v/ (IPA /ʋ/) пред самогласки во повеќето словенечки дијалекти, а во /u̯/ пред пауза или согласка. Во некои дијалекти се претворил во несонорниот /v/ (IPA /v/) и, како и другите несонорни, има безвучна варијанта /f/, која се користи пред пауза или друга безвучна согласка. * */r/ во некои дијалекти преминало во /ṙ/. * Палаталните согласки еволуирале различно: ** */ŕ/ не се задржало во ниеден словенечки дијалект. Се претворило или во /r/ во сите позиции, или во /r/ + /j/ во некои позиции. ** */ń/ или останало такво, или преминало во /j/ + /n/, /j̃/, /j/, но ретко во /n/, особено пред самогласки. ** */l'/ или останало, или преминало во /j/ + /l/, /l/, или /j/. * Некои согласки повторно се палатализирале пред предни самогласки. Дорзалните несонорни дополнително се поедноставиле: ** */k'/ преминало во /t'/, а потоа во /č/. ** */g'/ преминало во /d'/, а потоа универзално во /j/. ** */x'/ преминало во /ś/, а потоа во /š/. Согласките ретко се разложувале и во /j/ + /k/, /j/ + /g/ и /j/ + /x/. * */i̯/ има тенденција да исчезне пред самогласки. Во источните дијалекти еволуирало во /j/, или понатаму во /d'/ или /ǯ́/. * *[ł] најчесто преминало во [u̯] пред пауза или согласка. Пред задни самогласки или останало исто, или преминало во [w] / [v], или [l]. Во некои дијалекти се развило во посебна фонема. ==== Промени на акцентот ==== Имаше многу промени во акцентот и други промени што не се случија во сите дијалекти. Само промените ''{{Јаз|sl|*sě̑no}}'' / ''{{Јаз|sl|prȍso}}'' > ''{{Јаз|sl|*sěnȏ}}'' / ''{{Јаз|sl|prosȏ}}'' и ''{{Јаз|sl|*svě̄t́à}}'' > ''{{Јаз|sl|*svě́t́a}}'' се случило во сите дијалекти, но други што се случиле подоцна не ги опфатиле сите. Првиот се случил во 15 век, со што акцентот се преместил од циркумфлексниот краток отворен или затворен последен слог на претходниот [[Средна самогласка|среден]] краток слог (''{{Јаз|sl|*e}}'' или {{Јаз|sl|*o}}), претворајќи го во акутен правејќи го тоа (на пр. ''{{Јаз|sl|*ženȁ}}'' > ''{{Јаз|sl|*žèna}}'') Оваа промена се случила во повеќето дијалекти (освен дел од долината Розен, Ресијан, долината Торе, долината Натисоне и јужниот дел од дијалектот Соча), но многу од нив ја издолжиле самогласката. Друга промена што се случила во повеќето дијалекти во 17 век била промената од циркумфлексниот краток отворен или затворен последен слог кон претходниот екстра-краток слог ({{Јаз|sl|*ə}}) и исто така го прави акутен (на пр. ''{{Јаз|sl|*məglȁ}}'' > ''{{Јаз|sl|*mə̀gla}}''). Оваа промена не се случила само кај ''{{Јаз|sl|*ženȁ}}'' > ''{{Јаз|sl|*žèna}}'', туку и во горнокрањската дијалектна група и [[Доленско наречје|долнокрањскиот дијалект]].<ref name=":3">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Затоа, во стандардниот словенечки јазик, дозволени се двата акцента, но со предност на непроменетиот.<ref>{{Наведена книга|url=https://fran.si/|title=Slovar slovenskega knjižnega jezika: SSKJ 2|publisher=Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]], Inštitut za slovenski jezik Frana Ramovša|year=2015|isbn=978-961-282-010-7|location=[[Ljubljana]]|language=sl|access-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318114250/https://www.fran.si/|archive-date=2022-03-18|issue=2., dopolnjena in deloma prenovljena izdaja}}</ref> Други промени што се случија во помалку дијалекти биле:<ref name=":3">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> * Од кратки циркумфлексни затворени завршни слогови до претходниот слог, претворајќи го во остар ( ''{{Јаз|sl|*pijȁn}}'' > ''{{Јаз|sl|*pìjan}}''), што се случило во некои [[Приморска дијалектна група|приморски]], ровтарски, штајерски и долнокрањски дијалекти во 18 век. * Од кратки циркумфлексни затворени завршни слогови до самогласка два слога во зборот пред неа, претворајќи ја во остри ( ''{{Јаз|sl|*ropotȁt}}'' > ''{{Јаз|sl|*ròpotat}}'' ), што се случило во Карст, Внатрешен Крањски, Истарски и делумно на Костелскиот дијалект. * Од долг циркумфлекс слог до претходен слог, скратување и негово заострување ( ''{{Јаз|sl|*sěnȏ}}'' > ''{{Јаз|sl|*sě̀no}}'' ), што се случило во многу, не тесно поврзани и географски одвоени дијалекти од 18 век па наваму. * Од долг остар слог кон претходен слог, а воедно и скратување на самогласката ( ''{{Јаз|sl|*kováč}}'' > ''{{Јаз|sl|*kòvač}}'' ), што се случило на Костелските и Севернобелите карњолански дијалекти. * Од краток остар прв слог кај зборови со три слога до следен слог ( ''{{Јаз|sl|*bàbica}}'' ) > ''{{Јаз|sl|*babìca}}'' ), што се случило во дел од долината Розен, долината Јаун, Межица, [[Севернопохорски-ремшнички дијалект]], Горна Савиња, поддијалект Козјак и дел од дијалектот на Торската долина. * Од долг остар прв слог кај зборови со два слога до следен слог, но денагласената самогласка е сè уште долга, а новата самогласка е кратка и циркумфлексна ( {{Јаз|sl|*zíma}} > {{Јаз|sl|*zīmȁ}} ), што се случило во дел од дијалектот на долината Торе. == Класификација == Дијалектите можат да се класифицираат на два начина. Најчеста е хоризонталната поделба, која ги групира дијалектите според тоа како звучат денес, но постои и вертикална поделба, која ги класифицира дијалектите според тоа како еволуирале. Затоа, критериумите за вертикална поделба се претежно постарите промени (наведени погоре), додека помладите за хоризонталната поделба. Групите дијалекти во хоризонталната поделба се нарекуваат „дијалектни групи“ ({{Langx|sl|narečne skupine}} или ''{{Јаз|sl|narečne baze}}'')<ref>{{Harvcoltxt|Logar|1996}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> а оние во вертикална поделба се нарекуваат „дијалектни основи“ ({{Langx|sl|narečne ploskve}}).<ref name=":6">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Дијалектите можат да имаат и неколку поддијалекти ({{Langx|sl|podnarečja}}), и понатаму се поделени на микродијалекти ({{Langx|sl|govori}} , литературни говори). === Хоризонтална поделба === Хоризонталната поделба што се користи денес е префинета верзија на поделба предложена од [[Фран Рамовш|Рамовш]] во 1935 година. Тој ги групирал дијалектите според општиот звук и чувство на дијалектот, како што многу Словенци на сличен начин ги поделувале дијалектите пред истражувањето од Рамовш.<ref name=":4">{{Harvcoltxt|Ramovš|1935|p=XXXI}}</ref> Тој ги групирал дијалектите во осум различни групи: каринтски, литорален, ровтарск, горнокрањски, долнокрањски, штајерски, панонски и мешани кочевски дијалекти, кои дури и не ги истражувал.<ref name=":4">{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> Според официјалната табела, единствената промена е вклучувањето на мешаните кочевски дијалекти во долнокрањската група:<ref name=":5">{{Наведена книга|url=https://sla.zrc-sazu.si/eSLA/Karta_narecij_600dpi_CMYK.pdf|title=Karta slovenskih narečij|last=Logar|first=Tine|last2=Rigler|first2=Jakob|publisher=[[SAZU|Založba ZRC]]|year=2016|language=sl}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFLogarRigler2016">Logar, Tine; Rigler, Jakob (2016). [https://sla.zrc-sazu.si/eSLA/Karta_narecij_600dpi_CMYK.pdf ''Karta slovenskih narečij''] <span class="cs1-format">(PDF)</span> (in Slovenian). [[Словенечка академија на науките и уметностите|Založba ZRC]].</cite> [[Category:CS1 Slovenian-language sources (sl)]]</ref> [[Податотека:Slove_dialects_map-int_01.svg|десно|безрамка|717x717пкс]] # {{Легенда0|#ff6bfa}}Каринтската дијалектна група (koroška narečna skupina):се зборува од каринтските Словенци во Австрија, во словенечка Каринтија, и во северозападните делови на словенечка Штаерска долж горната долина на Драва, и во најзападните области на Горна Крањска на границата со Италија. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со доцна деназализација на ''*ę'' и ''*ǫ'', дифтонгизација на долгото jat во затворена самогласка и отворен рефлекс на краткото jat, издолжување на старите акутни слогови и кратките нео-акутни слогови, и е-сличен рефлекс на долгото ''*ə'' и ''ə''-сличен рефлекс на краткото ''*ə''.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#ffba4c}}Приморската дијалектна група (primorska narečna skupina), се зборува во поголемиот дел од словенечкото Приморје (освен во областа околу Толмин и Церкно, каде што се зборуваат ровтарски дијалекти) и во западниот дел на Внатрешна Крањска; исто така се зборува од Словенците во италијанските провинции Трст и Горица, и во планинските области на источен Фриули (Венецијанска Словенија и Резија). Оваа група вклучува многу хетерогени дијалекти. Меѓу другите особености, се карактеризира со дифтонгизација на ''jat'' > ''*ie'' и ''*o'' > ''*uo'', кои исто така биле позајмени од јужните дијалекти. Западните дијалекти во оваа група го зачувале тонскиот акцент, додека останатите имаат нетонски динамички акцент, а некои дури и не прават разлика меѓу долги и кратки самогласки.<ref>{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> # {{Легенда0|#5b4cff}}Ровтарската дијалектна група (rovtarska narečna skupina), се зборува во планинските области на западно-централна Словенија, на границата меѓу словенечкото Приморје, Горна Крањска и Внатрешна Крањска, измеѓу градовите Толмин, Шкофја Лока и Врхника. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со скратување на долгите дифтонгски ''*ie'' и ''*uo'', и премин на ''*g'' во [ɣ].<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#ab4cff}}Горнокрањската дијалектна група (gorenjska narečna skupina), се зборува во поголемиот дел од Горна Крањска и во Љубљана. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со монофтонгски нагласени самогласки, акутен полугласник, тонски акцент, стандардно поместување на циркумфлексот и две акцентски ретракции со некои исклучоци. Се одликува со стеснување на ''*o'' и ''*e'' во преднагласена позиција, аканје (редукција на ''*o'' во ''a'') во понагласена позиција и силна синкопа. Постои делумен развој на ''*g'' во ''[ɣ]'', зачувување на билабијалното ''*w'' и зацврстување на меките ''*l''' и ''*ń''.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#b76637}}Долнокрањската дијалектна група (dolenjska narečna skupina), се зборува во поголемиот дел од Долна Крањска и во источната половина на Внатрешна Крањска. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со тонски акцент, изразена дифтонгизација (''ei̯, ie, ou̯''), премин на ''*o'' > ''u'' и делумно аканје.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#3dcc6f}}Штаерската дијалектна група (štajerska narečna skupina), се зборува во централна и источна словенечка Штаерска и во Долната Савска Долина и Централната Савска Долина. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со губење на тонскиот акцент, тонемски високи и издолжени нагласени слогови, издолжување на нагласените кратки слогови и честа појава на развој на ''*a'' > ''o̧'' и ''*u'' > ''ü'' во источниот дел од територијата.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#f9f94a}}Панонската дијалектна група (panonska narečna skupina), или североисточна дијалектна група, се зборува во североисточна Словенија (Прекмурје, во источните области на словенечка Штаерска) и кај унгарските Словенци. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со губење на тонскиот акцент, кратките слогови не се издолжуваат и појава на нов акут на кратките слогови.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> Хоризонталната поделба во стручната литература се базира на различни нејазични и јазични фактори. Нејазичните фактори вклучуваат места на населување и географски карактеристики (реки, планини) кои помогнале во обликувањето на различни изоглоси. Јазичните фактори вклучуваат јазичен контакт со несловенски јазици до одреден степен, особено [[Фонологија|фонолошки]] и прозодиски елементи, а во помала мера зборообразувачки, лексички и елементи на збороизменување.<ref name="Smole 13">Smole, Vera. 1998. "Slovenska narečja." ''Enciklopedija Slovenije'' vol. 12, pp. 1–5. Ljubljana: Mladinska knjiga, p. 1.</ref> Поточно, основните карактеристични јазични карактеристики се зачувување или губење на тонскиот акцент, рефлексите на назалниот * ''ê'', назалниот * ''ǫ'', јат ( ''ě'' ) и јер ( ''ъ, ь''), но исто така (во помала мера) самогласки, дифтонгизација и степен и вид на редукција на самогласките.<ref>Sussex, Roland & Paul Cubberly. 2006. ''The Slavic Languages.'' Cambridge: Cambridge University Press, p. 503–504.</ref> === Вертикална поделба === [[Податотека:Vertical_division_of_Slovene_dialects.svg|десно|безрамка|717x717пкс]] Дијалектите можат да се поделат на осум дијалектни бази кои се формирале од 15 век па наваму, произлезени од четирите дијалекти. Основни се:<ref name=":6">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> * Северозападен дијалект ** Северен дијалект *** {{Легенда0|#4c6aff}}Каринтска дијалектна основа ({{Јаз|sl|koroška narečna ploskev}}), кој еволуирал во [[Carinthian dialect group|каринтски дијалекти]] и во [[Resian dialect|резиски дијалект]] во [[Приморска дијалектна група|групата на приморски дијалекти]] . ** Западен дијалект *** {{Легенда0|#4cff70}}Венецијанско-карстна дијалектна основа ({{Јаз|sl|beneško-kraška narečna ploskev}}), кој еволуирал во дијалектите од долината [[Natisone Valley dialect|Натисоне]] и [[Torre Valley dialect|Торе]], [[Brda dialect|дијалектот Брда]] и [[Karst dialect|карстскиот дијалект]] во [[Приморска дијалектна група|групата на приморски дијалекти]] . *** {{Легенда0|#8aff4c}}Сочанско-идриската дијалектна основа ({{Јаз|sl|obsoško-idrijska narečna ploskev}}), кој еволуирал во [[Soča dialect|сочански дијалект]] во [[Приморска дијалектна група|групата на приморски дијалекти]] и во [[Črni Vrh dialect|дијалекти]] [[Tolmin dialect|Толмин]], [[Церкљански дијалект|Церкно]] и Чрни Врх, кои се во [[Rovte dialect group|ровтеската дијалектна група]]. * Југоисточен дијалект ** Јужен дијалект *** {{Легенда0|#ff4c99}}Горењски дијалект ({{Јаз|sl|gorenjska narečna ploskev}} дијалектна основа), кој еволуирал во [[Upper Carniolan dialect group|горнокарниолски дијалекти]], како и [[Horjul dialect|хорјулски]], [[Škofja Loka dialect|шкофја лока]] и [[Poljane dialect|полјански дијалекти]] во [[Rovte dialect group|групата Ровтески дијалекти]]. *** {{Легенда0|#ff4c4c}}Долењски дијалект ({{Јаз|sl|dolenjska narečna ploskev}} дијалектна основа), кој еволуирал во [[Lower Carniolan dialect group|долнокрањски дијалекти]], но исто така и [[Inner Carniolan dialect|во внатрешнокрањски]] и [[Istrian dialect|истарски дијалекти]] во [[Приморска дијалектна група|приморската дијалектна група]] и [[Lower Sava Valley dialect|дијалектот на Долна Савска долина]] во [[Styrian dialect group|штарска дијалектна група]]. *** {{Легенда0|#ffa54c}}Основа на јужно стирско наречје ({{Јаз|sl|južnoštajerska narečna ploskev}}), кој еволуирал во дијалекти [[Central Styrian dialect|на централно штирско]], [[Kozje-Bizeljsko dialect|козје-бизељско]] и [[Central Savinja dialect|централно савињско]] во [[Styrian dialect group|групата на дијалект на Штаерско]] . ** Источен дијалект *** {{Легенда0|#ffe44c}}Северно штајерска дијалектна основа ({{Јаз|sl|severnoštajerska narečna ploskev}} наречна плоскевска основа), кој еволуирал во [[South Pohorje dialect|Јужно Похорје]] и [[Upper Savinja dialect|Горносавински дијалекти]] во [[Styrian dialect group|штаерската дијалектна група]]. *** {{Легенда0|#ffff4c}}Панонската дијалектна основа ({{Јаз|sl|panonska narečna ploskev}}), кои еволуирале во [[Pannonian dialect group|панонски дијалекти]] . == Видете исто така == * [https://sla.zrc-sazu.si/eSLA/Karta_narecij_600dpi_CMYK.pdf Официјалната карта на словенечки дијалекти и други словенски дијалекти што се зборуваат во Словенија] (на словенечки) * [https://narecja.si/ Интерактивна табела на словенечки дијалекти и други словенски дијалекти што се зборуваат во Словенија со аудио примери] (на словенечки) == Наводи == {{Наводи|30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Dialektološke in jezikovnozgodovinske razprave|last=Logar|first=Tine|publisher=Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]], Inštitut za slovenski jezik Frana Ramovša|year=1996|isbn=961-6182-18-8|editor-last=Kenda-Jež|editor-first=Karmen|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|trans-title=Dialectological and etymological discussions|author-link=Tine Logar}} * {{Наведена книга|title=Historična gramatika slovenskega jezika|last=Ramovš|first=Fran|publisher=Znanstveno društvo za humanistične vede v Ljubljani|year=1935|isbn=|series=VII. Dialekti|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|trans-title=Historical grammar of the Sloene language|author-link=Fran Ramovš}} * {{Наведена книга|title=Kratka zgodovina slovenskega jezika I|last=Ramovš|first=Fran|publisher=Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]]|year=1995|isbn=961-90125-9-3|editor-last=Likar|editor-first=Vojo|edition=reprint|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|trans-title=A short history of Slovene language I|author-link=Fran Ramovš}} * {{Наведена книга|title=Topologija lingvogenez slovanskih jezikov|last=Šekli|first=Matej|work=Collection Linguistica et philologica|publisher=Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]]|year=2018|isbn=978-961-05-0137-4|editor-last=Legan Ravnikar|editor-first=Andreja|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|translator-last=Plotnikova|translator-first=Anastasija}} * {{Наведена книга|title=Enciklopedija slovenskega jezika|last=Toporišič|first=Jože|publisher=Cankarjeva založba|year=1992|isbn=961-6182-18-8|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|trans-title=Enclyclopædia of the Slovene language|author-link=Jože Toporišič}} [[Категорија:Дијалекти по јазик]] [[Категорија:Словенечки јазик]] [[Категорија:Словенечки дијалекти]] 0l651n1khzg7u16kacd90dwhw8ptjg3 5533928 5533927 2026-04-03T16:38:39Z Pitikjp22 127221 5533928 wikitext text/x-wiki [[File:Slove_dialects_map-int_01.svg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Slove_dialects_map-int_01.svg|мини|400x400пкс|Мапа од словенечките дијалекти {{legend|#ff6bfa|Корушки}} {{legend|#ffba4c|Приморски}} {{legend|#5b4cff|Ровтарски}} {{legend|#ab4cff|Горењски}} {{legend|#b76637|Долењски}} {{legend|#3dcc6f|Штајерски}} {{legend|#f9f94a|Панонски}}]] Во чисто [[Дијалектологија|дијалектологијата]], '''словенечките дијалекти''' ({{Langx|sl|slovenska narečja}} {{МФА|sl|sloʋènska narét͡ʃja|}}) се регионално разновидните варијанти што еволуирале од [[Карантанци|стариот словенечки јазик]], [[Јужнословенски јазици|јужнословенски јазик]] чија стандардизирана модерна верзија е [[Словенечки јазик|стандардниот словенечки]]. Ова исто така вклучува неколку дијалекти во Хрватска, особено таканаречениот западен горански дијалект, кој всушност е костелски дијалект.<ref>{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Говорниците во Хрватска се самоидентификуваат како говорници на хрватски јазик, што е резултат на десетвековна граница стара низ дијалектите уште од [[Франкија]].<ref>{{Наведено списание|last=Kapović|first=Mate|author-link=Mate Kapović|year=2017|title=The Position of Kajkavian in the South Slavic Dialect Continuumin in Light of Old Accentual Isoglosses|url=https://www.academia.edu/34989815|journal=Zeitschrift für Slawistik|series=62|language=English|publisher=[[De Gruyter]]|volume=62|issue=4|pages=606–620|doi=10.1515/slaw-2017-0038}}</ref><ref name=":8">{{Наведена книга|url=https://zdsds.si/wp-content/uploads/2019/10/SSK-2019-zbornik-splet-2019_web.pdf|title=Slovenski jezik ob Čabranki, zgornji Kolpi in v Gorskem kotarju|last=Gosteničnik|first=Januška|work=Slovenski jezik in njegovi sosedje / [Slovenski slavistični kongres, Novo mesto, 3.-5. oktober 2019]|publisher=Zveza društev Slavistično društvo Slovenije|year=2019|isbn=978-961-6715-29-4|location=[[Ljubljana]]|pages=165–177|language=Sl|issn=1408-3043|access-date=April 1, 2022}}</ref> Покрај тоа, два дијалекти сместени во словенечкиот јазик (и говорниците се самоидентификуваат како говорници на словенечки јазик) не еволуирале од словенечкиот јазик (изоставени на картата од десно). [[Чишки дијалект|Чишкиот дијалект]] е [[Чакавско наречје|чакавски]] дијалект<ref>{{Наведена книга|url=https://zdsds.si/wp-content/uploads/2019/10/SSK-2019-zbornik-splet-2019_web.pdf|title=Pregled dosadašnjih istraživanja čakavskih govora na području Ćićarije u Republici Sloveniji|last=Eterović|first=Ivana|work=Slovenski jezik in njegovi sosedje / [Slovenski slavistični kongres, Novo mesto, 3.-5. oktober 2019]|publisher=Zveza društev Slavistično društvo Slovenije|year=2019|isbn=978-961-6715-29-4|location=[[Ljubljana]]|pages=165–177|language=hr|issn=1408-3043|access-date=April 1, 2022}}</ref> и делови од Бела Крањска биле населени со [[Срби]] за време на [[Турција|турската]] инвазија и затоа таму се зборува [[Штокавско наречје|штокавски јазик]].<ref>{{Harvcoltxt|Logar|1996}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://omp.zrc-sazu.si/zalozba/catalog/view/1368/5756/1323-1|title=Ne tu, ne tam: Srbi v Beli krajini in njihova jezikovna ideologija v procesu zamenjave jezika|last=Petrović|first=Tanja|publisher=[[Založba ZRC]]|year=2006|isbn=961-6568-53-1|location=Ljubljana|pages=30–35|language=sl|translator-last=Đukanović|translator-first=Maja|trans-title=Not here, not there: Serbs in White Carniola and their ideology in the process of switching the language.|doi=10.3986/9616568531}}</ref> Се смета дека говорниот [[словенечки јазик]] има најмалку 48 [[Наречје|дијалекти]]<ref>[[Marc L. Greenberg]]: ''{{cite web|url=http://www.theslovenian.com/articles/2008/greenberg.pdf|title=A Short Reference Grammar of Standard Slovene}}&nbsp;{{small|(1.42&nbsp;MB)}}''</ref>(''{{Јаз|sl|narečja}}'') и 13 поддијалекти (''{{Јаз|sl|podnarečja}}''). Точниот број на дијалекти е отворен за дебата,<ref>Sussex, Roland & Paul Cubberly. 2006. ''The Slavic Languages.'' Cambridge: Cambridge University Press, p. 502–503.</ref> почнувајќи од дури 50<ref>Logar, Tine & Jakob Rigler. 1986. ''Karta slovenskih narečij.'' Ljubljana: Geodetski zavod SRS.</ref> до само 7.<ref>[[Rado Lenček|Lencek, Rado L.]] 1982. ''The Structure and History of the Slovene Language.'' Columbus, OH: Slavica.</ref> Според официјалната табела, објавена од Институтот Фран Рамовш, постојат 48 дијалекти и 13 поддијалекти, но тоа ги вклучува сите дијалекти што се зборуваат на словенечки јазик. Чичарскиот дијалект е вклучен како посебен дијалект, а штокавскиот во Бела Крањола е споен со јужнобелиот.<ref name=":5">{{Наведена книга|url=https://sla.zrc-sazu.si/eSLA/Karta_narecij_600dpi_CMYK.pdf|title=Karta slovenskih narečij|last=Logar|first=Tine|last2=Rigler|first2=Jakob|publisher=[[SAZU|Založba ZRC]]|year=2016|language=sl}}</ref> Сепак, официјалната табела не била ажурирана за да го вклучи чабарскиот дијалект, за кој неодамна е откриено дека еволуирал од костелскиот дијалект, под кој традиционално се наведувал. Затоа, таа поделба вклучува 48 дијалекти и 13 поддијалекти. Различните дијалекти се толку различни едни од други што говорникот на еден дијалект може да има многу тешкотии да разбере говорник на друг дијалект,<ref>Sussex, Roland & Paul V. Cubberley. 2006. ''The Slavic Languages''. Cambridge: Cambridge University Press, p. 502.</ref> особено ако припаѓаат на различни регионални групи. Говорниците на дијалекти што се многу различни се прилагодуваат едни на други со тоа што гравитираат кон стандардниот словенечки јазик. Единствен исклучок од тоа е резискиот дијалект, кој е најизолираниот дијалект,<ref>{{Harvcoltxt|Ramovš|1935|p=30}}</ref> а покрај тоа, говорниците никогаш не можеле да посетуваат словенечки училишта и затоа се целосно непознати со [[Словенечки јазик|стандардниот словенечки јазик]].<ref>{{Harvcoltxt|Logar|1996|p=232}}</ref> Словенечките дијалекти се дел од јужнословенскиот [[Дијалектен континуум|дијалектски континуум]], преминувајќи во [[Хрватски јазик|хрватски]] [[Кајкавско наречје|кајкавски]] дијалект на југоисток и [[Чакавско наречје|чакавски]] дијалект на југозапад, но исто така се граничат со фурлански и [[Италијански јазик|италијански]] на запад, [[Германски јазик|германски]] на север и [[Унгарски јазик|унгарски]] на североисток. Дијалектите се зборуваат првенствено во Словенија, но се сретнуваат и во сите соседни земји: [[Австрија]], [[Италија]], [[Хрватска]] и [[Унгарија]]. == Историја на истражувањето == [[Примож Трубар]], авторот на првата книга на словенечки јазик, веќе бил свесен за големата разновидност меѓу говорниците на словенечки јазик и напишал дека на некои говорници можеби ќе им биде тешко да ја разберат книгата.<ref>{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> Првиот обид за класификација на дијалектите бил направен во 1809 година од [[Јернеј Копитар]], пишувајќи за два дијалекти во неговата ''„Граматика на словенските јазици во Крајн, Кернтен и Штаермарк“.'' Тој ги поделил дијалектите во две групи во зависност од нивниот изговор на {{Јаз|sl|*ła}} е {{Јаз|sl|wa}} или {{Јаз|sl|la}} Фран Миклошич слично го подели јазикот на два дијалекти, но фокусирајќи се на изговорот на прасловенскиот ''ě'' . Во западниот дијалект, се изговара {{Јаз|sl|ie}} и {{Јаз|sl|ei̯}} на исток. Ватрослав Облак ги поделил двата дијалекти со еволуцијата на долгите {{Јаз|sl|*ъ}} и {{Јаз|sl|*ь}}, кој го подели словенечкиот јазик на југозападен дијалект каде што тие еволуираа {{Јаз|sl|a}} и североисточен дијалект каде што еволуирале во {{Јаз|sl|e}} Оваа поделба беше целосно спротивна на онаа на Миклошич, па затоа се дојде до заклучок дека не се собрани доволно податоци. <ref>{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> Карел Глазер направил дополнителни поделби во 1898 година, делејќи ги варијантите на југоисточна и северозападна дијалектна група, кои потоа биле поделени на унгарски (сега познат како панонски), [[Кајкавско наречје|кајкавски]] (кој го сметал за словенечки дијалект),исто така и штаерски, карунтски, горнокрањски, долнокрањски, карстно-приморски и венецијански дијалекти (сега обединети како [[приморска дијалектна група]]), со што се обележал првиот посериозен обид за класификација на дијалектите. Други обиди за класификација на јазикот биле направени од Измаил Срезневски на почетокот на 19 век, а потоа и Јан Ниечислав Бодуен де Куртене (фокусирајќи се на Резија, Венецијанска Словенија, [[Церкно]] и [[Блед]]), Карел Штрекељ (фокусирајќи се на [[Плато Карст|Карст]]) и Иван Шајниг (фокусирајќи се на [[Војводство Корушка|Корушка]]). Потоа следеле напорите на Иван Графенауер (долина Гејл), Јосип Томиншек ([[Савиња|долина Савиња]]) и други. Напорите пред Втората светска војна ги предводеле Лусиен Тесниер, [[Фран Рамовш]] (кој го додал ровтарскиот дијалект) и Александар Исаченко, а по војната од Тине Логар и Јакоб Риглер, кои направиле витални корекции на поделбата на Рамовш.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> На крајот, класификацијата предложена од Рамовш била прифатена со корекции и дополнувања од Логар и Риглер, објавена во 1983 година како ''{{Јаз|sl|Karta slovenskih narečij}}'' (Карта на словенечки дијалекти).<ref name="Smole 12">Smole, Vera. 1998. "Slovenska narečja." ''Enciklopedija Slovenije'' vol. 12, pp. 1–5. Ljubljana: Mladinska knjiga, p. 1.</ref> Пред 21 век, било познато дека чичарскиот дијалект е чакавски, но дури тогаш било откриено дека националните граници не ја следеле словенечко-српско-хрватската граница на други места.<ref>{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Овие промени се претежно прифатени во словенечката и меѓународната литература, но не и во [[Хрватски јазик|хрватскиот]], главно поради различните институти што ги истражуваат обете земји и самоидентификацијата на говорниците.<ref name=":8">{{Наведена книга|url=https://zdsds.si/wp-content/uploads/2019/10/SSK-2019-zbornik-splet-2019_web.pdf|title=Slovenski jezik ob Čabranki, zgornji Kolpi in v Gorskem kotarju|last=Gosteničnik|first=Januška|work=Slovenski jezik in njegovi sosedje / [Slovenski slavistični kongres, Novo mesto, 3.-5. oktober 2019]|publisher=Zveza društev Slavistično društvo Slovenije|year=2019|isbn=978-961-6715-29-4|location=[[Ljubljana]]|pages=165–177|language=Sl|issn=1408-3043|access-date=April 1, 2022}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFGosteničnik2019">Gosteničnik, Januška (2019). [https://zdsds.si/wp-content/uploads/2019/10/SSK-2019-zbornik-splet-2019_web.pdf ''Slovenski jezik ob Čabranki, zgornji Kolpi in v Gorskem kotarju''] <span class="cs1-format">(PDF)</span> (in Slovenian). [[Љубљана|Ljubljana]]: Zveza društev Slavistično društvo Slovenije. pp.&nbsp;<span class="nowrap">165–</span>177. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-961-6715-29-4|<bdi>978-961-6715-29-4</bdi>]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/1408-3043 1408-3043]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">April 1,</span> 2022</span>.</cite><span data-ve-ignore=""> </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code"><nowiki>{{</nowiki>[[Предлошка:Наведена книга|cite book]]<nowiki>}}</nowiki></code>: </span><span class="cs1-visible-error citation-comment" data-ve-ignore=""><code class="cs1-code">&#x7C;work=</code> ignored ([[Help:CS1 errors#periodical ignored|help]])</span> [[Category:CS1 errors: periodical ignored]] [[Category:CS1 Slovenian-language sources (sl)]]</ref> == Еволуција == Сите словенечки дијалекти потекнувале од старословенскиот (исто така наречен алпски словенечки), кој се зборувал околу 1000–1200 година. Самиот алпски словенечки е формиран од два преодни јазици, северозападен и југоисточен [[Карантанци|алпски словенски]], кои постоеле во 800–1000 година, кога и двата преминале во словенечкиот. === Обединување === [[Податотека:Brižinski_spomeniki_3.png|мини|[[Брижински споменици|Брижинските споменици]], напишани на алпски словенски јазик]] Северозападниот алпски словенски јазик се формирал во денешна јужна [[Австрија]] и источна [[Италија]] и првично покажувал знаци дека всушност е [[Западнословенски јазици|западнословенски]] јазик, но југоисточниот бил поблиску до западниот [[Кајкавско наречје|кајкавски]] и [[Чакавско наречје|чакавски]] јазик и всушност бил изведен од југозападниот алпско-западен панонски-приморски [[Јужнословенски јазици|јужнословенски]] јазик, од кој се формирале и западниот кајкавски и чакавски јазик. Тие веќе имале некои промени: Во југоисточниот алпски словенски јазик, ''{{Јаз|sl|*tl}}, {{Јаз|sl|*dl}}, {{Јаз|sl|*tn}}, и {{Јаз|sl|*dn}}'' се поедноставено во ''{{Јаз|sl|*l}}, {{Јаз|sl|*l}}, {{Јаз|sl|*n}}, и {{Јаз|sl|*n}},'' соодветно ([[Прасловенски јазик|PS]] ''*modliti (sę)'' "да се моли, да се моли", NWAS {{Јаз|sl|modliti (sę)}}, МОРИЊА {{Јаз|sl|moliti (sę)}}, [[Словенечки јазик|СС]] {{Јаз|sl|molíti}}). Прасловенските ''*vy-'' и ''*jьz-'', кои и двете значат „од“, повеќе не постоеле во алпскиот словенски јазик. Северозападниот алпски словенски јазик го задржал *vy-, додека југоисточниот го задржал другиот (PS ''*vy-bьrati'' / ''*jьz-bьrati'' „да се избере“, NWAS {{Јаз|sl|*vy-brati}}, МОРИЊА {{Јаз|sl|*iz-brati}}, СС {{Јаз|sl|izbráti}} ).<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Потоа, обете форми ги следеле истите промени кои го одделиле словенечкиот јазик од другите јазици.<ref name=":0">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> * Долгите и кратките циркумфлексни самогласки кај зборови составени од (во времето на транзицијата) два или повеќе слога биле преместени во следниот слог и продолжени ([[Карантанци|AS]] {{Јаз|sl|sě̑no}} „сено“, старословенски {{Јаз|sl|*sěno}} ̑; AS {{Јаз|sl|prȍso}} „овес“, OS {{Јаз|sl|*prosȏ}}). * Краткиот последен остар слог станал ненагласен: PS ''*(V̄̆)V̄V̍ /'' ''*V̄V̀ъ̯ /'' ''ь̯'', AS ''{{Јаз|sl|*(V̆)V̄V̀}}'', OS ''{{Јаз|sl|*(V̆)V́V}}'', на пример PS ''*gně'' ̄ ''zdo̍'' „гнездо“, OS {{Јаз|sl|*gně́zdo}} . * Сите преостанати ненагласени долги самогласки станале кратки. * Нагласените самогласки станувале напнати, издолжени и следствено на тоа покачени, и поради тоа имаат тенденција да се дифтонгираат. * Ненагласените самогласки се изговарале помалку изразено, поради што се намалувале во некои дијалекти. Последниот заеднички јазик на Словенците, исто така наречен [[Карантанци|алпски словенски]] или алпски словенечки (околу 1200 година), ги имал следниве самогласки:<ref>{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> {| class="wikitable" |+Самогласки ! ! [[Предна самогласка|Предна страна]] ! [[Самогласка од среден ред|Централен]] ! [[Задна самогласка|Назад]] |- align="center" ! [[Затворена самогласка|Затворени]] | {{Јаз|sl|*i}} | | {{Јаз|sl|*u}} |- align="center" ! [[Полузатворена самогласка|Полузатворени]] | {{Јаз|sl|*e}} | rowspan="2" | {{Јаз|sl|*ə}} | {{Јаз|sl|*o}} |- align="center" ! [[Полуотворена самогласка|Полуотворени]] | {{Јаз|sl|*ę}} | {{Јаз|sl|*ǫ}} |- align="center" ! [[Речиси отворена самогласка|Речиси отворени]] | {{Јаз|sl|*ě}} | | |- align="center" ! [[Отворена самогласка|Отворени]] | | {{Јаз|sl|*a}} | |} Сите самогласки можеле да бидат долги или кратки, нагласени или ненагласени. Прасловенската самогласка ''*y'' се споила со ''*i''. Дополнително, постоеле и два слоговни соноранти, ''{{Јаз|sl|*r̥}}'' и ''{{Јаз|sl|*ł̥}}'', кое се формирало од прасловенските ''*CьrC'' / ''*CъrC'' и ''*CьlC'' / ''*CъlC'', соодветно. Сепак, се дебатира што ''{{Јаз|sl|*ě}}'' како всушност звучело. Се смета дека звучело како {{Јаз|sl|*[ä]}} (прикажано погоре) или како {{Јаз|sl|*[ẹ]}}. <ref>{{Наведено списание|last=Logar|first=Tine|date=1981|title=Izhodiščni splošnoslovenski fonološki sistem|journal=|language=sl|page=29}}</ref> <ref>{{Наведена книга|title=Raising of *ě and loss of the nasal feature in Slovenian|last=Willem|first=Vermeer|work=Zbornik za filologiju i lngvistiku|year=1982|series=25/1|pages=97–120}}</ref> Јазикот ги имал и следниве согласки:<ref name=":1">{{Harvcoltxt|Logar|1996|p=30}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center;" |+Согласки ! ! [[Уснена согласка|Уснена]] ! [[Забна согласка|Забна]] / [[Венечна согласка|Венечна]] ! [[Задновенечна согласка|Задновенечна]] ! [[Преднонепчена согласка|Преднонепчена]] ! [[Среднојазична согласка|Среднојазична]] |- ! [[Носна согласка|Носна]] | {{Јаз|sl|*m}} | {{Јаз|sl|*n}} | | {{Јаз|sl|*ń}} | |- ! rowspan="2" | [[Избувна согласка|Избувна]] | {{Јаз|sl|*p}} | {{Јаз|sl|*t}} | | {{Јаз|sl|*t'}} | {{Јаз|sl|*k}} |- | {{Јаз|sl|*b}} | {{Јаз|sl|*d}} | | | {{Јаз|sl|*g}} |- ! [[Слеана согласка|Слеана]] | | {{Јаз|sl|*c}} | {{Јаз|sl|*č}} | | |- ! rowspan="2" | [[Струјна согласка|Струјна]] | {{Јаз|sl|*f}} | {{Јаз|sl|*s}} | {{Јаз|sl|*š}} | | {{Јаз|sl|*h}} |- | | {{Јаз|sl|*z}} | {{Јаз|sl|*ž}} | | |- ! [[Приближна согласка|Приближна]] | {{Јаз|sl|*w}} | {{Јаз|sl|*l}} | | {{Јаз|sl|*l'}} / {{Јаз|sl|*i̯}} | {{Јаз|sl|*ł}} |- ! [[Едноударна согласка|Едноударна]] | | {{Јаз|sl|*r}} | | {{Јаз|sl|*ŕ}} | |} Белешки: * Лабиоденталната струјна ''{{Јаз|sl|[[Slovene national phonetic transcription|*/f/]]}}'' била ретка и се појавувала само во позајмени зборови. * {{Јаз|sl|*[ł]}} бил [[алофон]] на {{Јаз|sl|*/l/}} пред согласка, пред пауза или пред [[Задна самогласка|задните самогласки]]. === Фрагментација === Јазикот потоа многу брзо се поделил на два дијалекти, делејќи се речиси целосно по поранешната северозападна алпска словенска–југоисточна алпска словенска изоглоса. Дијалектите потоа се поделија понатаму на северен, западен, јужен и источен дијалект. После тоа, дијалектите се фрагментираа дополнително, главно под влијание на географските карактеристики и контактот со други дијалекти и јазици. На северозападен дијалект, ''{{Јаз|sl|*ę}}'' и ''{{Јаз|sl|*ǫ}}'' останал ист, додека во југоисточниот дијалект, и двата биле деназализирани и прво претворени во ''{{Јаз|sl|*ä}}'' и ''{{Јаз|sl|*å}}'', а потоа во ''{{Јаз|sl|*ȩ}}'' и ''{{Јаз|sl|*o̧}}''. Назалниот сè уште постои само во дијалектот на долината Јаун, но други имаат таканаречен „ринизам“, во кој носната самогласка се претвора во деназализирана самогласка и назална согласка; на пр., PS ''*mě'' ̋ ''sęcь'' „месец“. [[Ѣ|Јатот]] (''{{Јаз|sl|*ě}}'') се изговарала како речиси отворена самогласка ''{{Јаз|sl|*ä}}'' во северозападниот дијалект, а потоа еволуирал прво во и ''{{Јаз|sl|*ȩ}}'' потоа до ''{{Јаз|sl|*a}}'' и се изговарал како ''{{Јаз|sl|*ẹ}}'' на јужниот дијалект, кој потоа еволуирал во ''{{Јаз|sl|*i}}''. Долгиот јат (''{{Јаз|sl|*ě̄}}''), сепак, дифтонгирано во ''{{Јаз|sl|*ie}}'' на северозапад и во ''{{Јаз|sl|*ei̯}}'' на југоисток. Слично, ō исто така дифтонгирало во ''{{Јаз|sl|*uo}}'' и ''{{Јаз|sl|*ou̯}}'', соодветно. Југоисточниот дијалект, исто така, го заокружил ''{{Јаз|sl|*a}}'' во ''{{Јаз|sl|*å}}'' и (делумно) централизирано ''{{Јаз|sl|*u}}'' во самогласка што се означувала со ''{{Јаз|sl|*u̇}}''.<ref name=":2">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> {| class="wikitable" |+Споредба на северозападните и југоисточните словенечки дијалекти ! [[Прасловенски јазик|прасловенски]] ! старословенски ! северозападен дијалект ! ЈИ дијалект ! [[Словенечки јазик|стандарден словенечки]] ! Значење |- | *петь | {{Јаз|sl|*pę̑t}} | {{Јаз|sl|*pę̑t}} | {{Јаз|sl|*pȩ̑t}} | {{Јаз|sl|pẹ̑t}} | „пет“ |- | *мучь | {{Јаз|sl|*mǫž}} | {{Јаз|sl|*mǫž}} | {{Јаз|sl|*mȏ̧ž}} | {{Јаз|sl|mọ̑ž}} | „сопруг“ |- | *девика | {{Јаз|sl|*děvìca}} | {{Јаз|sl|*dȩvìca}} > {{Јаз|sl|*davìca}} | {{Јаз|sl|*dẹvìca}} > {{Јаз|sl|*divìca}} | {{Јаз|sl|devíca}} | „девица“ |- | *стена̍ | {{Јаз|sl|*stě́na}} | {{Јаз|sl|*stiéna}} | {{Јаз|sl|*stéi̯na}} | {{Јаз|sl|stẹ́na}} | „ѕид“ |- | *мълдость | {{Јаз|sl|*mladȏst}} | {{Јаз|sl|*mladȗost}} | {{Јаз|sl|*mladȏust}} | {{Јаз|sl|mladọ̑st}} | „младост“ |- | *жаба | {{Јаз|sl|*žàba}} | {{Јаз|sl|*žàba}} | {{Јаз|sl|*žå̀bå}} | {{Јаз|sl|žába}} | „жаба“ |- | *ссхь | {{Јаз|sl|*sȗx}} | {{Јаз|sl|*sȗx}} | {{Јаз|sl|*su̇̑x}} | {{Јаз|sl|sȗh}} | „суво“ |} Дијалектите потоа во 13-ти и 14-ти век биле дополнително поделени во зависност од тоа колку кратки остри самогласки и ''{{Јаз|sl|*ə̄}}'' еволуирале. Во не финалните слогови, сите кратки самогласки биле претворени во долги остри самогласки, освен во источниот дијалект. Северниот штајерски дијалект (кој се формирал од јужниот дијалект) не ги продолжил самогласките во слоговите по кои следеле уште два. Кратките самогласки во последниот слог еволуирале во кратки циркумфлексни самогласки во сите дијалекти. ''{{Јаз|sl|*ə̄}}'' еволуирала во ''{{Јаз|sl|*a}}'' на запад и поголемиот дел од јужниот дијалект, но еволуирал во ''{{Јаз|sl|*e}}'' во 14 век. Оваа промена се случила по продолжувањето, па затоа влијаела и на тие самогласки.<ref name=":2">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> {| class="wikitable" ![[Прасловенски јазик|прасловенски]] !старословенски !северозападен дијалект !западен дијалект !јужен дијалект !источен дијалект ![[Словенечки јазик|стандарден словенечки]] !значење |- |*vőrna |*vràna |*vrána |*vrána |*vrána |*vràna |vrána |'врана' |- |*mali̋na |*malìna |*malína |*malína |*malína |*malìna |malína |'малина' |- |*dě̋lati |*dě̀lati |*dě́lati |*dě́lati |*dě̀lati |*dě̀lati |dẹ́lati |'работи' |- |*ra̋kъ |*ràk |*rȁk |*rȁk |*rȁk |*rȁk |rȁk |'рак' |- |*dь̏nь |*də̑n |*dȃn |*dȃn |*dȇn |*dȇn |dȃn |'ден' |- |*pь̀sь̍jьjь |*pə̀sji |*pə́sji > *pásji |*pə́sji > *pásji |*pə́sji > *pésji |*pə̀sji |pásji |'кучешки' |- |*sъ̀xne̍te |*sə̀xnete |*sə́xnete > *sáxnete |*sə́xnete > *sáxnete |*sə̀xnete |*sə̀xnete |sáhnete |исчезна |- |*pь̀sъ̍ |*pə̀s |*pə̏s |*pə̏s |*pə̏s |*pə̏s |pə̏s |'куче' |} ==== Формирање на дијалекти ==== Оттука се формирале дијалектни бази. Северниот дијалект еволуирал во каринска база, претходник на дијалектите во каринската дијалектна група и резискиот дијалект. Западниот дијалект еволуирал во две дијалектни бази: венецијанско-карстна база и соча-идриска база, кои еволуирале во северните [[Приморска дијалектна група|приморски]] и западните ровтарски дијалекти. Источниот дијалект бил претходник на северноштарските и панонските бази; меѓутоа, јужниот дијалект еволуирал во три бази: јужноштајерски, долнокрањски и горнокрањски, кои, покрај истоимените дијалекти, еволуирале и во јужните приморски дијалекти. Во тоа време се случиле многу промени кои не биле поврзани со историјата на дијалектот, туку повеќе со регионот каде што се зборувале дијалектите.<ref>{{Harvcoltxt|Šekli|2018|p=315}}</ref> ==== Согласки ==== Паралелно со промените на самогласките, еволуирале и согласките, но не толку многу. Промените биле следниве:<ref name=":1">{{Harvcoltxt|Logar|1996|p=30}}</ref> * */t'/ во сите дијалекти еволуирало во /ć/, во повеќето и во /č/, а во некои и во /c/. * */g/ во многу дијалекти брзо преминало во /ɣ/, кое потоа во некои дијалекти се претворило во звучно или безвучно /h/, или дури целосно исчезнало. */k/ исто така во некои корушки (каринтиски) дијалекти преминало во /q/. * */b/ и */d/ преминале во спирантизирани /ƀ/ и /đ/. * */x/ исчезнало во некои дијалекти. * */c/ и */č/, */s/ и */š/, како и */z/ и */ž/ во некои дијалекти се изедначиле во ист звук, односно /ċ/, /ṡ/ и /ż/. * Сонорниот */w/ преминал во /v/ (IPA /ʋ/) пред самогласки во повеќето словенечки дијалекти, а во /u̯/ пред пауза или согласка. Во некои дијалекти се претворил во несонорниот /v/ (IPA /v/) и, како и другите несонорни, има безвучна варијанта /f/, која се користи пред пауза или друга безвучна согласка. * */r/ во некои дијалекти преминало во /ṙ/. * Палаталните согласки еволуирале различно: ** */ŕ/ не се задржало во ниеден словенечки дијалект. Се претворило или во /r/ во сите позиции, или во /r/ + /j/ во некои позиции. ** */ń/ или останало такво, или преминало во /j/ + /n/, /j̃/, /j/, но ретко во /n/, особено пред самогласки. ** */l'/ или останало, или преминало во /j/ + /l/, /l/, или /j/. * Некои согласки повторно се палатализирале пред предни самогласки. Дорзалните несонорни дополнително се поедноставиле: ** */k'/ преминало во /t'/, а потоа во /č/. ** */g'/ преминало во /d'/, а потоа универзално во /j/. ** */x'/ преминало во /ś/, а потоа во /š/. Согласките ретко се разложувале и во /j/ + /k/, /j/ + /g/ и /j/ + /x/. * */i̯/ има тенденција да исчезне пред самогласки. Во источните дијалекти еволуирало во /j/, или понатаму во /d'/ или /ǯ́/. * *[ł] најчесто преминало во [u̯] пред пауза или согласка. Пред задни самогласки или останало исто, или преминало во [w] / [v], или [l]. Во некои дијалекти се развило во посебна фонема. ==== Промени на акцентот ==== Имаше многу промени во акцентот и други промени што не се случија во сите дијалекти. Само промените ''{{Јаз|sl|*sě̑no}}'' / ''{{Јаз|sl|prȍso}}'' > ''{{Јаз|sl|*sěnȏ}}'' / ''{{Јаз|sl|prosȏ}}'' и ''{{Јаз|sl|*svě̄t́à}}'' > ''{{Јаз|sl|*svě́t́a}}'' се случило во сите дијалекти, но други што се случиле подоцна не ги опфатиле сите. Првиот се случил во 15 век, со што акцентот се преместил од циркумфлексниот краток отворен или затворен последен слог на претходниот [[Средна самогласка|среден]] краток слог (''{{Јаз|sl|*e}}'' или {{Јаз|sl|*o}}), претворајќи го во акутен правејќи го тоа (на пр. ''{{Јаз|sl|*ženȁ}}'' > ''{{Јаз|sl|*žèna}}'') Оваа промена се случила во повеќето дијалекти (освен дел од долината Розен, Ресијан, долината Торе, долината Натисоне и јужниот дел од дијалектот Соча), но многу од нив ја издолжиле самогласката. Друга промена што се случила во повеќето дијалекти во 17 век била промената од циркумфлексниот краток отворен или затворен последен слог кон претходниот екстра-краток слог ({{Јаз|sl|*ə}}) и исто така го прави акутен (на пр. ''{{Јаз|sl|*məglȁ}}'' > ''{{Јаз|sl|*mə̀gla}}''). Оваа промена не се случила само кај ''{{Јаз|sl|*ženȁ}}'' > ''{{Јаз|sl|*žèna}}'', туку и во горнокрањската дијалектна група и [[Доленско наречје|долнокрањскиот дијалект]].<ref name=":3">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Затоа, во стандардниот словенечки јазик, дозволени се двата акцента, но со предност на непроменетиот.<ref>{{Наведена книга|url=https://fran.si/|title=Slovar slovenskega knjižnega jezika: SSKJ 2|publisher=Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]], Inštitut za slovenski jezik Frana Ramovša|year=2015|isbn=978-961-282-010-7|location=[[Ljubljana]]|language=sl|access-date=2022-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20220318114250/https://www.fran.si/|archive-date=2022-03-18|issue=2., dopolnjena in deloma prenovljena izdaja}}</ref> Други промени што се случија во помалку дијалекти биле:<ref name=":3">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> * Од кратки циркумфлексни затворени завршни слогови до претходниот слог, претворајќи го во остар ( ''{{Јаз|sl|*pijȁn}}'' > ''{{Јаз|sl|*pìjan}}''), што се случило во некои [[Приморска дијалектна група|приморски]], ровтарски, штајерски и долнокрањски дијалекти во 18 век. * Од кратки циркумфлексни затворени завршни слогови до самогласка два слога во зборот пред неа, претворајќи ја во остри ( ''{{Јаз|sl|*ropotȁt}}'' > ''{{Јаз|sl|*ròpotat}}'' ), што се случило во Карст, Внатрешен Крањски, Истарски и делумно на Костелскиот дијалект. * Од долг циркумфлекс слог до претходен слог, скратување и негово заострување ( ''{{Јаз|sl|*sěnȏ}}'' > ''{{Јаз|sl|*sě̀no}}'' ), што се случило во многу, не тесно поврзани и географски одвоени дијалекти од 18 век па наваму. * Од долг остар слог кон претходен слог, а воедно и скратување на самогласката ( ''{{Јаз|sl|*kováč}}'' > ''{{Јаз|sl|*kòvač}}'' ), што се случило на Костелските и Севернобелите карњолански дијалекти. * Од краток остар прв слог кај зборови со три слога до следен слог ( ''{{Јаз|sl|*bàbica}}'' ) > ''{{Јаз|sl|*babìca}}'' ), што се случило во дел од долината Розен, долината Јаун, Межица, [[Севернопохорски-ремшнички дијалект]], Горна Савиња, поддијалект Козјак и дел од дијалектот на Торската долина. * Од долг остар прв слог кај зборови со два слога до следен слог, но денагласената самогласка е сè уште долга, а новата самогласка е кратка и циркумфлексна ( {{Јаз|sl|*zíma}} > {{Јаз|sl|*zīmȁ}} ), што се случило во дел од дијалектот на долината Торе. == Класификација == Дијалектите можат да се класифицираат на два начина. Најчеста е хоризонталната поделба, која ги групира дијалектите според тоа како звучат денес, но постои и вертикална поделба, која ги класифицира дијалектите според тоа како еволуирале. Затоа, критериумите за вертикална поделба се претежно постарите промени (наведени погоре), додека помладите за хоризонталната поделба. Групите дијалекти во хоризонталната поделба се нарекуваат „дијалектни групи“ ({{Langx|sl|narečne skupine}} или ''{{Јаз|sl|narečne baze}}'')<ref>{{Harvcoltxt|Logar|1996}}</ref><ref name=":4">{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> а оние во вертикална поделба се нарекуваат „дијалектни основи“ ({{Langx|sl|narečne ploskve}}).<ref name=":6">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> Дијалектите можат да имаат и неколку поддијалекти ({{Langx|sl|podnarečja}}), и понатаму се поделени на микродијалекти ({{Langx|sl|govori}} , литературни говори). === Хоризонтална поделба === Хоризонталната поделба што се користи денес е префинета верзија на поделба предложена од [[Фран Рамовш|Рамовш]] во 1935 година. Тој ги групирал дијалектите според општиот звук и чувство на дијалектот, како што многу Словенци на сличен начин ги поделувале дијалектите пред истражувањето од Рамовш.<ref name=":4">{{Harvcoltxt|Ramovš|1935|p=XXXI}}</ref> Тој ги групирал дијалектите во осум различни групи: каринтски, литорален, ровтарск, горнокрањски, долнокрањски, штајерски, панонски и мешани кочевски дијалекти, кои дури и не ги истражувал.<ref name=":4">{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> Според официјалната табела, единствената промена е вклучувањето на мешаните кочевски дијалекти во долнокрањската група:<ref name=":5">{{Наведена книга|url=https://sla.zrc-sazu.si/eSLA/Karta_narecij_600dpi_CMYK.pdf|title=Karta slovenskih narečij|last=Logar|first=Tine|last2=Rigler|first2=Jakob|publisher=[[SAZU|Založba ZRC]]|year=2016|language=sl}}<cite class="citation book cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFLogarRigler2016">Logar, Tine; Rigler, Jakob (2016). [https://sla.zrc-sazu.si/eSLA/Karta_narecij_600dpi_CMYK.pdf ''Karta slovenskih narečij''] <span class="cs1-format">(PDF)</span> (in Slovenian). [[Словенечка академија на науките и уметностите|Založba ZRC]].</cite> [[Category:CS1 Slovenian-language sources (sl)]]</ref> [[Податотека:Slove_dialects_map-int_01.svg|десно|безрамка|717x717пкс]] # {{Легенда0|#ff6bfa}}Каринтската дијалектна група (koroška narečna skupina):се зборува од каринтските Словенци во Австрија, во словенечка Каринтија, и во северозападните делови на словенечка Штаерска долж горната долина на Драва, и во најзападните области на Горна Крањска на границата со Италија. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со доцна деназализација на ''*ę'' и ''*ǫ'', дифтонгизација на долгото jat во затворена самогласка и отворен рефлекс на краткото jat, издолжување на старите акутни слогови и кратките нео-акутни слогови, и е-сличен рефлекс на долгото ''*ə'' и ''ə''-сличен рефлекс на краткото ''*ə''.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#ffba4c}}Приморската дијалектна група (primorska narečna skupina), се зборува во поголемиот дел од словенечкото Приморје (освен во областа околу Толмин и Церкно, каде што се зборуваат ровтарски дијалекти) и во западниот дел на Внатрешна Крањска; исто така се зборува од Словенците во италијанските провинции Трст и Горица, и во планинските области на источен Фриули (Венецијанска Словенија и Резија). Оваа група вклучува многу хетерогени дијалекти. Меѓу другите особености, се карактеризира со дифтонгизација на ''jat'' > ''*ie'' и ''*o'' > ''*uo'', кои исто така биле позајмени од јужните дијалекти. Западните дијалекти во оваа група го зачувале тонскиот акцент, додека останатите имаат нетонски динамички акцент, а некои дури и не прават разлика меѓу долги и кратки самогласки.<ref>{{Harvcoltxt|Ramovš|1935}}</ref> # {{Легенда0|#5b4cff}}Ровтарската дијалектна група (rovtarska narečna skupina), се зборува во планинските области на западно-централна Словенија, на границата меѓу словенечкото Приморје, Горна Крањска и Внатрешна Крањска, измеѓу градовите Толмин, Шкофја Лока и Врхника. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со скратување на долгите дифтонгски ''*ie'' и ''*uo'', и премин на ''*g'' во [ɣ].<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#ab4cff}}Горнокрањската дијалектна група (gorenjska narečna skupina), се зборува во поголемиот дел од Горна Крањска и во Љубљана. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со монофтонгски нагласени самогласки, акутен полугласник, тонски акцент, стандардно поместување на циркумфлексот и две акцентски ретракции со некои исклучоци. Се одликува со стеснување на ''*o'' и ''*e'' во преднагласена позиција, аканје (редукција на ''*o'' во ''a'') во понагласена позиција и силна синкопа. Постои делумен развој на ''*g'' во ''[ɣ]'', зачувување на билабијалното ''*w'' и зацврстување на меките ''*l''' и ''*ń''.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#b76637}}Долнокрањската дијалектна група (dolenjska narečna skupina), се зборува во поголемиот дел од Долна Крањска и во источната половина на Внатрешна Крањска. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со тонски акцент, изразена дифтонгизација (''ei̯, ie, ou̯''), премин на ''*o'' > ''u'' и делумно аканје.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#3dcc6f}}Штаерската дијалектна група (štajerska narečna skupina), се зборува во централна и источна словенечка Штаерска и во Долната Савска Долина и Централната Савска Долина. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со губење на тонскиот акцент, тонемски високи и издолжени нагласени слогови, издолжување на нагласените кратки слогови и честа појава на развој на ''*a'' > ''o̧'' и ''*u'' > ''ü'' во источниот дел од територијата.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> # {{Легенда0|#f9f94a}}Панонската дијалектна група (panonska narečna skupina), или североисточна дијалектна група, се зборува во североисточна Словенија (Прекмурје, во источните области на словенечка Штаерска) и кај унгарските Словенци. Меѓу другите особености, оваа група се карактеризира со губење на тонскиот акцент, кратките слогови не се издолжуваат и појава на нов акут на кратките слогови.<ref>{{Harvcoltxt|Toporišič|1992}}</ref> Хоризонталната поделба во стручната литература се базира на различни нејазични и јазични фактори. Нејазичните фактори вклучуваат места на населување и географски карактеристики (реки, планини) кои помогнале во обликувањето на различни изоглоси. Јазичните фактори вклучуваат јазичен контакт со несловенски јазици до одреден степен, особено [[Фонологија|фонолошки]] и прозодиски елементи, а во помала мера зборообразувачки, лексички и елементи на збороизменување.<ref name="Smole 13">Smole, Vera. 1998. "Slovenska narečja." ''Enciklopedija Slovenije'' vol. 12, pp. 1–5. Ljubljana: Mladinska knjiga, p. 1.</ref> Поточно, основните карактеристични јазични карактеристики се зачувување или губење на тонскиот акцент, рефлексите на назалниот * ''ê'', назалниот * ''ǫ'', јат ( ''ě'' ) и јер ( ''ъ, ь''), но исто така (во помала мера) самогласки, дифтонгизација и степен и вид на редукција на самогласките.<ref>Sussex, Roland & Paul Cubberly. 2006. ''The Slavic Languages.'' Cambridge: Cambridge University Press, p. 503–504.</ref> === Вертикална поделба === [[Податотека:Vertical_division_of_Slovene_dialects.svg|десно|безрамка|717x717пкс]] Дијалектите можат да се поделат на осум дијалектни бази кои се формирале од 15 век па наваму, произлезени од четирите дијалекти. Основни се:<ref name=":6">{{Harvcoltxt|Šekli|2018}}</ref> * Северозападен дијалект ** Северен дијалект *** {{Легенда0|#4c6aff}}Каринтска дијалектна основа ({{Јаз|sl|koroška narečna ploskev}}), кој еволуирал во каринтски дијалекти и во резиски дијалект во [[Приморска дијалектна група|групата на приморски дијалекти]]. ** Западен дијалект *** {{Легенда0|#4cff70}}Венецијанско-карстна дијалектна основа ({{Јаз|sl|beneško-kraška narečna ploskev}}), кој еволуирал во дијалектите од долината Натисоне и Торе, дијалектот Брда и карстскиот дијалект во [[Приморска дијалектна група|групата на приморски дијалекти]] . *** {{Легенда0|#8aff4c}}Сочанско-идриската дијалектна основа ({{Јаз|sl|obsoško-idrijska narečna ploskev}}), кој еволуирал во сочански дијалект во [[Приморска дијалектна група|групата на приморски дијалекти]] и во дијалекти Толмин, [[Церкљански дијалект|Церкно]] и Чрни Врх, кои се во ровтеската дијалектна група. * Југоисточен дијалект ** Јужен дијалект *** {{Легенда0|#ff4c99}}Горењски дијалект ({{Јаз|sl|gorenjska narečna ploskev}} дијалектна основа), кој еволуирал во горнокарниолски дијалекти, како и хорјулски и полјански дијалекти во групата Ровтески дијалекти. *** {{Легенда0|#ff4c4c}}Долењски дијалект ({{Јаз|sl|dolenjska narečna ploskev}} дијалектна основа), кој еволуирал во долнокрањски дијалекти, но исто така и во внатрешнокрањски и истарски дијалекти во [[Приморска дијалектна група|приморската дијалектна група]] и дијалектот на Долна Савска долина во штаерска дијалектна група. *** {{Легенда0|#ffa54c}}Основа на јужно стирско наречје ({{Јаз|sl|južnoštajerska narečna ploskev}}), кој еволуирал во дијалекти на централно штаерско, козје-бизељско и централно савињско во групата на дијалект на Штаерско . ** Источен дијалект *** {{Легенда0|#ffe44c}}Северно штајерска дијалектна основа ({{Јаз|sl|severnoštajerska narečna ploskev}} наречна плоскевска основа), кој еволуирал во Јужно Похорје и Горносавински дијалекти во штаерската дијалектна група. *** {{Легенда0|#ffff4c}}Панонската дијалектна основа ({{Јаз|sl|panonska narečna ploskev}}), кои еволуирале во панонски дијалекти . == Видете исто така == * [https://sla.zrc-sazu.si/eSLA/Karta_narecij_600dpi_CMYK.pdf Официјалната карта на словенечки дијалекти и други словенски дијалекти што се зборуваат во Словенија] (на словенечки) * [https://narecja.si/ Интерактивна табела на словенечки дијалекти и други словенски дијалекти што се зборуваат во Словенија со аудио примери] (на словенечки) == Наводи == {{Наводи|30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=Dialektološke in jezikovnozgodovinske razprave|last=Logar|first=Tine|publisher=Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]], Inštitut za slovenski jezik Frana Ramovša|year=1996|isbn=961-6182-18-8|editor-last=Kenda-Jež|editor-first=Karmen|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|trans-title=Dialectological and etymological discussions|author-link=Tine Logar}} * {{Наведена книга|title=Historična gramatika slovenskega jezika|last=Ramovš|first=Fran|publisher=Znanstveno društvo za humanistične vede v Ljubljani|year=1935|isbn=|series=VII. Dialekti|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|trans-title=Historical grammar of the Sloene language|author-link=Fran Ramovš}} * {{Наведена книга|title=Kratka zgodovina slovenskega jezika I|last=Ramovš|first=Fran|publisher=Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]]|year=1995|isbn=961-90125-9-3|editor-last=Likar|editor-first=Vojo|edition=reprint|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|trans-title=A short history of Slovene language I|author-link=Fran Ramovš}} * {{Наведена книга|title=Topologija lingvogenez slovanskih jezikov|last=Šekli|first=Matej|work=Collection Linguistica et philologica|publisher=Znanstvenoraziskovalni center [[SAZU]]|year=2018|isbn=978-961-05-0137-4|editor-last=Legan Ravnikar|editor-first=Andreja|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|translator-last=Plotnikova|translator-first=Anastasija}} * {{Наведена книга|title=Enciklopedija slovenskega jezika|last=Toporišič|first=Jože|publisher=Cankarjeva založba|year=1992|isbn=961-6182-18-8|location=[[Ljubljana]]|language=Sl|trans-title=Enclyclopædia of the Slovene language|author-link=Jože Toporišič}} [[Категорија:Дијалекти по јазик]] [[Категорија:Словенечки јазик]] [[Категорија:Словенечки дијалекти]] minapnt8w81e03bs10xv06hpqzs86t6 1 1390569 5533929 2026-04-03T16:40:11Z Pitikjp22 127221 Создадена страница со: <pre>{{СИЕ Пролет 2026 |корисник= Pitikjp22|тема= Култура|земја= Словенија}}</pre>~~~~ 5533929 wikitext text/x-wiki <pre>{{СИЕ Пролет 2026 |корисник= Pitikjp22|тема= Култура|земја= Словенија}}</pre>[[User:Pitikjp22|Pitikjp22]] <small>([[User talk:Pitikjp22|разговор]])</small> 18:40, 3 април 2026 (CEST) k3uhjkawl2ut94fnf7wrocy7f82pa2r 5533930 5533929 2026-04-03T16:44:42Z Pitikjp22 127221 Целосно избришана страница 5533930 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 5533931 5533930 2026-04-03T16:45:54Z Pitikjp22 127221 /* СИЕ Пролет 2026 */ ново заглавие 5533931 wikitext text/x-wiki == СИЕ Пролет 2026 == <pre>{{СИЕ Пролет 2026 |корисник= Pitikjp22 |тема= Култура |земја= Словенија}}</pre>[[User:Pitikjp22|Pitikjp22]] <small>([[User talk:Pitikjp22|разговор]])</small> 18:45, 3 април 2026 (CEST) s80szmc4kqcrv3s6onhy6hu60ecfibi 0 1390570 5533942 2026-04-03T17:35:49Z Filip GIMNAZIJA 131489 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1346626337|Mayor Albert's Rebellion]]“ 5533942 wikitext text/x-wiki  {{Campaignbox Feudal fragmentation of Poland (1138–1320)}}'''Бунтот на градоначалникот Алберт''' ({{Langx|pl|bunt wójta Alberta}}) бил бунт од 1311–12 година на градските верници од [[Кралство Полска|полскиот]] град [[Краков]] против војводата Владислав I Високиот.<ref name="Abulafia1995">{{In lang|en}} {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bclfdU_2lesC&pg=PA775|title=The New Cambridge Medieval History: c. 1198-c. 1300|last=David Abulafia|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=978-0-521-36289-4|page=775|access-date=22 May 2011}}</ref> Бунтот го предводил Алберт, фогтот или ''војникот'' ({{Langx|la|advocatus}}), кој според Магдебуршкиот закон бил сметан за [[градоначалник]] на Краков.<ref name="Rădvan2010">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0xNYmFwyCdkC&pg=PA49|title=At Europe's Borders: Medieval Towns in the Romanian Principalities|last=Laurențiu Rădvan|publisher=BRILL|year=2010|isbn=978-90-04-18010-9|page=49|access-date=22 May 2011}}</ref> Овој бунт завршил со победата на војводата Владислав и казнувањето на граѓаните на Краков. == Позадина == Краков бил разочаран за време на монголската инвазија на Полска во 1241 година, каде тој повторно бил воспоставен во согласност со Магдебуршкиот закон од принцот Болеслав V Чистата.<ref>Jan Hahn, ''Ilustrowana historia Śląska w zarysie'', Narodowa Oficyna Śląska, Zabrze 2012, {{ISBN|978-83-60540-26-8}}</ref> Во 1291 година, Краковското војводство преминало под власта на кралот на Премислидската династија — Венцеслав II од Бохемија, кој во 1300 година станал крал на Полска. По истребувањето на Премислидите во 1306 година, војводата од Пјаст Владислав I Високиот ја презел власта во Краков, додека во 1310 година Бохемијата преминала во рацете на Луксембуршката династија. Новиот крал, Јован од Бохемија, продолжил да ја бара полската кралска титула, и покрај тоа, тој се стремел да ги вазалира војводите од Пјастската династија кој што биле во соседниот [[Шлеска|шлески]] регион. == Бунт == Во 1311 година, војтот Алберт (?-1317), градоначалник на Краков (1290-1312), започнал бунт против владеењето на принцот Владислав, со цел дотогашниот главен град на Полската покраина Сениорат, да го предаде на Боемската куќа Луксембург.<ref name="Lerski1996">{{In lang|en}} {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA9|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|last=Jerzy Jan Lerski|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=9|access-date=22 May 2011}}</ref> Бунтот бил прогермански и антиполски, и од политичка и од културна страна.<ref name="Prodeedings">''Proceedings of the American Philosophical Society.'' Vol. 120, No. 2, 1976, {{ISSN|0003-049X}}: „''The second example of secular literature is the 126 Leonine verses in 21 stanzas which constitute the poem De quodam advocate Alberto (early fourteenth century, post 1311). Albert had been the civil administrator of Cracow under Duke W. Lokietek and had led an unsuccessful revolt against Piast leadership in conjunction with the bishop of Cracow, Jan Muskata. The orientation of this uprising was anti-Polish and pro-German, in both a cultural and a political sense, and it had been repressed with great severity. The poem itself, from the hand of an anonymous Pole whose Germano- phobia prevades the text, is cast in the form of a posthumous confession by an Albert conjured from the grave. Its worth as a historical source is clearly limited, but as a literary endeavor it is a clever piece of satire and political propaganda.''“ </ref> Алберт, самиот со германско<ref name="Rădvan2010">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0xNYmFwyCdkC&pg=PA49|title=At Europe's Borders: Medieval Towns in the Romanian Principalities|last=Laurențiu Rădvan|publisher=BRILL|year=2010|isbn=978-90-04-18010-9|page=49|access-date=22 May 2011}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLaurențiu_Rădvan2010">Laurențiu Rădvan (2010). [https://books.google.com/books?id=0xNYmFwyCdkC&pg=PA49 ''At Europe's Borders: Medieval Towns in the Romanian Principalities'']. BRILL. p.&nbsp;49. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-90-04-18010-9|<bdi>978-90-04-18010-9</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 May</span> 2011</span>.</cite></ref> или чешко<ref name="EncyklopediaKirchen-Lexikon1876">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=fCEAAAAAQAAJ&pg=PA466|title=Encyklopedja Kościelna podług teologicznej encyklopedji [Kirchen-lexikon] Wetzera i Weltego, wydana przez M. Nowodworskiego|last=Encyklopedia|last2=Kirchen-Lexikon|year=1876|page=466|access-date=22 May 2011}}</ref> потекло, имал поддршка од некои германски граѓани на градот.<ref name="Lerski1996" /> Тој исто така имал поддршка од епископот Јан Муската, кој бил со германско-шлезиско потекло, и шлескиот војвода Болко I од Ополе, како и многу граѓани на Краков. Откако Владислав го опсадил градот, бунтот завршил со неуспех.<ref name="Rădvan2010" /><ref name="Lerski1996" /> Слични бунтови се случиле во неколку други градови, особено во Сандомјеж и [[Вјеличка|Величка]]; каде и овие биле уништени од Владислав. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2014)">потребен е цитат</span>]]'' &#x5D;</sup> == Последици == Алберт избегал во [[Кралство Бохемија|Бохемија]]<ref name="Lerski1996">{{In lang|en}} {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA9|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|last=Jerzy Jan Lerski|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=9|access-date=22 May 2011}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJerzy_Jan_Lerski1996">Jerzy Jan Lerski (1996). [https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA9 ''Historical dictionary of Poland, 966-1945'']. Greenwood Publishing Group. p.&nbsp;9. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-313-26007-0|<bdi>978-0-313-26007-0</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 May</span> 2011</span>.</cite></ref> и неговата куќа била срушена, додека полскиот [[Примас|примат]], надбискупот Јакуб Швинка од Гњежно, го обвинил епископот Муската дека е „непријател на полскиот народ“. По бунтот, градот Краков изгубил голем број од многуте привилегии, поради поддршката која што ја давале неговите граѓани за време на востанието. Од гледна точка на принцот Владислав, бунтот бил мотивиран од чувства против Полска и германскиот поданик, додека граѓаните ја докажале својата нелојалност. Според еден извор, таканаречените ''Красински анали'', за да ги разликува германските граѓани на Краков, се користел шиболетот ''Soczewica, koło, miele, młyn'' („леќа, тркало, меле (глагол), мелење“). Оние кои што не можеле правилно да ја изговорат оваа фраза биле погубувани.<ref>{{Наведена книга|title=The Expansion of Central Europe in the Middle Ages|last=Paul Knoll|publisher=Routledge|year=2017|editor-last=Nora Berend|page=445|chapter=Chapter 19: Economic and Political Institutions on the Polish-German Frontier in the Middle Ages: Action, reaction, interaction}}</ref> Востанието било опишано во современата [[Латински јазик|латинска]] песна ''De quodam advocate Cracoviensi Alberto'' („За одреден Рив Алберт од Краков“) напишана од анонимен автор, која може да се опише како „германофобична“.<ref name="Prodeedings">''Proceedings of the American Philosophical Society.'' Vol. 120, No. 2, 1976, {{ISSN|0003-049X}}[[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0003-049X 0003-049X]: „''The second example of secular literature is the 126 Leonine verses in 21 stanzas which constitute the poem De quodam advocate Alberto (early fourteenth century, post 1311). Albert had been the civil administrator of Cracow under Duke W. Lokietek and had led an unsuccessful revolt against Piast leadership in conjunction with the bishop of Cracow, Jan Muskata. The orientation of this uprising was anti-Polish and pro-German, in both a cultural and a political sense, and it had been repressed with great severity. The poem itself, from the hand of an anonymous Pole whose Germano- phobia prevades the text, is cast in the form of a posthumous confession by an Albert conjured from the grave. Its worth as a historical source is clearly limited, but as a literary endeavor it is a clever piece of satire and political propaganda.''“ </ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Polish uprisings}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Rebellion Of Wojt Albert}} [[Категорија:Европа во 1312 година]] ke0lrg1mtic4yjavmpme7h64fenjaya 5533943 5533942 2026-04-03T17:37:02Z Filip GIMNAZIJA 131489 5533943 wikitext text/x-wiki '''Бунтот на градоначалникот Алберт''' ({{Langx|pl|bunt wójta Alberta}}) бил бунт од 1311–12 година на градските верници од [[Кралство Полска|полскиот]] град [[Краков]] против војводата Владислав I Високиот.<ref name="Abulafia1995">{{In lang|en}} {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bclfdU_2lesC&pg=PA775|title=The New Cambridge Medieval History: c. 1198-c. 1300|last=David Abulafia|publisher=Cambridge University Press|year=1995|isbn=978-0-521-36289-4|page=775|access-date=22 May 2011}}</ref> Бунтот го предводил Алберт, фогтот или ''војникот'' ({{Langx|la|advocatus}}), кој според Магдебуршкиот закон бил сметан за [[градоначалник]] на Краков.<ref name="Rădvan2010">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0xNYmFwyCdkC&pg=PA49|title=At Europe's Borders: Medieval Towns in the Romanian Principalities|last=Laurențiu Rădvan|publisher=BRILL|year=2010|isbn=978-90-04-18010-9|page=49|access-date=22 May 2011}}</ref> Овој бунт завршил со победата на војводата Владислав и казнувањето на граѓаните на Краков. == Позадина == Краков бил разочаран за време на монголската инвазија на Полска во 1241 година, каде тој повторно бил воспоставен во согласност со Магдебуршкиот закон од принцот Болеслав V Чистата.<ref>Jan Hahn, ''Ilustrowana historia Śląska w zarysie'', Narodowa Oficyna Śląska, Zabrze 2012, {{ISBN|978-83-60540-26-8}}</ref> Во 1291 година, Краковското војводство преминало под власта на кралот на Премислидската династија — Венцеслав II од Бохемија, кој во 1300 година станал крал на Полска. По истребувањето на Премислидите во 1306 година, војводата од Пјаст Владислав I Високиот ја презел власта во Краков, додека во 1310 година Бохемијата преминала во рацете на Луксембуршката династија. Новиот крал, Јован од Бохемија, продолжил да ја бара полската кралска титула, и покрај тоа, тој се стремел да ги вазалира војводите од Пјастската династија кој што биле во соседниот [[Шлеска|шлески]] регион. == Бунт == Во 1311 година, војтот Алберт (?-1317), градоначалник на Краков (1290-1312), започнал бунт против владеењето на принцот Владислав, со цел дотогашниот главен град на Полската покраина Сениорат, да го предаде на Боемската куќа Луксембург.<ref name="Lerski1996">{{In lang|en}} {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA9|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|last=Jerzy Jan Lerski|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=9|access-date=22 May 2011}}</ref> Бунтот бил прогермански и антиполски, и од политичка и од културна страна.<ref name="Prodeedings">''Proceedings of the American Philosophical Society.'' Vol. 120, No. 2, 1976, {{ISSN|0003-049X}}: „''The second example of secular literature is the 126 Leonine verses in 21 stanzas which constitute the poem De quodam advocate Alberto (early fourteenth century, post 1311). Albert had been the civil administrator of Cracow under Duke W. Lokietek and had led an unsuccessful revolt against Piast leadership in conjunction with the bishop of Cracow, Jan Muskata. The orientation of this uprising was anti-Polish and pro-German, in both a cultural and a political sense, and it had been repressed with great severity. The poem itself, from the hand of an anonymous Pole whose Germano- phobia prevades the text, is cast in the form of a posthumous confession by an Albert conjured from the grave. Its worth as a historical source is clearly limited, but as a literary endeavor it is a clever piece of satire and political propaganda.''“ </ref> Алберт, самиот со германско<ref name="Rădvan2010">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=0xNYmFwyCdkC&pg=PA49|title=At Europe's Borders: Medieval Towns in the Romanian Principalities|last=Laurențiu Rădvan|publisher=BRILL|year=2010|isbn=978-90-04-18010-9|page=49|access-date=22 May 2011}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFLaurențiu_Rădvan2010">Laurențiu Rădvan (2010). [https://books.google.com/books?id=0xNYmFwyCdkC&pg=PA49 ''At Europe's Borders: Medieval Towns in the Romanian Principalities'']. BRILL. p.&nbsp;49. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-90-04-18010-9|<bdi>978-90-04-18010-9</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 May</span> 2011</span>.</cite></ref> или чешко<ref name="EncyklopediaKirchen-Lexikon1876">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=fCEAAAAAQAAJ&pg=PA466|title=Encyklopedja Kościelna podług teologicznej encyklopedji [Kirchen-lexikon] Wetzera i Weltego, wydana przez M. Nowodworskiego|last=Encyklopedia|last2=Kirchen-Lexikon|year=1876|page=466|access-date=22 May 2011}}</ref> потекло, имал поддршка од некои германски граѓани на градот.<ref name="Lerski1996" /> Тој исто така имал поддршка од епископот Јан Муската, кој бил со германско-шлезиско потекло, и шлескиот војвода Болко I од Ополе, како и многу граѓани на Краков. Откако Владислав го опсадил градот, бунтот завршил со неуспех.<ref name="Rădvan2010" /><ref name="Lerski1996" /> Слични бунтови се случиле во неколку други градови, особено во Сандомјеж и [[Вјеличка|Величка]]; каде и овие биле уништени од Владислав. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (February 2014)">потребен е цитат</span>]]'' &#x5D;</sup> == Последици == Алберт избегал во [[Кралство Бохемија|Бохемија]]<ref name="Lerski1996">{{In lang|en}} {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA9|title=Historical dictionary of Poland, 966-1945|last=Jerzy Jan Lerski|publisher=Greenwood Publishing Group|year=1996|isbn=978-0-313-26007-0|page=9|access-date=22 May 2011}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFJerzy_Jan_Lerski1996">Jerzy Jan Lerski (1996). [https://books.google.com/books?id=QTUTqE2difgC&pg=PA9 ''Historical dictionary of Poland, 966-1945'']. Greenwood Publishing Group. p.&nbsp;9. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-0-313-26007-0|<bdi>978-0-313-26007-0</bdi>]]<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">22 May</span> 2011</span>.</cite></ref> и неговата куќа била срушена, додека полскиот [[Примас|примат]], надбискупот Јакуб Швинка од Гњежно, го обвинил епископот Муската дека е „непријател на полскиот народ“. По бунтот, градот Краков изгубил голем број од многуте привилегии, поради поддршката која што ја давале неговите граѓани за време на востанието. Од гледна точка на принцот Владислав, бунтот бил мотивиран од чувства против Полска и германскиот поданик, додека граѓаните ја докажале својата нелојалност. Според еден извор, таканаречените ''Красински анали'', за да ги разликува германските граѓани на Краков, се користел шиболетот ''Soczewica, koło, miele, młyn'' („леќа, тркало, меле (глагол), мелење“). Оние кои што не можеле правилно да ја изговорат оваа фраза биле погубувани.<ref>{{Наведена книга|title=The Expansion of Central Europe in the Middle Ages|last=Paul Knoll|publisher=Routledge|year=2017|editor-last=Nora Berend|page=445|chapter=Chapter 19: Economic and Political Institutions on the Polish-German Frontier in the Middle Ages: Action, reaction, interaction}}</ref> Востанието било опишано во современата [[Латински јазик|латинска]] песна ''De quodam advocate Cracoviensi Alberto'' („За одреден Рив Алберт од Краков“) напишана од анонимен автор, која може да се опише како „германофобична“.<ref name="Prodeedings">''Proceedings of the American Philosophical Society.'' Vol. 120, No. 2, 1976, {{ISSN|0003-049X}}[[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0003-049X 0003-049X]: „''The second example of secular literature is the 126 Leonine verses in 21 stanzas which constitute the poem De quodam advocate Alberto (early fourteenth century, post 1311). Albert had been the civil administrator of Cracow under Duke W. Lokietek and had led an unsuccessful revolt against Piast leadership in conjunction with the bishop of Cracow, Jan Muskata. The orientation of this uprising was anti-Polish and pro-German, in both a cultural and a political sense, and it had been repressed with great severity. The poem itself, from the hand of an anonymous Pole whose Germano- phobia prevades the text, is cast in the form of a posthumous confession by an Albert conjured from the grave. Its worth as a historical source is clearly limited, but as a literary endeavor it is a clever piece of satire and political propaganda.''“ </ref> == Наводи == {{Наводи}}{{Polish uprisings}}{{Нормативна контрола}}{{DEFAULTSORT:Rebellion Of Wojt Albert}} [[Категорија:Европа во 1312 година]] 4vyh7e73by7ulrx386rpe0kdq6n0rtw 0 1390571 5533950 2026-04-03T17:49:15Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Myosotis]] 5533950 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Myosotis]] atfldd8dvstg9hpu5jgl7l612oeo3m3 5533951 5533950 2026-04-03T17:49:49Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533951 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Myosotis]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] 3ybtmsbzecfzb31w0v27akb9bt8fp6p 0 1390572 5533954 2026-04-03T17:52:49Z Pitikjp22 127221 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1343200500|Ombla]]“ 5533954 wikitext text/x-wiki   '''Омбла''' — [[Список на реки во Хрватска|река]] во [[Хрватска]], североисточно од [[Дубровник]]. Нејзиниот тек е долг приближно 30 метри и се влева во Риека Дубровачка, река на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] во близина на Комолац во [[Дубровничко-неретванска Жупанија|Дубровничко-неретванската жупанија]]. Риека Дубровачка е всушност ријас, односно поплавена речна долина формирана преку промени во надморската височина на површината на морето на [[геолошка скала]]. Реката извира како карстен извор напојуван од [[Подземни води|подземните води]] надополнети од [[Требишница|Требишњица]], која е притока што тече во [[Попово Поле]], во непосредна близина на Омбла. Разликата во висината помеѓу изворот на реката и нејзиното устие е нешто повеќе од 2 метри. Просечниот проток на реката е 24 метри кубни во секунда. Сливот на реката Омбла опфаќа 600 квадратни километри и, покрај краткиот површински тек, вклучува само проток на подземни води. Омбла се користи како извор на вода за пиење за [[Водоводна мрежа|водоводната мрежа]] на Дубровник, а исто така и е планирана изградба на хидроцентрала. {{На|2012}}, плановите вклучуваат изградба на подземен [[Вештачко езеро|резервоар]] и 68&nbsp;[[Ват|мегаватна]] електрана. Планот предизвикал контроверзии поради сомнежите покренати во однос на заштитата на животната средина и управувањето [[Биоразновидност|со биодиверзитетот]], техничката и финансиската изводливост и процедуралните проблеми поврзани со проектот. Посебна загриженост беше изразената дека подземната акумулација може да предизвика земјотреси. == Извор и тек == Текот на реката Омбла се наоѓа во [[Дубровничко-неретванска Жупанија|Дубровничко-неретванската жупанија]], североисточно од градот [[Дубровник]] во најјужниот дел од копното на [[Хрватска]]. Целиот ријас со неговата околина го носи името Риека Дубровачка (буквално: ''Дубровничка река'') и опфаќа неколку села групирани во близина на Омбла, во кои живеат 12.000 луѓе.<ref name="TZDU-Rijeka">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1603&id_main=1600|title=Rijeka Dubrovačka|publisher=City of Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321084122/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1603&id_main=1600|archive-date=21 March 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref><ref name="Vjesnik-Kusin">{{Наведени вести|url=http://www.vjesnik.hr/Kom.aspx?ID=972055d0-75fa-41a7-a8f7-0e9ddcc035bd|title=U ponoru Omble|last=Vesna Kusin|date=5 March 2012|access-date=21 June 2012|archive-url=https://archive.today/20120622205716/http://www.vjesnik.hr/Kom.aspx?ID=972055d0-75fa-41a7-a8f7-0e9ddcc035bd|archive-date=22 June 2012|publisher=[[Vjesnik]]|language=hr|trans-title=In Ombla's abyss}}</ref> Името се користи и за [[естуар]] на Омбла - река опкружена со стрмни падини од ридови со висина од 600 метри,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://visitdubrovnik.hr/en-GB/Attractions/Content/Significant-landscapes?Y2lcNDM%3d|title=Significant landscapes|publisher=Dubrovnik-Neretva County Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140901013036/http://visitdubrovnik.hr/en-GB/Attractions/Content/Significant-landscapes?Y2lcNDM%3d|archive-date=1 September 2014|accessdate=21 June 2012}}</ref> формирајќи рид долг 5 километри, со ширина од 200 до 400 метри и 26 метри длабок [[залив]] на [[Јадранско Море|Јадранското Море]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=300&type=|title=Rijeka Dubrovačka|publisher=peljar.cvs.hr|language=hr|accessdate=22 June 2012}}</ref> Омбла се издига во подножјето на [[Планински масив|Масивот]] Голубов Камен кој е висок 422 метри,<ref name="Vjesnik-Kusin" /><ref name="Cukrov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|last=Mirjana Cukrov|last2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|accessdate=22 June 2012}}</ref> планински масив што се протега на границата помеѓу Хрватска и [[Босна и Херцеговина]].<ref>{{Наведени вести|url=http://dubrovacki.hr/clanak/32793/tu-se-covjek-nije-imao-gdje-sakriti|title=Tu se čovjek nije imao gdje sakriti...|last=Dube Marjanović|date=10 October 2011|work=Dubrovački vjesnik|access-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712080050/http://dubrovacki.hr/clanak/32793/tu-se-covjek-nije-imao-gdje-sakriti|archive-date=12 July 2014|language=hr|trans-title=One had no place to hide there...}}</ref> Реката извира во вододелница пештера чиј покрив има 8 метри клиренс над површината на водата. Примарниот извор се наоѓа на надморска височина од 15 метри [[Морско ниво|под морското ниво]], а секундарните извори се наоѓаат на 2.5 метри [[надморска височина]] (мнв).<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref> Изворот е најголемиот карстен извор во Хрватска и еден од најголемите во [[Динариди|Динаридите]].<ref name="Prir-Melio2">{{cite book|url=http://www.hhd.hr/hhd-materijali/prirucnik-za-teh-melioracije/Kolo%203%20knjiga%20III.pdf|title=Priručnik za hidrotehničke melioracije – knjiga 3|date=February 2007|publisher=[[University of Rijeka]]|isbn=978-953-6953-13-4|location=[[Rijeka]]|language=hr|trans-title=Hydrotechnical engineering manual – volume 3|display-authors=etal|access-date=21 June 2012|author=Nevenka Ožanić}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Површината на водата во пештерата е 2.38 метри н.в.<ref name="Krešić">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xDZHzb42BPgC|title=Groundwater Hydrology of Springs: Engineering, Theory, Management, and Sustainability|last=Neven Krešić|last2=Ognjen Bonacci|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2009|isbn=978-1-85617-502-9|editor-last=Neven Krešić|pages=154–156|chapter=Spring discharge hydrograph|access-date=21 June 2012|editor-last2=Zoran Stevanović}}</ref> Водотекот тече приближно 30 метри<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rtvtk.ba/index.php?option=com_content&view=article&catid=71:movies&id=3920:ombla-kod-dubrovnika-najkraa-rijeka-na-svijetu&Itemid=166|title=Ombla kod Dubrovnika najkraća rijeka na svijetu|last=Djuro Skondric|date=4 April 2009|publisher=[[Tuzla Canton]] Television|language=bs|trans-title=Ombla near Dubrovnik is the shortest river in the world|accessdate=21 June 2012}}</ref> пред да стигне до брана преку која Омбла се влева во Јадранското Море,<ref name="Lončar">{{Наведено списание|last=Goran Lončar|last2=Vladimir Andročec|last3=Goran Gjetvaj|date=January 2008|title=Usporedba rezultata fizikalnog i numeričkih ravninskih modela tečenja|trans-title=Comparison of results obtained by physical and numerical in-plane flow models|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31468&lang=en|journal=Građevinar|language=hr|publisher=Croatian Association of Civil Engineers|volume=59|issue=12|pages=1067–1072|issn=0350-2465|access-date=21 June 2012}}</ref> што доведува до тврдења дека Омбла е најкратката река во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.undp.hr/upload/file/227/113902/FILENAME/Poljoprivredna_bioraznolikost_Dalmacije__s_.pdf|title=Poljoprivredna bioraznolikost Dalmacije – Tradicijsko poljoprivredno bilje i domaće životinje|last=Roman Ozimec|date=June 2009|publisher=[[United Nations Development Programme]]|language=hr|trans-title=Agricultural Biodiversity of Dalmatia – Traditional Agricultural Plants and Domestic Animals of the Dalmatia Region|accessdate=21 June 2012|display-authors=etal}}</ref> == Слив == Се проценува дека [[Слив|сливот]] на реката Омбла покрива површина од најмалку 600 километри квадратни,<ref name="Prir-Melio3">{{cite book|url=http://www.hhd.hr/hhd-materijali/prirucnik-za-teh-melioracije/Kolo%203%20knjiga%20III.pdf|title=Priručnik za hidrotehničke melioracije – knjiga 3|date=February 2007|publisher=[[University of Rijeka]]|isbn=978-953-6953-13-4|location=[[Rijeka]]|language=hr|trans-title=Hydrotechnical engineering manual – volume 3|display-authors=etal|access-date=21 June 2012|author=Nevenka Ožanić}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> па се до 900 километри квадратни помеѓу брегот на Јадранското Море во областа Дубровник и [[Попово Поле]].<ref name="Krešić">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xDZHzb42BPgC|title=Groundwater Hydrology of Springs: Engineering, Theory, Management, and Sustainability|last=Neven Krešić|last2=Ognjen Bonacci|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2009|isbn=978-1-85617-502-9|editor-last=Neven Krešić|pages=154–156|chapter=Spring discharge hydrograph|access-date=21 June 2012|editor-last2=Zoran Stevanović}}</ref><ref name="Lončar">{{Наведено списание|last=Goran Lončar|last2=Vladimir Andročec|last3=Goran Gjetvaj|date=January 2008|title=Usporedba rezultata fizikalnog i numeričkih ravninskih modela tečenja|trans-title=Comparison of results obtained by physical and numerical in-plane flow models|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31468&lang=en|journal=Građevinar|language=hr|publisher=Croatian Association of Civil Engineers|volume=59|issue=12|pages=1067–1072|issn=0350-2465|access-date=21 June 2012}}</ref> Освен краткиот површински тек на реката, сливот вклучува само [[подземни води]]. Точните граници на сливот варираат во зависност од преовладувачките хидролошки услови што го одредуваат протокот на подземните води.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1307451158_317_m.pdf|title=Urbanistički plan uređenja "Zaton Mali" – prijedlog plana za javnu raspravu – knjiga 2|date=May 2011|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title="Zaton Mali" urban development plan – public review proposal – volume 2|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216032257/https://www.dubrovnik.hr/data/1307451158_317_m.pdf|archive-date=16 December 2018|accessdate=22 June 2012}}</ref> Областа опфаќа 176&nbsp;населби и 50.000&nbsp;жители.<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref> Областа покажува [[Карст|карстна]] морфологија, со карпеста подлога која главно се состои од [[Варовник|варовници]] и релативно мали области на доломити и [[Квартар|кватернерни]] седименти. [[Еоцен|Еоценскиот]] флиш ја формира југозападната граница на сливното подрачје, кон кое се влева сливното подрачје и каде што се издига Омбла.<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref> Карпите се формирани како густа серија карбонатни седименти кои се таложеле помеѓу норискиот и [[Доцна креда|доцниот креда период]] како Јадранска карбонатна платформа, до 8000 метри длабочина.<ref name="Surić">{{Наведено списание|last=Surić|first=Maša|date=June 2005|title=Submerged Karst&nbsp;– Dead or Alive? Examples from the Eastern Adriatic Coast (Croatia)|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=14808|journal=Geoadria|publisher=[[University of Zadar]]|volume=10|issue=1|pages=5–19|doi=10.15291/geoadria.71|issn=1331-2294|access-date=28 January 2012|doi-access=free}}</ref> Во еоценот и раниот [[олигоцен]], [[Јадранска Плоча|Јадранската плоча]] се поместила северно и североисточно, придонесувајќи за [[Алпска орогенеза|алпската орогенеза]] преку тектонското подигнување на [[Динариди|Динаридите]].<ref name="Juračić">{{Наведена мрежна страница|url=http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.mora/Geol.mora.13.Med.Jadran.pdf|title=Geologija mora, Mediteran i Jadran|last=Mladen Juračić|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Science, Geology Department|language=hr|trans-title=Geology of the sea, Mediterranean and Adriatic|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205949/http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.mora/Geol.mora.13.Med.Jadran.pdf|archive-date=12 August 2014|accessdate=28 January 2012}} {{In lang|hr}}</ref> Карстната топографија на сливот се развила од изложеноста на карбонатната платформа на атмосферски влијанија. Карстификацијата во голема мера започнала по конечното подигнување на Динаридите во олигоценот и [[Миоцен|миоценот]], кога карбонатите биле изложени на атмосферски ефекти; ова се проширило до ниво од 120 метри под сегашното ниво на морето, изложено за време на [[Последен глацијален максимум|последниот глацијален максимум]]. Некои карстни формации биле создадени за време на претходните падови на нивото на морето, особено месинската криза со соленоста.<ref name="Surić" /> Геолошката структура на областа укажува на неодамнешна тектонска активност во сливот, со [[расед]] што се протега помеѓу Хум и Омбла.<ref name="Cukrov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|last=Mirjana Cukrov|last2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|accessdate=22 June 2012}}</ref> Неодамнешен силен земјотрес во поширокиот регион бил [[Земјотрес во Црна Гора (1979)|земјотресот во Црна Гора од 1979 година]], со јачина од 7,0 степени според [[Рихтерова скала|Рихтеровата скала]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.seismo.co.me/Historical.htm|title=Historical Seismicity of Montenegro|publisher=Montenegro seismological observatory|accessdate=6 February 2012}}</ref> Единствениот силен земјотрес во непосредната област бил земјотресот во Дубровник од 1667 година, по кој следело [[цунами]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v_a-wtLJ5XIC|title=Tsunamis in the Mediterranean Sea, 2000 B.C.-2000 A.D.|last=Solovʹev|first=Sergeĭ Leonidovich|publisher=Springer|year=2000|isbn=978-0-7923-6548-8|pages=47–52|access-date=6 February 2012}}</ref> [[Хидрологија|Хидролошкиот режим]] на сливот и Попово Поле е определен од протокот на [[Требишница|Требишњица]] - поток што исчезнува под земја во карстното поле.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fmoit.gov.ba/bh_chm/16%20-%20Specificni%20pejzazi%204.pdf|title=Pejzaži kraških polja Bosne i Hercegovine|publisher=Ministry of Environment and Tourism (Federation of Bosnia and Herzegovina)|language=bs|trans-title=Landscapes of karst poljes of Bosnia-Herzegovina|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223958/http://www.fmoit.gov.ba/bh_chm/16%20-%20Specificni%20pejzazi%204.pdf|archive-date=3 March 2016|accessdate=22 June 2012}}</ref> Подземните води се распределуваат во голем број извори. Некои од нив се извори на водотеци што се влеваат во реката [[Неретва]] северозападно од полето, или се појавуваат како вруљи (подводни извори) или како извори на реката Омбла.<ref name="Juračić13">{{Наведена мрежна страница|url=http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.krsa/07.Dinaridsko.podrucje.pdf|title=Geologija (i hidrogeologija) krša – Primjeri krškog razvoja u području Dinarida|last=Mladen Juračić|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Science, Geology Department|language=hr|trans-title=Geology (and hydrogeology) of karst – Examples of development of karst in the Dinarides|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704072600/http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.krsa/07.Dinaridsko.podrucje.pdf|archive-date=4 July 2009|accessdate=28 January 2012}} {{In lang|hr}}</ref> Протокот на реката Омбла, мерен во водозафатот Комолац, се движи од 3.96 до 104 метри кубни во секунда, во просек 24.1 кубни метри во секунда. Просекот се намалил за околу 10 кубни метри во секунда од завршувањето на хидроелектраната Требишњица и бетонирањето на коритото на реката Требишњица. Од друга страна, минималниот проток не бил засегнат од инженерските работи на реката.<ref name="Stevanovic">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xDZHzb42BPgC|title=Groundwater Hydrology of Springs: Engineering, Theory, Management, and Sustainability|last=Zoran Stevanović|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2009|isbn=978-1-85617-502-9|editor-last=Neven Krešić|pages=395–396|chapter=Case Study: Major springs of southeastern Europe and their utilization|access-date=22 June 2012|editor-last2=Zoran Stevanović}}</ref> Сливното подрачје се протега на границата на две [[Класификација на климата|климатски зони]] - медитеранската климатска зона во области на надморска височина до 400 метри и [[Континентална клима|континенталната климатска]] зона во другите делови од сливот. Просечните годишни [[врнежи]] варираат во зависност од климатските зони: 1238мм во Дубровник и 2037мм во Хум, во Попово Поље.<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFZvonimir_SeverStjepan_Mišetić1999">Zvonimir Sever; Stjepan Mišetić (July 1999). [https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf "Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš"] &#x5B;Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary&#x5D; <span class="cs1-format">(PDF)</span> (in Croatian). [[Загреб|Zagreb]]: [[Hrvatska elektroprivreda]]. Archived from [http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 23 November 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 June</span> 2012</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> == Економија == [[Податотека:Rijeka_dubrovačka.JPG|мини|Риека Дубровачка — рија формирана од Омбла]] Од 2012 година, реката Омбла се користи како извор на вода за пиење за градот Дубровник. Водозахватниот објект во Комолац има капацитет на водоснабдување од 560 литри во секунда.<ref>{{cite journal|author1=Dražen Lovrić|author2=Darko Alfirev|date=March–April 2012|title=HE Ombla|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant|url=http://www.hep.hr/publikacije/vjesnik/255.pdf|journal=HEP Vjesnik|language=hr|volume=25|issue=254–255/294–295|page=3|issn=1332-5310|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305235125/http://hep.hr/publikacije/vjesnik/255.pdf|archive-date=5 March 2016|access-date=22 June 2012}}</ref> Омбла се користи како дел од [[Водоводна мрежа|водоводната мрежа]] на Дубровник уште од 1897 година, кога бил склучен првиот договор за снабдување со 960 кубни метри вода дневно со сопственик на воденици кои работеле на реката.<ref>{{cite journal|author=Božena Tušar|year=2008|title=Vodoopskrba u Dubrovniku|trans-title=Water supply in Dubrovnik|url=http://www.em.com.hr/media/ege/casopis/2008/4/54.pdf|journal=EGE|language=hr|publisher=Energetika marketing d.o.o.|issue=4|issn=1330-0628|archive-url=https://web.archive.org/web/20220915192346/http://www.em.com.hr/media/ege/casopis/2008/4/54.pdf|archive-date=15 September 2022|access-date=22 June 2012|url-status=dead}}</ref> Водата во реката станува матна, со зголемено количество на суспендирани честички, три до пет пати годишно, во периоди од четири до пет дена по обилни врнежи. Се предлага овој проблем да се реши со преместување на водозахватот на повисока надморска височина за време на изградбата на предложената Хидроелектрана Омбла (ХЕЦ).<ref name="SPM">{{cite web|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/HE_Ombla_projekt_vodoopskrbe_clanak_web.pdf|title=Za bistru vodu 365 dana godišnje|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|language=hr|trans-title=For clear water 365 days a year|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803103148/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/HE_Ombla_projekt_vodoopskrbe_clanak_web.pdf|archive-date=3 August 2012|access-date=22 June 2012}}</ref> Новиот водозахват се планира да биде изграден на 55 метри надморска височина.<ref>{{cite web|url=http://limun.hr/main.aspx?id=813864&Page=3|title=Projekt poboljšanja vodoopskrbe|date=9 May 2012|publisher=limun.hr|language=hr|trans-title=Water supply improvement project|archive-url=https://archive.today/20130217155703/http://limun.hr/main.aspx?id=813864&Page=3|archive-date=February 17, 2013|url-status=dead|access-date=22 June 2012}}</ref> Овие промени се очекува да го подобрат квалитетот на водата за пиење и да го зголемат капацитетот на водоснабдување на 1.500 литри во секунда.<ref name="SD 201206142">{{cite web|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Dubrovnik/tabid/75/articleType/ArticleView/articleId/177785/Default.aspx|title=Dr. Duje Bonacci: HE Ombla će izazvati odrone i jače potrese|author=Gabrijela Bijelić|date=14 June 2012|work=[[Slobodna Dalmacija]]|language=hr|trans-title=Duje Bonacci, Ph.D.: Ombla HPP will cause rockfall and major earthquakes|access-date=23 September 2012}}</ref> Просечната количина вода пренасочена во водоснабдителната мрежа значително варира по месеци, достигнувајќи максимум за време на летната туристичка сезона. Во август 2008 година, дневната количина вода земена од Омбла за водоснабдителната мрежа изнесувала во просек 23.419 кубни метри. Во 2008 година, годишниот дневен просек на пренасочена вода изнесувал 17.750 кубни метри.<ref>{{cite web|url=http://www.slap-cro.org/dokumenti/task,doc_view/gid,98/|title=Dubrovački vodovod|author=Vicko Brbora|language=hr|trans-title=Dubrovnik water supply|access-date=24 September 2012}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> === Предложена електрана === Предложено е изградба на хидроцентрала Омбла како подземна електрана која ќе ги користи изворите на реката Омбла преку планиран подземен резервоар, кој ќе ја држи водата зад завеса од фуги и бетонски блок кој се протега од 250 метри под нивото на морето до 135 метри. Проектот подразбира поплавување на пештерскиот систем кај изворот до ниво 7 метри под влезот во пештерата Вилина, која е долга 3063 метри.<ref name="Cukrov2">{{cite web|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|author1=Mirjana Cukrov|author2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|access-date=22 June 2012}}</ref><ref name="Prir-Melio4">{{cite book|url=http://www.hhd.hr/hhd-materijali/prirucnik-za-teh-melioracije/Kolo%203%20knjiga%20III.pdf|title=Priručnik za hidrotehničke melioracije – knjiga 3|date=February 2007|publisher=[[University of Rijeka]]|isbn=978-953-6953-13-4|location=[[Rijeka]]|language=hr|trans-title=Hydrotechnical engineering manual – volume 3|display-authors=etal|access-date=21 June 2012|author=Nevenka Ožanić}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Предложената електрана е планирана да има производствен капацитет од 68&nbsp;[[Ват|мегавати]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/en/group/Development/Ombla.aspx|title=HPP Ombla – Environmental and Social Impact Assessments|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305190349/http://hep.hr/hep/en/group/development/ombla.aspx|archive-date=5 March 2016|accessdate=22 June 2012}}</ref> Проектот треба делумно да се финансира преку заем од [[Европска банка за обнова и развој|Европската банка за обнова и развој]] (ЕБОР) во износ од 123,2&nbsp;милиони [[Евро|евра]], одобрени на 22 ноември 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ebrd.com/downloads/board/BDSM1123w.pdf|title=Minutes of the board meeting of 22 November 2011|publisher=[[European Bank for Reconstruction and Development]]|accessdate=22 June 2012}}</ref> Вкупната цена на проектот е проценета на 152,4&nbsp;милиони евра. Согласно Директивата за живеалишта [[Европска Унија|на Европската Унија]], потребна е дополнителна проценка и план за управување со биолошката разновидност пред ЕБОР всушност да ги обезбеди одобрените средства. Документите треба да ги дефинираат сите средства за компензација што би можеле да бидат потребни.<ref name="EBRD-Ombla">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ebrd.com/pages/project/psd/2011/42219.shtml|title=Ombla HPP|publisher=[[European Bank for Reconstruction and Development]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003174129/http://www.ebrd.com/pages/project/psd/2011/42219.shtml|archive-date=3 October 2013|accessdate=22 June 2012}}</ref> [[Податотека:Izvori_Omble.jpg|мини|Омбла извира во подножјето на масивот Голубов Камен, а дополнителни извори се формираат нагоре по обилните дождови<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnikpress.hr/index.php?option=com_k2&view=item&id=1573:projekt-he-ombla-prijeti-formiranjem-novih-izvora-i-potresima|title=Projekt HE Ombla prijeti formiranjem novih izvora i potresima|last=Davor Mladošić|date=22 March 2012|publisher=DubrovnikPress.hr|language=hr|trans-title=Ombla HPP project threatens with appearance of new springs and earthquakes|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215173148/https://www.dubrovnikpress.hr/index.php?option=com_k2&view=item&id=1573:projekt-he-ombla-prijeti-formiranjem-novih-izvora-i-potresima|archive-date=15 December 2018|accessdate=22 June 2012}}</ref>]] Проектот за развој стана контроверзен откако [[Невладина организација|невладините организации]] (НВО) за заштита на животната средина го привлекоа вниманието на јавноста кон можна закана за седум видови [[лилјаци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tportal.hr/scitech/znanost/146156/Hrvatska-zuri-unistiti-vrijedne-spilje-prije-nego-sto-ude-u-EU.html|title=Hrvatska žuri uništiti vrijedne spilje prije nego što uđe u EU|last=Nenad Jarić Dauenhauer|date=1 September 2011|publisher=t-portal.hr|language=hr|trans-title=Croatian hurries to destroy valuable caves before EU accession|accessdate=22 June 2012}}</ref> Последователно, невладините организации тврделе дека проектот е нелегален, еколошки небезбеден, финансиски неизводлив и технички сомнителен. Легалноста на проектот била оспорена бидејќи се базира на проценка на влијанието врз животната средина (ОВЖС) од 1999 година, додека хрватското законодавство бара ОВЖС да не биде постара од две години. Поплавувањето на Вилинската пештера се наведува како еколошка загриженост, додека финансиските проблеми се базираат на претходни пречекорувања на трошоците од страна на Хрватска електропривреда - државната компанија што го планира развојот - во други проекти. Еден приговор на техничките аспекти на проектот е можноста подземните води да предизвикаат земјотреси.<ref name="SD 20120614">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Dubrovnik/tabid/75/articleType/ArticleView/articleId/177785/Default.aspx|title=Dr. Duje Bonacci: HE Ombla će izazvati odrone i jače potrese|last=Gabrijela Bijelić|date=14 June 2012|work=[[Slobodna Dalmacija]]|language=hr|trans-title=Duje Bonacci, Ph.D.: Ombla HPP will cause rockfall and major earthquakes|accessdate=23 September 2012}}</ref><ref name="VL-Ombla-300512">{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/zelena-akcija-he-ombla-nelegalna-je-ekoloski-stetna-clanak-415520|title=Zelena akcija: HE Ombla nelegalna je i ekološki štetna|last=Tea Romić|date=30 May 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|language=hr|trans-title=Zelena akcija: Ombla HPP is illegal and harmful to the environment}}</ref> Противниците на проектот го повикаа премиерот на Хрватска да го откаже развојот на електраната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hrt.hr/index.php?id=48&tx_ttnews%5Btt_news%5D=170382&tx_ttnews%5BbackPid%5D=23&cHash=4326d59f98|title=Prosvjedi protiv Plomina C i HE Ombla|date=21 June 2012|publisher=[[Croatian Radiotelevision]]|language=hr|trans-title=Protests against Plomin C and Ombla HPP|accessdate=22 June 2012}}</ref> По изборите во 2011 година, Мирела Холи, која го искажала своето противење на проектот пред изборите, била назначена за министерка за животна средина и заштита на природата. Во 2012 година, министерството нарачало четири прегледи на ОВЖС. Прегледите - една од нив во која се поддржува ОВЖС, а три во кои се побиваат заклучоците од оригиналната ОВЖС - биле доставени до Владата на Хрватска еден ден откако Холи поднесе оставка од својата функција,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/trijumf-odlasku-konacno-ne-gradnji-stetne-he-ombla-clanak-418045|title=Trijumf na odlasku: Konačno NE gradnji štetne HE Ombla!|last=Marko Biočina|date=9 June 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|last2=Marko Špoljar|language=hr|trans-title=Triumph at the exit door: Final NO to harmful Ombla HPP!}}</ref> наводно поради неповрзано прашање, на 7 јуни 2012 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/mirela-holy-dala-ostavku-presudio-joj-milanovic-clanak-417610|title=Mirela Holy dala ostavku – presudio joj Milanović|last=Marko Špoljar|date=7 June 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|last2=Josip Bohutinski|language=hr|trans-title=Mirela Holy resigns – Milanović brought the verdict}}</ref> Авторите на ОВЖС поднеле забелешки дека прегледите не се објавени и дека имињата на авторите се чуваат во тајност. Премиерот [[Зоран Милановиќ]] изјавил дека сака да собере мислења од водечките хрватски, европски и светски експерти пред да одлучи за ова прашање, кое е предмет на разгледување од почетокот на 1990-тите.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/biznis/milanovic-sve-blize-davanju-zelenog-svjetla-he-omblu-clanak-419988|title=Milanović sve bliže davanju zelenog svjetla za HE Omblu|last=Josip Bohutinski|date=14 June 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|last2=Ivanka Toma|language=hr|trans-title=Milanović ever closer to giving Ombla HPP the green light}}</ref> Во мај 2013 година, [[Европска банка за обнова и развој|Европската банка за обнова и развој]] го откажала предложениот заем за проектот, посочувајќи на еколошки проблеми.<ref name="victory">[http://bankwatch.org/news-media/blog/victory-civil-society-ebrd-cancels-loan-controversial-croatian-dam Victory for civil society as EBRD cancels loan for controversial Croatian dam], Bankwatch blog, May 28, 2013.</ref> == Етимологија == Во [[Антика|класичната антика]], Омбла била дел од реката Арион,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b4h6nDMqYZoC|title=Through Bosnia and the Herzegovina|last=Arthur Evans|publisher=Cosimo, Inc.|year=2007|isbn=978-1-60206-270-2|pages=375–378|author-link=Arthur Evans|access-date=22 June 2012}}</ref> која се издигала и тонела во денешниот регион на [[Херцеговина]] пред повторно да се појави на брегот. Ова е најраното познато име на реката, спомнато во Периплус од Псевдо-Скилакс. Најверојатната етимологија на името на реката е дека потекнува од [[Латински јазик|латинскиот збор]] ''Vimbula'', именуван по лозјата, или ''Humbla'', бидејќи реката некогаш била во [[Захумје]]. Алтернативно, се предлага името на реката да потекнува од [[Словенски јазици|словенскиот]] збор ''ubao'' или ''ubla'', што значи јама што содржи вода или [[бунар]]. Од 16 век, реката се викала ''Омбла'' или ''Умбла'', или различни слични имиња кои сите се преведуваат како „Река“ - ''Рика'', ''Риека'', ''Ричина'' и ''Риека''. Во 19 век, исто така, се споменува употребата на името ''Орион'', очигледно врз основа на ''Арион'' од класичниот период. Зборот ''омбла'' значи „слатка вода“ на [[албански јазик]].<ref name="Cukrov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|last=Mirjana Cukrov|last2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|accessdate=22 June 2012}}</ref> == Видете исто така == * [[Географија на Хрватска]] * [[Список на реки во Хрватска]] == Наводи == {{Наводи|colwidth=24em}} [[Категорија:Јадрански слив]] [[Категорија:Реки во Хрватска]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] qndxcwfez7op2uu2l0wo2ocacfqei95 5533955 5533954 2026-04-03T17:54:37Z Pitikjp22 127221 инфобокс 5533955 wikitext text/x-wiki  {{Infobox river | name = Ombla | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Izvor Omble.JPG | image_size = | image_caption = The Ombla at [[Komolac]], [[Croatia]] | map = Ombla catchment.svg | map_size = | map_caption = Ombla catchment area: {{legend inline|#ff0000|Ombla River course and proposed power plant site}} {{legend inline|#afc6e9|catchment area, [[limestone]]s}} {{legend inline|#ffd42a|limestones}} {{legend inline|#008000|[[Dolomite (rock)|dolomite]]s}} {{legend inline|#d45500|[[flysch]]}} {{legend inline|#2a7fff|Adriatic Sea}}; Inset map: location of the area within Croatia and Bosnia-Herzegovina | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Country | subdivision_name1 = [[Croatia]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = Region | subdivision_name3 = [[Dalmatia]] | subdivision_type4 = District | subdivision_name4 = [[Dubrovnik-Neretva County]] | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= [[River source|source]] | discharge1_min = {{convert|3.96|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|24.1|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = {{convert|104|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Golubov Kamen | source1_location = Komolac, Croatia | source1_coordinates= {{coord|42|40|33|N|18|8|12|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|2.38|m|abbr=on}} | mouth = [[Adriatic Sea]] | mouth_location = Komolac, Croatia | mouth_coordinates = {{coord|42|40|32|N|18|8|12|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = }} '''Омбла''' — [[Список на реки во Хрватска|река]] во [[Хрватска]], североисточно од [[Дубровник]]. Нејзиниот тек е долг приближно 30 метри и се влева во Риека Дубровачка, река на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] во близина на Комолац во [[Дубровничко-неретванска Жупанија|Дубровничко-неретванската жупанија]]. Риека Дубровачка е всушност ријас, односно поплавена речна долина формирана преку промени во надморската височина на површината на морето на [[геолошка скала]]. Реката извира како карстен извор напојуван од [[Подземни води|подземните води]] надополнети од [[Требишница|Требишњица]], која е притока што тече во [[Попово Поле]], во непосредна близина на Омбла. Разликата во висината помеѓу изворот на реката и нејзиното устие е нешто повеќе од 2 метри. Просечниот проток на реката е 24 метри кубни во секунда. Сливот на реката Омбла опфаќа 600 квадратни километри и, покрај краткиот површински тек, вклучува само проток на подземни води. Омбла се користи како извор на вода за пиење за [[Водоводна мрежа|водоводната мрежа]] на Дубровник, а исто така и е планирана изградба на хидроцентрала. {{На|2012}}, плановите вклучуваат изградба на подземен [[Вештачко езеро|резервоар]] и 68&nbsp;[[Ват|мегаватна]] електрана. Планот предизвикал контроверзии поради сомнежите покренати во однос на заштитата на животната средина и управувањето [[Биоразновидност|со биодиверзитетот]], техничката и финансиската изводливост и процедуралните проблеми поврзани со проектот. Посебна загриженост беше изразената дека подземната акумулација може да предизвика земјотреси. == Извор и тек == Текот на реката Омбла се наоѓа во [[Дубровничко-неретванска Жупанија|Дубровничко-неретванската жупанија]], североисточно од градот [[Дубровник]] во најјужниот дел од копното на [[Хрватска]]. Целиот ријас со неговата околина го носи името Риека Дубровачка (буквално: ''Дубровничка река'') и опфаќа неколку села групирани во близина на Омбла, во кои живеат 12.000 луѓе.<ref name="TZDU-Rijeka">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1603&id_main=1600|title=Rijeka Dubrovačka|publisher=City of Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321084122/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1603&id_main=1600|archive-date=21 March 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref><ref name="Vjesnik-Kusin">{{Наведени вести|url=http://www.vjesnik.hr/Kom.aspx?ID=972055d0-75fa-41a7-a8f7-0e9ddcc035bd|title=U ponoru Omble|last=Vesna Kusin|date=5 March 2012|access-date=21 June 2012|archive-url=https://archive.today/20120622205716/http://www.vjesnik.hr/Kom.aspx?ID=972055d0-75fa-41a7-a8f7-0e9ddcc035bd|archive-date=22 June 2012|publisher=[[Vjesnik]]|language=hr|trans-title=In Ombla's abyss}}</ref> Името се користи и за [[естуар]] на Омбла - река опкружена со стрмни падини од ридови со висина од 600 метри,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://visitdubrovnik.hr/en-GB/Attractions/Content/Significant-landscapes?Y2lcNDM%3d|title=Significant landscapes|publisher=Dubrovnik-Neretva County Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140901013036/http://visitdubrovnik.hr/en-GB/Attractions/Content/Significant-landscapes?Y2lcNDM%3d|archive-date=1 September 2014|accessdate=21 June 2012}}</ref> формирајќи рид долг 5 километри, со ширина од 200 до 400 метри и 26 метри длабок [[залив]] на [[Јадранско Море|Јадранското Море]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=300&type=|title=Rijeka Dubrovačka|publisher=peljar.cvs.hr|language=hr|accessdate=22 June 2012}}</ref> Омбла се издига во подножјето на [[Планински масив|Масивот]] Голубов Камен кој е висок 422 метри,<ref name="Vjesnik-Kusin" /><ref name="Cukrov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|last=Mirjana Cukrov|last2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|accessdate=22 June 2012}}</ref> планински масив што се протега на границата помеѓу Хрватска и [[Босна и Херцеговина]].<ref>{{Наведени вести|url=http://dubrovacki.hr/clanak/32793/tu-se-covjek-nije-imao-gdje-sakriti|title=Tu se čovjek nije imao gdje sakriti...|last=Dube Marjanović|date=10 October 2011|work=Dubrovački vjesnik|access-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712080050/http://dubrovacki.hr/clanak/32793/tu-se-covjek-nije-imao-gdje-sakriti|archive-date=12 July 2014|language=hr|trans-title=One had no place to hide there...}}</ref> Реката извира во вододелница пештера чиј покрив има 8 метри клиренс над површината на водата. Примарниот извор се наоѓа на надморска височина од 15 метри [[Морско ниво|под морското ниво]], а секундарните извори се наоѓаат на 2.5 метри [[надморска височина]] (мнв).<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref> Изворот е најголемиот карстен извор во Хрватска и еден од најголемите во [[Динариди|Динаридите]].<ref name="Prir-Melio2">{{cite book|url=http://www.hhd.hr/hhd-materijali/prirucnik-za-teh-melioracije/Kolo%203%20knjiga%20III.pdf|title=Priručnik za hidrotehničke melioracije – knjiga 3|date=February 2007|publisher=[[University of Rijeka]]|isbn=978-953-6953-13-4|location=[[Rijeka]]|language=hr|trans-title=Hydrotechnical engineering manual – volume 3|display-authors=etal|access-date=21 June 2012|author=Nevenka Ožanić}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Површината на водата во пештерата е 2.38 метри н.в.<ref name="Krešić">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xDZHzb42BPgC|title=Groundwater Hydrology of Springs: Engineering, Theory, Management, and Sustainability|last=Neven Krešić|last2=Ognjen Bonacci|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2009|isbn=978-1-85617-502-9|editor-last=Neven Krešić|pages=154–156|chapter=Spring discharge hydrograph|access-date=21 June 2012|editor-last2=Zoran Stevanović}}</ref> Водотекот тече приближно 30 метри<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rtvtk.ba/index.php?option=com_content&view=article&catid=71:movies&id=3920:ombla-kod-dubrovnika-najkraa-rijeka-na-svijetu&Itemid=166|title=Ombla kod Dubrovnika najkraća rijeka na svijetu|last=Djuro Skondric|date=4 April 2009|publisher=[[Tuzla Canton]] Television|language=bs|trans-title=Ombla near Dubrovnik is the shortest river in the world|accessdate=21 June 2012}}</ref> пред да стигне до брана преку која Омбла се влева во Јадранското Море,<ref name="Lončar">{{Наведено списание|last=Goran Lončar|last2=Vladimir Andročec|last3=Goran Gjetvaj|date=January 2008|title=Usporedba rezultata fizikalnog i numeričkih ravninskih modela tečenja|trans-title=Comparison of results obtained by physical and numerical in-plane flow models|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31468&lang=en|journal=Građevinar|language=hr|publisher=Croatian Association of Civil Engineers|volume=59|issue=12|pages=1067–1072|issn=0350-2465|access-date=21 June 2012}}</ref> што доведува до тврдења дека Омбла е најкратката река во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.undp.hr/upload/file/227/113902/FILENAME/Poljoprivredna_bioraznolikost_Dalmacije__s_.pdf|title=Poljoprivredna bioraznolikost Dalmacije – Tradicijsko poljoprivredno bilje i domaće životinje|last=Roman Ozimec|date=June 2009|publisher=[[United Nations Development Programme]]|language=hr|trans-title=Agricultural Biodiversity of Dalmatia – Traditional Agricultural Plants and Domestic Animals of the Dalmatia Region|accessdate=21 June 2012|display-authors=etal}}</ref> == Слив == Се проценува дека [[Слив|сливот]] на реката Омбла покрива површина од најмалку 600 километри квадратни,<ref name="Prir-Melio3">{{cite book|url=http://www.hhd.hr/hhd-materijali/prirucnik-za-teh-melioracije/Kolo%203%20knjiga%20III.pdf|title=Priručnik za hidrotehničke melioracije – knjiga 3|date=February 2007|publisher=[[University of Rijeka]]|isbn=978-953-6953-13-4|location=[[Rijeka]]|language=hr|trans-title=Hydrotechnical engineering manual – volume 3|display-authors=etal|access-date=21 June 2012|author=Nevenka Ožanić}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> па се до 900 километри квадратни помеѓу брегот на Јадранското Море во областа Дубровник и [[Попово Поле]].<ref name="Krešić">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xDZHzb42BPgC|title=Groundwater Hydrology of Springs: Engineering, Theory, Management, and Sustainability|last=Neven Krešić|last2=Ognjen Bonacci|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2009|isbn=978-1-85617-502-9|editor-last=Neven Krešić|pages=154–156|chapter=Spring discharge hydrograph|access-date=21 June 2012|editor-last2=Zoran Stevanović}}</ref><ref name="Lončar">{{Наведено списание|last=Goran Lončar|last2=Vladimir Andročec|last3=Goran Gjetvaj|date=January 2008|title=Usporedba rezultata fizikalnog i numeričkih ravninskih modela tečenja|trans-title=Comparison of results obtained by physical and numerical in-plane flow models|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31468&lang=en|journal=Građevinar|language=hr|publisher=Croatian Association of Civil Engineers|volume=59|issue=12|pages=1067–1072|issn=0350-2465|access-date=21 June 2012}}</ref> Освен краткиот површински тек на реката, сливот вклучува само [[подземни води]]. Точните граници на сливот варираат во зависност од преовладувачките хидролошки услови што го одредуваат протокот на подземните води.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1307451158_317_m.pdf|title=Urbanistički plan uređenja "Zaton Mali" – prijedlog plana za javnu raspravu – knjiga 2|date=May 2011|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title="Zaton Mali" urban development plan – public review proposal – volume 2|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216032257/https://www.dubrovnik.hr/data/1307451158_317_m.pdf|archive-date=16 December 2018|accessdate=22 June 2012}}</ref> Областа опфаќа 176&nbsp;населби и 50.000&nbsp;жители.<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref> Областа покажува [[Карст|карстна]] морфологија, со карпеста подлога која главно се состои од [[Варовник|варовници]] и релативно мали области на доломити и [[Квартар|кватернерни]] седименти. [[Еоцен|Еоценскиот]] флиш ја формира југозападната граница на сливното подрачје, кон кое се влева сливното подрачје и каде што се издига Омбла.<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref> Карпите се формирани како густа серија карбонатни седименти кои се таложеле помеѓу норискиот и [[Доцна креда|доцниот креда период]] како Јадранска карбонатна платформа, до 8000 метри длабочина.<ref name="Surić">{{Наведено списание|last=Surić|first=Maša|date=June 2005|title=Submerged Karst&nbsp;– Dead or Alive? Examples from the Eastern Adriatic Coast (Croatia)|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=14808|journal=Geoadria|publisher=[[University of Zadar]]|volume=10|issue=1|pages=5–19|doi=10.15291/geoadria.71|issn=1331-2294|access-date=28 January 2012|doi-access=free}}</ref> Во еоценот и раниот [[олигоцен]], [[Јадранска Плоча|Јадранската плоча]] се поместила северно и североисточно, придонесувајќи за [[Алпска орогенеза|алпската орогенеза]] преку тектонското подигнување на [[Динариди|Динаридите]].<ref name="Juračić">{{Наведена мрежна страница|url=http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.mora/Geol.mora.13.Med.Jadran.pdf|title=Geologija mora, Mediteran i Jadran|last=Mladen Juračić|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Science, Geology Department|language=hr|trans-title=Geology of the sea, Mediterranean and Adriatic|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205949/http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.mora/Geol.mora.13.Med.Jadran.pdf|archive-date=12 August 2014|accessdate=28 January 2012}} {{In lang|hr}}</ref> Карстната топографија на сливот се развила од изложеноста на карбонатната платформа на атмосферски влијанија. Карстификацијата во голема мера започнала по конечното подигнување на Динаридите во олигоценот и [[Миоцен|миоценот]], кога карбонатите биле изложени на атмосферски ефекти; ова се проширило до ниво од 120 метри под сегашното ниво на морето, изложено за време на [[Последен глацијален максимум|последниот глацијален максимум]]. Некои карстни формации биле создадени за време на претходните падови на нивото на морето, особено месинската криза со соленоста.<ref name="Surić" /> Геолошката структура на областа укажува на неодамнешна тектонска активност во сливот, со [[расед]] што се протега помеѓу Хум и Омбла.<ref name="Cukrov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|last=Mirjana Cukrov|last2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|accessdate=22 June 2012}}</ref> Неодамнешен силен земјотрес во поширокиот регион бил [[Земјотрес во Црна Гора (1979)|земјотресот во Црна Гора од 1979 година]], со јачина од 7,0 степени според [[Рихтерова скала|Рихтеровата скала]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.seismo.co.me/Historical.htm|title=Historical Seismicity of Montenegro|publisher=Montenegro seismological observatory|accessdate=6 February 2012}}</ref> Единствениот силен земјотрес во непосредната област бил земјотресот во Дубровник од 1667 година, по кој следело [[цунами]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v_a-wtLJ5XIC|title=Tsunamis in the Mediterranean Sea, 2000 B.C.-2000 A.D.|last=Solovʹev|first=Sergeĭ Leonidovich|publisher=Springer|year=2000|isbn=978-0-7923-6548-8|pages=47–52|access-date=6 February 2012}}</ref> [[Хидрологија|Хидролошкиот режим]] на сливот и Попово Поле е определен од протокот на [[Требишница|Требишњица]] - поток што исчезнува под земја во карстното поле.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fmoit.gov.ba/bh_chm/16%20-%20Specificni%20pejzazi%204.pdf|title=Pejzaži kraških polja Bosne i Hercegovine|publisher=Ministry of Environment and Tourism (Federation of Bosnia and Herzegovina)|language=bs|trans-title=Landscapes of karst poljes of Bosnia-Herzegovina|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223958/http://www.fmoit.gov.ba/bh_chm/16%20-%20Specificni%20pejzazi%204.pdf|archive-date=3 March 2016|accessdate=22 June 2012}}</ref> Подземните води се распределуваат во голем број извори. Некои од нив се извори на водотеци што се влеваат во реката [[Неретва]] северозападно од полето, или се појавуваат како вруљи (подводни извори) или како извори на реката Омбла.<ref name="Juračić13">{{Наведена мрежна страница|url=http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.krsa/07.Dinaridsko.podrucje.pdf|title=Geologija (i hidrogeologija) krša – Primjeri krškog razvoja u području Dinarida|last=Mladen Juračić|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Science, Geology Department|language=hr|trans-title=Geology (and hydrogeology) of karst – Examples of development of karst in the Dinarides|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704072600/http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.krsa/07.Dinaridsko.podrucje.pdf|archive-date=4 July 2009|accessdate=28 January 2012}} {{In lang|hr}}</ref> Протокот на реката Омбла, мерен во водозафатот Комолац, се движи од 3.96 до 104 метри кубни во секунда, во просек 24.1 кубни метри во секунда. Просекот се намалил за околу 10 кубни метри во секунда од завршувањето на хидроелектраната Требишњица и бетонирањето на коритото на реката Требишњица. Од друга страна, минималниот проток не бил засегнат од инженерските работи на реката.<ref name="Stevanovic">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xDZHzb42BPgC|title=Groundwater Hydrology of Springs: Engineering, Theory, Management, and Sustainability|last=Zoran Stevanović|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2009|isbn=978-1-85617-502-9|editor-last=Neven Krešić|pages=395–396|chapter=Case Study: Major springs of southeastern Europe and their utilization|access-date=22 June 2012|editor-last2=Zoran Stevanović}}</ref> Сливното подрачје се протега на границата на две [[Класификација на климата|климатски зони]] - медитеранската климатска зона во области на надморска височина до 400 метри и [[Континентална клима|континенталната климатска]] зона во другите делови од сливот. Просечните годишни [[врнежи]] варираат во зависност од климатските зони: 1238мм во Дубровник и 2037мм во Хум, во Попово Поље.<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFZvonimir_SeverStjepan_Mišetić1999">Zvonimir Sever; Stjepan Mišetić (July 1999). [https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf "Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš"] &#x5B;Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary&#x5D; <span class="cs1-format">(PDF)</span> (in Croatian). [[Загреб|Zagreb]]: [[Hrvatska elektroprivreda]]. Archived from [http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 23 November 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 June</span> 2012</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> == Економија == [[Податотека:Rijeka_dubrovačka.JPG|мини|Риека Дубровачка — рија формирана од Омбла]] Од 2012 година, реката Омбла се користи како извор на вода за пиење за градот Дубровник. Водозахватниот објект во Комолац има капацитет на водоснабдување од 560 литри во секунда.<ref>{{cite journal|author1=Dražen Lovrić|author2=Darko Alfirev|date=March–April 2012|title=HE Ombla|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant|url=http://www.hep.hr/publikacije/vjesnik/255.pdf|journal=HEP Vjesnik|language=hr|volume=25|issue=254–255/294–295|page=3|issn=1332-5310|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305235125/http://hep.hr/publikacije/vjesnik/255.pdf|archive-date=5 March 2016|access-date=22 June 2012}}</ref> Омбла се користи како дел од [[Водоводна мрежа|водоводната мрежа]] на Дубровник уште од 1897 година, кога бил склучен првиот договор за снабдување со 960 кубни метри вода дневно со сопственик на воденици кои работеле на реката.<ref>{{cite journal|author=Božena Tušar|year=2008|title=Vodoopskrba u Dubrovniku|trans-title=Water supply in Dubrovnik|url=http://www.em.com.hr/media/ege/casopis/2008/4/54.pdf|journal=EGE|language=hr|publisher=Energetika marketing d.o.o.|issue=4|issn=1330-0628|archive-url=https://web.archive.org/web/20220915192346/http://www.em.com.hr/media/ege/casopis/2008/4/54.pdf|archive-date=15 September 2022|access-date=22 June 2012|url-status=dead}}</ref> Водата во реката станува матна, со зголемено количество на суспендирани честички, три до пет пати годишно, во периоди од четири до пет дена по обилни врнежи. Се предлага овој проблем да се реши со преместување на водозахватот на повисока надморска височина за време на изградбата на предложената Хидроелектрана Омбла (ХЕЦ).<ref name="SPM">{{cite web|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/HE_Ombla_projekt_vodoopskrbe_clanak_web.pdf|title=Za bistru vodu 365 dana godišnje|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|language=hr|trans-title=For clear water 365 days a year|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803103148/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/HE_Ombla_projekt_vodoopskrbe_clanak_web.pdf|archive-date=3 August 2012|access-date=22 June 2012}}</ref> Новиот водозахват се планира да биде изграден на 55 метри надморска височина.<ref>{{cite web|url=http://limun.hr/main.aspx?id=813864&Page=3|title=Projekt poboljšanja vodoopskrbe|date=9 May 2012|publisher=limun.hr|language=hr|trans-title=Water supply improvement project|archive-url=https://archive.today/20130217155703/http://limun.hr/main.aspx?id=813864&Page=3|archive-date=February 17, 2013|url-status=dead|access-date=22 June 2012}}</ref> Овие промени се очекува да го подобрат квалитетот на водата за пиење и да го зголемат капацитетот на водоснабдување на 1.500 литри во секунда.<ref name="SD 201206142">{{cite web|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Dubrovnik/tabid/75/articleType/ArticleView/articleId/177785/Default.aspx|title=Dr. Duje Bonacci: HE Ombla će izazvati odrone i jače potrese|author=Gabrijela Bijelić|date=14 June 2012|work=[[Slobodna Dalmacija]]|language=hr|trans-title=Duje Bonacci, Ph.D.: Ombla HPP will cause rockfall and major earthquakes|access-date=23 September 2012}}</ref> Просечната количина вода пренасочена во водоснабдителната мрежа значително варира по месеци, достигнувајќи максимум за време на летната туристичка сезона. Во август 2008 година, дневната количина вода земена од Омбла за водоснабдителната мрежа изнесувала во просек 23.419 кубни метри. Во 2008 година, годишниот дневен просек на пренасочена вода изнесувал 17.750 кубни метри.<ref>{{cite web|url=http://www.slap-cro.org/dokumenti/task,doc_view/gid,98/|title=Dubrovački vodovod|author=Vicko Brbora|language=hr|trans-title=Dubrovnik water supply|access-date=24 September 2012}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> === Предложена електрана === Предложено е изградба на хидроцентрала Омбла како подземна електрана која ќе ги користи изворите на реката Омбла преку планиран подземен резервоар, кој ќе ја држи водата зад завеса од фуги и бетонски блок кој се протега од 250 метри под нивото на морето до 135 метри. Проектот подразбира поплавување на пештерскиот систем кај изворот до ниво 7 метри под влезот во пештерата Вилина, која е долга 3063 метри.<ref name="Cukrov2">{{cite web|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|author1=Mirjana Cukrov|author2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|access-date=22 June 2012}}</ref><ref name="Prir-Melio4">{{cite book|url=http://www.hhd.hr/hhd-materijali/prirucnik-za-teh-melioracije/Kolo%203%20knjiga%20III.pdf|title=Priručnik za hidrotehničke melioracije – knjiga 3|date=February 2007|publisher=[[University of Rijeka]]|isbn=978-953-6953-13-4|location=[[Rijeka]]|language=hr|trans-title=Hydrotechnical engineering manual – volume 3|display-authors=etal|access-date=21 June 2012|author=Nevenka Ožanić}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Предложената електрана е планирана да има производствен капацитет од 68&nbsp;[[Ват|мегавати]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/en/group/Development/Ombla.aspx|title=HPP Ombla – Environmental and Social Impact Assessments|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305190349/http://hep.hr/hep/en/group/development/ombla.aspx|archive-date=5 March 2016|accessdate=22 June 2012}}</ref> Проектот треба делумно да се финансира преку заем од [[Европска банка за обнова и развој|Европската банка за обнова и развој]] (ЕБОР) во износ од 123,2&nbsp;милиони [[Евро|евра]], одобрени на 22 ноември 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ebrd.com/downloads/board/BDSM1123w.pdf|title=Minutes of the board meeting of 22 November 2011|publisher=[[European Bank for Reconstruction and Development]]|accessdate=22 June 2012}}</ref> Вкупната цена на проектот е проценета на 152,4&nbsp;милиони евра. Согласно Директивата за живеалишта [[Европска Унија|на Европската Унија]], потребна е дополнителна проценка и план за управување со биолошката разновидност пред ЕБОР всушност да ги обезбеди одобрените средства. Документите треба да ги дефинираат сите средства за компензација што би можеле да бидат потребни.<ref name="EBRD-Ombla">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ebrd.com/pages/project/psd/2011/42219.shtml|title=Ombla HPP|publisher=[[European Bank for Reconstruction and Development]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003174129/http://www.ebrd.com/pages/project/psd/2011/42219.shtml|archive-date=3 October 2013|accessdate=22 June 2012}}</ref> [[Податотека:Izvori_Omble.jpg|мини|Омбла извира во подножјето на масивот Голубов Камен, а дополнителни извори се формираат нагоре по обилните дождови<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnikpress.hr/index.php?option=com_k2&view=item&id=1573:projekt-he-ombla-prijeti-formiranjem-novih-izvora-i-potresima|title=Projekt HE Ombla prijeti formiranjem novih izvora i potresima|last=Davor Mladošić|date=22 March 2012|publisher=DubrovnikPress.hr|language=hr|trans-title=Ombla HPP project threatens with appearance of new springs and earthquakes|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215173148/https://www.dubrovnikpress.hr/index.php?option=com_k2&view=item&id=1573:projekt-he-ombla-prijeti-formiranjem-novih-izvora-i-potresima|archive-date=15 December 2018|accessdate=22 June 2012}}</ref>]] Проектот за развој стана контроверзен откако [[Невладина организација|невладините организации]] (НВО) за заштита на животната средина го привлекоа вниманието на јавноста кон можна закана за седум видови [[лилјаци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tportal.hr/scitech/znanost/146156/Hrvatska-zuri-unistiti-vrijedne-spilje-prije-nego-sto-ude-u-EU.html|title=Hrvatska žuri uništiti vrijedne spilje prije nego što uđe u EU|last=Nenad Jarić Dauenhauer|date=1 September 2011|publisher=t-portal.hr|language=hr|trans-title=Croatian hurries to destroy valuable caves before EU accession|accessdate=22 June 2012}}</ref> Последователно, невладините организации тврделе дека проектот е нелегален, еколошки небезбеден, финансиски неизводлив и технички сомнителен. Легалноста на проектот била оспорена бидејќи се базира на проценка на влијанието врз животната средина (ОВЖС) од 1999 година, додека хрватското законодавство бара ОВЖС да не биде постара од две години. Поплавувањето на Вилинската пештера се наведува како еколошка загриженост, додека финансиските проблеми се базираат на претходни пречекорувања на трошоците од страна на Хрватска електропривреда - државната компанија што го планира развојот - во други проекти. Еден приговор на техничките аспекти на проектот е можноста подземните води да предизвикаат земјотреси.<ref name="SD 20120614">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Dubrovnik/tabid/75/articleType/ArticleView/articleId/177785/Default.aspx|title=Dr. Duje Bonacci: HE Ombla će izazvati odrone i jače potrese|last=Gabrijela Bijelić|date=14 June 2012|work=[[Slobodna Dalmacija]]|language=hr|trans-title=Duje Bonacci, Ph.D.: Ombla HPP will cause rockfall and major earthquakes|accessdate=23 September 2012}}</ref><ref name="VL-Ombla-300512">{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/zelena-akcija-he-ombla-nelegalna-je-ekoloski-stetna-clanak-415520|title=Zelena akcija: HE Ombla nelegalna je i ekološki štetna|last=Tea Romić|date=30 May 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|language=hr|trans-title=Zelena akcija: Ombla HPP is illegal and harmful to the environment}}</ref> Противниците на проектот го повикаа премиерот на Хрватска да го откаже развојот на електраната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hrt.hr/index.php?id=48&tx_ttnews%5Btt_news%5D=170382&tx_ttnews%5BbackPid%5D=23&cHash=4326d59f98|title=Prosvjedi protiv Plomina C i HE Ombla|date=21 June 2012|publisher=[[Croatian Radiotelevision]]|language=hr|trans-title=Protests against Plomin C and Ombla HPP|accessdate=22 June 2012}}</ref> По изборите во 2011 година, Мирела Холи, која го искажала своето противење на проектот пред изборите, била назначена за министерка за животна средина и заштита на природата. Во 2012 година, министерството нарачало четири прегледи на ОВЖС. Прегледите - една од нив во која се поддржува ОВЖС, а три во кои се побиваат заклучоците од оригиналната ОВЖС - биле доставени до Владата на Хрватска еден ден откако Холи поднесе оставка од својата функција,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/trijumf-odlasku-konacno-ne-gradnji-stetne-he-ombla-clanak-418045|title=Trijumf na odlasku: Konačno NE gradnji štetne HE Ombla!|last=Marko Biočina|date=9 June 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|last2=Marko Špoljar|language=hr|trans-title=Triumph at the exit door: Final NO to harmful Ombla HPP!}}</ref> наводно поради неповрзано прашање, на 7 јуни 2012 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/mirela-holy-dala-ostavku-presudio-joj-milanovic-clanak-417610|title=Mirela Holy dala ostavku – presudio joj Milanović|last=Marko Špoljar|date=7 June 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|last2=Josip Bohutinski|language=hr|trans-title=Mirela Holy resigns – Milanović brought the verdict}}</ref> Авторите на ОВЖС поднеле забелешки дека прегледите не се објавени и дека имињата на авторите се чуваат во тајност. Премиерот [[Зоран Милановиќ]] изјавил дека сака да собере мислења од водечките хрватски, европски и светски експерти пред да одлучи за ова прашање, кое е предмет на разгледување од почетокот на 1990-тите.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/biznis/milanovic-sve-blize-davanju-zelenog-svjetla-he-omblu-clanak-419988|title=Milanović sve bliže davanju zelenog svjetla za HE Omblu|last=Josip Bohutinski|date=14 June 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|last2=Ivanka Toma|language=hr|trans-title=Milanović ever closer to giving Ombla HPP the green light}}</ref> Во мај 2013 година, [[Европска банка за обнова и развој|Европската банка за обнова и развој]] го откажала предложениот заем за проектот, посочувајќи на еколошки проблеми.<ref name="victory">[http://bankwatch.org/news-media/blog/victory-civil-society-ebrd-cancels-loan-controversial-croatian-dam Victory for civil society as EBRD cancels loan for controversial Croatian dam], Bankwatch blog, May 28, 2013.</ref> == Етимологија == Во [[Антика|класичната антика]], Омбла била дел од реката Арион,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b4h6nDMqYZoC|title=Through Bosnia and the Herzegovina|last=Arthur Evans|publisher=Cosimo, Inc.|year=2007|isbn=978-1-60206-270-2|pages=375–378|author-link=Arthur Evans|access-date=22 June 2012}}</ref> која се издигала и тонела во денешниот регион на [[Херцеговина]] пред повторно да се појави на брегот. Ова е најраното познато име на реката, спомнато во Периплус од Псевдо-Скилакс. Најверојатната етимологија на името на реката е дека потекнува од [[Латински јазик|латинскиот збор]] ''Vimbula'', именуван по лозјата, или ''Humbla'', бидејќи реката некогаш била во [[Захумје]]. Алтернативно, се предлага името на реката да потекнува од [[Словенски јазици|словенскиот]] збор ''ubao'' или ''ubla'', што значи јама што содржи вода или [[бунар]]. Од 16 век, реката се викала ''Омбла'' или ''Умбла'', или различни слични имиња кои сите се преведуваат како „Река“ - ''Рика'', ''Риека'', ''Ричина'' и ''Риека''. Во 19 век, исто така, се споменува употребата на името ''Орион'', очигледно врз основа на ''Арион'' од класичниот период. Зборот ''омбла'' значи „слатка вода“ на [[албански јазик]].<ref name="Cukrov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|last=Mirjana Cukrov|last2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|accessdate=22 June 2012}}</ref> == Видете исто така == * [[Географија на Хрватска]] * [[Список на реки во Хрватска]] == Наводи == {{Наводи|colwidth=24em}} [[Категорија:Јадрански слив]] [[Категорија:Реки во Хрватска]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] s9rwznnqf8ho6vmxm6f72pvylaf4p0g 5533958 5533955 2026-04-03T17:59:21Z Pitikjp22 127221 5533958 wikitext text/x-wiki  {{Infobox river | name = Омбла | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = <!---------------------- IMAGE & MAP --> | image = Izvor Omble.JPG | image_size = | image_caption = Омбла во Комолац, Хрватска | map = Ombla catchment.svg | map_size = | map_caption = Сливно подрачје на Омбла: {{legend inline|#ff0000|Тек на реката Омбла и предложена локација на електраната}} {{legend inline|#afc6e9|сливно подрачје, }} {{legend inline|#ffd42a|варовник}} {{legend inline|#008000|[[Доломит (карпа)|доломит]]}} {{legend inline|#d45500|[[флиш]]}} {{legend inline|#2a7fff|Јадранско Море}}; Вметната мапа: локација на подрачјето во Хрватска и Босна и Херцеговина | pushpin_map = | pushpin_map_size = | pushpin_map_caption= <!---------------------- LOCATION --> | subdivision_type1 = Хрватска | subdivision_name1 = [[Хрватска]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | subdivision_type3 = Регион | subdivision_name3 = [[Далмација]] | subdivision_type4 = Жупанија | subdivision_name4 = [[Дубровничко-неретванска Жупанија]] | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- PHYSICAL CHARACTERISTICS --> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= [[River source|source]] | discharge1_min = {{convert|3.96|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_avg = {{convert|24.1|m3/s|cuft/s|abbr=on}} | discharge1_max = {{convert|104|m3/s|cuft/s|abbr=on}} <!---------------------- BASIN FEATURES --> | source1 = Голубов камен | source1_location = Комолац, Хрватска | source1_coordinates= {{coord|42|40|33|N|18|8|12|E|display=inline}} | source1_elevation = {{convert|2.38|m|abbr=on}} | mouth = [[Јадранско Море]] | mouth_location = Комолац, Хрватска | mouth_coordinates = {{coord|42|40|32|N|18|8|12|E|display=inline,title}} | mouth_elevation = {{convert|0|m|abbr=on}} | progression = | river_system = | tributaries_left = | tributaries_right = | custom_label = | custom_data = }} '''Омбла''' — [[Список на реки во Хрватска|река]] во [[Хрватска]], североисточно од [[Дубровник]]. Нејзиниот тек е долг приближно 30 метри и се влева во Риека Дубровачка, река на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] во близина на Комолац во [[Дубровничко-неретванска Жупанија|Дубровничко-неретванската жупанија]]. Риека Дубровачка е всушност ријас, односно поплавена речна долина формирана преку промени во надморската височина на површината на морето на [[геолошка скала]]. Реката извира како карстен извор напојуван од [[Подземни води|подземните води]] надополнети од [[Требишница|Требишњица]], која е притока што тече во [[Попово Поле]], во непосредна близина на Омбла. Разликата во висината помеѓу изворот на реката и нејзиното устие е нешто повеќе од 2 метри. Просечниот проток на реката е 24 метри кубни во секунда. Сливот на реката Омбла опфаќа 600 квадратни километри и, покрај краткиот површински тек, вклучува само проток на подземни води. Омбла се користи како извор на вода за пиење за [[Водоводна мрежа|водоводната мрежа]] на Дубровник, а исто така и е планирана изградба на хидроцентрала. {{На|2012}}, плановите вклучуваат изградба на подземен [[Вештачко езеро|резервоар]] и 68&nbsp;[[Ват|мегаватна]] електрана. Планот предизвикал контроверзии поради сомнежите покренати во однос на заштитата на животната средина и управувањето [[Биоразновидност|со биодиверзитетот]], техничката и финансиската изводливост и процедуралните проблеми поврзани со проектот. Посебна загриженост беше изразената дека подземната акумулација може да предизвика земјотреси. == Извор и тек == Текот на реката Омбла се наоѓа во [[Дубровничко-неретванска Жупанија|Дубровничко-неретванската жупанија]], североисточно од градот [[Дубровник]] во најјужниот дел од копното на [[Хрватска]]. Целиот ријас со неговата околина го носи името Риека Дубровачка (буквално: ''Дубровничка река'') и опфаќа неколку села групирани во близина на Омбла, во кои живеат 12.000 луѓе.<ref name="TZDU-Rijeka">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1603&id_main=1600|title=Rijeka Dubrovačka|publisher=City of Dubrovnik Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20120321084122/http://www.tzdubrovnik.hr/eng/vodic_novost.php?id=1603&id_main=1600|archive-date=21 March 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref><ref name="Vjesnik-Kusin">{{Наведени вести|url=http://www.vjesnik.hr/Kom.aspx?ID=972055d0-75fa-41a7-a8f7-0e9ddcc035bd|title=U ponoru Omble|last=Vesna Kusin|date=5 March 2012|access-date=21 June 2012|archive-url=https://archive.today/20120622205716/http://www.vjesnik.hr/Kom.aspx?ID=972055d0-75fa-41a7-a8f7-0e9ddcc035bd|archive-date=22 June 2012|publisher=[[Vjesnik]]|language=hr|trans-title=In Ombla's abyss}}</ref> Името се користи и за [[естуар]] на Омбла - река опкружена со стрмни падини од ридови со висина од 600 метри,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://visitdubrovnik.hr/en-GB/Attractions/Content/Significant-landscapes?Y2lcNDM%3d|title=Significant landscapes|publisher=Dubrovnik-Neretva County Tourist Board|archive-url=https://web.archive.org/web/20140901013036/http://visitdubrovnik.hr/en-GB/Attractions/Content/Significant-landscapes?Y2lcNDM%3d|archive-date=1 September 2014|accessdate=21 June 2012}}</ref> формирајќи рид долг 5 километри, со ширина од 200 до 400 метри и 26 метри длабок [[залив]] на [[Јадранско Море|Јадранското Море]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://peljar.cvs.hr/show_place_info.php?id=300&type=|title=Rijeka Dubrovačka|publisher=peljar.cvs.hr|language=hr|accessdate=22 June 2012}}</ref> Омбла се издига во подножјето на [[Планински масив|Масивот]] Голубов Камен кој е висок 422 метри,<ref name="Vjesnik-Kusin" /><ref name="Cukrov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|last=Mirjana Cukrov|last2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|accessdate=22 June 2012}}</ref> планински масив што се протега на границата помеѓу Хрватска и [[Босна и Херцеговина]].<ref>{{Наведени вести|url=http://dubrovacki.hr/clanak/32793/tu-se-covjek-nije-imao-gdje-sakriti|title=Tu se čovjek nije imao gdje sakriti...|last=Dube Marjanović|date=10 October 2011|work=Dubrovački vjesnik|access-date=21 June 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20140712080050/http://dubrovacki.hr/clanak/32793/tu-se-covjek-nije-imao-gdje-sakriti|archive-date=12 July 2014|language=hr|trans-title=One had no place to hide there...}}</ref> Реката извира во вододелница пештера чиј покрив има 8 метри клиренс над површината на водата. Примарниот извор се наоѓа на надморска височина од 15 метри [[Морско ниво|под морското ниво]], а секундарните извори се наоѓаат на 2.5 метри [[надморска височина]] (мнв).<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref> Изворот е најголемиот карстен извор во Хрватска и еден од најголемите во [[Динариди|Динаридите]].<ref name="Prir-Melio2">{{cite book|url=http://www.hhd.hr/hhd-materijali/prirucnik-za-teh-melioracije/Kolo%203%20knjiga%20III.pdf|title=Priručnik za hidrotehničke melioracije – knjiga 3|date=February 2007|publisher=[[University of Rijeka]]|isbn=978-953-6953-13-4|location=[[Rijeka]]|language=hr|trans-title=Hydrotechnical engineering manual – volume 3|display-authors=etal|access-date=21 June 2012|author=Nevenka Ožanić}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Површината на водата во пештерата е 2.38 метри н.в.<ref name="Krešić">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xDZHzb42BPgC|title=Groundwater Hydrology of Springs: Engineering, Theory, Management, and Sustainability|last=Neven Krešić|last2=Ognjen Bonacci|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2009|isbn=978-1-85617-502-9|editor-last=Neven Krešić|pages=154–156|chapter=Spring discharge hydrograph|access-date=21 June 2012|editor-last2=Zoran Stevanović}}</ref> Водотекот тече приближно 30 метри<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rtvtk.ba/index.php?option=com_content&view=article&catid=71:movies&id=3920:ombla-kod-dubrovnika-najkraa-rijeka-na-svijetu&Itemid=166|title=Ombla kod Dubrovnika najkraća rijeka na svijetu|last=Djuro Skondric|date=4 April 2009|publisher=[[Tuzla Canton]] Television|language=bs|trans-title=Ombla near Dubrovnik is the shortest river in the world|accessdate=21 June 2012}}</ref> пред да стигне до брана преку која Омбла се влева во Јадранското Море,<ref name="Lončar">{{Наведено списание|last=Goran Lončar|last2=Vladimir Andročec|last3=Goran Gjetvaj|date=January 2008|title=Usporedba rezultata fizikalnog i numeričkih ravninskih modela tečenja|trans-title=Comparison of results obtained by physical and numerical in-plane flow models|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31468&lang=en|journal=Građevinar|language=hr|publisher=Croatian Association of Civil Engineers|volume=59|issue=12|pages=1067–1072|issn=0350-2465|access-date=21 June 2012}}</ref> што доведува до тврдења дека Омбла е најкратката река во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.undp.hr/upload/file/227/113902/FILENAME/Poljoprivredna_bioraznolikost_Dalmacije__s_.pdf|title=Poljoprivredna bioraznolikost Dalmacije – Tradicijsko poljoprivredno bilje i domaće životinje|last=Roman Ozimec|date=June 2009|publisher=[[United Nations Development Programme]]|language=hr|trans-title=Agricultural Biodiversity of Dalmatia – Traditional Agricultural Plants and Domestic Animals of the Dalmatia Region|accessdate=21 June 2012|display-authors=etal}}</ref> == Слив == Се проценува дека [[Слив|сливот]] на реката Омбла покрива површина од најмалку 600 километри квадратни,<ref name="Prir-Melio3">{{cite book|url=http://www.hhd.hr/hhd-materijali/prirucnik-za-teh-melioracije/Kolo%203%20knjiga%20III.pdf|title=Priručnik za hidrotehničke melioracije – knjiga 3|date=February 2007|publisher=[[University of Rijeka]]|isbn=978-953-6953-13-4|location=[[Rijeka]]|language=hr|trans-title=Hydrotechnical engineering manual – volume 3|display-authors=etal|access-date=21 June 2012|author=Nevenka Ožanić}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> па се до 900 километри квадратни помеѓу брегот на Јадранското Море во областа Дубровник и [[Попово Поле]].<ref name="Krešić">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xDZHzb42BPgC|title=Groundwater Hydrology of Springs: Engineering, Theory, Management, and Sustainability|last=Neven Krešić|last2=Ognjen Bonacci|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2009|isbn=978-1-85617-502-9|editor-last=Neven Krešić|pages=154–156|chapter=Spring discharge hydrograph|access-date=21 June 2012|editor-last2=Zoran Stevanović}}</ref><ref name="Lončar">{{Наведено списание|last=Goran Lončar|last2=Vladimir Andročec|last3=Goran Gjetvaj|date=January 2008|title=Usporedba rezultata fizikalnog i numeričkih ravninskih modela tečenja|trans-title=Comparison of results obtained by physical and numerical in-plane flow models|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=31468&lang=en|journal=Građevinar|language=hr|publisher=Croatian Association of Civil Engineers|volume=59|issue=12|pages=1067–1072|issn=0350-2465|access-date=21 June 2012}}</ref> Освен краткиот површински тек на реката, сливот вклучува само [[подземни води]]. Точните граници на сливот варираат во зависност од преовладувачките хидролошки услови што го одредуваат протокот на подземните води.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1307451158_317_m.pdf|title=Urbanistički plan uređenja "Zaton Mali" – prijedlog plana za javnu raspravu – knjiga 2|date=May 2011|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title="Zaton Mali" urban development plan – public review proposal – volume 2|archive-url=https://web.archive.org/web/20181216032257/https://www.dubrovnik.hr/data/1307451158_317_m.pdf|archive-date=16 December 2018|accessdate=22 June 2012}}</ref> Областа опфаќа 176&nbsp;населби и 50.000&nbsp;жители.<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref> Областа покажува [[Карст|карстна]] морфологија, со карпеста подлога која главно се состои од [[Варовник|варовници]] и релативно мали области на доломити и [[Квартар|кватернерни]] седименти. [[Еоцен|Еоценскиот]] флиш ја формира југозападната граница на сливното подрачје, кон кое се влева сливното подрачје и каде што се издига Омбла.<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}</ref> Карпите се формирани како густа серија карбонатни седименти кои се таложеле помеѓу норискиот и [[Доцна креда|доцниот креда период]] како Јадранска карбонатна платформа, до 8000 метри длабочина.<ref name="Surić">{{Наведено списание|last=Surić|first=Maša|date=June 2005|title=Submerged Karst&nbsp;– Dead or Alive? Examples from the Eastern Adriatic Coast (Croatia)|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=14808|journal=Geoadria|publisher=[[University of Zadar]]|volume=10|issue=1|pages=5–19|doi=10.15291/geoadria.71|issn=1331-2294|access-date=28 January 2012|doi-access=free}}</ref> Во еоценот и раниот [[олигоцен]], [[Јадранска Плоча|Јадранската плоча]] се поместила северно и североисточно, придонесувајќи за [[Алпска орогенеза|алпската орогенеза]] преку тектонското подигнување на [[Динариди|Динаридите]].<ref name="Juračić">{{Наведена мрежна страница|url=http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.mora/Geol.mora.13.Med.Jadran.pdf|title=Geologija mora, Mediteran i Jadran|last=Mladen Juračić|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Science, Geology Department|language=hr|trans-title=Geology of the sea, Mediterranean and Adriatic|archive-url=https://web.archive.org/web/20140812205949/http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.mora/Geol.mora.13.Med.Jadran.pdf|archive-date=12 August 2014|accessdate=28 January 2012}} {{In lang|hr}}</ref> Карстната топографија на сливот се развила од изложеноста на карбонатната платформа на атмосферски влијанија. Карстификацијата во голема мера започнала по конечното подигнување на Динаридите во олигоценот и [[Миоцен|миоценот]], кога карбонатите биле изложени на атмосферски ефекти; ова се проширило до ниво од 120 метри под сегашното ниво на морето, изложено за време на [[Последен глацијален максимум|последниот глацијален максимум]]. Некои карстни формации биле создадени за време на претходните падови на нивото на морето, особено месинската криза со соленоста.<ref name="Surić" /> Геолошката структура на областа укажува на неодамнешна тектонска активност во сливот, со [[расед]] што се протега помеѓу Хум и Омбла.<ref name="Cukrov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|last=Mirjana Cukrov|last2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|accessdate=22 June 2012}}</ref> Неодамнешен силен земјотрес во поширокиот регион бил [[Земјотрес во Црна Гора (1979)|земјотресот во Црна Гора од 1979 година]], со јачина од 7,0 степени според [[Рихтерова скала|Рихтеровата скала]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.seismo.co.me/Historical.htm|title=Historical Seismicity of Montenegro|publisher=Montenegro seismological observatory|accessdate=6 February 2012}}</ref> Единствениот силен земјотрес во непосредната област бил земјотресот во Дубровник од 1667 година, по кој следело [[цунами]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=v_a-wtLJ5XIC|title=Tsunamis in the Mediterranean Sea, 2000 B.C.-2000 A.D.|last=Solovʹev|first=Sergeĭ Leonidovich|publisher=Springer|year=2000|isbn=978-0-7923-6548-8|pages=47–52|access-date=6 February 2012}}</ref> [[Хидрологија|Хидролошкиот режим]] на сливот и Попово Поле е определен од протокот на [[Требишница|Требишњица]] - поток што исчезнува под земја во карстното поле.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fmoit.gov.ba/bh_chm/16%20-%20Specificni%20pejzazi%204.pdf|title=Pejzaži kraških polja Bosne i Hercegovine|publisher=Ministry of Environment and Tourism (Federation of Bosnia and Herzegovina)|language=bs|trans-title=Landscapes of karst poljes of Bosnia-Herzegovina|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303223958/http://www.fmoit.gov.ba/bh_chm/16%20-%20Specificni%20pejzazi%204.pdf|archive-date=3 March 2016|accessdate=22 June 2012}}</ref> Подземните води се распределуваат во голем број извори. Некои од нив се извори на водотеци што се влеваат во реката [[Неретва]] северозападно од полето, или се појавуваат како вруљи (подводни извори) или како извори на реката Омбла.<ref name="Juračić13">{{Наведена мрежна страница|url=http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.krsa/07.Dinaridsko.podrucje.pdf|title=Geologija (i hidrogeologija) krša – Primjeri krškog razvoja u području Dinarida|last=Mladen Juračić|publisher=[[University of Zagreb]], Faculty of Science, Geology Department|language=hr|trans-title=Geology (and hydrogeology) of karst – Examples of development of karst in the Dinarides|archive-url=https://web.archive.org/web/20090704072600/http://geol.pmf.hr/~mjuracic/predavanja/Geologija.krsa/07.Dinaridsko.podrucje.pdf|archive-date=4 July 2009|accessdate=28 January 2012}} {{In lang|hr}}</ref> Протокот на реката Омбла, мерен во водозафатот Комолац, се движи од 3.96 до 104 метри кубни во секунда, во просек 24.1 кубни метри во секунда. Просекот се намалил за околу 10 кубни метри во секунда од завршувањето на хидроелектраната Требишњица и бетонирањето на коритото на реката Требишњица. Од друга страна, минималниот проток не бил засегнат од инженерските работи на реката.<ref name="Stevanovic">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=xDZHzb42BPgC|title=Groundwater Hydrology of Springs: Engineering, Theory, Management, and Sustainability|last=Zoran Stevanović|publisher=[[Butterworth-Heinemann]]|year=2009|isbn=978-1-85617-502-9|editor-last=Neven Krešić|pages=395–396|chapter=Case Study: Major springs of southeastern Europe and their utilization|access-date=22 June 2012|editor-last2=Zoran Stevanović}}</ref> Сливното подрачје се протега на границата на две [[Класификација на климата|климатски зони]] - медитеранската климатска зона во области на надморска височина до 400 метри и [[Континентална клима|континенталната климатска]] зона во другите делови од сливот. Просечните годишни [[врнежи]] варираат во зависност од климатските зони: 1238мм во Дубровник и 2037мм во Хум, во Попово Поље.<ref name="HEP-EnvImpStu">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|title=Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš|last=Zvonimir Sever|last2=Stjepan Mišetić|date=July 1999|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|location=[[Zagreb]]|language=hr|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary|archive-url=https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf|archive-date=23 November 2012|accessdate=21 June 2012}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFZvonimir_SeverStjepan_Mišetić1999">Zvonimir Sever; Stjepan Mišetić (July 1999). [https://web.archive.org/web/20121123121247/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf "Hidroelektrana Ombla – Sažetak studije utjecaja na okoliš"] &#x5B;Ombla Hydroelectric Power Plant – Environmental impact assessment summary&#x5D; <span class="cs1-format">(PDF)</span> (in Croatian). [[Загреб|Zagreb]]: [[Hrvatska elektroprivreda]]. Archived from [http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/sazetak_SUO_Ombla.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 23 November 2012<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">21 June</span> 2012</span>.</cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> == Економија == [[Податотека:Rijeka_dubrovačka.JPG|мини|Риека Дубровачка — рија формирана од Омбла]] Од 2012 година, реката Омбла се користи како извор на вода за пиење за градот Дубровник. Водозахватниот објект во Комолац има капацитет на водоснабдување од 560 литри во секунда.<ref>{{cite journal|author1=Dražen Lovrić|author2=Darko Alfirev|date=March–April 2012|title=HE Ombla|trans-title=Ombla Hydroelectric Power Plant|url=http://www.hep.hr/publikacije/vjesnik/255.pdf|journal=HEP Vjesnik|language=hr|volume=25|issue=254–255/294–295|page=3|issn=1332-5310|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305235125/http://hep.hr/publikacije/vjesnik/255.pdf|archive-date=5 March 2016|access-date=22 June 2012}}</ref> Омбла се користи како дел од [[Водоводна мрежа|водоводната мрежа]] на Дубровник уште од 1897 година, кога бил склучен првиот договор за снабдување со 960 кубни метри вода дневно со сопственик на воденици кои работеле на реката.<ref>{{cite journal|author=Božena Tušar|year=2008|title=Vodoopskrba u Dubrovniku|trans-title=Water supply in Dubrovnik|url=http://www.em.com.hr/media/ege/casopis/2008/4/54.pdf|journal=EGE|language=hr|publisher=Energetika marketing d.o.o.|issue=4|issn=1330-0628|archive-url=https://web.archive.org/web/20220915192346/http://www.em.com.hr/media/ege/casopis/2008/4/54.pdf|archive-date=15 September 2022|access-date=22 June 2012|url-status=dead}}</ref> Водата во реката станува матна, со зголемено количество на суспендирани честички, три до пет пати годишно, во периоди од четири до пет дена по обилни врнежи. Се предлага овој проблем да се реши со преместување на водозахватот на повисока надморска височина за време на изградбата на предложената Хидроелектрана Омбла (ХЕЦ).<ref name="SPM">{{cite web|url=http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/HE_Ombla_projekt_vodoopskrbe_clanak_web.pdf|title=Za bistru vodu 365 dana godišnje|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|language=hr|trans-title=For clear water 365 days a year|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803103148/http://www.hep.hr/hep/grupa/razvoj/HE_Ombla_projekt_vodoopskrbe_clanak_web.pdf|archive-date=3 August 2012|access-date=22 June 2012}}</ref> Новиот водозахват се планира да биде изграден на 55 метри надморска височина.<ref>{{cite web|url=http://limun.hr/main.aspx?id=813864&Page=3|title=Projekt poboljšanja vodoopskrbe|date=9 May 2012|publisher=limun.hr|language=hr|trans-title=Water supply improvement project|archive-url=https://archive.today/20130217155703/http://limun.hr/main.aspx?id=813864&Page=3|archive-date=February 17, 2013|url-status=dead|access-date=22 June 2012}}</ref> Овие промени се очекува да го подобрат квалитетот на водата за пиење и да го зголемат капацитетот на водоснабдување на 1.500 литри во секунда.<ref name="SD 201206142">{{cite web|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Dubrovnik/tabid/75/articleType/ArticleView/articleId/177785/Default.aspx|title=Dr. Duje Bonacci: HE Ombla će izazvati odrone i jače potrese|author=Gabrijela Bijelić|date=14 June 2012|work=[[Slobodna Dalmacija]]|language=hr|trans-title=Duje Bonacci, Ph.D.: Ombla HPP will cause rockfall and major earthquakes|access-date=23 September 2012}}</ref> Просечната количина вода пренасочена во водоснабдителната мрежа значително варира по месеци, достигнувајќи максимум за време на летната туристичка сезона. Во август 2008 година, дневната количина вода земена од Омбла за водоснабдителната мрежа изнесувала во просек 23.419 кубни метри. Во 2008 година, годишниот дневен просек на пренасочена вода изнесувал 17.750 кубни метри.<ref>{{cite web|url=http://www.slap-cro.org/dokumenti/task,doc_view/gid,98/|title=Dubrovački vodovod|author=Vicko Brbora|language=hr|trans-title=Dubrovnik water supply|access-date=24 September 2012}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> === Предложена електрана === Предложено е изградба на хидроцентрала Омбла како подземна електрана која ќе ги користи изворите на реката Омбла преку планиран подземен резервоар, кој ќе ја држи водата зад завеса од фуги и бетонски блок кој се протега од 250 метри под нивото на морето до 135 метри. Проектот подразбира поплавување на пештерскиот систем кај изворот до ниво 7 метри под влезот во пештерата Вилина, која е долга 3063 метри.<ref name="Cukrov2">{{cite web|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|author1=Mirjana Cukrov|author2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|access-date=22 June 2012}}</ref><ref name="Prir-Melio4">{{cite book|url=http://www.hhd.hr/hhd-materijali/prirucnik-za-teh-melioracije/Kolo%203%20knjiga%20III.pdf|title=Priručnik za hidrotehničke melioracije – knjiga 3|date=February 2007|publisher=[[University of Rijeka]]|isbn=978-953-6953-13-4|location=[[Rijeka]]|language=hr|trans-title=Hydrotechnical engineering manual – volume 3|display-authors=etal|access-date=21 June 2012|author=Nevenka Ožanić}}{{Dead link|date=April 2020|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}</ref> Предложената електрана е планирана да има производствен капацитет од 68&nbsp;[[Ват|мегавати]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hep.hr/hep/en/group/Development/Ombla.aspx|title=HPP Ombla – Environmental and Social Impact Assessments|publisher=[[Hrvatska elektroprivreda]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305190349/http://hep.hr/hep/en/group/development/ombla.aspx|archive-date=5 March 2016|accessdate=22 June 2012}}</ref> Проектот треба делумно да се финансира преку заем од [[Европска банка за обнова и развој|Европската банка за обнова и развој]] (ЕБОР) во износ од 123,2&nbsp;милиони [[Евро|евра]], одобрени на 22 ноември 2011 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ebrd.com/downloads/board/BDSM1123w.pdf|title=Minutes of the board meeting of 22 November 2011|publisher=[[European Bank for Reconstruction and Development]]|accessdate=22 June 2012}}</ref> Вкупната цена на проектот е проценета на 152,4&nbsp;милиони евра. Согласно Директивата за живеалишта [[Европска Унија|на Европската Унија]], потребна е дополнителна проценка и план за управување со биолошката разновидност пред ЕБОР всушност да ги обезбеди одобрените средства. Документите треба да ги дефинираат сите средства за компензација што би можеле да бидат потребни.<ref name="EBRD-Ombla">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ebrd.com/pages/project/psd/2011/42219.shtml|title=Ombla HPP|publisher=[[European Bank for Reconstruction and Development]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131003174129/http://www.ebrd.com/pages/project/psd/2011/42219.shtml|archive-date=3 October 2013|accessdate=22 June 2012}}</ref> [[Податотека:Izvori_Omble.jpg|мини|Омбла извира во подножјето на масивот Голубов Камен, а дополнителни извори се формираат нагоре по обилните дождови<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnikpress.hr/index.php?option=com_k2&view=item&id=1573:projekt-he-ombla-prijeti-formiranjem-novih-izvora-i-potresima|title=Projekt HE Ombla prijeti formiranjem novih izvora i potresima|last=Davor Mladošić|date=22 March 2012|publisher=DubrovnikPress.hr|language=hr|trans-title=Ombla HPP project threatens with appearance of new springs and earthquakes|archive-url=https://web.archive.org/web/20181215173148/https://www.dubrovnikpress.hr/index.php?option=com_k2&view=item&id=1573:projekt-he-ombla-prijeti-formiranjem-novih-izvora-i-potresima|archive-date=15 December 2018|accessdate=22 June 2012}}</ref>]] Проектот за развој стана контроверзен откако [[Невладина организација|невладините организации]] (НВО) за заштита на животната средина го привлекоа вниманието на јавноста кон можна закана за седум видови [[лилјаци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tportal.hr/scitech/znanost/146156/Hrvatska-zuri-unistiti-vrijedne-spilje-prije-nego-sto-ude-u-EU.html|title=Hrvatska žuri uništiti vrijedne spilje prije nego što uđe u EU|last=Nenad Jarić Dauenhauer|date=1 September 2011|publisher=t-portal.hr|language=hr|trans-title=Croatian hurries to destroy valuable caves before EU accession|accessdate=22 June 2012}}</ref> Последователно, невладините организации тврделе дека проектот е нелегален, еколошки небезбеден, финансиски неизводлив и технички сомнителен. Легалноста на проектот била оспорена бидејќи се базира на проценка на влијанието врз животната средина (ОВЖС) од 1999 година, додека хрватското законодавство бара ОВЖС да не биде постара од две години. Поплавувањето на Вилинската пештера се наведува како еколошка загриженост, додека финансиските проблеми се базираат на претходни пречекорувања на трошоците од страна на Хрватска електропривреда - државната компанија што го планира развојот - во други проекти. Еден приговор на техничките аспекти на проектот е можноста подземните води да предизвикаат земјотреси.<ref name="SD 20120614">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slobodnadalmacija.hr/Dubrovnik/tabid/75/articleType/ArticleView/articleId/177785/Default.aspx|title=Dr. Duje Bonacci: HE Ombla će izazvati odrone i jače potrese|last=Gabrijela Bijelić|date=14 June 2012|work=[[Slobodna Dalmacija]]|language=hr|trans-title=Duje Bonacci, Ph.D.: Ombla HPP will cause rockfall and major earthquakes|accessdate=23 September 2012}}</ref><ref name="VL-Ombla-300512">{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/zelena-akcija-he-ombla-nelegalna-je-ekoloski-stetna-clanak-415520|title=Zelena akcija: HE Ombla nelegalna je i ekološki štetna|last=Tea Romić|date=30 May 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|language=hr|trans-title=Zelena akcija: Ombla HPP is illegal and harmful to the environment}}</ref> Противниците на проектот го повикаа премиерот на Хрватска да го откаже развојот на електраната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hrt.hr/index.php?id=48&tx_ttnews%5Btt_news%5D=170382&tx_ttnews%5BbackPid%5D=23&cHash=4326d59f98|title=Prosvjedi protiv Plomina C i HE Ombla|date=21 June 2012|publisher=[[Croatian Radiotelevision]]|language=hr|trans-title=Protests against Plomin C and Ombla HPP|accessdate=22 June 2012}}</ref> По изборите во 2011 година, Мирела Холи, која го искажала своето противење на проектот пред изборите, била назначена за министерка за животна средина и заштита на природата. Во 2012 година, министерството нарачало четири прегледи на ОВЖС. Прегледите - една од нив во која се поддржува ОВЖС, а три во кои се побиваат заклучоците од оригиналната ОВЖС - биле доставени до Владата на Хрватска еден ден откако Холи поднесе оставка од својата функција,<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/trijumf-odlasku-konacno-ne-gradnji-stetne-he-ombla-clanak-418045|title=Trijumf na odlasku: Konačno NE gradnji štetne HE Ombla!|last=Marko Biočina|date=9 June 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|last2=Marko Špoljar|language=hr|trans-title=Triumph at the exit door: Final NO to harmful Ombla HPP!}}</ref> наводно поради неповрзано прашање, на 7 јуни 2012 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/vijesti/mirela-holy-dala-ostavku-presudio-joj-milanovic-clanak-417610|title=Mirela Holy dala ostavku – presudio joj Milanović|last=Marko Špoljar|date=7 June 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|last2=Josip Bohutinski|language=hr|trans-title=Mirela Holy resigns – Milanović brought the verdict}}</ref> Авторите на ОВЖС поднеле забелешки дека прегледите не се објавени и дека имињата на авторите се чуваат во тајност. Премиерот [[Зоран Милановиќ]] изјавил дека сака да собере мислења од водечките хрватски, европски и светски експерти пред да одлучи за ова прашање, кое е предмет на разгледување од почетокот на 1990-тите.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.vecernji.hr/biznis/milanovic-sve-blize-davanju-zelenog-svjetla-he-omblu-clanak-419988|title=Milanović sve bliže davanju zelenog svjetla za HE Omblu|last=Josip Bohutinski|date=14 June 2012|work=[[Večernji list]]|access-date=22 June 2012|last2=Ivanka Toma|language=hr|trans-title=Milanović ever closer to giving Ombla HPP the green light}}</ref> Во мај 2013 година, [[Европска банка за обнова и развој|Европската банка за обнова и развој]] го откажала предложениот заем за проектот, посочувајќи на еколошки проблеми.<ref name="victory">[http://bankwatch.org/news-media/blog/victory-civil-society-ebrd-cancels-loan-controversial-croatian-dam Victory for civil society as EBRD cancels loan for controversial Croatian dam], Bankwatch blog, May 28, 2013.</ref> == Етимологија == Во [[Антика|класичната антика]], Омбла била дел од реката Арион,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b4h6nDMqYZoC|title=Through Bosnia and the Herzegovina|last=Arthur Evans|publisher=Cosimo, Inc.|year=2007|isbn=978-1-60206-270-2|pages=375–378|author-link=Arthur Evans|access-date=22 June 2012}}</ref> која се издигала и тонела во денешниот регион на [[Херцеговина]] пред повторно да се појави на брегот. Ова е најраното познато име на реката, спомнато во Периплус од Псевдо-Скилакс. Најверојатната етимологија на името на реката е дека потекнува од [[Латински јазик|латинскиот збор]] ''Vimbula'', именуван по лозјата, или ''Humbla'', бидејќи реката некогаш била во [[Захумје]]. Алтернативно, се предлага името на реката да потекнува од [[Словенски јазици|словенскиот]] збор ''ubao'' или ''ubla'', што значи јама што содржи вода или [[бунар]]. Од 16 век, реката се викала ''Омбла'' или ''Умбла'', или различни слични имиња кои сите се преведуваат како „Река“ - ''Рика'', ''Риека'', ''Ричина'' и ''Риека''. Во 19 век, исто така, се споменува употребата на името ''Орион'', очигледно врз основа на ''Арион'' од класичниот период. Зборот ''омбла'' значи „слатка вода“ на [[албански јазик]].<ref name="Cukrov">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|title=Prirodoslovne značajke rijeke Omble|last=Mirjana Cukrov|last2=Roman Ozimec|date=January 2012|publisher=City of Dubrovnik|language=hr|trans-title=Natural properties of the Ombla River|archive-url=https://web.archive.org/web/20220220195533/https://www.dubrovnik.hr/data/1331719652_304_m.pdf|archive-date=February 20, 2022|accessdate=22 June 2012}}</ref> == Видете исто така == * [[Географија на Хрватска]] * [[Список на реки во Хрватска]] == Наводи == {{Наводи|colwidth=24em}} [[Категорија:Јадрански слив]] [[Категорија:Реки во Хрватска]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] c89sw437xjlfwomdfiqdlzzsm1jlmpe 0 1390573 5533957 2026-04-03T17:56:21Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1281567301|Myosotis sparsiflora]]“ 5533957 wikitext text/x-wiki '''Реткоцветна незаборавка ''(Myosotis sparsiflora)''''' - едногодишно [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]].<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Неговиот роден опсег е од Средна Европа до Југозападен [[Сибир]], како и Јужна Финска. <ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> == Наводи == [[Категорија:Myosotis]] s49yyglnf39nebhr5499qmqi2ijf376 5533965 5533957 2026-04-03T18:12:33Z P.Nedelkovski 47736 поправки, дополнување 5533965 wikitext text/x-wiki '''Реткоцветна незаборавка ''(Myosotis sparsiflora)''''' — едногодишно [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]].<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Неговиот роден опсег е од Средна Европа до Југозападен [[Сибир]], како и Јужна Финска. <ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> ==Опис== Реткоцветната незаборавка е [[едногодишно растение]], високо од 15 до 40 см. [[Стебло]]то ѝ e тенко, подигнато или вертикално, често многу разгрането, со надолу свиткани четинести влакна. Базалните и најдолните стеблени листови се издолжено-лопатовидни, елиптични до јајцевидни, стеснети во подолга или покуса дршка, долги 30 до 80 мм (заедно со лисната дршка), широки 4 до 20 мм, од двете страни со расфрлени четинести влакна. Средните и горните стеблени листови се елиптични, јајцевидно-ланцетни или ланцетни, приседнати, долги 20 до 75 мм, широки 6 до 16 мм, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите собрани во растресити срповидни [[соцветие|соцветија]] од мал број цветови. Сите цветови со исклучок на најгорните цветови во соцветието со [[прицветник|прицветници]] (брактеи) слични на стеблените листови. Најдолните цветови при образување на плодот имаат многу издолжени дршки (до 20 мм), кои обично се свиткани надолу. [[Чашка]]та е yвончевидна, долга 1,5–2 мм долга, при образување на плодот се издолжува до 3–5 мм, всечена од 1/2 до 2/3 на 5 ланцетно-триаголни запци, во основата со кукесто свиткани влакна, во горниот дел со прилегнати исправени влакна, не отпаѓа. [[Венечно ливче|Венчето]] е со куса венечна трубичка, проширениот дел од венчето има пречник од 2–2,5 мм, и е светлосино. Оревчињата се јајцевидни, без јасни странични рабови, долги 1,8–2,5 мм, широки околу 1,5 мм, без јасно изразена надолжна бразда, темнозеленикави до кафеави.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=162-163|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> ==Живеалиште== На засенчени места, покрај [[пат]]ишта, железнички пруги, бавчи, [[поток|потоци]], во влажни шуми, на [[надморска височина]] од 100–1300 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Неговиот роден опсег е од Средна Европа до Југозападен [[Сибир]], како и Јужна Финска. <ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> ===Македонија=== Познат за Скопје – Градски парк, Водно, Матка; Жеденска Клисура – Коловозиште; Велес – с. Степанци, Азот: с. Теово – вливот на реката Брезица во реката Бабуна; Кавадарци – с. Бојанчиште; Демир Капија – с. Градец, жел. ст. „Клисура“; Струмица – с. Банско; Сува Гора – с. Челопек, Тетово – с. Лешок, Тетово – парк; Маврово – Трница, „Кожа“; Бистра – с. Јанче; Кичево – Илиница, манастирот „Св. Пречиста“; Мариово – Селечка Планина; Македонски Брод – с. Девич.<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Myosotis sparsiflora}} {{Викивидови-ред|Myosotis sparsiflora}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] rjovbzfgp4050bk42hku67v3drgsyvw 5533966 5533965 2026-04-03T18:13:00Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Флора на Македонија]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5533966 wikitext text/x-wiki '''Реткоцветна незаборавка ''(Myosotis sparsiflora)''''' — едногодишно [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]].<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Неговиот роден опсег е од Средна Европа до Југозападен [[Сибир]], како и Јужна Финска. <ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> ==Опис== Реткоцветната незаборавка е [[едногодишно растение]], високо од 15 до 40 см. [[Стебло]]то ѝ e тенко, подигнато или вертикално, често многу разгрането, со надолу свиткани четинести влакна. Базалните и најдолните стеблени листови се издолжено-лопатовидни, елиптични до јајцевидни, стеснети во подолга или покуса дршка, долги 30 до 80 мм (заедно со лисната дршка), широки 4 до 20 мм, од двете страни со расфрлени четинести влакна. Средните и горните стеблени листови се елиптични, јајцевидно-ланцетни или ланцетни, приседнати, долги 20 до 75 мм, широки 6 до 16 мм, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите собрани во растресити срповидни [[соцветие|соцветија]] од мал број цветови. Сите цветови со исклучок на најгорните цветови во соцветието со [[прицветник|прицветници]] (брактеи) слични на стеблените листови. Најдолните цветови при образување на плодот имаат многу издолжени дршки (до 20 мм), кои обично се свиткани надолу. [[Чашка]]та е yвончевидна, долга 1,5–2 мм долга, при образување на плодот се издолжува до 3–5 мм, всечена од 1/2 до 2/3 на 5 ланцетно-триаголни запци, во основата со кукесто свиткани влакна, во горниот дел со прилегнати исправени влакна, не отпаѓа. [[Венечно ливче|Венчето]] е со куса венечна трубичка, проширениот дел од венчето има пречник од 2–2,5 мм, и е светлосино. Оревчињата се јајцевидни, без јасни странични рабови, долги 1,8–2,5 мм, широки околу 1,5 мм, без јасно изразена надолжна бразда, темнозеленикави до кафеави.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=162-163|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> ==Живеалиште== На засенчени места, покрај [[пат]]ишта, железнички пруги, бавчи, [[поток|потоци]], во влажни шуми, на [[надморска височина]] од 100–1300 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Неговиот роден опсег е од Средна Европа до Југозападен [[Сибир]], како и Јужна Финска. <ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> ===Македонија=== Познат за Скопје – Градски парк, Водно, Матка; Жеденска Клисура – Коловозиште; Велес – с. Степанци, Азот: с. Теово – вливот на реката Брезица во реката Бабуна; Кавадарци – с. Бојанчиште; Демир Капија – с. Градец, жел. ст. „Клисура“; Струмица – с. Банско; Сува Гора – с. Челопек, Тетово – с. Лешок, Тетово – парк; Маврово – Трница, „Кожа“; Бистра – с. Јанче; Кичево – Илиница, манастирот „Св. Пречиста“; Мариово – Селечка Планина; Македонски Брод – с. Девич.<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Myosotis sparsiflora}} {{Викивидови-ред|Myosotis sparsiflora}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Флора на Македонија]] m02wkw3kwex2n0s9qh10jy7r9odg30c 5533968 5533966 2026-04-03T18:16:03Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5533968 wikitext text/x-wiki {{Speciesbox | image = Myosotis sparsiflora TK 2022-04-28 1.jpg | taxon = Myosotis sparsiflora | authority = J.C.Mikan ex Pohl }} '''Реткоцветна незаборавка''' ({{langx|la|Myosotis sparsiflora}}) — едногодишно [[Скриеносеменици|цветно растение]] кое припаѓа на [[Семејство (биологија)|семејството]] [[Boraginaceae]].<ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> Неговиот роден опсег е од Средна Европа до Југозападен [[Сибир]], како и Јужна Финска. <ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> ==Опис== Реткоцветната незаборавка е [[едногодишно растение]], високо од 15 до 40 см. [[Стебло]]то ѝ e тенко, подигнато или вертикално, често многу разгрането, со надолу свиткани четинести влакна. Базалните и најдолните стеблени листови се издолжено-лопатовидни, елиптични до јајцевидни, стеснети во подолга или покуса дршка, долги 30 до 80 мм (заедно со лисната дршка), широки 4 до 20 мм, од двете страни со расфрлени четинести влакна. Средните и горните стеблени листови се елиптични, јајцевидно-ланцетни или ланцетни, приседнати, долги 20 до 75 мм, широки 6 до 16 мм, со слична влакнавост како и базалните листови. [[Цвет]]овите собрани во растресити срповидни [[соцветие|соцветија]] од мал број цветови. Сите цветови со исклучок на најгорните цветови во соцветието со [[прицветник|прицветници]] (брактеи) слични на стеблените листови. Најдолните цветови при образување на плодот имаат многу издолжени дршки (до 20 мм), кои обично се свиткани надолу. [[Чашка]]та е yвончевидна, долга 1,5–2 мм долга, при образување на плодот се издолжува до 3–5 мм, всечена од 1/2 до 2/3 на 5 ланцетно-триаголни запци, во основата со кукесто свиткани влакна, во горниот дел со прилегнати исправени влакна, не отпаѓа. [[Венечно ливче|Венчето]] е со куса венечна трубичка, проширениот дел од венчето има пречник од 2–2,5 мм, и е светлосино. Оревчињата се јајцевидни, без јасни странични рабови, долги 1,8–2,5 мм, широки околу 1,5 мм, без јасно изразена надолжна бразда, темнозеленикави до кафеави.<ref name=FM>{{наведена книга |title=ФЛОРА НА РЕПУБЛИКА МАКЕДОНИЈА |last=Матевски |first=Владо |authorlink=Владо Матевски |author= |year=2010 |publisher= [[МАНУ]]|location=Скопје |isbn=978-608-203-052-4 |page=162-163|pages=190 |url=https://www.researchgate.net/profile/Vlado-Matevski/publication/270242406_FLORA_NA_REPUBLIKA_MAKEDONIJA_II1/links/54a3affb0cf267bdb90436d5/FLORA-NA-REPUBLIKA-MAKEDONIJA-II-1.pdf |accessdate=31 март 2026}}</ref> ==Живеалиште== На засенчени места, покрај [[пат]]ишта, железнички пруги, бавчи, [[поток|потоци]], во влажни шуми, на [[надморска височина]] од 100–1300 м.<ref name=FM/> ==Распространетост== Неговиот роден опсег на распространетост е од [[Средна Европа]] до Југозападен [[Сибир]], како и Јужна [[Финска]]. <ref name="POWO">{{Наведена мрежна страница|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:119250-1|title=Myosotis sparsiflora J.C.Mikan ex Pohl {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|work=Plants of the World Online|language=en|accessdate=14 February 2021}}</ref> ===Македонија=== Познат за Скопје – Градски парк, Водно, Матка; Жеденска Клисура – Коловозиште; Велес – с. Степанци, Азот: с. Теово – вливот на реката Брезица во реката Бабуна; Кавадарци – с. Бојанчиште; Демир Капија – с. Градец, жел. ст. „Клисура“; Струмица – с. Банско; Сува Гора – с. Челопек, Тетово – с. Лешок, Тетово – парк; Маврово – Трница, „Кожа“; Бистра – с. Јанче; Кичево – Илиница, манастирот „Св. Пречиста“; Мариово – Селечка Планина; Македонски Брод – с. Девич.<ref name=FM/> == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рвр|Myosotis sparsiflora}} {{Викивидови-ред|Myosotis sparsiflora}} {{Таксонска лента}} [[Категорија:Myosotis]] [[Категорија:Флора на Македонија]] 588bdmgdarttbddoab01bcvmxqknnix 4 1390574 5533959 2026-04-03T17:59:21Z Filip GIMNAZIJA 131489 Создадена страница со: {{:ВП:УНЗ|Filip GIMNAZIJA}} {{:ВП:УНС|https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%82_%D0%BD%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 }} 5533959 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Filip GIMNAZIJA}} {{:ВП:УНС|https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%91%D1%83%D0%BD%D1%82%D0%BE%D1%82_%D0%BD%D0%B0_%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D1%82_%D0%90%D0%BB%D0%B1%D0%B5%D1%80%D1%82 }} 1cks0z7qh7v701e1umw7lo39ekdiwc8 5533962 5533959 2026-04-03T18:02:39Z Filip GIMNAZIJA 131489 5533962 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Filip GIMNAZIJA}} {{:ВП:УНС|https://mk.wikipedia.org/wiki/Бунтот_на_градоначалникот_Алберт Бунтот на градоначалникот}} 52vqkicbeabpvvqa01hpgptciyl5lpg 5533964 5533962 2026-04-03T18:06:53Z Filip GIMNAZIJA 131489 5533964 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Filip GIMNAZIJA}} {{:ВП:УНС|Бунтот на градоначалникот Алберт|0|0|0|{{flag|Полска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Тиверополник]] khn7uzogg4olmahe41uepkabrr24gdi 5533967 5533964 2026-04-03T18:13:16Z Filip GIMNAZIJA 131489 5533967 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Filip GIMNAZIJA}} {{:ВП:УНС|Бунтот на градоначалникот Алберт|0|0|0|{{flag|Полска}} {{flag|Германија}} {{flag|Чешка}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Тиверополник]] fddlpzczhxm91qljjtrabojjlo30usi 1 1390575 5533969 2026-04-03T18:16:17Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5533969 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1390576 5533970 2026-04-03T18:17:03Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Реткоцветна незаборавка]] 5533970 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Реткоцветна незаборавка]] hs2k8u4gm9p8u1uuiz90mvemcatxlqm 0 1390577 5533973 2026-04-03T18:46:21Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1320640297|1667 Dubrovnik earthquake]]“ 5533973 wikitext text/x-wiki  {{Инфокутија Земјотрес|title=Земјотресот во Дубровник од 1667 година|map2={{Location map | Croatia | label= | lat=42.6 | long=18.1 | mark=Bullseye1.png | marksize=40 | position=top | width= 250 | float=right | caption= | relief=yes}}|magnitude=6.4±0.3 {{M|w|link=yes}}<ref name="Albini i Rovida" />|location={{Start date|1667|04|06|df=yes}}|countries affected=[[Dubrovnik]], [[Republic of Ragusa]]|intensity={{MMI|IX}}|casualties=3,000{{sfn|Harris|2006|p=328}}–5,000<ref name=cec/> dead}} '''Земјотресот во Дубровник од 1667 година''' бил еден од трите најразорни земјотреси што некогаш ја погодиле модерна [[Хрватска]] во последните 2.400 години, откако започнаа да се водат евиденции. а целиот град бил речиси уништен и околу 3.000{{Sfn|Harris|2006}} до 5.000 луѓе биле убиени.<ref name="cec">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vwK4jhvjHQkC&pg=PA86|title=Earthquake Monitoring and Seismic Hazard Mitigation in Balkan Countries|last=Eystein S. Husebye|publisher=Springer Science & Business Media|year=2008|isbn=978-1-4020-6815-7|page=86}}</ref> Ректорот на градот Симоне Геталди бил убиен, а над три четвртини од сите јавни згради беа уништени. Во тоа време, Дубровник претставувал главен град на [[Дубровничка Република|Република Рагуза]], а земјотресот го означи почетокот на крајот на Републиката.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jc9pAAAAMAAJ|title=Between the Double Eagle and the Crescent: The Republic of Dubrovnik and the Origins of the Eastern Question|last=Zdenko Zlatar|publisher=East European Monographs|year=1992|isbn=978-0-88033-245-3}}</ref> == Тектонска поставеност == Регионот на Дубровник се наоѓа во источниот дел на Јадранското Море и е тесен појас од земја, испреплетен со низа заливи и[[Динариди|Динарските Алпи]] во позадина, како и стотици острови по должината на брегот.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.researchgate.net/publication/312828948|title=The Great 1667 Dalmatia Earthquake|last=Albini|first=Paola|publisher=Springer International Publishing|year=2015|isbn=978-3-319-16207-2|series=SpringerBriefs in Earth Sciences|publication-place=Cham|pages=1–30|chapter=On the Eve of the Earthquake|doi=10.1007/978-3-319-16208-9_1|issn=2191-5369}}</ref> Градот Дубровник е изграден во сеизмички најактивната област во Хрватска, што ги прави земјотресите најсилни во целата земја. Тоа е единствениот хрватски град кој е прикажан со црвена боја на сеизмичката карта, што значи дека е изложен на потенцијална опасност од најсилните земјотреси, оние од 10 степени на [[Меркалиева скала|Меркалиевата скала]].<ref>{{Наведено списание|last=Sović|first=Ivica|last2=Ivančić|first2=Ines|last3=Markušić|first3=Snježana|date=2017-08-30|title=The 1667 Dubrovnik earthquake – some new insights|url=https://www.bib.irb.hr/836570|journal=Studia geophysica et geodaetica|language=hr|volume=61|issue=3|pages=587–600|bibcode=2017StGG...61..587M|doi=10.1007/s11200-016-1065-4|url-access=subscription}}</ref> == Земјотрес == Земјотресот се случил околу 8 часот наутро на 6 април 1667 година. Преживеаните од настанот кои воедно и сведочеле на целиот настан го опишувале земјотресот како татнеж проследен со силен удар што го потресол градот.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/2229-on-this-day-the-big-earthquake-of-1667|title=On this day – the big earthquake of 1667 – The Dubrovnik Times|last=Thomas|first=Mark|work=thedubrovniktimes.com|accessdate=2019-03-25}}</ref> Се случил околу 8:45 часот наутро и траел помеѓу 8-15 секунди<ref name="Albini i Rovida">{{Наведено списание|last=Albini|first=Paola|last2=Rovida|first2=Andrea|date=9 November 2016|title=From written records to seismic parameters: the case of the 6 April 1667 Dalmatia earthquake|journal=Geoscience Letters|volume=3|issue=30|bibcode=2016GSL.....3...30A|doi=10.1186/s40562-016-0063-2|doi-access=free}}</ref> и смета дека овој настан е најголемиот во историјата на Далмација и практично ја дефинира сеизмичката опасност во крајбрежната област на Хрватска.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.researchgate.net/publication/312828948|title=The Great 1667 Dalmatia Earthquake|last=Albini|first=Paola|publisher=Springer International Publishing|year=2015|isbn=978-3-319-16207-2|series=SpringerBriefs in Earth Sciences|publication-place=Cham|pages=1–30|chapter=On the Eve of the Earthquake|doi=10.1007/978-3-319-16208-9_1|issn=2191-5369}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAlbini2015">Albini, Paola (2015). "On the Eve of the Earthquake". [https://www.researchgate.net/publication/312828948 ''The Great 1667 Dalmatia Earthquake'']. SpringerBriefs in Earth Sciences. Cham: Springer International Publishing. pp.&nbsp;<span class="nowrap">1–</span>30. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1007/978-3-319-16208-9_1|10.1007/978-3-319-16208-9_1]]. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-319-16207-2|<bdi>978-3-319-16207-2</bdi>]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2191-5369 2191-5369].</cite></ref> Последиците од земјотресот биле најсилно почувствувани на територијата на [[Дубровничка Република|Република Рагуза]], со максимален интензитет од 9 степени EMS98 доделен на три населени места, односно самата [[Дубровничка Република|Рагуза]], Омбла и Груж. Други делови од Републиката најверојатно биле погодени, иако не се пронајдени пишани записи од историчарите што се поврзани со нив. Венецијанската енклава [[Котор|Катаро]] доживеа максимален интензитет од 8 степени EMS98, со околу 250-300 мртви во град од околу 1300 жители. Вкупно биле погодени 37 населби, при што EMS98 се протегал од 6 до 9.<ref name="Albini i Rovida">{{Наведено списание|last=Albini|first=Paola|last2=Rovida|first2=Andrea|date=9 November 2016|title=From written records to seismic parameters: the case of the 6 April 1667 Dalmatia earthquake|journal=Geoscience Letters|volume=3|issue=30|bibcode=2016GSL.....3...30A|doi=10.1186/s40562-016-0063-2|doi-access=free}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAlbiniRovida2016">Albini, Paola; Rovida, Andrea (9 November 2016). [[doi:10.1186/s40562-016-0063-2|"From written records to seismic parameters: the case of the 6 April 1667 Dalmatia earthquake"]]. ''Geoscience Letters''. '''3''' (30). [[Bibcode]]:[https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2016GSL.....3...30A 2016GSL.....3...30A]. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:<span class="id-lock-free" title="Freely accessible">[[doi:10.1186/s40562-016-0063-2|10.1186/s40562-016-0063-2]]</span>.</cite></ref> === Штета === Многу од градските згради биле сведени на рушевини, а поголемиот дел од оние што останале на место претрпеле значителна штета.<ref>{{Наведена книга|title=Veliki vek Dubrovnika|last=Samadržić|first=Radovan|date=1983|publisher=Prosveta|isbn=861716445X|location=Beograd|page=223}}</ref> Се претпоставува дека големиот обем на уништување се должи првенствено на два фактори, односно претходните земјотреси од 1520 и 1639 година и лошите својства на лепилата, подготвени со употреба на соленкаста и [[морска вода]], што се користеле во изградбата на зградите.<ref>{{Наведена книга|title=Urbanistički razvitak Dubrovnika|last=Beritić|first=Lukša|date=1958|publisher=JAZU|location=Zagreb|page=28}}</ref> Ректорската палата, Салата на главниот совет и Спонца палатата за жал претрпеле сериозни оштетувања, како и сите згради што ја обиколуваат Страдун биле уништени, а преминот низ улицата бил блокиран со урнатини. Иако францисканската црква и манастирот не биле уништени од земјотресот, последователниот пожар уништил голем дел од манастирот, како и неговата голема библиотека.<ref>{{Наведена книга|title=Seizmički karakter i trusne katastrofe našeg južnog primorja od Stona do Ulcinja|last=Mihajlović|first=Jelenko|date=1947|publisher=SAN|location=Beograd|pages=22–23}}</ref> Граѓаните на градот биле сведоци на огромни камења како се тркалаат по ридот Срѓ уништувајќи сè што ќе им се нашло на патот. Големи пукнатини се појавиле на земјата, а изворите на вода во градот пресушиле, а прашината создадена од уништените згради била доволно густа за да го затскрие небото.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/2229-on-this-day-the-big-earthquake-of-1667|title=On this day – the big earthquake of 1667 – The Dubrovnik Times|last=Thomas|first=Mark|work=thedubrovniktimes.com|accessdate=2019-03-25}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFThomas">Thomas, Mark. [https://www.thedubrovniktimes.com/news/dubrovnik/item/2229-on-this-day-the-big-earthquake-of-1667 "On this day – the big earthquake of 1667 – The Dubrovnik Times"]. ''thedubrovniktimes.com''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2019-03-25</span></span>.</cite></ref> Подоцна, моќно цунами го опустошило пристаништето, поплавувајќи сè во близина на брегот. Силните ветрови поттикнале пожари во домовите и пекарниците, а пожарот што произлегол од него не бил изгаснат за речиси 20 дена.<ref name=":1" /> == Последици == Спонца и Ректоровата палата биле единствените згради што ја преживеале природната катастрофа, а градот подоцна бил реконструиран во барокен стил кој е зачуван до ден-денес. И покрај реконструкцијата, опаѓањето на Медитеранот како центар за трговија значело дека Дубровник, како и другите медитерански пристаништа, започна постојан пад.<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=http://dubrovnikdigest.com/history/the-great-earthquake|title=Dubrovnik earthquake|work=Dubrovnik Digest|archive-url=https://web.archive.org/web/20160909013323/http://dubrovnikdigest.com/history/the-great-earthquake|archive-date=2016-09-09|accessdate=2019-03-25}}</ref> Според историчарот Робин Харис, земјотресот убил околу 2.000 жители на градот и до 1.000 во остатокот од републиката.{{Sfn|Harris|2006}} Меѓу загинатите бил Ректорот и половина од членовите на Големиот совет, а последиците од земјотресот, исто така, резултираа со губење на половина од благородничкото население.<ref name=":2" /> === Кражба === Заедно со пожарот, градот го зафатил грабеж како резултат на анархијата што следела, со оглед на тоа што земјотресот го уби ректорот и збришал голем дел од владата.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.researchgate.net/publication/312828948|title=The Great 1667 Dalmatia Earthquake|last=Albini|first=Paola|publisher=Springer International Publishing|year=2015|isbn=978-3-319-16207-2|series=SpringerBriefs in Earth Sciences|publication-place=Cham|pages=1–30|chapter=On the Eve of the Earthquake|doi=10.1007/978-3-319-16208-9_1|issn=2191-5369}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAlbini2015">Albini, Paola (2015). "On the Eve of the Earthquake". [https://www.researchgate.net/publication/312828948 ''The Great 1667 Dalmatia Earthquake'']. SpringerBriefs in Earth Sciences. Cham: Springer International Publishing. pp.&nbsp;<span class="nowrap">1–</span>30. [[Назнака за дигитални објекти|doi]]:[[doi:10.1007/978-3-319-16208-9_1|10.1007/978-3-319-16208-9_1]]. [[ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/978-3-319-16207-2|<bdi>978-3-319-16207-2</bdi>]]. [[ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/2191-5369 2191-5369].</cite></ref> Првите тужби поднесени пред Кривичниот суд се однесувале на кражби на вредни предмети од срушени куќи и урнатини, со само неколку случаи на кражба на градежен материјал. До почетокот на 1668 година, кражбата на градежен материјал се зголемила. Таа станала доминантна форма на кражба до крајот на годината и останала таква до 1674 година. <ref>{{Наведено списание|last=Balija|first=Petrica|date=2020|title=Thefts Behind the Restoration of Dubrovnik After the Great Earthquake of 1667|journal=Dubrovnik Annals|volume=24|pages=125–126|doi=10.21857/9xn31conny|doi-access=free}}</ref> Во периодот помеѓу 21 јуни 1667 година и 31 декември 1676 година, ~70% од пријавите за кражба се однесувале на материјал што се користел во обновата на градот, додека 30% од пријавите се однесувале на кражба на лични предмети и вредни предмети. <ref>{{Наведено списание|last=Balija|first=Petrica|date=2018|title=Doba obnove: krađe vezane uz poslijepotresnu obnovu Dubrovnika nakon Velike trešnje 1667|journal=Anali Zavoda za povijesne znanosti Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti u Dubrovniku|volume=56|issue=1|page=254|doi=10.21857/y7v64t5n3y|doi-access=free}}</ref> === Недостаток на вода === Земјотресот предизвикал значителна штета на разни извори на [[свежа вода]], поради штетата нанесена на градскиот аквадукт. Понатаму, [[Бунар|бунарите]] околу градот или пресушија или наместо вода дадоа жолтеникава, густа маса. Водата мораше да се увезува, да се собира од [[Дожд|врнежите]] или да се црпи од бунарите на доминиканскиот манастир Груж, кои беа изненадувачки неоштетени. Следствено, значителни средства мораа да се пренасочат кон реконструкција на аквадуктот. <ref>{{Наведено списание|last=Seferović|first=Relja|date=2016|title=Radovi na dubrovačkom vodovodu od velikog potresa 1667. godine do pada Dubrovačke Republike|url=https://hrcak.srce.hr/178221|journal=Radovi Instituta za povijest umjetnosti|language=hr|volume=40|pages=141–142|access-date=26 December 2020}}</ref> == Видете исто така == == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9GxpAAAAMAAJ|title=Dubrovnik, A History|last=Harris|first=Robin|publisher=Saqi Books|year=2006|isbn=0-86356-332-5|author-link=Robin Harris (author)}} * {{Наведено списание|last=Balija|first=Petrica|date=April 2015|title=Sve se razgrabi ko je bolje mogo: krađe iz ruševina nakon dubrovačkog potresa iz 1667. godine|trans-title=Loot and prey while you may: thefts in the aftermath of the 1667 Great Earthquake of Dubrovnik|journal=Anali Zavoda za povijesne znanosti Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti u Dubrovniku|language=hr|volume=53|issue=1|pages=149–193|doi=10.21857/94kl4cwqnm|doi-access=free}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20120226015333/http://www.duzs.hr/download.aspx?f=dokumenti/Stranice/POTRESI.pdf Земјотреси во Хрватска] Државна управа за заштита и спасување (DUZS) * [http://www.hrt.hr/index.php?id=76&tx_ttnews%5Btt_news%5D=68774&tx_ttnews%5BbackPid%5D=37&cHash=6ecb00269b Potres u Dubrovniku 1667. godine] [Дубровнички земјотрес во 1667 година] hrt.hr, Хрватската радиотелевизија {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200408220427/https://vijesti.hrt.hr/68774/potres-u-dubrovniku-1667-godine|date=2020-04-08}} {{In lang|hr}} {{Earthquakes in Croatia}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] qe377xd4j5cioh64d85e789bo308lqk 0 1390578 5533975 2026-04-03T18:49:06Z Тиверополник 1815 нс 5533975 wikitext text/x-wiki '''Банкарскиот систем на Азербејџан''' — двостепен банкарски систем на [[Република Азербејџан]], регулиран со Законот за банки. Првиот степен го сочинуваат [[Народна банка на Република Азербејџан|Народната банка на Република Азербејџан]] а вториот степен го сочинуваат комерцијални банки и други кредитни институции. == Историја == === Период на царството === Од 1920 година, во Азербејџан работеле филијали на [[Државна банка на Руското Царство|Руска државна банка]], [[Волшко-Камска банка]], [[Обединета банка]], [[Руско-азиска банка]], [[Руска банка за надворешна трговија]], [[Меѓународна комерцијална банка Санкт Петербург|Меѓународна комерцијална банка „Петроград“]], Персиската банка за дисконтни и заеми, [[Азовско-Донска банка]], [[Руска комерцијална и индустриска банка (Руско Царство)|Руска комерцијална и индустриска банка]] и филијали во [[Баку]] на кавкаските и тифлиските банки. Трговската банка во Баку, Кредитното друштво на градот Баку и Првото и Второто заемно кредитно друштво работеле како независни финансиски институции. === Период на советите === Со Уредба бр. 143 од 21 август 1920 година, постојните банки, банкарски филијали и кредитни институции биле ликвидирани. Нивниот имот и капитал биле префрлени во Народниот комесаријат за финансии. Депозитите и тековните сметки на физички и правни лица во банки со износ поголем од 50.000 рубли, како и салдата на дописничките сметки, биле отпишани како приход за [[Азербејџанска ССР|Азербејџанската ССР]]. Вратени биле само депозити од депоненти со ниски приходи, дефинирани како оние со депозити не повеќе од 50.000 рубли. Понатаму, биле собрани неплатени долгови кон банките над 5.000 рубли. Вредностите што ги чуваат банките, вклучувајќи златни, сребрени, бакарни монети и банкноти издадени од Николај, Керенски и Дума, биле национализирани и предадени на Централната каса на Азербејџанската ССР. Архивите на банките биле префрлени во Народниот комесаријат за финансии. Банкарските службеници биле префрлени во Народниот комесаријат за финансии и окружните финансиски одделенија на Комесаријатот за финансии. Банкарските операции дозволени во Азербејџанската ССР биле доверени на окружните финансиски одделенија на Народниот комесаријат за финансии, кои биле филијали на Комесаријатот во градовите и окрузите на земјата. На 22 септември 1920 година, штедилниците и кредитните банки за работници и вработени биле ликвидирани. Депозитите до 10.000 рубли биле повлечени. Депозитите над 10.000 рубли биле кредитирани во државниот буџет. <ref>Уредба на AzRevCom бр. 186 од 22 септември 1920 година</ref>. Купопродажбата на девизи била доделена на исклучива надлежност на Народниот комесаријат за финансии. Трансакциите со девизи со нерезиденти се склучувале само со согласност на Комесаријатот за финансии. <ref>Уредба бр. 243 на AzRevCom од 15 октомври 1920 година</ref>. Сите пари примени за трансакции биле предадени на Комесаријатот за финансии. По ликвидацијата на банките и штедилниците, заштедите на индивидуалните депоненти биле прифаќани на тековните сметки на Народниот комесаријат за финансии. <ref>Уредба бр. 304 на AzRevCom од 13 декември 1920 година „За постапката за ликвидација на штедилниците“.</ref>. На [[21 октомври]] [[1921]] година била основана Азербејџанската државна банка. <ref>Уредба на Централниот извршен комитет на Азербејџан од 21 октомври 1921 година</ref>. == Современ период == === 2000-ти === Во 2000 година, биле спроведени реформи за реструктуирање и рехабилитација на државните банки. Бројот на приватизирани банки нагло се зголемил.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_BankSystem/_bankSystem_r.html|title=Азербејџан - Банкарски систем|publisher=www.azerbaijan.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013155558/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_BankSystem/_bankSystem_r.html|archive-date=2018-10-13|access-date=2018-10-12|url-status=dead}}</ref>. Во 2001 година, Бакушката берза (БББ) се отворила како место за тргување со краткорочни државни обврзници и обични акции на приватизирани државни претпријатија. Берзата има трговски кат со 30 работни станици, што овозможува тргување со хартии од вредност од секаков вид, а има и свој Централен депозитар. Основачи на БББ биле 16 од најголемите банки во [[Азербејџан]], две финансиски компании и [[Истанбулска берза|Истанбулската берза]]. Во 2002 година започнало реструктуирање на банкарскиот систем. За подобрување на банкарските операции, биле воведени интернет банкарство, мобилно банкарство и автоматизирани банкарски точки, кои овозможуваат далечински пристап до финансиски услуги. Во раните 2000-ти, бил донесен Законот за валутна регулатива, според кој биле ублажени ограничувањата за извоз на валута<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyzovy-i-perspektivy-globalizatsiking и system of Azerbaijan:globalizatsiking| глобализација|publisher=cyberleninka.ru|access-date=2018-10-12|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/2019041 1185118/https://cyberleninka.ru/article/v/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyzovy-i-perspektivy-globalizatsii|url-status=live}}</ref>. На 9 февруари 2007 година, бил основан [[Фонд за осигурување на депозити во Азербејџан]]<ref name=":1" />. === 2010-ти === Во 2015 година, низ целата земја биле инсталирани [[ПОС терминал|ПОС терминали]]<ref name=":3">{{Cite news|title=Банкарскиот систем на Азербејџан се соочува со позитивни предизвици во 2013 година|url=https://www.trend.az/other/analysis/2103090.html|work=Trend.Az|date=2012-12-26|access-date=2018-10-12|lang=ru|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214436/https://www.trend.az/other/analysis/2103090.html}}</ref>. Во март 2014 година, агенцијата за рејтинзи „''Фич''“ ја оценила состојбата во азербејџанскиот банкарски сектор како „''во голема мера стабилна''“<ref>{{cite news|last=Barnett|first=Ryan|title=Фич: Банкарскиот сектор во Азербејџан е „во голема мера стабилен“|url=http://cistranfinance.com/featured/fitch-azerbaijan-banking-sector-broadly-stable/1916/|access-date=2014-03-20|newspaper=CISTRAN Finance|date=2014-03-12|location=Чикаго, Илиноис, САД; Москва, Русија|archive-date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150105220249/http://cistranfinance.com/featured/fitch-azerbaijan-banking-sector-broadly-stable/1916/|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|title=RPT-Fitch потврдува пет приватни банки во Азербејџан|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/11/fitch-affirms-five-azerbaijan-privately-idUSFit69297220140311|access-date=2014-03-20|newspaper=Reuters|date=2014-03-11|archive-date=2 014-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319173010/http://www.reuters.com/article/2014/03/11/fitch-affirms-five-azerbaijan-privately-idUSFit69297220140311|lang=en}</ref>. Во 2016-2017 година, 11 банки биле ликвидирани. Во март 2016 година, стапил на сила Законот за целосно осигурување на депозитите, со кој се бара сите депозити на домаќинствата во банките да бидат осигурани три години <ref name=":2">{{Cite news|title=Изменения нужны сейчас, иначе банковская система Азербайджана окончательно рухнет|url=http://ru.echo.az/?p=51979|work=ЭХО|date=2016-11-26|access-date=2018-10-12|lang=ru|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012135143/http://ru.echo.az/?p=51979}}</ref>. На [[31 март]] [[2018]] година, во банкарскиот сектор во земјата биле вработени 16.389 лица.<ref name=":4">{{Cite news|title=Активата на банкарскиот систем на Азербејџан се намалила во првиот квартал|url=http://abc.az/ru/news/9222|work=Abc.az|access-date=2018-10-12|lang=ru|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012134907/http://abc.az/ru/news/9222}}</ref> Азербејџан е акционер на [[ECOBANK]]<ref name=":3" />. === 2020-ти === [[Исламско банкарство|Исламското банкарство]] било воведено во февруари [[2026]] година. Од февруари 2026 година, две банки имаат филијали на исламско банкарство<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/society/1818565.html|title=В Азербайджане два банка будут выдавать кредиты без процентов|lang=ru|website=Day.Az|date=2026-02-26|access-date=2026-02-27}}</ref>. == Организација на банкарскиот систем == === Централна банка === [[Централна банка на Република Азербејџан]]:<ref name=":7" /> * ја одредува и спроведува државната [[Монетарната политика|монетарната]] и [[Девизна политика|девизната политика]] * го организира кружењето на готовина [[Промет на пари|промет на пари]] * го одредува девизниот курс на [[Азербејџански манат|азербејџанскиот манат]] во однос на странските валути на трајна основа * врши регулирање и контрола на валутата * ги формира и управува [[Девизни резерви|златни и девизни резерви]] на земјата * го составува [[Биланс на плаќања|Билансот на плаќања]] на земјата Централната банка на Азербејџан е управувана од Одбор на директори составен од седум членови. Членовите на Одборот се назначуваат за мандат од 5 години. Централната банка одговара исклучиво пред [[Претседател на Азербејџан|претседателот на Република Азербејџан]]. Активностите на Централната банка се регулирани со Законот „За Централната банка на Република Азербејџан“<ref name=":7">{{Cite web|lang=az|url=http://e-qanun.az/framework/5530#_edn1|title=О Центральном Банке АР Закон от 10.12.2004г. № 802-IIQ|access-date=2021-10-08|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008050320/http://e-qanun.az/framework/5530#_edn1|url-status=live}}</ref>. === Банкарски сектор === Покрај банките, филијалите на [[Азерпост]] се овластени да вршат одредени видови банкарски активности. Од март 2025 година, 29 филијали на Азерпост поседувале лиценца за вршење банкарски активности.<ref name=":7">{{Cite web|lang=az|url=http://e-qanun.az/framework/5530#_edn1|title=О Центральном Банке АР Закон от 10.12.2004г. № 802-IIQ|access-date=2021-10-08|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008050320/http://e-qanun.az/framework/5530#_edn1|url-status=live}}</ref>. ====2022==== Од 1 јануари 2022 година, во Азербејџан работеа 26 комерцијални банки. Од нив, 2 беа во државна сопственост, 24 беа приватни, 12 банки со странско учество и 2 филијали на странски банки. Низ целата Република работеа 479 банкарски филијали, 97 одделенија и 2.907 банкомати.<ref>{{Cite web|lang=az|url=https://uploads.cbar.az/assets/d701bfa769e508299fbf2354c.pdf|title=Клучни индикатори за банкарскиот сектор на Република Азербејџан на 31.12.2021 година|website=Официјална веб-страница на Централната банка на Република Азербејџан|access-date=2022-03-22|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303191955/https://uploads.cbar.az/assets/d701bfa769e508299fbf2354c.pdf|url-status=live}}</ref>. ====2023==== На 1 јануари 2023 година, во Азербејџан работеле 25 банки. Бројот на банкарски филијали бил 487, бројот на канцеларии бил 91, а бројот на банкомати бил 2.997. Вкупната актива на банките на 1 јануари 2023 година изнесувала 47.054.900 манати. Вкупните обврски биле 41.432.800 манати. Деловните кредити учествувале со 55,4% во портфолиото на комерцијалните банки. Уделот на доцнење во плаќањето на кредитите бил 2,9%. Депозитите на претпријатијата учествувале со 66% од депозитите, додека депозитите на мало со 34%. Американските долари учествувале со 39,2% од депозитите на мало. ==== 2024 ==== Според податоци од септември 2024 година, во Азербејџан работеле 22 банки, вклучувајќи 482 филијали, 88 канцеларии и 3.140 банкомати. Бројот на вработени во банкарскиот сектор изнесувал 24.696.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1701220.html|title=Азербайджанские банки набирают больше сотрудников|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-10-24|access-date=2024-10-27}}</ref>. === Ликвидирани банки === Во текот на 2016-2017 година, биле одземени лиценците на Јунајтед Кредит Банк, Банка на Азербејџан, Генцебанк, Техникабанк, Парабанк, Заминбанк, Кредобанк, Декабанк, Атрабанк, Кавкаска банка за развој и Стандард Банка. Во времето на одземање на лиценцата, ниту една од овие банки немала средства што ги покривале нивните доверителски обврски. На клиентите на овие банки им биле исплатени 747,943 милиони манати. На [[23 декември]] [[2017]] година, лиценцата на ДемирБанк, која работела од 6 октомври 1989 година, била одземена поради тоа што нејзиниот вкупен капитал паднал под потребните стандарди, нејзиниот вкупен коефициент на адекватност на капиталот падна под утврдените 3% и неможноста на банката да ги исполни своите доверителски обврски. До [[16 октомври]] [[2009]] година, банката работела под името „Азердемирјолбанк“. На [[28 април]] [[2020]] година, лиценците на {{iw|AtaBank||az|AtaBank}} и {{iw|Amrahbank||az|Amrahbank}} биле одземени поради влошување на нивната финансиска состојба.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbar.az/press-release-2586/information-by-the-central-bank-of-the-republic-of-azerbaijan?language=en|title=Information by the Central Bank of the Republic of Azerbaijan|lang=en|first=Central Bank of the Republic of|last=Azerbaijan|website=www.cbar.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820061950/https://www.cbar.az/press-release-2586/information-by-the-central-bank-of-the-republic-of-azerbaijan?language=en|archive-date=2023-08-20|access-date=2023-08-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://interfax.az/view/800837/ru|title=ЦБ Азербайджана аннулировал лицензии Atabank и Amrahbank|website=interfax.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820055151/https://interfax.az/view/800837/ru|archive-date=2023-08-20|access-date=2023-08-20|url-status=live}}</ref>. Ревизиите спроведени од Централната банка откриле целосна загуба на капитал за двете банки. Централната банка понудила дополнителна капитализација, но банките одбиле. Од јули [[2022]] година, 21 банка биле во процес на ликвидација<ref>{{Cite web|url=https://apa.az/ru/finansy/fsv-v-sootvetstvii-s-reitingom-riska-azerbaidzanskix-bankov-budut-ustanovleny-summy-kalendarnyx-sborov-486532|title=ФСВ: В соответствии с рейтингом риска азербайджанских банков будут установлены суммы календарных сборов|lang=ru|website=[[Азери-Пресс]]|access-date=2022-07-21}}</ref>. На [[17 мај]] [[2023]] година, Гунај Банка прогласила за банкрот<ref>{{Cite web|url=https://www.cbar.az/press-release-4206/information-by-the-central-bank-about-revocation-of-the-banking-license-of-gunay-bank-ojsc-and-appointment-of-a-temporary-administrator|title=“Günay Bank” ASC-nin lisenziyasının ləğvi və müvəqqəti inzibatçının təyin edilməsi ilə bağlı Mərkəzi Bankın məlumatı|lang=az|author=Central Bank of the Republic of Azerbaijan|website=www.cbar.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518053651/https://www.cbar.az/press-release-4206/information-by-the-central-bank-about-revocation-of-the-banking-license-of-gunay-bank-ojsc-and-appointment-of-a-temporary-administrator|archive-date=2023-05-18|access-date=2023-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20230520093234782-Gunay-Bank-obyavlen-bankrotom|title=Günay Bank объявлен банкротом|lang=ru|website=1news.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520072641/https://1news.az/news/20230520093234782-Gunay-Bank-obyavlen-bankrotom|archive-date=2023-05-20|access-date=2023-05-27|url-status=live}}</ref>. Исплатата на компензација на штедачите била закажана за 19 јуни 2023 година<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20230527094457186-Stala-izvestna-data-vyplaty-kompensatsii-vkladchikam-Gunay-Bank|title=Стала известна дата выплаты компенсаций вкладчикам Günay Bank|lang=ru|website=1news.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527065211/https://1news.az/news/20230527094457186-Stala-izvestna-data-vyplaty-kompensatsii-vkladchikam-Gunay-Bank|archive-date=2023-05-27|access-date=2023-05-27|url-status=live}}</ref>. На [[24 јули]] [[2024]] година, „{{iw|NakhichevanBank||az|Naxçıvanbank}}“ била ликвидирана. Банката била преобразена во небанкарска кредитна организација „Е-Кредит“<ref>{{Cite web|url=https://vesti.az/index.php/ekonomika/521468|title=ЦБА аннулировал лицензию ОАО "Naxçıvanbank"|lang=ru|website=Vesti.az|access-date=2024-09-09|archive-date=2024-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240909052030/https://vesti.az/index.php/ekonomika/521468|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://naxcivanbank.az/|title=“Naxçıvanbank” ASC-nin əmanətçilərinin və digər depozitorlarının diqqətinə|lang=az|website=НахичеваньБанк Официальный сайт|date=2024|url-status=dead|access-date=2024-09-09|archive-date=2024-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419134049/https://naxcivanbank.az/}}</ref>. === Небанкарски кредитни организации === Регулирањето на активностите на небанкарските кредитни организации се врши со законите „За банките“, „За кредитните организации кои не се банки“, „За кредитните унии“<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=http://www.azerbaijans.com/content_738_ru.html|title=Банковская система Азербайджана|author=|website=|date=|publisher=www.azerbaijans.com|access-date=2018-10-12|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012140109/http://www.azerbaijans.com/content_738_ru.html|url-status=live}}</ref>. Во областа на [[Микрофинансирање|микрофинансирање]] работи Азербејџанското здружение за микрофинансирање<ref>{{Cite web|lang=az|url=https://amfa.az/az-home.html|title=Ассоциация микрофинансирования Азербайджана|website=Официјална веб-страница}}</ref>. == Регулатива == Утврдени се неколку стандарди и ограничувања. Централната банка издава задолжителни подзаконски акти со кои се регулираат активностите на банките и небанкарските финансиски институции. Стандардот [[ISO 20022]] бил воведен во меѓубанкарскиот систем за порамнување во реално време<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1459738.html|title=ЦБ Азербайджана завершил переход системы межбанковских расчетов на международный стандарт|website=Day.Az|date=2022-05-06|access-date=2022-05-15|archive-date=2022-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515060911/https://news.day.az/economy/1459738.html|url-status=live}}</ref>. Стандардот [[ISO 27000]] е во фаза на имплементација<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1471489.html|title=ЦБ Азербайджана работает над программой по укреплению информационной безопасности страховых продуктов|website=Day.Az|date=2022-06-17|access-date=2022-06-23|archive-date=2022-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623074647/https://news.day.az/economy/1471489.html|url-status=live}}</ref>. Од мај [[2023]] година, Централната банка вовела показатели што ја одразуваат просечната каматна стапка за трансакции во национална валута на необезбедениот меѓубанкарски пазар (''Azerbaijan Interbank rate'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1560857.html|title=ЦБ Азербайджана будет использовать новый индекс для измерения эффективности денежной политики|website=Day.Az|date=2023-05-02|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515033140/https://news.day.az/economy/1560857.html|url-status=live}}</ref>. Од [[1 февруари]] [[2016]] година до [[1 февруари]] [[2023]] година, приходите од камата на депозити на физички лица биле ослободени од данок на доход. Од 1 февруари 2023 година, овој приход бил оданочен кај изворот на плаќање по стапка од 10%.<ref name=":9">{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1625148.html|title=Хорошая новость для тех, у кого есть деньги в банке - ВИДЕО|lang=ru|website=Day.Az|date=2023-12-26|access-date=2024-01-08|archive-date=2024-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108052038/https://news.day.az/economy/1625148.html|url-status=live}}</ref>. Од [[1 јануари]] [[2024]] година, месечните каматни приходи до 200 манати што ги заработуваат физички лица од депозити во национална валута се ослободени од [[данок на доход]]. Понатаму, каматните приходи од депозити на физички лица во национална валута за период од 18 месеци или подолго, доколку износот на депозитот се врати не порано од 18 месеци подоцна, исто така се ослободени од оданочување, без оглед на износот на приходот. == Банкарски показатели == Во 2010 година, активата на банките изнесувала вкупно 13.290,81 милиони манати.<ref name=":0" /> Од 2010 година, 60,7% од активата на банкарскиот систем била концентрирана во пет големи банки.<ref name=":0" /> Според статистиката од Управата за супервизија на финансискиот пазар на Азербејџан, нето добивката на банките во 2017 година изнесувала повеќе од 479,7 милиони манати<ref>{{Cite web|url=http://www.1news.az/news/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyshla-na-chistuyu-pribyl|title=Статистические данные|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012135033/http://www.1news.az/news/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyshla-na-chistuyu-pribyl|archive-date=2018-10-12|access-date=2018-10-12|url-status=live}}</ref>. На 31 март 2018 година, бројот на банкарски средства изнесувал 27.907,4 милиони манати<ref name=":4" />. ===2021=== Вкупниот број на средства на [[30 септември]] [[2021]] година изнесувал 34 милиони 526,5 илјади манати, обврските - 29 милиони 655,2 илјади манати, акционерскиот капитал - 4 милиони 871,3 илјади манати. Портфолиото на кредити изнесувало 15 милиони 538,7 илјади манати. Депозитите учествувале со 79,8% во структурата на обврските на банките. Бројот на депозити на населението (без лицата кои се занимаваат со претприемачки активности) изнесувал 8 милијарди 663,6 илјади манати<ref>{{Cite web|lang=az|url=https://uploads.cbar.az/assets/adbca9538093cb91462cebed6.pdf|title=Статистический бюллетень ЦБ АР Сентябрь 2021|website=Центральный Банк АР Официальный сайт|access-date=2021-10-24|archive-date=2021-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021125913/https://uploads.cbar.az/assets/adbca9538093cb91462cebed6.pdf|url-status=live}}</ref>. Стапката на доцнење во отплата на кредитите била 5,5%. Надворешните обврски на банките од втор ред изнесувале 1 милијарда 117,6 милиони манати. На крајот од 2021 година, коефициентот на доцнење во плаќањето на кредитите изнесувал 6,1%.<ref name=":6">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1551488.html|title=Fitch Ratings подтвердило рейтинг Азербайджана|website=Day.Az|date=2023-04-01|access-date=2023-04-12|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412041023/https://news.day.az/economy/1551488.html|url-status=live}}</ref>. ===2022=== На [[31 јануари]] [[2022]] година, кредитите во странска валута учествувале со 25,7% од вкупните издадени кредити, што е историски најниско ниво од 2001 година. <ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1438148.html|title=В Азербайджане долларизация кредитов обновила исторический минимум|lang=ru|website=Day.Az|date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301153642/https://news.day.az/economy/1438148.html|archive-date=2022-03-01|access-date=2022-03-01|url-status=live}}</ref>. На крајот на 2022 година, коефициентот на нефункционални кредити изнесувал 2,9%. Доларизацијата на депозитите и штедните сметки изнесувала 48%. {| class="wikitable" |- !Година !Број на банки !Број на филијали !Број на канцеларии !Број на банкомати |- |2025 |22 |485 |88 |3230 |} '''Показатели''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Актива !Обврски !Капитал !Портфолио на кредит |- |2025 |53 001,4 |46 363 |6 618,4 |27 477,7 |} '''Структура на кредитното портфолио''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Деловни Кредити !Потрошувачки Кредити !Хипотекарни Кредити |- |2025 |14 757,2 |8 445 |4 245,5 |} '''Структура на обврските''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Депозити |- |2025 |37 696,6 (81,3 %) |} '''Депозитно портфолио''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Правни лица !% !Физички лица !% |- |2025 |23 397,5 |62,1 |14 299,1 |37,9 |} '''Депозити на физички лица''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Во национална валута !% !Во странска валута |- |2025 |9 400,1 |65,7 | |} '''Профит''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Нето добивка !Оперативна добивка |- |2025 |1 044,3 |1 663,2 |} '''Извор:''' [https://uploads.cbar.az/assets/c6426af9cd2368b44eb7ca4c6.pdf Статистички билтен ''ЦБ АР декемввеи 2024''] == Кредитирање == Заклучно со февруари 2025 година, кредитното портфолио за реалниот сектор на азербејџанската економија изнесувало 29,3 милијарди манати. Од нив, 4 милијарди манати биле кредити за трговскиот и услужниот сектор.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1739055.html|title=В Азербайджане вырос спрос на бизнес-кредиты|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-03-21|access-date=2025-03-22}}</ref>. На [[3 февруари]] [[2018]] година, на иницијатива на 8 комерцијални банки било основано Азербејџанското кредитно биро. Бирото се занимава со формирање на [[Кредитна историја|кредитна историја]] на клиенти<ref>{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/122052|title=В Азербайджане учреждено первое частное кредитное бюро|lang=ru|website=haqqin.az|date=2018-02-03|access-date=2025-11-22|url-status=live}}</ref>. Од ноември 2025 година, 4,9 милиони луѓе во Азербејџан имаат [[Кредитно бодување|профил за бодување]] (профил во системот за проценка на кредитниот ризик). Од нив, 3 милиони луѓе имаат активно бодување<ref name=":12">{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1796695.html|title=Азербайджанское кредитное бюро представило статистику кредитных рейтингов граждан по стране|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-11-20|access-date=2025-11-22}}</ref>. 11% од учесниците во системот за проценка на кредитниот ризик се во категоријата „одлично“ бодување, 21% се „добри“, 33% се „просечни“, 26% се „задоволителни“ и 8% се „слаби“.<ref name=":12" />. Ризиците се проценуваат врз основа на критериумите „долгорочни обврски“, „долг на товар“ и „број на кредити“.<ref name=":12" />. Обемот на задоцнети кредити во банкарскиот систем на Азербејџан на 1 февруари 2026 година изнесувал 557,5 милиони манати,<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/finansy/obem-problemnyh-kreditov-v-azerbajdzhane-vyros-bolee-chem-na-17|title=Объем проблемных кредитов в Азербайджане вырос более чем на 17%|lang=ru|first=Кянан|last=Садыгов|website=Report.az|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>, а нето кредитите издадени на клиенти изнесуваале 28 милијарди 201,9 милиони манати банкарски средства<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/finansy/aktivy-bankovskogo-sektora-azerbajzhana-vyrosli-na-7|title=Активы банковского сектора Азербайджана выросли на 7%|lang=ru|first=Кянан|last=Садыгов|website=Report.az|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. == Депозити == Во 2008 година, депозитите на населението изнесувале 1 милијарда 468 милиони манати, депозитите – 2 милијарди манати. {| class="wikitable" |+Количина (милијарди) !Година !во манати !во странска валута !Вкупно |- |2012 |2 964 |2 149 |5 113 |- |2013 |3 888 |2 507 |6 395 |- |2014 |4 422 |2 766 |7 188 |- |2015 |1 420 |8 053 |9 473 |- |2016 |1 517 |5 931 |7 748 |} Во 2024 година, почнале да се привлекуваат депозити од економскиот регион [[Зангезурски коридор]]. На 1 декември 2024 година биле привлечени 392.000 манати. Вкупно 14,2 милијарди манати биле привлечени од регионите на 1 декември 2024 година.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1718497.html|title=В Азербайджане начали привлекать вклады из Восточного Зангезура|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-12-26|access-date=2024-12-31|archive-date=2024-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241230031545/https://news.day.az/economy/1718497.html|url-status=live}}</ref>. == Плаќања и трансфери == Првата банкарска картичка во Азербејџан била издадена во [[1997]] година<ref>„Првата банкарска картичка во Азербејџан одбележува 15 години од датумот на издавање“, Економски вести (Информативна агенција Ореанда), 14 ноември 2012 година (Преземено преку Nexis на 20 август 2013 година)</ref>. Услугите за обработка на пластични картички во Азербејџан ги обезбедуваат [[AzeriCard]], MilliKart и KapitalBank. Во 2019 година била воведена [[Токенизација (безбедност на информации)|токенизација]], што овозможува плаќања преку мобилни уреди. Технологијата [[Apple Pay]] била воведена во 2021 година, а [[Google Pay]] во 2022 година. Достапен е и B2B Connect. Центарот за обработка на Azericard опслужува банкомати, ПОС терминали и мобилни апликации на 13 од 23 банки во Азербејџан. <ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1627466.html|title=Устранена проблема с банковскими картами|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-01-07|access-date=2024-01-10|archive-date=2024-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110050826/https://news.day.az/economy/1627466.html|url-status=live}}</ref>. Плаќањето преку мобилна апликација на паметен телефон со помош на „Tap To Phone“ е имплементирано, користејќи технологија за комуникација на блиско поле (NFC). Од мај 2022 година, 11 банки се поврзани со оваа технологија. Во 2023 година била воведена технологијата Masterpass, која овозможува пренос на пари до броеви на мобилни телефони.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1626127.html|title=Mastercard активно работает над возможностью денежных переводов по мобильному номеру в Азербайджане - ИНТЕРВЬЮ|lang=ru|website=Day.Az|date=2023-12-30|access-date=2024-01-06|archive-date=2024-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106060515/https://news.day.az/economy/1626127.html|url-status=live}}</ref>. [[Систем за брзо плаќање|Систем за побрзо плаќање]] почнал да се воведува. Во август 2024 година, била воведена можноста за дополнување на сметка преку банкомат со внесување на „AniPay ID“ (број на мобилен телефон, FIN код, е-пошта). За да извршите плаќања, потребно е да се регистрира банкарска сметка во системот за моментално плаќање, преку [[интернет банкарство]] или [[мобилно банкарство]], да се поврзе сметката со идентификатори (број на мобилен телефон, FIN код, е-пошта), креирајќи „AniPay ID“<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1682170.html|title=Создана возможность пополнения счетов через Систему мгновенных платежей в банкоматах|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-08-15|access-date=2024-08-22|archive-date=2024-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822065207/https://news.day.az/economy/1682170.html|url-status=live}}</ref>. Од септември 2024 година, има 13 организации кои спроведуваат плаќања и преноси<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1688306.html|title="Multi Solutions" получает одобрение ЦБ Азербайджана|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-09-10|access-date=2024-09-12|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912061213/https://news.day.az/economy/1688306.html|url-status=live}}</ref>. Од октомври 2024 година, во земјата имало 18.923.000 платежни картички во оптек. Ова ги вклучува платежните картички издадени од банки и „Азерпост“ ДОО.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1701245.html|title=Платежные карты становятся все более популярными среди азербайджанцев|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-10-24|access-date=2024-10-27}}</ref>. Како дел од регулирањето на циркулацијата на [[Криптовалута|криптовалутата]], Централната банка ќе спроведе шестмесечен пробен период со посебен регулаторен режим за производите „Трансфери во паричник за размена на криптовалути“, „Криптоброкер“, „Крипто платформа“ и „Криптовалута PortCoin“ почнувајќи од ноември 2024 година.<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20241107054031852-TSBA-protestiruet-kriptovalyutu-i-svyazannye-s-nei-produkty-FOTO|title=ЦБА протестирует криптовалюту и связанные с ней продукты - ФОТО|lang=ru|website=1news.az|access-date=2024-11-08}}</ref>. === Платежни организации и организации за електронски пари === Активностите на платежните организации и организациите за електронски пари подлежат на задолжително лиценцирање.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1702515.html|title=ЦБА обратился к участникам платежного рынка|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-10-29|access-date=2024-10-30}}</ref>. Од октомври 2024 година, во Азербејџан работат следните институции за плаќање и електронски пари:<ref>{{Cite web|url=https://www.cbar.az/page-853/electronic-money-institutions|title=Elektron pul təşkilatları|lang=az|first=Central Bank of the Republic of|last=Azerbaijan|website=www.cbar.az|access-date=2024-10-30|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925223923/https://www.cbar.az/page-853/electronic-money-institutions|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uploads.cbar.az/assets/e10a583ef2deab52a22b09c35.xlsx|title=Elektron pul təşkilatları|lang=az|website=Центральный банк Азербайджана Официальный сайт|date=2024-10-30|url-status=live|access-date=2024-10-30|archive-date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602203655/https://uploads.cbar.az/assets/e10a583ef2deab52a22b09c35.xlsx}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Бр. ! Име ! Датум на издавање |- |1 |ООО «A-Solutions Elektron Pul Təşkilatı» |16 мај 2024 |- |2 |ООО «United Payment» |16 мај 2024 |- |3 |ООО «Modenis» |5 јули 2024 |- |4 |ООО «PashaPay» |27 јули 2024 |- |5 |ООО «Mobile Payment Solutions» |8 јули 2024 |- |6 |ЗАО «Mpay» |11 јули 2024 |- |7 |ООО «Paysis» |11 јули 2024 |- |8 |ООО «PulPal» |24 јули 2024 |- |9 |ОАО «Qoldenpey» |17 јули 2024 |- |10 |ООО «K Group» |12 септември 2024 |- |11 |ООО «Azərikard» |12 септември 2024 |- |12 |ЗАО «Payriff» |31 јули 2024 |- |13 |ООО «Greentek Group» |18 септември 2024 |- |14 |ООО «Cüzdan» |25 септември 2024 |- |} === Статистика === ==== 2021 ==== Од октомври 2021 година, во земјата работеле 2.870 банкомати, од кои 1.521 биле во Баку, а 1.349 биле во регионите<ref name=":8">{{Cite web|lang=az|url=https://uploads.cbar.az/assets/51e38d9fecdaca5e8aa378451.pdf|title=Статистический бюллетень ЦБ АР Октябрь 2021|website=Центральный Банк АР Официальный сайт.|access-date=2021-12-05|archive-date=2021-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123154539/https://uploads.cbar.az/assets/51e38d9fecdaca5e8aa378451.pdf|url-status=live}}</ref>. Бројот на безготовински плаќања преку платежни картички во првите девет месеци од 2021 година изнесувал 7 милијарди 218 илјади манати, што претставува 27,8% од сите плаќања. Околу 30% од плаќањата се вршат преку ПОС терминали. Од октомври 2021 година, 61.061 ПОС терминали биле во функција, од кои 40.057 биле во Баку и 21.004 во регионите.<ref name=":8" /> ==== 2022 ==== Од декември 2022 година, бројот на банкарски картички надминал 12 милиони. Над 70% од нив се [[бесконтактна картичка|бесконтактни]]<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1517017.html|title=MasterCard планирует расширить сотрудничество с субъектами МСБ в Азербайджане - ИНТЕРВЬЮ с генеральным директором|lang=ru|website=Day.Az|date=2022-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215171047/https://news.day.az/economy/1517017.html|archive-date=2022-12-15|access-date=2022-12-15|url-status=live}}</ref>. Во 2022 година, 60,5% од трансакциите биле извршени со користење на [[Visa]]<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1560739.html|title=Visa видит огромный потенциал для внедрения инноваций в Азербайджане - ИНТЕРВЬЮ|lang=ru|website=Day.Az|date=2023-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230513200229/https://news.day.az/economy/1560739.html|archive-date=2023-05-13|access-date=2023-05-14|url-status=live}}</ref>. ==== 2023 ==== Од 1 јануари до 1 декември 2023 година, извршени биле 27,7 милиони трансакции со картички [[MasterCard]] издадени од банки и платежни организации во Азербејџан, во вкупен износ од 2,7 милијарди манати.<ref name=":10">{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1737718.html|title=В Азербайджане возрос объем операций с картами MasterCard|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-03-17|access-date=2025-03-18}}</ref>. Исто така, од 1 јануари до 1 декември 2023 година, биле извршени 508.000 трансакции со картички [[American Express]] во вредност од 15,2 милиони манати.<ref name=":11">{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1739272.html|title=В Азербайджане растет популярность зарубежной платежной карты|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-03-23|access-date=2025-03-31}}</ref>. ==== 2024 ==== Бројот на кредитни картички на 1 октомври 2024 година изнесувал 2 милиони 273 илјади.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1702628.html|title=Азербайджанцы стали активнее использовать кредитные карты|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-10-30|access-date=2024-10-31}}</ref> Од 1 јануари до 1 декември 2024 година, 62,6 милиони трансакции биле извршени со користење на картички MasterCard издадени од банки и платежни организации во Азербејџан, во вкупен износ од 4,5 милијарди манати.<ref name=":10" />. Исто така, од 1 јануари до 1 декември 2024 година, биле извршени 679.000 трансакции со картички American Express во вкупен износ од 20,9 милиони манати.<ref name=":11" /> === Трансфери === ==== 2024 ==== Во 2024 година, поединци префрлиле 526,759 милиони долари од Азербејџан во странски земји и 1,082 милијарди долари од странски земји во Азербејџан.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1740756.html|title=Вырос объем денежных переводов из Швейцарии в Азербайджан|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-03-31|access-date=2025-03-31}}</ref>. == Регулација на валутата == Во 2023 година, [[Централна банка на Азербејџан|Централната банка на Азербејџан]] купила 3 милијарди 836 милиони долари на аукции на валути.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1683074.html|title=ЦБ о росте спроса на валютном рынке Азербайджана|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-08-20|access-date=2024-08-21}}</ref>. == Систем за гаранција на депозити == На 29 декември 2006 година бил донесен Законот „За осигурување на депозити“<ref>{{Cite web|lang=az|url=http://www.e-qanun.az/framework/12137|title=О страховании вкладов Закон АР|access-date=2021-11-08|archive-date=2020-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504134023/http://www.e-qanun.az/framework/12137|url-status=live}}</ref>, според кој депозитите на физички лица во банките подлежат на задолжително осигурување. Бил основан [[Фонд за осигурување на депозити на Азербејџан]]. Следните депозити се подобни за осигурување: * Поединечни депозити до 100.000 манати * Тековни салда на сметки на индивидуални претприемачи (за сметки отворени за деловни цели) до 20.000 манати Поединечните депозити префрлени во банката за управување со доверба не се осигурани. Осигурените депоненти според договори склучени пред 2 март 2016 година добиваат надомест во износ од 100% од износот на депозитот, до 30.000 манати. Депозитите според договори склучени по 2 март 2016 година се целосно гарантирани. Од 16 септември 2016 година, ограничувањето на каматната стапка за осигурените депозити во национална валута е зголемено од 12% на 15%. За депозитите во странска валута, ограничувањето е 3%. == Банковски омбудсмен == Во февруари 2017 година била воспоставена позицијата Банкарски омбудсман. Банкарскиот омбудсман ги разгледува споровите меѓу банките и поединците во врска со договори во вредност до 10.000 долари.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1438892.html|title=В Азербайджане внесены изменения в Положение о банковском омбудсмене|website=Day.Az|date=2022-02-24|access-date=2022-03-03|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303185916/https://news.day.az/economy/1438892.html|url-status=live}}</ref>. Банкарскиот омбудсман е овластен да разгледува жалби во врска со кредити, депозити, парични трансфери и кредитни картички.<br>Активностите на Омбудсманот се протегаат на 22 банки и 1 небанкарска кредитна институција. == Дигитализација == На 26 јули 2024 година, Министерството за дигитален развој и транспорт на Азербејџан ја претставило апликацијата за видео повици „SIMA Zəng“. Апликацијата ќе ја користат азербејџанските банки за да им обезбедат на клиентите далечински банкарски услуги. Апликацијата овозможува лична идентификација, двофакторска автентикација.<ref>{{Cite web|url=https://azertag.az/ru/xeber/predstavleno_novoe_reshenie_sima_dlya_videozvonkov-3113766|title=Представлено новое решение SIMA для видеозвонков|lang=ru|website=Azertag|date=2024-07-26|url-status=live|access-date=2024-07-27|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726194020/https://azertag.az/ru/xeber/predstavleno_novoe_reshenie_sima_dlya_videozvonkov-3113766}}</ref>. == Статистика == === Број на банки во 2005–2013 година === {| class="wikitable" |Показатели<ref name=":5">{{Статья|автор=Мамедов, Фамиль Назим|заглавие=Банковская система Азербайджана на современном этапе: проблемы конкурентоспособности|ссылка=https://novainfo.ru/article/4427|язык=ru|издание=Научный журнал NovaInfo.Ru|год=2016|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012134929/https://novainfo.ru/article/4427}}</ref> |2005 |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |2013 |- |Број на финансиски институции со дозвола за вршење банкарски работи |114 |129 |138 |142 |140 |142 |146 |169 |176 |- |Број на банки |44 |44 |44 |46 |46 |46 |45 |44 |43 |- |Државни |2 |2 |2 |2 |1 |1 |1 |1 |1 |- |Приватни |42 |42 |42 |44 |45 |45 |44 |43 |42 |- |Број на банки со странски капитал |15 |18 |20 |21 |23 |23 |22 |23 |22 |- |вклучувајќи ги и оние со одобрен капитал од 50% до 100% |5 |5 |5 |6 |7 |7 |7 |7 |6 |} === Показатели за банкарскиот сектор во 2006–2013 година === {| class="wikitable" |Показатели<ref name=":5" /> |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |2013 |Раст за 2006-2013 година г.г. |- |Кредити |1268,9 |2128,6 |4393,9 |6816,9 |7963,6 |8574,3 |9118,4 |10681,3 |8,4 раст |- |Активи |2252,0 |3778,0 |6725,7 |10273,5 |11665,2 |13290,8 |14205,01 |17643,45 |7,8 раст |- |Обврски |1863,7 |3174,7 |5627,6 |8568,8 |9660,2 |11121,7 |11748,17 |15088,13 |8,1 раст |- |Депозити |1380,9 |2233,1 |3437,9 |4055,8 |4293,4 |5165,3 |6606,1 |7710,9 |5,6 раст |- |Капитал |388,9 |603,3 |1098,1 |1704,7 |2005,0 |2169,1 |2456,8 |2555,3 |6,6 раст |} 1culjpxp6xno74dg9eddsbcuytn6cox 5533980 5533975 2026-04-03T18:52:40Z Тиверополник 1815 5533980 wikitext text/x-wiki '''Банкарски систем на Азербејџан''' — двостепен банкарски систем на [[Република Азербејџан]], регулиран со Законот за банки. Првиот степен го сочинуваат [[Народна банка на Република Азербејџан|Народната банка на Република Азербејџан]] а вториот степен го сочинуваат комерцијални банки и други кредитни институции. == Историја == === Период на царството === Од 1920 година, во Азербејџан работеле филијали на [[Државна банка на Руското Царство|Руска државна банка]], [[Волшко-Камска банка]], [[Обединета банка]], [[Руско-азиска банка]], [[Руска банка за надворешна трговија]], [[Меѓународна комерцијална банка Санкт Петербург|Меѓународна комерцијална банка „Петроград“]], Персиската банка за дисконтни и заеми, [[Азовско-Донска банка]], [[Руска комерцијална и индустриска банка (Руско Царство)|Руска комерцијална и индустриска банка]] и филијали во [[Баку]] на кавкаските и тифлиските банки. Трговската банка во Баку, Кредитното друштво на градот Баку и Првото и Второто заемно кредитно друштво работеле како независни финансиски институции. === Период на советите === Со Уредба бр. 143 од 21 август 1920 година, постојните банки, банкарски филијали и кредитни институции биле ликвидирани. Нивниот имот и капитал биле префрлени во Народниот комесаријат за финансии. Депозитите и тековните сметки на физички и правни лица во банки со износ поголем од 50.000 рубли, како и салдата на дописничките сметки, биле отпишани како приход за [[Азербејџанска ССР|Азербејџанската ССР]]. Вратени биле само депозити од депоненти со ниски приходи, дефинирани како оние со депозити не повеќе од 50.000 рубли. Понатаму, биле собрани неплатени долгови кон банките над 5.000 рубли. Вредностите што ги чуваат банките, вклучувајќи златни, сребрени, бакарни монети и банкноти издадени од Николај, Керенски и Дума, биле национализирани и предадени на Централната каса на Азербејџанската ССР. Архивите на банките биле префрлени во Народниот комесаријат за финансии. Банкарските службеници биле префрлени во Народниот комесаријат за финансии и окружните финансиски одделенија на Комесаријатот за финансии. Банкарските операции дозволени во Азербејџанската ССР биле доверени на окружните финансиски одделенија на Народниот комесаријат за финансии, кои биле филијали на Комесаријатот во градовите и окрузите на земјата. На 22 септември 1920 година, штедилниците и кредитните банки за работници и вработени биле ликвидирани. Депозитите до 10.000 рубли биле повлечени. Депозитите над 10.000 рубли биле кредитирани во државниот буџет. <ref>Уредба на AzRevCom бр. 186 од 22 септември 1920 година</ref>. Купопродажбата на девизи била доделена на исклучива надлежност на Народниот комесаријат за финансии. Трансакциите со девизи со нерезиденти се склучувале само со согласност на Комесаријатот за финансии. <ref>Уредба бр. 243 на AzRevCom од 15 октомври 1920 година</ref>. Сите пари примени за трансакции биле предадени на Комесаријатот за финансии. По ликвидацијата на банките и штедилниците, заштедите на индивидуалните депоненти биле прифаќани на тековните сметки на Народниот комесаријат за финансии. <ref>Уредба бр. 304 на AzRevCom од 13 декември 1920 година „За постапката за ликвидација на штедилниците“.</ref>. На [[21 октомври]] [[1921]] година била основана Азербејџанската државна банка. <ref>Уредба на Централниот извршен комитет на Азербејџан од 21 октомври 1921 година</ref>. == Современ период == === 2000-ти === Во 2000 година, биле спроведени реформи за реструктуирање и рехабилитација на државните банки. Бројот на приватизирани банки нагло се зголемил.<ref name=":1">{{Cite web|url=http://www.azerbaijan.az/_Economy/_BankSystem/_bankSystem_r.html|title=Азербејџан - Банкарски систем|publisher=www.azerbaijan.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20181013155558/http://www.azerbaijan.az/_Economy/_BankSystem/_bankSystem_r.html|archive-date=2018-10-13|access-date=2018-10-12|url-status=dead}}</ref>. Во 2001 година, Бакушката берза (БББ) се отворила како место за тргување со краткорочни државни обврзници и обични акции на приватизирани државни претпријатија. Берзата има трговски кат со 30 работни станици, што овозможува тргување со хартии од вредност од секаков вид, а има и свој Централен депозитар. Основачи на БББ биле 16 од најголемите банки во [[Азербејџан]], две финансиски компании и [[Истанбулска берза|Истанбулската берза]]. Во 2002 година започнало реструктуирање на банкарскиот систем. За подобрување на банкарските операции, биле воведени интернет банкарство, мобилно банкарство и автоматизирани банкарски точки, кои овозможуваат далечински пристап до финансиски услуги. Во раните 2000-ти, бил донесен Законот за валутна регулатива, според кој биле ублажени ограничувањата за извоз на валута<ref>{{Cite web|url=https://cyberleninka.ru/article/v/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyzovy-i-perspektivy-globalizatsiking и system of Azerbaijan:globalizatsiking| глобализација|publisher=cyberleninka.ru|access-date=2018-10-12|archive-date=2019-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/2019041 1185118/https://cyberleninka.ru/article/v/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyzovy-i-perspektivy-globalizatsii|url-status=live}}</ref>. На 9 февруари 2007 година, бил основан [[Фонд за осигурување на депозити во Азербејџан]]<ref name=":1" />. === 2010-ти === Во 2015 година, низ целата земја биле инсталирани [[ПОС терминал|ПОС терминали]]<ref name=":3">{{Cite news|title=Банкарскиот систем на Азербејџан се соочува со позитивни предизвици во 2013 година|url=https://www.trend.az/other/analysis/2103090.html|work=Trend.Az|date=2012-12-26|access-date=2018-10-12|lang=ru|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012214436/https://www.trend.az/other/analysis/2103090.html}}</ref>. Во март 2014 година, агенцијата за рејтинзи „''Фич''“ ја оценила состојбата во азербејџанскиот банкарски сектор како „''во голема мера стабилна''“<ref>{{cite news|last=Barnett|first=Ryan|title=Фич: Банкарскиот сектор во Азербејџан е „во голема мера стабилен“|url=http://cistranfinance.com/featured/fitch-azerbaijan-banking-sector-broadly-stable/1916/|access-date=2014-03-20|newspaper=CISTRAN Finance|date=2014-03-12|location=Чикаго, Илиноис, САД; Москва, Русија|archive-date=2015-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150105220249/http://cistranfinance.com/featured/fitch-azerbaijan-banking-sector-broadly-stable/1916/|lang=en}}</ref><ref>{{cite news|title=RPT-Fitch потврдува пет приватни банки во Азербејџан|url=http://www.reuters.com/article/2014/03/11/fitch-affirms-five-azerbaijan-privately-idUSFit69297220140311|access-date=2014-03-20|newspaper=Reuters|date=2014-03-11|archive-date=2 014-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20140319173010/http://www.reuters.com/article/2014/03/11/fitch-affirms-five-azerbaijan-privately-idUSFit69297220140311|lang=en}</ref>. Во 2016-2017 година, 11 банки биле ликвидирани. Во март 2016 година, стапил на сила Законот за целосно осигурување на депозитите, со кој се бара сите депозити на домаќинствата во банките да бидат осигурани три години <ref name=":2">{{Cite news|title=Изменения нужны сейчас, иначе банковская система Азербайджана окончательно рухнет|url=http://ru.echo.az/?p=51979|work=ЭХО|date=2016-11-26|access-date=2018-10-12|lang=ru|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012135143/http://ru.echo.az/?p=51979}}</ref>. На [[31 март]] [[2018]] година, во банкарскиот сектор во земјата биле вработени 16.389 лица.<ref name=":4">{{Cite news|title=Активата на банкарскиот систем на Азербејџан се намалила во првиот квартал|url=http://abc.az/ru/news/9222|work=Abc.az|access-date=2018-10-12|lang=ru|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012134907/http://abc.az/ru/news/9222}}</ref> Азербејџан е акционер на [[ECOBANK]]<ref name=":3" />. === 2020-ти === [[Исламско банкарство|Исламското банкарство]] било воведено во февруари [[2026]] година. Од февруари 2026 година, две банки имаат филијали на исламско банкарство<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/society/1818565.html|title=В Азербайджане два банка будут выдавать кредиты без процентов|lang=ru|website=Day.Az|date=2026-02-26|access-date=2026-02-27}}</ref>. == Организација на банкарскиот систем == === Централна банка === [[Централна банка на Република Азербејџан]]:<ref name=":7" /> * ја одредува и спроведува државната [[Монетарната политика|монетарната]] и [[Девизна политика|девизната политика]] * го организира кружењето на готовина [[Промет на пари|промет на пари]] * го одредува девизниот курс на [[Азербејџански манат|азербејџанскиот манат]] во однос на странските валути на трајна основа * врши регулирање и контрола на валутата * ги формира и управува [[Девизни резерви|златни и девизни резерви]] на земјата * го составува [[Биланс на плаќања|Билансот на плаќања]] на земјата Централната банка на Азербејџан е управувана од Одбор на директори составен од седум членови. Членовите на Одборот се назначуваат за мандат од 5 години. Централната банка одговара исклучиво пред [[Претседател на Азербејџан|претседателот на Република Азербејџан]]. Активностите на Централната банка се регулирани со Законот „За Централната банка на Република Азербејџан“<ref name=":7">{{Cite web|lang=az|url=http://e-qanun.az/framework/5530#_edn1|title=О Центральном Банке АР Закон от 10.12.2004г. № 802-IIQ|access-date=2021-10-08|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008050320/http://e-qanun.az/framework/5530#_edn1|url-status=live}}</ref>. === Банкарски сектор === Покрај банките, филијалите на [[Азерпост]] се овластени да вршат одредени видови банкарски активности. Од март 2025 година, 29 филијали на Азерпост поседувале лиценца за вршење банкарски активности.<ref name=":7">{{Cite web|lang=az|url=http://e-qanun.az/framework/5530#_edn1|title=О Центральном Банке АР Закон от 10.12.2004г. № 802-IIQ|access-date=2021-10-08|archive-date=2021-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20211008050320/http://e-qanun.az/framework/5530#_edn1|url-status=live}}</ref>. ====2022==== Од 1 јануари 2022 година, во Азербејџан работеа 26 комерцијални банки. Од нив, 2 беа во државна сопственост, 24 беа приватни, 12 банки со странско учество и 2 филијали на странски банки. Низ целата Република работеа 479 банкарски филијали, 97 одделенија и 2.907 банкомати.<ref>{{Cite web|lang=az|url=https://uploads.cbar.az/assets/d701bfa769e508299fbf2354c.pdf|title=Клучни индикатори за банкарскиот сектор на Република Азербејџан на 31.12.2021 година|website=Официјална веб-страница на Централната банка на Република Азербејџан|access-date=2022-03-22|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303191955/https://uploads.cbar.az/assets/d701bfa769e508299fbf2354c.pdf|url-status=live}}</ref>. ====2023==== На 1 јануари 2023 година, во Азербејџан работеле 25 банки. Бројот на банкарски филијали бил 487, бројот на канцеларии бил 91, а бројот на банкомати бил 2.997. Вкупната актива на банките на 1 јануари 2023 година изнесувала 47.054.900 манати. Вкупните обврски биле 41.432.800 манати. Деловните кредити учествувале со 55,4% во портфолиото на комерцијалните банки. Уделот на доцнење во плаќањето на кредитите бил 2,9%. Депозитите на претпријатијата учествувале со 66% од депозитите, додека депозитите на мало со 34%. Американските долари учествувале со 39,2% од депозитите на мало. ==== 2024 ==== Според податоци од септември 2024 година, во Азербејџан работеле 22 банки, вклучувајќи 482 филијали, 88 канцеларии и 3.140 банкомати. Бројот на вработени во банкарскиот сектор изнесувал 24.696.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1701220.html|title=Азербайджанские банки набирают больше сотрудников|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-10-24|access-date=2024-10-27}}</ref>. === Ликвидирани банки === Во текот на 2016-2017 година, биле одземени лиценците на Јунајтед Кредит Банк, Банка на Азербејџан, Генцебанк, Техникабанк, Парабанк, Заминбанк, Кредобанк, Декабанк, Атрабанк, Кавкаска банка за развој и Стандард Банка. Во времето на одземање на лиценцата, ниту една од овие банки немала средства што ги покривале нивните доверителски обврски. На клиентите на овие банки им биле исплатени 747,943 милиони манати. На [[23 декември]] [[2017]] година, лиценцата на ДемирБанк, која работела од 6 октомври 1989 година, била одземена поради тоа што нејзиниот вкупен капитал паднал под потребните стандарди, нејзиниот вкупен коефициент на адекватност на капиталот падна под утврдените 3% и неможноста на банката да ги исполни своите доверителски обврски. До [[16 октомври]] [[2009]] година, банката работела под името „Азердемирјолбанк“. На [[28 април]] [[2020]] година, лиценците на {{iw|AtaBank||az|AtaBank}} и {{iw|Amrahbank||az|Amrahbank}} биле одземени поради влошување на нивната финансиска состојба.<ref>{{Cite web|url=https://www.cbar.az/press-release-2586/information-by-the-central-bank-of-the-republic-of-azerbaijan?language=en|title=Information by the Central Bank of the Republic of Azerbaijan|lang=en|first=Central Bank of the Republic of|last=Azerbaijan|website=www.cbar.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820061950/https://www.cbar.az/press-release-2586/information-by-the-central-bank-of-the-republic-of-azerbaijan?language=en|archive-date=2023-08-20|access-date=2023-08-20|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://interfax.az/view/800837/ru|title=ЦБ Азербайджана аннулировал лицензии Atabank и Amrahbank|website=interfax.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230820055151/https://interfax.az/view/800837/ru|archive-date=2023-08-20|access-date=2023-08-20|url-status=live}}</ref>. Ревизиите спроведени од Централната банка откриле целосна загуба на капитал за двете банки. Централната банка понудила дополнителна капитализација, но банките одбиле. Од јули [[2022]] година, 21 банка биле во процес на ликвидација<ref>{{Cite web|url=https://apa.az/ru/finansy/fsv-v-sootvetstvii-s-reitingom-riska-azerbaidzanskix-bankov-budut-ustanovleny-summy-kalendarnyx-sborov-486532|title=ФСВ: В соответствии с рейтингом риска азербайджанских банков будут установлены суммы календарных сборов|lang=ru|website=[[Азери-Пресс]]|access-date=2022-07-21}}</ref>. На [[17 мај]] [[2023]] година, Гунај Банка прогласила за банкрот<ref>{{Cite web|url=https://www.cbar.az/press-release-4206/information-by-the-central-bank-about-revocation-of-the-banking-license-of-gunay-bank-ojsc-and-appointment-of-a-temporary-administrator|title=“Günay Bank” ASC-nin lisenziyasının ləğvi və müvəqqəti inzibatçının təyin edilməsi ilə bağlı Mərkəzi Bankın məlumatı|lang=az|author=Central Bank of the Republic of Azerbaijan|website=www.cbar.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230518053651/https://www.cbar.az/press-release-4206/information-by-the-central-bank-about-revocation-of-the-banking-license-of-gunay-bank-ojsc-and-appointment-of-a-temporary-administrator|archive-date=2023-05-18|access-date=2023-05-27|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20230520093234782-Gunay-Bank-obyavlen-bankrotom|title=Günay Bank объявлен банкротом|lang=ru|website=1news.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230520072641/https://1news.az/news/20230520093234782-Gunay-Bank-obyavlen-bankrotom|archive-date=2023-05-20|access-date=2023-05-27|url-status=live}}</ref>. Исплатата на компензација на штедачите била закажана за 19 јуни 2023 година<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20230527094457186-Stala-izvestna-data-vyplaty-kompensatsii-vkladchikam-Gunay-Bank|title=Стала известна дата выплаты компенсаций вкладчикам Günay Bank|lang=ru|website=1news.az|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527065211/https://1news.az/news/20230527094457186-Stala-izvestna-data-vyplaty-kompensatsii-vkladchikam-Gunay-Bank|archive-date=2023-05-27|access-date=2023-05-27|url-status=live}}</ref>. На [[24 јули]] [[2024]] година, „{{iw|NakhichevanBank||az|Naxçıvanbank}}“ била ликвидирана. Банката била преобразена во небанкарска кредитна организација „Е-Кредит“<ref>{{Cite web|url=https://vesti.az/index.php/ekonomika/521468|title=ЦБА аннулировал лицензию ОАО "Naxçıvanbank"|lang=ru|website=Vesti.az|access-date=2024-09-09|archive-date=2024-09-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20240909052030/https://vesti.az/index.php/ekonomika/521468|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://naxcivanbank.az/|title=“Naxçıvanbank” ASC-nin əmanətçilərinin və digər depozitorlarının diqqətinə|lang=az|website=НахичеваньБанк Официальный сайт|date=2024|url-status=dead|access-date=2024-09-09|archive-date=2024-04-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240419134049/https://naxcivanbank.az/}}</ref>. === Небанкарски кредитни организации === Регулирањето на активностите на небанкарските кредитни организации се врши со законите „За банките“, „За кредитните организации кои не се банки“, „За кредитните унии“<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=http://www.azerbaijans.com/content_738_ru.html|title=Банковская система Азербайджана|author=|website=|date=|publisher=www.azerbaijans.com|access-date=2018-10-12|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012140109/http://www.azerbaijans.com/content_738_ru.html|url-status=live}}</ref>. Во областа на [[Микрофинансирање|микрофинансирање]] работи Азербејџанското здружение за микрофинансирање<ref>{{Cite web|lang=az|url=https://amfa.az/az-home.html|title=Ассоциация микрофинансирования Азербайджана|website=Официјална веб-страница}}</ref>. == Регулатива == Утврдени се неколку стандарди и ограничувања. Централната банка издава задолжителни подзаконски акти со кои се регулираат активностите на банките и небанкарските финансиски институции. Стандардот [[ISO 20022]] бил воведен во меѓубанкарскиот систем за порамнување во реално време<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1459738.html|title=ЦБ Азербайджана завершил переход системы межбанковских расчетов на международный стандарт|website=Day.Az|date=2022-05-06|access-date=2022-05-15|archive-date=2022-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220515060911/https://news.day.az/economy/1459738.html|url-status=live}}</ref>. Стандардот [[ISO 27000]] е во фаза на имплементација<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1471489.html|title=ЦБ Азербайджана работает над программой по укреплению информационной безопасности страховых продуктов|website=Day.Az|date=2022-06-17|access-date=2022-06-23|archive-date=2022-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220623074647/https://news.day.az/economy/1471489.html|url-status=live}}</ref>. Од мај [[2023]] година, Централната банка вовела показатели што ја одразуваат просечната каматна стапка за трансакции во национална валута на необезбедениот меѓубанкарски пазар (''Azerbaijan Interbank rate'')<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1560857.html|title=ЦБ Азербайджана будет использовать новый индекс для измерения эффективности денежной политики|website=Day.Az|date=2023-05-02|access-date=2023-05-15|archive-date=2023-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230515033140/https://news.day.az/economy/1560857.html|url-status=live}}</ref>. Од [[1 февруари]] [[2016]] година до [[1 февруари]] [[2023]] година, приходите од камата на депозити на физички лица биле ослободени од данок на доход. Од 1 февруари 2023 година, овој приход бил оданочен кај изворот на плаќање по стапка од 10%.<ref name=":9">{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1625148.html|title=Хорошая новость для тех, у кого есть деньги в банке - ВИДЕО|lang=ru|website=Day.Az|date=2023-12-26|access-date=2024-01-08|archive-date=2024-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240108052038/https://news.day.az/economy/1625148.html|url-status=live}}</ref>. Од [[1 јануари]] [[2024]] година, месечните каматни приходи до 200 манати што ги заработуваат физички лица од депозити во национална валута се ослободени од [[данок на доход]]. Понатаму, каматните приходи од депозити на физички лица во национална валута за период од 18 месеци или подолго, доколку износот на депозитот се врати не порано од 18 месеци подоцна, исто така се ослободени од оданочување, без оглед на износот на приходот. == Банкарски показатели == Во 2010 година, активата на банките изнесувала вкупно 13.290,81 милиони манати.<ref name=":0" /> Од 2010 година, 60,7% од активата на банкарскиот систем била концентрирана во пет големи банки.<ref name=":0" /> Според статистиката од Управата за супервизија на финансискиот пазар на Азербејџан, нето добивката на банките во 2017 година изнесувала повеќе од 479,7 милиони манати<ref>{{Cite web|url=http://www.1news.az/news/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyshla-na-chistuyu-pribyl|title=Статистические данные|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012135033/http://www.1news.az/news/bankovskaya-sistema-azerbaydzhana-vyshla-na-chistuyu-pribyl|archive-date=2018-10-12|access-date=2018-10-12|url-status=live}}</ref>. На 31 март 2018 година, бројот на банкарски средства изнесувал 27.907,4 милиони манати<ref name=":4" />. ===2021=== Вкупниот број на средства на [[30 септември]] [[2021]] година изнесувал 34 милиони 526,5 илјади манати, обврските - 29 милиони 655,2 илјади манати, акционерскиот капитал - 4 милиони 871,3 илјади манати. Портфолиото на кредити изнесувало 15 милиони 538,7 илјади манати. Депозитите учествувале со 79,8% во структурата на обврските на банките. Бројот на депозити на населението (без лицата кои се занимаваат со претприемачки активности) изнесувал 8 милијарди 663,6 илјади манати<ref>{{Cite web|lang=az|url=https://uploads.cbar.az/assets/adbca9538093cb91462cebed6.pdf|title=Статистический бюллетень ЦБ АР Сентябрь 2021|website=Центральный Банк АР Официальный сайт|access-date=2021-10-24|archive-date=2021-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20211021125913/https://uploads.cbar.az/assets/adbca9538093cb91462cebed6.pdf|url-status=live}}</ref>. Стапката на доцнење во отплата на кредитите била 5,5%. Надворешните обврски на банките од втор ред изнесувале 1 милијарда 117,6 милиони манати. На крајот од 2021 година, коефициентот на доцнење во плаќањето на кредитите изнесувал 6,1%.<ref name=":6">{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1551488.html|title=Fitch Ratings подтвердило рейтинг Азербайджана|website=Day.Az|date=2023-04-01|access-date=2023-04-12|archive-date=2023-04-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20230412041023/https://news.day.az/economy/1551488.html|url-status=live}}</ref>. ===2022=== На [[31 јануари]] [[2022]] година, кредитите во странска валута учествувале со 25,7% од вкупните издадени кредити, што е историски најниско ниво од 2001 година. <ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1438148.html|title=В Азербайджане долларизация кредитов обновила исторический минимум|lang=ru|website=Day.Az|date=2022-02-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220301153642/https://news.day.az/economy/1438148.html|archive-date=2022-03-01|access-date=2022-03-01|url-status=live}}</ref>. На крајот на 2022 година, коефициентот на нефункционални кредити изнесувал 2,9%. Доларизацијата на депозитите и штедните сметки изнесувала 48%. {| class="wikitable" |- !Година !Број на банки !Број на филијали !Број на канцеларии !Број на банкомати |- |2025 |22 |485 |88 |3230 |} '''Показатели''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Актива !Обврски !Капитал !Портфолио на кредит |- |2025 |53 001,4 |46 363 |6 618,4 |27 477,7 |} '''Структура на кредитното портфолио''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Деловни Кредити !Потрошувачки Кредити !Хипотекарни Кредити |- |2025 |14 757,2 |8 445 |4 245,5 |} '''Структура на обврските''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Депозити |- |2025 |37 696,6 (81,3 %) |} '''Депозитно портфолио''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Правни лица !% !Физички лица !% |- |2025 |23 397,5 |62,1 |14 299,1 |37,9 |} '''Депозити на физички лица''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Во национална валута !% !Во странска валута |- |2025 |9 400,1 |65,7 | |} '''Профит''' (милиони манати) {| class="wikitable" |- !Година !Нето добивка !Оперативна добивка |- |2025 |1 044,3 |1 663,2 |} '''Извор:''' [https://uploads.cbar.az/assets/c6426af9cd2368b44eb7ca4c6.pdf Статистички билтен ''ЦБ АР декемввеи 2024''] == Кредитирање == Заклучно со февруари 2025 година, кредитното портфолио за реалниот сектор на азербејџанската економија изнесувало 29,3 милијарди манати. Од нив, 4 милијарди манати биле кредити за трговскиот и услужниот сектор.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1739055.html|title=В Азербайджане вырос спрос на бизнес-кредиты|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-03-21|access-date=2025-03-22}}</ref>. На [[3 февруари]] [[2018]] година, на иницијатива на 8 комерцијални банки било основано Азербејџанското кредитно биро. Бирото се занимава со формирање на [[Кредитна историја|кредитна историја]] на клиенти<ref>{{Cite web|url=https://haqqin.az/news/122052|title=В Азербайджане учреждено первое частное кредитное бюро|lang=ru|website=haqqin.az|date=2018-02-03|access-date=2025-11-22|url-status=live}}</ref>. Од ноември 2025 година, 4,9 милиони луѓе во Азербејџан имаат [[Кредитно бодување|профил за бодување]] (профил во системот за проценка на кредитниот ризик). Од нив, 3 милиони луѓе имаат активно бодување<ref name=":12">{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1796695.html|title=Азербайджанское кредитное бюро представило статистику кредитных рейтингов граждан по стране|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-11-20|access-date=2025-11-22}}</ref>. 11% од учесниците во системот за проценка на кредитниот ризик се во категоријата „одлично“ бодување, 21% се „добри“, 33% се „просечни“, 26% се „задоволителни“ и 8% се „слаби“.<ref name=":12" />. Ризиците се проценуваат врз основа на критериумите „долгорочни обврски“, „долг на товар“ и „број на кредити“.<ref name=":12" />. Обемот на задоцнети кредити во банкарскиот систем на Азербејџан на 1 февруари 2026 година изнесувал 557,5 милиони манати,<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/finansy/obem-problemnyh-kreditov-v-azerbajdzhane-vyros-bolee-chem-na-17|title=Объем проблемных кредитов в Азербайджане вырос более чем на 17%|lang=ru|first=Кянан|last=Садыгов|website=Report.az|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>, а нето кредитите издадени на клиенти изнесуваале 28 милијарди 201,9 милиони манати банкарски средства<ref>{{Cite web|url=https://report.az/ru/finansy/aktivy-bankovskogo-sektora-azerbajzhana-vyrosli-na-7|title=Активы банковского сектора Азербайджана выросли на 7%|lang=ru|first=Кянан|last=Садыгов|website=Report.az|date=2026-02-26|access-date=2026-02-26}}</ref>. == Депозити == Во 2008 година, депозитите на населението изнесувале 1 милијарда 468 милиони манати, депозитите – 2 милијарди манати. {| class="wikitable" |+Количина (милијарди) !Година !во манати !во странска валута !Вкупно |- |2012 |2 964 |2 149 |5 113 |- |2013 |3 888 |2 507 |6 395 |- |2014 |4 422 |2 766 |7 188 |- |2015 |1 420 |8 053 |9 473 |- |2016 |1 517 |5 931 |7 748 |} Во 2024 година, почнале да се привлекуваат депозити од економскиот регион [[Зангезурски коридор]]. На 1 декември 2024 година биле привлечени 392.000 манати. Вкупно 14,2 милијарди манати биле привлечени од регионите на 1 декември 2024 година.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1718497.html|title=В Азербайджане начали привлекать вклады из Восточного Зангезура|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-12-26|access-date=2024-12-31|archive-date=2024-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20241230031545/https://news.day.az/economy/1718497.html|url-status=live}}</ref>. == Плаќања и трансфери == Првата банкарска картичка во Азербејџан била издадена во [[1997]] година<ref>„Првата банкарска картичка во Азербејџан одбележува 15 години од датумот на издавање“, Економски вести (Информативна агенција Ореанда), 14 ноември 2012 година (Преземено преку Nexis на 20 август 2013 година)</ref>. Услугите за обработка на пластични картички во Азербејџан ги обезбедуваат [[AzeriCard]], MilliKart и KapitalBank. Во 2019 година била воведена [[Токенизација (безбедност на информации)|токенизација]], што овозможува плаќања преку мобилни уреди. Технологијата [[Apple Pay]] била воведена во 2021 година, а [[Google Pay]] во 2022 година. Достапен е и B2B Connect. Центарот за обработка на Azericard опслужува банкомати, ПОС терминали и мобилни апликации на 13 од 23 банки во Азербејџан. <ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1627466.html|title=Устранена проблема с банковскими картами|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-01-07|access-date=2024-01-10|archive-date=2024-01-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20240110050826/https://news.day.az/economy/1627466.html|url-status=live}}</ref>. Плаќањето преку мобилна апликација на паметен телефон со помош на „Tap To Phone“ е имплементирано, користејќи технологија за комуникација на блиско поле (NFC). Од мај 2022 година, 11 банки се поврзани со оваа технологија. Во 2023 година била воведена технологијата Masterpass, која овозможува пренос на пари до броеви на мобилни телефони.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1626127.html|title=Mastercard активно работает над возможностью денежных переводов по мобильному номеру в Азербайджане - ИНТЕРВЬЮ|lang=ru|website=Day.Az|date=2023-12-30|access-date=2024-01-06|archive-date=2024-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20240106060515/https://news.day.az/economy/1626127.html|url-status=live}}</ref>. [[Систем за брзо плаќање|Систем за побрзо плаќање]] почнал да се воведува. Во август 2024 година, била воведена можноста за дополнување на сметка преку банкомат со внесување на „AniPay ID“ (број на мобилен телефон, FIN код, е-пошта). За да извршите плаќања, потребно е да се регистрира банкарска сметка во системот за моментално плаќање, преку [[интернет банкарство]] или [[мобилно банкарство]], да се поврзе сметката со идентификатори (број на мобилен телефон, FIN код, е-пошта), креирајќи „AniPay ID“<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1682170.html|title=Создана возможность пополнения счетов через Систему мгновенных платежей в банкоматах|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-08-15|access-date=2024-08-22|archive-date=2024-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20240822065207/https://news.day.az/economy/1682170.html|url-status=live}}</ref>. Од септември 2024 година, има 13 организации кои спроведуваат плаќања и преноси<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1688306.html|title="Multi Solutions" получает одобрение ЦБ Азербайджана|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-09-10|access-date=2024-09-12|archive-date=2024-09-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20240912061213/https://news.day.az/economy/1688306.html|url-status=live}}</ref>. Од октомври 2024 година, во земјата имало 18.923.000 платежни картички во оптек. Ова ги вклучува платежните картички издадени од банки и „Азерпост“ ДОО.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1701245.html|title=Платежные карты становятся все более популярными среди азербайджанцев|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-10-24|access-date=2024-10-27}}</ref>. Како дел од регулирањето на циркулацијата на [[Криптовалута|криптовалутата]], Централната банка ќе спроведе шестмесечен пробен период со посебен регулаторен режим за производите „Трансфери во паричник за размена на криптовалути“, „Криптоброкер“, „Крипто платформа“ и „Криптовалута PortCoin“ почнувајќи од ноември 2024 година.<ref>{{Cite web|url=https://1news.az/news/20241107054031852-TSBA-protestiruet-kriptovalyutu-i-svyazannye-s-nei-produkty-FOTO|title=ЦБА протестирует криптовалюту и связанные с ней продукты - ФОТО|lang=ru|website=1news.az|access-date=2024-11-08}}</ref>. === Платежни организации и организации за електронски пари === Активностите на платежните организации и организациите за електронски пари подлежат на задолжително лиценцирање.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1702515.html|title=ЦБА обратился к участникам платежного рынка|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-10-29|access-date=2024-10-30}}</ref>. Од октомври 2024 година, во Азербејџан работат следните институции за плаќање и електронски пари:<ref>{{Cite web|url=https://www.cbar.az/page-853/electronic-money-institutions|title=Elektron pul təşkilatları|lang=az|first=Central Bank of the Republic of|last=Azerbaijan|website=www.cbar.az|access-date=2024-10-30|archive-date=2024-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240925223923/https://www.cbar.az/page-853/electronic-money-institutions|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://uploads.cbar.az/assets/e10a583ef2deab52a22b09c35.xlsx|title=Elektron pul təşkilatları|lang=az|website=Центральный банк Азербайджана Официальный сайт|date=2024-10-30|url-status=live|access-date=2024-10-30|archive-date=2024-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20240602203655/https://uploads.cbar.az/assets/e10a583ef2deab52a22b09c35.xlsx}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Бр. ! Име ! Датум на издавање |- |1 |ООО «A-Solutions Elektron Pul Təşkilatı» |16 мај 2024 |- |2 |ООО «United Payment» |16 мај 2024 |- |3 |ООО «Modenis» |5 јули 2024 |- |4 |ООО «PashaPay» |27 јули 2024 |- |5 |ООО «Mobile Payment Solutions» |8 јули 2024 |- |6 |ЗАО «Mpay» |11 јули 2024 |- |7 |ООО «Paysis» |11 јули 2024 |- |8 |ООО «PulPal» |24 јули 2024 |- |9 |ОАО «Qoldenpey» |17 јули 2024 |- |10 |ООО «K Group» |12 септември 2024 |- |11 |ООО «Azərikard» |12 септември 2024 |- |12 |ЗАО «Payriff» |31 јули 2024 |- |13 |ООО «Greentek Group» |18 септември 2024 |- |14 |ООО «Cüzdan» |25 септември 2024 |- |} === Статистика === ==== 2021 ==== Од октомври 2021 година, во земјата работеле 2.870 банкомати, од кои 1.521 биле во Баку, а 1.349 биле во регионите<ref name=":8">{{Cite web|lang=az|url=https://uploads.cbar.az/assets/51e38d9fecdaca5e8aa378451.pdf|title=Статистический бюллетень ЦБ АР Октябрь 2021|website=Центральный Банк АР Официальный сайт.|access-date=2021-12-05|archive-date=2021-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123154539/https://uploads.cbar.az/assets/51e38d9fecdaca5e8aa378451.pdf|url-status=live}}</ref>. Бројот на безготовински плаќања преку платежни картички во првите девет месеци од 2021 година изнесувал 7 милијарди 218 илјади манати, што претставува 27,8% од сите плаќања. Околу 30% од плаќањата се вршат преку ПОС терминали. Од октомври 2021 година, 61.061 ПОС терминали биле во функција, од кои 40.057 биле во Баку и 21.004 во регионите.<ref name=":8" /> ==== 2022 ==== Од декември 2022 година, бројот на банкарски картички надминал 12 милиони. Над 70% од нив се [[бесконтактна картичка|бесконтактни]]<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1517017.html|title=MasterCard планирует расширить сотрудничество с субъектами МСБ в Азербайджане - ИНТЕРВЬЮ с генеральным директором|lang=ru|website=Day.Az|date=2022-12-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221215171047/https://news.day.az/economy/1517017.html|archive-date=2022-12-15|access-date=2022-12-15|url-status=live}}</ref>. Во 2022 година, 60,5% од трансакциите биле извршени со користење на [[Visa]]<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1560739.html|title=Visa видит огромный потенциал для внедрения инноваций в Азербайджане - ИНТЕРВЬЮ|lang=ru|website=Day.Az|date=2023-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20230513200229/https://news.day.az/economy/1560739.html|archive-date=2023-05-13|access-date=2023-05-14|url-status=live}}</ref>. ==== 2023 ==== Од 1 јануари до 1 декември 2023 година, извршени биле 27,7 милиони трансакции со картички [[MasterCard]] издадени од банки и платежни организации во Азербејџан, во вкупен износ од 2,7 милијарди манати.<ref name=":10">{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1737718.html|title=В Азербайджане возрос объем операций с картами MasterCard|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-03-17|access-date=2025-03-18}}</ref>. Исто така, од 1 јануари до 1 декември 2023 година, биле извршени 508.000 трансакции со картички [[American Express]] во вредност од 15,2 милиони манати.<ref name=":11">{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1739272.html|title=В Азербайджане растет популярность зарубежной платежной карты|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-03-23|access-date=2025-03-31}}</ref>. ==== 2024 ==== Бројот на кредитни картички на 1 октомври 2024 година изнесувал 2 милиони 273 илјади.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1702628.html|title=Азербайджанцы стали активнее использовать кредитные карты|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-10-30|access-date=2024-10-31}}</ref> Од 1 јануари до 1 декември 2024 година, 62,6 милиони трансакции биле извршени со користење на картички MasterCard издадени од банки и платежни организации во Азербејџан, во вкупен износ од 4,5 милијарди манати.<ref name=":10" />. Исто така, од 1 јануари до 1 декември 2024 година, биле извршени 679.000 трансакции со картички American Express во вкупен износ од 20,9 милиони манати.<ref name=":11" /> === Трансфери === ==== 2024 ==== Во 2024 година, поединци префрлиле 526,759 милиони долари од Азербејџан во странски земји и 1,082 милијарди долари од странски земји во Азербејџан.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1740756.html|title=Вырос объем денежных переводов из Швейцарии в Азербайджан|lang=ru|website=Day.Az|date=2025-03-31|access-date=2025-03-31}}</ref>. == Регулација на валутата == Во 2023 година, [[Централна банка на Азербејџан|Централната банка на Азербејџан]] купила 3 милијарди 836 милиони долари на аукции на валути.<ref>{{Cite web|url=https://news.day.az/economy/1683074.html|title=ЦБ о росте спроса на валютном рынке Азербайджана|lang=ru|website=Day.Az|date=2024-08-20|access-date=2024-08-21}}</ref>. == Систем за гаранција на депозити == На 29 декември 2006 година бил донесен Законот „За осигурување на депозити“<ref>{{Cite web|lang=az|url=http://www.e-qanun.az/framework/12137|title=О страховании вкладов Закон АР|access-date=2021-11-08|archive-date=2020-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20200504134023/http://www.e-qanun.az/framework/12137|url-status=live}}</ref>, според кој депозитите на физички лица во банките подлежат на задолжително осигурување. Бил основан [[Фонд за осигурување на депозити на Азербејџан]]. Следните депозити се подобни за осигурување: * Поединечни депозити до 100.000 манати * Тековни салда на сметки на индивидуални претприемачи (за сметки отворени за деловни цели) до 20.000 манати Поединечните депозити префрлени во банката за управување со доверба не се осигурани. Осигурените депоненти според договори склучени пред 2 март 2016 година добиваат надомест во износ од 100% од износот на депозитот, до 30.000 манати. Депозитите според договори склучени по 2 март 2016 година се целосно гарантирани. Од 16 септември 2016 година, ограничувањето на каматната стапка за осигурените депозити во национална валута е зголемено од 12% на 15%. За депозитите во странска валута, ограничувањето е 3%. == Банковски омбудсмен == Во февруари 2017 година била воспоставена позицијата Банкарски омбудсман. Банкарскиот омбудсман ги разгледува споровите меѓу банките и поединците во врска со договори во вредност до 10.000 долари.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://news.day.az/economy/1438892.html|title=В Азербайджане внесены изменения в Положение о банковском омбудсмене|website=Day.Az|date=2022-02-24|access-date=2022-03-03|archive-date=2022-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20220303185916/https://news.day.az/economy/1438892.html|url-status=live}}</ref>. Банкарскиот омбудсман е овластен да разгледува жалби во врска со кредити, депозити, парични трансфери и кредитни картички.<br>Активностите на Омбудсманот се протегаат на 22 банки и 1 небанкарска кредитна институција. == Дигитализација == На 26 јули 2024 година, Министерството за дигитален развој и транспорт на Азербејџан ја претставило апликацијата за видео повици „SIMA Zəng“. Апликацијата ќе ја користат азербејџанските банки за да им обезбедат на клиентите далечински банкарски услуги. Апликацијата овозможува лична идентификација, двофакторска автентикација.<ref>{{Cite web|url=https://azertag.az/ru/xeber/predstavleno_novoe_reshenie_sima_dlya_videozvonkov-3113766|title=Представлено новое решение SIMA для видеозвонков|lang=ru|website=Azertag|date=2024-07-26|url-status=live|access-date=2024-07-27|archive-date=2024-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20240726194020/https://azertag.az/ru/xeber/predstavleno_novoe_reshenie_sima_dlya_videozvonkov-3113766}}</ref>. == Статистика == === Број на банки во 2005–2013 година === {| class="wikitable" |Показатели<ref name=":5">{{Статья|автор=Мамедов, Фамиль Назим|заглавие=Банковская система Азербайджана на современном этапе: проблемы конкурентоспособности|ссылка=https://novainfo.ru/article/4427|язык=ru|издание=Научный журнал NovaInfo.Ru|год=2016|archive-date=2018-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012134929/https://novainfo.ru/article/4427}}</ref> |2005 |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |2013 |- |Број на финансиски институции со дозвола за вршење банкарски работи |114 |129 |138 |142 |140 |142 |146 |169 |176 |- |Број на банки |44 |44 |44 |46 |46 |46 |45 |44 |43 |- |Државни |2 |2 |2 |2 |1 |1 |1 |1 |1 |- |Приватни |42 |42 |42 |44 |45 |45 |44 |43 |42 |- |Број на банки со странски капитал |15 |18 |20 |21 |23 |23 |22 |23 |22 |- |вклучувајќи ги и оние со одобрен капитал од 50% до 100% |5 |5 |5 |6 |7 |7 |7 |7 |6 |} === Показатели за банкарскиот сектор во 2006–2013 година === {| class="wikitable" |Показатели<ref name=":5" /> |2006 |2007 |2008 |2009 |2010 |2011 |2012 |2013 |Раст за 2006-2013 година г.г. |- |Кредити |1268,9 |2128,6 |4393,9 |6816,9 |7963,6 |8574,3 |9118,4 |10681,3 |8,4 раст |- |Активи |2252,0 |3778,0 |6725,7 |10273,5 |11665,2 |13290,8 |14205,01 |17643,45 |7,8 раст |- |Обврски |1863,7 |3174,7 |5627,6 |8568,8 |9660,2 |11121,7 |11748,17 |15088,13 |8,1 раст |- |Депозити |1380,9 |2233,1 |3437,9 |4055,8 |4293,4 |5165,3 |6606,1 |7710,9 |5,6 раст |- |Капитал |388,9 |603,3 |1098,1 |1704,7 |2005,0 |2169,1 |2456,8 |2555,3 |6,6 раст |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Банкарски систем на Азербејџан| ]] f4orqepx7d05g7ufc7il8qfvdcls0yn 1 1390579 5533976 2026-04-03T18:50:03Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Економија|земја=Азербејџан}} 5533976 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Економија|земја=Азербејџан}} 5dox26nh63u6i1mbftka7vadj71fju3 14 1390580 5533977 2026-04-03T18:50:33Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по тема|Економија]] 5533977 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по тема|Економија]] 0erwa2ykquw6el92g8kt2nx78h7ay5x 14 1390581 5533978 2026-04-03T18:51:14Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Азербејџан]] 5533978 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Азербејџан]] h9rvertddbf2bbexd705cil01jn0n5z 0 1390582 5533981 2026-04-03T18:55:18Z Тиверополник 1815 нс 5533981 wikitext text/x-wiki '''Исламот во Народна Социјалистичка Република Албанија (1945–1991)''' — период од времето кога [[Комунистичка партија на Албанија|Комунистичката партија на Албанија]] дошла на власт под водство на [[Енвер Хоџа]] и извршила речиси целосна контрола врз [[Албанци|албанскиот народ]]. Комунистичката влада се обидела радикално да го преобрази албанското општество преку пренасочување на социјалните, културните и религиозните лојалности кон комунистичката партија преку [[Албански национализам|албанскиот национализам]] во потрага по постигнување на унитарен албански идентитет. Секуларизирачките принципи позајмени од [[Албанска преродба|националната преродба]] и меѓувоениот период биле продолжени и биле усвоени порадикални пристапи за тргнување на религијата настрана од јавната сфера, дозволувајќи ѝ на [[Албанија]] да се прогласи за [[Атеизам|атеистичка]] држава во [[1967]] година. [[Исламизација на Албанија|Исламот]], како што го практикувале муслиманите во Албанија, доживеал длабоки промени и прогон за време на комунизмот. Муслиманското свештенство било затворено, повеќето минариња, џамии, текиња и суфиски светилишта биле уништени, муслиманските религиозни практики биле забранети, следбениците биле шпионирани од државата, а луѓето кои не се придржувале биле строго казнети. Ефектите и наследството од прогонот преку присилна деисламизација на општеството довеле до тоа повоените генерации родени под албанскиот комунистички режим да имаат минимално или речиси никакво познавање на исламот. == Дискриминација и новонастанато прогонство (1945–1966) == {{multiple image | footer = [[Џамија Мирахори|Џамијата Мирахори]] од Корча во 2002 година со уништено минаре од комунистичкото време (лево) и со обновено минаре во 2013 година (десно). | image1 = Mirahori Mosque Korça.jpg | image2 = Ilyaz Bej Mirahori Mosque–2013.jpg | width = 125 | align = left }} По [[Втората светска војна]], комунистичкиот режим дошол на власт и муслиманите, повеќето од јужна Албанија, биле претставени уште од рано во рамките на комунистичката лидерска група, како што биле лидерот [[Енвер Хоџа]] 1908–1985), неговиот заменик [[Мехмет Шеху]] (1913–1981) и други.<ref name="Jelavich379">{{harvnb|Jelavich|1983|p=379}}.</ref> Албанското општество сè уште било традиционално поделено помеѓу четири религиозни заедници.<ref name="Duijzings163"/> Во пописот на населението во Албанија од 1945 година, муслиманите сочинувале 72% од населението, 17,2% биле православни и 10% католици.<ref name="Czekalski120">{{harvnb|Czekalski|2013|p=120}}. „Пописот од 1945 година покажа дека огромното мнозинство од општеството (72%) го сочинувале муслимани, 17,2% од населението се изјасниле како православни и 10% како католици.“</ref> Комунистичкиот режим, преку концептот на национално единство, се обидел да создаде национален идентитет што ги надминува и еродира овие религиозни и други разлики со цел да формира унитарен албански идентитет. Албанските комунисти ја гледале религијата како општествена закана што ја поткопувала кохезивноста на нацијата..<ref name="Duijzings163"/> Во овој контекст, религиите како исламот биле осудени како „''странски''“, а свештенството како што се муслиманските муфтии било критикувано како социјално заостанато со склоност да стане странски агенти и да ги поткопа албанските интереси..<ref name="Duijzings163"/> [[Бекташи|Бекташкиот ред]] на конгрес во мај [[1945]] година ја потврдил во своите статути својата независност од сунитската заедница во Албанија..<ref name="BlumiKrasniqi480482"/> Во [[1949]] година бил донесен закон со кој се барало од верските институции да всадат чувства на лојалност кај своите следбеници на албанската комунистичка партија и дека сите религии мора да имаат свое седиште во Албанија..<ref name="Crampton"/> Слично на [[Православие во Албанија|православните]], Бекташите без тешкотии склучувале договори со комунистичката држава, со кои се дефинирало што се смета за прифатливи активности на нивното религиозно свештенство и декларацијата за учество во комунистичките пропагандни кампањи.<ref name="Czekalski121"/> Комунистите во тоа време се однесувале кон Бекташите малку поинаку, бидејќи дел од нивното свештенство и следбеници биле жртви за време на борбите во [[Втората светска војна]], додека некои албански комунистички елити имале бекташко потекло.<ref name="BlumiKrasniqi480482">{{harvnb|Blumi|Krasniqi|2014|pp=480–482}}.</ref><ref name="Czekalski121">{{harvnb|Czekalski|2013|p=121}}. „Комунистичките односи со одредени верски заедници се разликуваа и зависеа од степенот на лојалност кон новата влада. Православните и бекташите успеаја без тешкотии да склучат договори со комунистичките власти, дефинирајќи го прифатливиот опсег на свештеничка активност и прогласувајќи учество во пропагандни кампањи организирани од комунистите... На бекташите им помогна фактот што, за време на војната, 28 свештеници на заедницата, како и неколку стотици верници, беа убиени во борбите."</ref> Сепак, некои [[Сунизам|сунитски муслимански]] свештеници како што се Мустафа Ефенди Вароши (муфтија од Драч), Хафез Ибрахим Дибра (поранешен голем муфтија на Албанија) и Џемал Пазари (истакнат шеик од Тирана) биле обвинети од комунистите за соработка со окупаторските сили на [[Сили на Оската|Оската]] и затворени.<ref name="Czekalski122"/> Религиозните водачи биле избирани од страна на комунистичката партија и дејствувале како застапници, а процесот бил насилен, при што сунитските муслимански водачи биле затворени и убиени, додека поглаварот на Бекташите доживеал слична судбина и до [[1947]] година комунистичкиот режим затворил 44 муслимански свештеници.<ref name="Crampton"/><ref name="Czekalski122">{{harvnb|Czekalski|2013|p=122}}.„Во помала мера, репресијата ја допре и муслиманската заедница, бидејќи некои од свештенството беа обвинети за соработка со окупаторите. Меѓу затворените беа муфтијата од Драч - Мустафа ефенди Вароши, Хафез Ибрахим Дибра - поранешниот голем муфтија на Албанија и шехот Џемал Пазари од Тирана. Во 1947 година, во албанските затвори имало 44 муслимански свештеници, 36 католички свештеници, 16 православни свештеници и една калуѓерка.“</ref> За разлика од нивните христијански колеги во албанските затвори, муслиманското свештенство затворено од страна на комунистичкиот режим добило малку или никакво меѓународно внимание во врска со нивната тешка положба, освен од организациите на Албанците во [[Дијаспора|дијаспората]].<ref name="Lederer344">{{harvnb|Lederer|1994|p=344}}.„Во западниот печат, [[Амнести интернешенал]] и други извештаи за ужасите од албанскиот [[Гулаг]] и верското прогонство, има многу повеќе споменувања на католички и „грчки“ свештеници затвореници отколку на муслимани кои го претставуваат огромното мнозинство од населението. (Всушност, можев да го најдам, по 1947 година, името само на еден затворен муслимански „свештеник“ на кого ќе се вратам подоцна.) Фактот дека католицизмот, во раниот период, од страна на Хоџа, бил сметан за негов главен непријател е само една од причините. Додека муслиманските водачи страдале веројатно исто колку и христијаните, нивните имиња едвај биле евидентирани од други освен од организациите на албанските емигранти. Единствено муслиманското потекло на одредени притвореници било споменато во неколку публикации на Амнести интернешенал. Западниот свет отсекогаш бил склонен да ги заборави муслиманите од [[Источна Европа]]. Религиозното прогонство значело прогонство на христијаните чии соверници во слободниот свет можеле да зборуваат за нив. Во текот на тие децении угнетување, дури и исламскиот свет направил малку за своите браќа мачени од Енвер Хоџа.“</ref> Сунитската албанска заедница до [[1949]] година, под водство на големиот муфтија Хафиз Муса Али, направила обид да добие некои мерки и услови од Енвер Хоџа.<ref name="Czekalski124"/> Некои од нив вклучувале финансиска помош, ослободување на идните муслимански свештеници кои отслужуваат воена служба, што било поддржано, додека преводот на [[Куранот]] на [[албански јазик]] бил отфрлен.<ref name="Czekalski124">{{harvnb|Czekalski|2013|p=124}}.„Во јуни 1949 година се одржа состанок помеѓу [[Енвер Хоџа]] и водачот на албанските сунитски муслимани - Хафис Муса Али, кој ги презентираше своите барања до албанската влада. Главните постулати на муфтијата беа финансиска помош за муслиманската заедница и ослободување од воена служба на оние кои во иднина сакаа да станат [[оџа|оџи]] или [[Мула (ислам)|мули]]. Хоџа реагираше позитивно на ослободувањето на свештениците од воена служба, но не ја поддржа идејата за преведување на Куранот на албански јазик, што го побара муфтијата.“</ref> Во [[1950]] година, комунистичката влада го спровела Законот 743 во кој биле наведени мерките за преговори за статусот на четирите религии во Албанија.<ref name="Czekalski124b"/> Сунитската заедница во тоа време била управувана од Главниот совет, а нејзините финансии доаѓаа од буџетски субвенции и донации на имот.<ref name="Czekalski124b"/> Бидејќи [[Бекташи|Бекташкиот]] ред на Албанија бил светско седиште на Бекташиството, контактот со надворешни заедници поврзани со нив бил дозволен од страна на комунистите, иако бил забранет за другите религии во Албанија..<ref name="Czekalski124b">{{harvnb|Czekalski|2013|p=124}}. „Законот 743 стана основа за преговори во врска со правниот статус на верските заедници. На 4 мај 1950 година... Истиот ден беа одобрени и статути што се однесуваат на муслиманските заедници. Највисоката власт во сунитската муслиманска заедница беше Главниот совет, а буџетот требаше да се состои од приходи од донации на имот и буџетски субвенции. Статутот, исто така, ја регулираше активноста на Заедницата на Албански Бекташи (Komuniteti Bektashian I Shqipërisë). Бидејќи водачот на заедницата во Албанија ја контролираше светската заедница на Бекташи, тој го доби правото да одржува контакт со заедниците активни надвор од земјата (другите водачи на заедницата не добија такви права).“"</ref> Во 1955 година, Хафиз Сулејман Мирто станал голем муфтија на муслиманската заедница, а од мај 1966 до февруари 1967 година, Хафиз Есад Мифтија бил последниот голем муфтија на Албанија од комунистичкиот период..<ref name="Lederer338341"/>По [[1945]] година, материјалното богатство, институционалниот имот и земјиштето, како што е муслиманскиот вакеф (вакф) на верските заедници во Албанија, биле конфискувани од државата за да се ограничи способноста на верските заедници да бидат економски самостојни..<ref name="Lederer338341">{{harvnb|Lederer|1994|pp=338–341}}.</ref><ref name="Crampton">{{harvnb|Crampton|2013|p=46}}.</ref><ref name="Nurja200"/><ref name="BogdaniLoughlin81"/> [[Медреса|Медресата]] во [[Тирана]] била затворена во 1965 година<ref name="Lederer346348">{{harvnb|Lederer|1994|pp=346–348}}.</ref> и многу [[џамии]] останале во состојба на пропаѓање поради оскудни финансии за нивна поправка.<ref name="Nurja200">{{harvnb|Nurja|2012|p=200}}.</ref> Муслиманското архитектонско наследство било сметано од страна на албанските комунисти за непосакуван остаток од [[Отоманска Албанија|отоманскиот период]] што се користел за [[Исламизација на Албанија|преобраќање на Албанците]] во муслимани.<ref name="Nurja204205"/> Во [[1965]] година, комунистичкиот режим започнал културна револуција заснована на кинескиот модел, која довела до масовно уништување на повеќето минариња на џамиите, бидејќи тие биле истакната карактеристика на [[Исламска архитектура|исламската архитектура]]. До 1967 година, само 60 бекташки текиња останале да функционираат.<ref name="Czekalski133">{{harvnb|Czekalski|2013|p=133}}.„Од 60-те бекташки храмови (теќе) отворени пред 1967 година, на почетокот на 1990-тите само шест беа успешно повторно отворени.“</ref> Во контекст на антирелигиските политики на комунистичкиот режим, од 1960-тите па наваму, родителите биле охрабрувани да им даваат на новородените деца нерелигиозни имиња.<ref name="Vickers196"/><ref name="Waardenburg387"/> Овие се сметале за соодветни албански имиња и честопати им се припишувало наводно „илирско“ и паганско потекло, додека имињата поврзани со муслиманските или други религиозни традиции станале силно обесхрабрени.<ref name="Vickers196">{{harvnb|Vickers|2011|p=196}}.„Еден нуспроизвод од антирелигиската политика на режимот беше неговата загриженост за прашањето за муслиманските и христијанските имиња на луѓето. Родителите беа активно обесхрабрени да им даваат на своите деца имиња што имаат каква било религиозна поврзаност или конотација. Од време на време беа објавувани официјални списоци со пагански, таканаречени илирски или новоковани имиња што се сметаа за соодветни за новата генерација револуционерни Албанци.“</ref><ref name="Waardenburg387">{{harvnb|Waardenburg|2003|p=387}}.„Од крајот на 1960-тите, новородените Албанци од која било религија мораа да добиваат нерелигиозни имиња, а муслиманите тука мораа да ги менуваат своите имиња во вистински албански имиња.“</ref> Комунистичкиот албански политички естаблишмент го сметл исламот за вера на отоманскиот „окупатор“.<ref name="Barbullushi158">{{harvnb|Barbullushi|2010|p=158}}.</ref>За време на комунизмот, бројни историчари од Албанија со националистички перспективи (Рамадан Мармалаку, Кристо Фрашери, Скендер Анамали, Стефанаќ Поло, Скендер Ризај и Арбен Путо) намерно го нагласувале „''турското дивјаштво''“ и „''херојскиот христијански отпор против''“ [[Отоманско Царство|отоманската држава]] во Албанија.<ref name="Kopanski192"/> Малкумина научници кои се спротивставиле на тие антиисламски и антитурски пропагандни трендови биле прогонувани, додека комунистичкиот режим ги истакнувал митовите поврзани со [[Албанија во средниот век|средновековните Албанци]] толкувајќи ги како „''херојски илирски пролетаријат''“.<ref name="Kopanski192"/> == Секуларизација, иконоборство и прогонство (1967–1991) == [[File:HODŽA druhá míza.jpg|thumb|180px|left|[[Енвер Хоџа]] (1908–1985), комунистички водач на Албанија.]] Инспириран од поемата на [[Пашко Васа]] од крајот на [[19 век]] за потребата од надминување на религиозните разлики преку албанско единство, Хоџа ја зел строфата „''верата на Албанците е албанизмот''“ и ја имплементирал буквално како државна политика.<ref name="Duijzings163">{{harvnb|Duijzings|2000|p=163}}.</ref><ref name="Trix">{{harvnb|Trix|1994|p=536}}.</ref> Затоа, во 1967 година, комунистичката влада ја прогласила Албанија за единствена нерелигиозна и атеистичка земја во светот, забранувајќи ги сите форми на религиозна практика во јавноста.<ref name="Duijzings164"/><ref name="Buturovic439"/><ref name="Poulton146">{{harvnb|Poulton|1995|p=146}}.</ref><ref name="FusunHunter143">{{harvnb|Füsun|Hunter|2013|p=143}}.</ref> Муслиманското сунитско и бекташко свештенство, заедно со нивните католички и православни колеги, претрпеле суров прогон и за да се спречи децентрализација на власта во Албанија, многу од нивните водачи биле убиени.<ref name="Buturovic439"/>[[Џума]] или заедничките петочни молитви во џамија, кои потоа вклучуваат проповед, биле забранети во Албанија.<ref name="Akhtar240">{{harvnb|Akhtar|2010|p=240}}.</ref> Луѓето кои сè уште ги извршувале религиозните практики го правеле тоа тајно, додека други дознале дека биле прогонувани, а личното поседување религиозна литература, како што е Куранот, било забрането.<ref name="BogdaniLoughlin81"/><ref name="Duijzings164"/><ref name="Buturovic439"/> Меѓу бекташките следбеници, преносот на знаење станал ограничен на неколку семејни кругови кои главно живееле на село.<ref name="Clayer3336"/> Џамиите станале цел на албанските комунисти кои го сметале своето постојано постоење како идеолошко присуство во умовите на луѓето. Преку исчезнувањето на џамиите и религијата воопшто во Албанија, режимот се обидел да ја измени и прекине општествената основа на религијата што лежела врз традиционалните религиозни структури меѓу луѓето и да ја замени со комунизам.<ref name="BogdaniLoughlin81">{{harvnb|Bogdani|Loughlin|2007|p=81}}.</ref><ref name="Nurja204205"/><ref name="Clark514">{{harvnb|Clark|1988|p=514}}.</ref> Исламските згради биле присвоени од комунистичката држава, која честопати ги претворала во места за собирање, спортски сали, магацини, амбари, ресторани, културни центри и кина во обид да ги избрише тие врски меѓу религиозните згради и луѓето.<ref name="Nurja204205"/><ref name="Duijzings164">{{harvnb|Duijzings|2000|p=164}}.</ref><ref name="Buturovic439">{{harvnb|Buturovic|2006|p=439}}.</ref><ref name="Czekalski129"/> Комунистичкиот режим преку политика го уништил муслиманскиот начин на живот и исламската култура во Албанија.<ref name="Kopanski192">{{harvnb|Kopanski|1997|p=192}}. „Софистицираната култура, книжевност и уметност на исламот беа игнорирани од страна на мноштвото историчари кои едвај правеле обид да ја сокријат својата антимуслиманска пристрасност. Нивниот жестоко антиисламски и антитурски став не само што го замаглија и искривија неверојатниот процес на масовно преобраќање на цели христијански заедници во ислам, туку и обезбедија интелектуална потпора за ултранационалистичката политика на етничко и религиозно чистење во Босна, Хум (Херцеговина), Албанија, Бугарија и Грција. Бидејќи, наспроти позадината на историјата на Балканот, како што генерално е прикажана, она што се чинеше како еден вид историско ослободување и чин на одмазда за „предавството“ на христијанството во средниот век. Политиката на уништување на исламската култура и начин на живот во [[Албанија во Втората светска војна|Албанија по Втората светска војна]] е главната причина зошто [[Историја на исламот|историјата на средновековниот ислам]] во оваа земја не е правилно проучена. И кога беше проучена, беше проучена во рамките на параметрите на [[Сталинизам|сталинистичката идеологија]], која нагласуваше само митската слика на средновековните Албанци како ''„херојски илирски пролетаријат''“. Малкумина муслимански научници во комунистичка [[Источна Европа]] кои се спротивставија на антиисламската и антитурската пропаганда беа изолирани и често казнувани. Албанските националистички историчари како...“ Рамадан Мармалаку, Кристо Фрашери, Скендер Анамали, Стефанак Поло, Скендер Ризај и Арбен Путо во своите книги намерно нагласуваа до бесвест само „турското дивјаштво“ и „херојскиот“ христијански отпор против османлиската држава во Албанија.</ref><ref name="Jordan1590">{{harvnb|Jordan|2015|p=1590}}.</ref> {{multiple image | footer = [[Џамија Кубелие]] во [[Каваја]], околу 1939 година (лево) и обновена џамија по комунистичкото уништување во 1967 година со оригинална колонада, 2007 година (десно). | image1 = Xhamia Kubelie.jpg | image2 = Kavaja Mosque.jpg | width = 125 | align = right }} Во 1967 година, во рок од седум месеци, комунистичкиот режим уништил 2.169 верски објекти и други споменици.<ref name="Nurja204205"/> Од нив имало околу 530 [[Теќе|текиња]], [[Турбе|турбиња]] и дергашки споменици кои главно му припаѓале на бекташкиот ред.<ref name="Nurja204205"/> Потоа, поклонението меѓу бекташките следбеници на тие светилишта станало ограничено, случувајќи се само на одредени места и индиректно преку собири како пикници во близина на тие места, како што е турбето [[Сари Салтек]] во [[Кроја]].<ref name="Clayer3336">{{harvnb|Clayer|2007|pp=33–36}}.</ref> Додека 740 џамии биле уништени, некои од позначајните и архитектонски важните како што се џамијата [[Џамија Кубелие|Кубелие]] во [[Каваја]], [[Саат-џамија (Пекин)|Саат-џамијата]] во [[Пекин]] и двете куполни џамии од [[17 век]] во [[Елбасан]] не биле уништени. Од приближно 1.127 исламски објекти што постоеле во Албанија пред да дојдат комунистите на власт, само 50 џамии останале потоа, а повеќето биле во состојба на запуштеност..<ref name=Ramet220/> Одреден број џамии кои комунистите ги сметале за структури од културно значење и историска вредност, сепак преживеале, како што се [[Џамија Мурадие|џамијата Мурадие]] во [[Валона]], [[Оловна џамија|Оловната џамија]] во [[Скадар]], [[Назиреша џамија]] во [[Елбасан]], Оловнната, Бекарската, [[Кралска џамија (Белград, Албанија)|Кралската]] и Хисен-пашините џамии во [[Белград (Албанија)|Белград]], [[Џамија Фатих (Драч)|џамијата Фатих]] во [[Драч]], [[Чаршија џамија]] во [[Кроја|Круја]], [[Алајбегова џамија|Алајбеговата џамија]] во округот [[Дебар (област)|Дебар]], [[Џамија Мирахори|џамијата Мирахори]] во [[Горица (Албанија)|Корча]], [[Теќе џамија]] во [[Ѓирокастро]] и [[Џамија Ѓин Алекси|џамијата Ѓин Алекси]] во областа [[Валона (област)|Валона]].<ref name="Nurja204205">{{harvnb|Nurja|2012|pp=204–205}}.</ref> Бидејќи била прогласена и за споменик на културата, на [[Етембегова џамија|Етембеговата џамија]] во [[Тирана]] ѝ било дозволено да функционира како место за молитва и исламски ритуал, иако само за странски муслимански дипломати.<ref name="Czekalski129">{{harvnb|Czekalski|2013|p=129}}. „Џамијата Етем Беј во главниот град беше признаена како споменик. Ова место подоцна служеше како место за молитва за дипломатите што работеа во Тирана, но на Албанците им беше забрането да се молат на ова место. Неколку бекташки храмови, вклучувајќи ги и сакралните згради, беа претворени во културни центри, магацини и ресторани.“</ref> Во Тирана во текот на 1991 година, само две џамии можеле да се користат за богослужба, а само девет џамии од отоманскиот период ја преживеале комунистичката диктатура.<ref name=Ramet220>{{harvnb|Ramet|1998|p=220}}.„Од 1.127 џамии во Албанија пред комунистичкото преземање на власта, само педесет преживеале од таа ера, повеќето од нив дотраени. Од 1991 година, само две џамии во Тирана биле погодни за употреба од страна на верниците.“</ref><ref name="ManahasaKolay7079">{{harvnb|Manahasa|Kolay|2015|p=70, 79}}.</ref> Некои албански муслимани од јужна Албанија брзо се урбанизирале заедно со православните и се интегрирале во државата по војната.<ref name="Clayer1424"/> Заедно со [[Католицизмот во Албанија|католиците]], сунитското муслиманско албанско население од средна и северна Албанија било главно маргинализирано и малку интегрирано од страна на албанската држава, која во 1970-тите и 1980-тите години доживеало пренаселеност и економски тешкотии.<ref name="Clayer1424">{{harvnb|Clayer|2003|pp=14–24}}.</ref> Како таква, за време на доцниот комунистички период, процентот на католици и албански муслимани од овие региони пораснал поголем од православната заедница во јужна Албанија. Поради намалувањето на важноста на религијата, во доцниот комунистички период се случиле некои мешани бракови на муслимани со православни или со католици, главно меѓу елитата.<ref name="Clayer2537">{{harvnb|Clayer|2003|pp=2-5, 37. „Помеѓу 1942 година (датум на последниот попис, земајќи ја предвид деноминациската припадност) или 1967 година (датум на забрана на религијата) и 2001 година, географската распределба на верските заедници во Албанија силно се промени. Причините се, прво, демографски: групи на население, главно од Јужна Албанија, дојдоа во урбаните населби на средна Албанија во корист на воспоставувањето на комунистичкиот режим; во текот на 1970-тите и 1980-тите, северните католички и сунитски муслимански области сигурно доживеале поголема стапка на раст од јужните православни области. Од 1990 година, имаше многу важни движења на населението, од руралните и планинските области кон градовите (особено во средна Албанија, т.е. Тирана и Драч), и од Албанија кон Грција, Италија и многу други земји.“"}}.</ref><ref name="DeWaa82">{{harvnb|De Waal|2005|p=82}}.</ref><ref name="Bowers">{{harvnb|Bowers|1984|p=129}}.</ref> ==Поврзано== * [[Исламот во Албанија]] * [[Религија во Албанија]] * [[Исламизација на Албанија]] * [[Исламот во Албанија (1800–1912)]] * [[Исламот во Албанија (1913–1944)]] * [[Културна и идеолошка револуција]] ==Наводи== {{Reflist|30em}} ==Извори== {{refbegin|2}} *{{cite book|last=Akhtar|first=Shabbir|title=Islam as political religion: The future of an Imperial Faith|year=2010|location=New York|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=AThZBwAAQBAJ&dq=Islam+Hoxha+communism&pg=PA240|isbn=9781136901430}} *{{cite book|last=Barbullushi|first=Odeta|chapter=The Politics of ‘Religious Tolerance’ in Post-Communist Albania: Ideology, Security and Euro-Atlantic Integration|pages=140–160|editor1-last=Pace|editor1-first=Michelle|title=Europe, the USA and political Islam: Strategies for engagement|year=2010|publisher=Springer|isbn=9780230298156|chapter-url=https://books.google.com/books?id=va-DDAAAQBAJ&dq=Albanian+national+identity&pg=PA145}} *{{cite book|last1=Blumi|first1=Isa|last2=Krasniqi|first2=Gëzim|chapter=Albanians’ Islam|pages=475–516|editor1-last=Cesari|editor1-first=Jocelyne|title=The Oxford Handbook of European Islam|year=2014|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=9780191026409|chapter-url=https://books.google.com/books?id=82PDBAAAQBAJ&dq=bektashi+census+2011+disputed&pg=PA480}} *{{cite book|last1=Bogdani|first1=Mirela|last2=Loughlin|first2=John|title=Albania and the European Union: the tumultuous journey towards integration and accession|year=2007|location=London|publisher=IB Tauris|url=https://books.google.com/books?id=32Wu8H7t8MwC&dq=Enver+Hoxha+Islam+Albania&pg=PA81|isbn=9781845113087}} *{{cite journal|last=Bowers|first=Stephen R.|title=The Islamic factor in Albanian policy|journal= Institute of Muslim Minority Affairs Journal|volume=5|issue=1|year=1984|pages=123–135|doi=10.1080/02666958408715886}} *{{cite book|last=Buturovic|first=Amila|chapter=European Islam|pages=437–446|editor1-last=Juergensmeyer|editor1-first=Mark|title=Global religions: An introduction|year=2006|location=Oxford|publisher=Oxford University Press|isbn=9780199727612|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SwXz4uFWiRgC&dq=Islam+Albania+communism+persecution&pg=PA439}} *{{cite book|last=Clark|first=Peter|chapter=Islam in contemporary Europe|pages=498–519|editor1-last=Clarke|editor1-first=Peter|editor2-last=Friedhelm|editor2-first=Hardy|editor3-last=Houlden|editor3-first=Leslie|editor4-last=Sutherland|editor4-first=Stewart|title=The World's Religions|year=1988|location=London|publisher=Routledge|isbn=9781136851858|chapter-url=https://books.google.com/books?id=HAg3AgAAQBAJ&dq=Catholic+Muslim+Albania&pg=PA514}} *{{cite book|last=Clayer|first=Nathalie|chapter=God in the 'Land of the Mercedes.' The Religious Communities in Albania since 1990|pages=277–314|editor1-last=Jordan|editor1-first=Peter|editor2-last=Kaser|editor2-first=Karl|editor3-last=Lukan|editor3-first=Walter|title=Albanien: Geographie - historische Anthropologie - Geschichte - Kultur - postkommunistische Transformation &#91;Albania: Geography - Historical Anthropology - History - Culture - postcommunist transformation&#93;|year=2003|location=Frankfurt am Main|publisher=Peter Lang|isbn=978-3-631-39416-8|chapter-url=https://hal.archives-ouvertes.fr/halshs-00189819/document}} *{{cite book|last=Clayer|first=Nathalie|chapter=Saints and Sufi's in post-Communist Albania|pages=33–42|editor1-last=Kisaichi|editor1-first=Masatoshi|title=Popular Movements and Democratization in the Islamic World|year=2007|location=London|publisher=Routledge|isbn=9781134150618|chapter-url=https://books.google.com/books?id=1zxeWxCAkokC&dq=Islam+Albania+communism&pg=PA33}} *{{cite book|last=Crampton|first=Richard|title=The Balkans since the Second World War|year=2013|location=London|publisher=Routledge|url=https://books.google.com/books?id=0tEFBAAAQBAJ&dq=Catholic+Muslim+Albania&pg=PA46|isbn=9781317891178}} *{{cite book|last=Czekalski|first=Tadeusz|title=The shining beacon of socialism in Europe: The Albanian state and society in the period of communist dictatorship 1944–1992|year=2013|location=Krakow|publisher=Jagiellonian University Press|url=https://www.academia.edu/5553117|archive-url=https://web.archive.org/web/20220504105718/https://www.academia.edu/5553117|url-status=dead|archive-date=4 May 2022|isbn=9788323335153}} *{{cite book|last=De Waal|first=Clarissa|title=Albania Today: A portrait of post-communist turbulence|year=2005|location=London|publisher=IB. Tauris|url=https://books.google.com/books?id=V3KAqH9jkZ4C&q=Albania+Today+:+a+portrait+of+post-communist+turbulence|isbn=9781850438595}} *{{cite book|last=Duijzings|first=Gerlachlus|title=Religion and the politics of identity in Kosovo|year=2000|location=London|publisher=Hurst & Company|url=https://books.google.com/books?id=aJRYkzl5YC4C&dq=Islam+Albania+communist+persecution&pg=PA164|isbn=9781850654315}} *{{cite book|last1=Füsun|first1=Özerdem|last2=Hunter|first2=Alan|chapter=Religion in Turkey's domestic and international agendas: Human security perspectives|editor1-last=Özerdem|editor1-first=Alpaslan|editor2-last=Özerdem|editor2-first=Füsun|title=Human Security in Turkey: Challenges for the 21st century|year=2013|publisher=Routledge|isbn=9781136658105|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ou0nz31biNYC&dq=Albania+turkey+ties&pg=PA143}} *{{cite book|last=Jelavich|first=Barbara|title=History of the Balkans|year=1983|location=Cambridge|publisher=Cambridge University Press|url=https://archive.org/details/historyofbalkans0000jela|url-access=registration|page=[https://archive.org/details/historyofbalkans0000jela/page/379 379]|quote=Enver Hoxha shehu Muslims.|isbn=9780521274593}} *{{cite book|last=Jordan|first=Peter|chapter=An exception in the Balkans: Albania's Multiconfessional Identity|pages=1577–1598|editor1-last=Brunn|editor1-first=Stanley D.|title=The changing world religion map: Sacred places, identities, practices and politics|year=2015|location=Dordrecht|publisher=Springer|isbn=9789401793766|chapter-url=https://books.google.com/books?id=CGh-BgAAQBAJ&dq=Albanian+national+identity&pg=PA1585}} *{{cite journal|last=Kopanski|first=Atuallah Bogdan|title=Islamization of Albanians in the Middle Ages: The primary sources and the predicament of the modern historiography|journal=Islamic Studies|volume=36|issue=2/3|year=1997|pages=191–208}} *{{cite journal|last=Lederer|first=Gyorgy|title=Islam in Albania|journal=Central Asian Survey|volume=13|issue=3|year=1994|pages=331–359|doi=10.1080/02634939408400866}} *{{cite journal|last1=Manahasa|first1=Edmond|last2=Kolay|first2=Aktuğ|title=Observations on the existing Ottoman mosques in Albania|url=https://www.journalagent.com/itujfa/pdfs/ITUJFA-37450-DOSSIER_ARTICLE-MANAHASA.pdf|journal=ITU Journal of the Faculty of Architecture|volume=12|issue=2|year=2015|pages=69–81|access-date=15 April 2017|archive-date=5 October 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181005183952/https://www.journalagent.com/itujfa/pdfs/ITUJFA-37450-DOSSIER_ARTICLE-MANAHASA.pdf|url-status=dead}} *{{cite book|last=Poulton|first=Hugh|title=Who are the Macedonians?|year=1995|location=Bloomington|publisher=Indiana University Press|url=https://books.google.com/books?id=ppbuavUZKEwC&q=Who+are+the+Macedonians|isbn=9781850652380}} *{{cite book|last=Nurja|first=Ermal|chapter=The rise and destruction of Ottoman Architecture in Albania: A brief history focused on the mosques|pages=191–207|editor1-last=Furat|editor1-first=Ayşe Zişan|editor2-last=Er|editor2-first=Hamit|title=Balkans and Islam Encounter, Transformation, Discontinuity, Continuity|year=2012|location=Cambridge|publisher=Cambridge Scholars Publishing|isbn=9781443842839|chapter-url=https://books.google.com/books?id=-qQwBwAAQBAJ&dq=Albania+mosque+communists&pg=PA205}} *{{cite book|last=Ramet|first=Sabrina|title=Nihil obstat: religion, politics, and social change in East-Central Europe and Russia|year=1998|location=Durham|publisher=Duke University Press|url=https://books.google.com/books?id=TrcnAAAAYAAJ|isbn=9780822320708}} *{{cite journal|last=Trix|first=Frances|title=The Resurfacing of Islam in Albania|url=https://www.questia.com/library/journal/1G1-16362015/the-resurfacing-of-islam-in-albania|journal=East European Quarterly|volume=28|issue=4|year=1994|pages=533–549|access-date=19 November 2016|archive-date=25 July 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725012840/https://www.questia.com/library/journal/1G1-16362015/the-resurfacing-of-islam-in-albania|url-status=dead}} *{{cite book|last=Vickers|first=Miranda|title=The Albanians: a modern history|year=2011|location=London|publisher=IB Tauris|url=https://books.google.com/books?id=vtQABAAAQBAJ&dq=The+Albanians:+A+Modern+History+hapless&pg=PA83|isbn=9780857736550}} *{{cite book|last=Waardenburg|first=Jacques|title=Muslims and others: Relations in context|year=2003|location=Berlin|publisher=Walter de Gruyter|url=https://books.google.com/books?id=uJaBpVS5jEAC&pg=PA387|isbn=9783110200959}} {{refend|2}} {{DEFAULTSORT:Ислам во Албанија (1945-1991)}} [[Категорија:Исламот во Албанија| 1945-1991]] [[Категорија:Сунизам]] [[Категорија:Народна Социјалистичка Република Албанија]] [[Категорија:Верски прогони]] 2d961o2yqg9t632a5x64sumng7yum1w 1 1390583 5533982 2026-04-03T18:55:58Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Албанија}} 5533982 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Албанија}} 9mluz69xwnylmsxv6f881ee1tp5xpt8 14 1390584 5533983 2026-04-03T18:58:40Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Cat main}} [[Категорија:Комунизмот во Албанија|*]] [[Категорија:Албанија во новиот век]] 5533983 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} [[Категорија:Комунизмот во Албанија|*]] [[Категорија:Албанија во новиот век]] n50yxk3bn5gh7u2x3iumy33h4qleu61 0 1390585 5533984 2026-04-03T19:00:16Z Тиверополник 1815 нс 5533984 wikitext text/x-wiki {{quote box|bgcolor=#FFFFF0|width=30%|align=right|salign=right|quote=„Зошто вие, Спартанките, сте единствените што можете да владеете со мажите?“<br/>„Затоа што ние сме и единствените што раѓаме мажи.“|source=[[Горго (кралица на Спарта)]] и сопруга на [[Леонид I|Леонид]], според цитатот на [[Плутарх]]<ref>[[Плутарх]], ''Moralia'' 225A and 240E</ref>}} '''[[Спарта|Спартанките]]''' биле познати во [[Стара Грција]] по тоа што навидум имале поголема слобода од жените на други места во грчкиот свет. За современиците надвор од [[Спарта]], спартанките имале репутација за [[промискуитет]] и контрола врз своите сопрузи. Спартанките можеле законски да поседуваат и наследуваат имот, и обично биле подобро образовани од нивните атински колешки. Преживеаните пишани извори се ограничени и во голема мера од неспартанска гледна точка. Антон Пауел напишал дека да се каже дека пишаните извори „''не се без проблеми“... како потценување би било тешко да се победи''“.<ref>{{harvnb|Powell|2004}}</ref> Слично на другите места во Стара Грција, во Спарта, многу повеќе се знае за елитите отколку за пониските класи, а античките извори не дискутираат за полот во однос на неграѓаните (на пр. [[хелот]]и) кои го сочинувале мнозинството од населението на спартанската држава.{{sfn|Pomeroy|2002|p=95}} ==Извори== Спарта е една од трите држави во Стара Грција, заедно со [[Атина]] и [[Гортина]], за кои се зачувани какви било детални информации за улогата на жените.{{sfn|Blundell|1995|p=150}} Овие докази се претежно од [[класична Грција|класичниот период]] и подоцна, но многу од законите и обичаите кои се познати веројатно датираат од [[Архајски период|архаичниот период]].{{sfn|Blandel|1995|p=150}} Книжевните извори кои ни даваат најмногу информации за животот на жените во Спарта се напишани исклучиво од не-Спартанци;{{sfn|Cartledge|1981|p=90}} тие се исто така напишани исклучиво од мажи.{{sfn|Millender|2017|p=501}} Нелитературните извори, вклучувајќи ја археологијата и античката уметност, се ограничени.{{sfn|Fantham|Foley|Kampen|Pomeroy|1994|p=57}} Најраните докази за животот на спартанските жени доаѓаат од архаичната грчка поезија, како што е {{lang|grc-Latn|партенија}} („момински песни“) на [[Алкман]], лидиски поет кој живеел и работел во Спарта во седмиот век. п.н.е.{{sfn|Foley|Kampen|Pomeroy|1994|p=56&ndash;57}} Други важни извори се [[Херодот]], атинската драма од петтиот век и атинските политички трактати од четвртиот век, вклучувајќи го [[Ксенофонт]] ''„[[Устав на Лакедемонците|Устав на Спартанците]]'' и [[Политика (Аристотел)|''Политика'']] од [[Аристотел]].{{sfn|Millender|2017|p=502}} Во римскиот период, изворите вклучуваат биографии и збирки изреки и обичаи на Спартанците од [[Плутарх]] и водич за Лаконија од [[Паусаниј (географ)|Паусаниј]].{{sfn|Millender|2017|p=502}} ==Детство== [[File:The selection of the infant Spartans, Giuseppe Diotti.jpg|thumb|Според Плутарх, спартанските деца биле оценувани при раѓање, а оние што биле оценети како нездрави биле [[изложеност на новороденче|оставени да умрат]]. Оваа слика од [[Џузепе Диоти]] прикажува бебе кое е оценувано. Не е јасно дали и женските деца биле подложени на ваков третман.]] Според [[Плутарх]], Спартанците практикувале [[детеубиство]] како нешто што се подразбира под нив ако се сметало дека децата се нездрави.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|pp=34&ndash;35}}</ref> Не е јасно дали ова важело и за девојчињата и за момчињата, иако доказите од други места кај Плутарх и [[Ксенофонт]] укажуваат дека не било така.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=35}}</ref> Веројатно е дека девојчињата едноставно биле давани на грижа на своите мајки веднаш по раѓањето,<ref name=Pomeroy94-36/> иако нема доволно докази за да се каже дали тоа било случај низ целата спартанска историја.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=47}}</ref> Женските спартански бебиња биле исто толку добро нахранети како и нивните машки еквиваленти - за разлика од Атина, каде што момчињата биле подобро нахранети од девојчињата - со цел да имаат физички способни жени да носат деца и да раѓаат.<ref name=Pomeroy94-36>{{harvnb|Pomeroy|1994|p=36}}</ref> ===Образование=== Тешко е да се најдат информации за образованието на спартанските жени бидејќи постојат повеќе зачувани извори за образованието на спартанските момчиња.<ref name=Millender17-504/> Во Спарта, момчињата биле образовани во [[агога]] од седумгодишна возраст, барем во некои периоди од спартанската историја. Веројатно е дека секогаш кога државата организирала образование за момчиња, таа исто така го институционализирала образованието и за девојчиња.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|pp=27&ndash;28}}</ref> За разлика од нивните машки колеги, спартанските девојчиња биле одгледувани дома со своите мајки додека го посетувале своето образование.<ref name=Pomeroy02-4/> Тие учеле за должностите и одговорностите за грижата за домот, главно затоа што мажите од домаќинството често биле отсутни.<ref>{{harvnb|Cartledge|1981|pp=84&ndash;105}}</ref> Постојат докази за некаква форма на официјална образовна програма за девојчиња уште во [[архаиччен период|архаичниот период]], а овој систем се чини дека бил прекинат во [[Хеленистички период|хеленистичкиот период]].<ref name=Pomeroy02-4>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=4}}</ref> Степенот до кој образованието за девојчињата било обновено во рамките на реформите на [[Клеомен III]] е нејасен, но можеби станало доброволно, а не задолжително.<ref name=Pomeroy02-4/> Образованието за девојчиња под надзор на државата повторно било укинато во 188 година п.н.е. и обновено во римскиот период.<ref name=Pomeroy02-4/><!-- Со оглед на спартанскиот фокус на гледање на заедницата како семејство, можно е девојчињата да биле учени и во институција управувана од заедницата, која им била дадена подеднакво на сите спартански семејства.<ref name=Ducat224-225>{{harvnb|Ducat|Stafford|Shaw|2006|pp=224–225}}</ref> --> [[File:Young Spartans Exercising National Gallery NG3860 - levels.jpg|left|thumb|''Вежбање на млади Спартанци'' од [[Едгар Дега]], {{circa|1860}}.]] Писменоста во Спарта била вештина ограничена на елитата.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|pp=4&ndash;5}}</ref> Сепак, постојат докази од класичниот период дека некои жени можеле да читаат. На пример, зачувани се анегдоти за Спарта во кои се прикажани мајки кои им пишуваат писма на своите синови кои биле отсутни.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=8}}</ref> Наводот на Аристофан за спартанската поетеса, [[Клеитагора]], и спартанските Питагорејци наведени од [[Јамвлих]], сугерира дека некои спартанки можеби биле многу писмени.<ref name=Millender17-504>{{harvnb|Millender|2017|p=504}}</ref> Покрај читањето и пишувањето, жените изучувале и „музика“ - кое се состоело не само од музика, туку и од танц и поезија.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=5}}</ref> Се смета дека жените научиле да свират музички инструменти, како што е прикажано на зачуваните статуетки.<ref name="Pomeroy 2002 12">{{harvnb|Pomeroy|2002|p=12}}</ref> „Музиката“ била важен дел од спартанската религиозна активност, особено како дел од култовите на [[Елена Тројанска|Елена]] и [[Артемида]].<ref name=Millender17-504/> Спартанските девојки танцувале во хорови составени од девојки на слична возраст, а нив ги водела постара девојка (''choregos'') и ги обучувал професионален поет. Заедно со обуката за песна и танц, овие хорови ги образувале девојките во ритуални и култни активности.<ref name=Millender17-504/> Танцот, исто така, обезбедувал физички придобивки: во „[[Лисистрата]]“ од Аристофан, спартанскиот лик Лампито ја припишува нејзината физичка подготвеност на лаконскиот танц познат како „''бибазис''“, кој вклучувал удари со нога и скокови по задникот. „''Бибазис''“ бил натпревар во кој се натпреварувале и спартанските мажи и жени за да освојат награди.<ref name=Millender17-504/> Конечно, песните на кои танцувале девојките давале можност да им се всадат спартански вредности и родови улоги.<ref name=Millender17-504/> ===Атлетика=== [[File:Spartan running girl.jpg|thumb|right|Спартанска бронзена фигура на девојка што трча, облечена во еднорамен „хитон“ ([[Британски музеј]])]] За разлика од другите делови на Грција, во Спарта, немажените девојки редовно учествувале во спортови.<ref name=Christensen12-204>{{harvnb|Christensen|2012|p=204}}</ref> Спартанскиот режим на вежбање за девојките бил дизајниран да ги направи „''сите подеднакво способни како и нивните браќа''“,<ref>{{harvnb|Hughes|2005|pp=58–59}}</ref> иако за разлика од нивните браќа, тие всушност не тренирале за борба.{{sfn|Pomeroy|2002|p=16}} Во својот „''Устав на Спартанците''“, Ксенофонт известува дека [[Ликург (Спарта)|Ликург]] барал жените да вежбаат исто колку и мажите и за таа цел вовел атлетски натпревари за жени.<ref name=Christensen12-204/> Раните извори известуваат дека спартанските девојки вежбале трчање и борење; Во подоцнежните текстови се споменува и фрлање копје и диск, бокс и [[панкрација]].<ref>{{harvnb|Christensen|2012|p=205}}</ref> Тие исто така научиле да јаваат,<ref name="Hughes 2005 59">{{harvnb|Hughes|2005|p=59}}</ref> а откриени се и заветни приноси на кои се прикажани спартанки на коњ.<ref>{{harvnb|Hughes|2005|loc=figure 4}}</ref> Можно е спартанските девојки да вежбале голи, бидејќи архаичната спартанска уметност прикажува голи девојки, за разлика од уметноста од другите области на Грција.<ref name="Pomeroy94-36" /> Девојките можеби се натпреварувале во [[гимнопедија]], спартанскиот фестивал на голи млади луѓе.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=34}}</ref> Тие исто така се натпреварувале во тркање за разни фестивали, од кои најпрестижни биле [[Херајски игри|Херајските игри]].<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=24}}</ref> По мажењето, спартанските жени веројатно престанале да учествуваат во атлетика.<ref>{{harvnb|Christensen|2012|pp=205&ndash;6}}</ref> ==Брак== Спартанските жени се смета дека се мажеле релативно доцна во споредба со нивните колешки на други места во Грција. Додека атинските жени можеби очекувале да се омажат за прв пат околу четиринаесет години со мажи многу постари од нив, спартанските жени обично се мажеле помеѓу осумнаесет и дваесет години со мажи блиски до нив по возраст.{{sfn|Cartledge|1981|pp=94&ndash;95}} На спартанските мажи под триесет години не им било дозволено да живеат со своите жени, туку се очекувало да живеат заеднички со други членови на нивните [[сиситија|сиситии]]. Поради отсуството на сопругот, од жените се очекувало да го водат домаќинството во голема мера сами.{{sfn|Pomeroy|2002|p=44}} За разлика од Атина, каде што државната идеологија сметала дека мажите се задолжени за домаќинството, Сју Бландел тврди дека во Спарта веројатно е дека контролата на жените врз домашната сфера била прифатена, а можеби дури и охрабрена, од страна на државата.{{sfn|Blundell|1995|p=151}} Според спартанската идеологија, примарната улога на возрасните жени била да раѓаат и одгледуваат здрави деца. Овој фокус на раѓање деца веројатно бил одговорен за нагласувањето на физичката кондиција кај спартанските жени, бидејќи се верувало дека физички посилните жени ќе имаат поздрави деца.{{sfn|Blundell|1995|p=157}} Пред бракот, постоел пробен период за потенцијалниот пар да се осигура дека може да има деца; ако не можеле, разводот и повторното стапување во брак биле вообичаено решение. За Спартанците, сите активности поврзани со бракот се вртеле околу единствената цел да се раѓаат силни деца и со тоа да се подобри нивната војска.<ref>{{harvnb|Wiesner-Hanks|2011|p=31}}</ref> Спартанските бракови можеле да се договорат и врз основа на богатството и статусот на некого.<ref>{{harvnb|Redfield|1978|pp=159&ndash;160}}</ref> Доказите за улогата на [[куриос|''kurioi'']] (машки старатели) во организирањето на браковите на спартанските жени не се одлучувачки, иако [[Пол Картлиџ]] верува дека, како и нивните атински (и за разлика од нивните [[Гортина|гортински]]) колеги, одговорност на ''куриосите'' била да го организираат бракот на спартанската жена.<ref>{{harvnb|Cartledge|1981|p=100}}</ref> Постојат некои докази во античките извори дека Спартанците практикувале [[полигинија]]. [[Херодот]] вели дека бигамијата на [[Анаксандрид II]], кој се оженил со втора жена бидејќи неговата прва не можела да роди наследник, била неспартанска,<ref>Herodotus, ''Histories'', V.40.2</ref> но [[Полибиј]] напишал дека тоа било вообичаено во негово време и практика почитувана од времето.<ref>Polybius XII.6b.8</ref> Ендрју Скот сугерира дека полигинијата би била почеста во античка Спарта во почетокот на 4 век п.н.е., кога бројот на спартански мажи граѓани нагло се намалил.<ref>{{harvnb|Scott|2011|p=420}}</ref> Заедно со плуралниот брак, Ксенофонт наведува дека постарите мажи со помлади жени биле охрабрувани да им дозволат на помладите, поспособни мажи [[Оплодување|да ги оплодат]] своите жени, со цел да родат посилни деца.<ref name="Powell248">{{harvnb|Powell|2001|p=248}}</ref> Понатаму, Полибиј тврди дека кога еден маж имал доволно деца, спартански обичај бил да ја даде својата жена на друг маж за да може и тој да има деца.<ref name=Scott11-417/> ===Свадбен ритуал=== Во ноќта на свадбата, невестата ја потстрижувала кратко косата и била облечена во машка наметка и сандали. Невестата се појавувала облечена како маж или младо момче за да биде сфатена како помалку заканувачка за нејзиниот сопруг.<ref name=Millender17-509>{{harvnb|Millender|2017|p=509}}</ref> Потоа невестата била оставена сама во затемнета соба, каде што била посетена и [[Грабнување на невеста|ритуално заробена]] ({{langx|grc|[[:wikt:ἁρπαγή|ἁρπάζω]]|harpazō|да грабне}}) од нејзиниот нов сопруг.<ref>Plutarch, ''Life of Lycurgus'' 15.3-4.</ref> Од мажите се очекувало да ги посетуваат своите нови сопруги ноќе и тајно.{{sfn|Cartledge|1981|p=101}} Целта на ова била да им се отежни на новите парови да го конзумираат својот брак, за што се сметало дека ја зголемува желбата меѓу сопругот и сопругата и води до создавање посилни деца.<ref name=Scott11-417>{{harvnb|Scott|2011|p=417}}</ref> ===Матријархални должности=== [[Слика:Jean-Jacques-François Le Barbier - A Spartan Woman Giving a Shield to Her Son.jpg|left|thumb|alt=Слика на која е прикажана Спартанка која му го дава штитот на својот син.|Спартанските жени ја спроведувале државната идеологија на милитаризмот и храброста. Плутарх раскажува дека една жена, откако му го предала штитот на својот син, му наложила да се врати дома „или со ова, или на него“.<ref>Plutarch, ''Moralia'', 241</ref>]] Бидејќи спартанските мажи го поминувале поголемиот дел од своето време живеејќи во касарни или во војна, од спартанските жени се очекувало сами да го водат домаќинството.<ref>{{harvnb|Hughes|2005|p=52}}</ref>{{sfn|Pomeroy|2002|p=44}} За разлика од Атина, каде што државната идеологија сметала дека мажите се задолжени за домаќинството, Сју Бландел тврди дека во Спарта веројатно е дека контролата на жените врз домашната сфера била прифатена од државата.{{sfn|Blundell|1995|p=151}} Поради ова, [[Аристотел]] бил критичен кон Спарта и тврдел дека спартанските мажи направиле „грешка“ давајќи им права на своите жени, за разлика од остатокот од Грција.<ref>{{cite web | title=Aristotle, Politics, Book 2 | url=http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus%3Atext%3A1999.01.0058%3Abook%3D2 }}</ref> Аристотел, исто така, ги критикувал спартанските жени поради нивното богатство. Тој го припишал стрмниот пад на државата од господар на Грција во второкласна сила за помалку од 50 години, на фактот дека Спарта станала гинократија чии жени биле неумерени и сакале луксуз.<ref>Aristotle, Politics 1269b&ndash;1270a.</ref> Сите спартански жени, не само најбогатите, ја искористиле хелотската работа за да ги извршуваат домашните задачи што на други места во Грција би им паднале на слободните жени.<ref>{{harvnb|Cartledge|2013|p=156}}</ref> Активности како што е ткаењето, кои се сметале за женска работа на други места во Грција, не се сметале за соодветни за слободните жени во Спарта.<ref>{{harvnb|Blundell|1995|p=151}}</ref> Затоа, жените биле повеќе преокупирани со управување, земјоделство, логистика и други задачи за егзистенција. Спартанскиот закон кодифициран под Ликург ја изразувал важноста на раѓањето деца за Спарта. Раѓањето и одгледувањето деца се сметало за најважна улога за жените во спартанското општество; еднакви со машките војници во спартанската војска.<ref>{{harvnb|Lerne|1986}}</ref> Спартанските жени биле охрабрувани да раѓаат многу деца, по можност машки, за да се зголеми военото население на Спарта. Тие се гордееле што родиле и одгледале храбри воини.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=57}}</ref> Сепак, имањето синови кои биле кукавици било причина за тага, а античкиот автор Елијан тврди дека жените чии синови починале како кукавици жалеле за ова.<ref name=Pomeroy02-58>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=58}}</ref> Спротивно на тоа, се вели дека женските роднини на Спартанците кои херојски загинале во [[Битка кај Леуктра|битката кај Леуктра]] оделе наоколу во јавноста изгледајќи среќни.<ref name=Pomeroy02-58/> Спартанките не само што ги славеле своите синови кои покажале храброст и тагувале кога тие не покажале, туку биле клучни во спроведувањето на општествените последици за кукавичките мажи. Кога [[Паусаниј (генерал)|Паусаниј]], предавник на Спарта, се засолнил во светилиштето на [[Атена]], се вели дека неговата мајка Теано зела тула и ја ставила на вратата. Следејќи го овој пример, Спартанците ја заѕидале вратата на храмот со Паусаниј внатре.<ref name=Pomeroy02-58/> Слично на тоа, три од „''Изреките на спартанските жени''“ на Плутарх раскажуваат за спартански мајки кои самите ги убивале своите кукавички синови.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=59}}</ref> ====Женски хомоеротизам==== „Партенија“ или „моминска песна“ на [[Алкман]] била меѓу најраните откриени документи што изразуваа хомоеротски чувства меѓу жените. Ова било изведено како хорски химни од млади жени во Спарта, а делото веројатно било нарачано од државата да се изведува јавно. Поемата на Алкман има стих каде што помладите хорски девојки им се восхитуваат на своите постари хорски водачи кои предизвикуваат восхит, а исто така инспирираат и овие еротски чувства. Жените го опишуваат начинот на кој [[Ерос (концепт)|ерос]] за нивните хорски водачи ги презел нивните тела.{{sfn|Boehringer|2013|p=155}} ==Религија== Во древна Спарта, култовите за жени го одразуваа акцентот на спартанското општество врз улогите на жените како раѓачи и одгледувачи на деца. Следствено, култовите се фокусирале на плодноста, здравјето на жените и убавината.<ref name="Pomeroy105">{{harvnb|Pomeroy|2002|p=105}}</ref> Култот на [[Илитија]], божицата на породувањето, бил важен култ за спартанските жени.<ref name=Pomeroy105/> Исто така важен бил култот на [[Елена Тројанска|Елена]],<ref>{{harvnb|Redfield|1978|p=148}}</ref> со многу предмети што ги користеле жените - огледала, моливи за очи, чешели и шишенца за парфем, на пример - посветена на нејзините култни места.<ref name=Hughes-53>{{harvnb|Hughes|2005|p=53}}</ref> Освен две главни култни места, во центарот на Спарта се наоѓало светилиште на Елена, а многу стели со неа биле резбани и изложени низ целиот град.<ref name=Hughes-53/> [[Киниска]], првата жена што освоила олимписка победа, исто така имала култ во Спарта,<ref name="Pomeroy105" /> „''единствената жена за која е запишано''“<ref>{{harvnb|Cartledge|2013|p=200}}</ref> што била одбележана на овој начин. Плутарх пишува, во своите „[[Паралелни животи]]“, дека само мажите кои загинале во битка и жените кои загинале додека вршеле верска должност треба да го имаат името врежано на надгробната плоча.<ref>Plutarch, ''Life of Lycurgus'', 27.3</ref> Ова би било во согласност со спартанската репутација за побожност,<ref name=Dillon151>{{harvnb|Dillon|2007|p=151}}</ref> иако еден превод (Лате) го изменил ракописот за да гласи наместо тоа дека жените кои умирале при „породување“ би именувале споменици, толкување кое станало популарно меѓу многу научници.<ref name=Dillon151-2>{{harvnb|Dillon|2007|pp=151–152}}</ref> Метју Дилон тврди дека натписите на надгробните плочи на кои Лате ја засновал оваа измена не се доволни за да ја поддржат тоа.<ref>{{harvnb|Dillon|2007|p=153}}</ref> ==Облека== [[File:Fibulae from Artemis Orthia Fitzwilliam Museum.jpg|thumb|Дорскиот пеплос, кој го носеле спартанските жени, бил прицврстен на рамото со иглички наречени фибули. Овие примери датираат од архаичниот период и биле откриени во светилиштето на Артемида Ортија, едно од најважните религиозни места во Спарта.]] Облеката на спартанските жени била едноставна и позната по својата краткост. Тие носеле дорски [[пеплос]]и, со процепни здолништа кои ги откривале нивните бутови.<ref name=Pomeroy94-36/> Дорскиот пеплос бил направен од потежок волнен материјал од оној што бил вообичаен во Јонија, и бил прицврстен на рамото со иглички наречени ''[[Фибула (брош)|фибули]]''.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=134}}</ref> Кога трчале на трки, спартанските девојки носеле препознатлив еднорамен [[хитон]]и.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=31}}</ref> Бидејќи жените не ткаеле своја облека и наместо тоа им го препуштале создавањето стоки на ''[[Перијеци]];'' купувањето на елаборирана ткаенина и метални нараквици било знак на богатство. Не е познато дали жените ги носеле овие сребрени и златни нараквици во секое време или само за религиозни церемонии и фестивали. Се вели дека Ликург им забранил на жените да користат козметика.<ref>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=132}}</ref> Младите жени ја растеле косата долга и не ја покривале,<ref name=Pomeroy02-42>{{harvnb|Pomeroy|2002|p=42}}</ref> но на мажените жени не им било дозволено да носат долга коса<ref name="Cartledge81-101">{{harvnb|Cartledge|1981|p=101}}</ref> и ги покривале главите со превези.<ref name=Pomeroy02-42/> ==Неспартански жени== Слично на другите места во Стара Грција, во Спарта се знае многу повеќе за елитите отколку за пониските класи, а античките извори не дискутираат за полот во однос на неграѓаните кои живееле во Спарта.{{sfn|Pomeroy|2002|p=95}} Различни групи слободни неспартански жени живееле во Спарта, како и [[хелот]]ите и, барем подоцна во спартанската историја, личните робови. Според Ксенофонт, од спартанските жени не се барало да ја вршат домашната работа за која биле одговорни жените на други места во грчкиот свет. Тој известува дека во Спарта, „дулаите“ (робинки) ткаеле.{{sfn|Pomeroy|2002|p=96}} Во архаична Спарта, жените хелоти ја исполнувале оваа улога, но подоцна во спартанската историја, особено по еманципацијата на месенските хелоти, многу од овие жени веројатно биле лични робинки.{{efn|Во раните извори, „дулос“ се користи и за спартански хелоти и за робови држени на други места во грчкиот свет; Подоцнежните извори прават разлика помеѓу хелоти, кои биле сопственост на спартанската држава, и „дулои“, кои биле во сопственост на поединци.{{sfn|Powell|2001|p=253}}}}{{sfn|Pomeroy|2002|p=100}} Жените во периокските заедници веројатно биле одговорни за домашната работа во сопственото домаќинство, исто како што жените биле и на други места во грчкиот свет.{{sfn|Pomeroy|2002|p=97}} Плутарх вели во својот „''Животот на Ликург''“ дека поради недостатокот на пари во античка Спарта и поради строгиот морален режим воспоставен од Ликург, во Спарта немало [[проституција]].{{sfn|Pomeroy|2002|p=98}} Подоцна, кога златото и среброто биле подостапни, се смета дека проституцијата се појавила.{{sfn|Pomeroy|2002|p=98}} До хеленистичкиот период, географот [[Полемон од Илиум]] известил дека видел бронзени статуи во Спарта посветени од проститутката Котина,{{sfn|Pomeroy|2002|p=98}} и дека имало бордел именуван по неа во близина на храмот на [[Дионис]].{{sfn|Pomeroy|2002|p=119}} Спартанските медицински сестри биле познати низ цела Грција, а богатите семејства од цела Грција ги чувале своите деца да ги негуваат Спартанци. Плутарх известува дека [[Алкибијад]] бил негуван од Спартанка по име Амикла.<ref>Plutarch, ''Alcibiades'' 1.2</ref> Статусот на овие медицински сестри не е јасен - Тие веројатно не биле хелоти кои не би биле продадени на странци, туку можеле да бидат некоја друга форма на жени кои не биле граѓани од Лаконија.{{sfn|Pomeroy|2002|p=98&ndash;99}} За разлика од другите робови во Стара Грција, популацијата на хелотите се одржувала преку репродукција, а не преку купување на повеќе робови. Поради ова, хелотите можеле слободно да избираат партнери и да живеат во семејни групи, додека другите грчки робови биле чувани во еднополови домови.{{sfn|Pomeroy|2002|p=101}} Заедно со врските со мажите хелоти, некои жени хелоти се смета дека имале деца со спартански мажи.{{sfn|Pomeroy|2002|p=102}} Овие деца биле наречени „''мотаки''“ и очигледно биле слободни и способни да добијат државјанство - според [[Клавдиј Елијан|Аелијан]], адмиралот [[Лисандер]] бил „мотаки“.{{sfn|Ogden|2003|pp=228&ndash;229}} Главната цел на „мотаките“ од спартанска гледна точка била да можат да се борат во спартанската војска, а Сара Померој сугерира дека ќерките на спартанските мажи и жените хелоти затоа би биле убиени при раѓање.{{sfn|Pomeroy|2002|p=102}} ==Белешки== {{Notelist}} ==Наводи== {{Reflist|colwidth=24em}} ==Библиографија== * {{Citation|last=Blundell|first=Sue|year=1995|title=Women in Ancient Greece|publisher=[[Harvard University Press]]|location=Cambridge|isbn=978-0-674-95473-1|url=https://books.google.com/books?id=Xfx1VaSIOgQC}} * {{Citation|chapter=Female Homoeroticism|last=Boehringer|first=Sandra|publisher=John Wiley & Sons Ltd.|year=2013|isbn=9781118610657|pages=155–156|doi=10.1002/9781118610657.ch9|title=A Companion to Greek and Roman Sexualities|chapter-url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/book/10.1002/9781118610657}} * {{Citation|last=Cartledge|first=Paul|title=Spartan Wives: Liberation or License?|year=1981|journal=The Classical Quarterly|volume=31|issue=1|pages=84–105|doi=10.1017/S0009838800021091|s2cid=170486308 }} * {{Citation|last1=Cartledge|first1=Paul|title=The Spartans: an Epic History|date=2013|publisher=Pan Books|location=London|isbn=978-1-447-23720-4|edition=New}} * {{Citation|last=Christensen|first=P.|date=2012|title=Athletics and Social Order in Sparta in the Classical Period.|journal=Classical Antiquity|volume=31|issue=2|pages=193–255|jstor=10.1525/ca.2012.31.2.193|doi=10.1525/ca.2012.31.2.193}} * {{Citation|last=Dillon|first=Matthew|title=Were Spartan Women Who Died in Childbirth Honoured with Grave Inscriptions?|year=2007|journal=Hermes|volume=135|issue=2|pages=149–165|doi=10.25162/hermes-2007-0016 |jstor=40379113|s2cid=170274193 }} * {{Citation|last1=Ducat|first1=Jean|last2=Stafford |first2=Emma |last3=Shaw |first3=Pamela-Jane |year=2006|title=Spartan Education: Youth and Society in the Classical Period|publisher=Classical Press of Wales|location=Swansea|isbn=978-1-905125-07-4|url=https://books.google.com/books?id=KUucAAAAMAAJ}} * {{Citation|author1-last=Fantham|author1-first=Elaine|author1-link=Elaine Fantham |author2-last=Foley|author2-first=Helene Peet|author2-link=Helene Peet Foley |author3-last=Kampen|author3-first=Natalie Boymel|author3-link=Natalie Boymel Kampen |author4-last=Pomeroy|author4-first=Sarah B.|author4-link= Sarah B. Pomeroy |author5-last=Shapiro|author5-first=H. Alan|year=1994|title=Women in the Classical World: Image and Text|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=9780195067279|url-access=registration|url=https://archive.org/details/isbn_9780195067279}} * {{Citation|last=Hodkinson|first=Stephen|year=2000|title=Property and Wealth in Classical Sparta|publisher=David Brown Book Co.|location=London|isbn=9780715630402}} * {{Citation|last=Hughes|first=Bettany|year=2005|title=Helen of Troy: Goddess, Princess, Whore|publisher=Pimlico|location=London|isbn=978-1-844-13329-1}} * {{Citation|last=Lerne|first=Gerda|title=The Creation of Patriarchy|year=1986|publisher=Oxford University Press|location=New York}}{{ISBN?}} * {{Citation|chapter=Spartan Women|last=Millender|first=Ellen|publisher=John Wiley & Sons Ltd.|year=2017|isbn=9781119072379|pages=504|doi=10.1002/9781119072379.ch19|title=A Companion to Sparta}} * {{citation|last=Ogden|first=Daniel|editor-last=Powell|editor-first=Anton|year=2003|chapter=Women and Bastardy in the Greek World|title=The Greek World|publisher=Routledge|location=London|isbn=0203042166}} * {{Citation|author=Plutarch|author-link=Plutarch|first2=Richard|last2=Talbert|year=2005|title=Plutarch on Sparta|publisher=[[Penguin Books]]|location=London|isbn=978-0140449433}} * {{Citation|last1=Pomeroy|first1=Sarah B.|title=Goddesses, Whores, Wives and Slaves: Women in Classical Antiquity|date=1994|publisher=Pimlico|location=London|isbn=978-0-712-66054-9}} * {{Citation|last=Pomeroy|first=Sarah|title=Spartan Women|year=2002|publisher=Oxford University Press|location=Oxford|isbn=978-0-195-13067-6}} * {{Citation|title=Sparta: A Modern Woman Imagines|author-last=Powell|author-first=Anton|journal=The Classical Review|year=2004|volume=54|issue=2|pages=465–467|doi=10.1093/cr/54.2.465}} * {{Citation|last=Powell|first=Anton|year=2001|title=Athens and Sparta: Constructing Greek Political and Social History from 478 BC|publisher=[[Routledge]]|location=London|isbn=978-0-415-26280-4|url=https://books.google.com/books?id=75C-b1I0EYkC}} * {{Citation|last=Redfield|first=James|title=The Women of Sparta|year=1978|journal=The Classical Journal|volume=73|issue=2|pages=146–161|jstor=3296868}} * {{Citation|last=Scott|first=Andrew G.|date=2011|journal=Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte|volume=60|issue=4|pages=413–424|issn=0018-2311|jstor=41342859|title=Plural Marriage and the Spartan State|doi=10.25162/historia-2011-0017 |s2cid=252457703 }} * {{Citation|last=Sealey|first=Raphael|year=1976|title=A History of the Greek City States, ca. 700–338 B.C.|publisher=[[University of California Press]]|location=Berkeley|isbn=978-0-520-03177-7|url=https://books.google.com/books?id=2JT_zty82ZUC}} * {{citation|last1=Wiesner-Hanks|first1=Merry E.|title=Genders in History: Global Perspective|date=2011|publisher=Wiley-Blackwell|isbn=978-1-4051-8995-8|page=31|edition=Second}} == Надворешни врски == * [https://penelope.uchicago.edu/Thayer/E/Roman/Texts/Plutarch/Moralia/Sayings_of_Spartan_Women*.html ''Sayings of Spartan Women''] ''(Lacaenarum Apophthegmata)'' from Plutarch's [[Moralia]], trans. Frank Cole Babbitt * [https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/5294 Alcman's ''Partheneion''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190803062748/https://chs.harvard.edu/CHS/article/display/5294 |date=2019-08-03 }}, trans. [[Gregory Nagy]] {{commons category-inline|Ancient Greek women|Women of ancient Greece}} {{Europe topic|Жените во}} [[Категорија:Спарта]] [[Категорија:Жените во Стара Грција]] dr7hvyjc3pvhrgffiqezjiim84t4sw5 1 1390586 5533985 2026-04-03T19:00:44Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Грција}} 5533985 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Грција}} 99flb3bohdf4tuvwjfqe8pnrokwbk89 14 1390587 5533986 2026-04-03T19:03:55Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{cat main}} [[Категорија:Старогрчко општество]] [[Категорија:Жените во Грција|Стара Грција]] [[Категорија:Европјанки|Грција]] 5533986 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Категорија:Старогрчко општество]] [[Категорија:Жените во Грција|Стара Грција]] [[Категорија:Европјанки|Грција]] r61baq8x1q7fcqi5zsc6br6gsherh2p 0 1390588 5533988 2026-04-03T19:08:42Z Тиверополник 1815 нс 5533988 wikitext text/x-wiki [[File:Rally in support of Ukraine at Washington Square Park.jpg|thumb|Демонстрант во [[Њујорк]] на 27 февруари 2022 година, држејќи знак на кој пишува „Слава на Украина! Слава на хероите!“. Фразата добила светска важност како резултат на руската инвазија на Украина.]] „'''Слава на Украина!'''“ ({{langx|uk|Слава Україні!|'''Slava Ukraini!'''}} {{IPA|uk|ˈslɑwɐ ʊkrɐˈjin⁽ʲ⁾i||Uk-Слава Україні.ogg}}) — [[Украина|украински]] национален поздрав, познат како симбол на украинскиот суверенитет и отпор кон странска агресија. Тој е [[борбен повик]] на [[Вооружени сили на Украина|Вооружените сили на Украина]]. Често е придружен со одговорот „Слава на хероите!“ ({{langx|uk|Героям слава!|links=no|Heroiam slava!}}. Фразата првпат се појавила на почетокот на 20 век во различни варијации, кога станала популарна меѓу [[Украинци]]те за време на [[Украинска војна за независност|Украинската војна за независност]] од 1917 до 1921 година.<ref name=istpravda>{{Cite web|title="Glory to Ukraine!": Who and when was the slogan created?|url=https://www.istpravda.com.ua/eng/articles/2018/10/4/153036/|author=Yuriy Yuzych|access-date=21 June 2020|website=[[Istorychna Pravda]]|archive-date=25 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220225103647/https://www.istpravda.com.ua/eng/articles/2018/10/4/153036/|url-status=live}}</ref> Одговорот „''Слава на хероите''!“ првпат се појавил за време на Украинската војна за независност или подоцна во 1920-тите меѓу членови на [[Лига на украински националисти|Лигата на украинските националисти]].<ref name="AC28565063RFE">[https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/why-is-international-media-still-repeating-kremlin-propaganda-about-ukraine Why Is the International Media Still Repeating Kremlin Propaganda about Ukraine?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220220151327/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/why-is-international-media-still-repeating-kremlin-propaganda-about-ukraine/|date=20 February 2022}}, [[Atlantic Council]] (13 July 2018)<br />{{in lang|uk}} [https://www.radiosvoboda.org/a/28565063.html "Glory to Ukraine!" – the story of the slogan of the struggle for independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224001719/https://www.radiosvoboda.org/a/28565063.html|date=24 February 2022}}, [[Radio Free Europe]] (19 June 2017)</ref> Во 1930-тите, таа станала широко распространета како слоган на [[Организација на украински националисти|Организацијата на украински националисти]] (ОУН),<ref name=":2"/> како и меѓу групите на [[украинска дијаспора|украинската дијаспора]] и бегалските заедници во [[Западен блок|Западот]] за време на [[Студена војна|Студената војна]]. Во [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]], фразата била забранета. Таа повторно се појавила во Украина за време на борбата на земјата за независност поврзана со [[Распад на Советскиот Сојуз|распадот на Советскиот Сојуз]]. Нејзината употреба повторно се оживеала за време на [[Револуција на достоинството|украинската револуција од 2014 година]] и [[Руско-украинска војна|Руско-украинската војна]], при што станала широко популарен симбол во Украина. Фразата привлекла светско внимание за време на тековната [[Руска инвазија на Украина (2022)|Руска инвазија на Украина]] и подоцна била користена на протести во поддршка на Украина низ целиот свет.<ref>{{cite news |date=27 February 2022 |title='Glory to Ukraine': hundreds of thousands march against Russian invasion |url=https://www.france24.com/en/live-news/20220227-glory-to-ukraine-hundreds-of-thousands-march-against-russian-invasion|access-date=28 February 2022 |website=France 24 |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228200958/https://www.france24.com/en/live-news/20220227-glory-to-ukraine-hundreds-of-thousands-march-against-russian-invasion|url-status=live }}</ref> Таа е користена во говори од украински политичари како претседателот [[Володимир Зеленски]], како и од бројни странски лидери. ==Историја== [[File:Taras Shevchenko - portrait by Ivan Kramskoi.jpg|thumb|upright|Украинскиот поет [[Тарас Шевченко]] ја користел фразата во облик „Слава на Украина“ во песна од 1840 година.]] ===Потекло=== Украинските историчари тврдат дека поздравот има корени во делата на [[Тарас Шевченко]].{{Sfn|Yermolenko|2019|p=8}}<ref name="Tsurkan 2023 b571">{{cite web | last=Tsurkan | first=Kate | title=The origins of 'Slava Ukraini' | website=The Kyiv Independent | date=2023-08-31 | url=https://kyivindependent.com/the-origins-of-slava-ukraini/ | access-date=2023-09-03}}</ref> Во неговата песна од 1840 година ''До Основјаненко'', Шевченко ја користел фразата „Слава на Украина“:<ref>{{Cite web|url=http://litopys.org.ua/shevchenko/shev113.htm|title=До Основ'яненка. Тарас Шевченко. Повне зібрання творів. Том. 1.|access-date=10 March 2021|archive-date=7 February 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140207090608/http://litopys.org.ua/shevchenko/shev113.htm|url-status=live}} </ref>{{Sfn|Yermolenko|2019|p=58}} '''Превод на англиски:''' <poem>Нашата мисла, нашата песна<br />Нема да умре, нема да исчезне…<br />Ете таму, луѓе, е нашата слава,<br />Слава на Украина!</poem> '''Оригинален украински текст:'''<ref>{{Cite book|title=Тарас Шевченко. Зібрання творів: У 6 т.|date=2003|volume=1|pages=119–121}}</ref> <poem>Наша дума, наша пісня<br/>Не вмре, не загине...<br/>От де, люде, наша слава,<br/>Слава України!</poem> [[File:Slavaukr.jpg|thumb|Записи од 15 март 1917 година на Рада „во поддршка на демократска и независна Украина“, од списанието „Нова Рада“. Фразата ''Слава на Украина'' е подвлечена.]] Сепак, првата позната употреба на фразата „''Слава на Украина''!“ како поздрав со одговор „''Слава низ целиот свет''!“ ({{langx|uk|По всій землі слава}}, ''Po vsiy zemli slava'') се појавила во украинската студентска заедница кон крајот на 19 и почетокот на 20 век во [[Харков]].<ref name="istpravda" />{{Sfn|Yermolenko|2019|p=58}} === Украинска војна за независност (1917–1921) === Фразата станала популарна за време на [[Украинска војна за независност|Украинската војна за независност]] (од 1917 до 1921 година).<ref name="AC28565063RFE" /><ref name=":2">{{Cite book |last=Radeljić |first=Branislav |url=https://books.google.com/books?id=fesUEAAAQBAJ&dq=Slava+Ukraini+OUN&pg=PT107|title=The Unwanted Europeanness?: Understanding Division and Inclusion in Contemporary Europe |date=2021-01-18 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-068425-4 |language=en |quote=For instance, the chant, "Glory to Ukraine!" (Slava Ukraini!), followed by "Glory to the Heroes!" (Heroiam slava!), had its origins in Ukraine's national revolution of 1917-1920, but it became widespread as a slogan under the wing of the [[Organization of Ukrainian Nationalists]] (OUN) under the leadership of [[Stepan Bandera]]. |access-date=5 January 2023 |archive-date=8 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308143104/https://books.google.com/books?id=fesUEAAAQBAJ&dq=Slava+Ukraini+OUN&pg=PT107|url-status=live }}</ref><ref name="Tsurkan 2023 b571"/> Во овој период, слоганот „''Слава на Украина''!“, како и слични изрази како „''Да живее Украина''!“, често можеле да се слушнат на патриотски собири и демонстрации во Украина, како и меѓу дијаспората.<ref name="istpravda" /> Според историчарката Јана Примаченко, тој бил користен во армијата на [[Украинска Народна Република]] од полкот на {{Ill|1-виот коњанички полк на црните џапорожјани|lt=Black Zaporozhians|uk|Чорні запорожці}}, командуван од [[Петро Дјаченко]], во форма: „''Слава на Украина!“ – „Слава на Козаците''!“, како и од други воени формации со различни одговори.{{Sfn|Yermolenko|2019|p=58}} По државниот удар и преземањето на власта од страна на хетманот [[Павло Скоропадски]], одговорот во украинската армија лојална на [[козачки Хетманат|Хетманатот]] бил „''Слава на хетманот''!“.{{Sfn|Yermolenko|2019|p=58}}<ref name="istpravda" /> Статусот на слоганот во армијата на УНР бил формализиран на 19 април 1920 година, кога, со наредба на врховниот командант [[Михаил Омелјанович Павленко]] за регулирање на строевите правила во армијата, војниците биле обврзани да одговараат „''Слава на Украина''!“ кога добиваат пофалба или благодарност за нивната служба кон татковината.<ref name="istpravda" /> Бунтовниците кои се бореле во [[Холоднојарска Република|Холодни Јар]], последното упориште на украинскиот антисoветски отпор во 1919–1922 година, исто така користеле сличен поздрав. Според мемоарите на Јакив Водјани објавени во 1928 година, тој бил: „Слава на Украина!“ со одговор „Вечна слава!“. А според мемоарите на [[Јуриј Хорлис Хорскиј]] објавени во 1933 година, бунтовниците се поздравувале со „Слава на Украина!“ и одговарале со истото.<ref name="istpravda" /> === Меѓувоен период === Традицијата на поздравување со „''Слава на Украина''!“ била продолжена од ветераните на украинската армија во егзил.<ref name="istpravda" /> Украинското национално козачко здружение (УНКД), кое дејствувало во [[Германија]], под водство на поранешен соработник на хетманот Скоропадски, Иван Полтавец, на 10 јули 1925 година вовело нов поздрав задолжителен за членовите на организацијата: „Слава на Украина!“ – „Слава на Козаците!“.<ref name="istpravda" /> „Слава на Украина!“ исто така често се користела од [[украински националисти]] во 1920-тите и 1930-тите.{{Sfn|Rossoliński-Liebe|2014|p=152}}<ref>{{Cite book |last=Norris |first=Stephen M. |url=https://books.google.com/books?id=LqD_DwAAQBAJ |title=Museums of Communism: New Memory Sites in Central and Eastern Europe |date=2020-11-03 |publisher=Indiana University Press |isbn=978-0-253-05031-1 |pages=91 |language=en |quote=The trial also marked the first time ON members performed a fascist salute in public: Vira Svientsitska, as she was taking the stand, turned toward her fellow defendants, raised her right arm, and declared "Slava Ukraini!" (Glory to Ukraine). All the defendants were found guilty and received life imprisonment; at the end of the verdict, Bandera shouted "Iron and blood will decide between us." His fellow OUN members responded with a shout of "Slava Ukraini!”. |access-date=3 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308143102/https://books.google.com/books?id=LqD_DwAAQBAJ |archive-date=8 March 2023 |url-status=live}}</ref> Во 1930-тите станала широко распространета како слоган на [[Украинска воена организација|Украинската воена организација]] (УВО), а подоцна и на [[Организација на украински националисти|Организацијата на украински националисти]] (ОУН).<ref name=":22">{{Cite book |last=Radeljić |first=Branislav |url=https://books.google.com/books?id=fesUEAAAQBAJ&dq=Slava+Ukraini+OUN&pg=PT107|title=The Unwanted Europeanness?: Understanding Division and Inclusion in Contemporary Europe |date=2021-01-18 |publisher=Walter de Gruyter GmbH & Co KG |isbn=978-3-11-068425-4 |language=en |quote=For instance, the chant, "Glory to Ukraine!" (Slava Ukraini!), followed by "Glory to the Heroes!" (Heroiam slava!), had its origins in Ukraine's national revolution of 1917-1920, but it became widespread as a slogan under the wing of the [[Organization of Ukrainian Nationalists]] (OUN) under the leadership of [[Stepan Bandera]]. |access-date=5 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308143104/https://books.google.com/books?id=fesUEAAAQBAJ&dq=Slava+Ukraini+OUN&pg=PT107|archive-date=8 March 2023 |url-status=live}}</ref><ref name="istpravda" /> Според извештаи во печатот, за време на судењата на членови на ОУН по атентатот врз [[Бронислав Пјерацки]], обвинетите изведувале [[фашистички поздрав]] со зборовите „''Слава на Украина''!“.{{Sfn|Rossoliński-Liebe|2014|p=535}}<ref name="istpravda" /><ref name="Deutsche Welle 24818 GtU" /> На Вториот голем конгрес на ОУН на 27 август 1939 година во [[Рим]], официјално бил усвоен одговорот „''Слава на водачот''!“, кој тогаш бил [[Андриј Мелник (офицер)|Андриј Мелник]], но тој бил во употреба најмалку од 1929 година меѓу членовите на UVO.{{Sfn|Rossoliński-Liebe|2014|p=172–173}}<ref name="istpravda" /> „Слава на Украина!“ исто така се појавила како поздрав меѓу членовите на украинската извидничка организација [[Пласт]], каде постепено го заменил оригиналниот поздрав „''SKOB''!“, во форма: „Слава на Украина!“ – „Слава, слава, слава!“. Овој поздрав и денес се користи од членовите на Пласт.<ref name="istpravda" /> Многу членови на Пласт истовремено припаѓале и на ОУН, што придонело за популарноста на поздравот.<ref name="istpravda" />[[File:Ukrayins'ka Povstans'ka Armiya (poster).jpg|thumb|upright|Пропаганден постер на [[Украинска востаничка армија|УВА]]. Формалниот поздрав е напишан на украински на две од хоризонталните линии: „Слава на Украина — Слава на хероите“.]] Според Јана Примаченко, одговорот „Слава на хероите!“ бил во употреба уште во годините 1917–1921, за време на Украинската војна за независност.{{Sfn|Yermolenko|2019|p=58}} Во мемоарите на [[Петро Дјаченко]] се наведува дека на состанок на [[Лига на украински националисти|Лигата на украинските националисти]] (ЛУН), која била активна во 1925–1929 година, Јуриј Артушенко предложил да се усвои поздравот на 1-вот коњанички полк на црните запорожјани, „Слава на Украина!“ – „Слава на Козаците!“. Овој предлог бил прифатен со измена на одговорот во поопштиот „Слава на хероите!“. <ref>{{Cite news |last1=Джулай |first1=Дмитро |last2=Набока |first2=Марічка |date=2019-06-04 |title="Слава Україні!" – історія гасла боротьби за незалежність |language=uk |work=Радіо Свобода |url=https://www.radiosvoboda.org/a/28565063.html |access-date=2023-06-07}}</ref> Сепак, во мемоарите на самиот Артјушенко нема таква информација, туку се споменува прифаќањето на поздравот „Слава на Украина!“ со одговор „Слава на Украина, слава!“.<ref name="istpravda" /><ref>{{Cite web |last=Heretica |date=2022-03-24 |title=Oleksandr Zaitsev: Organization of Ukrainian Nationalists is not part of fascist tradition, but of ustashism |url=https://heretica.com.hr/oleksandr-zaitsev-organization-of-ukrainian-nationalists-is-not-part-of-fascist-tradition-but-of-ustashism/ |access-date=2025-02-25 |website=Heretica |language=hr}}</ref> === Втора светска војна === [[File:Gaidamaky gazeta - fragment.png|thumb|Фрагмент од печатениот орган на [[Полиска Сич]] наречен „Хајдамака“, 16 ноември 1941. Превод: ''Да живее вечната слава на „Полиската Сич“. Да живее нашата родна украинска нација и нејзината слободна држава! Слава на Украина! [[Тарас Булба-Боровец]] – [[атаман]] на „Полиската Сич“''.]] За време на [[Германска окупација на Полска|германската окупација на Полска]] по септември 1939 година, украинските организации можеле да развијат обемни активности. Активистите на ОУН биле вклучени во работата на Украинскиот централен комитет и неговите локални ограноци. Со текот на времето, тоа придонело за развој на [[национална свест]] кај многу Украинци во Генералното губернаторство и за ширење на поздравот на ОУН.{{Sfn|Zajączkowski|2015|p=153–154}} Во јули 1940 година, украински набљудувач од областа [[Влодава]] забележал: ''Сè уште не сме виделе во нашите животи толку образована и толку организирана селска младина. Секое дете што поминуваше покрај нас ја креваше раката и поздравуваше: „Слава на Украина“''.{{Sfn|Zajączkowski|2015|p=154}} Во април 1941 година во [[Окупација на Полска (1939–1945)|германски окупираниот]] [[Краков]], помладиот дел од ОУН се одделил и формирал сопствена организација, наречена ОУН-Б според својот лидер [[Степан Бандера]]. Групата усвоила поздрав од фашистички тип со извикување „Слава на Украина!“ и одговор „Слава на хероите!“.{{Sfn|Rossoliński-Liebe|2014|p=536–537}}<ref name="AC28565063RFE2">[https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/why-is-international-media-still-repeating-kremlin-propaganda-about-ukraine Why Is the International Media Still Repeating Kremlin Propaganda about Ukraine?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220220151327/https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/why-is-international-media-still-repeating-kremlin-propaganda-about-ukraine/|date=20 February 2022}}, [[Atlantic Council]] (13 July 2018) {{in lang|uk}} k [https://www.radiosvoboda.org/a/28565063.html "Glory to Ukraine!" – the story of the slogan of the struggle for independence] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220224001719/https://www.radiosvoboda.org/a/28565063.html|date=24 February 2022}}, [[Radio Free Europe]] (19 June 2017)</ref><ref>{{Cite web |last=Rudling |first=Per Anders |date=2017-09-30 |title=german-foreign-policy.com interviewed Per Anders Rudling about the roots that gave rise to the Ukrainian far right |url=http://www.german-foreign-policy.com/en/fulltext/58745 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20170930012307/http://www.german-foreign-policy.com/en/fulltext/58745 |archive-date=30 September 2017 |access-date=2022-08-31 }}</ref><ref name=":22"/> За време на неуспешниот обид за создавање украинска држава на териториите окупирани од Германија по нејзината [[Операција Барбароса|инвазија врз Советскиот Сојуз]] во јуни 1941 година, триумфални лакови со натпис „Слава на Украина!“, заедно со други слогани, биле поставени во бројни украински градови.{{Sfn|Rossoliński-Liebe|2014|p=221}} Според историчарот [[Гжегож Росолински Либе]], еден набљудувач се присетил дека многу обични Украинци го напуштиле вообичаениот христијански поздрав „Слава на Исус Христос“ (''Slava Isusu Khrystu'') во корист на новиот поздрав на ОУН.{{Sfn|Rossoliński-Liebe|2014|p=221–222}} Поради тоа, гркокатоличкиот митрополит, архиепископ [[Андреј Шептицки]] ја критикувал ОУН за овој поздрав.{{Sfn|Rossoliński-Liebe|2014|p=224}} Создадената во втората половина на 1942 година од страна на ОУН [[Украинска востаничка армија]] престанала со кревањето на десната рака над главата.{{Sfn|Rossoliński-Liebe|2014|p=263}} === Советски период и доцниот 20 век === Во [[Советскиот Сојуз]], слоганот „Слава на Украина!“ бил забранет и дискредитиран преку долготрајна пропагандна кампања заедно со украинските националисти од дијаспората кои го користеле.<ref name="Deutsche Welle 24818 GtU"/><ref name=AC28565063RFE/> Тие биле нарекувани „украински [[буржоаски националисти]]“, „[[бандеривци]]“ и „[[нацист]]ички соработници“ од страна на советските власти.<ref name="Deutsche Welle 24818 GtU">{{cite news|url=https://m.dw.com/en/new-glory-to-ukraine-army-chant-invokes-nationalist-past/a-45215538|title=New'Glory to Ukraine' army chant invokes nationalist past|date=24 August 2018|work=[[Deutsche Welle]]|access-date=6 September 2018|archive-date=7 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180907032622/https://m.dw.com/en/new-glory-to-ukraine-army-chant-invokes-nationalist-past/a-45215538|url-status=live}}</ref> Во доцните 1980-ти и раните 1990-ти, слоганот почнал да се слуша на митинзи и демонстрации.<ref name=AC28565063RFE/> Откако Украина ја прогласила [[Декларација за независност на Украина|независноста]] во 1991 година, фразата „Слава на Украина!“ станала вообичаен патриотски слоган.<ref>New Ukraine: a breakthrough at great cost https://www.osw.waw.pl/en/publikacje/osw-commentary/2023-02-22/new-ukraine-a-breakthrough-great-cost </ref><ref>{{Cite web |last=Haring |first=Melinda |date=2018-07-14 |title=Why Is the International Media Still Repeating Kremlin Propaganda about Ukraine? |url=https://www.atlanticcouncil.org/blogs/ukrainealert/why-is-international-media-still-repeating-kremlin-propaganda-about-ukraine/|access-date=2024-12-20 |website=Atlantic Council |language=en-US}}</ref> Во 1995 година, претседателот на САД [[Бил Клинтон]] ја употребил фразата во говор во [[Киев]]<ref>{{Cite news |first=John M. |last=Broder |date=1995-05-13 |title=Clinton Lauds Kiev for 'Taking the Hard Road' |language=en-US |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-05-13-me-257-story.html |access-date=2022-05-09 |archive-date=9 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220509160427/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1995-05-13-me-257-story.html|url-status=live }}</ref> (заедно со „God bless America“).<ref name=nytimes1995>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1995/05/13/world/thousands-turn-out-to-cheer-clinton-in-ukraine.html|title=Thousands Turn Out to Cheer Clinton in Ukraine|last=Jehl|first=Douglas|date=13 May 1995|work=The New York Times|access-date=10 July 2018|archive-date=7 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607115626/https://www.nytimes.com/1995/05/13/world/thousands-turn-out-to-cheer-clinton-in-ukraine.html|url-status=live}}</ref> === Руско-украинска војна === [[File:Euromaidan in Kiev 2014-02-19 12-01.jpg|thumb|left|Сцена на [[Плоштад на независноста (Киев)|Плоштадот на независноста]] за време на [[Евромајдан]], 19 февруари 2014]] [[File:Slava Ukraini. Tablo.jpg|thumb|Натпис „Слава на Украина“ на автобуска постојка, 2022]] Фразата доживеала повторно оживување во поново време, станувајќи популарен и истакнат слоган за време на [[Револуција на достоинството|украинската револуција од 2014 година]],<ref name="Tsurkan 2023 b571"/> како и симбол на демократијата и отпорот против Русија на [[Владимир Путин]] по [[Руска инвазија на Украина (2022)|руската инвазија на Украина]].<ref name="Deutsche Welle 24818 GtU"/> [[Андреас Умланд]] во 2013 година ја припишува популарноста на слоганот на актерот [[Јевхен Нишчук]], кој бил водител на сцената на Евромајдан и го извикувал слоганот.<ref name=":3">{{Cite web |date=2013-12-28 |title=Andreas Umland: How spread of Banderite slogans and symbols undermines Ukrainian nation-building – Dec. 28, 2013 |url=https://archive.kyivpost.com/article/opinion/op-ed/how-spread-of-banderite-slogans-and-symbols-undermines-ukrainian-nation-building-334389.html|access-date=2023-06-12 |website=Kyiv Post}}</ref> Според него, присуството на претставени етно-националистички групи како [[Свобода (партија)|Свобода]], [[Конгрес на украински националисти]], [[Украинска платформа „Собор“]] и [[Десен сектор]] исто така придонело за нејзино ширење меѓу учесниците на Евромајдан.<ref name=":3" /> Д-р [[Серхиј Квит]], поранешен министер за образование и наука на Украина, му одговорил на Умланд дека слоганот станал популарен не затоа што „''се повторувал безброј пати од сцената на Мајданот и не поради некаква кампања на етничка супериорност''“, туку поради „''неговата поврзаност со непокорниот дух на борбата против сите пречки''“. <ref>{{Cite journal |last=Kvit |first=Dr Serhiy |date=2014-11-29 |title=The Ideology of the Euromaidan |url=https://journals.macewan.ca/shcsjournal/article/view/245|journal=Social, Health, and Communication Studies Journal |language=en |volume=1 |issue=1 |pages=27–40 |issn=2369-6303}}</ref> Подоцна, во 2017 година, Умланд заедно со Јулија Јурчук напишал дека националистичките симболи за време на Евромајдан добиле ново значење – како реакција на советската и постсоветската репресија врз украинската култура и историја. Поздравот станал и симбол на жалост за жртвите од Евромајдан. По почетокот на [[Војна во Донбас (2014–2022)|војната во Донбас]], Украинците ги поздравувале борците и загинатите украински војници со „Слава на Украина“. <ref>{{Cite journal |last1=Umland |first1=Andreas |last2=Yurchuk |first2=Yuliya |date=2017-01-01 |title=The Organization of Ukrainian Nationalists (OUN) in Post-Soviet Ukrainian Memory Politics, Public Debates, and Foreign Affairs |url=https://www.academia.edu/36059737 |journal=Journal of Soviet and Post-Soviet Politics and Society}}</ref><ref>{{Cite journal |last=Kasianov |first=Georgiy |date=2023-03-27 |title=Nationalist Memory Narratives and the Politics of History in Ukraine since the 1990s |url=https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/nationalist-memory-narratives-and-the-politics-of-history-in-ukraine-since-the-1990s/6436C3912CD497A88C3E937192008925 |journal=Nationalities Papers |volume=52 |issue=6 |language=en |pages=1235–1254 |doi=10.1017/nps.2023.10 |s2cid=257799032 |issn=0090-5992 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230612215135/https://www.cambridge.org/core/journals/nationalities-papers/article/abs/nationalist-memory-narratives-and-the-politics-of-history-in-ukraine-since-the-1990s/6436C3912CD497A88C3E937192008925|archive-date=12 June 2023 |access-date=12 June 2023 |url-status=bot: unknown |url-access=subscription }}</ref> Украинско-канадскиот историчар [[Серхи Јекелчик]] напишал дека „националистичкиот поздрав од 1940-тите [...] добил ново значење на [[Евромајдан|Мајданот]]“, и дека „кога го користеле демонстрантите, [слоганот] се однесувал на надежта за демократска и прозападна Украина и ги сметал за херои оние што загинале во служба на нивната кауза.“<ref>{{Cite book |last=Yekelchyk |first=Serhy |url=https://books.google.com/books?id=jPYTEAAAQBAJ|title=Ukraine: What Everyone Needs to Know |date=24 November 2020 |publisher=Oxford University Press |isbn=978-0-19-753210-2 |language=en |page=97 |access-date=9 May 2022 |archive-date=3 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230403210712/https://books.google.com/books?id=jPYTEAAAQBAJ |url-status=live }}</ref> Според политикологот Вјачеслав Лихачев, дури и варијациите што имале крајнодесничарски конотации го изгубиле тоа значење за време на Евромајдан; на пример, речиси секој јавен говор, како и јавните поздрави започнувале или завршувале со „Слава на Украина – слава на хероите!“. Тој забележал дека до Маршот на еднаквост во 2021 година, годишниот ЛГБТ+ настан во Киев, други варијации како „Слава на нацијата – смрт на непријателите!“ биле извикувани спонтано од учесниците. Тие станале доволно распространети за да го изгубат агресивното значење.<ref>{{Cite journal |last=Likhachev |first=Vyacheslav |date=1 February 2022 |editor-last=Mörner |editor-first=Ninna |title=Far Right, Revolution and Symbols in Ukraine |url=http://sh.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2%3A1640388&dswid=935 |journal=Centre for Baltic and East European Studies |volume=2021 |pages=177–185 |isbn=978-91-85139-13-2 |via=diva |access-date=12 June 2022 |archive-date=8 March 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230308143115/http://sh.diva-portal.org/smash/record.jsf?pid=diva2:1640388&dswid=935 |url-status=live }}</ref> На 9 август 2018 година, украинскиот претседател [[Петро Порошенко]] објавил дека „Слава на Украина!“ ќе биде официјален поздрав на [[Вооружени сили на Украина|Вооружените сили на Украина]], заменувајќи го „''Здраво, другари''“ ({{langx|uk|Вітаю товариші|Vitayu tovaryshi|links=no}}).<ref name=Poroshenko>{{cite web |last1=Poroshenko |first1=Petro |title=President: The words "Glory to Ukraine! Glory to the Heroes!" will be the official greetings of the Armed Forces of our state |url=https://www.president.gov.ua/en/news/prezident-slova-slava-ukrayini-geroyam-slava-budut-oficijnim-48938 |website=PRESIDENT OF UKRAINE Official website |publisher=Government of Ukraine |access-date=11 August 2018 |archive-date=22 April 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190422013557/https://www.president.gov.ua/en/news/prezident-slova-slava-ukrayini-geroyam-slava-budut-oficijnim-48938 |url-status=live }}</ref> Поздравот бил користен за време на [[Киевска парада за Денот на независноста|парадата за Денот на независноста]] на 24 август 2018 година.<ref>{{cite web|url=https://ukrainianweek.com/BreakingNews/218751|title=Ukraine's Independence Day military parade in Kyiv|date=24 August 2018 |publisher=[[The Ukrainian Week]]|access-date=24 August 2018|archive-date=22 January 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210122035058/https://ukrainianweek.com/BreakingNews/218751|url-status=live}}</ref> [[Украински парламент|Украинскиот парламент]] го одобрил предлог-законот на претседателот (во прво читање) на 6 септември, а на 4 октомври 2018 година.<ref>[https://www.unian.info/politics/10285848-ukraine-s-parliament-approves-new-army-police-greeting.html Ukraine's parliament approves new army, police greeting] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211109164011/https://www.unian.info/politics/10285848-ukraine-s-parliament-approves-new-army-police-greeting.html |date=9 November 2021 }}, [[UNIAN]] (4 October 2018)</ref> Парламентот исто така го направил „Слава на Украина!“ официјален поздрав и на [[Национална полиција на Украина|Националната полиција]].<ref name="interfaxua535728">[https://en.interfax.com.ua/news/general/535728.html Rada approves salute 'Glory to Ukraine' in Ukrainian army] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20211120115314/https://en.interfax.com.ua/news/general/535728.html|date=20 November 2021 }}, [[Interfax-Ukraine]] (4 October 2018)</ref> Популаризацијата на фразата понекогаш била контроверзна во странство. По победата на Хрватска на [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство во фудбал 2018]], помошниот тренер на репрезентацијата бил казнет од фудбалската организација [[ФИФА]] откако објавил видео во кое го користел слоганот. Како одговор, на 10 јули 2018 година, украинските навивачи ја преплавиле [[Facebook]] страницата на ФИФА со повеќе од 158.000 коментари, од кои повеќето содржеле „Слава на Украина!“. Русија тврдела дека изразот има ултранационалистички конотации.<ref name=":0">{{cite news|url=https://www.haaretz.com/world-news/world-cup-2018-gets-political-the-nazi-of-glory-to-ukraine-1.6271893|title=World Cup 2018 Gets Political: The Nazi and anti-Russian Roots of 'Glory to Ukraine'|work=Ha'aretz|language=en|date=15 July 2018|access-date=27 October 2018|archive-date=16 October 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20211016011826/https://www.haaretz.com/world-news/world-cup-2018-gets-political-the-nazi-of-glory-to-ukraine-1.6271893|url-status=live}} </ref> [[Фудбалска федерација на Украина|Фудбалската федерација на Украина]] изјавила дека „Слава на Украина“ е вообичаен поздрав во Украина и дека „не треба да се толкува како акт на агресија или провокација“.<ref name=football>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/reuters/2018/07/10/sports/soccer/10reuters-soccer-worldcup-cro-ukraine.html|title=Angry Ukraine Fans Deluge FIFA's Facebook Page With Posts|access-date=11 July 2018|work=The New York Times|language=en|archive-date=11 July 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711152036/https://www.nytimes.com/reuters/2018/07/10/sports/soccer/10reuters-soccer-worldcup-cro-ukraine.html|url-status=live}}</ref> ====Руска инвазија на Украина==== [[File:Protests Against War in Ukraine 071 - No War Statue of Farragut (51907691067) (cropped).jpg|thumb|Знак „Slava Ukraini“ на антивоен протест во [[Вашингтон]], 27 февруари 2022]] Оваа фраза станала многу популарна меѓу украинските војници и нивните поддржувачи за подигање на моралот по Руската инвазија на Украина.<ref name=":1">{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/glory-to-ukraine-is-the-new-national-team-s-soccer-slogan-a-rallying-cry-or-a-fascist-call-/29477488.html|title='Glory To Ukraine!' Is The New National Team's Soccer Slogan A Rallying Cry or a Fascist Call?|website=rferl.org|first=Carl|last=Schreck|date=7 September 2018|access-date=14 June 2021|archive-date=8 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220208032010/https://www.rferl.org/a/glory-to-ukraine-is-the-new-national-team-s-soccer-slogan-a-rallying-cry-or-a-fascist-call-/29477488.html|url-status=live}}</ref><ref name="nyt-sg-2022-03">{{cite news |last1=Stevis-Gridneff |first1=Matina |title=Europe's Trains Take Fighters to Ukraine, and Bring Back Refugees |url=https://www.nytimes.com/2022/03/11/world/europe/ukraine-fighters-refugees-trains.html |access-date=11 March 2022 |work=[[The New York Times]] |date=11 March 2022 |quote='Slava Ukraini,' he whispered, repeating the rallying cry 'Glory to Ukraine' that's galvanized the country. |archive-date=24 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220324010139/https://www.nytimes.com/2022/03/11/world/europe/ukraine-fighters-refugees-trains.html |url-status=live }}</ref> Слоганот се користи ширум светот од [[Протести против Руската инвазија на Украина|протестанти во знак на солидарност со Украина]], заедно со различни барања кон руските амбасади и националните влади, како исклучување на Русија од [[СВИФТ]] и затворање на воздушниот простор над Украина.<ref>{{Cite news |last=Articles |first=The Times Leading |title=The Times view on Ukraine's courage: Slava Ukraini! |newspaper=[[The Times]] |language=en |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/the-times-view-on-ukraines-courage-slava-ukraini-przwgwsp0 |access-date=2022-02-27 |issn=0140-0460 |archive-date=5 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220305092542/https://www.thetimes.co.uk/article/the-times-view-on-ukraines-courage-slava-ukraini-przwgwsp0 |url-status=live }}</ref> Се користи и во говори на бројни украински политичари, вклучувајќи го и претседателот [[Володимир Зеленски]].<ref>{{cite news |title='We won't put down weapons': Zelenskyy vows to fight on in Kyiv |url=https://www.aljazeera.com/news/2022/2/26/zelenskyy-says-we-cannot-lose-the-capital-as-fight-nears-kyiv |access-date=1 March 2022 |publisher=Al Jazeera English |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228225940/https://www.aljazeera.com/news/2022/2/26/zelenskyy-says-we-cannot-lose-the-capital-as-fight-nears-kyiv |url-status=live }}</ref> Исто така е користен од странски лидери, вклучувајќи ја претседателката на Европската комисија [[Урусла фон дер Лајен]], поранешниот британски премиер [[Борис Џонсон]], поранешната премиерка на Нов Зеланд [[Џасинда Ардерн]], холандскиот премиер [[Марк Руте]], хрватскиот премиер [[Андреј Пленковиќ]], поранешната претседателка на Претставничкиот дом на САД [[Ненси Пелоси]] и постојаната претставничка на Обединетото Кралство [[Барбара Вудворд]] во говор пред ОН.<ref>{{cite web |title=If we do not stand up now, then every nation is at risk: UK statement to the General Assembly on Ukraine |date=28 February 2022 |url=https://www.gov.uk/government/speeches/if-we-do-not-stand-up-now-then-every-nation-is-at-risk |publisher=Gov.uk |access-date=1 March 2022 |quote=So our message today is simple: We offer our unequivocal support for Ukraine and the Ukrainian people. We call on President Putin to stop this senseless war. And we urge all fellow Members of the United Nations to speak up for Ukraine and to defend the Charter. Slava Ukraini! |archive-date=1 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220301013434/https://www.gov.uk/government/speeches/if-we-do-not-stand-up-now-then-every-nation-is-at-risk|url-status=live }}</ref> Фразата е користена и од коментатори и медиуми како ''[[Тајмс]]''.<ref>{{cite news |title=The Times view on Ukraine's courage: Slava Ukraini! |url=https://www.thetimes.com/world/russia-ukraine-war/article/the-times-view-on-ukraines-courage-slava-ukraini-przwgwsp0 |access-date=1 March 2022 |work=[[The Times]] |archive-date=28 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220228112756/https://www.thetimes.co.uk/article/the-times-view-on-ukraines-courage-slava-ukraini-przwgwsp0|url-status=live }}</ref> == Влијание == === Музика === Официјалниот композитор на [[Норвешки вооружени сили|Норвешките вооружени сили]] [[Маркус Паус]] ја компонирал песната „[[Slava Ukraini! (песна)|Slava Ukraini!]]“, инспирирана од [[Уште не умрела Украина|националната химна на Украина]]. Пауc ја објавил композицијата на Facebook<ref>{{Cite web|last=Paus|first=Marcus|author-link=Marcus Paus|title=Slava Ukraini!|via=[[Facebook]]|url=https://www.facebook.com/marcus.paus.71/posts/10159676136725795|access-date=2022-02-27|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305092542/https://www.facebook.com/login/?next=https%3A%2F%2Fwww.facebook.com%2Fmarcus.paus.71%2Fposts%2F10159676136725795|url-status=live}}</ref> на 27 февруари 2022 и ја опишал како песна на отпорот; таа била снимена два дена подоцна од литванско-норвешкиот виолист Повилас Сирист-Гелгота и наскоро емитувана од норвешкиот јавен радиодифузер NRK.<ref name=kulturplot>{{cite news|title=Marcus Paus om sitt nye verk: – Jeg skrev 'Slava Ukraini!' fordi jeg ikke kunne la være|trans-title=Marcus Paus on his new work: I wrote 'Slava Ukraini!' because I had to|url=https://kulturplot.no/musikkplot/2022/jeg-skrev-slava-ukraini-fordi-jeg-ikke-kunne-la-vaere|date=4 March 2022|work=Kulturplot|agency=[[Norwegian News Agency]]|access-date=4 March 2022|archive-date=5 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220305092545/https://kulturplot.no/musikkplot/2022/jeg-skrev-slava-ukraini-fordi-jeg-ikke-kunne-la-vaere|url-status=live}}</ref>Пауc изјавил дека „делото допира многу луѓе, вклучително и оние кои се наоѓаат во самата борбена зона. Нема поблагородна задача за музиката од тоа да ги обедини и утеши луѓето.“<ref name=kulturplot /> Надвор од Европа, песната „[[Слава на Хонгконг]]“ била инспирирана од овој слоган и користена за време на протестите во Хонгконг во 2018-2019.<ref>{{Cite web|url=https://www.wilsoncenter.org/blog-post/hong-kong-protesters-draw-inspiration-ukraines-maidan|title=Hong Kong Protesters Draw Inspiration from Ukraine's Maidan|date=22 October 2019 |access-date=3 April 2020|archive-date=3 January 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200103154703/https://www.wilsoncenter.org/blog-post/hong-kong-protesters-draw-inspiration-ukraines-maidan|url-status=live}} </ref>Кинеското издание на ''[[Дојче Веле]]'' ја нарекло „Слава на Хонгконг“ „химна“ на протестите во Хонг Конг.<ref>{{cite news|url=https://www.dw.com/zh/%E9%A6%99%E6%B8%AF%E6%8A%97%E8%AD%B0%E9%81%8B%E5%8B%95%E7%9A%84%E4%B8%BB%E9%A1%8C%E6%9B%B2/av-50399940|language=zh-hans|script-title=zh:香港抗议运动的"主题曲"|publisher=[[Deutsche Welle]]|date=1 September 2019|access-date=12 September 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190913165425/https://www.dw.com/zh/%E9%A6%99%E6%B8%AF%E6%8A%97%E8%AD%B0%E9%81%8B%E5%8B%95%E7%9A%84%E4%B8%BB%E9%A1%8C%E6%9B%B2/av-50399940|archive-date=13 September 2019|url-status=live}}</ref> === Комеморативна валута === Комеморативната монета од 2 евра издадена од [[Банка на Естонија]] во 2022 година ги содржи зборовите „''Slava Ukraini''“ (Слава на Украина), дизајнирана од Дарија Титова, украинска бегалка која студирала на [[Естонска академија на уметностите|Естонската академија на уметностите]].<ref>{{Cite web|url= https://news.err.ee/1608587530/ukrainian-refugee-s-slava-ukraini-design-chosen-for-new-estonian-2-coin|title= Ukrainian refugee's 'Slava Ukraini' design chosen for new Estonian €2 coin|work= ERR News|date= 2022-05-05|access-date= 5 May 2022|archive-date= 5 May 2022|archive-url= https://web.archive.org/web/20220505132305/https://news.err.ee/1608587530/ukrainian-refugee-s-slava-ukraini-design-chosen-for-new-estonian-2-coin|url-status= live}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == * {{Cite book |last=Lipovetsky |first=Sviatoslav |title=Організація українських націоналістів (бандерівці): фрагменти діяльності та боротьби |year=2010 |language=uk |trans-title=The Organisation of Ukrainian Nationalists (Banderites): A Collage of Deeds and Struggles}} * {{Cite book |last=Rossoliński-Liebe |first=Grzegorz |title=Stepan Bandera: The Life and Afterlife of a Ukrainian Nationalist: Fascism, Genocide, and Cult |publisher=Columbia University Press |year=2014 |isbn=978-3838266848 |author-link=Grzegorz Rossoliński-Liebe}} * {{Cite book |title=Re-Vision of History. Russian Historical Propaganda and Ukraine |year=2019 |isbn=978-617-684-247-7 |editor-last=Yermolenko |editor-first=Volodymyr |location=Kyiv}} * {{Cite book |last=Zajączkowski |first=Mariusz |title=Ukraińskie podziemie na Lubelszczyźnie w okresie okupacji niemieckiej 1939–1944 |year=2015 |location=Lublin-Warsaw |language=pl |trans-title=Ukrainian underground in the Lublin region during the German occupation 1939–1944}} [[Категорија:Украинска војна за независност]] [[Категорија:Национални симболи на Украина]] [[Категорија:Национални гесла]] [[Категорија:Украински национализам]] izjk7z3rblo5mv6gxynfs798divac6s 1 1390589 5533989 2026-04-03T19:09:27Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Украина}} 5533989 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Историја|земја=Украина}} 52nd7ury7lasf036m25k4us19yq5x75 0 1390590 5533992 2026-04-03T19:12:37Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Дерик Вабли]] на [[Дерик Вибли]] 5533992 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Дерик Вибли]] 1ny2rbsow759jqwdh17mm4ccmy5f82x 1 1390591 5533994 2026-04-03T19:12:37Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Разговор:Дерик Вабли]] на [[Разговор:Дерик Вибли]] 5533994 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Дерик Вибли]] gmewn00z5ixpjb6j8wkyrv2j12968ub 4 1390592 5534004 2026-04-03T19:35:16Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: Примет за грешка. 5534004 wikitext text/x-wiki Примет за грешка. tw9zvrylez60f9s8tyg6e37fmmde6ze 0 1390593 5534006 2026-04-03T19:41:38Z Тиверополник 1815 нс 5534006 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} isud2q1nm6f5xfca1526iiqwons24sf 5534009 5534006 2026-04-03T19:54:27Z Тиверополник 1815 5534009 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) и ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. tsin63eizcivk4sy5205fuk9yuliz90 5534026 5534009 2026-04-03T20:18:04Z Тиверополник 1815 /* Историја */ 5534026 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) и ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1984–1989: Пробив и растечка слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1"/> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Sejo Sexon. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> s3u7mxkg9b9pqq72vrejpjji39x3s2h 5534028 5534026 2026-04-03T20:19:17Z Тиверополник 1815 /* 1984–1989: Пробив и растечка слава во Југославија */ 5534028 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) и ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1984–1989: Пробив и слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1"/> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Sejo Sexon. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> dfajky55lgyq2u8wr3rt0jg51s4xtjd 5534050 5534028 2026-04-03T20:41:21Z Тиверополник 1815 /* 1980–1983: Рани години */ 5534050 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) и ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1990–1995: Распад === {{further|Распад на Југославија}} Неле Карајлиќ и Сејо Сексон, водечкото дуо на групта, сè повеќе се оддалечувале еден од друг, а турнејата низ цела Југославија со [[Бомбај Штампа]] и ''[[Топ листа надреалиста]]'' во почетокот на 1990 година, иако комерцијално многу успешна, дополнително ја влошила нивната нарушена деловна и лична врска.<ref name="crkovox">{{cite news|last=Tučkar|first=Zoran|url=http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|title=Davor Sučić aka Sejo Sexon (Zabranjeno Pušenje): "Crk'o je Vox, a ne Marshall"|agency=muzika.hr|date=26 August 2009|access-date=14 March 2017|archive-date=15 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515152848/http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|url-status=dead}}</ref> Групата се распаднал кон крајот на летото 1990 година кога Сејо Сексон му соопштил на Карајлиќ дека повеќе не сака да свири со него. Сејо Сексон, Дарко Остојиќ и Фарис Араповиќ го напуштиле групата поради различни визии за иднината на групата, повеќе отколку поради политичките разлики во југословенското раководство во доцните 1980-ти.<ref name="crkovox" /> Во тој период, Сејо Сексон и Остојиќ работеле на свој [[соло албум]] за Дискотон, но албумот не бил објавен поради почетокот на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref name="sejo"/> Араповиќ се приклучил на сараевскиот [[алтернативен рок]] бенд [[Сиктер]].<ref name="crorec"/> Во април 1992 година започнала [[Босанска војна|Босанската војна]]. Неле Карајлиќ се преселил во [[Белград]] и продолжил да работи под името Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење, подоцна попознато како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].{{efn|Неколку години во средината и крајот на 1990-тите постоеле два паралелни бенда со име Забрањено Пушење. Во почетокот на 1999 година, Неле Карајлиќ се здружил со режисерот [[Емир Кустурица]], поранешен член на бендот, и го промениле името во [[The No Smoking Orchestra]]. Поради популарноста на Кустурица, бендот понекогаш бил најавуван и како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].}} Сејо Сексон, заедно со [[Елвис Ј. Куртовиќ]], Зенит Ѓозиќ, Борис Шибер и дизајнерот на омоти на албуми Срѓан Велимировиќ, останале во [[Опсада на Сараево|опколеното Сараево]], учествувајќи во воената верзија на ''Топ листа надреалиста''.<ref name="depo">{{cite web |title=Uvijek ispred svog vremena |url=https://depo.ba/clanak/1409/uvijek-ispred-svog-vremena |website=depo.ba |access-date=28 August 2018}}</ref> Во јуни 1992 година, екипата започнала да работи на неделни 15-минутни [[радио програма|радио емисии]]. Во август 1993 година, по околу 50 радио емисии, снимиле и емитувале четири телевизиски епизоди. Сејо Сексон компонирал музика за ТВ-серијата и за [[театарска претстава]] ''Топ листа надреалиста''.<ref name="sejo"/> По Босанската војна, Сејо Сексон се преселил во [[Загреб]], каде живеел извесно време, а потоа се вратил во Сараево и заедно со Елвис Ј. Куртовиќ го обновил бендот Забрањено Пушење. По повторното формирање во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ имале повеќе од 300 настапи со ''Топ листа надреалиста'' низ Босна и Херцеговина, Хрватска, [[Словенија]], [[Германија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Швајцарија]].<ref name="jabuka">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.jabuka.tv/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/|website=jabuka.tv |date=20 August 2017 |access-date=27 August 2018|language=hr}}</ref> Турнејата била поддржана од канцеларијата на [[УСАИД]] во Сараево. === 1996–2001: Нов почеток === Во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ, заедно со членови од оркестарот на ''Топ листа надреалиста'' како [[Сејо Ково]], [[Џани Пераван]], [[Душан Враниќ]] и [[Самир Ќеремида]], ја формирале основата на новата постава на бендот. Во тој период, бендот работел на нов студиски албум. Петтиот албум ''[[Филџан вишка]]'' ({{Translation|Филџан повеќе}}) бил издаден преку [[Dallas Records]] и Nimfa Sound во 1997 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Fildžan Viška |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Fild%C5%BEan-Vi%C5%A1ka/master/361834|website=discogs.com |date=1997 |access-date=30 August 2018}}</ref> Sejo Sexon го продуцирал албумот и ги напишал сите песни со помош од Елвис Ј. Куртовиќ. Албумот изнедрил четири синглови: „Можеш имат' моје тијело“, „Миле Хашишар“, „Пубертет“ и „Филџан вишка“. Музичките видеа биле направени од членовите на бендот, при што искуството од ''Топ листа надреалиста'' било особено корисно.<ref name="crkovox"/> Видеата биле многу добро прифатени во Хрватска, Босна и Херцеговина и [[Словенија]]. Турнејата ја сочинувале музичари како Сејо Сексон, Елвис Ј. Куртовиќ, [[Предраг Бобиќ]], Зоран Стојановиќ, Неџад Поджиќ, [[Марин Градац]], [[Бруно Урлиќ]] и [[Бранко Трајков]], додека Самир Ќеремида и Ѓани Пераван настапувале повремено.<ref name="depo"/> Истата постава го издала и првиот концертен албум ''[[Хапси Све!]]'' преку [[Croatia Records]] и A Records во 1998 година. Песните биле снимени во Домот на спортови во Загреб (10 јули 1997) и во дворот на училиштето Металац во Сараево (25 септември 1997). Во истиот период, бендот имал гостувања на [[Рамбо Амадеус]] на концертите во Сараево, што биле први [[војни во Југославија|поствоени]] настапи на [[Србија и Црна Гора|српско-црногорски]] уметник во [[Федерација на Босна и Херцеговина]]. Во почетокот на 1997 година, [[Дарио Витез]] станал извршен продуцент, ПР-менаџер и менаџер на турнејата.<ref name="depo"/> Работата на следниот албум ''[[Агент тајне силе]]'' ({{Translation|Агент на тајната сила}}) започнала на почетокот на 1999 година во [[Хрватски олимписки центар „Бјелоласица“]] во [[Горски Котар]], Хрватска. Албумот бил снимен во студиото Rent-A-Cow во [[Амстердам]], Холандија во март 1999 година, а продуценти биле Сејо Сексон и Злаја Хаџиќ. Албумот бил издаден во јуни 1999 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Agent tajne sile (1999.) |url=https://novosti.hr/zabranjeno-pusenje-agent-tajne-sile-1999/ |website=novosti.hr |date=3 November 2016 |access-date=25 August 2018}}</ref> преку [[TLN-Europa]], независна издавачка куќа основана од Сејо Сексон. Албумот изнедрил четири синглови: „Пос'о, куча, биртија“, „Агент тајне силе“, „Југо 45“ и „Пуполјак“. Песната „Југо 45“ станала најбрзо продаван сингл на бендот, достигнувајќи го врвот на топ-листите во Босна и Хрватска. Во 1999 година започнала нова турнеја, со состав: Сејо Сексон, Марин Градац, Елвис Ј. Куртовиќ, Предраг Бобиќ, Бруно Урлиќ, [[Драгомир Херендиќ]] и Бранко Трајков. Наскоро, Марин Градац и Елвис Ј. Куртовиќ ја напуштиле групата поради други обврски. Градац се вратил да заврши Музичка академија Сараево и се приклучил на оркестарот на [[Радио Сараево]], додека Елвис Ј. Куртовиќ започнал работа на свој соло албум.<ref name="rirock">{{cite web |title=RiRock: Kako je nastalo i opstalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje/ |website=rirock.com |access-date=30 August 2018|language=hr}}</ref> Во почетокот на 2000 година, бендот повторно се вратил во Бјелоласица за работа на нов албум. Во меѓувреме, им се приклучил нов член – [[Албин Јариќ]] (Џими Раста), кој претходно соработувал со музичари како Дејв Стјуарт и [[Ерик Клептон]].<ref name="rirock"/> Албумот ''[[Бог вози Мерцедес]]'' бил снимен во импровизирани студија во Бјелоласица и [[Иваниќ-Град]] од март до јуни 2001 година. Првично бил замислен како некомерцијален проект, но станал еден од најпродаваните албуми на бендот. Издаден е во декември 2001 година преку TLN-Europa и [[Menart Records]], со над 35.000 продадени копии. Сејо Сексон режирал четири музички видеа.<ref name="sejo"/> За песната „Аризона Дрим“, бендот ја освоил наградата [[Индекси (награда)|Даворин]] за најдобра рок песна во 2002 година.<ref>{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> Турнејата за албумот опфатила околу 250 концерти. Во 2001 година, членовите на бендот учествувале во проект за општествена одговорност, организирајќи музички работилници за деца и млади жртви на противпешадиски мини.<ref>{{cite web |title=ZAVRŠENA RADIONICA ZA DJECU ŽRTVE MINA |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/zavrsena-radionica-za-djecu-zrtve-mina-719961 |website=vecernji.hr |access-date=23 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Predstave o opasnostima od mina i radionice za djecu žrtve mina – dio Festivala prvih |url=https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43|website=hcr.hr |access-date=21 August 2018 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191937/https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |url-status=dead }}</ref> Проектот бил поддржан од амбасадите на Канада, Норвешка и САД во Загреб.<ref name="depo"/> === 1984–1989: Пробив и слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1"/> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Sejo Sexon. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> hiz0adb9fupv2ws0t0vivcg95e598zp 5534059 5534050 2026-04-03T20:48:08Z Тиверополник 1815 5534059 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) и ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1990–1995: Распад === {{further|Распад на Југославија}} Неле Карајлиќ и Сејо Сексон, водечкото дуо на групта, сè повеќе се оддалечувале еден од друг, а турнејата низ цела Југославија со [[Бомбај Штампа]] и ''[[Топ листа надреалиста]]'' во почетокот на 1990 година, иако комерцијално многу успешна, дополнително ја влошила нивната нарушена деловна и лична врска.<ref name="crkovox">{{cite news|last=Tučkar|first=Zoran|url=http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|title=Davor Sučić aka Sejo Sexon (Zabranjeno Pušenje): "Crk'o je Vox, a ne Marshall"|agency=muzika.hr|date=26 August 2009|access-date=14 March 2017|archive-date=15 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515152848/http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|url-status=dead}}</ref> Групата се распаднал кон крајот на летото 1990 година кога Сејо Сексон му соопштил на Карајлиќ дека повеќе не сака да свири со него. Сејо Сексон, Дарко Остојиќ и Фарис Араповиќ го напуштиле групата поради различни визии за иднината на групата, повеќе отколку поради политичките разлики во југословенското раководство во доцните 1980-ти.<ref name="crkovox" /> Во тој период, Сејо Сексон и Остојиќ работеле на свој [[соло албум]] за Дискотон, но албумот не бил објавен поради почетокот на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref name="sejo"/> Араповиќ се приклучил на сараевскиот [[алтернативен рок]] бенд [[Сиктер]].<ref name="crorec"/> Во април 1992 година започнала [[Босанска војна|Босанската војна]]. Неле Карајлиќ се преселил во [[Белград]] и продолжил да работи под името Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење, подоцна попознато како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].{{efn|Неколку години во средината и крајот на 1990-тите постоеле два паралелни бенда со име Забрањено Пушење. Во почетокот на 1999 година, Неле Карајлиќ се здружил со режисерот [[Емир Кустурица]], поранешен член на бендот, и го промениле името во [[The No Smoking Orchestra]]. Поради популарноста на Кустурица, бендот понекогаш бил најавуван и како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].}} Сејо Сексон, заедно со [[Елвис Ј. Куртовиќ]], Зенит Ѓозиќ, Борис Шибер и дизајнерот на омоти на албуми Срѓан Велимировиќ, останале во [[Опсада на Сараево|опколеното Сараево]], учествувајќи во воената верзија на ''Топ листа надреалиста''.<ref name="depo">{{cite web |title=Uvijek ispred svog vremena |url=https://depo.ba/clanak/1409/uvijek-ispred-svog-vremena |website=depo.ba |access-date=28 August 2018}}</ref> Во јуни 1992 година, екипата започнала да работи на неделни 15-минутни [[радио програма|радио емисии]]. Во август 1993 година, по околу 50 радио емисии, снимиле и емитувале четири телевизиски епизоди. Сејо Сексон компонирал музика за ТВ-серијата и за [[театарска претстава]] ''Топ листа надреалиста''.<ref name="sejo"/> По Босанската војна, Сејо Сексон се преселил во [[Загреб]], каде живеел извесно време, а потоа се вратил во Сараево и заедно со Елвис Ј. Куртовиќ го обновил бендот Забрањено Пушење. По повторното формирање во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ имале повеќе од 300 настапи со ''Топ листа надреалиста'' низ Босна и Херцеговина, Хрватска, [[Словенија]], [[Германија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Швајцарија]].<ref name="jabuka">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.jabuka.tv/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/|website=jabuka.tv |date=20 August 2017 |access-date=27 August 2018|language=hr}}</ref> Турнејата била поддржана од канцеларијата на [[УСАИД]] во Сараево. === 1996–2001: Нов почеток === Во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ, заедно со членови од оркестарот на ''Топ листа надреалиста'' како [[Сејо Ково]], [[Џани Пераван]], [[Душан Враниќ]] и [[Самир Ќеремида]], ја формирале основата на новата постава на бендот. Во тој период, бендот работел на нов студиски албум. Петтиот албум ''[[Филџан вишка]]'' ({{Translation|Филџан повеќе}}) бил издаден преку [[Dallas Records]] и Nimfa Sound во 1997 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Fildžan Viška |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Fild%C5%BEan-Vi%C5%A1ka/master/361834|website=discogs.com |date=1997 |access-date=30 August 2018}}</ref> Sejo Sexon го продуцирал албумот и ги напишал сите песни со помош од Елвис Ј. Куртовиќ. Албумот изнедрил четири синглови: „Можеш имат' моје тијело“, „Миле Хашишар“, „Пубертет“ и „Филџан вишка“. Музичките видеа биле направени од членовите на бендот, при што искуството од ''Топ листа надреалиста'' било особено корисно.<ref name="crkovox"/> Видеата биле многу добро прифатени во Хрватска, Босна и Херцеговина и [[Словенија]]. Турнејата ја сочинувале музичари како Сејо Сексон, Елвис Ј. Куртовиќ, [[Предраг Бобиќ]], Зоран Стојановиќ, Неџад Поджиќ, [[Марин Градац]], [[Бруно Урлиќ]] и [[Бранко Трајков]], додека Самир Ќеремида и Ѓани Пераван настапувале повремено.<ref name="depo"/> Истата постава го издала и првиот концертен албум ''[[Хапси Све!]]'' преку [[Croatia Records]] и A Records во 1998 година. Песните биле снимени во Домот на спортови во Загреб (10 јули 1997) и во дворот на училиштето Металац во Сараево (25 септември 1997). Во истиот период, бендот имал гостувања на [[Рамбо Амадеус]] на концертите во Сараево, што биле први [[војни во Југославија|поствоени]] настапи на [[Србија и Црна Гора|српско-црногорски]] уметник во [[Федерација на Босна и Херцеговина]]. Во почетокот на 1997 година, [[Дарио Витез]] станал извршен продуцент, ПР-менаџер и менаџер на турнејата.<ref name="depo"/> Работата на следниот албум ''[[Агент тајне силе]]'' ({{Translation|Агент на тајната сила}}) започнала на почетокот на 1999 година во [[Хрватски олимписки центар „Бјелоласица“]] во [[Горски Котар]], Хрватска. Албумот бил снимен во студиото Rent-A-Cow во [[Амстердам]], Холандија во март 1999 година, а продуценти биле Сејо Сексон и Злаја Хаџиќ. Албумот бил издаден во јуни 1999 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Agent tajne sile (1999.) |url=https://novosti.hr/zabranjeno-pusenje-agent-tajne-sile-1999/ |website=novosti.hr |date=3 November 2016 |access-date=25 August 2018}}</ref> преку [[TLN-Europa]], независна издавачка куќа основана од Сејо Сексон. Албумот изнедрил четири синглови: „Пос'о, куча, биртија“, „Агент тајне силе“, „Југо 45“ и „Пуполјак“. Песната „Југо 45“ станала најбрзо продаван сингл на бендот, достигнувајќи го врвот на топ-листите во Босна и Хрватска. Во 1999 година започнала нова турнеја, со состав: Сејо Сексон, Марин Градац, Елвис Ј. Куртовиќ, Предраг Бобиќ, Бруно Урлиќ, [[Драгомир Херендиќ]] и Бранко Трајков. Наскоро, Марин Градац и Елвис Ј. Куртовиќ ја напуштиле групата поради други обврски. Градац се вратил да заврши Музичка академија Сараево и се приклучил на оркестарот на [[Радио Сараево]], додека Елвис Ј. Куртовиќ започнал работа на свој соло албум.<ref name="rirock">{{cite web |title=RiRock: Kako je nastalo i opstalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje/ |website=rirock.com |access-date=30 August 2018|language=hr}}</ref> Во почетокот на 2000 година, бендот повторно се вратил во Бјелоласица за работа на нов албум. Во меѓувреме, им се приклучил нов член – [[Албин Јариќ]] (Џими Раста), кој претходно соработувал со музичари како Дејв Стјуарт и [[Ерик Клептон]].<ref name="rirock"/> Албумот ''[[Бог вози Мерцедес]]'' бил снимен во импровизирани студија во Бјелоласица и [[Иваниќ-Град]] од март до јуни 2001 година. Првично бил замислен како некомерцијален проект, но станал еден од најпродаваните албуми на бендот. Издаден е во декември 2001 година преку TLN-Europa и [[Menart Records]], со над 35.000 продадени копии. Сејо Сексон режирал четири музички видеа.<ref name="sejo"/> За песната „Аризона Дрим“, бендот ја освоил наградата [[Индекси (награда)|Даворин]] за најдобра рок песна во 2002 година.<ref>{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> Турнејата за албумот опфатила околу 250 концерти. Во 2001 година, членовите на бендот учествувале во проект за општествена одговорност, организирајќи музички работилници за деца и млади жртви на противпешадиски мини.<ref>{{cite web |title=ZAVRŠENA RADIONICA ZA DJECU ŽRTVE MINA |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/zavrsena-radionica-za-djecu-zrtve-mina-719961 |website=vecernji.hr |access-date=23 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Predstave o opasnostima od mina i radionice za djecu žrtve mina – dio Festivala prvih |url=https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43|website=hcr.hr |access-date=21 August 2018 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191937/https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |url-status=dead }}</ref> Проектот бил поддржан од амбасадите на Канада, Норвешка и САД во Загреб.<ref name="depo"/> === 1984–1989: Пробив и слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1"/> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Sejo Sexon. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> === 2012–2019: Десетти студиски албум === Во 2012 година, Сејо Сексон и Тони Ловиќ влегле во студио за да започнат со пишување на нивниот десетти студиски албум. На 10 октомври 2013 година, ''[[Радови на цести]]''<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Radovi Na Cesti |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Radovi-Na-Cesti/release/5229013 |website=discogs.com |access-date=28 August 2018}}</ref> ({{Translation|Работи на патот}}) бил објавен преку [[Croatia Records]] и [[Dallas Records]].<ref>{{cite web |title="Zabranjeno Pušenje" u Zagrebu obilježava 30 godina djelovanja |url=http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|website=zg-magazin.com.hr |access-date=26 August 2018 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183407/http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno preuzmite novi album Zabranjenog pušenja - "Radovi na cesti" |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-preuzmite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/131009103|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Skinite novi album Zabranjenog pušenja - Radovi na cesti |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/lica/skinite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/128025|website=radiosarajevo.ba |date=10 October 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Албумот бил пречекан со претежно позитивни критики. Изданието изнело шест синглови: „Бошко и Адмира“, „Ти волиш сапунице“, „Три киле, три године“, „У Твоје име“, „Класа оптимист“ и „Кафана код Кеке“. На 28 декември 2013 година, Сучиќ и Забрањено Пушење ја одбележале 30-годишнината од активноста на бендот со концерт одржан во [[Скендерија]], Сараево, изведен за нивните фанови.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje večerašnjim koncertom slavi 30 godina rada |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-vecerasnjim-koncertom-slavi-30-godina-rada/131227096|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=30 godina Zabranjenog pušenja i slavljenički koncert u Sarajevu |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/30-godina-zabranjenog-pusenja-i-slavljenicki-koncert-u-sarajevu/133647 |website=radiosarajevo.ba |date=3 December 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Гости на концертот биле [[Халид Бешлиќ]], [[Миле Кекин]], групата Арабеске, како и поранешни членови [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни), [[Дарко Остоиќ]] (Минка), [[Самир Ќеремида]], [[Дадо Џихан|Јадранко Џихан]] и [[Зенит Ѓозиќ]] (Фу-до). Во јануари 2016 година, на бендот му се приклучил саксофонистката и флејтистка [[Лана Шкргатиќ]],<ref>{{cite web |title=PREMIJERA SPOTA ZABRANJENOG PUŠENJA: Evo kako izgleda kada stari rokeri 'bare' mlade sponzoruše |url=https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|website=net.hr |access-date=28 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726103944/https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|url-status=dead }}</ref> додека клавијатуристот [Пол Кемпф ја напуштил групата на почетокот на 2017 година. Во текот на 2017 година, бендот настапил на [[Егзит (фестивал)|Егзит 2017]]<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje 19.05.2017. |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |website=exitfest.org |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje na Exitu: Ovaj festival je jak argument da rock'n'roll još postoji |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-na-exitu-ovaj-festival-je-jak-argument-da-rock-n-roll-jos-postoji/170523094 |website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref> во [[Нови Сад]] и на [[Белградски фестивал на пивото]].<ref>{{cite web |title=Direktori, Mortal Kombat, Škrtice i Zabranjeno Pušenje na Belgrade Beer Festu |url=http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/|website=balkanrock.com |access-date=26 August 2018 |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826153620/http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/ |url-status=dead }}</ref> fhp7frtxxkehzjxmuw2a0usu9frmmxj 5534067 5534059 2026-04-03T21:01:25Z Тиверополник 1815 5534067 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) и ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1990–1995: Распад === {{further|Распад на Југославија}} Неле Карајлиќ и Сејо Сексон, водечкото дуо на групта, сè повеќе се оддалечувале еден од друг, а турнејата низ цела Југославија со [[Бомбај Штампа]] и ''[[Топ листа надреалиста]]'' во почетокот на 1990 година, иако комерцијално многу успешна, дополнително ја влошила нивната нарушена деловна и лична врска.<ref name="crkovox">{{cite news|last=Tučkar|first=Zoran|url=http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|title=Davor Sučić aka Sejo Sexon (Zabranjeno Pušenje): "Crk'o je Vox, a ne Marshall"|agency=muzika.hr|date=26 August 2009|access-date=14 March 2017|archive-date=15 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515152848/http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|url-status=dead}}</ref> Групата се распаднал кон крајот на летото 1990 година кога Сејо Сексон му соопштил на Карајлиќ дека повеќе не сака да свири со него. Сејо Сексон, Дарко Остојиќ и Фарис Араповиќ го напуштиле групата поради различни визии за иднината на групата, повеќе отколку поради политичките разлики во југословенското раководство во доцните 1980-ти.<ref name="crkovox" /> Во тој период, Сејо Сексон и Остојиќ работеле на свој [[соло албум]] за Дискотон, но албумот не бил објавен поради почетокот на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref name="sejo"/> Араповиќ се приклучил на сараевскиот [[алтернативен рок]] бенд [[Сиктер]].<ref name="crorec"/> Во април 1992 година започнала [[Босанска војна|Босанската војна]]. Неле Карајлиќ се преселил во [[Белград]] и продолжил да работи под името Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење, подоцна попознато како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].{{efn|Неколку години во средината и крајот на 1990-тите постоеле два паралелни бенда со име Забрањено Пушење. Во почетокот на 1999 година, Неле Карајлиќ се здружил со режисерот [[Емир Кустурица]], поранешен член на бендот, и го промениле името во [[The No Smoking Orchestra]]. Поради популарноста на Кустурица, бендот понекогаш бил најавуван и како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].}} Сејо Сексон, заедно со [[Елвис Ј. Куртовиќ]], Зенит Ѓозиќ, Борис Шибер и дизајнерот на омоти на албуми Срѓан Велимировиќ, останале во [[Опсада на Сараево|опколеното Сараево]], учествувајќи во воената верзија на ''Топ листа надреалиста''.<ref name="depo">{{cite web |title=Uvijek ispred svog vremena |url=https://depo.ba/clanak/1409/uvijek-ispred-svog-vremena |website=depo.ba |access-date=28 August 2018}}</ref> Во јуни 1992 година, екипата започнала да работи на неделни 15-минутни [[радио програма|радио емисии]]. Во август 1993 година, по околу 50 радио емисии, снимиле и емитувале четири телевизиски епизоди. Сејо Сексон компонирал музика за ТВ-серијата и за [[театарска претстава]] ''Топ листа надреалиста''.<ref name="sejo"/> По Босанската војна, Сејо Сексон се преселил во [[Загреб]], каде живеел извесно време, а потоа се вратил во Сараево и заедно со Елвис Ј. Куртовиќ го обновил бендот Забрањено Пушење. По повторното формирање во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ имале повеќе од 300 настапи со ''Топ листа надреалиста'' низ Босна и Херцеговина, Хрватска, [[Словенија]], [[Германија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Швајцарија]].<ref name="jabuka">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.jabuka.tv/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/|website=jabuka.tv |date=20 August 2017 |access-date=27 August 2018|language=hr}}</ref> Турнејата била поддржана од канцеларијата на [[УСАИД]] во Сараево. === 1996–2001: Нов почеток === Во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ, заедно со членови од оркестарот на ''Топ листа надреалиста'' како [[Сејо Ково]], [[Џани Пераван]], [[Душан Враниќ]] и [[Самир Ќеремида]], ја формирале основата на новата постава на бендот. Во тој период, бендот работел на нов студиски албум. Петтиот албум ''[[Филџан вишка]]'' ({{Translation|Филџан повеќе}}) бил издаден преку [[Dallas Records]] и Nimfa Sound во 1997 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Fildžan Viška |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Fild%C5%BEan-Vi%C5%A1ka/master/361834|website=discogs.com |date=1997 |access-date=30 August 2018}}</ref> Sejo Sexon го продуцирал албумот и ги напишал сите песни со помош од Елвис Ј. Куртовиќ. Албумот изнедрил четири синглови: „Можеш имат' моје тијело“, „Миле Хашишар“, „Пубертет“ и „Филџан вишка“. Музичките видеа биле направени од членовите на бендот, при што искуството од ''Топ листа надреалиста'' било особено корисно.<ref name="crkovox"/> Видеата биле многу добро прифатени во Хрватска, Босна и Херцеговина и [[Словенија]]. Турнејата ја сочинувале музичари како Сејо Сексон, Елвис Ј. Куртовиќ, [[Предраг Бобиќ]], Зоран Стојановиќ, Неџад Поджиќ, [[Марин Градац]], [[Бруно Урлиќ]] и [[Бранко Трајков]], додека Самир Ќеремида и Ѓани Пераван настапувале повремено.<ref name="depo"/> Истата постава го издала и првиот концертен албум ''[[Хапси Све!]]'' преку [[Croatia Records]] и A Records во 1998 година. Песните биле снимени во Домот на спортови во Загреб (10 јули 1997) и во дворот на училиштето Металац во Сараево (25 септември 1997). Во истиот период, бендот имал гостувања на [[Рамбо Амадеус]] на концертите во Сараево, што биле први [[војни во Југославија|поствоени]] настапи на [[Србија и Црна Гора|српско-црногорски]] уметник во [[Федерација на Босна и Херцеговина]]. Во почетокот на 1997 година, [[Дарио Витез]] станал извршен продуцент, ПР-менаџер и менаџер на турнејата.<ref name="depo"/> Работата на следниот албум ''[[Агент тајне силе]]'' ({{Translation|Агент на тајната сила}}) започнала на почетокот на 1999 година во [[Хрватски олимписки центар „Бјелоласица“]] во [[Горски Котар]], Хрватска. Албумот бил снимен во студиото Rent-A-Cow во [[Амстердам]], Холандија во март 1999 година, а продуценти биле Сејо Сексон и Злаја Хаџиќ. Албумот бил издаден во јуни 1999 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Agent tajne sile (1999.) |url=https://novosti.hr/zabranjeno-pusenje-agent-tajne-sile-1999/ |website=novosti.hr |date=3 November 2016 |access-date=25 August 2018}}</ref> преку [[TLN-Europa]], независна издавачка куќа основана од Сејо Сексон. Албумот изнедрил четири синглови: „Пос'о, куча, биртија“, „Агент тајне силе“, „Југо 45“ и „Пуполјак“. Песната „Југо 45“ станала најбрзо продаван сингл на бендот, достигнувајќи го врвот на топ-листите во Босна и Хрватска. Во 1999 година започнала нова турнеја, со состав: Сејо Сексон, Марин Градац, Елвис Ј. Куртовиќ, Предраг Бобиќ, Бруно Урлиќ, [[Драгомир Херендиќ]] и Бранко Трајков. Наскоро, Марин Градац и Елвис Ј. Куртовиќ ја напуштиле групата поради други обврски. Градац се вратил да заврши Музичка академија Сараево и се приклучил на оркестарот на [[Радио Сараево]], додека Елвис Ј. Куртовиќ започнал работа на свој соло албум.<ref name="rirock">{{cite web |title=RiRock: Kako je nastalo i opstalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje/ |website=rirock.com |access-date=30 August 2018|language=hr}}</ref> Во почетокот на 2000 година, бендот повторно се вратил во Бјелоласица за работа на нов албум. Во меѓувреме, им се приклучил нов член – [[Албин Јариќ]] (Џими Раста), кој претходно соработувал со музичари како Дејв Стјуарт и [[Ерик Клептон]].<ref name="rirock"/> Албумот ''[[Бог вози Мерцедес]]'' бил снимен во импровизирани студија во Бјелоласица и [[Иваниќ-Град]] од март до јуни 2001 година. Првично бил замислен како некомерцијален проект, но станал еден од најпродаваните албуми на бендот. Издаден е во декември 2001 година преку TLN-Europa и [[Menart Records]], со над 35.000 продадени копии. Сејо Сексон режирал четири музички видеа.<ref name="sejo"/> За песната „Аризона Дрим“, бендот ја освоил наградата [[Индекси (награда)|Даворин]] за најдобра рок песна во 2002 година.<ref>{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> Турнејата за албумот опфатила околу 250 концерти. Во 2001 година, членовите на бендот учествувале во проект за општествена одговорност, организирајќи музички работилници за деца и млади жртви на противпешадиски мини.<ref>{{cite web |title=ZAVRŠENA RADIONICA ZA DJECU ŽRTVE MINA |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/zavrsena-radionica-za-djecu-zrtve-mina-719961 |website=vecernji.hr |access-date=23 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Predstave o opasnostima od mina i radionice za djecu žrtve mina – dio Festivala prvih |url=https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43|website=hcr.hr |access-date=21 August 2018 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191937/https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |url-status=dead }}</ref> Проектот бил поддржан од амбасадите на Канада, Норвешка и САД во Загреб.<ref name="depo"/> === 1984–1989: Пробив и слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1"/> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Sejo Sexon. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> === 2012–2019: Десетти студиски албум === Во 2012 година, Сејо Сексон и Тони Ловиќ влегле во студио за да започнат со пишување на нивниот десетти студиски албум. На 10 октомври 2013 година, ''[[Радови на цести]]''<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Radovi Na Cesti |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Radovi-Na-Cesti/release/5229013 |website=discogs.com |access-date=28 August 2018}}</ref> ({{Translation|Работи на патот}}) бил објавен преку [[Croatia Records]] и [[Dallas Records]].<ref>{{cite web |title="Zabranjeno Pušenje" u Zagrebu obilježava 30 godina djelovanja |url=http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|website=zg-magazin.com.hr |access-date=26 August 2018 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183407/http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno preuzmite novi album Zabranjenog pušenja - "Radovi na cesti" |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-preuzmite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/131009103|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Skinite novi album Zabranjenog pušenja - Radovi na cesti |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/lica/skinite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/128025|website=radiosarajevo.ba |date=10 October 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Албумот бил пречекан со претежно позитивни критики. Изданието изнело шест синглови: „Бошко и Адмира“, „Ти волиш сапунице“, „Три киле, три године“, „У Твоје име“, „Класа оптимист“ и „Кафана код Кеке“. На 28 декември 2013 година, Сучиќ и Забрањено Пушење ја одбележале 30-годишнината од активноста на бендот со концерт одржан во [[Скендерија]], Сараево, изведен за нивните фанови.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje večerašnjim koncertom slavi 30 godina rada |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-vecerasnjim-koncertom-slavi-30-godina-rada/131227096|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=30 godina Zabranjenog pušenja i slavljenički koncert u Sarajevu |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/30-godina-zabranjenog-pusenja-i-slavljenicki-koncert-u-sarajevu/133647 |website=radiosarajevo.ba |date=3 December 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Гости на концертот биле [[Халид Бешлиќ]], [[Миле Кекин]], групата Арабеске, како и поранешни членови [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни), [[Дарко Остоиќ]] (Минка), [[Самир Ќеремида]], [[Дадо Џихан|Јадранко Џихан]] и [[Зенит Ѓозиќ]] (Фу-до). Во јануари 2016 година, на бендот му се приклучил саксофонистката и флејтистка [[Лана Шкргатиќ]],<ref>{{cite web |title=PREMIJERA SPOTA ZABRANJENOG PUŠENJA: Evo kako izgleda kada stari rokeri 'bare' mlade sponzoruše |url=https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|website=net.hr |access-date=28 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726103944/https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|url-status=dead }}</ref> додека клавијатуристот [Пол Кемпф ја напуштил групата на почетокот на 2017 година. Во текот на 2017 година, бендот настапил на [[Егзит (фестивал)|Егзит 2017]]<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje 19.05.2017. |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |website=exitfest.org |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje na Exitu: Ovaj festival je jak argument da rock'n'roll još postoji |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-na-exitu-ovaj-festival-je-jak-argument-da-rock-n-roll-jos-postoji/170523094 |website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref> во [[Нови Сад]] и на [[Белградски фестивал на пивото]].<ref>{{cite web |title=Direktori, Mortal Kombat, Škrtice i Zabranjeno Pušenje na Belgrade Beer Festu |url=http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/|website=balkanrock.com |access-date=26 August 2018 |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826153620/http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/ |url-status=dead }}</ref> На крајот на октомври 2018 година, групата го објавила својот единаесетти студиски албум, ''[[Шок и невјерица]]'' ({{Translation|Шок и неверување}}). Поголемиот дел од песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ. Гостински изведувачи на албумот биле тулзанската раперка Сасја и сараевскиот кантавтор [[Дамир Имамовиќ]].<ref>{{cite web |title=Besplatno skini novi album Zabranjenog pušenja na koji se čekalo čak pet godina |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/besplatno-skini-novi-album-zabranjenog-pusenja-na-koji-se-cekalo-cak-pet-godina/2036231.aspx |website=index.hr |access-date=1 November 2018|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno skinite "Šok i nevjericu", novi album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-skinite-sok-i-nevjericu-novi-album-zabranjenog-pusenja/181031038 |website=klix.ba |access-date=1 November 2018|language=bs}}</ref><ref>{{cite web |title=DANAS JE TAJ DAN! Novi album Zabranjenog pušenja je u prodaji, a možete ga i besplatno preuzeti! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3146811/danas-je-taj-dan-novi-album-zabranjenog-pusenja-je-u-prodaji-a-mozete-ga-i-besplatno-preuzeti|website=kurir.rs |date=31 October 2018 |access-date=1 November 2018|language=sr}}</ref> Во октомври 2018 година бил објавен и музички спот за синглот „Ирска“.<ref>{{cite web |title=Premijera: Prvi pogledajte novi spot Zabranjenog pušenja "Irska" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/premijera-prvi-pogledajte-novi-spot-zabranjenog-pusenja-irska/2031389.aspx |website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref> Промотивната турнеја за новиот албум, која кулминирала со концерт во Скендерија во Сараево на 29 декември 2018 година, започнаа со настапи во [[Белград]] и [[Загреб]]. Турнејата официјално започнала со концерт во Белград на 29 октомври 2018 година.<ref>{{cite web |title=Raspevani dan republike uz Zabranjeno pušenje: Legendarni bend održao u Beogradu još jedan koncert za pamćenje! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3164407/raspevani-dan-republike-uz-zabranjeno-pusenje-legendarni-bend-odrzao-u-beogradu-jos-jedan-koncert-za-pamcenje |website=kurir.rs |date=30 November 2018 |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref><ref>{{cite web |title=Raspevani Dan republike |url=https://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:763523-Raspevani-Dan-republike|website=novosti.rs |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref> Концертот во Сараево, со гостувања на [[Зеле Липовача]] и [[Ален Исламовиќ]], исто така ја одбележала 35-годишнината од кариерата на групата.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje ostavilo srce u prepunoj Skenderiji, raja iz Sarajeva uživala u sjajnoj svirci |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-ostavilo-srce-u-prepunoj-skenderiji-raja-iz-sarajeva-uzivala-u-sjajnoj-svirci/181230001 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> На почетокот на октомври 2019 година, групата започнала светска турнеја по повод 35 години од објавувањето на нивниот [[Das ist Walter|деби студиски албум]]. Како дел од оваа турнеја, биле одржани четири концерти во Канада, три во Австралија и три во Северна Европа. Дополнителни концерти биле одржани во Загреб и Сплит во средината на октомври 2019 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35-godina-albuma-das-ist-walter/2125561.aspx|website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35 godina-albuma-das-ist-walter/191021054 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> Предгрупа на настапите во Загреб и Сплит била загрепската панк-рок група Машинко, со гостувања на [[Предраг Бобиќ]] (Блека), [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни) и [[Дражен Жериќ]] од [[Црвена Јабука]]. Во ноември 2019 година, Шкргатиќ ја напуштил групата за да се приклучи на женски музички ансамбл,<ref>{{cite web |title=C.U.R.E.: Upoznajte četiri djevojke koje sviraju na otvorenju Adventa kod Matoša |url=https://zadovoljna.dnevnik.hr/clanak/c-u-r-e-upoznajte-cetiri-djevojke-koje-sviraju-na-otvorenju-adventa-kod-matosa---584909.html |website=zadovoljna.dnevnik.hr |access-date=3 December 2019|language=hr}}</ref> додека до крајот на 2019 година бендот ја пречекал пејачката [[Анџела Зебец]] во својот состав. === 2020–денес: Најнови години === Во текот на 2020 и 2021 година, за време на [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]], членовите на групата снимиле 16 нови песни за претстојниот студиски албум. Песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ во соработка со други автори, додека аранжманите биле заеднички потпишани од целата група. За првпат по 15 години, бендот соработувал на албум со поранешниот член [[Елвис Ј. Куртовиќ]]. Во јуни 2020 година, тие го објавиле синглот и музичкиот спот „Корона хит позитиван“, создаден во соработка со Куртовиќ.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje u Zagrebu s 'pozitivnim korona hitom' |url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-s-pozitivnim-korona-hitom-20210920 |website=tportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Nemamo virus, imamo Korona pozitivan hit |url=https://dalmatinskiportal.hr/zivot/video-zabranjeno-pusenje--nemamo-virus--imamo-korona-pozitivan-hit/68087|website=dalmatinskiportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref> Во април 2022 година, бендот го издал својот трет концертен албум, ''Лајв ин Скендерија Сараево 2018''. Нивниот дванаесетти студиски албум, и првиот двоен албум, ''[[Карамба!]]'', бил објавен на 3 јуни 2022 година.<ref>{{cite web |title=KARAMBA! 6 životnih lekcija sa novog albuma Zabranjenog pušenja! |url=https://mondo.rs/Zabava/Muzika/a1644178/Zabranjeno-pusenje-novi-album-Karamba.html |website=mondo.rs |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Poslije četiri godine čekanja, Zabranjeno Pušenje konačno ima novi album i to dvostruki |url=https://m.cdm.me/zabava/muzika-film-tv/poslije-cetiri-godine-cekanja-zabranjeno-pusenje-konacno-ima-novi-album-i-to-dvostruki/ |website=cdm.me |access-date=4 June 2022}}</ref> На албумот му претходел синглот „Екрем“, проследен со видео режирано повторно од Томислав Фикет, со актерот Асим Угљен во улогата на Екрем.<ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-zabranjenog-pusenja/220524099 |website=klix.ba |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.kurir.rs/stars/3940447/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja? |website=kurir.rs |date=25 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen u novom spotu "Zabranjenog pušenja": Ja sam poremećeni ravnozemljaš Ekrem |url=https://avaz.ba/showbiz/jet-set/745048/asim-ugljen-u-novom-spotu-zabranjenog-pusenja-ja-sam-poremeceni-ravnozemljas-ekrem |website=avaz.ba |date=24 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja/2366978.aspx |website=index.hr |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen postao Ekrem Ravnozemljaš: 'Skeptičan prema knjizi, a pun povjerenja prema Googleu' |url=https://www.gloria.hr/gl/zivot/preporuke/asim-ugljen-postao-ekrem-ravnozemljas-skeptican-prema-knjizi-a-pun-povjerenja-prema-googleu-15202601|website=gloria.hr |date=26 May 2022 |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref> Во средината на 2022 година, на бендот му се приклучи [[Tomislav Goluban]], [[blues|блуз]] музичар, композитор и свирач на [[harmonica|усна хармоника]].<ref>{{Cite web|title=HDS - Tomislav Goluban|url=https://www.hds.hr/clan/goluban-tomislav/|access-date=2025-08-15|website=hds.hr}} </ref> Во 2025 година биле објавени два концертни албуми. Во мај бил издаден четвртиот концертен албум, ''[[Пушење убија]]'' ({{Translation|Пушењето убива}}), кој содржи снимки од концертот одржан на 7 јуни 2024 година на [[Шалата]] во Загреб, како дел од јубилејната турнеја по повод 40 години од култниот албум ''[[Das ist Walter]]''.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album: "Pušenje ubija"|url=https://nova.rs/zabava/showbiz/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-19|website=nova.rs}}</ref><ref name=":33">{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album 'Pušenje ubija'|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-15|website=ravnododna.com}}</ref> Концертот исто така го одбележал и дебитантскиот настап на младиот клавијатурист Вито Сучиќ, син на основачот на Забрањено Пушење, Давор Сучиќ.<ref name=":33"/> Потоа, бендот го објавил својот петти концертен албум, ''[[Уживо у Лисинском]]'' ({{Translation|Во живо во Лисински}}). Сите песни од ова издание биле снимени на 8 февруари 2025 година за време на концертот ''Забрањено Пушење као Неуштекани'' ({{Translation|Забрањено Пушење како „Unplugged“}}) во [[Концертна сала „Ватрослав Лисински“|Концертната сала „Ватрослав Лисински“]] во Загреб.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani|url=https://www.lisinski.hr/hr/dogadanja/zabranjeno-pusenje-br-kao-neustekani/|access-date=2025-08-12|website=lisinski.hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani objavili live album snimljen na koncertu u Lisinskom|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-kao-neustekani-objavili-live-album-snimljen-na-koncertu-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2025-07-01|website=ravnododna.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Uživo u Lisinskom – Novi album Zabranjenog pušenja|url=https://kooltur.hr/glazba/uzivo-u-lisinskom-novi-album-zabranjenog-pusenja/|access-date=2025-08-12|last=Čelig|first=Goran|date=2025-07-02|website=kooltur.hr}}</ref> Забрањено Пушење и нивниот фронтмен Сејо Сексон го покренале проектот Неуштекани (хрватски превод на „[[Unplugged]]“), во кој бендот ги изведува своите песни на акустични инструменти.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kakvo nismo čuli|url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-kakvo-nismo-culi-20241116|access-date=2025-08-12|date=2024-11-13|website=tportal.hr|language=hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje imat će 'neuštekani' intimni koncert u Lisinskom|url=https://www.muzika.hr/zabranjeno-pusenje-imat-ce-neustekani-intimni-koncert-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2024-11-24|website=muzika.hr|language=hr}}</ref> 812svmur54m1h6yqiwm6vvhya2w925m 5534068 5534067 2026-04-03T21:19:49Z Тиверополник 1815 5534068 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) и ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1990–1995: Распад === {{further|Распад на Југославија}} Неле Карајлиќ и Сејо Сексон, водечкото дуо на групта, сè повеќе се оддалечувале еден од друг, а турнејата низ цела Југославија со [[Бомбај Штампа]] и ''[[Топ листа надреалиста]]'' во почетокот на 1990 година, иако комерцијално многу успешна, дополнително ја влошила нивната нарушена деловна и лична врска.<ref name="crkovox">{{cite news|last=Tučkar|first=Zoran|url=http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|title=Davor Sučić aka Sejo Sexon (Zabranjeno Pušenje): "Crk'o je Vox, a ne Marshall"|agency=muzika.hr|date=26 August 2009|access-date=14 March 2017|archive-date=15 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515152848/http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|url-status=dead}}</ref> Групата се распаднал кон крајот на летото 1990 година кога Сејо Сексон му соопштил на Карајлиќ дека повеќе не сака да свири со него. Сејо Сексон, Дарко Остојиќ и Фарис Араповиќ го напуштиле групата поради различни визии за иднината на групата, повеќе отколку поради политичките разлики во југословенското раководство во доцните 1980-ти.<ref name="crkovox" /> Во тој период, Сејо Сексон и Остојиќ работеле на свој [[соло албум]] за Дискотон, но албумот не бил објавен поради почетокот на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref name="sejo"/> Араповиќ се приклучил на сараевскиот [[алтернативен рок]] бенд [[Сиктер]].<ref name="crorec"/> Во април 1992 година започнала [[Босанска војна|Босанската војна]]. Неле Карајлиќ се преселил во [[Белград]] и продолжил да работи под името Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење, подоцна попознато како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].{{efn|Неколку години во средината и крајот на 1990-тите постоеле два паралелни бенда со име Забрањено Пушење. Во почетокот на 1999 година, Неле Карајлиќ се здружил со режисерот [[Емир Кустурица]], поранешен член на бендот, и го промениле името во [[The No Smoking Orchestra]]. Поради популарноста на Кустурица, бендот понекогаш бил најавуван и како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].}} Сејо Сексон, заедно со [[Елвис Ј. Куртовиќ]], Зенит Ѓозиќ, Борис Шибер и дизајнерот на омоти на албуми Срѓан Велимировиќ, останале во [[Опсада на Сараево|опколеното Сараево]], учествувајќи во воената верзија на ''Топ листа надреалиста''.<ref name="depo">{{cite web |title=Uvijek ispred svog vremena |url=https://depo.ba/clanak/1409/uvijek-ispred-svog-vremena |website=depo.ba |access-date=28 August 2018}}</ref> Во јуни 1992 година, екипата започнала да работи на неделни 15-минутни [[радио програма|радио емисии]]. Во август 1993 година, по околу 50 радио емисии, снимиле и емитувале четири телевизиски епизоди. Сејо Сексон компонирал музика за ТВ-серијата и за [[театарска претстава]] ''Топ листа надреалиста''.<ref name="sejo"/> По Босанската војна, Сејо Сексон се преселил во [[Загреб]], каде живеел извесно време, а потоа се вратил во Сараево и заедно со Елвис Ј. Куртовиќ го обновил бендот Забрањено Пушење. По повторното формирање во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ имале повеќе од 300 настапи со ''Топ листа надреалиста'' низ Босна и Херцеговина, Хрватска, [[Словенија]], [[Германија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Швајцарија]].<ref name="jabuka">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.jabuka.tv/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/|website=jabuka.tv |date=20 August 2017 |access-date=27 August 2018|language=hr}}</ref> Турнејата била поддржана од канцеларијата на [[УСАИД]] во Сараево. === 1996–2001: Нов почеток === Во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ, заедно со членови од оркестарот на ''Топ листа надреалиста'' како [[Сејо Ково]], [[Џани Пераван]], [[Душан Враниќ]] и [[Самир Ќеремида]], ја формирале основата на новата постава на бендот. Во тој период, бендот работел на нов студиски албум. Петтиот албум ''[[Филџан вишка]]'' ({{Translation|Филџан повеќе}}) бил издаден преку [[Dallas Records]] и Nimfa Sound во 1997 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Fildžan Viška |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Fild%C5%BEan-Vi%C5%A1ka/master/361834|website=discogs.com |date=1997 |access-date=30 August 2018}}</ref> Sejo Sexon го продуцирал албумот и ги напишал сите песни со помош од Елвис Ј. Куртовиќ. Албумот изнедрил четири синглови: „Можеш имат' моје тијело“, „Миле Хашишар“, „Пубертет“ и „Филџан вишка“. Музичките видеа биле направени од членовите на бендот, при што искуството од ''Топ листа надреалиста'' било особено корисно.<ref name="crkovox"/> Видеата биле многу добро прифатени во Хрватска, Босна и Херцеговина и [[Словенија]]. Турнејата ја сочинувале музичари како Сејо Сексон, Елвис Ј. Куртовиќ, [[Предраг Бобиќ]], Зоран Стојановиќ, Неџад Поджиќ, [[Марин Градац]], [[Бруно Урлиќ]] и [[Бранко Трајков]], додека Самир Ќеремида и Ѓани Пераван настапувале повремено.<ref name="depo"/> Истата постава го издала и првиот концертен албум ''[[Хапси Све!]]'' преку [[Croatia Records]] и A Records во 1998 година. Песните биле снимени во Домот на спортови во Загреб (10 јули 1997) и во дворот на училиштето Металац во Сараево (25 септември 1997). Во истиот период, бендот имал гостувања на [[Рамбо Амадеус]] на концертите во Сараево, што биле први [[војни во Југославија|поствоени]] настапи на [[Србија и Црна Гора|српско-црногорски]] уметник во [[Федерација на Босна и Херцеговина]]. Во почетокот на 1997 година, [[Дарио Витез]] станал извршен продуцент, ПР-менаџер и менаџер на турнејата.<ref name="depo"/> Работата на следниот албум ''[[Агент тајне силе]]'' ({{Translation|Агент на тајната сила}}) започнала на почетокот на 1999 година во [[Хрватски олимписки центар „Бјелоласица“]] во [[Горски Котар]], Хрватска. Албумот бил снимен во студиото Rent-A-Cow во [[Амстердам]], Холандија во март 1999 година, а продуценти биле Сејо Сексон и Злаја Хаџиќ. Албумот бил издаден во јуни 1999 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Agent tajne sile (1999.) |url=https://novosti.hr/zabranjeno-pusenje-agent-tajne-sile-1999/ |website=novosti.hr |date=3 November 2016 |access-date=25 August 2018}}</ref> преку [[TLN-Europa]], независна издавачка куќа основана од Сејо Сексон. Албумот изнедрил четири синглови: „Пос'о, куча, биртија“, „Агент тајне силе“, „Југо 45“ и „Пуполјак“. Песната „Југо 45“ станала најбрзо продаван сингл на бендот, достигнувајќи го врвот на топ-листите во Босна и Хрватска. Во 1999 година започнала нова турнеја, со состав: Сејо Сексон, Марин Градац, Елвис Ј. Куртовиќ, Предраг Бобиќ, Бруно Урлиќ, [[Драгомир Херендиќ]] и Бранко Трајков. Наскоро, Марин Градац и Елвис Ј. Куртовиќ ја напуштиле групата поради други обврски. Градац се вратил да заврши Музичка академија Сараево и се приклучил на оркестарот на [[Радио Сараево]], додека Елвис Ј. Куртовиќ започнал работа на свој соло албум.<ref name="rirock">{{cite web |title=RiRock: Kako je nastalo i opstalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje/ |website=rirock.com |access-date=30 August 2018|language=hr}}</ref> Во почетокот на 2000 година, бендот повторно се вратил во Бјелоласица за работа на нов албум. Во меѓувреме, им се приклучил нов член – [[Албин Јариќ]] (Џими Раста), кој претходно соработувал со музичари како Дејв Стјуарт и [[Ерик Клептон]].<ref name="rirock"/> Албумот ''[[Бог вози Мерцедес]]'' бил снимен во импровизирани студија во Бјелоласица и [[Иваниќ-Град]] од март до јуни 2001 година. Првично бил замислен како некомерцијален проект, но станал еден од најпродаваните албуми на бендот. Издаден е во декември 2001 година преку TLN-Europa и [[Menart Records]], со над 35.000 продадени копии. Сејо Сексон режирал четири музички видеа.<ref name="sejo"/> За песната „Аризона Дрим“, бендот ја освоил наградата [[Индекси (награда)|Даворин]] за најдобра рок песна во 2002 година.<ref>{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> Турнејата за албумот опфатила околу 250 концерти. Во 2001 година, членовите на бендот учествувале во проект за општествена одговорност, организирајќи музички работилници за деца и млади жртви на противпешадиски мини.<ref>{{cite web |title=ZAVRŠENA RADIONICA ZA DJECU ŽRTVE MINA |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/zavrsena-radionica-za-djecu-zrtve-mina-719961 |website=vecernji.hr |access-date=23 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Predstave o opasnostima od mina i radionice za djecu žrtve mina – dio Festivala prvih |url=https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43|website=hcr.hr |access-date=21 August 2018 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191937/https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |url-status=dead }}</ref> Проектот бил поддржан од амбасадите на Канада, Норвешка и САД во Загреб.<ref name="depo"/> === 1984–1989: Пробив и слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1"/> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Sejo Sexon. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> === 2012–2019: Десетти студиски албум === Во 2012 година, Сејо Сексон и Тони Ловиќ влегле во студио за да започнат со пишување на нивниот десетти студиски албум. На 10 октомври 2013 година, ''[[Радови на цести]]''<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Radovi Na Cesti |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Radovi-Na-Cesti/release/5229013 |website=discogs.com |access-date=28 August 2018}}</ref> ({{Translation|Работи на патот}}) бил објавен преку [[Croatia Records]] и [[Dallas Records]].<ref>{{cite web |title="Zabranjeno Pušenje" u Zagrebu obilježava 30 godina djelovanja |url=http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|website=zg-magazin.com.hr |access-date=26 August 2018 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183407/http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno preuzmite novi album Zabranjenog pušenja - "Radovi na cesti" |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-preuzmite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/131009103|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Skinite novi album Zabranjenog pušenja - Radovi na cesti |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/lica/skinite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/128025|website=radiosarajevo.ba |date=10 October 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Албумот бил пречекан со претежно позитивни критики. Изданието изнело шест синглови: „Бошко и Адмира“, „Ти волиш сапунице“, „Три киле, три године“, „У Твоје име“, „Класа оптимист“ и „Кафана код Кеке“. На 28 декември 2013 година, Сучиќ и Забрањено Пушење ја одбележале 30-годишнината од активноста на бендот со концерт одржан во [[Скендерија]], Сараево, изведен за нивните фанови.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje večerašnjim koncertom slavi 30 godina rada |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-vecerasnjim-koncertom-slavi-30-godina-rada/131227096|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=30 godina Zabranjenog pušenja i slavljenički koncert u Sarajevu |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/30-godina-zabranjenog-pusenja-i-slavljenicki-koncert-u-sarajevu/133647 |website=radiosarajevo.ba |date=3 December 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Гости на концертот биле [[Халид Бешлиќ]], [[Миле Кекин]], групата Арабеске, како и поранешни членови [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни), [[Дарко Остоиќ]] (Минка), [[Самир Ќеремида]], [[Дадо Џихан|Јадранко Џихан]] и [[Зенит Ѓозиќ]] (Фу-до). Во јануари 2016 година, на бендот му се приклучил саксофонистката и флејтистка [[Лана Шкргатиќ]],<ref>{{cite web |title=PREMIJERA SPOTA ZABRANJENOG PUŠENJA: Evo kako izgleda kada stari rokeri 'bare' mlade sponzoruše |url=https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|website=net.hr |access-date=28 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726103944/https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|url-status=dead }}</ref> додека клавијатуристот [Пол Кемпф ја напуштил групата на почетокот на 2017 година. Во текот на 2017 година, бендот настапил на [[Егзит (фестивал)|Егзит 2017]]<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje 19.05.2017. |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |website=exitfest.org |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje na Exitu: Ovaj festival je jak argument da rock'n'roll još postoji |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-na-exitu-ovaj-festival-je-jak-argument-da-rock-n-roll-jos-postoji/170523094 |website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref> во [[Нови Сад]] и на [[Белградски фестивал на пивото]].<ref>{{cite web |title=Direktori, Mortal Kombat, Škrtice i Zabranjeno Pušenje na Belgrade Beer Festu |url=http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/|website=balkanrock.com |access-date=26 August 2018 |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826153620/http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/ |url-status=dead }}</ref> На крајот на октомври 2018 година, групата го објавила својот единаесетти студиски албум, ''[[Шок и невјерица]]'' ({{Translation|Шок и неверување}}). Поголемиот дел од песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ. Гостински изведувачи на албумот биле тулзанската раперка Сасја и сараевскиот кантавтор [[Дамир Имамовиќ]].<ref>{{cite web |title=Besplatno skini novi album Zabranjenog pušenja na koji se čekalo čak pet godina |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/besplatno-skini-novi-album-zabranjenog-pusenja-na-koji-se-cekalo-cak-pet-godina/2036231.aspx |website=index.hr |access-date=1 November 2018|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno skinite "Šok i nevjericu", novi album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-skinite-sok-i-nevjericu-novi-album-zabranjenog-pusenja/181031038 |website=klix.ba |access-date=1 November 2018|language=bs}}</ref><ref>{{cite web |title=DANAS JE TAJ DAN! Novi album Zabranjenog pušenja je u prodaji, a možete ga i besplatno preuzeti! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3146811/danas-je-taj-dan-novi-album-zabranjenog-pusenja-je-u-prodaji-a-mozete-ga-i-besplatno-preuzeti|website=kurir.rs |date=31 October 2018 |access-date=1 November 2018|language=sr}}</ref> Во октомври 2018 година бил објавен и музички спот за синглот „Ирска“.<ref>{{cite web |title=Premijera: Prvi pogledajte novi spot Zabranjenog pušenja "Irska" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/premijera-prvi-pogledajte-novi-spot-zabranjenog-pusenja-irska/2031389.aspx |website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref> Промотивната турнеја за новиот албум, која кулминирала со концерт во Скендерија во Сараево на 29 декември 2018 година, започнаа со настапи во [[Белград]] и [[Загреб]]. Турнејата официјално започнала со концерт во Белград на 29 октомври 2018 година.<ref>{{cite web |title=Raspevani dan republike uz Zabranjeno pušenje: Legendarni bend održao u Beogradu još jedan koncert za pamćenje! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3164407/raspevani-dan-republike-uz-zabranjeno-pusenje-legendarni-bend-odrzao-u-beogradu-jos-jedan-koncert-za-pamcenje |website=kurir.rs |date=30 November 2018 |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref><ref>{{cite web |title=Raspevani Dan republike |url=https://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:763523-Raspevani-Dan-republike|website=novosti.rs |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref> Концертот во Сараево, со гостувања на [[Зеле Липовача]] и [[Ален Исламовиќ]], исто така ја одбележала 35-годишнината од кариерата на групата.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje ostavilo srce u prepunoj Skenderiji, raja iz Sarajeva uživala u sjajnoj svirci |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-ostavilo-srce-u-prepunoj-skenderiji-raja-iz-sarajeva-uzivala-u-sjajnoj-svirci/181230001 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> На почетокот на октомври 2019 година, групата започнала светска турнеја по повод 35 години од објавувањето на нивниот [[Das ist Walter|деби студиски албум]]. Како дел од оваа турнеја, биле одржани четири концерти во Канада, три во Австралија и три во Северна Европа. Дополнителни концерти биле одржани во Загреб и Сплит во средината на октомври 2019 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35-godina-albuma-das-ist-walter/2125561.aspx|website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35 godina-albuma-das-ist-walter/191021054 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> Предгрупа на настапите во Загреб и Сплит била загрепската панк-рок група Машинко, со гостувања на [[Предраг Бобиќ]] (Блека), [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни) и [[Дражен Жериќ]] од [[Црвена Јабука]]. Во ноември 2019 година, Шкргатиќ ја напуштил групата за да се приклучи на женски музички ансамбл,<ref>{{cite web |title=C.U.R.E.: Upoznajte četiri djevojke koje sviraju na otvorenju Adventa kod Matoša |url=https://zadovoljna.dnevnik.hr/clanak/c-u-r-e-upoznajte-cetiri-djevojke-koje-sviraju-na-otvorenju-adventa-kod-matosa---584909.html |website=zadovoljna.dnevnik.hr |access-date=3 December 2019|language=hr}}</ref> додека до крајот на 2019 година бендот ја пречекал пејачката [[Анџела Зебец]] во својот состав. === 2020–денес: Најнови години === Во текот на 2020 и 2021 година, за време на [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]], членовите на групата снимиле 16 нови песни за претстојниот студиски албум. Песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ во соработка со други автори, додека аранжманите биле заеднички потпишани од целата група. За првпат по 15 години, бендот соработувал на албум со поранешниот член [[Елвис Ј. Куртовиќ]]. Во јуни 2020 година, тие го објавиле синглот и музичкиот спот „Корона хит позитиван“, создаден во соработка со Куртовиќ.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje u Zagrebu s 'pozitivnim korona hitom' |url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-s-pozitivnim-korona-hitom-20210920 |website=tportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Nemamo virus, imamo Korona pozitivan hit |url=https://dalmatinskiportal.hr/zivot/video-zabranjeno-pusenje--nemamo-virus--imamo-korona-pozitivan-hit/68087|website=dalmatinskiportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref> Во април 2022 година, бендот го издал својот трет концертен албум, ''Лајв ин Скендерија Сараево 2018''. Нивниот дванаесетти студиски албум, и првиот двоен албум, ''[[Карамба!]]'', бил објавен на 3 јуни 2022 година.<ref>{{cite web |title=KARAMBA! 6 životnih lekcija sa novog albuma Zabranjenog pušenja! |url=https://mondo.rs/Zabava/Muzika/a1644178/Zabranjeno-pusenje-novi-album-Karamba.html |website=mondo.rs |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Poslije četiri godine čekanja, Zabranjeno Pušenje konačno ima novi album i to dvostruki |url=https://m.cdm.me/zabava/muzika-film-tv/poslije-cetiri-godine-cekanja-zabranjeno-pusenje-konacno-ima-novi-album-i-to-dvostruki/ |website=cdm.me |access-date=4 June 2022}}</ref> На албумот му претходел синглот „Екрем“, проследен со видео режирано повторно од Томислав Фикет, со актерот Асим Угљен во улогата на Екрем.<ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-zabranjenog-pusenja/220524099 |website=klix.ba |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.kurir.rs/stars/3940447/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja? |website=kurir.rs |date=25 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen u novom spotu "Zabranjenog pušenja": Ja sam poremećeni ravnozemljaš Ekrem |url=https://avaz.ba/showbiz/jet-set/745048/asim-ugljen-u-novom-spotu-zabranjenog-pusenja-ja-sam-poremeceni-ravnozemljas-ekrem |website=avaz.ba |date=24 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja/2366978.aspx |website=index.hr |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen postao Ekrem Ravnozemljaš: 'Skeptičan prema knjizi, a pun povjerenja prema Googleu' |url=https://www.gloria.hr/gl/zivot/preporuke/asim-ugljen-postao-ekrem-ravnozemljas-skeptican-prema-knjizi-a-pun-povjerenja-prema-googleu-15202601|website=gloria.hr |date=26 May 2022 |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref> Во средината на 2022 година, на бендот му се приклучи [[Tomislav Goluban]], [[blues|блуз]] музичар, композитор и свирач на [[harmonica|усна хармоника]].<ref>{{Cite web|title=HDS - Tomislav Goluban|url=https://www.hds.hr/clan/goluban-tomislav/|access-date=2025-08-15|website=hds.hr}} </ref> Во 2025 година биле објавени два концертни албуми. Во мај бил издаден четвртиот концертен албум, ''[[Пушење убија]]'' ({{Translation|Пушењето убива}}), кој содржи снимки од концертот одржан на 7 јуни 2024 година на [[Шалата]] во Загреб, како дел од јубилејната турнеја по повод 40 години од култниот албум ''[[Das ist Walter]]''.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album: "Pušenje ubija"|url=https://nova.rs/zabava/showbiz/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-19|website=nova.rs}}</ref><ref name=":33">{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album 'Pušenje ubija'|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-15|website=ravnododna.com}}</ref> Концертот исто така го одбележал и дебитантскиот настап на младиот клавијатурист Вито Сучиќ, син на основачот на Забрањено Пушење, Давор Сучиќ.<ref name=":33"/> Потоа, бендот го објавил својот петти концертен албум, ''[[Уживо у Лисинском]]'' ({{Translation|Во живо во Лисински}}). Сите песни од ова издание биле снимени на 8 февруари 2025 година за време на концертот ''Забрањено Пушење као Неуштекани'' ({{Translation|Забрањено Пушење како „Unplugged“}}) во [[Концертна сала „Ватрослав Лисински“|Концертната сала „Ватрослав Лисински“]] во Загреб.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani|url=https://www.lisinski.hr/hr/dogadanja/zabranjeno-pusenje-br-kao-neustekani/|access-date=2025-08-12|website=lisinski.hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani objavili live album snimljen na koncertu u Lisinskom|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-kao-neustekani-objavili-live-album-snimljen-na-koncertu-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2025-07-01|website=ravnododna.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Uživo u Lisinskom – Novi album Zabranjenog pušenja|url=https://kooltur.hr/glazba/uzivo-u-lisinskom-novi-album-zabranjenog-pusenja/|access-date=2025-08-12|last=Čelig|first=Goran|date=2025-07-02|website=kooltur.hr}}</ref> Забрањено Пушење и нивниот фронтмен Сејо Сексон го покренале проектот Неуштекани (хрватски превод на „[[Unplugged]]“), во кој бендот ги изведува своите песни на акустични инструменти.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kakvo nismo čuli|url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-kakvo-nismo-culi-20241116|access-date=2025-08-12|date=2024-11-13|website=tportal.hr|language=hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje imat će 'neuštekani' intimni koncert u Lisinskom|url=https://www.muzika.hr/zabranjeno-pusenje-imat-ce-neustekani-intimni-koncert-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2024-11-24|website=muzika.hr|language=hr}}</ref> == Музички стил == {{main|Нов примитивизам}} {{further|Панк-рок во Југославија}} Во раните 1980-ти години, кога остатокот од сцената на [[Популарна музика во Југославија|југословенската популарна музика]] ги следел трендовите во [[Европа]] од почетокот на 1980-тите, особено [[панк-рок]] и [[Нов бран музика|нов бран]], Забрањено Пушење станале дел од уникатно рок-движење центрирано во [[Сараево]] кое создало сопствен правец. Ова движење, во најголем дел, се засновало на едноставен, младешки [[гаражен-рок]], со [[Народна музика|фолк]] влијанија и препознатлив сараевски урбан дух наречен [[Нов примитивизам]].<ref name="jutarnji1"/> Песните се движат од панк-рок до рок, често аранжирани со труби и саксофони, што придонесува за уникатниот звук на бендот, заедно со многубројни звучни исечоци од тој период. Забрањено Пушење го доловиле духот на Сараево, неговите идоли и локални херои, како и приказни за љубов и загуба, на препознатлив и често хумористичен начин. Многу визуелни и цинични, текстовите на бендот биле доволно прогресивни за да ги прикажат последните фази на југословенскиот социјализам (песните „Дан републике“, „Срце руке и лопата“, „Абид“, „Гузоњин син“), алтернативните клубови („Пишоња и Жуга у паклу дроге“, „Јави ми“), како и да дадат морбидни навестувања за [[Југословенски војни|Југословенските војни]] („Кањон Дрине“, „Звијезда над Балканом“). ==Членови== === Моментални членови === *[[Давор Сучиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Сејо Сексон) – [[гитара]], [[пејач|главен вокал]], придружен вокал (1980–1990; 1995–денес) *[[Бранко Трајков]] (познат како Трак) – [[Комплет тапани|тапани]], [[Ударни инструменти|перкусии]], акустична гитара, придружен вокал (1996–денес) *[[Тони Ловиќ]] – [[електрична гитара]], [[акустична гитара]] (2004–денес) *[[Роберт Болдижар]] – [[виолина]], [[Клавијатурен инструмент|клавијатури]], придружен вокал (2004–денес) *[[Дејан Орешковиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Кло) – [[Бас-гитара|бас]] (2008&ndash;денес) *[[Томислав Голубан]] – [[хармоника]] (2022&ndash;сега) *[[Anđela Zebec]] ([[Псевдоним|познат како]] – придружен вокал, [[Список на ударни музички инструменти|ударни]] (2019&ndash;денес) <small>Извор: {{URL|https://zabranjeno-pusenje.com/zabranjeno-pusenje/|Забрањено пушење}}</small> === Поранешни членови === {{columns-start|num=2}} * [[Фарис Араповиќ]] – тапани (1987–1990) * Кристина Билуш – придружен вокал (1999) * [[Предраг Бобиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Блек <small>(заслужен за Драган Бобиќ)</small> – bass (1996–2008)<ref>{{cite web |title=Predrag Bobić Životopis |url=http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |website=sbrock.net |access-date=27 August 2018 |archive-date=19 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519054608/http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |url-status=dead }}</ref> * [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како Мујо Снажни) – гитара, придружен вокал (1980–1986) * [[Самир Ќеремида]] – бас (1996–1998) * Зоран Деган (познат како Пока) – клавијатури (1980–1983) * [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Фу-до) – тапани, придружни вокали (1980–1983; 1985) * [[Дадо Џихан]] – клавијатури (1987–1990) * [[Огњен Гајиќ]] – [[саксофон]], [[Западна концертна флејта|концертна флејта]], клавијатури (1980–1987) * [[Марин Градац]] (познат како Мако) – [[тромбон]], вокал (1996–1999) * [[Драгомир Херендиќ]] (познат како Драгани) – главна гитара (1999–2004) * [[Дражен Јанковиќ]] (познат како Сеид Мали Карајлиќ) – клавијатури, придружни вокали (1980–1981; 1984–1987) * [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (познато како д-р Неле Карајлиќ) – водечки вокал, клавијатури (1980–1990) * [[Албин Јариќ]] (познат како Џими Раста) – ударни инструменти (2001–2004) {{column}} * [[Пол Кемпф (музичар)|Пол Кемпф]] (познат како Паво) – клавијатури (2005–2017) * [[Предраг Ковачевиќ]] (познат како Кова / Ковалски) – гитара (1986–1990) * [[Сејо Ково|Сеад Ково]] (познат како Сејо) – гитара (1996–1999) * [[Емир Кустурица]] – бас (1987) * [[Младен Митиќ]] (познат како Муња) – бас, придружен вокал (1980–1986) * [[Дарко Остојиќ]] (познат како Оги) – бас (1987–1990) * [[Џани Перван]] – тапани (1996) * Неџад Поџиќ (познат како Почко) – клавијатури, придружни вокали (1996–1998) * [[Предраг Ракиќ]] (познат како Шеки Гејтон) – тапани (1983–1986) * [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (познат како Елвис Џ. Куртович) – придружен вокал (1996–1999) * Зоран Стојановиќ – електрична гитара (1996–1998) * [[Лана Шкргатиќ]] – саксофон, концертна флејта, придружен вокал (2016–2019) * [[Бруно Урлиќ]] (познат како Прцо) – [[виолина]], [[виола]], клавијатури, придружен вокал (1997–2004)<ref>{{cite web |title=Bend Massino Savić |url=http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |website=massimo.hr |access-date=31 July 2018 |language=hr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153612/http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |archive-date=31 July 2018 |url-status=dead }}</ref> * [[Душан Враниќ]] (познат како Дуко) – клавијатури, придружен вокал (1996–1997) {{columns-end}} 6790ebe9hxvqztj63qu6u700m5aqe6s 5534074 5534068 2026-04-03T21:34:43Z Тиверополник 1815 /* Поранешни членови */ 5534074 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) и ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1990–1995: Распад === {{further|Распад на Југославија}} Неле Карајлиќ и Сејо Сексон, водечкото дуо на групта, сè повеќе се оддалечувале еден од друг, а турнејата низ цела Југославија со [[Бомбај Штампа]] и ''[[Топ листа надреалиста]]'' во почетокот на 1990 година, иако комерцијално многу успешна, дополнително ја влошила нивната нарушена деловна и лична врска.<ref name="crkovox">{{cite news|last=Tučkar|first=Zoran|url=http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|title=Davor Sučić aka Sejo Sexon (Zabranjeno Pušenje): "Crk'o je Vox, a ne Marshall"|agency=muzika.hr|date=26 August 2009|access-date=14 March 2017|archive-date=15 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515152848/http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|url-status=dead}}</ref> Групата се распаднал кон крајот на летото 1990 година кога Сејо Сексон му соопштил на Карајлиќ дека повеќе не сака да свири со него. Сејо Сексон, Дарко Остојиќ и Фарис Араповиќ го напуштиле групата поради различни визии за иднината на групата, повеќе отколку поради политичките разлики во југословенското раководство во доцните 1980-ти.<ref name="crkovox" /> Во тој период, Сејо Сексон и Остојиќ работеле на свој [[соло албум]] за Дискотон, но албумот не бил објавен поради почетокот на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref name="sejo"/> Араповиќ се приклучил на сараевскиот [[алтернативен рок]] бенд [[Сиктер]].<ref name="crorec"/> Во април 1992 година започнала [[Босанска војна|Босанската војна]]. Неле Карајлиќ се преселил во [[Белград]] и продолжил да работи под името Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење, подоцна попознато како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].{{efn|Неколку години во средината и крајот на 1990-тите постоеле два паралелни бенда со име Забрањено Пушење. Во почетокот на 1999 година, Неле Карајлиќ се здружил со режисерот [[Емир Кустурица]], поранешен член на бендот, и го промениле името во [[The No Smoking Orchestra]]. Поради популарноста на Кустурица, бендот понекогаш бил најавуван и како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].}} Сејо Сексон, заедно со [[Елвис Ј. Куртовиќ]], Зенит Ѓозиќ, Борис Шибер и дизајнерот на омоти на албуми Срѓан Велимировиќ, останале во [[Опсада на Сараево|опколеното Сараево]], учествувајќи во воената верзија на ''Топ листа надреалиста''.<ref name="depo">{{cite web |title=Uvijek ispred svog vremena |url=https://depo.ba/clanak/1409/uvijek-ispred-svog-vremena |website=depo.ba |access-date=28 August 2018}}</ref> Во јуни 1992 година, екипата започнала да работи на неделни 15-минутни [[радио програма|радио емисии]]. Во август 1993 година, по околу 50 радио емисии, снимиле и емитувале четири телевизиски епизоди. Сејо Сексон компонирал музика за ТВ-серијата и за [[театарска претстава]] ''Топ листа надреалиста''.<ref name="sejo"/> По Босанската војна, Сејо Сексон се преселил во [[Загреб]], каде живеел извесно време, а потоа се вратил во Сараево и заедно со Елвис Ј. Куртовиќ го обновил бендот Забрањено Пушење. По повторното формирање во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ имале повеќе од 300 настапи со ''Топ листа надреалиста'' низ Босна и Херцеговина, Хрватска, [[Словенија]], [[Германија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Швајцарија]].<ref name="jabuka">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.jabuka.tv/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/|website=jabuka.tv |date=20 August 2017 |access-date=27 August 2018|language=hr}}</ref> Турнејата била поддржана од канцеларијата на [[УСАИД]] во Сараево. === 1996–2001: Нов почеток === Во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ, заедно со членови од оркестарот на ''Топ листа надреалиста'' како [[Сејо Ково]], [[Џани Пераван]], [[Душан Враниќ]] и [[Самир Ќеремида]], ја формирале основата на новата постава на бендот. Во тој период, бендот работел на нов студиски албум. Петтиот албум ''[[Филџан вишка]]'' ({{Translation|Филџан повеќе}}) бил издаден преку [[Dallas Records]] и Nimfa Sound во 1997 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Fildžan Viška |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Fild%C5%BEan-Vi%C5%A1ka/master/361834|website=discogs.com |date=1997 |access-date=30 August 2018}}</ref> Sejo Sexon го продуцирал албумот и ги напишал сите песни со помош од Елвис Ј. Куртовиќ. Албумот изнедрил четири синглови: „Можеш имат' моје тијело“, „Миле Хашишар“, „Пубертет“ и „Филџан вишка“. Музичките видеа биле направени од членовите на бендот, при што искуството од ''Топ листа надреалиста'' било особено корисно.<ref name="crkovox"/> Видеата биле многу добро прифатени во Хрватска, Босна и Херцеговина и [[Словенија]]. Турнејата ја сочинувале музичари како Сејо Сексон, Елвис Ј. Куртовиќ, [[Предраг Бобиќ]], Зоран Стојановиќ, Неџад Поджиќ, [[Марин Градац]], [[Бруно Урлиќ]] и [[Бранко Трајков]], додека Самир Ќеремида и Ѓани Пераван настапувале повремено.<ref name="depo"/> Истата постава го издала и првиот концертен албум ''[[Хапси Све!]]'' преку [[Croatia Records]] и A Records во 1998 година. Песните биле снимени во Домот на спортови во Загреб (10 јули 1997) и во дворот на училиштето Металац во Сараево (25 септември 1997). Во истиот период, бендот имал гостувања на [[Рамбо Амадеус]] на концертите во Сараево, што биле први [[војни во Југославија|поствоени]] настапи на [[Србија и Црна Гора|српско-црногорски]] уметник во [[Федерација на Босна и Херцеговина]]. Во почетокот на 1997 година, [[Дарио Витез]] станал извршен продуцент, ПР-менаџер и менаџер на турнејата.<ref name="depo"/> Работата на следниот албум ''[[Агент тајне силе]]'' ({{Translation|Агент на тајната сила}}) започнала на почетокот на 1999 година во [[Хрватски олимписки центар „Бјелоласица“]] во [[Горски Котар]], Хрватска. Албумот бил снимен во студиото Rent-A-Cow во [[Амстердам]], Холандија во март 1999 година, а продуценти биле Сејо Сексон и Злаја Хаџиќ. Албумот бил издаден во јуни 1999 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Agent tajne sile (1999.) |url=https://novosti.hr/zabranjeno-pusenje-agent-tajne-sile-1999/ |website=novosti.hr |date=3 November 2016 |access-date=25 August 2018}}</ref> преку [[TLN-Europa]], независна издавачка куќа основана од Сејо Сексон. Албумот изнедрил четири синглови: „Пос'о, куча, биртија“, „Агент тајне силе“, „Југо 45“ и „Пуполјак“. Песната „Југо 45“ станала најбрзо продаван сингл на бендот, достигнувајќи го врвот на топ-листите во Босна и Хрватска. Во 1999 година започнала нова турнеја, со состав: Сејо Сексон, Марин Градац, Елвис Ј. Куртовиќ, Предраг Бобиќ, Бруно Урлиќ, [[Драгомир Херендиќ]] и Бранко Трајков. Наскоро, Марин Градац и Елвис Ј. Куртовиќ ја напуштиле групата поради други обврски. Градац се вратил да заврши Музичка академија Сараево и се приклучил на оркестарот на [[Радио Сараево]], додека Елвис Ј. Куртовиќ започнал работа на свој соло албум.<ref name="rirock">{{cite web |title=RiRock: Kako je nastalo i opstalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje/ |website=rirock.com |access-date=30 August 2018|language=hr}}</ref> Во почетокот на 2000 година, бендот повторно се вратил во Бјелоласица за работа на нов албум. Во меѓувреме, им се приклучил нов член – [[Албин Јариќ]] (Џими Раста), кој претходно соработувал со музичари како Дејв Стјуарт и [[Ерик Клептон]].<ref name="rirock"/> Албумот ''[[Бог вози Мерцедес]]'' бил снимен во импровизирани студија во Бјелоласица и [[Иваниќ-Град]] од март до јуни 2001 година. Првично бил замислен како некомерцијален проект, но станал еден од најпродаваните албуми на бендот. Издаден е во декември 2001 година преку TLN-Europa и [[Menart Records]], со над 35.000 продадени копии. Сејо Сексон режирал четири музички видеа.<ref name="sejo"/> За песната „Аризона Дрим“, бендот ја освоил наградата [[Индекси (награда)|Даворин]] за најдобра рок песна во 2002 година.<ref>{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> Турнејата за албумот опфатила околу 250 концерти. Во 2001 година, членовите на бендот учествувале во проект за општествена одговорност, организирајќи музички работилници за деца и млади жртви на противпешадиски мини.<ref>{{cite web |title=ZAVRŠENA RADIONICA ZA DJECU ŽRTVE MINA |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/zavrsena-radionica-za-djecu-zrtve-mina-719961 |website=vecernji.hr |access-date=23 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Predstave o opasnostima od mina i radionice za djecu žrtve mina – dio Festivala prvih |url=https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43|website=hcr.hr |access-date=21 August 2018 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191937/https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |url-status=dead }}</ref> Проектот бил поддржан од амбасадите на Канада, Норвешка и САД во Загреб.<ref name="depo"/> === 1984–1989: Пробив и слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1"/> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Sejo Sexon. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> === 2012–2019: Десетти студиски албум === Во 2012 година, Сејо Сексон и Тони Ловиќ влегле во студио за да започнат со пишување на нивниот десетти студиски албум. На 10 октомври 2013 година, ''[[Радови на цести]]''<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Radovi Na Cesti |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Radovi-Na-Cesti/release/5229013 |website=discogs.com |access-date=28 August 2018}}</ref> ({{Translation|Работи на патот}}) бил објавен преку [[Croatia Records]] и [[Dallas Records]].<ref>{{cite web |title="Zabranjeno Pušenje" u Zagrebu obilježava 30 godina djelovanja |url=http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|website=zg-magazin.com.hr |access-date=26 August 2018 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183407/http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno preuzmite novi album Zabranjenog pušenja - "Radovi na cesti" |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-preuzmite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/131009103|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Skinite novi album Zabranjenog pušenja - Radovi na cesti |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/lica/skinite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/128025|website=radiosarajevo.ba |date=10 October 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Албумот бил пречекан со претежно позитивни критики. Изданието изнело шест синглови: „Бошко и Адмира“, „Ти волиш сапунице“, „Три киле, три године“, „У Твоје име“, „Класа оптимист“ и „Кафана код Кеке“. На 28 декември 2013 година, Сучиќ и Забрањено Пушење ја одбележале 30-годишнината од активноста на бендот со концерт одржан во [[Скендерија]], Сараево, изведен за нивните фанови.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje večerašnjim koncertom slavi 30 godina rada |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-vecerasnjim-koncertom-slavi-30-godina-rada/131227096|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=30 godina Zabranjenog pušenja i slavljenički koncert u Sarajevu |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/30-godina-zabranjenog-pusenja-i-slavljenicki-koncert-u-sarajevu/133647 |website=radiosarajevo.ba |date=3 December 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Гости на концертот биле [[Халид Бешлиќ]], [[Миле Кекин]], групата Арабеске, како и поранешни членови [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни), [[Дарко Остоиќ]] (Минка), [[Самир Ќеремида]], [[Дадо Џихан|Јадранко Џихан]] и [[Зенит Ѓозиќ]] (Фу-до). Во јануари 2016 година, на бендот му се приклучил саксофонистката и флејтистка [[Лана Шкргатиќ]],<ref>{{cite web |title=PREMIJERA SPOTA ZABRANJENOG PUŠENJA: Evo kako izgleda kada stari rokeri 'bare' mlade sponzoruše |url=https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|website=net.hr |access-date=28 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726103944/https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|url-status=dead }}</ref> додека клавијатуристот [Пол Кемпф ја напуштил групата на почетокот на 2017 година. Во текот на 2017 година, бендот настапил на [[Егзит (фестивал)|Егзит 2017]]<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje 19.05.2017. |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |website=exitfest.org |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje na Exitu: Ovaj festival je jak argument da rock'n'roll još postoji |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-na-exitu-ovaj-festival-je-jak-argument-da-rock-n-roll-jos-postoji/170523094 |website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref> во [[Нови Сад]] и на [[Белградски фестивал на пивото]].<ref>{{cite web |title=Direktori, Mortal Kombat, Škrtice i Zabranjeno Pušenje na Belgrade Beer Festu |url=http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/|website=balkanrock.com |access-date=26 August 2018 |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826153620/http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/ |url-status=dead }}</ref> На крајот на октомври 2018 година, групата го објавила својот единаесетти студиски албум, ''[[Шок и невјерица]]'' ({{Translation|Шок и неверување}}). Поголемиот дел од песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ. Гостински изведувачи на албумот биле тулзанската раперка Сасја и сараевскиот кантавтор [[Дамир Имамовиќ]].<ref>{{cite web |title=Besplatno skini novi album Zabranjenog pušenja na koji se čekalo čak pet godina |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/besplatno-skini-novi-album-zabranjenog-pusenja-na-koji-se-cekalo-cak-pet-godina/2036231.aspx |website=index.hr |access-date=1 November 2018|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno skinite "Šok i nevjericu", novi album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-skinite-sok-i-nevjericu-novi-album-zabranjenog-pusenja/181031038 |website=klix.ba |access-date=1 November 2018|language=bs}}</ref><ref>{{cite web |title=DANAS JE TAJ DAN! Novi album Zabranjenog pušenja je u prodaji, a možete ga i besplatno preuzeti! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3146811/danas-je-taj-dan-novi-album-zabranjenog-pusenja-je-u-prodaji-a-mozete-ga-i-besplatno-preuzeti|website=kurir.rs |date=31 October 2018 |access-date=1 November 2018|language=sr}}</ref> Во октомври 2018 година бил објавен и музички спот за синглот „Ирска“.<ref>{{cite web |title=Premijera: Prvi pogledajte novi spot Zabranjenog pušenja "Irska" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/premijera-prvi-pogledajte-novi-spot-zabranjenog-pusenja-irska/2031389.aspx |website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref> Промотивната турнеја за новиот албум, која кулминирала со концерт во Скендерија во Сараево на 29 декември 2018 година, започнаа со настапи во [[Белград]] и [[Загреб]]. Турнејата официјално започнала со концерт во Белград на 29 октомври 2018 година.<ref>{{cite web |title=Raspevani dan republike uz Zabranjeno pušenje: Legendarni bend održao u Beogradu još jedan koncert za pamćenje! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3164407/raspevani-dan-republike-uz-zabranjeno-pusenje-legendarni-bend-odrzao-u-beogradu-jos-jedan-koncert-za-pamcenje |website=kurir.rs |date=30 November 2018 |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref><ref>{{cite web |title=Raspevani Dan republike |url=https://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:763523-Raspevani-Dan-republike|website=novosti.rs |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref> Концертот во Сараево, со гостувања на [[Зеле Липовача]] и [[Ален Исламовиќ]], исто така ја одбележала 35-годишнината од кариерата на групата.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje ostavilo srce u prepunoj Skenderiji, raja iz Sarajeva uživala u sjajnoj svirci |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-ostavilo-srce-u-prepunoj-skenderiji-raja-iz-sarajeva-uzivala-u-sjajnoj-svirci/181230001 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> На почетокот на октомври 2019 година, групата започнала светска турнеја по повод 35 години од објавувањето на нивниот [[Das ist Walter|деби студиски албум]]. Како дел од оваа турнеја, биле одржани четири концерти во Канада, три во Австралија и три во Северна Европа. Дополнителни концерти биле одржани во Загреб и Сплит во средината на октомври 2019 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35-godina-albuma-das-ist-walter/2125561.aspx|website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35 godina-albuma-das-ist-walter/191021054 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> Предгрупа на настапите во Загреб и Сплит била загрепската панк-рок група Машинко, со гостувања на [[Предраг Бобиќ]] (Блека), [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни) и [[Дражен Жериќ]] од [[Црвена Јабука]]. Во ноември 2019 година, Шкргатиќ ја напуштил групата за да се приклучи на женски музички ансамбл,<ref>{{cite web |title=C.U.R.E.: Upoznajte četiri djevojke koje sviraju na otvorenju Adventa kod Matoša |url=https://zadovoljna.dnevnik.hr/clanak/c-u-r-e-upoznajte-cetiri-djevojke-koje-sviraju-na-otvorenju-adventa-kod-matosa---584909.html |website=zadovoljna.dnevnik.hr |access-date=3 December 2019|language=hr}}</ref> додека до крајот на 2019 година бендот ја пречекал пејачката [[Анџела Зебец]] во својот состав. === 2020–денес: Најнови години === Во текот на 2020 и 2021 година, за време на [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]], членовите на групата снимиле 16 нови песни за претстојниот студиски албум. Песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ во соработка со други автори, додека аранжманите биле заеднички потпишани од целата група. За првпат по 15 години, бендот соработувал на албум со поранешниот член [[Елвис Ј. Куртовиќ]]. Во јуни 2020 година, тие го објавиле синглот и музичкиот спот „Корона хит позитиван“, создаден во соработка со Куртовиќ.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje u Zagrebu s 'pozitivnim korona hitom' |url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-s-pozitivnim-korona-hitom-20210920 |website=tportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Nemamo virus, imamo Korona pozitivan hit |url=https://dalmatinskiportal.hr/zivot/video-zabranjeno-pusenje--nemamo-virus--imamo-korona-pozitivan-hit/68087|website=dalmatinskiportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref> Во април 2022 година, бендот го издал својот трет концертен албум, ''Лајв ин Скендерија Сараево 2018''. Нивниот дванаесетти студиски албум, и првиот двоен албум, ''[[Карамба!]]'', бил објавен на 3 јуни 2022 година.<ref>{{cite web |title=KARAMBA! 6 životnih lekcija sa novog albuma Zabranjenog pušenja! |url=https://mondo.rs/Zabava/Muzika/a1644178/Zabranjeno-pusenje-novi-album-Karamba.html |website=mondo.rs |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Poslije četiri godine čekanja, Zabranjeno Pušenje konačno ima novi album i to dvostruki |url=https://m.cdm.me/zabava/muzika-film-tv/poslije-cetiri-godine-cekanja-zabranjeno-pusenje-konacno-ima-novi-album-i-to-dvostruki/ |website=cdm.me |access-date=4 June 2022}}</ref> На албумот му претходел синглот „Екрем“, проследен со видео режирано повторно од Томислав Фикет, со актерот Асим Угљен во улогата на Екрем.<ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-zabranjenog-pusenja/220524099 |website=klix.ba |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.kurir.rs/stars/3940447/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja? |website=kurir.rs |date=25 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen u novom spotu "Zabranjenog pušenja": Ja sam poremećeni ravnozemljaš Ekrem |url=https://avaz.ba/showbiz/jet-set/745048/asim-ugljen-u-novom-spotu-zabranjenog-pusenja-ja-sam-poremeceni-ravnozemljas-ekrem |website=avaz.ba |date=24 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja/2366978.aspx |website=index.hr |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen postao Ekrem Ravnozemljaš: 'Skeptičan prema knjizi, a pun povjerenja prema Googleu' |url=https://www.gloria.hr/gl/zivot/preporuke/asim-ugljen-postao-ekrem-ravnozemljas-skeptican-prema-knjizi-a-pun-povjerenja-prema-googleu-15202601|website=gloria.hr |date=26 May 2022 |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref> Во средината на 2022 година, на бендот му се приклучи [[Tomislav Goluban]], [[blues|блуз]] музичар, композитор и свирач на [[harmonica|усна хармоника]].<ref>{{Cite web|title=HDS - Tomislav Goluban|url=https://www.hds.hr/clan/goluban-tomislav/|access-date=2025-08-15|website=hds.hr}} </ref> Во 2025 година биле објавени два концертни албуми. Во мај бил издаден четвртиот концертен албум, ''[[Пушење убија]]'' ({{Translation|Пушењето убива}}), кој содржи снимки од концертот одржан на 7 јуни 2024 година на [[Шалата]] во Загреб, како дел од јубилејната турнеја по повод 40 години од култниот албум ''[[Das ist Walter]]''.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album: "Pušenje ubija"|url=https://nova.rs/zabava/showbiz/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-19|website=nova.rs}}</ref><ref name=":33">{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album 'Pušenje ubija'|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-15|website=ravnododna.com}}</ref> Концертот исто така го одбележал и дебитантскиот настап на младиот клавијатурист Вито Сучиќ, син на основачот на Забрањено Пушење, Давор Сучиќ.<ref name=":33"/> Потоа, бендот го објавил својот петти концертен албум, ''[[Уживо у Лисинском]]'' ({{Translation|Во живо во Лисински}}). Сите песни од ова издание биле снимени на 8 февруари 2025 година за време на концертот ''Забрањено Пушење као Неуштекани'' ({{Translation|Забрањено Пушење како „Unplugged“}}) во [[Концертна сала „Ватрослав Лисински“|Концертната сала „Ватрослав Лисински“]] во Загреб.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani|url=https://www.lisinski.hr/hr/dogadanja/zabranjeno-pusenje-br-kao-neustekani/|access-date=2025-08-12|website=lisinski.hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani objavili live album snimljen na koncertu u Lisinskom|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-kao-neustekani-objavili-live-album-snimljen-na-koncertu-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2025-07-01|website=ravnododna.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Uživo u Lisinskom – Novi album Zabranjenog pušenja|url=https://kooltur.hr/glazba/uzivo-u-lisinskom-novi-album-zabranjenog-pusenja/|access-date=2025-08-12|last=Čelig|first=Goran|date=2025-07-02|website=kooltur.hr}}</ref> Забрањено Пушење и нивниот фронтмен Сејо Сексон го покренале проектот Неуштекани (хрватски превод на „[[Unplugged]]“), во кој бендот ги изведува своите песни на акустични инструменти.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kakvo nismo čuli|url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-kakvo-nismo-culi-20241116|access-date=2025-08-12|date=2024-11-13|website=tportal.hr|language=hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje imat će 'neuštekani' intimni koncert u Lisinskom|url=https://www.muzika.hr/zabranjeno-pusenje-imat-ce-neustekani-intimni-koncert-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2024-11-24|website=muzika.hr|language=hr}}</ref> == Музички стил == {{main|Нов примитивизам}} {{further|Панк-рок во Југославија}} Во раните 1980-ти години, кога остатокот од сцената на [[Популарна музика во Југославија|југословенската популарна музика]] ги следел трендовите во [[Европа]] од почетокот на 1980-тите, особено [[панк-рок]] и [[Нов бран музика|нов бран]], Забрањено Пушење станале дел од уникатно рок-движење центрирано во [[Сараево]] кое создало сопствен правец. Ова движење, во најголем дел, се засновало на едноставен, младешки [[гаражен-рок]], со [[Народна музика|фолк]] влијанија и препознатлив сараевски урбан дух наречен [[Нов примитивизам]].<ref name="jutarnji1"/> Песните се движат од панк-рок до рок, често аранжирани со труби и саксофони, што придонесува за уникатниот звук на бендот, заедно со многубројни звучни исечоци од тој период. Забрањено Пушење го доловиле духот на Сараево, неговите идоли и локални херои, како и приказни за љубов и загуба, на препознатлив и често хумористичен начин. Многу визуелни и цинични, текстовите на бендот биле доволно прогресивни за да ги прикажат последните фази на југословенскиот социјализам (песните „Дан републике“, „Срце руке и лопата“, „Абид“, „Гузоњин син“), алтернативните клубови („Пишоња и Жуга у паклу дроге“, „Јави ми“), како и да дадат морбидни навестувања за [[Југословенски војни|Југословенските војни]] („Кањон Дрине“, „Звијезда над Балканом“). ==Членови== === Моментални членови === *[[Давор Сучиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Сејо Сексон) – [[гитара]], [[пејач|главен вокал]], придружен вокал (1980–1990; 1995–денес) *[[Бранко Трајков]] (познат како Трак) – [[Комплет тапани|тапани]], [[Ударни инструменти|перкусии]], акустична гитара, придружен вокал (1996–денес) *[[Тони Ловиќ]] – [[електрична гитара]], [[акустична гитара]] (2004–денес) *[[Роберт Болдижар]] – [[виолина]], [[Клавијатурен инструмент|клавијатури]], придружен вокал (2004–денес) *[[Дејан Орешковиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Кло) – [[Бас-гитара|бас]] (2008&ndash;денес) *[[Томислав Голубан]] – [[хармоника]] (2022&ndash;сега) *[[Anđela Zebec]] ([[Псевдоним|познат како]] – придружен вокал, [[Список на ударни музички инструменти|ударни]] (2019&ndash;денес) <small>Извор: {{URL|https://zabranjeno-pusenje.com/zabranjeno-pusenje/|Забрањено пушење}}</small> === Поранешни членови === {{columns-start|num=2}} * [[Фарис Араповиќ]] – тапани (1987–1990) * Кристина Билуш – придружен вокал (1999) * [[Предраг Бобиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Блек <small>(заслужен за Драган Бобиќ)</small> – bass (1996–2008)<ref>{{cite web |title=Predrag Bobić Životopis |url=http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |website=sbrock.net |access-date=27 August 2018 |archive-date=19 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519054608/http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |url-status=dead }}</ref> * [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како Мујо Снажни) – гитара, придружен вокал (1980–1986) * [[Самир Ќеремида]] – бас (1996–1998) * Зоран Деган (познат како Пока) – клавијатури (1980–1983) * [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Фу-до) – тапани, придружни вокали (1980–1983; 1985) * [[Дадо Џихан]] – клавијатури (1987–1990) * [[Огњен Гајиќ]] – [[саксофон]], [[Западна концертна флејта|концертна флејта]], клавијатури (1980–1987) * [[Марин Градац]] (познат како Мако) – [[тромбон]], вокал (1996–1999) * [[Драгомир Херендиќ]] (познат како Драгани) – главна гитара (1999–2004) * [[Дражен Јанковиќ]] (познат како Сеид Мали Карајлиќ) – клавијатури, придружни вокали (1980–1981; 1984–1987) * [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (познато како д-р Неле Карајлиќ) – водечки вокал, клавијатури (1980–1990) * [[Албин Јариќ]] (познат како Џими Раста) – ударни инструменти (2001–2004) {{column}} * [[Пол Кемпф (музичар)|Пол Кемпф]] (познат како Паво) – клавијатури (2005–2017) * [[Предраг Ковачевиќ]] (познат како Кова / Ковалски) – гитара (1986–1990) * [[Сејо Ково|Сеад Ково]] (познат како Сејо) – гитара (1996–1999) * [[Емир Кустурица]] – бас (1987) * [[Младен Митиќ]] (познат како Муња) – бас, придружен вокал (1980–1986) * [[Дарко Остојиќ]] (познат како Оги) – бас (1987–1990) * [[Џани Перван]] – тапани (1996) * Неџад Поџиќ (познат како Почко) – клавијатури, придружни вокали (1996–1998) * [[Предраг Ракиќ]] (познат како Шеки Гејтон) – тапани (1983–1986) * [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (познат како Елвис Џ. Куртович) – придружен вокал (1996–1999) * Зоран Стојановиќ – електрична гитара (1996–1998) * [[Лана Шкргатиќ]] – саксофон, концертна флејта, придружен вокал (2016–2019) * [[Бруно Урлиќ]] (познат како Прцо) – [[виолина]], [[виола]], клавијатури, придружен вокал (1997–2004)<ref>{{cite web |title=Bend Massino Savić |url=http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |website=massimo.hr |access-date=31 July 2018 |language=hr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153612/http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |archive-date=31 July 2018 |url-status=dead }}</ref> * [[Душан Враниќ]] (познат како Дуко) – клавијатури, придружен вокал (1996–1997) {{columns-end}} ==Награди== {{Awards table|4|fixed-widths=no}} |- | rowspan="2" | 2002 || "Arizona Dream" | Најдобра рок песна | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | „Бог вози Мерцедес“ | <ref name="Davorin2002">{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | ''[[Бог вози Мерцедес]]'' | Најдобар дизајн на корица за албум | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | [[Дарио Витез]] & Срѓан Велимировиќ | <ref name="Davorin2002"/> |- | rowspan="2" | 2003 || ''www.zabranjeno-pusenje.com'' | Најдобар уметнички дизајн на мрежно место | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | Дарио Витез |<ref>{{cite web |title=2003 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2003.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | Забрањено Пушење | Извонреден настап во живо | [[Башчарски ноќи]] | {{won}} | | <ref name="depo" /> |- | 2004 || 20-годишнина од деби албумот | Почесна награда „50 години популарна музика“ | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | |<ref>{{cite web |title=2004 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2004.htm |website=davorin.ba |access-date=27 August 2018}}</ref> |- | 2005 || ''Live In St. Louis'' | Најдобар албум во живо | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | |<ref>{{cite web |title=2005 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2005.htm |website=davorin.ba |access-date=27 August 2018}}</ref> |- | rowspan="9" | 2007 || ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' | Рок албум на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007">{{cite web |title=2007 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2007.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" |"Добро двориште" | Рок песна на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Рок музичко видео на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | rowspan="2" |"Нема више" | Рок песна на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Рок музичко видео на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Забрањено Пушење | Рок изведувач на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | [[Сејо Сексон]] | Најдобар машки пејач | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | Забрањено Пушење и [[Арсен Дедиќ]] | Соработка на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | [[Тони Ловиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан гитарист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Električna/akustična gitara NAGRADA STATUS 2007 - NOMINACIJE! |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=5&id=12 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2010 | [[Дејан Орешковиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан басист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2010 - prvi krug glasovanja Zabavna, pop - rock i urbana glazba Bas gitara |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=16&id=16 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | [[Роберт Болдижар]] | Најдобар поп/рок/урбан виолинист{{efn|Категоријата ги вклучува сите изведувачи на други [[музички инструменти]] освен гитари, тапани, клавијатури и [[дувачки инструменти|дувачки инструменти]].}} | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2010 - prvi krug glasovanja Zabavna, pop - rock i urbana glazba Ostala glazbala |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=16&id=15 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | 2015 | [[Дејан Орешковиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан басист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2015. - prijedlozi - Zabavna, pop - rock i urbana glazba - Bas gitara |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=43&id=16 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2017 | [[Тони Ловиќ]] | Најдобар гитарист | Мега Музика Фендер награди | {{won}} | | <ref name="mixer14">{{cite web |title=14. dodjela Fender Mega Muzika nagrada u zagrebačkom klubu Hard Place |url=https://mixer.hr/14-dodjela-fender-mega-muzika-nagrada-u-zagrebackom-klubu-hard-place/ |website=mixer.hr |access-date=31 August 2018|language=hr}}</ref><ref name="glasba">{{cite web |title=Nagrade za Josipu Lisac, Hladno pivo, Zabranjeno Pušenje… |url=http://www.glas.ba/2017/11/23/nagrade-za-josipu-lisac-hladno-pivo-zabranjeno-pusenje/ |website=glas.ba |date=23 November 2017 |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | Забрањено Пушење | Најдобар бенд | Мега Музика Фендер награди | {{won}} | | <ref name="mixer14"/><ref name="glasba"/> |- {{end}} ==Албуми== * ''[[Das ist Walter (албум)|Дас ист Валтер]]'' (1984) * ''[[Док чекаш сабах са шејтаном (албум)|Док чекаш сабах са шејтаном]]'' (1985) * ''[[Поздрав из земље Сафари]]'' (1987) * ''[[Мале приче о великој љубави (албум)|Мале приче о великој љубави]]'' (1989) * ''[[Филџан вишка (албум)|Филџан вишка]]'' (1997) * ''[[Агент тајне силе (албум)|Агент тајне силе]]'' (1999) * ''[[Бог вози Мерцедес (албум)|Бог вози Мерцедес]]'' (2001) * ''[[Ходи да ти чико нешто да (албум)|Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006) * ''[[Музеј Револуције (албум)|Музеј Револуције]]'' (2009) * ''[[Радови на цести (албум)|Радови на цести]]'' (2013) * ''[[Шок и невјерица (албум)|Шок и невјерица]]'' (2018) * ''[[Карамба!]]'' (2022) hlp9kukoc4l4qyb56qgdnyenpkq6la6 5534076 5534074 2026-04-03T21:35:54Z Тиверополник 1815 5534076 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Dok čekaš sabah sa šejtanom]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Pozdrav iz zemlje Safari]]'' (1987) и ''[[Male priče o velikoj ljubavi]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1990–1995: Распад === {{further|Распад на Југославија}} Неле Карајлиќ и Сејо Сексон, водечкото дуо на групта, сè повеќе се оддалечувале еден од друг, а турнејата низ цела Југославија со [[Бомбај Штампа]] и ''[[Топ листа надреалиста]]'' во почетокот на 1990 година, иако комерцијално многу успешна, дополнително ја влошила нивната нарушена деловна и лична врска.<ref name="crkovox">{{cite news|last=Tučkar|first=Zoran|url=http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|title=Davor Sučić aka Sejo Sexon (Zabranjeno Pušenje): "Crk'o je Vox, a ne Marshall"|agency=muzika.hr|date=26 August 2009|access-date=14 March 2017|archive-date=15 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515152848/http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|url-status=dead}}</ref> Групата се распаднал кон крајот на летото 1990 година кога Сејо Сексон му соопштил на Карајлиќ дека повеќе не сака да свири со него. Сејо Сексон, Дарко Остојиќ и Фарис Араповиќ го напуштиле групата поради различни визии за иднината на групата, повеќе отколку поради политичките разлики во југословенското раководство во доцните 1980-ти.<ref name="crkovox" /> Во тој период, Сејо Сексон и Остојиќ работеле на свој [[соло албум]] за Дискотон, но албумот не бил објавен поради почетокот на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref name="sejo"/> Араповиќ се приклучил на сараевскиот [[алтернативен рок]] бенд [[Сиктер]].<ref name="crorec"/> Во април 1992 година започнала [[Босанска војна|Босанската војна]]. Неле Карајлиќ се преселил во [[Белград]] и продолжил да работи под името Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење, подоцна попознато како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].{{efn|Неколку години во средината и крајот на 1990-тите постоеле два паралелни бенда со име Забрањено Пушење. Во почетокот на 1999 година, Неле Карајлиќ се здружил со режисерот [[Емир Кустурица]], поранешен член на бендот, и го промениле името во [[The No Smoking Orchestra]]. Поради популарноста на Кустурица, бендот понекогаш бил најавуван и како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].}} Сејо Сексон, заедно со [[Елвис Ј. Куртовиќ]], Зенит Ѓозиќ, Борис Шибер и дизајнерот на омоти на албуми Срѓан Велимировиќ, останале во [[Опсада на Сараево|опколеното Сараево]], учествувајќи во воената верзија на ''Топ листа надреалиста''.<ref name="depo">{{cite web |title=Uvijek ispred svog vremena |url=https://depo.ba/clanak/1409/uvijek-ispred-svog-vremena |website=depo.ba |access-date=28 August 2018}}</ref> Во јуни 1992 година, екипата започнала да работи на неделни 15-минутни [[радио програма|радио емисии]]. Во август 1993 година, по околу 50 радио емисии, снимиле и емитувале четири телевизиски епизоди. Сејо Сексон компонирал музика за ТВ-серијата и за [[театарска претстава]] ''Топ листа надреалиста''.<ref name="sejo"/> По Босанската војна, Сејо Сексон се преселил во [[Загреб]], каде живеел извесно време, а потоа се вратил во Сараево и заедно со Елвис Ј. Куртовиќ го обновил бендот Забрањено Пушење. По повторното формирање во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ имале повеќе од 300 настапи со ''Топ листа надреалиста'' низ Босна и Херцеговина, Хрватска, [[Словенија]], [[Германија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Швајцарија]].<ref name="jabuka">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.jabuka.tv/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/|website=jabuka.tv |date=20 August 2017 |access-date=27 August 2018|language=hr}}</ref> Турнејата била поддржана од канцеларијата на [[УСАИД]] во Сараево. === 1996–2001: Нов почеток === Во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ, заедно со членови од оркестарот на ''Топ листа надреалиста'' како [[Сејо Ково]], [[Џани Пераван]], [[Душан Враниќ]] и [[Самир Ќеремида]], ја формирале основата на новата постава на бендот. Во тој период, бендот работел на нов студиски албум. Петтиот албум ''[[Филџан вишка]]'' ({{Translation|Филџан повеќе}}) бил издаден преку [[Dallas Records]] и Nimfa Sound во 1997 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Fildžan Viška |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Fild%C5%BEan-Vi%C5%A1ka/master/361834|website=discogs.com |date=1997 |access-date=30 August 2018}}</ref> Sejo Sexon го продуцирал албумот и ги напишал сите песни со помош од Елвис Ј. Куртовиќ. Албумот изнедрил четири синглови: „Можеш имат' моје тијело“, „Миле Хашишар“, „Пубертет“ и „Филџан вишка“. Музичките видеа биле направени од членовите на бендот, при што искуството од ''Топ листа надреалиста'' било особено корисно.<ref name="crkovox"/> Видеата биле многу добро прифатени во Хрватска, Босна и Херцеговина и [[Словенија]]. Турнејата ја сочинувале музичари како Сејо Сексон, Елвис Ј. Куртовиќ, [[Предраг Бобиќ]], Зоран Стојановиќ, Неџад Поджиќ, [[Марин Градац]], [[Бруно Урлиќ]] и [[Бранко Трајков]], додека Самир Ќеремида и Ѓани Пераван настапувале повремено.<ref name="depo"/> Истата постава го издала и првиот концертен албум ''[[Хапси Све!]]'' преку [[Croatia Records]] и A Records во 1998 година. Песните биле снимени во Домот на спортови во Загреб (10 јули 1997) и во дворот на училиштето Металац во Сараево (25 септември 1997). Во истиот период, бендот имал гостувања на [[Рамбо Амадеус]] на концертите во Сараево, што биле први [[војни во Југославија|поствоени]] настапи на [[Србија и Црна Гора|српско-црногорски]] уметник во [[Федерација на Босна и Херцеговина]]. Во почетокот на 1997 година, [[Дарио Витез]] станал извршен продуцент, ПР-менаџер и менаџер на турнејата.<ref name="depo"/> Работата на следниот албум ''[[Агент тајне силе]]'' ({{Translation|Агент на тајната сила}}) започнала на почетокот на 1999 година во [[Хрватски олимписки центар „Бјелоласица“]] во [[Горски Котар]], Хрватска. Албумот бил снимен во студиото Rent-A-Cow во [[Амстердам]], Холандија во март 1999 година, а продуценти биле Сејо Сексон и Злаја Хаџиќ. Албумот бил издаден во јуни 1999 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Agent tajne sile (1999.) |url=https://novosti.hr/zabranjeno-pusenje-agent-tajne-sile-1999/ |website=novosti.hr |date=3 November 2016 |access-date=25 August 2018}}</ref> преку [[TLN-Europa]], независна издавачка куќа основана од Сејо Сексон. Албумот изнедрил четири синглови: „Пос'о, куча, биртија“, „Агент тајне силе“, „Југо 45“ и „Пуполјак“. Песната „Југо 45“ станала најбрзо продаван сингл на бендот, достигнувајќи го врвот на топ-листите во Босна и Хрватска. Во 1999 година започнала нова турнеја, со состав: Сејо Сексон, Марин Градац, Елвис Ј. Куртовиќ, Предраг Бобиќ, Бруно Урлиќ, [[Драгомир Херендиќ]] и Бранко Трајков. Наскоро, Марин Градац и Елвис Ј. Куртовиќ ја напуштиле групата поради други обврски. Градац се вратил да заврши Музичка академија Сараево и се приклучил на оркестарот на [[Радио Сараево]], додека Елвис Ј. Куртовиќ започнал работа на свој соло албум.<ref name="rirock">{{cite web |title=RiRock: Kako je nastalo i opstalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje/ |website=rirock.com |access-date=30 August 2018|language=hr}}</ref> Во почетокот на 2000 година, бендот повторно се вратил во Бјелоласица за работа на нов албум. Во меѓувреме, им се приклучил нов член – [[Албин Јариќ]] (Џими Раста), кој претходно соработувал со музичари како Дејв Стјуарт и [[Ерик Клептон]].<ref name="rirock"/> Албумот ''[[Бог вози Мерцедес]]'' бил снимен во импровизирани студија во Бјелоласица и [[Иваниќ-Град]] од март до јуни 2001 година. Првично бил замислен како некомерцијален проект, но станал еден од најпродаваните албуми на бендот. Издаден е во декември 2001 година преку TLN-Europa и [[Menart Records]], со над 35.000 продадени копии. Сејо Сексон режирал четири музички видеа.<ref name="sejo"/> За песната „Аризона Дрим“, бендот ја освоил наградата [[Индекси (награда)|Даворин]] за најдобра рок песна во 2002 година.<ref>{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> Турнејата за албумот опфатила околу 250 концерти. Во 2001 година, членовите на бендот учествувале во проект за општествена одговорност, организирајќи музички работилници за деца и млади жртви на противпешадиски мини.<ref>{{cite web |title=ZAVRŠENA RADIONICA ZA DJECU ŽRTVE MINA |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/zavrsena-radionica-za-djecu-zrtve-mina-719961 |website=vecernji.hr |access-date=23 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Predstave o opasnostima od mina i radionice za djecu žrtve mina – dio Festivala prvih |url=https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43|website=hcr.hr |access-date=21 August 2018 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191937/https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |url-status=dead }}</ref> Проектот бил поддржан од амбасадите на Канада, Норвешка и САД во Загреб.<ref name="depo"/> === 1984–1989: Пробив и слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1"/> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Sejo Sexon. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> === 2012–2019: Десетти студиски албум === Во 2012 година, Сејо Сексон и Тони Ловиќ влегле во студио за да започнат со пишување на нивниот десетти студиски албум. На 10 октомври 2013 година, ''[[Радови на цести]]''<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Radovi Na Cesti |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Radovi-Na-Cesti/release/5229013 |website=discogs.com |access-date=28 August 2018}}</ref> ({{Translation|Работи на патот}}) бил објавен преку [[Croatia Records]] и [[Dallas Records]].<ref>{{cite web |title="Zabranjeno Pušenje" u Zagrebu obilježava 30 godina djelovanja |url=http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|website=zg-magazin.com.hr |access-date=26 August 2018 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183407/http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno preuzmite novi album Zabranjenog pušenja - "Radovi na cesti" |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-preuzmite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/131009103|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Skinite novi album Zabranjenog pušenja - Radovi na cesti |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/lica/skinite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/128025|website=radiosarajevo.ba |date=10 October 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Албумот бил пречекан со претежно позитивни критики. Изданието изнело шест синглови: „Бошко и Адмира“, „Ти волиш сапунице“, „Три киле, три године“, „У Твоје име“, „Класа оптимист“ и „Кафана код Кеке“. На 28 декември 2013 година, Сучиќ и Забрањено Пушење ја одбележале 30-годишнината од активноста на бендот со концерт одржан во [[Скендерија]], Сараево, изведен за нивните фанови.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje večerašnjim koncertom slavi 30 godina rada |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-vecerasnjim-koncertom-slavi-30-godina-rada/131227096|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=30 godina Zabranjenog pušenja i slavljenički koncert u Sarajevu |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/30-godina-zabranjenog-pusenja-i-slavljenicki-koncert-u-sarajevu/133647 |website=radiosarajevo.ba |date=3 December 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Гости на концертот биле [[Халид Бешлиќ]], [[Миле Кекин]], групата Арабеске, како и поранешни членови [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни), [[Дарко Остоиќ]] (Минка), [[Самир Ќеремида]], [[Дадо Џихан|Јадранко Џихан]] и [[Зенит Ѓозиќ]] (Фу-до). Во јануари 2016 година, на бендот му се приклучил саксофонистката и флејтистка [[Лана Шкргатиќ]],<ref>{{cite web |title=PREMIJERA SPOTA ZABRANJENOG PUŠENJA: Evo kako izgleda kada stari rokeri 'bare' mlade sponzoruše |url=https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|website=net.hr |access-date=28 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726103944/https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|url-status=dead }}</ref> додека клавијатуристот [Пол Кемпф ја напуштил групата на почетокот на 2017 година. Во текот на 2017 година, бендот настапил на [[Егзит (фестивал)|Егзит 2017]]<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje 19.05.2017. |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |website=exitfest.org |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje na Exitu: Ovaj festival je jak argument da rock'n'roll još postoji |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-na-exitu-ovaj-festival-je-jak-argument-da-rock-n-roll-jos-postoji/170523094 |website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref> во [[Нови Сад]] и на [[Белградски фестивал на пивото]].<ref>{{cite web |title=Direktori, Mortal Kombat, Škrtice i Zabranjeno Pušenje na Belgrade Beer Festu |url=http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/|website=balkanrock.com |access-date=26 August 2018 |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826153620/http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/ |url-status=dead }}</ref> На крајот на октомври 2018 година, групата го објавила својот единаесетти студиски албум, ''[[Шок и невјерица]]'' ({{Translation|Шок и неверување}}). Поголемиот дел од песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ. Гостински изведувачи на албумот биле тулзанската раперка Сасја и сараевскиот кантавтор [[Дамир Имамовиќ]].<ref>{{cite web |title=Besplatno skini novi album Zabranjenog pušenja na koji se čekalo čak pet godina |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/besplatno-skini-novi-album-zabranjenog-pusenja-na-koji-se-cekalo-cak-pet-godina/2036231.aspx |website=index.hr |access-date=1 November 2018|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno skinite "Šok i nevjericu", novi album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-skinite-sok-i-nevjericu-novi-album-zabranjenog-pusenja/181031038 |website=klix.ba |access-date=1 November 2018|language=bs}}</ref><ref>{{cite web |title=DANAS JE TAJ DAN! Novi album Zabranjenog pušenja je u prodaji, a možete ga i besplatno preuzeti! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3146811/danas-je-taj-dan-novi-album-zabranjenog-pusenja-je-u-prodaji-a-mozete-ga-i-besplatno-preuzeti|website=kurir.rs |date=31 October 2018 |access-date=1 November 2018|language=sr}}</ref> Во октомври 2018 година бил објавен и музички спот за синглот „Ирска“.<ref>{{cite web |title=Premijera: Prvi pogledajte novi spot Zabranjenog pušenja "Irska" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/premijera-prvi-pogledajte-novi-spot-zabranjenog-pusenja-irska/2031389.aspx |website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref> Промотивната турнеја за новиот албум, која кулминирала со концерт во Скендерија во Сараево на 29 декември 2018 година, започнаа со настапи во [[Белград]] и [[Загреб]]. Турнејата официјално започнала со концерт во Белград на 29 октомври 2018 година.<ref>{{cite web |title=Raspevani dan republike uz Zabranjeno pušenje: Legendarni bend održao u Beogradu još jedan koncert za pamćenje! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3164407/raspevani-dan-republike-uz-zabranjeno-pusenje-legendarni-bend-odrzao-u-beogradu-jos-jedan-koncert-za-pamcenje |website=kurir.rs |date=30 November 2018 |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref><ref>{{cite web |title=Raspevani Dan republike |url=https://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:763523-Raspevani-Dan-republike|website=novosti.rs |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref> Концертот во Сараево, со гостувања на [[Зеле Липовача]] и [[Ален Исламовиќ]], исто така ја одбележала 35-годишнината од кариерата на групата.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje ostavilo srce u prepunoj Skenderiji, raja iz Sarajeva uživala u sjajnoj svirci |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-ostavilo-srce-u-prepunoj-skenderiji-raja-iz-sarajeva-uzivala-u-sjajnoj-svirci/181230001 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> На почетокот на октомври 2019 година, групата започнала светска турнеја по повод 35 години од објавувањето на нивниот [[Das ist Walter|деби студиски албум]]. Како дел од оваа турнеја, биле одржани четири концерти во Канада, три во Австралија и три во Северна Европа. Дополнителни концерти биле одржани во Загреб и Сплит во средината на октомври 2019 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35-godina-albuma-das-ist-walter/2125561.aspx|website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35 godina-albuma-das-ist-walter/191021054 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> Предгрупа на настапите во Загреб и Сплит била загрепската панк-рок група Машинко, со гостувања на [[Предраг Бобиќ]] (Блека), [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни) и [[Дражен Жериќ]] од [[Црвена Јабука]]. Во ноември 2019 година, Шкргатиќ ја напуштил групата за да се приклучи на женски музички ансамбл,<ref>{{cite web |title=C.U.R.E.: Upoznajte četiri djevojke koje sviraju na otvorenju Adventa kod Matoša |url=https://zadovoljna.dnevnik.hr/clanak/c-u-r-e-upoznajte-cetiri-djevojke-koje-sviraju-na-otvorenju-adventa-kod-matosa---584909.html |website=zadovoljna.dnevnik.hr |access-date=3 December 2019|language=hr}}</ref> додека до крајот на 2019 година бендот ја пречекал пејачката [[Анџела Зебец]] во својот состав. === 2020–денес: Најнови години === Во текот на 2020 и 2021 година, за време на [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]], членовите на групата снимиле 16 нови песни за претстојниот студиски албум. Песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ во соработка со други автори, додека аранжманите биле заеднички потпишани од целата група. За првпат по 15 години, бендот соработувал на албум со поранешниот член [[Елвис Ј. Куртовиќ]]. Во јуни 2020 година, тие го објавиле синглот и музичкиот спот „Корона хит позитиван“, создаден во соработка со Куртовиќ.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje u Zagrebu s 'pozitivnim korona hitom' |url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-s-pozitivnim-korona-hitom-20210920 |website=tportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Nemamo virus, imamo Korona pozitivan hit |url=https://dalmatinskiportal.hr/zivot/video-zabranjeno-pusenje--nemamo-virus--imamo-korona-pozitivan-hit/68087|website=dalmatinskiportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref> Во април 2022 година, бендот го издал својот трет концертен албум, ''Лајв ин Скендерија Сараево 2018''. Нивниот дванаесетти студиски албум, и првиот двоен албум, ''[[Карамба!]]'', бил објавен на 3 јуни 2022 година.<ref>{{cite web |title=KARAMBA! 6 životnih lekcija sa novog albuma Zabranjenog pušenja! |url=https://mondo.rs/Zabava/Muzika/a1644178/Zabranjeno-pusenje-novi-album-Karamba.html |website=mondo.rs |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Poslije četiri godine čekanja, Zabranjeno Pušenje konačno ima novi album i to dvostruki |url=https://m.cdm.me/zabava/muzika-film-tv/poslije-cetiri-godine-cekanja-zabranjeno-pusenje-konacno-ima-novi-album-i-to-dvostruki/ |website=cdm.me |access-date=4 June 2022}}</ref> На албумот му претходел синглот „Екрем“, проследен со видео режирано повторно од Томислав Фикет, со актерот Асим Угљен во улогата на Екрем.<ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-zabranjenog-pusenja/220524099 |website=klix.ba |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.kurir.rs/stars/3940447/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja? |website=kurir.rs |date=25 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen u novom spotu "Zabranjenog pušenja": Ja sam poremećeni ravnozemljaš Ekrem |url=https://avaz.ba/showbiz/jet-set/745048/asim-ugljen-u-novom-spotu-zabranjenog-pusenja-ja-sam-poremeceni-ravnozemljas-ekrem |website=avaz.ba |date=24 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja/2366978.aspx |website=index.hr |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen postao Ekrem Ravnozemljaš: 'Skeptičan prema knjizi, a pun povjerenja prema Googleu' |url=https://www.gloria.hr/gl/zivot/preporuke/asim-ugljen-postao-ekrem-ravnozemljas-skeptican-prema-knjizi-a-pun-povjerenja-prema-googleu-15202601|website=gloria.hr |date=26 May 2022 |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref> Во средината на 2022 година, на бендот му се приклучи [[Tomislav Goluban]], [[blues|блуз]] музичар, композитор и свирач на [[harmonica|усна хармоника]].<ref>{{Cite web|title=HDS - Tomislav Goluban|url=https://www.hds.hr/clan/goluban-tomislav/|access-date=2025-08-15|website=hds.hr}} </ref> Во 2025 година биле објавени два концертни албуми. Во мај бил издаден четвртиот концертен албум, ''[[Пушење убија]]'' ({{Translation|Пушењето убива}}), кој содржи снимки од концертот одржан на 7 јуни 2024 година на [[Шалата]] во Загреб, како дел од јубилејната турнеја по повод 40 години од култниот албум ''[[Das ist Walter]]''.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album: "Pušenje ubija"|url=https://nova.rs/zabava/showbiz/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-19|website=nova.rs}}</ref><ref name=":33">{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album 'Pušenje ubija'|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-15|website=ravnododna.com}}</ref> Концертот исто така го одбележал и дебитантскиот настап на младиот клавијатурист Вито Сучиќ, син на основачот на Забрањено Пушење, Давор Сучиќ.<ref name=":33"/> Потоа, бендот го објавил својот петти концертен албум, ''[[Уживо у Лисинском]]'' ({{Translation|Во живо во Лисински}}). Сите песни од ова издание биле снимени на 8 февруари 2025 година за време на концертот ''Забрањено Пушење као Неуштекани'' ({{Translation|Забрањено Пушење како „Unplugged“}}) во [[Концертна сала „Ватрослав Лисински“|Концертната сала „Ватрослав Лисински“]] во Загреб.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani|url=https://www.lisinski.hr/hr/dogadanja/zabranjeno-pusenje-br-kao-neustekani/|access-date=2025-08-12|website=lisinski.hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani objavili live album snimljen na koncertu u Lisinskom|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-kao-neustekani-objavili-live-album-snimljen-na-koncertu-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2025-07-01|website=ravnododna.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Uživo u Lisinskom – Novi album Zabranjenog pušenja|url=https://kooltur.hr/glazba/uzivo-u-lisinskom-novi-album-zabranjenog-pusenja/|access-date=2025-08-12|last=Čelig|first=Goran|date=2025-07-02|website=kooltur.hr}}</ref> Забрањено Пушење и нивниот фронтмен Сејо Сексон го покренале проектот Неуштекани (хрватски превод на „[[Unplugged]]“), во кој бендот ги изведува своите песни на акустични инструменти.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kakvo nismo čuli|url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-kakvo-nismo-culi-20241116|access-date=2025-08-12|date=2024-11-13|website=tportal.hr|language=hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje imat će 'neuštekani' intimni koncert u Lisinskom|url=https://www.muzika.hr/zabranjeno-pusenje-imat-ce-neustekani-intimni-koncert-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2024-11-24|website=muzika.hr|language=hr}}</ref> == Музички стил == {{main|Нов примитивизам}} {{further|Панк-рок во Југославија}} Во раните 1980-ти години, кога остатокот од сцената на [[Популарна музика во Југославија|југословенската популарна музика]] ги следел трендовите во [[Европа]] од почетокот на 1980-тите, особено [[панк-рок]] и [[Нов бран музика|нов бран]], Забрањено Пушење станале дел од уникатно рок-движење центрирано во [[Сараево]] кое создало сопствен правец. Ова движење, во најголем дел, се засновало на едноставен, младешки [[гаражен-рок]], со [[Народна музика|фолк]] влијанија и препознатлив сараевски урбан дух наречен [[Нов примитивизам]].<ref name="jutarnji1"/> Песните се движат од панк-рок до рок, често аранжирани со труби и саксофони, што придонесува за уникатниот звук на бендот, заедно со многубројни звучни исечоци од тој период. Забрањено Пушење го доловиле духот на Сараево, неговите идоли и локални херои, како и приказни за љубов и загуба, на препознатлив и често хумористичен начин. Многу визуелни и цинични, текстовите на бендот биле доволно прогресивни за да ги прикажат последните фази на југословенскиот социјализам (песните „Дан републике“, „Срце руке и лопата“, „Абид“, „Гузоњин син“), алтернативните клубови („Пишоња и Жуга у паклу дроге“, „Јави ми“), како и да дадат морбидни навестувања за [[Југословенски војни|Југословенските војни]] („Кањон Дрине“, „Звијезда над Балканом“). ==Членови== === Моментални членови === *[[Давор Сучиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Сејо Сексон) – [[гитара]], [[пејач|главен вокал]], придружен вокал (1980–1990; 1995–денес) *[[Бранко Трајков]] (познат како Трак) – [[Комплет тапани|тапани]], [[Ударни инструменти|перкусии]], акустична гитара, придружен вокал (1996–денес) *[[Тони Ловиќ]] – [[електрична гитара]], [[акустична гитара]] (2004–денес) *[[Роберт Болдижар]] – [[виолина]], [[Клавијатурен инструмент|клавијатури]], придружен вокал (2004–денес) *[[Дејан Орешковиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Кло) – [[Бас-гитара|бас]] (2008&ndash;денес) *[[Томислав Голубан]] – [[хармоника]] (2022&ndash;сега) *[[Anđela Zebec]] ([[Псевдоним|познат како]] – придружен вокал, [[Список на ударни музички инструменти|ударни]] (2019&ndash;денес) <small>Извор: {{URL|https://zabranjeno-pusenje.com/zabranjeno-pusenje/|Забрањено пушење}}</small> === Поранешни членови === {{columns-start|num=2}} * [[Фарис Араповиќ]] – тапани (1987–1990) * Кристина Билуш – придружен вокал (1999) * [[Предраг Бобиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Блек <small>(заслужен за Драган Бобиќ)</small> – bass (1996–2008)<ref>{{cite web |title=Predrag Bobić Životopis |url=http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |website=sbrock.net |access-date=27 August 2018 |archive-date=19 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519054608/http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |url-status=dead }}</ref> * [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како Мујо Снажни) – гитара, придружен вокал (1980–1986) * [[Самир Ќеремида]] – бас (1996–1998) * Зоран Деган (познат како Пока) – клавијатури (1980–1983) * [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Фу-до) – тапани, придружни вокали (1980–1983; 1985) * [[Дадо Џихан]] – клавијатури (1987–1990) * [[Огњен Гајиќ]] – [[саксофон]], [[Западна концертна флејта|концертна флејта]], клавијатури (1980–1987) * [[Марин Градац]] (познат како Мако) – [[тромбон]], вокал (1996–1999) * [[Драгомир Херендиќ]] (познат како Драгани) – главна гитара (1999–2004) * [[Дражен Јанковиќ]] (познат како Сеид Мали Карајлиќ) – клавијатури, придружни вокали (1980–1981; 1984–1987) * [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (познато како д-р Неле Карајлиќ) – водечки вокал, клавијатури (1980–1990) * [[Албин Јариќ]] (познат како Џими Раста) – ударни инструменти (2001–2004) {{column}} * [[Пол Кемпф (музичар)|Пол Кемпф]] (познат како Паво) – клавијатури (2005–2017) * [[Предраг Ковачевиќ]] (познат како Кова / Ковалски) – гитара (1986–1990) * [[Сејо Ково|Сеад Ково]] (познат како Сејо) – гитара (1996–1999) * [[Емир Кустурица]] – бас (1987) * [[Младен Митиќ]] (познат како Муња) – бас, придружен вокал (1980–1986) * [[Дарко Остојиќ]] (познат како Оги) – бас (1987–1990) * [[Џани Перван]] – тапани (1996) * Неџад Поџиќ (познат како Почко) – клавијатури, придружни вокали (1996–1998) * [[Предраг Ракиќ]] (познат како Шеки Гејтон) – тапани (1983–1986) * [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (познат како Елвис Џ. Куртович) – придружен вокал (1996–1999) * Зоран Стојановиќ – електрична гитара (1996–1998) * [[Лана Шкргатиќ]] – саксофон, концертна флејта, придружен вокал (2016–2019) * [[Бруно Урлиќ]] (познат како Прцо) – [[виолина]], [[виола]], клавијатури, придружен вокал (1997–2004)<ref>{{cite web |title=Bend Massino Savić |url=http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |website=massimo.hr |access-date=31 July 2018 |language=hr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153612/http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |archive-date=31 July 2018 |url-status=dead }}</ref> * [[Душан Враниќ]] (познат како Дуко) – клавијатури, придружен вокал (1996–1997) {{columns-end}} ==Награди== {{Awards table|4|fixed-widths=no}} |- | rowspan="2" | 2002 || "Arizona Dream" | Најдобра рок песна | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | „Бог вози Мерцедес“ | <ref name="Davorin2002">{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | ''[[Бог вози Мерцедес]]'' | Најдобар дизајн на корица за албум | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | [[Дарио Витез]] & Срѓан Велимировиќ | <ref name="Davorin2002"/> |- | rowspan="2" | 2003 || ''www.zabranjeno-pusenje.com'' | Најдобар уметнички дизајн на мрежно место | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | Дарио Витез |<ref>{{cite web |title=2003 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2003.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | Забрањено Пушење | Извонреден настап во живо | [[Башчарски ноќи]] | {{won}} | | <ref name="depo" /> |- | 2004 || 20-годишнина од деби албумот | Почесна награда „50 години популарна музика“ | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | |<ref>{{cite web |title=2004 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2004.htm |website=davorin.ba |access-date=27 August 2018}}</ref> |- | 2005 || ''Live In St. Louis'' | Најдобар албум во живо | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | |<ref>{{cite web |title=2005 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2005.htm |website=davorin.ba |access-date=27 August 2018}}</ref> |- | rowspan="9" | 2007 || ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' | Рок албум на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007">{{cite web |title=2007 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2007.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" |"Добро двориште" | Рок песна на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Рок музичко видео на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | rowspan="2" |"Нема више" | Рок песна на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Рок музичко видео на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Забрањено Пушење | Рок изведувач на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | [[Сејо Сексон]] | Најдобар машки пејач | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | Забрањено Пушење и [[Арсен Дедиќ]] | Соработка на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | [[Тони Ловиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан гитарист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Električna/akustična gitara NAGRADA STATUS 2007 - NOMINACIJE! |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=5&id=12 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2010 | [[Дејан Орешковиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан басист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2010 - prvi krug glasovanja Zabavna, pop - rock i urbana glazba Bas gitara |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=16&id=16 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | [[Роберт Болдижар]] | Најдобар поп/рок/урбан виолинист{{efn|Категоријата ги вклучува сите изведувачи на други [[музички инструменти]] освен гитари, тапани, клавијатури и [[дувачки инструменти|дувачки инструменти]].}} | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2010 - prvi krug glasovanja Zabavna, pop - rock i urbana glazba Ostala glazbala |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=16&id=15 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | 2015 | [[Дејан Орешковиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан басист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2015. - prijedlozi - Zabavna, pop - rock i urbana glazba - Bas gitara |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=43&id=16 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2017 | [[Тони Ловиќ]] | Најдобар гитарист | Мега Музика Фендер награди | {{won}} | | <ref name="mixer14">{{cite web |title=14. dodjela Fender Mega Muzika nagrada u zagrebačkom klubu Hard Place |url=https://mixer.hr/14-dodjela-fender-mega-muzika-nagrada-u-zagrebackom-klubu-hard-place/ |website=mixer.hr |access-date=31 August 2018|language=hr}}</ref><ref name="glasba">{{cite web |title=Nagrade za Josipu Lisac, Hladno pivo, Zabranjeno Pušenje… |url=http://www.glas.ba/2017/11/23/nagrade-za-josipu-lisac-hladno-pivo-zabranjeno-pusenje/ |website=glas.ba |date=23 November 2017 |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | Забрањено Пушење | Најдобар бенд | Мега Музика Фендер награди | {{won}} | | <ref name="mixer14"/><ref name="glasba"/> |- {{end}} ==Албуми== * ''[[Das ist Walter (албум)|Дас ист Валтер]]'' (1984) * ''[[Док чекаш сабах са шејтаном (албум)|Док чекаш сабах са шејтаном]]'' (1985) * ''[[Поздрав из земље Сафари]]'' (1987) * ''[[Мале приче о великој љубави (албум)|Мале приче о великој љубави]]'' (1989) * ''[[Филџан вишка (албум)|Филџан вишка]]'' (1997) * ''[[Агент тајне силе (албум)|Агент тајне силе]]'' (1999) * ''[[Бог вози Мерцедес (албум)|Бог вози Мерцедес]]'' (2001) * ''[[Ходи да ти чико нешто да (албум)|Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006) * ''[[Музеј Револуције (албум)|Музеј Револуције]]'' (2009) * ''[[Радови на цести (албум)|Радови на цести]]'' (2013) * ''[[Шок и невјерица (албум)|Шок и невјерица]]'' (2018) * ''[[Карамба!]]'' (2022) == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} * [https://www.discogs.com/artist/657453-Zabranjeno-Pu%C5%A1enje Zabranjeno Pušenje] at [[Discogs]] [[Категорија:Забрањено Пушење| ]] 6ua5wym81fbr0ybvrdg8jb828n8f5le 5534083 5534076 2026-04-03T21:47:16Z Тиверополник 1815 5534083 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Поздрав из землје Сафари]]'' (1987) и ''[[Мале приче о великој љубави]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1990–1995: Распад === {{further|Распад на СФРЈ}} Неле Карајлиќ и Сејо Сексон, водечкото дуо на групта, сè повеќе се оддалечувале еден од друг, а турнејата низ цела Југославија со [[Бомбај Штампа]] и ''[[Топ листа надреалиста]]'' во почетокот на 1990 година, иако комерцијално многу успешна, дополнително ја влошила нивната нарушена деловна и лична врска.<ref name="crkovox">{{cite news|last=Tučkar|first=Zoran|url=http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|title=Davor Sučić aka Sejo Sexon (Zabranjeno Pušenje): "Crk'o je Vox, a ne Marshall"|agency=muzika.hr|date=26 August 2009|access-date=14 March 2017|archive-date=15 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515152848/http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|url-status=dead}}</ref> Групата се распаднал кон крајот на летото 1990 година кога Сејо Сексон му соопштил на Карајлиќ дека повеќе не сака да свири со него. Сејо Сексон, Дарко Остојиќ и Фарис Араповиќ го напуштиле групата поради различни визии за иднината на групата, повеќе отколку поради политичките разлики во југословенското раководство во доцните 1980-ти.<ref name="crkovox" /> Во тој период, Сејо Сексон и Остојиќ работеле на свој [[соло албум]] за Дискотон, но албумот не бил објавен поради почетокот на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref name="sejo"/> Араповиќ се приклучил на сараевскиот [[алтернативен рок]] бенд [[Сиктер]].<ref name="crorec"/> Во април 1992 година започнала [[Босанска војна|Босанската војна]]. Неле Карајлиќ се преселил во [[Белград]] и продолжил да работи под името Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење, подоцна попознато како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].{{efn|Неколку години во средината и крајот на 1990-тите постоеле два паралелни бенда со име Забрањено Пушење. Во почетокот на 1999 година, Неле Карајлиќ се здружил со режисерот [[Емир Кустурица]], поранешен член на бендот, и го промениле името во [[The No Smoking Orchestra]]. Поради популарноста на Кустурица, бендот понекогаш бил најавуван и како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].}} Сејо Сексон, заедно со [[Елвис Ј. Куртовиќ]], Зенит Ѓозиќ, Борис Шибер и дизајнерот на омоти на албуми Срѓан Велимировиќ, останале во [[Опсада на Сараево|опколеното Сараево]], учествувајќи во воената верзија на ''Топ листа надреалиста''.<ref name="depo">{{cite web |title=Uvijek ispred svog vremena |url=https://depo.ba/clanak/1409/uvijek-ispred-svog-vremena |website=depo.ba |access-date=28 August 2018}}</ref> Во јуни 1992 година, екипата започнала да работи на неделни 15-минутни [[радио програма|радио емисии]]. Во август 1993 година, по околу 50 радио емисии, снимиле и емитувале четири телевизиски епизоди. Сејо Сексон компонирал музика за ТВ-серијата и за [[театарска претстава]] ''Топ листа надреалиста''.<ref name="sejo">{{cite web |title=Sejo Sexon Biography in Croatian |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/sejo-sexon-davor-sucic/#more-85 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=17 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117061230/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/sejo-sexon-davor-sucic#more-85 |url-status=dead }}</ref> По Босанската војна, Сејо Сексон се преселил во [[Загреб]], каде живеел извесно време, а потоа се вратил во Сараево и заедно со Елвис Ј. Куртовиќ го обновил бендот Забрањено Пушење. По повторното формирање во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ имале повеќе од 300 настапи со ''Топ листа надреалиста'' низ Босна и Херцеговина, Хрватска, [[Словенија]], [[Германија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Швајцарија]].<ref name="jabuka">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.jabuka.tv/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/|website=jabuka.tv |date=20 August 2017 |access-date=27 August 2018|language=hr}}</ref> Турнејата била поддржана од канцеларијата на [[УСАИД]] во Сараево. === 1996–2001: Нов почеток === Во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ, заедно со членови од оркестарот на ''Топ листа надреалиста'' како [[Сејо Ково]], [[Џани Пераван]], [[Душан Враниќ]] и [[Самир Ќеремида]], ја формирале основата на новата постава на бендот. Во тој период, бендот работел на нов студиски албум. Петтиот албум ''[[Филџан вишка]]'' ({{Translation|Филџан повеќе}}) бил издаден преку [[Dallas Records]] и Nimfa Sound во 1997 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Fildžan Viška |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Fild%C5%BEan-Vi%C5%A1ka/master/361834|website=discogs.com |date=1997 |access-date=30 August 2018}}</ref> Sejo Sexon го продуцирал албумот и ги напишал сите песни со помош од Елвис Ј. Куртовиќ. Албумот изнедрил четири синглови: „Можеш имат' моје тијело“, „Миле Хашишар“, „Пубертет“ и „Филџан вишка“. Музичките видеа биле направени од членовите на бендот, при што искуството од ''Топ листа надреалиста'' било особено корисно.<ref name="crkovox"/> Видеата биле многу добро прифатени во Хрватска, Босна и Херцеговина и [[Словенија]]. Турнејата ја сочинувале музичари како Сејо Сексон, Елвис Ј. Куртовиќ, [[Предраг Бобиќ]], Зоран Стојановиќ, Неџад Поджиќ, [[Марин Градац]], [[Бруно Урлиќ]] и [[Бранко Трајков]], додека Самир Ќеремида и Ѓани Пераван настапувале повремено.<ref name="depo"/> Истата постава го издала и првиот концертен албум ''[[Хапси Све!]]'' преку [[Croatia Records]] и A Records во 1998 година. Песните биле снимени во Домот на спортови во Загреб (10 јули 1997) и во дворот на училиштето Металац во Сараево (25 септември 1997). Во истиот период, бендот имал гостувања на [[Рамбо Амадеус]] на концертите во Сараево, што биле први [[војни во Југославија|поствоени]] настапи на [[Србија и Црна Гора|српско-црногорски]] уметник во [[Федерација на Босна и Херцеговина]]. Во почетокот на 1997 година, [[Дарио Витез]] станал извршен продуцент, ПР-менаџер и менаџер на турнејата.<ref name="depo"/> Работата на следниот албум ''[[Агент тајне силе]]'' ({{Translation|Агент на тајната сила}}) започнала на почетокот на 1999 година во [[Хрватски олимписки центар „Бјелоласица“]] во [[Горски Котар]], Хрватска. Албумот бил снимен во студиото Rent-A-Cow во [[Амстердам]], Холандија во март 1999 година, а продуценти биле Сејо Сексон и Злаја Хаџиќ. Албумот бил издаден во јуни 1999 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Agent tajne sile (1999.) |url=https://novosti.hr/zabranjeno-pusenje-agent-tajne-sile-1999/ |website=novosti.hr |date=3 November 2016 |access-date=25 August 2018}}</ref> преку [[TLN-Europa]], независна издавачка куќа основана од Сејо Сексон. Албумот изнедрил четири синглови: „Пос'о, куча, биртија“, „Агент тајне силе“, „Југо 45“ и „Пуполјак“. Песната „Југо 45“ станала најбрзо продаван сингл на бендот, достигнувајќи го врвот на топ-листите во Босна и Хрватска. Во 1999 година започнала нова турнеја, со состав: Сејо Сексон, Марин Градац, Елвис Ј. Куртовиќ, Предраг Бобиќ, Бруно Урлиќ, [[Драгомир Херендиќ]] и Бранко Трајков. Наскоро, Марин Градац и Елвис Ј. Куртовиќ ја напуштиле групата поради други обврски. Градац се вратил да заврши Музичка академија Сараево и се приклучил на оркестарот на [[Радио Сараево]], додека Елвис Ј. Куртовиќ започнал работа на свој соло албум.<ref name="rirock">{{cite web |title=RiRock: Kako je nastalo i opstalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje/ |website=rirock.com |access-date=30 August 2018|language=hr}}</ref> Во почетокот на 2000 година, бендот повторно се вратил во Бјелоласица за работа на нов албум. Во меѓувреме, им се приклучил нов член – [[Албин Јариќ]] (Џими Раста), кој претходно соработувал со музичари како Дејв Стјуарт и [[Ерик Клептон]].<ref name="rirock"/> Албумот ''[[Бог вози Мерцедес]]'' бил снимен во импровизирани студија во Бјелоласица и [[Иваниќ-Град]] од март до јуни 2001 година. Првично бил замислен како некомерцијален проект, но станал еден од најпродаваните албуми на бендот. Издаден е во декември 2001 година преку TLN-Europa и [[Menart Records]], со над 35.000 продадени копии. Сејо Сексон режирал четири музички видеа.<ref name="sejo"/> За песната „Аризона Дрим“, бендот ја освоил наградата [[Индекси (награда)|Даворин]] за најдобра рок песна во 2002 година.<ref>{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> Турнејата за албумот опфатила околу 250 концерти. Во 2001 година, членовите на бендот учествувале во проект за општествена одговорност, организирајќи музички работилници за деца и млади жртви на противпешадиски мини.<ref>{{cite web |title=ZAVRŠENA RADIONICA ZA DJECU ŽRTVE MINA |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/zavrsena-radionica-za-djecu-zrtve-mina-719961 |website=vecernji.hr |access-date=23 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Predstave o opasnostima od mina i radionice za djecu žrtve mina – dio Festivala prvih |url=https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43|website=hcr.hr |access-date=21 August 2018 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191937/https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |url-status=dead }}</ref> Проектот бил поддржан од амбасадите на Канада, Норвешка и САД во Загреб.<ref name="depo"/> === 1984–1989: Пробив и слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1">{{cite web |title=Sarajevski odgovor na novi val |url=https://www.jutarnji.hr/arhiva/sarajevski-odgovor-na-novi-val/3987543/ |website=jutarnji.hr |date=5 December 2008 |access-date=28 August 2018}}</ref> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> === 2012–2019: Десетти студиски албум === Во 2012 година, Сејо Сексон и Тони Ловиќ влегле во студио за да започнат со пишување на нивниот десетти студиски албум. На 10 октомври 2013 година, ''[[Радови на цести]]''<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Radovi Na Cesti |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Radovi-Na-Cesti/release/5229013 |website=discogs.com |access-date=28 August 2018}}</ref> ({{Translation|Работи на патот}}) бил објавен преку [[Croatia Records]] и [[Dallas Records]].<ref>{{cite web |title="Zabranjeno Pušenje" u Zagrebu obilježava 30 godina djelovanja |url=http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|website=zg-magazin.com.hr |access-date=26 August 2018 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183407/http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno preuzmite novi album Zabranjenog pušenja - "Radovi na cesti" |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-preuzmite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/131009103|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Skinite novi album Zabranjenog pušenja - Radovi na cesti |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/lica/skinite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/128025|website=radiosarajevo.ba |date=10 October 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Албумот бил пречекан со претежно позитивни критики. Изданието изнело шест синглови: „Бошко и Адмира“, „Ти волиш сапунице“, „Три киле, три године“, „У Твоје име“, „Класа оптимист“ и „Кафана код Кеке“. На 28 декември 2013 година, Сучиќ и Забрањено Пушење ја одбележале 30-годишнината од активноста на бендот со концерт одржан во [[Скендерија]], Сараево, изведен за нивните фанови.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje večerašnjim koncertom slavi 30 godina rada |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-vecerasnjim-koncertom-slavi-30-godina-rada/131227096|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=30 godina Zabranjenog pušenja i slavljenički koncert u Sarajevu |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/30-godina-zabranjenog-pusenja-i-slavljenicki-koncert-u-sarajevu/133647 |website=radiosarajevo.ba |date=3 December 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Гости на концертот биле [[Халид Бешлиќ]], [[Миле Кекин]], групата Арабеске, како и поранешни членови [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни), [[Дарко Остоиќ]] (Минка), [[Самир Ќеремида]], [[Дадо Џихан|Јадранко Џихан]] и [[Зенит Ѓозиќ]] (Фу-до). Во јануари 2016 година, на бендот му се приклучил саксофонистката и флејтистка [[Лана Шкргатиќ]],<ref>{{cite web |title=PREMIJERA SPOTA ZABRANJENOG PUŠENJA: Evo kako izgleda kada stari rokeri 'bare' mlade sponzoruše |url=https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|website=net.hr |access-date=28 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726103944/https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|url-status=dead }}</ref> додека клавијатуристот [Пол Кемпф ја напуштил групата на почетокот на 2017 година. Во текот на 2017 година, бендот настапил на [[Егзит (фестивал)|Егзит 2017]]<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje 19.05.2017. |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |website=exitfest.org |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje na Exitu: Ovaj festival je jak argument da rock'n'roll još postoji |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-na-exitu-ovaj-festival-je-jak-argument-da-rock-n-roll-jos-postoji/170523094 |website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref> во [[Нови Сад]] и на [[Белградски фестивал на пивото]].<ref>{{cite web |title=Direktori, Mortal Kombat, Škrtice i Zabranjeno Pušenje na Belgrade Beer Festu |url=http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/|website=balkanrock.com |access-date=26 August 2018 |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826153620/http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/ |url-status=dead }}</ref> На крајот на октомври 2018 година, групата го објавила својот единаесетти студиски албум, ''[[Шок и невјерица]]'' ({{Translation|Шок и неверување}}). Поголемиот дел од песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ. Гостински изведувачи на албумот биле тулзанската раперка Сасја и сараевскиот кантавтор [[Дамир Имамовиќ]].<ref>{{cite web |title=Besplatno skini novi album Zabranjenog pušenja na koji se čekalo čak pet godina |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/besplatno-skini-novi-album-zabranjenog-pusenja-na-koji-se-cekalo-cak-pet-godina/2036231.aspx |website=index.hr |access-date=1 November 2018|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno skinite "Šok i nevjericu", novi album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-skinite-sok-i-nevjericu-novi-album-zabranjenog-pusenja/181031038 |website=klix.ba |access-date=1 November 2018|language=bs}}</ref><ref>{{cite web |title=DANAS JE TAJ DAN! Novi album Zabranjenog pušenja je u prodaji, a možete ga i besplatno preuzeti! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3146811/danas-je-taj-dan-novi-album-zabranjenog-pusenja-je-u-prodaji-a-mozete-ga-i-besplatno-preuzeti|website=kurir.rs |date=31 October 2018 |access-date=1 November 2018|language=sr}}</ref> Во октомври 2018 година бил објавен и музички спот за синглот „Ирска“.<ref>{{cite web |title=Premijera: Prvi pogledajte novi spot Zabranjenog pušenja "Irska" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/premijera-prvi-pogledajte-novi-spot-zabranjenog-pusenja-irska/2031389.aspx |website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref> Промотивната турнеја за новиот албум, која кулминирала со концерт во Скендерија во Сараево на 29 декември 2018 година, започнаа со настапи во [[Белград]] и [[Загреб]]. Турнејата официјално започнала со концерт во Белград на 29 октомври 2018 година.<ref>{{cite web |title=Raspevani dan republike uz Zabranjeno pušenje: Legendarni bend održao u Beogradu još jedan koncert za pamćenje! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3164407/raspevani-dan-republike-uz-zabranjeno-pusenje-legendarni-bend-odrzao-u-beogradu-jos-jedan-koncert-za-pamcenje |website=kurir.rs |date=30 November 2018 |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref><ref>{{cite web |title=Raspevani Dan republike |url=https://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:763523-Raspevani-Dan-republike|website=novosti.rs |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref> Концертот во Сараево, со гостувања на [[Зеле Липовача]] и [[Ален Исламовиќ]], исто така ја одбележала 35-годишнината од кариерата на групата.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje ostavilo srce u prepunoj Skenderiji, raja iz Sarajeva uživala u sjajnoj svirci |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-ostavilo-srce-u-prepunoj-skenderiji-raja-iz-sarajeva-uzivala-u-sjajnoj-svirci/181230001 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> На почетокот на октомври 2019 година, групата започнала светска турнеја по повод 35 години од објавувањето на нивниот [[Das ist Walter|деби студиски албум]]. Како дел од оваа турнеја, биле одржани четири концерти во Канада, три во Австралија и три во Северна Европа. Дополнителни концерти биле одржани во Загреб и Сплит во средината на октомври 2019 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35-godina-albuma-das-ist-walter/2125561.aspx|website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35 godina-albuma-das-ist-walter/191021054 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> Предгрупа на настапите во Загреб и Сплит била загрепската панк-рок група Машинко, со гостувања на [[Предраг Бобиќ]] (Блека), [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни) и [[Дражен Жериќ]] од [[Црвена Јабука]]. Во ноември 2019 година, Шкргатиќ ја напуштил групата за да се приклучи на женски музички ансамбл,<ref>{{cite web |title=C.U.R.E.: Upoznajte četiri djevojke koje sviraju na otvorenju Adventa kod Matoša |url=https://zadovoljna.dnevnik.hr/clanak/c-u-r-e-upoznajte-cetiri-djevojke-koje-sviraju-na-otvorenju-adventa-kod-matosa---584909.html |website=zadovoljna.dnevnik.hr |access-date=3 December 2019|language=hr}}</ref> додека до крајот на 2019 година бендот ја пречекал пејачката [[Анџела Зебец]] во својот состав. === 2020–денес: Најнови години === Во текот на 2020 и 2021 година, за време на [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]], членовите на групата снимиле 16 нови песни за претстојниот студиски албум. Песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ во соработка со други автори, додека аранжманите биле заеднички потпишани од целата група. За првпат по 15 години, бендот соработувал на албум со поранешниот член [[Елвис Ј. Куртовиќ]]. Во јуни 2020 година, тие го објавиле синглот и музичкиот спот „Корона хит позитиван“, создаден во соработка со Куртовиќ.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje u Zagrebu s 'pozitivnim korona hitom' |url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-s-pozitivnim-korona-hitom-20210920 |website=tportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Nemamo virus, imamo Korona pozitivan hit |url=https://dalmatinskiportal.hr/zivot/video-zabranjeno-pusenje--nemamo-virus--imamo-korona-pozitivan-hit/68087|website=dalmatinskiportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref> Во април 2022 година, бендот го издал својот трет концертен албум, ''Лајв ин Скендерија Сараево 2018''. Нивниот дванаесетти студиски албум, и првиот двоен албум, ''[[Карамба!]]'', бил објавен на 3 јуни 2022 година.<ref>{{cite web |title=KARAMBA! 6 životnih lekcija sa novog albuma Zabranjenog pušenja! |url=https://mondo.rs/Zabava/Muzika/a1644178/Zabranjeno-pusenje-novi-album-Karamba.html |website=mondo.rs |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Poslije četiri godine čekanja, Zabranjeno Pušenje konačno ima novi album i to dvostruki |url=https://m.cdm.me/zabava/muzika-film-tv/poslije-cetiri-godine-cekanja-zabranjeno-pusenje-konacno-ima-novi-album-i-to-dvostruki/ |website=cdm.me |access-date=4 June 2022}}</ref> На албумот му претходел синглот „Екрем“, проследен со видео режирано повторно од Томислав Фикет, со актерот Асим Угљен во улогата на Екрем.<ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-zabranjenog-pusenja/220524099 |website=klix.ba |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.kurir.rs/stars/3940447/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja? |website=kurir.rs |date=25 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen u novom spotu "Zabranjenog pušenja": Ja sam poremećeni ravnozemljaš Ekrem |url=https://avaz.ba/showbiz/jet-set/745048/asim-ugljen-u-novom-spotu-zabranjenog-pusenja-ja-sam-poremeceni-ravnozemljas-ekrem |website=avaz.ba |date=24 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja/2366978.aspx |website=index.hr |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen postao Ekrem Ravnozemljaš: 'Skeptičan prema knjizi, a pun povjerenja prema Googleu' |url=https://www.gloria.hr/gl/zivot/preporuke/asim-ugljen-postao-ekrem-ravnozemljas-skeptican-prema-knjizi-a-pun-povjerenja-prema-googleu-15202601|website=gloria.hr |date=26 May 2022 |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref> Во средината на 2022 година, на бендот му се приклучи [[Tomislav Goluban]], [[blues|блуз]] музичар, композитор и свирач на [[harmonica|усна хармоника]].<ref>{{Cite web|title=HDS - Tomislav Goluban|url=https://www.hds.hr/clan/goluban-tomislav/|access-date=2025-08-15|website=hds.hr}} </ref> Во 2025 година биле објавени два концертни албуми. Во мај бил издаден четвртиот концертен албум, ''[[Пушење убија]]'' ({{Translation|Пушењето убива}}), кој содржи снимки од концертот одржан на 7 јуни 2024 година на [[Шалата]] во Загреб, како дел од јубилејната турнеја по повод 40 години од култниот албум ''[[Das ist Walter]]''.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album: "Pušenje ubija"|url=https://nova.rs/zabava/showbiz/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-19|website=nova.rs}}</ref><ref name=":33">{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album 'Pušenje ubija'|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-15|website=ravnododna.com}}</ref> Концертот исто така го одбележал и дебитантскиот настап на младиот клавијатурист Вито Сучиќ, син на основачот на Забрањено Пушење, Давор Сучиќ.<ref name=":33"/> Потоа, бендот го објавил својот петти концертен албум, ''[[Уживо у Лисинском]]'' ({{Translation|Во живо во Лисински}}). Сите песни од ова издание биле снимени на 8 февруари 2025 година за време на концертот ''Забрањено Пушење као Неуштекани'' ({{Translation|Забрањено Пушење како „Unplugged“}}) во [[Концертна сала „Ватрослав Лисински“|Концертната сала „Ватрослав Лисински“]] во Загреб.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani|url=https://www.lisinski.hr/hr/dogadanja/zabranjeno-pusenje-br-kao-neustekani/|access-date=2025-08-12|website=lisinski.hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani objavili live album snimljen na koncertu u Lisinskom|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-kao-neustekani-objavili-live-album-snimljen-na-koncertu-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2025-07-01|website=ravnododna.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Uživo u Lisinskom – Novi album Zabranjenog pušenja|url=https://kooltur.hr/glazba/uzivo-u-lisinskom-novi-album-zabranjenog-pusenja/|access-date=2025-08-12|last=Čelig|first=Goran|date=2025-07-02|website=kooltur.hr}}</ref> Забрањено Пушење и нивниот фронтмен Сејо Сексон го покренале проектот Неуштекани (хрватски превод на „[[Unplugged]]“), во кој бендот ги изведува своите песни на акустични инструменти.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kakvo nismo čuli|url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-kakvo-nismo-culi-20241116|access-date=2025-08-12|date=2024-11-13|website=tportal.hr|language=hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje imat će 'neuštekani' intimni koncert u Lisinskom|url=https://www.muzika.hr/zabranjeno-pusenje-imat-ce-neustekani-intimni-koncert-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2024-11-24|website=muzika.hr|language=hr}}</ref> == Музички стил == {{main|Нов примитивизам}} {{further|Панк-рок во Југославија}} Во раните 1980-ти години, кога остатокот од сцената на [[Популарна музика во Југославија|југословенската популарна музика]] ги следел трендовите во [[Европа]] од почетокот на 1980-тите, особено [[панк-рок]] и [[Нов бран музика|нов бран]], Забрањено Пушење станале дел од уникатно рок-движење центрирано во [[Сараево]] кое создало сопствен правец. Ова движење, во најголем дел, се засновало на едноставен, младешки [[гаражен-рок]], со [[Народна музика|фолк]] влијанија и препознатлив сараевски урбан дух наречен [[Нов примитивизам]].<ref name="jutarnji1"/> Песните се движат од панк-рок до рок, често аранжирани со труби и саксофони, што придонесува за уникатниот звук на бендот, заедно со многубројни звучни исечоци од тој период. Забрањено Пушење го доловиле духот на Сараево, неговите идоли и локални херои, како и приказни за љубов и загуба, на препознатлив и често хумористичен начин. Многу визуелни и цинични, текстовите на бендот биле доволно прогресивни за да ги прикажат последните фази на југословенскиот социјализам (песните „Дан републике“, „Срце руке и лопата“, „Абид“, „Гузоњин син“), алтернативните клубови („Пишоња и Жуга у паклу дроге“, „Јави ми“), како и да дадат морбидни навестувања за [[Југословенски војни|Југословенските војни]] („Кањон Дрине“, „Звијезда над Балканом“). ==Членови== === Моментални членови === *[[Давор Сучиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Сејо Сексон) – [[гитара]], [[пејач|главен вокал]], придружен вокал (1980–1990; 1995–денес) *[[Бранко Трајков]] (познат како Трак) – [[Комплет тапани|тапани]], [[Ударни инструменти|перкусии]], акустична гитара, придружен вокал (1996–денес) *[[Тони Ловиќ]] – [[електрична гитара]], [[акустична гитара]] (2004–денес) *[[Роберт Болдижар]] – [[виолина]], [[Клавијатурен инструмент|клавијатури]], придружен вокал (2004–денес) *[[Дејан Орешковиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Кло) – [[Бас-гитара|бас]] (2008&ndash;денес) *[[Томислав Голубан]] – [[хармоника]] (2022&ndash;сега) *[[Anđela Zebec]] ([[Псевдоним|познат како]] – придружен вокал, [[Список на ударни музички инструменти|ударни]] (2019&ndash;денес) <small>Извор: {{URL|https://zabranjeno-pusenje.com/zabranjeno-pusenje/|Забрањено пушење}}</small> === Поранешни членови === {{columns-start|num=2}} * [[Фарис Араповиќ]] – тапани (1987–1990) * Кристина Билуш – придружен вокал (1999) * [[Предраг Бобиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Блек <small>(заслужен за Драган Бобиќ)</small> – bass (1996–2008)<ref>{{cite web |title=Predrag Bobić Životopis |url=http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |website=sbrock.net |access-date=27 August 2018 |archive-date=19 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519054608/http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |url-status=dead }}</ref> * [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како Мујо Снажни) – гитара, придружен вокал (1980–1986) * [[Самир Ќеремида]] – бас (1996–1998) * Зоран Деган (познат како Пока) – клавијатури (1980–1983) * [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Фу-до) – тапани, придружни вокали (1980–1983; 1985) * [[Дадо Џихан]] – клавијатури (1987–1990) * [[Огњен Гајиќ]] – [[саксофон]], [[Западна концертна флејта|концертна флејта]], клавијатури (1980–1987) * [[Марин Градац]] (познат како Мако) – [[тромбон]], вокал (1996–1999) * [[Драгомир Херендиќ]] (познат како Драгани) – главна гитара (1999–2004) * [[Дражен Јанковиќ]] (познат како Сеид Мали Карајлиќ) – клавијатури, придружни вокали (1980–1981; 1984–1987) * [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (познато како д-р Неле Карајлиќ) – водечки вокал, клавијатури (1980–1990) * [[Албин Јариќ]] (познат како Џими Раста) – ударни инструменти (2001–2004) {{column}} * [[Пол Кемпф (музичар)|Пол Кемпф]] (познат како Паво) – клавијатури (2005–2017) * [[Предраг Ковачевиќ]] (познат како Кова / Ковалски) – гитара (1986–1990) * [[Сејо Ково|Сеад Ково]] (познат како Сејо) – гитара (1996–1999) * [[Емир Кустурица]] – бас (1987) * [[Младен Митиќ]] (познат како Муња) – бас, придружен вокал (1980–1986) * [[Дарко Остојиќ]] (познат како Оги) – бас (1987–1990) * [[Џани Перван]] – тапани (1996) * Неџад Поџиќ (познат како Почко) – клавијатури, придружни вокали (1996–1998) * [[Предраг Ракиќ]] (познат како Шеки Гејтон) – тапани (1983–1986) * [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (познат како Елвис Џ. Куртович) – придружен вокал (1996–1999) * Зоран Стојановиќ – електрична гитара (1996–1998) * [[Лана Шкргатиќ]] – саксофон, концертна флејта, придружен вокал (2016–2019) * [[Бруно Урлиќ]] (познат како Прцо) – [[виолина]], [[виола]], клавијатури, придружен вокал (1997–2004)<ref>{{cite web |title=Bend Massino Savić |url=http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |website=massimo.hr |access-date=31 July 2018 |language=hr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153612/http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |archive-date=31 July 2018 |url-status=dead }}</ref> * [[Душан Враниќ]] (познат како Дуко) – клавијатури, придружен вокал (1996–1997) {{columns-end}} ==Награди== {{Awards table|4|fixed-widths=no}} |- | rowspan="2" | 2002 || "Arizona Dream" | Најдобра рок песна | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | „Бог вози Мерцедес“ | <ref name="Davorin2002">{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | ''[[Бог вози Мерцедес]]'' | Најдобар дизајн на корица за албум | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | [[Дарио Витез]] & Срѓан Велимировиќ | <ref name="Davorin2002"/> |- | rowspan="2" | 2003 || ''www.zabranjeno-pusenje.com'' | Најдобар уметнички дизајн на мрежно место | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | Дарио Витез |<ref>{{cite web |title=2003 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2003.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | Забрањено Пушење | Извонреден настап во живо | [[Башчарски ноќи]] | {{won}} | | <ref name="depo" /> |- | 2004 || 20-годишнина од деби албумот | Почесна награда „50 години популарна музика“ | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | |<ref>{{cite web |title=2004 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2004.htm |website=davorin.ba |access-date=27 August 2018}}</ref> |- | 2005 || ''Live In St. Louis'' | Најдобар албум во живо | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | |<ref>{{cite web |title=2005 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2005.htm |website=davorin.ba |access-date=27 August 2018}}</ref> |- | rowspan="9" | 2007 || ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' | Рок албум на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007">{{cite web |title=2007 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2007.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" |"Добро двориште" | Рок песна на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Рок музичко видео на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | rowspan="2" |"Нема више" | Рок песна на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Рок музичко видео на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Забрањено Пушење | Рок изведувач на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | [[Сејо Сексон]] | Најдобар машки пејач | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | Забрањено Пушење и [[Арсен Дедиќ]] | Соработка на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | [[Тони Ловиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан гитарист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Električna/akustična gitara NAGRADA STATUS 2007 - NOMINACIJE! |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=5&id=12 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2010 | [[Дејан Орешковиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан басист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2010 - prvi krug glasovanja Zabavna, pop - rock i urbana glazba Bas gitara |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=16&id=16 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | [[Роберт Болдижар]] | Најдобар поп/рок/урбан виолинист{{efn|Категоријата ги вклучува сите изведувачи на други [[музички инструменти]] освен гитари, тапани, клавијатури и [[дувачки инструменти|дувачки инструменти]].}} | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2010 - prvi krug glasovanja Zabavna, pop - rock i urbana glazba Ostala glazbala |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=16&id=15 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | 2015 | [[Дејан Орешковиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан басист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2015. - prijedlozi - Zabavna, pop - rock i urbana glazba - Bas gitara |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=43&id=16 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2017 | [[Тони Ловиќ]] | Најдобар гитарист | Мега Музика Фендер награди | {{won}} | | <ref name="mixer14">{{cite web |title=14. dodjela Fender Mega Muzika nagrada u zagrebačkom klubu Hard Place |url=https://mixer.hr/14-dodjela-fender-mega-muzika-nagrada-u-zagrebackom-klubu-hard-place/ |website=mixer.hr |access-date=31 August 2018|language=hr}}</ref><ref name="glasba">{{cite web |title=Nagrade za Josipu Lisac, Hladno pivo, Zabranjeno Pušenje… |url=http://www.glas.ba/2017/11/23/nagrade-za-josipu-lisac-hladno-pivo-zabranjeno-pusenje/ |website=glas.ba |date=23 November 2017 |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | Забрањено Пушење | Најдобар бенд | Мега Музика Фендер награди | {{won}} | | <ref name="mixer14"/><ref name="glasba"/> |- {{end}} ==Албуми== * ''[[Das ist Walter (албум)|Дас ист Валтер]]'' (1984) * ''[[Док чекаш сабах са шејтаном (албум)|Док чекаш сабах са шејтаном]]'' (1985) * ''[[Поздрав из земље Сафари]]'' (1987) * ''[[Мале приче о великој љубави (албум)|Мале приче о великој љубави]]'' (1989) * ''[[Филџан вишка (албум)|Филџан вишка]]'' (1997) * ''[[Агент тајне силе (албум)|Агент тајне силе]]'' (1999) * ''[[Бог вози Мерцедес (албум)|Бог вози Мерцедес]]'' (2001) * ''[[Ходи да ти чико нешто да (албум)|Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006) * ''[[Музеј Револуције (албум)|Музеј Револуције]]'' (2009) * ''[[Радови на цести (албум)|Радови на цести]]'' (2013) * ''[[Шок и невјерица (албум)|Шок и невјерица]]'' (2018) * ''[[Карамба!]]'' (2022) == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} * [https://www.discogs.com/artist/657453-Zabranjeno-Pu%C5%A1enje Zabranjeno Pušenje] at [[Discogs]] [[Категорија:Забрањено Пушење| ]] bvuwub4oclhbv65i34ycpmclfub5xgr 5534085 5534083 2026-04-03T21:48:49Z Тиверополник 1815 5534085 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist | name = Забрањено Пушење<br>Zabranjeno Pušenje | image = Zabranjeno-pusenje-2021.jpg |image_size = | caption = | background = group_or_band | origin = [[Сараево]], [[СФРЈ]] | genre = {{flatlist| *[[Рок-музика|рок]] *[[Панк-рок]] *[[рокенрол]] }} | years_active = 1980–1990; 1996–денес | label = {{flatlist| *[[Југотон]] *[[Дискотон]] *[[Dallas Records]] *Nimfa Sound *[[Dancing Bear]] *Renome *Active Time *[[TLN-Europa]] *[[Menart Records|Menart]] *Civitas *Mascom *Hayat Production *Long Play *Tropik *[[Croatia Records]] }} | spinoffs = {{flatlist| *[[Elvis J. Kurtović & His Meteors]] *[[The No Smoking Orchestra]] *[[Shaderwan Code]] }} | website = {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} | current_members = *[[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] *[[Бранко Трајков]] *[[Роберт Болдижар]] *[[Тони Ловиќ]] *[[Дејан Орешковиќ]] *[[Анѓела Зебец]] *[[Томислав Голубан]] | past_members = [[#Членови|Членови]] }} '''Забрањено Пушење''' ([[Босански јазик|босански]]: ''Zabranjeno Pušenje'') — босански [[рок-музика|рок]] бенд формиран во [[Сараево]] во 1980 година. Музичкиот стил на групата главно се состои од препознатлив гаражен рок звук со [[босанска народна музика|фолклорни]] влијанија, често со иновативна продукција и сложено раскажување приказни. Бендот моментално се состои од седум членови: ко-основач, вокалист и гитарист [[Давор Сучиќ]]; долгогодишниот тапанар [[Бранко Трајков]], гитаристот [[Тони Ловиќ]], бас-гитаристот [[Дејан Орешковиќ]], виолинистот и клавијатурист [[Роберт Болдижар]], придружниот вокал [[Анѓела Зебец]] и свирачот на усна хармоника [[Томислав Голубан]]. Бендот бил формиран спротивно на тогаш доминантниот [[југословенски панк рок]] и [[нов бран во Југославија|нов бран]], тесно поврзан со културното движење [[Нов примитивизам]] и радио-телевизиското сатирично и шоу ''[[Топ листа надреалиста]]''. Тие биле еден од најпопуларните музички состави во 1980-тите во Југославија, продавајќи стотици илјади плочи. Често доаѓале во судир со [[Сојуз на комунистите на Југославија|властите]] поради нивната, обично блага и симпатична, критика на [[социјализам|социјалистичкиот]] систем, како и поради навиката да се шегуваат со прашања што тогаш се сметале за чувствителни. Првичната постава на бендот, првично именувана како ''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'', ги вклучувала гитаристот Сејо Сексон и вокалистот [[Неле Карајлиќ]], заедно со тапанарите [[Зенит Ѓозиќ|Фу-До]] а потоа [[Предраг Ракиќ|Шеки Гејтон]], басистот [[Младен Митиќ|Муња Митиќ]], клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ|Сеид Мали Карајлиќ]], саксофонистот и флејтист [[Огњен Гајиќ]], гитаристот [[Мустафа Ченгиќ]] и синтисајзеристот Зоран Деган. Нивниот деби студиски албум ''[[Das ist Walter]]'' (1984) првично бил издаден во ограничен тираж; конечната бројка достигнала 100.000 продадени копии, поставувајќи рекорд со надминување на првичното издание за 30 пати. Нивниот следен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном]]'' (1985), исто така издаден преку [[Југотон]], бил бојкотиран од главните медиуми поради проблеми со комунистичките власти. Во 1986 година, Шеки Гејтон, Митиќ и Ченгиќ одлучиле да ја напуштат групата, додека тапанарот [[Фарис Араповиќ]], басистот [[Дарко Остојиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ|Ковалски]] и клавијатуристот [[Дадо Џихан]] им се приклучиле.<ref name="depo" /> Во втората половина на 1980-тите, со новата постава, бендот издал два албума ''[[Поздрав из землје Сафари]]'' (1987) и ''[[Мале приче о великој љубави]]'' (1989) преку [[Дискотон]]. Во 1992 година, бендот се распаднал поради [[Босанска војна|Босанската војна]], при што Неле Карајлиќ продолжил да работи во [[Белград]] под имињата Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење и [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]], додека Сејо Сексон и другите членови повторно се собрале во Сараево, користејќи го оригиналното име и продолжувајќи ја кариерата на бендот<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje at Exit 2017 |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje|website=exitfest.org |access-date=27 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref> и го издале петтиот студиски албум ''[[Филџан вишка]]'' (1997) со изменета постава. Поставата од 1990-тите, покрај Сексон, го вклучувала и лидерот на движењето Нов примитивизам [[Елвис Ј. Куртовиќ]], вокалистот [[Марин Градац]], како гостин на албумот од 1987 година басистот [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], гитаристот [[Сејо Ково]] и виолинистот [[Бруно Урлиќ]]. По еден привремен тапанар, [[Бранко Трајков]] ѝ се приклучил на групата во 1996 година. Истата постава го снимила албумот ''[[Агент тајне силе]]'' (1999). Во 2000 година, Куртовиќ, Ково и Градац ја напуштиле групата, додека гитаристот и продуцент [[Драгомир Херендиќ|Драгијани]] се приклучил и свирел на нивниот следен албум ''[[Бог вози Мерцедес]]'' (2001). Тој албум бил следен пет години подоцна со ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006). Во средината на 2000-тите, Драгијани, Бобиќ и Урлиќ ја напуштиле групата, додека гитаристот Тони Ловиќ, басистот Дејан Орешковиќ и виолинистот Роберт Болдижар дошле на нивно место. Деветтиот студиски албум на бендот, ''[[Музеј револуције]]'' (2009), бил издаден на годишнината од [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]] во речиси сите поранешни југословенски земји, истиот ден. Бендот го издал десеттиот студиски албум ''[[Радови на чести]]'' во 2013 година. Нивниот единаесетти студиски албум бил издаден во 2018 година под наслов ''[[Шок и нјеверица]]''. Дванаесеттиот и уште еден двоен студиски албум ''[[Карамба!]]'' бил издаден во 2022 година. == Историја == ===Позадина=== Она што подоцна ќе стане подоцна Забрањено Пушење започнало во 1979 година од страна на шеснаесетгодишниот [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (подоцна познат како д-р Неле Карајлиќ) и осумнаесетгодишниот [[Сејо Сексон|Давор Сучиќ]] (подоцна г-дин Сејо Сексон), двајца тинејџерски пријатели и соседи кои учеле во средното училиште [[Втора гимназија Сараево]] додека живееле во истата [[станбена зграда]] на улицата Фуад Миџиќ во сараевската населба [[Кошево]]. Веќе вљубени и длабоко навлезени во [[рокенрол]]от, тие фанатично примиле различни музички влијанија од Југославија и странство, додека очајно се обидувале да достигнат основно ниво на техничка умешност на своите инструменти — во оваа фаза Неле Карајлиќ свирел [[пијано]], инструмент што претходно кратко го изучувал во [[музичко училиште]] пред да се откаже, додека Сејо Сексон свирел [[гитара]]. И двајцата со многу ограничено музичко знаење, и покрај огромниот ентузијазам, се соочувале со проблеми од штимување на инструментите до создавање наједноставни мелодии.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Сексон и Карајлиќ наскоро ја прошириле поставата привлекувајќи го [[Огњен Гајиќ]], уште еден тинејџерски пријател од соседството кој имал основно музичко знаење благодарение на посетување музичко училиште. Иако според признанието на Карајлиќ, Гајиќ свирел пијано подобро од него,{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Гајиќ решил да премине на [[концертна флејта]] како омаж на неговиот омилен бенд [[Jethro Tull]]. Тој брзо се снаоѓал на новиот инструмент и наскоро станал вид на музички авторитет во ова трио.{{sfn|Karajlić|2014|p=107}} Бидејќи секој од тројцата тинејџери (дотогаш неформално познати како '''Pseudobluz bend''') живеел со своите родители, пробите се одржувале во нивните станови, најчесто кај Карајлиќ и Гајиќ.{{sfn|Karajlić|2014|p=109}} Набргу потоа, Сексон го донел [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Зена, подоцна Фу-До), негов нов соученик од Втората гимназија кој неодамна се преселил во Сараево од [[Бугојно]], за да биде тапанар на бендот. Додавањето на перкусии, кои всушност се состоеле од тенџериња и тави, создало нови проблеми бидејќи бучавата станала неподнослива за родителите на Карајлиќ и мајката на Гајиќ, па членовите почнале да бараат соодветен простор за проби. === 1980–1983: Рани години === Во есента 1980 година, во согласност со новиот југословенски закон кој барал матурантите веднаш да се пријават за [[задолжителна воена служба]] во [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]], деветнаесетгодишниот Сексон го напуштил Сараево и бил отсутен од бендот цела една година.{{sfn|Karajlić|2014|p=123}} Со привременото отсуство на Сексон, бендот добил нов член – [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како МуЧе или Мујо Снажни), кој пак го донел [[Младен Митиќ]] (познат како Муња или Митке) на [[бас гитара]]. Понекогаш им се придружувале [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (подоцна познат како Елвис Ј. Куртовиќ), Зоран Деган, Борис Шибер, [[Самир Ќеремида]] итн. Во декември 1980 година, МуЧе и Муња успеале да го вклучат бендот на настан организиран од [[Желимир Алтараќ Чичак]] за претставување на нова музика во сараевскиот Дом на млади, под мотото „Нове наде, нове снаге“ („Нови надежи, нови сили“).{{sfn|Karajlić|2014|p=125}} Овој настан бил првиот јавен настап на бендот, иако неколку дена претходно, на 30 ноември 1980 година, настапиле на помал концерт во Петтата гимназија во Сараево како подготовка.<ref>{{cite news|last=Lučanin|first=Nataša|url=http://www.yugopapir.com/2014/06/dr-nele-karajlic-njegova-zivotna-prica.html|title=Dr Nele Karajlić, životna priča: Nakon "Zenica bluza" postali smo velika jugoslovenska atrakcija|agency=HUPER|date=October 1998|access-date=1 January 2019}}</ref> Непосредно пред настапот во Домот на млади, бендот го сменил името во '''Pseudobluz bend Zabranjeno Pušenje'''. Со текот на времето, го исфрлиле првиот дел и продолжиле едноставно како Забрањено Пушење . Нивното прво снимање, песната „Пензионери на море иду зими“ ({{Translation|Пензионерите одат на море во зима}}), било направено за [[Радио Сараево]] на почетокот на 1981 година.<ref name="jutarnji1"/> Дополнително, од мај 1981 година, Карајлиќ и повремено уште неколку членови на бендот се вклучиле во радио-сегментот ''[[Топ листа надреалиста]]'', кој се емитувал неделно како дел од програмата ''Примус'' на вториот канал на [[Радио Сараево]]. Песната почнала да се емитува на радиото во текот на годината, што довело до тоа сè повеќе млади во градот да ја поврзуваат групата со хумористичниот радио-сегмент. Во раната есен 1981 година, заедно со неколку нови сараевски бендови како Зов, Формула 4, Ема, COD, Резонанса, Супер 98, Негра, Жаока, Озбилно Питање, Линија Живота, Луцифер, Течни Кристал, Тина и Беџ, Забрањено Пушење биле ангажирани како предгрупа на [[Индекси]], [[Булевар (музичка група)|Булевар]], [[Параф]], [[Зана]], [[Аеродром (музичка група)|Аеродром]], [[Лабараторија Звука]] и [[Бјело Дугме]] – како дел од настанот „Mladost Sutjeske“ посветен на одбележување на [[Битка на Сутјеска]] од [[Втора светска војна]]. Настанот се одржал во спортската сала [[Дворана Мирза Делибашиќ|Скендерија]] на 3 октомври 1981 година и бил најголемиот настап на бендот дотогаш, при што младите членови оставиле силен впечаток, особено затоа што Карајлиќ и Ѓозиќ требало да заминат на воена служба.<ref>{{cite news|last=Kurtović|first=Elvis J.|url=https://www.radiosarajevo.ba/kolumne/elvis-j-kurtovic/utorak-aprilke/295730|title=Aprilke|agency=RadioSarajevo.ba|date=3 April 2018|access-date=1 January 2019}}</ref> === 1990–1995: Распад === {{further|Распад на СФРЈ}} Неле Карајлиќ и Сејо Сексон, водечкото дуо на групта, сè повеќе се оддалечувале еден од друг, а турнејата низ цела Југославија со [[Бомбај Штампа]] и ''[[Топ листа надреалиста]]'' во почетокот на 1990 година, иако комерцијално многу успешна, дополнително ја влошила нивната нарушена деловна и лична врска.<ref name="crkovox">{{cite news|last=Tučkar|first=Zoran|url=http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|title=Davor Sučić aka Sejo Sexon (Zabranjeno Pušenje): "Crk'o je Vox, a ne Marshall"|agency=muzika.hr|date=26 August 2009|access-date=14 March 2017|archive-date=15 May 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170515152848/http://www.muzika.hr/clanak/22459/interview/davor-sucic-sejo-sexon-zabranjeno-pusenje-crko-je-vox-a-ne-marshall.aspx|url-status=dead}}</ref> Групата се распаднал кон крајот на летото 1990 година кога Сејо Сексон му соопштил на Карајлиќ дека повеќе не сака да свири со него. Сејо Сексон, Дарко Остојиќ и Фарис Араповиќ го напуштиле групата поради различни визии за иднината на групата, повеќе отколку поради политичките разлики во југословенското раководство во доцните 1980-ти.<ref name="crkovox" /> Во тој период, Сејо Сексон и Остојиќ работеле на свој [[соло албум]] за Дискотон, но албумот не бил објавен поради почетокот на [[Босанска војна|Босанската војна]].<ref name="sejo"/> Араповиќ се приклучил на сараевскиот [[алтернативен рок]] бенд [[Сиктер]].<ref name="crorec"/> Во април 1992 година започнала [[Босанска војна|Босанската војна]]. Неле Карајлиќ се преселил во [[Белград]] и продолжил да работи под името Неле Карајлиќ & Забрањено Пушење, подоцна попознато како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].{{efn|Неколку години во средината и крајот на 1990-тите постоеле два паралелни бенда со име Забрањено Пушење. Во почетокот на 1999 година, Неле Карајлиќ се здружил со режисерот [[Емир Кустурица]], поранешен член на бендот, и го промениле името во [[The No Smoking Orchestra]]. Поради популарноста на Кустурица, бендот понекогаш бил најавуван и како [[Emir Kusturica & The No Smoking Orchestra]].}} Сејо Сексон, заедно со [[Елвис Ј. Куртовиќ]], Зенит Ѓозиќ, Борис Шибер и дизајнерот на омоти на албуми Срѓан Велимировиќ, останале во [[Опсада на Сараево|опколеното Сараево]], учествувајќи во воената верзија на ''Топ листа надреалиста''.<ref name="depo">{{cite web |title=Uvijek ispred svog vremena |url=https://depo.ba/clanak/1409/uvijek-ispred-svog-vremena |website=depo.ba |access-date=28 August 2018}}</ref> Во јуни 1992 година, екипата започнала да работи на неделни 15-минутни [[радио програма|радио емисии]]. Во август 1993 година, по околу 50 радио емисии, снимиле и емитувале четири телевизиски епизоди. Сејо Сексон компонирал музика за ТВ-серијата и за [[театарска претстава]] ''Топ листа надреалиста''.<ref name="sejo">{{cite web |title=Sejo Sexon Biography in Croatian |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/sejo-sexon-davor-sucic/#more-85 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=17 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200117061230/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/sejo-sexon-davor-sucic#more-85 |url-status=dead }}</ref> По Босанската војна, Сејо Сексон се преселил во [[Загреб]], каде живеел извесно време, а потоа се вратил во Сараево и заедно со Елвис Ј. Куртовиќ го обновил бендот Забрањено Пушење. По повторното формирање во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ имале повеќе од 300 настапи со ''Топ листа надреалиста'' низ Босна и Херцеговина, Хрватска, [[Словенија]], [[Германија]], [[Австрија]], [[Данска]] и [[Швајцарија]].<ref name="jabuka">{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.jabuka.tv/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/|website=jabuka.tv |date=20 August 2017 |access-date=27 August 2018|language=hr}}</ref> Турнејата била поддржана од канцеларијата на [[УСАИД]] во Сараево. === 1996–2001: Нов почеток === Во 1996 година, Сејо Сексон и Елвис Ј. Куртовиќ, заедно со членови од оркестарот на ''Топ листа надреалиста'' како [[Сејо Ково]], [[Џани Пераван]], [[Душан Враниќ]] и [[Самир Ќеремида]], ја формирале основата на новата постава на бендот. Во тој период, бендот работел на нов студиски албум. Петтиот албум ''[[Филџан вишка]]'' ({{Translation|Филџан повеќе}}) бил издаден преку [[Dallas Records]] и Nimfa Sound во 1997 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Fildžan Viška |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Fild%C5%BEan-Vi%C5%A1ka/master/361834|website=discogs.com |date=1997 |access-date=30 August 2018}}</ref> Sejo Sexon го продуцирал албумот и ги напишал сите песни со помош од Елвис Ј. Куртовиќ. Албумот изнедрил четири синглови: „Можеш имат' моје тијело“, „Миле Хашишар“, „Пубертет“ и „Филџан вишка“. Музичките видеа биле направени од членовите на бендот, при што искуството од ''Топ листа надреалиста'' било особено корисно.<ref name="crkovox"/> Видеата биле многу добро прифатени во Хрватска, Босна и Херцеговина и [[Словенија]]. Турнејата ја сочинувале музичари како Сејо Сексон, Елвис Ј. Куртовиќ, [[Предраг Бобиќ]], Зоран Стојановиќ, Неџад Поджиќ, [[Марин Градац]], [[Бруно Урлиќ]] и [[Бранко Трајков]], додека Самир Ќеремида и Ѓани Пераван настапувале повремено.<ref name="depo"/> Истата постава го издала и првиот концертен албум ''[[Хапси Све!]]'' преку [[Croatia Records]] и A Records во 1998 година. Песните биле снимени во Домот на спортови во Загреб (10 јули 1997) и во дворот на училиштето Металац во Сараево (25 септември 1997). Во истиот период, бендот имал гостувања на [[Рамбо Амадеус]] на концертите во Сараево, што биле први [[војни во Југославија|поствоени]] настапи на [[Србија и Црна Гора|српско-црногорски]] уметник во [[Федерација на Босна и Херцеговина]]. Во почетокот на 1997 година, [[Дарио Витез]] станал извршен продуцент, ПР-менаџер и менаџер на турнејата.<ref name="depo"/> Работата на следниот албум ''[[Агент тајне силе]]'' ({{Translation|Агент на тајната сила}}) започнала на почетокот на 1999 година во [[Хрватски олимписки центар „Бјелоласица“]] во [[Горски Котар]], Хрватска. Албумот бил снимен во студиото Rent-A-Cow во [[Амстердам]], Холандија во март 1999 година, а продуценти биле Сејо Сексон и Злаја Хаџиќ. Албумот бил издаден во јуни 1999 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Agent tajne sile (1999.) |url=https://novosti.hr/zabranjeno-pusenje-agent-tajne-sile-1999/ |website=novosti.hr |date=3 November 2016 |access-date=25 August 2018}}</ref> преку [[TLN-Europa]], независна издавачка куќа основана од Сејо Сексон. Албумот изнедрил четири синглови: „Пос'о, куча, биртија“, „Агент тајне силе“, „Југо 45“ и „Пуполјак“. Песната „Југо 45“ станала најбрзо продаван сингл на бендот, достигнувајќи го врвот на топ-листите во Босна и Хрватска. Во 1999 година започнала нова турнеја, со состав: Сејо Сексон, Марин Градац, Елвис Ј. Куртовиќ, Предраг Бобиќ, Бруно Урлиќ, [[Драгомир Херендиќ]] и Бранко Трајков. Наскоро, Марин Градац и Елвис Ј. Куртовиќ ја напуштиле групата поради други обврски. Градац се вратил да заврши Музичка академија Сараево и се приклучил на оркестарот на [[Радио Сараево]], додека Елвис Ј. Куртовиќ започнал работа на свој соло албум.<ref name="rirock">{{cite web |title=RiRock: Kako je nastalo i opstalo Zabranjeno Pušenje? |url=https://www.rirock.com/hrvatska-i-svijet/kako-je-nastalo-i-opstalo-zabranjeno-pusenje/ |website=rirock.com |access-date=30 August 2018|language=hr}}</ref> Во почетокот на 2000 година, бендот повторно се вратил во Бјелоласица за работа на нов албум. Во меѓувреме, им се приклучил нов член – [[Албин Јариќ]] (Џими Раста), кој претходно соработувал со музичари како Дејв Стјуарт и [[Ерик Клептон]].<ref name="rirock"/> Албумот ''[[Бог вози Мерцедес]]'' бил снимен во импровизирани студија во Бјелоласица и [[Иваниќ-Град]] од март до јуни 2001 година. Првично бил замислен како некомерцијален проект, но станал еден од најпродаваните албуми на бендот. Издаден е во декември 2001 година преку TLN-Europa и [[Menart Records]], со над 35.000 продадени копии. Сејо Сексон режирал четири музички видеа.<ref name="sejo"/> За песната „Аризона Дрим“, бендот ја освоил наградата [[Индекси (награда)|Даворин]] за најдобра рок песна во 2002 година.<ref>{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> Турнејата за албумот опфатила околу 250 концерти. Во 2001 година, членовите на бендот учествувале во проект за општествена одговорност, организирајќи музички работилници за деца и млади жртви на противпешадиски мини.<ref>{{cite web |title=ZAVRŠENA RADIONICA ZA DJECU ŽRTVE MINA |url=https://www.vecernji.hr/vijesti/zavrsena-radionica-za-djecu-zrtve-mina-719961 |website=vecernji.hr |access-date=23 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Predstave o opasnostima od mina i radionice za djecu žrtve mina – dio Festivala prvih |url=https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43|website=hcr.hr |access-date=21 August 2018 |archive-date=21 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180821191937/https://www.hcr.hr/hr/aktualnostCijela.asp?ID=43 |url-status=dead }}</ref> Проектот бил поддржан од амбасадите на Канада, Норвешка и САД во Загреб.<ref name="depo"/> === 1984–1989: Пробив и слава во Југославија === Бендот настапувал низ Сараево две години пред да започне со снимање материјал за деби-албумот во есента 1983 година во скромно студио на продуцентот „Паша“ Феровиќ. Процесот на снимање траел седум месеци, по што албумот ''[[Das ist Walter]]'' бил издаден од [[Југотон]] во април 1984 година<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Das Ist Walter |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Das-Ist-Walter/release/10689387|website=discogs.com |date=June 1984 |access-date=28 August 2018}}</ref> во тираж од само 3.000 копии, што укажувало на ниските очекувања на издавачот. Поставата се променила и ги вклучувала помладиот брат на Ненад Јанковиќ, клавијатуристот [[Дражен Јанковиќ]] (Сеид Мали Карајлиќ) и тапанарот [[Предраг Ракиќ]] (Шеки Гејтон). Иако албумот бил издаден во мал тираж, на крајот биле продадени 100.000 копии, што претставувало рекордно зголемување од 30 пати. Во есента 1984 година, бендот тргнал на национална концертна турнеја со 60 концерти, што ги направило една од најголемите рок-атракции во Југославија по само еден албум.<ref name="crorec"/> За време на таа турнеја, на концертот во [[Риека]] на 27 ноември 1984 година,<ref name="crkovox"/> Неле Карајлиќ изјавил, мислејќи на расипан засилувач: „Црк'о Маршал. Мислам на појачало.“ ({{Translation|Цркна [[Marshall Amplifiers|Маршалот]]. Мислам на [[засилувач]]от.}}), што било протолкувано како игра на зборови со смртта на [[Јосип Броз-Тито|Маршал Тито]], па бендот западнал во проблеми.<ref name="jutarnji1">{{cite web |title=Sarajevski odgovor na novi val |url=https://www.jutarnji.hr/arhiva/sarajevski-odgovor-na-novi-val/3987543/ |website=jutarnji.hr |date=5 December 2008 |access-date=28 August 2018}}</ref> Биле критикувани од медиумите, а кампањата против нив довела до откажување на концерти и симнување на ''Топ листа надреалиста'' од програма.<ref>{{cite web |title=Kako je i kad nastalo Pušenje? |url=http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83 |website=zabranjeno-pusenje.com |access-date=27 August 2018 |archive-date=28 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180828170107/http://www.zabranjeno-pusenje.com/home/biografije/kako-je-i-kad-nastalo-zabranjeno-pusenje/#more-83|url-status=dead }}</ref> Аферата го привлекла вниманието на [[Управа за државна безбедност|југословенската служба за безбедност]] (УДБА). Сепак, биле поддржани од либерални интелектуалци и списанија како [[Дело (весник)|Полет]], [[Младина (весник)|Младина]] и [[Слободна Далмација]], па случајот завршил без затворски казни.<ref name="crkovox"/> Подоцна, Сексон изјавил дека нивните засилувачи дури не биле Marshall и дека сè било шега.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje otkrilo nam je što im se sve događalo nakon što su rekli "Crko maršal" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/crko-marsal-pricali-smo-sa-zabranjenim-pusenjem-o-danima-kad-su-bili-neprijatelji-jugoslavije/1010565.aspx|website=index.hr |access-date=14 April 2020}}</ref> Во оваа атмосфера, бендот го снимил својот втор, двоен албум ''[[Док чекаш сабах са шејтаном čekaš]]''<ref name="crkovox"/> ({{Translation|Додека го чекаш сабахот со шејтанот}}) во студиото [[SIM studio]] и го издал во јули 1985 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Dok Čekaš Sabah Sa Šejtanom |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Dok-%C4%8Ceka%C5%A1-Sabah-Sa-%C5%A0ejtanom/release/771489|website=discogs.com |date=1985 |access-date=28 August 2018}}</ref> Албумот бил одлично прифатен од критиката, но бил бојкотиран од медиумите. Промотивната турнеја се соочила со големи проблеми поради присуството на државната полиција и стравот кај организаторите, како последица на „Маршал-аферата“.<ref name="jutarnji1"/> И покрај успешни концерти како во [[Сала Александар Николиќ|салата Пионир]] во Белград, [[Стадион Пољуд|Пољуд]] во Сплит или [[Дом на спортовите (Загреб)|Дом на спортовите]] во Загреб, турнејата завршила разочарувачки, а следната година Шеки Гејтон и Мустафа Ченгиќ го напуштиле бендот. Младен Митиќ си заминал кон крајот на 1986 година.<ref name="crorec"/> Останатите членови продолжиле да работат на нов албум и постепено формирале нова постава со тапанарот [[Фарис Араповиќ]], гитаристот [[Предраг Ковачевиќ]] (Кова или Ковалски) и басистот [[Емир Кустурица]]. Во тоа време, Кустурица бил познат режисер кој освоил [[Златна палма]] на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал 1985]] и бил номиниран за [[Оскар за најдобар странски филм]] со филмот ''[[Татко на службен пат]]''.<ref name="jabuka"/> Оваа постава, со помош на студиски музичари како [[Предраг Бобиќ|Драган Бобиќ]], [[Дадо Џихан]] и [[Дарко Остојиќ]], го издала албумот ''[[Поздрав из земје Сафари]]'' ({{Translation|Поздрав од земјата Сафари}}) преку [[Дискотон]] во 1987 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje – Pozdrav Iz Zemlje Safari |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Pozdrav-Iz-Zemlje-Safari/release/771500|website=discogs.com |date=1987 |access-date=28 August 2018}}</ref> Цензорите од Дискотон имале забелешки, па песната „Наш предлог за Евровизија“ морала да биде преименувана. Албумот повторно донел хитови како „Пишоња и Жуга“, „Хаџија или бос“, „Фикрета“ и „Дан Републике““, враќајќи го бендот на врвот. Албумот бил снимен во Сараево, а миксан во [[Лондон]], со продуцент Свен Рустемпашиќ. Турнејата со 87 концерти била најголема дотогаш, а бендот се сметал за еден од водечките рок-состави во Југославија заедно со [[Азра]], [[Бјело Дугме]] и [[Парни Ваљак]]. Во јануари 1988 година добиле [[златна плоча]] за 100.000 продадени копии.<ref name="crorec"/> Во октомври 1988 година, бендот го издал четвртиот албум ''[[Мале приче о великој љубави]]'' ({{Translation|Мали приказни за голема љубов}}).<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Male Priče O Velikoj Ljubavi |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Male-Pri%C4%8De-O-Velikoj-Ljubavi/release/2844510 |website=discogs.com |date=1989 |access-date=28 August 2018}}</ref> Песните главно биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон. Во албумот учествувале оперската пејачка Соња Миленковиќ, виолинистот Дејан Спаравало и [[Горан Бреговиќ]] како придружен вокал и гитарист. Албумот постигнал умерен успех. Бендот тргнал на турнеја заедно со [[Бомбај штампа]] и остатокот од екипата на ''Топ листа надреалиста''. Турнејата (комбинација од [[театар]] и рокенрол) доживеала голем успех и се смета за најдобра турнеја во 1989 година, со околу 60 концерти и повеќе од 200.000 посетители.<ref name="crorec">{{cite web |title=O Zabranjenom pušenju |url=https://shop.crorec.hr/crorec.hr/izvodjac.php?OBJECT_ID=101039&x=16&y=6 |website=on [[Croatia Records]] |access-date=28 August 2018}}</ref> === 2012–2019: Десетти студиски албум === Во 2012 година, Сејо Сексон и Тони Ловиќ влегле во студио за да започнат со пишување на нивниот десетти студиски албум. На 10 октомври 2013 година, ''[[Радови на цести]]''<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Radovi Na Cesti |url=https://www.discogs.com/Zabranjeno-Pu%C5%A1enje-Radovi-Na-Cesti/release/5229013 |website=discogs.com |access-date=28 August 2018}}</ref> ({{Translation|Работи на патот}}) бил објавен преку [[Croatia Records]] и [[Dallas Records]].<ref>{{cite web |title="Zabranjeno Pušenje" u Zagrebu obilježava 30 godina djelovanja |url=http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|website=zg-magazin.com.hr |access-date=26 August 2018 |archive-date=3 October 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181003183407/http://zg-magazin.com.hr/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezava-30-godina-djelovanja/#more-14182|url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno preuzmite novi album Zabranjenog pušenja - "Radovi na cesti" |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-preuzmite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/131009103|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=Skinite novi album Zabranjenog pušenja - Radovi na cesti |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/lica/skinite-novi-album-zabranjenog-pusenja-radovi-na-cesti/128025|website=radiosarajevo.ba |date=10 October 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Албумот бил пречекан со претежно позитивни критики. Изданието изнело шест синглови: „Бошко и Адмира“, „Ти волиш сапунице“, „Три киле, три године“, „У Твоје име“, „Класа оптимист“ и „Кафана код Кеке“. На 28 декември 2013 година, Сучиќ и Забрањено Пушење ја одбележале 30-годишнината од активноста на бендот со концерт одржан во [[Скендерија]], Сараево, изведен за нивните фанови.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje večerašnjim koncertom slavi 30 godina rada |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-vecerasnjim-koncertom-slavi-30-godina-rada/131227096|website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref><ref>{{cite web |title=30 godina Zabranjenog pušenja i slavljenički koncert u Sarajevu |url=https://www.radiosarajevo.ba/metromahala/kultura/30-godina-zabranjenog-pusenja-i-slavljenicki-koncert-u-sarajevu/133647 |website=radiosarajevo.ba |date=3 December 2013 |access-date=26 August 2018}}</ref> Гости на концертот биле [[Халид Бешлиќ]], [[Миле Кекин]], групата Арабеске, како и поранешни членови [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни), [[Дарко Остоиќ]] (Минка), [[Самир Ќеремида]], [[Дадо Џихан|Јадранко Џихан]] и [[Зенит Ѓозиќ]] (Фу-до). Во јануари 2016 година, на бендот му се приклучил саксофонистката и флејтистка [[Лана Шкргатиќ]],<ref>{{cite web |title=PREMIJERA SPOTA ZABRANJENOG PUŠENJA: Evo kako izgleda kada stari rokeri 'bare' mlade sponzoruše |url=https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|website=net.hr |access-date=28 July 2018 |archive-date=26 July 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726103944/https://net.hr/hot/glazba/premijera-spota-zabranjenog-pusenja-evo-kako-izgleda-kada-stari-rokeri-bare-mlade-sponzoruse/|url-status=dead }}</ref> додека клавијатуристот [Пол Кемпф ја напуштил групата на почетокот на 2017 година. Во текот на 2017 година, бендот настапил на [[Егзит (фестивал)|Егзит 2017]]<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje 19.05.2017. |url=https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |website=exitfest.org |access-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826150339/https://www.exitfest.org/en/zabranjeno-pusenje |archive-date=26 August 2018 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje na Exitu: Ovaj festival je jak argument da rock'n'roll još postoji |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-na-exitu-ovaj-festival-je-jak-argument-da-rock-n-roll-jos-postoji/170523094 |website=klix.ba |access-date=26 August 2018}}</ref> во [[Нови Сад]] и на [[Белградски фестивал на пивото]].<ref>{{cite web |title=Direktori, Mortal Kombat, Škrtice i Zabranjeno Pušenje na Belgrade Beer Festu |url=http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/|website=balkanrock.com |access-date=26 August 2018 |archive-date=26 August 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180826153620/http://balkanrock.com/vesti/najave/direktori-mortal-kombat-skrtice-i-zabranjeno-pusenje-na-belgrade-beer-festu/ |url-status=dead }}</ref> На крајот на октомври 2018 година, групата го објавила својот единаесетти студиски албум, ''[[Шок и невјерица]]'' ({{Translation|Шок и неверување}}). Поголемиот дел од песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ. Гостински изведувачи на албумот биле тулзанската раперка Сасја и сараевскиот кантавтор [[Дамир Имамовиќ]].<ref>{{cite web |title=Besplatno skini novi album Zabranjenog pušenja na koji se čekalo čak pet godina |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/besplatno-skini-novi-album-zabranjenog-pusenja-na-koji-se-cekalo-cak-pet-godina/2036231.aspx |website=index.hr |access-date=1 November 2018|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Besplatno skinite "Šok i nevjericu", novi album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/besplatno-skinite-sok-i-nevjericu-novi-album-zabranjenog-pusenja/181031038 |website=klix.ba |access-date=1 November 2018|language=bs}}</ref><ref>{{cite web |title=DANAS JE TAJ DAN! Novi album Zabranjenog pušenja je u prodaji, a možete ga i besplatno preuzeti! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3146811/danas-je-taj-dan-novi-album-zabranjenog-pusenja-je-u-prodaji-a-mozete-ga-i-besplatno-preuzeti|website=kurir.rs |date=31 October 2018 |access-date=1 November 2018|language=sr}}</ref> Во октомври 2018 година бил објавен и музички спот за синглот „Ирска“.<ref>{{cite web |title=Premijera: Prvi pogledajte novi spot Zabranjenog pušenja "Irska" |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/premijera-prvi-pogledajte-novi-spot-zabranjenog-pusenja-irska/2031389.aspx |website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref> Промотивната турнеја за новиот албум, која кулминирала со концерт во Скендерија во Сараево на 29 декември 2018 година, започнаа со настапи во [[Белград]] и [[Загреб]]. Турнејата официјално започнала со концерт во Белград на 29 октомври 2018 година.<ref>{{cite web |title=Raspevani dan republike uz Zabranjeno pušenje: Legendarni bend održao u Beogradu još jedan koncert za pamćenje! |url=https://www.kurir.rs/zabava/pop-kultura/3164407/raspevani-dan-republike-uz-zabranjeno-pusenje-legendarni-bend-odrzao-u-beogradu-jos-jedan-koncert-za-pamcenje |website=kurir.rs |date=30 November 2018 |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref><ref>{{cite web |title=Raspevani Dan republike |url=https://www.novosti.rs/vesti/scena.147.html:763523-Raspevani-Dan-republike|website=novosti.rs |access-date=1 September 2025|language=sr}}</ref> Концертот во Сараево, со гостувања на [[Зеле Липовача]] и [[Ален Исламовиќ]], исто така ја одбележала 35-годишнината од кариерата на групата.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje ostavilo srce u prepunoj Skenderiji, raja iz Sarajeva uživala u sjajnoj svirci |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-ostavilo-srce-u-prepunoj-skenderiji-raja-iz-sarajeva-uzivala-u-sjajnoj-svirci/181230001 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> На почетокот на октомври 2019 година, групата започнала светска турнеја по повод 35 години од објавувањето на нивниот [[Das ist Walter|деби студиски албум]]. Како дел од оваа турнеја, биле одржани четири концерти во Канада, три во Австралија и три во Северна Европа. Дополнителни концерти биле одржани во Загреб и Сплит во средината на октомври 2019 година.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35-godina-albuma-das-ist-walter/2125561.aspx|website=index.hr |access-date=1 September 2025|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno pušenje u Zagrebu obilježilo 35 godina albuma ''Das ist Walter'' |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-obiljezilo-35 godina-albuma-das-ist-walter/191021054 |website=klix.ba |access-date=1 September 2025|language=bs}}</ref> Предгрупа на настапите во Загреб и Сплит била загрепската панк-рок група Машинко, со гостувања на [[Предраг Бобиќ]] (Блека), [[Мустафа Ченгиќ]] (Мујо Снажни) и [[Дражен Жериќ]] од [[Црвена Јабука]]. Во ноември 2019 година, Шкргатиќ ја напуштил групата за да се приклучи на женски музички ансамбл,<ref>{{cite web |title=C.U.R.E.: Upoznajte četiri djevojke koje sviraju na otvorenju Adventa kod Matoša |url=https://zadovoljna.dnevnik.hr/clanak/c-u-r-e-upoznajte-cetiri-djevojke-koje-sviraju-na-otvorenju-adventa-kod-matosa---584909.html |website=zadovoljna.dnevnik.hr |access-date=3 December 2019|language=hr}}</ref> додека до крајот на 2019 година бендот ја пречекал пејачката [[Анџела Зебец]] во својот состав. === 2020–денес: Најнови години === Во текот на 2020 и 2021 година, за време на [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата КОВИД-19]], членовите на групата снимиле 16 нови песни за претстојниот студиски албум. Песните биле напишани и продуцирани од Сејо Сексон и Тони Ловиќ во соработка со други автори, додека аранжманите биле заеднички потпишани од целата група. За првпат по 15 години, бендот соработувал на албум со поранешниот член [[Елвис Ј. Куртовиќ]]. Во јуни 2020 година, тие го објавиле синглот и музичкиот спот „Корона хит позитиван“, создаден во соработка со Куртовиќ.<ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje u Zagrebu s 'pozitivnim korona hitom' |url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-u-zagrebu-s-pozitivnim-korona-hitom-20210920 |website=tportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Zabranjeno Pušenje: Nemamo virus, imamo Korona pozitivan hit |url=https://dalmatinskiportal.hr/zivot/video-zabranjeno-pusenje--nemamo-virus--imamo-korona-pozitivan-hit/68087|website=dalmatinskiportal.hr |access-date=4 June 2022}}</ref> Во април 2022 година, бендот го издал својот трет концертен албум, ''Лајв ин Скендерија Сараево 2018''. Нивниот дванаесетти студиски албум, и првиот двоен албум, ''[[Карамба!]]'', бил објавен на 3 јуни 2022 година.<ref>{{cite web |title=KARAMBA! 6 životnih lekcija sa novog albuma Zabranjenog pušenja! |url=https://mondo.rs/Zabava/Muzika/a1644178/Zabranjeno-pusenje-novi-album-Karamba.html |website=mondo.rs |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Poslije četiri godine čekanja, Zabranjeno Pušenje konačno ima novi album i to dvostruki |url=https://m.cdm.me/zabava/muzika-film-tv/poslije-cetiri-godine-cekanja-zabranjeno-pusenje-konacno-ima-novi-album-i-to-dvostruki/ |website=cdm.me |access-date=4 June 2022}}</ref> На албумот му претходел синглот „Екрем“, проследен со видео режирано повторно од Томислав Фикет, со актерот Асим Угљен во улогата на Екрем.<ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album Zabranjenog pušenja |url=https://www.klix.ba/magazin/muzika/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-zabranjenog-pusenja/220524099 |website=klix.ba |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.kurir.rs/stars/3940447/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja? |website=kurir.rs |date=25 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen u novom spotu "Zabranjenog pušenja": Ja sam poremećeni ravnozemljaš Ekrem |url=https://avaz.ba/showbiz/jet-set/745048/asim-ugljen-u-novom-spotu-zabranjenog-pusenja-ja-sam-poremeceni-ravnozemljas-ekrem |website=avaz.ba |date=24 May 2022 |access-date=4 June 2022}}</ref><ref>{{cite web |title=Ravnozemljaš "Ekrem" najavljuje novi dvostruki album "Karamba!" Zabranjenog pušenja |url=https://www.index.hr/magazin/clanak/ravnozemljas-ekrem-najavljuje-novi-dvostruki-album-karamba-zabranjenog-pusenja/2366978.aspx |website=index.hr |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref><ref>{{cite web |title=Asim Ugljen postao Ekrem Ravnozemljaš: 'Skeptičan prema knjizi, a pun povjerenja prema Googleu' |url=https://www.gloria.hr/gl/zivot/preporuke/asim-ugljen-postao-ekrem-ravnozemljas-skeptican-prema-knjizi-a-pun-povjerenja-prema-googleu-15202601|website=gloria.hr |date=26 May 2022 |access-date=4 June 2022|language=hr}}</ref> Во средината на 2022 година, на бендот му се приклучи [[Tomislav Goluban]], [[blues|блуз]] музичар, композитор и свирач на [[harmonica|усна хармоника]].<ref>{{Cite web|title=HDS - Tomislav Goluban|url=https://www.hds.hr/clan/goluban-tomislav/|access-date=2025-08-15|website=hds.hr}} </ref> Во 2025 година биле објавени два концертни албуми. Во мај бил издаден четвртиот концертен албум, ''[[Пушење убија]]'' ({{Translation|Пушењето убива}}), кој содржи снимки од концертот одржан на 7 јуни 2024 година на [[Шалата]] во Загреб, како дел од јубилејната турнеја по повод 40 години од култниот албум ''[[Das ist Walter]]''.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album: "Pušenje ubija"|url=https://nova.rs/zabava/showbiz/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-19|website=nova.rs}}</ref><ref name=":33">{{cite web|title=Zabranjeno pušenje ima novi album 'Pušenje ubija'|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-ima-novi-album-pusenje-ubija/|access-date=2025-07-29|date=2025-05-15|website=ravnododna.com}}</ref> Концертот исто така го одбележал и дебитантскиот настап на младиот клавијатурист Вито Сучиќ, син на основачот на Забрањено Пушење, Давор Сучиќ.<ref name=":33"/> Потоа, бендот го објавил својот петти концертен албум, ''[[Уживо у Лисинском]]'' ({{Translation|Во живо во Лисински}}). Сите песни од ова издание биле снимени на 8 февруари 2025 година за време на концертот ''Забрањено Пушење као Неуштекани'' ({{Translation|Забрањено Пушење како „Unplugged“}}) во [[Концертна сала „Ватрослав Лисински“|Концертната сала „Ватрослав Лисински“]] во Загреб.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani|url=https://www.lisinski.hr/hr/dogadanja/zabranjeno-pusenje-br-kao-neustekani/|access-date=2025-08-12|website=lisinski.hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kao Neuštekani objavili live album snimljen na koncertu u Lisinskom|url=https://ravnododna.com/zabranjeno-pusenje-kao-neustekani-objavili-live-album-snimljen-na-koncertu-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2025-07-01|website=ravnododna.com}}</ref><ref>{{cite web|title=Uživo u Lisinskom – Novi album Zabranjenog pušenja|url=https://kooltur.hr/glazba/uzivo-u-lisinskom-novi-album-zabranjenog-pusenja/|access-date=2025-08-12|last=Čelig|first=Goran|date=2025-07-02|website=kooltur.hr}}</ref> Забрањено Пушење и нивниот фронтмен Сејо Сексон го покренале проектот Неуштекани (хрватски превод на „[[Unplugged]]“), во кој бендот ги изведува своите песни на акустични инструменти.<ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje kakvo nismo čuli|url=https://www.tportal.hr/showtime/clanak/zabranjeno-pusenje-kakvo-nismo-culi-20241116|access-date=2025-08-12|date=2024-11-13|website=tportal.hr|language=hr}}</ref><ref>{{cite web|title=Zabranjeno pušenje imat će 'neuštekani' intimni koncert u Lisinskom|url=https://www.muzika.hr/zabranjeno-pusenje-imat-ce-neustekani-intimni-koncert-u-lisinskom/|access-date=2025-08-12|date=2024-11-24|website=muzika.hr|language=hr}}</ref> == Музички стил == {{main|Нов примитивизам}} {{further|Панк-рок во Југославија}} Во раните 1980-ти години, кога остатокот од сцената на [[Популарна музика во Југославија|југословенската популарна музика]] ги следел трендовите во [[Европа]] од почетокот на 1980-тите, особено [[панк-рок]] и [[Нов бран музика|нов бран]], Забрањено Пушење станале дел од уникатно рок-движење центрирано во [[Сараево]] кое создало сопствен правец. Ова движење, во најголем дел, се засновало на едноставен, младешки [[гаражен-рок]], со [[Народна музика|фолк]] влијанија и препознатлив сараевски урбан дух наречен [[Нов примитивизам]].<ref name="jutarnji1"/> Песните се движат од панк-рок до рок, често аранжирани со труби и саксофони, што придонесува за уникатниот звук на бендот, заедно со многубројни звучни исечоци од тој период. Забрањено Пушење го доловиле духот на Сараево, неговите идоли и локални херои, како и приказни за љубов и загуба, на препознатлив и често хумористичен начин. Многу визуелни и цинични, текстовите на бендот биле доволно прогресивни за да ги прикажат последните фази на југословенскиот социјализам (песните „Дан републике“, „Срце руке и лопата“, „Абид“, „Гузоњин син“), алтернативните клубови („Пишоња и Жуга у паклу дроге“, „Јави ми“), како и да дадат морбидни навестувања за [[Југословенски војни|Југословенските војни]] („Кањон Дрине“, „Звијезда над Балканом“). ==Членови== === Моментални членови === *[[Давор Сучиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Сејо Сексон) – [[гитара]], [[пејач|главен вокал]], придружен вокал (1980–1990; 1995–денес) *[[Бранко Трајков]] (познат како Трак) – [[Комплет тапани|тапани]], [[Ударни инструменти|перкусии]], акустична гитара, придружен вокал (1996–денес) *[[Тони Ловиќ]] – [[електрична гитара]], [[акустична гитара]] (2004–денес) *[[Роберт Болдижар]] – [[виолина]], [[Клавијатурен инструмент|клавијатури]], придружен вокал (2004–денес) *[[Дејан Орешковиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Кло) – [[Бас-гитара|бас]] (2008&ndash;денес) *[[Томислав Голубан]] – [[хармоника]] (2022&ndash;сега) *[[Anđela Zebec]] ([[Псевдоним|познат како]] – придружен вокал, [[Список на ударни музички инструменти|ударни]] (2019&ndash;денес) <small>Извор: {{URL|https://zabranjeno-pusenje.com/zabranjeno-pusenje/|Забрањено пушење}}</small> === Поранешни членови === {{columns-start|num=2}} * [[Фарис Араповиќ]] – тапани (1987–1990) * Кристина Билуш – придружен вокал (1999) * [[Предраг Бобиќ]] ([[Псевдоним|познат како]] Блек <small>(заслужен за Драган Бобиќ)</small> – bass (1996–2008)<ref>{{cite web |title=Predrag Bobić Životopis |url=http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |website=sbrock.net |access-date=27 August 2018 |archive-date=19 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519054608/http://www.sbrock.net/wiki/Predrag_Bobi%C4%87 |url-status=dead }}</ref> * [[Мустафа Ченгиќ]] (познат како Мујо Снажни) – гитара, придружен вокал (1980–1986) * [[Самир Ќеремида]] – бас (1996–1998) * Зоран Деган (познат како Пока) – клавијатури (1980–1983) * [[Зенит Ѓозиќ]] (познат како Фу-до) – тапани, придружни вокали (1980–1983; 1985) * [[Дадо Џихан]] – клавијатури (1987–1990) * [[Огњен Гајиќ]] – [[саксофон]], [[Западна концертна флејта|концертна флејта]], клавијатури (1980–1987) * [[Марин Градац]] (познат како Мако) – [[тромбон]], вокал (1996–1999) * [[Драгомир Херендиќ]] (познат како Драгани) – главна гитара (1999–2004) * [[Дражен Јанковиќ]] (познат како Сеид Мали Карајлиќ) – клавијатури, придружни вокали (1980–1981; 1984–1987) * [[Неле Карајлиќ|Ненад Јанковиќ]] (познато како д-р Неле Карајлиќ) – водечки вокал, клавијатури (1980–1990) * [[Албин Јариќ]] (познат како Џими Раста) – ударни инструменти (2001–2004) {{column}} * [[Пол Кемпф (музичар)|Пол Кемпф]] (познат како Паво) – клавијатури (2005–2017) * [[Предраг Ковачевиќ]] (познат како Кова / Ковалски) – гитара (1986–1990) * [[Сејо Ково|Сеад Ково]] (познат како Сејо) – гитара (1996–1999) * [[Емир Кустурица]] – бас (1987) * [[Младен Митиќ]] (познат како Муња) – бас, придружен вокал (1980–1986) * [[Дарко Остојиќ]] (познат како Оги) – бас (1987–1990) * [[Џани Перван]] – тапани (1996) * Неџад Поџиќ (познат како Почко) – клавијатури, придружни вокали (1996–1998) * [[Предраг Ракиќ]] (познат како Шеки Гејтон) – тапани (1983–1986) * [[Елвис Ј. Куртовиќ|Мирко Срдиќ]] (познат како Елвис Џ. Куртович) – придружен вокал (1996–1999) * Зоран Стојановиќ – електрична гитара (1996–1998) * [[Лана Шкргатиќ]] – саксофон, концертна флејта, придружен вокал (2016–2019) * [[Бруно Урлиќ]] (познат како Прцо) – [[виолина]], [[виола]], клавијатури, придружен вокал (1997–2004)<ref>{{cite web |title=Bend Massino Savić |url=http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |website=massimo.hr |access-date=31 July 2018 |language=hr |archive-url=https://web.archive.org/web/20180731153612/http://massimo.hr/bend/?doing_wp_cron=1533035546.3315789699554443359375 |archive-date=31 July 2018 |url-status=dead }}</ref> * [[Душан Враниќ]] (познат како Дуко) – клавијатури, придружен вокал (1996–1997) {{columns-end}} ==Награди== {{Awards table|4|fixed-widths=no}} |- | rowspan="2" | 2002 || "Arizona Dream" | Најдобра рок песна | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | „Бог вози Мерцедес“ | <ref name="Davorin2002">{{cite web |title=2002 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2002.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | ''[[Бог вози Мерцедес]]'' | Најдобар дизајн на корица за албум | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | [[Дарио Витез]] & Срѓан Велимировиќ | <ref name="Davorin2002"/> |- | rowspan="2" | 2003 || ''www.zabranjeno-pusenje.com'' | Најдобар уметнички дизајн на мрежно место | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | Дарио Витез |<ref>{{cite web |title=2003 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2003.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | Забрањено Пушење | Извонреден настап во живо | [[Башчарски ноќи]] | {{won}} | | <ref name="depo" /> |- | 2004 || 20-годишнина од деби албумот | Почесна награда „50 години популарна музика“ | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | |<ref>{{cite web |title=2004 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2004.htm |website=davorin.ba |access-date=27 August 2018}}</ref> |- | 2005 || ''Live In St. Louis'' | Најдобар албум во живо | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | |<ref>{{cite web |title=2005 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2005.htm |website=davorin.ba |access-date=27 August 2018}}</ref> |- | rowspan="9" | 2007 || ''[[Ходи да ти чико нешто да]]'' | Рок албум на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007">{{cite web |title=2007 Davorin Awards |url=http://davorin.ba/nagrada/2007.htm |website=davorin.ba |access-date=6 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" |"Добро двориште" | Рок песна на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Рок музичко видео на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | rowspan="2" |"Нема више" | Рок песна на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Рок музичко видео на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | ''Ходи да ти чико нешто да'' | <ref name="Davorin2007"/> |- | Забрањено Пушење | Рок изведувач на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{won}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | [[Сејо Сексон]] | Најдобар машки пејач | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | Забрањено Пушење и [[Арсен Дедиќ]] | Соработка на годината | [[Индекси (награда)|Индекси]] | {{nom}} | | <ref name="Davorin2007"/> |- | [[Тони Ловиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан гитарист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Električna/akustična gitara NAGRADA STATUS 2007 - NOMINACIJE! |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=5&id=12 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2010 | [[Дејан Орешковиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан басист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2010 - prvi krug glasovanja Zabavna, pop - rock i urbana glazba Bas gitara |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=16&id=16 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | [[Роберт Болдижар]] | Најдобар поп/рок/урбан виолинист{{efn|Категоријата ги вклучува сите изведувачи на други [[музички инструменти]] освен гитари, тапани, клавијатури и [[дувачки инструменти|дувачки инструменти]].}} | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2010 - prvi krug glasovanja Zabavna, pop - rock i urbana glazba Ostala glazbala |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=16&id=15 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | 2015 | [[Дејан Орешковиќ]] | Најдобар поп/рок/урбан басист | Status Awards | {{nom}} | | <ref>{{cite web |title=Nagrada Status 2015. - prijedlozi - Zabavna, pop - rock i urbana glazba - Bas gitara |url=https://nagrada-status.hgu.hr/index.php?opt=glasanje&act=cat&gl=43&id=16 |website=nagrada-status.hgu.hr |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | rowspan="2" | 2017 | [[Тони Ловиќ]] | Најдобар гитарист | Мега Музика Фендер награди | {{won}} | | <ref name="mixer14">{{cite web |title=14. dodjela Fender Mega Muzika nagrada u zagrebačkom klubu Hard Place |url=https://mixer.hr/14-dodjela-fender-mega-muzika-nagrada-u-zagrebackom-klubu-hard-place/ |website=mixer.hr |access-date=31 August 2018|language=hr}}</ref><ref name="glasba">{{cite web |title=Nagrade za Josipu Lisac, Hladno pivo, Zabranjeno Pušenje… |url=http://www.glas.ba/2017/11/23/nagrade-za-josipu-lisac-hladno-pivo-zabranjeno-pusenje/ |website=glas.ba |date=23 November 2017 |access-date=31 August 2018}}</ref> |- | Забрањено Пушење | Најдобар бенд | Мега Музика Фендер награди | {{won}} | | <ref name="mixer14"/><ref name="glasba"/> |- {{end}} ==Албуми== * ''[[Das ist Walter (албум)|Дас ист Валтер]]'' (1984) * ''[[Док чекаш сабах са шејтаном (албум)|Док чекаш сабах са шејтаном]]'' (1985) * ''[[Поздрав из земље Сафари]]'' (1987) * ''[[Мале приче о великој љубави (албум)|Мале приче о великој љубави]]'' (1989) * ''[[Филџан вишка (албум)|Филџан вишка]]'' (1997) * ''[[Агент тајне силе (албум)|Агент тајне силе]]'' (1999) * ''[[Бог вози Мерцедес (албум)|Бог вози Мерцедес]]'' (2001) * ''[[Ходи да ти чико нешто да (албум)|Ходи да ти чико нешто да]]'' (2006) * ''[[Музеј Револуције (албум)|Музеј Револуције]]'' (2009) * ''[[Радови на цести (албум)|Радови на цести]]'' (2013) * ''[[Шок и невјерица (албум)|Шок и невјерица]]'' (2018) * ''[[Карамба!]]'' (2022) == Белешки == {{notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|http://www.zabranjeno-pusenje.com/}} * [https://www.discogs.com/artist/657453-Zabranjeno-Pu%C5%A1enje Zabranjeno Pušenje] at [[Discogs]] [[Категорија:Забрањено Пушење| ]] oc2mbi9o03rkznoffx5z4uzmedz3d0c 0 1390594 5534010 2026-04-03T19:57:33Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Infobox film | name = Одметници | image = Criminal City (범죄도시).jpg | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сун... 5534010 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = Criminal City (범죄도시).jpg | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минути | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> }} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во квартот Гарибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == Ма Сок До е детектив во Гјумчон, во областа Гуро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] 6uo6xu3ma3frntibczjtaamos2ggsdd 5534013 5534010 2026-04-03T19:59:26Z Andrew012p 85224 5534013 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = Criminal City (범죄도시).jpg | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> }} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во квартот Гарибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == Ма Сок До е детектив во Гјумчон, во областа Гуро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] ktxdgk35rxgqz6mhes8qxbes3rud81l 5534015 5534013 2026-04-03T20:01:58Z Andrew012p 85224 5534015 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = The Outlaws 2017 (Одметници).webp | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> }} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во квартот Гарибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == Ма Сок До е детектив во Гјумчон, во областа Гуро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] m60mlayl280ushsues8i9yol6sbqe2y 5534016 5534015 2026-04-03T20:04:21Z Andrew012p 85224 5534016 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = The Outlaws 2017 (Одметници).webp | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> }} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во квартот Гарибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == Ма Сок До е детектив во Кумчон, во областа Гуро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] eu3lbnoe5tat8ulecl45m4vg9j0rkh9 5534017 5534016 2026-04-03T20:04:44Z Andrew012p 85224 5534017 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = The Outlaws 2017 (Одметници).webp | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> }} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во квартот Гарибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == Ма Сок До е детектив во Кумчон, во областа Куро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] 64vzse9umhjejw11xxjslrwgy1z3vda 5534019 5534017 2026-04-03T20:08:41Z Andrew012p 85224 5534019 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = The Outlaws 2017 (Одметници).webp | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> }} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во населбата Карибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == Ма Сок До е детектив во Кумчон, во областа Куро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] abzzhfjcunnyo2wh21kwpf1xjvnyc5y 5534020 5534019 2026-04-03T20:09:36Z Andrew012p 85224 5534020 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = The Outlaws 2017 (Одметници).webp | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> }} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во маалото Карибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == Ма Сок До е детектив во Кумчон, во областа Куро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] 4sdegnjmxwh218rfwc9pxs2ubp9y6tr 5534021 5534020 2026-04-03T20:10:12Z Andrew012p 85224 /* Содржина */ 5534021 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = The Outlaws 2017 (Одметници).webp | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> }} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во маалото Карибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == Ма Сок До е [[детектив]] во Кумчон, во областа Куро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] 5jgo94pvzv6za5c3my4lqr33hqgkwgn 5534022 5534021 2026-04-03T20:12:47Z Andrew012p 85224 5534022 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = The Outlaws 2017 (Одметници).webp | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> |followed_by=''Одметници 2''}} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во маалото Карибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == Ма Сок До е [[детектив]] во Кумчон, во областа Куро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] munwfkvgzsc91bhdvff7exzgjkastma 5534023 5534022 2026-04-03T20:13:34Z Andrew012p 85224 /* Содржина */ 5534023 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = The Outlaws 2017 (Одметници).webp | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> |followed_by=''Одметници 2''}} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во маалото Карибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == {{Разоткривање}}Ма Сок До е [[детектив]] во Кумчон, во областа Куро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | Капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] n6tnuoudxj2z95brure4146ev6osbls 5534064 5534023 2026-04-03T20:52:18Z Andrew012p 85224 /* Улоги */ 5534064 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Одметници | image = The Outlaws 2017 (Одметници).webp | caption = Плакатот на филмот | native_name = {{native name|ko|범죄도시}} | director = Канг Јун Сонг | producer = Ју Јонг Че | writer = Канг Јун Сунг | starring = {{plainlist| * [[Ма Донг Сок]] * Јун Кје Санг }} | cinematography = Џу Сунг Лим<br>Ким Јонг Сонг | editing = Ким Сун Мин<br>Хванг Ун Џу | studio = Hong Film<br>B.A. Entertainment | distributor = [[Megabox Plus M]] | released = 3 октомври 2017 г. (Јужна Кореја) | runtime = 121 минута | country = {{знамеикона|Јужна Кореја}} [[Јужна Кореја]] | language = [[корејски јазик|корејски]] | gross = 52,9 милиони долари<ref>{{cite web|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt7468056/|title=The Outlaws|website=Box Office Mojo|accessdate=14 септември 2021}}</ref> |followed_by=''Одметници 2''}} {{Закосен наслов}}'''''Одметници''''' ({{Langx|ko|범죄도시}}, {{Langx|en|The Outlaws}}) — [[Јужна Кореја|јужнокорејски]] криминалистички акционен филм од 2017 г. во сценарио и режија на Канг Јун Сунг. Главните улоги ги толкуваат Ма Донг Сок и Јун Кје Санг. Филмот бил премиерно прикажан на 3 октомври 2017 г.<ref>{{cite web|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/art/2017/10/689_237269.html|title='The Outlaws' actors shine in crime action film|date=1 октомври 2017|publisher=}}</ref> Дејството е сместено во 2004 г. и се врти околу детективот Ма Сок До (Ма Донг Сок), кој се обидува да воспостави контрола врз војните меѓу кинеско-корејските банди во маалото Карибонг, додека истовремено се соочува со суровиот [[лихвар]] по име Џанг Чен (Јун Кје Санг). == Содржина == {{Разоткривање}}Ма Сок До е [[детектив]] во Кумчон, во областа Куро во [[Сеул]]. Тој и капетанот Џон Ил Ман се обидуваат да го одржат мирот додека две месни кинеско-корејски банди — бандата „Отрови“ предводена од Ан Сунг Те и бандата „Кобри“ предводена од Џанг И Су — се борат за контрола врз Кинескиот Кварт. Џанг Чен, крвожедниот водач на кинеската банда „Црн змеј“, која се занимава со [[лихварство]], повлекува жестоки потези за да го преземе Кинескиот Кварт заедно со своите соработници Сунг Рак и Јанг Те. Тие го убиваат Сунг Те и го преземаат казиното на Џанг И Су. Разбеснет, Џанг И Су се обидува да го врати казиното, при што неговите луѓе влегуваат во пресметка со Сунг Рак и Јанг Те. Меѓутоа, прекинати се од Ма, кој го апси Сунг Рак, но Јанг Те успева да побегне и да го известува Чен. Ма и Џон дознаваат за злосторствата на Чен и започнуваат акција за негово апсење. Во меѓувреме, Чен и Јанг Те го напаѓаат Џанг И Су на роденденската забава на неговата мајка, наизглед убивајќи го. Хванг, сопственик на хотел, чии луѓе исто така биле убиени од Чен, испраќа свои луѓе да го ликвидираат Чен од одмазда, но тој успева да избега. Чен подоцна се обидува да го убие Хванг за возврат, но не успева. Очаен да го сопре ескалирачкото насилство, Ма бара помош од жителите на Кинескиот Кварт за да го фатат Чен и неговите лихвари; тие се согласуваат и почнуваат тајно да ги фотографираат членовите на бандата за да ги утврдат. Ма и неговите колеги полицајци поставуваат стапица и ги апсат сите членови на бандата, вклучувајќи го и Јанг Те, но Чен успева да им побегне. Полицаецот Канг Хонг Сок го забележува Чен и го брка; Чен за малку ќе го прегазел со автомобил пред Ма да го спаси со својата кола. Ма го брка Чен, но го губи од вид, само за да открие дека тој ги нападнал жителите што му помагале на Ма. Тие му откриваат дека Чен планира да пребега во [[Кина]]. Џанг Чен стигнува до аеродромот, каде што Ма го пресретнува во тоалетот. По жестока борба, Ма успева да го совлада Чен и го остава со лисици на рацете. Членовите на бандата се уапсени, а комесарот му честита на Џон за успешноста на акцијата. Додека Ма и неговиот тим се подготвуваат да прослават, комесарот го повикува Ма да истражи нов случај. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Ма Донг Сок]] | Ма Сок До |- | Јун Кје Санг | Џанг Чен |- | Џо Џе Јун | Хванг Чун Сик |- | Чои Гви Хва | капетан Џон Ил Ман |- | Им Хјунг Џун | До Сунг Ву |- | Џин Сон Кју | Ви Сунг Рак |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|tt7468056}} [[Категорија:Филмови на корејски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2017 година]] [[Категорија:Јужнокорејски филмови]] qnhtvjbrmce12snsm38lftz33z4ys6d 1 1390595 5534011 2026-04-03T19:57:46Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {[СЗР}} 5534011 wikitext text/x-wiki {[СЗР}} gmwfdxra517fo1dlhqjkk9x9pxaidrw 5534012 5534011 2026-04-03T19:57:58Z Andrew012p 85224 5534012 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1390596 5534014 2026-04-03T20:01:43Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://search.naver.com/search.naver?sm=tab_hty.top&where=nexearch&query=%EB%B2%94%EC%A3%84%EB%8F%84%EC%8B%9C&x_csa=%7B%22mv_id%22%3A%22161242%22%7D&pkid=68 |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Одметници (филм од 2017) |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5534014 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://search.naver.com/search.naver?sm=tab_hty.top&where=nexearch&query=%EB%B2%94%EC%A3%84%EB%8F%84%EC%8B%9C&x_csa=%7B%22mv_id%22%3A%22161242%22%7D&pkid=68 |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Одметници (филм од 2017) |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} llbtabljwd9nspwxx4ds3qzos88ngxw 0 1390597 5534018 2026-04-03T20:07:35Z P.Nedelkovski 47736 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1329437847|Arabat Fortress]]“ 5534018 wikitext text/x-wiki '''Арабатска тврдина''' - [[тврдина]] изградена во 17 век од страна на [[Отоманско Царство|отоманската]] војска.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=French}}</ref> Се наоѓа на најјужниот дел од [[Арабатски Провлак|Арабатскиот Провлак]].<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (in Russian)</ref> Нејзината намена била да го чува провлакот и [[Крим (полуостров)|Крим]] од освојувања. Била во употреба, со прекини, сè до [[Кримска војна|Кримската војна]] од 1853–1856 година. == Име == Името на Арабатската тврдина потекнува или од арапскиот збор „рабат“, што значи „воен пункт“, или од [[Туркиски јазици|туркискиот]] „арабат“ што значи „предградие“,<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (in Russian)</ref> и е потеклото на името на Арабатскиот Провлак.<ref name="intro">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm Introduction] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000916/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm|date=2013-02-04}}</ref> == Историја == === Заднина: класична антика === Постојат информации за утврдување кое се наоѓало на ова место за време на Босфорското Кралство (кралството постоело помеѓу 5 век п.н.е. и 4 век н.е.). <ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> === Отоманска тврдина === Турското освојување на Крим во 1475 година го означила крајот на [[Џеновска газарија|џеновските колонии]] таму, што довело до уништување на џеновските тврдини на полуостровот.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Турците изградиле или обновиле тврдини во сите стратешки важни точки на [[Полуостров|полуостровот]], а нивни главни тврдини биле [[Ор Капи]] кај [[Перекоп]], Арабат, [[Јеникале|Јени-Кале]] на [[Керчки Проток|Керчкиот Проток]], [[Евпаторија|Ѓозлеве]] и [[Феодосија|Кефе]].<ref name="p1" /> Тврдината веројатно била изградена во втората половина на 17 век од страна на турската војска и за првпат била прикажана на карта што ја составил [[Јакоб фон Сандрарт]] во 1651 година.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=French}}</ref> Оваа карта била заснована на материјал собран од францускиот воен инженер и [[Картографија|картограф]], [[Гијом Ле Васер де Боплан]], автор на книгата ''„Опис на Украина“ од'' 1651 година.<ref name="Beauplan" /> Тврдината имала релативно напреден воен дизајн, била осмоаголна по облик со камени ѕидови дебели 3 метри и била опкружена со земјен ѕид и [[Шанец|ров]]. Имала пет кули и две порти. Неколку реда [[Амбразура|амбразури]] (отвори) биле свртени кон исток, север и запад и биле направени за различни видови [[Артилерија|артилериско оружје]]. Иако тврдината била тешка за освојување кога била правилно бранета, нејзината оддалечена местоположба од Турција значела дека нејзиниот гарнизон честопати имал недоволно персонал, што им дозволувало на руските трупи да ја заобиколат во [[Руско-турска војна (1735-1739)|1737 година]] и со напад да ја освојат во [[Руско-турска војна (1768-1774)|1771 година]].<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Пред тоа, била ограбена од [[Запорошки Козаци|Запорошките Козаци]] во 1667 година.<ref>{{Наведена книга|title=Петро Дорошенко: Політичний портрет|last=В. Смолій; В. Степанков|date=2011|publisher=НАН України. Інститут історії України|isbn=978-617-569-051-2|page=143|language=uk}}</ref> === Руско Царство === Откако Крим [[Припојување на Кримското Ханство од Руското Царство|станал дел од Русија во 1783 година]], тврдината била напуштена, но подоцна била обновена и користена од Русите за време на Кримската војна од 1853–1856 година за одбрана на кримскиот брег. По војната, тврдината повторно била напуштена, а нејзините ѕидови биле користени од луѓето од блиското мало село Арабат како извор на камен.<ref name="b1" /> === Советски Сојуз === Арабатскиот Провлак повторно бил сведок на жестоки борби меѓу советската [[Црвена армија]] и [[Бело движење|Белата армија]] во 1920 година, како и со [[Вермахт|Германската армија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во раздобјето од 1941 до 1944 година.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Во 1968 година, таму биле снимени некои сцени од познатиот советски филм „''[[Двајца воени другари|Двајца воени другари“]]''. == Наводи == [[Категорија:Згради и градби во Крим]] [[Категорија:Тврдини во Украина]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] omui3qx6sxhakadrblhg74did4z9c4r 5534024 5534018 2026-04-03T20:14:08Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5534024 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект |name = Арабатска тврдина |native_name = |partof = |location = [[Крим]] |image = [[Податотека:Карло Боссоли. Форт Арабат.jpg|300px]] |caption = Арабатската тврдина. Слика од [[Карло Босоли]], 1856 (последната година од [[Кримската војна]]) | pushpin_map = Крим | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = да | pushpin_image = | pushpin_label = Arabat Fortress | pushpin_label_position = top | pushpin_mark = | pushpin_marksize = |type = |coordinates = {{coord|format=dms|display=it}} |code = |built = втора половина на 17 век |builder = |materials = камен |height = |used = |demolished = |condition = урнатини |ownership = |open_to_public = yes |controlledby = |garrison = |current_commander = |commanders = |occupants = |battles = |events = |image2 = [[Податотека:Arabatskaya krepost.jpg|300px]] |image2_size = 260px |caption2 = Ќош од тврдината, 2010 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 16 | mapframe-wikidata = yes }} '''Арабатска тврдина''' — [[тврдина]] изградена во 17 век од страна на [[Отоманско Царство|отоманската]] војска.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=French}}</ref> Се наоѓа на најјужниот дел од [[Арабатски Провлак|Арабатскиот Провлак]].<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (in Russian)</ref> Нејзината намена била да го чува провлакот и [[Крим (полуостров)|Крим]] од освојувања. Била во употреба, со прекини, сè до [[Кримска војна|Кримската војна]] од 1853–1856 година. == Име == Името на Арабатската тврдина потекнува или од арапскиот збор „рабат“, што значи „воен пункт“, или од [[Туркиски јазици|туркискиот]] „арабат“ што значи „предградие“,<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (in Russian)</ref> и е потеклото на името на Арабатскиот Провлак.<ref name="intro">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm Introduction] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000916/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm|date=2013-02-04}}</ref> == Историја == === Заднина: класична антика === Постојат информации за утврдување кое се наоѓало на ова место за време на [[Босфорско Кралство|Босфорското Кралство]] (кралството постоело помеѓу 5 век пr. н. е. и 4 век н. е.). <ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> === Отоманска тврдина === Турското освојување на Крим во 1475 година го означила крајот на [[Џеновска газарија|џеновските колонии]] таму, што довело до уништување на џеновските тврдини на полуостровот.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Турците изградиле или обновиле тврдини во сите стратешки важни точки на [[Полуостров|полуостровот]], а нивни главни тврдини биле [[Ор Капи]] кај [[Перекоп]], Арабат, [[Јеникале|Јени-Кале]] на [[Керчки Проток|Керчкиот Проток]], [[Евпаторија|Ѓозлеве]] и [[Феодосија|Кефе]].<ref name="p1" /> Тврдината веројатно била изградена во втората половина на 17 век од страна на турската војска и за првпат била прикажана на карта што ја составил [[Јакоб фон Сандрарт]] во 1651 година.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=French}}</ref> Оваа карта била заснована на материјал собран од францускиот воен инженер и [[Картографија|картограф]], [[Гијом Ле Васер де Боплан]], автор на книгата ''„Опис на Украина“ од'' 1651 година.<ref name="Beauplan" /> Тврдината имала релативно напреден воен дизајн, била осмоаголна по облик со камени ѕидови дебели 3 метри и била опкружена со земјен ѕид и [[Шанец|ров]]. Имала пет кули и две порти. Неколку реда [[Амбразура|амбразури]] (отвори) биле свртени кон исток, север и запад и биле направени за различни видови [[Артилерија|артилериско оружје]]. Иако тврдината била тешка за освојување кога била правилно бранета, нејзината оддалечена местоположба од Турција значела дека нејзиниот гарнизон честопати имал недоволно персонал, што им дозволувало на руските трупи да ја заобиколат во [[Руско-турска војна (1735-1739)|1737 година]] и со напад да ја освојат во [[Руско-турска војна (1768-1774)|1771 година]].<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Пред тоа, била ограбена од [[Запорошки Козаци|Запорошките Козаци]] во 1667 година.<ref>{{Наведена книга|title=Петро Дорошенко: Політичний портрет|last=В. Смолій; В. Степанков|date=2011|publisher=НАН України. Інститут історії України|isbn=978-617-569-051-2|page=143|language=uk}}</ref> === Руско Царство === Откако Крим [[Припојување на Кримското Ханство од Руското Царство|станал дел од Русија во 1783 година]], тврдината била напуштена, но подоцна била обновена и користена од Русите за време на Кримската војна од 1853–1856 година за одбрана на кримскиот брег. По војната, тврдината повторно била напуштена, а нејзините ѕидови биле користени од луѓето од блиското мало село Арабат како извор на камен.<ref name="b1" /> === Советски Сојуз === Арабатскиот Провлак повторно бил сведок на жестоки борби меѓу советската [[Црвена армија]] и [[Бело движење|Белата армија]] во 1920 година, како и со [[Вермахт|Германската армија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во раздобјето од 1941 до 1944 година.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Во 1968 година, таму биле снимени некои сцени од познатиот советски филм „''[[Двајца воени другари|Двајца воени другари“]]''. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Згради и градби во Крим]] [[Категорија:Тврдини во Украина]] 454vf9hwvdevx3abddd1mmktqium02s 5534027 5534024 2026-04-03T20:19:09Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5534027 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект |name = Арабатска тврдина |native_name = |partof = |location = [[Крим]] |image = [[Податотека:Карло Боссоли. Форт Арабат.jpg|300px]] |caption = Арабатската тврдина. Слика од [[Карло Босоли]], 1856 (последната година од [[Кримската војна]]) | pushpin_map = Крим | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = да | pushpin_image = | pushpin_label = Arabat Fortress | pushpin_label_position = top | pushpin_mark = | pushpin_marksize = |type = |coordinates = {{coord|format=dms|display=it}} |code = |built = втора половина на 17 век |builder = |materials = камен |height = |used = |demolished = |condition = урнатини |ownership = |open_to_public = yes |controlledby = |garrison = |current_commander = |commanders = |occupants = |battles = |events = |image2 = [[Податотека:Arabatskaya krepost.jpg|300px]] |image2_size = 260px |caption2 = Ќош од тврдината, 2010 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 16 | mapframe-wikidata = yes }} '''Арабатска тврдина''' — [[тврдина]] изградена во 17 век од страна на [[Отоманско Царство|отоманската]] војска.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=French}}</ref> Се наоѓа на најјужниот дел од [[Арабатски Провлак|Арабатскиот Провлак]].<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (in Russian)</ref> Нејзината намена била да го чува провлакот и [[Крим (полуостров)|Крим]] од освојувања. Била во употреба, со прекини, сè до [[Кримска војна|Кримската војна]] од 1853–1856 година. == Име == Името на Арабатската тврдина потекнува или од арапскиот збор „рабат“, што значи „воен пункт“, или од [[Туркиски јазици|туркискиот]] „арабат“ што значи „предградие“,<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (in Russian)</ref> и е потеклото на името на Арабатскиот Провлак.<ref name="intro">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm Introduction] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000916/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm|date=2013-02-04}}</ref> == Историја == === Заднина: класична антика === Постојат информации за утврдување кое се наоѓало на ова место за време на [[Босфорско Кралство|Босфорското Кралство]] (кралството постоело помеѓу 5 век пr. н. е. и 4 век н. е.). <ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> === Отоманска тврдина === Турското освојување на Крим во 1475 година го означила крајот на [[Џеновска газарија|џеновските колонии]] таму, што довело до уништување на џеновските тврдини на полуостровот.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Турците изградиле или обновиле тврдини во сите стратешки важни точки на [[Полуостров|полуостровот]], а нивни главни тврдини биле [[Ор Капи]] кај [[Перекоп]], Арабат, [[Јеникале|Јени-Кале]] на [[Керчки Проток|Керчкиот Проток]], [[Евпаторија|Ѓозлеве]] и [[Феодосија|Кефе]].<ref name="p1" /> Тврдината веројатно била изградена во втората половина на 17 век од страна на турската војска и за првпат била прикажана на карта што ја составил [[Јакоб фон Сандрарт]] во 1651 година.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=French}}</ref> Оваа карта била заснована на материјал собран од францускиот воен инженер и [[Картографија|картограф]], [[Гијом Ле Васер де Боплан]], автор на книгата ''„Опис на Украина“ од'' 1651 година.<ref name="Beauplan" /> Тврдината имала релативно напреден воен дизајн, била осмоаголна по облик со камени ѕидови дебели 3 метри и била опкружена со земјен ѕид и [[Шанец|ров]]. Имала пет кули и две порти. Неколку реда [[Амбразура|амбразури]] (отвори) биле свртени кон исток, север и запад и биле направени за различни видови [[Артилерија|артилериско оружје]]. Иако тврдината била тешка за освојување кога била правилно бранета, нејзината оддалечена местоположба од Турција значела дека нејзиниот гарнизон честопати имал недоволно персонал, што им дозволувало на руските трупи да ја заобиколат во [[Руско-турска војна (1735-1739)|1737 година]] и со напад да ја освојат во [[Руско-турска војна (1768-1774)|1771 година]].<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Пред тоа, била ограбена од [[Запорошки Козаци|Запорошките Козаци]] во 1667 година.<ref>{{Наведена книга|title=Петро Дорошенко: Політичний портрет|last=В. Смолій; В. Степанков|date=2011|publisher=НАН України. Інститут історії України|isbn=978-617-569-051-2|page=143|language=uk}}</ref> === Руско Царство === Откако Крим [[Припојување на Кримското Ханство од Руското Царство|станал дел од Русија во 1783 година]], тврдината била напуштена, но подоцна била обновена и користена од Русите за време на Кримската војна од 1853–1856 година за одбрана на кримскиот брег. По војната, тврдината повторно била напуштена, а нејзините ѕидови биле користени од луѓето од блиското мало село Арабат како извор на камен.<ref name="b1" /> === Советски Сојуз === Арабатскиот Провлак повторно бил сведок на жестоки борби меѓу советската [[Црвена армија]] и [[Бело движење|Белата армија]] во 1920 година, како и со [[Вермахт|Германската армија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во раздобјето од 1941 до 1944 година.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Во 1968 година, таму биле снимени некои сцени од познатиот советски филм „''[[Двајца воени другари|Двајца воени другари“]]''. == Галерија == <center><gallery widths="160" heights="160" perrow="5"> Податотека:Арабатська фортеця.JPG|Остатоци од тврдината Податотека:Azov fortress.JPG|Остатоци од ѕидините од страната на морето. Податотека:Arabatskaya krepost.jpg|Остатоци од ѕидините. Податотека:Ruins of the Old Turkish Arabat Fortress Arabat Peninsula Crimea Ukraine.jpg|Остатоци од тврдината. </gallery></center> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Згради и градби во Крим]] [[Категорија:Тврдини во Украина]] 9b31pt1pcm4gpj7tse8epksmec654a2 5534029 5534027 2026-04-03T20:19:33Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Утврдувања]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5534029 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект |name = Арабатска тврдина |native_name = |partof = |location = [[Крим]] |image = [[Податотека:Карло Боссоли. Форт Арабат.jpg|300px]] |caption = Арабатската тврдина. Слика од [[Карло Босоли]], 1856 (последната година од [[Кримската војна]]) | pushpin_map = Крим | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = да | pushpin_image = | pushpin_label = Arabat Fortress | pushpin_label_position = top | pushpin_mark = | pushpin_marksize = |type = |coordinates = {{coord|format=dms|display=it}} |code = |built = втора половина на 17 век |builder = |materials = камен |height = |used = |demolished = |condition = урнатини |ownership = |open_to_public = yes |controlledby = |garrison = |current_commander = |commanders = |occupants = |battles = |events = |image2 = [[Податотека:Arabatskaya krepost.jpg|300px]] |image2_size = 260px |caption2 = Ќош од тврдината, 2010 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 16 | mapframe-wikidata = yes }} '''Арабатска тврдина''' — [[тврдина]] изградена во 17 век од страна на [[Отоманско Царство|отоманската]] војска.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=French}}</ref> Се наоѓа на најјужниот дел од [[Арабатски Провлак|Арабатскиот Провлак]].<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (in Russian)</ref> Нејзината намена била да го чува провлакот и [[Крим (полуостров)|Крим]] од освојувања. Била во употреба, со прекини, сè до [[Кримска војна|Кримската војна]] од 1853–1856 година. == Име == Името на Арабатската тврдина потекнува или од арапскиот збор „рабат“, што значи „воен пункт“, или од [[Туркиски јазици|туркискиот]] „арабат“ што значи „предградие“,<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (in Russian)</ref> и е потеклото на името на Арабатскиот Провлак.<ref name="intro">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm Introduction] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000916/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm|date=2013-02-04}}</ref> == Историја == === Заднина: класична антика === Постојат информации за утврдување кое се наоѓало на ова место за време на [[Босфорско Кралство|Босфорското Кралство]] (кралството постоело помеѓу 5 век пr. н. е. и 4 век н. е.). <ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> === Отоманска тврдина === Турското освојување на Крим во 1475 година го означила крајот на [[Џеновска газарија|џеновските колонии]] таму, што довело до уништување на џеновските тврдини на полуостровот.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Турците изградиле или обновиле тврдини во сите стратешки важни точки на [[Полуостров|полуостровот]], а нивни главни тврдини биле [[Ор Капи]] кај [[Перекоп]], Арабат, [[Јеникале|Јени-Кале]] на [[Керчки Проток|Керчкиот Проток]], [[Евпаторија|Ѓозлеве]] и [[Феодосија|Кефе]].<ref name="p1" /> Тврдината веројатно била изградена во втората половина на 17 век од страна на турската војска и за првпат била прикажана на карта што ја составил [[Јакоб фон Сандрарт]] во 1651 година.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=French}}</ref> Оваа карта била заснована на материјал собран од францускиот воен инженер и [[Картографија|картограф]], [[Гијом Ле Васер де Боплан]], автор на книгата ''„Опис на Украина“ од'' 1651 година.<ref name="Beauplan" /> Тврдината имала релативно напреден воен дизајн, била осмоаголна по облик со камени ѕидови дебели 3 метри и била опкружена со земјен ѕид и [[Шанец|ров]]. Имала пет кули и две порти. Неколку реда [[Амбразура|амбразури]] (отвори) биле свртени кон исток, север и запад и биле направени за различни видови [[Артилерија|артилериско оружје]]. Иако тврдината била тешка за освојување кога била правилно бранета, нејзината оддалечена местоположба од Турција значела дека нејзиниот гарнизон честопати имал недоволно персонал, што им дозволувало на руските трупи да ја заобиколат во [[Руско-турска војна (1735-1739)|1737 година]] и со напад да ја освојат во [[Руско-турска војна (1768-1774)|1771 година]].<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Пред тоа, била ограбена од [[Запорошки Козаци|Запорошките Козаци]] во 1667 година.<ref>{{Наведена книга|title=Петро Дорошенко: Політичний портрет|last=В. Смолій; В. Степанков|date=2011|publisher=НАН України. Інститут історії України|isbn=978-617-569-051-2|page=143|language=uk}}</ref> === Руско Царство === Откако Крим [[Припојување на Кримското Ханство од Руското Царство|станал дел од Русија во 1783 година]], тврдината била напуштена, но подоцна била обновена и користена од Русите за време на Кримската војна од 1853–1856 година за одбрана на кримскиот брег. По војната, тврдината повторно била напуштена, а нејзините ѕидови биле користени од луѓето од блиското мало село Арабат како извор на камен.<ref name="b1" /> === Советски Сојуз === Арабатскиот Провлак повторно бил сведок на жестоки борби меѓу советската [[Црвена армија]] и [[Бело движење|Белата армија]] во 1920 година, како и со [[Вермахт|Германската армија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во раздобјето од 1941 до 1944 година.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Во 1968 година, таму биле снимени некои сцени од познатиот советски филм „''[[Двајца воени другари|Двајца воени другари“]]''. == Галерија == <center><gallery widths="160" heights="160" perrow="5"> Податотека:Арабатська фортеця.JPG|Остатоци од тврдината Податотека:Azov fortress.JPG|Остатоци од ѕидините од страната на морето. Податотека:Arabatskaya krepost.jpg|Остатоци од ѕидините. Податотека:Ruins of the Old Turkish Arabat Fortress Arabat Peninsula Crimea Ukraine.jpg|Остатоци од тврдината. </gallery></center> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Згради и градби во Крим]] [[Категорија:Тврдини во Украина]] [[Категорија:Утврдувања]] hxr834apj1p5b89bf54glcz78j07cpf 5534032 5534029 2026-04-03T20:23:27Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5534032 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен објект |name = Арабатска тврдина |native_name = |partof = |location = [[Крим]] |image = [[Податотека:Карло Боссоли. Форт Арабат.jpg|300px]] |caption = Арабатската тврдина. Слика од [[Карло Босоли]], 1856 (последната година од [[Кримската војна]]) | pushpin_map = Крим | pushpin_mapsize = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | pushpin_relief = да | pushpin_image = | pushpin_label = Arabat Fortress | pushpin_label_position = top | pushpin_mark = | pushpin_marksize = |type = |coordinates = {{coord|format=dms|display=it}} |code = |built = втора половина на 17 век |builder = |materials = камен |height = |used = |demolished = |condition = урнатини |ownership = |open_to_public = yes |controlledby = |garrison = |current_commander = |commanders = |occupants = |battles = |events = |image2 = [[Податотека:Arabatskaya krepost.jpg|300px]] |image2_size = 260px |caption2 = Ќош од тврдината, 2010 | mapframe = yes | mapframe-zoom = 16 | mapframe-wikidata = yes }} '''Арабатска тврдина''' — [[тврдина]] изградена во 17 век од страна на [[Отоманско Царство|отоманската]] војска.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=француски}}</ref> Се наоѓа на најјужниот дел од [[Арабатски Провлак|Арабатскиот Провлак]].<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (на руски)</ref> Нејзината намена била да го чува провлакот и [[Крим (полуостров)|Крим]] од освојувања.<ref name=b1>Semenov, p.111</ref> Била во употреба, со прекини, сè до [[Кримска војна|Кримската војна]] од 1853–1856 година. == Име == Името на Арабатската тврдина потекнува или од арапскиот збор „рабат“, што значи „воен пункт“, или од [[Туркиски јазици|туркискиот]] „арабат“ што значи „предградие“,<ref name="fort">[http://azov.kiev.ua/ex_Krepost.html Arabat Foretress] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140323164057/http://www.azov.kiev.ua/ex_Krepost.html|date=2014-03-23}} (на руски)</ref> и е потеклото на името на Арабатскиот Провлак.<ref name="intro">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm Introduction] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000916/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part00.htm|date=2013-02-04}}</ref> == Историја == === Заднина: класична антика === Постојат информации за утврдување кое се наоѓало на ова место за време на [[Босфорско Кралство|Босфорското Кралство]] (кралството постоело помеѓу 5 век пr. н. е. и 4 век н. е.). <ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> === Отоманска тврдина === Турското освојување на Крим во 1475 година го означила крајот на [[Џеновска газарија|џеновските колонии]] таму, што довело до уништување на џеновските тврдини на полуостровот.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Турците изградиле или обновиле тврдини во сите стратешки важни точки на [[Полуостров|полуостровот]], а нивни главни тврдини биле [[Ор Капи]] кај [[Перекоп]], Арабат, [[Јеникале|Јени-Кале]] на [[Керчки Проток|Керчкиот Проток]], [[Евпаторија|Ѓозлеве]] и [[Феодосија|Кефе]].<ref name="p1" /> Тврдината веројатно била изградена во втората половина на 17 век од страна на турската војска и за првпат била прикажана на карта што ја составил [[Јакоб фон Сандрарт]] во 1651 година.<ref name="Beauplan">{{Наведена книга|url=http://litopys.org.ua/boplan/bop07.htm|title=Description d'Ukranie|last=Guillaume Le Vasseur de Beauplan|year=1660|language=француски}}</ref> Оваа карта била заснована на материјал собран од францускиот воен инженер и [[Картографија|картограф]], [[Гијом Ле Васер де Боплан]], автор на книгата ''„Опис на Украина“ од'' 1651 година.<ref name="Beauplan" /> Тврдината имала релативно напреден воен дизајн, била осмоаголна по облик со камени ѕидови дебели 3 метри и била опкружена со земјен ѕид и [[Шанец|ров]]. Имала пет кули и две порти. Неколку реда [[Амбразура|амбразури]] (отвори) биле свртени кон исток, север и запад и биле направени за различни видови [[Артилерија|артилериско оружје]]. Иако тврдината била тешка за освојување кога била правилно бранета, нејзината оддалечена местоположба од Турција значела дека нејзиниот гарнизон честопати имал недоволно персонал, што им дозволувало на руските трупи да ја заобиколат во [[Руско-турска војна (1735-1739)|1737 година]] и со напад да ја освојат во [[Руско-турска војна (1768-1774)|1771 година]].<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Пред тоа, била ограбена од [[Запорошки Козаци|Запорошките Козаци]] во 1667 година.<ref>{{Наведена книга|title=Петро Дорошенко: Політичний портрет|last=В. Смолій; В. Степанков|date=2011|publisher=НАН України. Інститут історії України|isbn=978-617-569-051-2|page=143|language=uk}}</ref> === Руско Царство === Откако Крим [[Припојување на Кримското Ханство од Руското Царство|станал дел од Русија во 1783 година]], тврдината била напуштена, но подоцна била обновена и користена од Русите за време на Кримската војна од 1853–1856 година за одбрана на кримскиот брег. По војната, тврдината повторно била напуштена, а нејзините ѕидови биле користени од луѓето од блиското мало село Арабат како извор на камен.<ref name="b1" /> === Советски Сојуз === Арабатскиот Провлак повторно бил сведок на жестоки борби меѓу советската [[Црвена армија]] и [[Бело движење|Белата армија]] во 1920 година, како и со [[Вермахт|Германската армија]] за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] во раздобјето од 1941 до 1944 година.<ref name="p1">Shutov, [http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm Part 1] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130204000912/http://www.onixtour.com.ua/books/2689ii97/part01.htm|date=2013-02-04}}</ref> Во 1968 година, таму биле снимени некои сцени од познатиот советски филм „''[[Двајца воени другари|Двајца воени другари“]]''. == Галерија == <center><gallery widths="160" heights="160" perrow="5"> Податотека:Арабатська фортеця.JPG|Остатоци од тврдината Податотека:Azov fortress.JPG|Остатоци од ѕидините од страната на морето. Податотека:Arabatskaya krepost.jpg|Остатоци од ѕидините. Податотека:Ruins of the Old Turkish Arabat Fortress Arabat Peninsula Crimea Ukraine.jpg|Остатоци од тврдината. </gallery></center> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Згради и градби во Крим]] [[Категорија:Тврдини во Украина]] [[Категорија:Утврдувања]] s2ipj1bg3qdiqe1zrf6kzftud82fd62 10 1390598 5534030 2026-04-03T20:20:34Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{#if:{{{sortable|}}} |<span style="display:none;">{{{1|}}}</span> }}{{#if:{{{i|}}} |<nowiki/>'' }}{{#switch:{{{literal|}}} |no|off = превод |yes|on = {{Abbr|lit.&nbsp;transl.|literal translation}} |abbr |#default = {{Abbr|transl.|translation}} }}{{#if:{{{i|}}} |''<nowiki/> }}{{#if:{{{1|}}} |<span>&thinsp;{{{1}}}</span> }}{{#if:{{{2|}}} |&nbsp;– transl.<span>&thinsp;{{{2}}}</span> }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 5534030 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{sortable|}}} |<span style="display:none;">{{{1|}}}</span> }}{{#if:{{{i|}}} |<nowiki/>'' }}{{#switch:{{{literal|}}} |no|off = превод |yes|on = {{Abbr|lit.&nbsp;transl.|literal translation}} |abbr |#default = {{Abbr|transl.|translation}} }}{{#if:{{{i|}}} |''<nowiki/> }}{{#if:{{{1|}}} |<span>&thinsp;{{{1}}}</span> }}{{#if:{{{2|}}} |&nbsp;– transl.<span>&thinsp;{{{2}}}</span> }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 704bd1jf9sdz9vwj71huyumt245irqp 1 1390599 5534033 2026-04-03T20:23:40Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5534033 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1390600 5534035 2026-04-03T20:28:14Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{Infobox football biography-retired | name = Рафаел Алкорта | image = [[File:Rafael Alkorta.jpg|200px|]] | fullname = Рафаел Алкорта Мартинес | birth_date = {{birth date and age|1968|9|16|df=y}} | birth_place = [[Билбао]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.78}} | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] |... 5534035 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Рафаел Алкорта | image = [[File:Rafael Alkorta.jpg|200px|]] | fullname = Рафаел Алкорта Мартинес | birth_date = {{birth date and age|1968|9|16|df=y}} | birth_place = [[Билбао]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.78}} | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 2002 <small>(33 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1975–1985 | youthclubs1 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years1 = 1984–1987 | caps1 = 44 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Bilbao Athletic}} | years2 = 1987–1993 | caps2 = 172 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years3 = 1993–1997 | caps3 = 107 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1997–2002 | caps4 = 91 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | nationalyears1 = 1985 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 16 години|Шпанија 16]] | nationalyears2 = 1985–1986 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears3 = 1987–1990 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1990–1998 | nationalcaps4 = 54 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2014–2015 | managerclubs1 = {{Fb team Olympiakos}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Olympique Marseille}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> }} '''Рафаел Алкорта Мартинес''' (роден на [[16 септември]] [[1968]], во [[Билбао]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Израснат во академијата на [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]], тој го имал своето деби со резервниот тим на ''„рохибланкосите“'' во сезоната 1985-1986. Во 1987 година бил промовиран во првиот тим на Атлетик играјќи шест сезони за тимот пред да премине во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] во 1993 година. Во Мадрид поминал четири сезони, освојувајќи две [[Примера Дивисион (Шпанија)|првенствени]] титули (1994-1995 и 1996-1997) и еден [[Суперкуп на Шпанија]] (1993), по што се вратил во Атлетик Билбао каде ја завршил својата кариера во 2002 година. За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] дебитирал во мај 1990 година. Играл на сите три [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во текот на 1990-тите години ([[Светско првенство во фудбал 1990|1990]], [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]], [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]]) и на едно [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]] ([[Европско првенство во фудбал 1996|1996]]). ==Титули== ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 1994-1995, 1996-1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1993 ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.soccerway.com/player/luis-enrique/8MdrBIUb/ Рафаел Алкорта на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/luis-enrique/profil/spieler/7601 Рафаел Алкорта на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/102772/luis-enrique Рафаел Алкорта на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113818/show/luis-enrique Рафаел Алкорта на whoscored] {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Алкорта, Рафаел}} [[Категорија:Родени во 1968 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетик Билбао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1990]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 7hvzj2fcw7z4plbr5ze3euglc3rcdby 5534037 5534035 2026-04-03T20:32:48Z Carshalton 30527 /* Надворешни врски */ 5534037 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Рафаел Алкорта | image = [[File:Rafael Alkorta.jpg|200px|]] | fullname = Рафаел Алкорта Мартинес | birth_date = {{birth date and age|1968|9|16|df=y}} | birth_place = [[Билбао]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.78}} | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 2002 <small>(33 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1975–1985 | youthclubs1 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years1 = 1984–1987 | caps1 = 44 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Bilbao Athletic}} | years2 = 1987–1993 | caps2 = 172 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years3 = 1993–1997 | caps3 = 107 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1997–2002 | caps4 = 91 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | nationalyears1 = 1985 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 16 години|Шпанија 16]] | nationalyears2 = 1985–1986 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears3 = 1987–1990 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1990–1998 | nationalcaps4 = 54 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2014–2015 | managerclubs1 = {{Fb team Olympiakos}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Olympique Marseille}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> }} '''Рафаел Алкорта Мартинес''' (роден на [[16 септември]] [[1968]], во [[Билбао]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Израснат во академијата на [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]], тој го имал своето деби со резервниот тим на ''„рохибланкосите“'' во сезоната 1985-1986. Во 1987 година бил промовиран во првиот тим на Атлетик играјќи шест сезони за тимот пред да премине во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] во 1993 година. Во Мадрид поминал четири сезони, освојувајќи две [[Примера Дивисион (Шпанија)|првенствени]] титули (1994-1995 и 1996-1997) и еден [[Суперкуп на Шпанија]] (1993), по што се вратил во Атлетик Билбао каде ја завршил својата кариера во 2002 година. За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] дебитирал во мај 1990 година. Играл на сите три [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во текот на 1990-тите години ([[Светско првенство во фудбал 1990|1990]], [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]], [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]]) и на едно [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]] ([[Европско првенство во фудбал 1996|1996]]). ==Титули== ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 1994-1995, 1996-1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1993 ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://hr.soccerway.com/igrac/alkorta-rafael/lrc1dvIH/ Рафаел Алкорта на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/rafael-alkorta/profil/spieler/101566 Рафаел Алкорта на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/203001/rafael-alkorta Рафаел Алкорта на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113814/show/rafa-alkorta Рафаел Алкорта на whoscored] {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Алкорта, Рафаел}} [[Категорија:Родени во 1968 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетик Билбао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1990]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] qmf81icudio15j3yrsnjajzf70kqgoh 5534084 5534037 2026-04-03T21:48:02Z Carshalton 30527 5534084 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Рафаел Алкорта | image = [[File:Rafael Alkorta.jpg|200px|]] | fullname = Рафаел Алкорта Мартинес | birth_date = {{birth date and age|1968|9|16|df=y}} | birth_place = [[Билбао]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.78}} | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 2002 <small>(33 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1975–1985 | youthclubs1 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years1 = 1984–1987 | caps1 = 44 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Bilbao Athletic}} | years2 = 1987–1993 | caps2 = 172 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years3 = 1993–1997 | caps3 = 107 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1997–2002 | caps4 = 91 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | nationalyears1 = 1985 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 16 години|Шпанија 16]] | nationalyears2 = 1985–1986 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears3 = 1987–1990 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1990–1998 | nationalcaps4 = 54 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2014–2015 | managerclubs1 = {{Fb team Olympiakos}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Olympique Marseille}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> }} '''Рафаел Алкорта Мартинес''' (роден на [[16 септември]] [[1968]], во [[Билбао]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Израснат во академијата на [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]], тој го имал своето деби со резервниот тим на ''„рохибланкосите“'' во сезоната 1985-1986. Во 1987 година бил промовиран во првиот тим на Атлетик играјќи шест сезони за тимот пред да премине во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] во 1993 година. Во Мадрид поминал четири сезони, освојувајќи две [[Примера Дивисион (Шпанија)|првенствени]] титули (1994-1995 и 1996-1997) и еден [[Суперкуп на Шпанија]] (1993), по што се вратил во Атлетик Билбао каде ја завршил својата кариера во 2002 година. За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] дебитирал во мај 1990 година. Играл на сите три [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во текот на 1990-тите години ([[Светско првенство во фудбал 1990|1990]], [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]], [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]]) и на едно [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]] ([[Европско првенство во фудбал 1996|1996]]). ==Биографија== Неговиот помлад брат Оскар, исто така бил фудбалер, но иако ја минал младинската школа на Атлетик Билбао не успеал да оствари успешна кариера.<ref>{{cite web|url=https://www.athletic-club.eus/en/players/oskar-alkorta-martinez|title=Oskar Alkorta|publisher=Athletic Bilbao|access-date=23 June 2019}}</ref> ==По завршувањето на кариерата== Откако ја завршил својата играчка кариера, Алкорта работел како помошник тренер на поранешниот соиграч од Реал Мадрид, [[Мичел (фудбалер 1963)|Мичел]] во [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]] и [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]].<ref>{{cite news|url=http://athletic.elcorreo.com/noticias/201705/26/alkorta-alkiza-entre-posibles-20170525210941.html|title=Alkorta y Alkiza, entre los posibles ayudantes de Ziganda|newspaper=[[El Correo]]|first=Juanma|last=Mallo|language=es|date=26 May 2017|access-date=18 November 2017}}</ref> Во декември 2018 година, по изборот на [[Аитор Елизеги]] за претседател на Атлетик Билбао, тој бил назначен за нов [[спортски директор]] на клубот.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/pais-vasco/2018/12/24/5c20cea4fc6c83d43f8b46a1.html|title=Alkorta y Ayarza serían director deportivo y secretario técnico del Athletic con Elizegi|newspaper=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|language=es|date=24 December 2018|access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.deia.eus/2018/12/30/athletic/llevo-preparando-esto-desde-hace-mucho-tiempo|title="Llevo preparando esto desde hace mucho tiempo"|newspaper=[[Deia (newspaper)|Deia]]|first=Arkaitz|last=Aramendia|language=es|date=30 December 2018|access-date=11 January 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231124931/https://www.deia.eus/2018/12/30/athletic/llevo-preparando-esto-desde-hace-mucho-tiempo|archive-date=31 December 2018}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 1994-1995, 1996-1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1993 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://hr.soccerway.com/igrac/alkorta-rafael/lrc1dvIH/ Рафаел Алкорта на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/rafael-alkorta/profil/spieler/101566 Рафаел Алкорта на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/203001/rafael-alkorta Рафаел Алкорта на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113814/show/rafa-alkorta Рафаел Алкорта на whoscored] {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Алкорта, Рафаел}} [[Категорија:Родени во 1968 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетик Билбао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1990]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 4grnxgqukn2etv50dfrl02z05ofuddp 5534116 5534084 2026-04-03T22:50:14Z Carshalton 30527 5534116 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Рафаел Алкорта | image = [[File:Rafael Alkorta.jpg|200px|]] | fullname = Рафаел Алкорта Мартинес | birth_date = {{birth date and age|1968|9|16|df=y}} | birth_place = [[Билбао]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.78}} | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | retired = 2002 <small>(33 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1975–1985 | youthclubs1 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years1 = 1984–1987 | caps1 = 44 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Bilbao Athletic}} | years2 = 1987–1993 | caps2 = 172 | goals2 = 2 | clubs2 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | years3 = 1993–1997 | caps3 = 107 | goals3 = 2 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1997–2002 | caps4 = 91 | goals4 = 4 | clubs4 = {{Fb team Athletic Bilbao}} | nationalyears1 = 1985 | nationalcaps1 = 7 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 16 години|Шпанија 16]] | nationalyears2 = 1985–1986 | nationalcaps2 = 3 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears3 = 1987–1990 | nationalcaps3 = 6 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезнетација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1990–1998 | nationalcaps4 = 54 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2014–2015 | managerclubs1 = {{Fb team Olympiakos}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Olympique Marseille}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Асистент)</small> }} '''Рафаел Алкорта Мартинес''' (роден на [[16 септември]] [[1968]], во [[Билбао]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]]. Израснат во академијата на [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]], тој го имал своето деби со резервниот тим на ''„рохибланкосите“'' во сезоната 1985-1986. Во 1987 година бил промовиран во првиот тим на Атлетик играјќи шест сезони за тимот пред да премине во [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] во 1993 година. Во Мадрид поминал четири сезони, освојувајќи две [[Примера Дивисион (Шпанија)|првенствени]] титули (1994-1995 и 1996-1997) и еден [[Суперкуп на Шпанија]] (1993), по што се вратил во Атлетик Билбао каде ја завршил својата кариера во 2002 година. За [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската репрезентација]] дебитирал во мај 1990 година. Играл на сите три [[Светско првенство во фудбал|Светски првенства]] во текот на 1990-тите години ([[Светско првенство во фудбал 1990|1990]], [[Светско првенство во фудбал 1994|1994]], [[Светско првенство во фудбал 1998|1998]]) и на едно [[Европско првенство во фудбал|Европско првенство]] ([[Европско првенство во фудбал 1996|1996]]). ==Биографија== Неговиот помлад брат Оскар, исто така бил фудбалер, но иако ја минал младинската школа на Атлетик Билбао не успеал да оствари успешна кариера.<ref>{{cite web|url=https://www.athletic-club.eus/en/players/oskar-alkorta-martinez|title=Oskar Alkorta|publisher=Athletic Bilbao|access-date=23 June 2019}}</ref> ==По завршувањето на кариерата== Откако ја завршил својата играчка кариера, Алкорта работел како помошник тренер на поранешниот соиграч од Реал Мадрид, [[Мичел (фудбалер 1963)|Мичел]] во [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]] и [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]].<ref>{{cite news|url=http://athletic.elcorreo.com/noticias/201705/26/alkorta-alkiza-entre-posibles-20170525210941.html|title=Alkorta y Alkiza, entre los posibles ayudantes de Ziganda|newspaper=[[El Correo]]|first=Juanma|last=Mallo|language=es|date=26 May 2017|access-date=18 November 2017}}</ref> Во декември 2018 година, по изборот на [[Аитор Елизеги]] за претседател на Атлетик Билбао, тој бил назначен за нов [[спортски директор]] на клубот.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/pais-vasco/2018/12/24/5c20cea4fc6c83d43f8b46a1.html|title=Alkorta y Ayarza serían director deportivo y secretario técnico del Athletic con Elizegi|newspaper=[[El Mundo (Spain)|El Mundo]]|language=es|date=24 December 2018|access-date=11 January 2019}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.deia.eus/2018/12/30/athletic/llevo-preparando-esto-desde-hace-mucho-tiempo|title="Llevo preparando esto desde hace mucho tiempo"|newspaper=[[Deia (newspaper)|Deia]]|first=Arkaitz|last=Aramendia|language=es|date=30 December 2018|access-date=11 January 2019|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231124931/https://www.deia.eus/2018/12/30/athletic/llevo-preparando-esto-desde-hace-mucho-tiempo|archive-date=31 December 2018}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 1994-1995, 1996-1997 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 1993 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://hr.soccerway.com/igrac/alkorta-rafael/lrc1dvIH/ Рафаел Алкорта на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/rafael-alkorta/profil/spieler/101566 Рафаел Алкорта на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/203001/rafael-alkorta Рафаел Алкорта на espn] *[https://www.whoscored.com/players/113814/show/rafa-alkorta Рафаел Алкорта на whoscored] {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1994}} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Алкорта, Рафаел}} [[Категорија:Родени во 1968 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Атлетик Билбао]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1990]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1994]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] gev3833pg6ebk3z9z0388bc69gryofl 1 1390601 5534061 2026-04-03T20:48:26Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5534061 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1390602 5534066 2026-04-03T21:01:25Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:hr:Special:Redirect/revision/7168239|Della mercatura et del mercante perfetto]]“ 5534066 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Инфокутија Книга|isbn=|author=[[Benedikt Kotruljević]]|pub_date=[[1458.]]|country=[[Dubrovačka Republika]]|publisher=[[Franjo Petrić]]|language=[[Италијански јазик|Италијански]]|name=Della mercatura et del mercante perfetto|image_caption=Naslovna stranica ''Della mercatura et del mercante perfetto''.|release_date=[[1458.]]|image=Della_Mercatura_-_1578.jpg|published=[[1573.]]}}'''''„Il libro dell' arte di Mercatura''''' “ (хрв. ,,Knjiga o Mercaturinoj umjetnosti"; мкд. ,,Книгата за уметноста на Меркатура") претставува најважното дело на Бенедикт Котруљевиќ, напишано во [[1458|1458 година.]] Ракописот е објавен во [[1573|1573 година]], во изменета форма, од [[Фране Петриќ|Фрањо Петриќ]] под наслов '''''„Della mercatura et del mercante perfetto“''''' (хрв. ,,O trgovini i savršenom trgovcu"; мкд. „За трговијата и совршениот трговец“). Оригиналниот текст бил базиран на два примерока од [[1484|1484 година]], а бил објавен [[1990|во 1990 година]], и дури тогаш можело целосно да се цени значењето на делото на Котруљевиќ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://enciklopedija.hr/clanak/33482|title=Benedikt Kotruljević|work=Hrvatska enciklopedija|publisher=Leksikografski zavod Miroslav Krleža|accessdate=19. rujna 2020.}}</ref> Тоа е првиот прирачник за [[трговија]] и книговодство. == Историја == Неколку историчари сугерираат дека овој ракопис е првиот ракопис за двојно книговодство, бидејќи е напишан во [[1458|1458 година]], најмалку 36 години пред ''[[Summa de arithmetica|„Summa de arithmetica“]]'' на Лука Пачоли.<ref name="Financial Essay">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oxbridgewriters.com/essays/accounting/financial-accounting-accountants.php|title=Essay title – Financial Accounting And Accountants|archive-url=https://web.archive.org/web/20101215090424/http://www.oxbridgewriters.com/essays/accounting/financial-accounting-accountants.php|archive-date=2010-12-15|accessdate=2011-03-26}}</ref> Општо е прифатено дека причината зошто Лука Пачоли се смета за „татко на книговодството“ е тоа што делото на Котруљевиќ не било официјално објавено сè до 1573 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://paciolicode.com/|title=3. Hypothesis of ‘the Pacioli Code’|archive-url=https://web.archive.org/web/20110823232731/http://paciolicode.com/|archive-date=2011-08-23|accessdate=2011-03-26}}</ref> а [[Италијански јазик|Италијанска]] верзија била објавена во [[Венеција]] од [[Фране Петриќ|Фрањо Петриќ]] во 1573 година,<ref name="Zubrinic" /> додека [[Француски јазик|Француски]] превод на овој ракопис бил објавен во [[Лион]] во [[1613|1613 година]] под наслов ''„Parfait négociant“''. Рана копија од ''„Della mercatura e del mercante perfetto“'' од крајот [[15 век|на 15]] [[15 век|век]] е зачувана во [[Nacionalna knjižnica Malte|Националната библиотека на Малта]],<ref>{{Наведено списание|last=Vladimir Stipetić|date=Srpanj 2002.|title=Book Review: Marin Rafaeli of Ragusa on Double-Entry Bookkeeping in 1475: a Recent Discovery by Anne J. van der Helm and Johanna Postma|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=28931&lang=en|journal=[[Dubrovnik Annals]]|location=Dubrovnik, Croatia|publisher=Croatian Academy of Sciences and Arts|page=123|issn=1331-3878|access-date=2012-04-03}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://home.kpn.nl/annejvanderhelm/paper.html|title=LA RIEGOLA DE LIBRO Bookkeeping instructions from the mid-fifteenth century|archive-url=https://web.archive.org/web/20220121070036/http://home.kpn.nl/annejvanderhelm/paper.html|archive-date=21. siječnja 2022.|accessdate=20. rujna 2020.}}</ref> а Постои уште еден ран примерок зачуван во [[Библиотека Маркијана|Националната библиотека „Свети]] [[Библиотека Маркијана|Марко“]] во Венеција.<ref name="AccountingHistory" /> == Содржина на ракописот == Ракописот содржи четири книги од кои во првата книга, Котруљевиќ дискутира за потеклото, формите и суштината на самата трговија; во втората, за тоа како треба да се однесува трговецот кон религијата и богослужбата; во третата, за моралните и општествените доблести на трговецот и во четвртата, за управувањето на трговецот со домот и домаќинството, како и за неговото управување со домаќинството. Во времето на создавањето на ракописот, трговијата се сметала за уметност, а „Совршениот трговец“ претставувал културен човек кој се однесувал морално кон сите и бил чесен во обработката на трансакциите, да биде многу чувствителен на локалните интереси на местата каде што тргувал, да биде способен да ја процени политичката ситуација и обичајните закони за успешно да го води својот бизнис и исто така, морал да биде не само книговодител, туку и добар писател, [[Реторика|реторичар]] и научник кој секогаш се однесувал дипломатски. Според Котруљевиќ, „совршениот трговец“ е спротивност на морнарите и војниците бидејќи тие се многу понаивни кон овие одредби. Котруљевиќ напишал дека тие се крајно глупави бидејќи се однесуваат мегаломански и не многу дипломатски кога пијат во таверни и купуваат леб на пазар. == Извори == {{Наводи|30em}} == Литература == * {{Наведена книга|title=La partita doppia applicata alle scritture delle antiche aziende mercantili veneziane|last=Alfieri|first=Vittorio (Prof.)|publisher=G.B. Paravia|year=1891|language=Italian|ref=Alfieri}} Original from Columbia University * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/famousfirstfacts00anzo|title=Famous First Facts|last=Anzovin|first=Steven|year=2000|isbn=0-8242-0958-3|ref=Anzovin|url-access=registration}} * Bačeković, Alica (2006). [https://hrcak.srce.hr/67777 Benedikt Kotruljević, Knjiga o umijeću trgovanja]. ''Prilozi za istraživanje hrvatske filozofske baštine'', 32. (1-2 (63-64)), 293-298. * {{Наведена книга|title=Historical-criticism on antichitla news, history and literature of 'Dubrovnik: divided into two volumes devoted Exalted and Senate of the Republic of Ragusa,''|last=Hangers|first=Francis M.|publisher=Martecchini|year=1803|volume=2|ref=Hangers}} == Библиографија == * Б. * Б. Котруљи, Книгата за уметноста на трговијата, уредници Карло Караро и Џовани Фаверо, преведена на англиски од Џон Франсис Филимор, Палгрејв Мекмилан, Спрингер Нејчр, 2017. * Б. * Cotrugli B., ''Della mercatura e del mercante perfetto: libri quattro'', Liber, 1975 * Cotrugli B., ''Il libero dell'arte della mercatura'', уредено од U. Tucci, Arsenale, Венеција 1990 г. * Gliubich S., ''Dizionario biografico degli uomini illustri della Dalmazia'' препечатено издание на Виена-Зара во 1856 година, Arnaldo Forni Editore, Болоња 1974 година * Постма Ј.- АЈ ван дер Хелм, ''Труд за 8-миот Светски конгрес на историчари на сметководството,'' Мадрид, Шпанија, 19–21 јули 2000 година {{GLAVNIRASPORED:Della mercatura e del mercante perfetto}} [[Категорија:Сметководство]] qpxcv7xqd1dbpi4zie1u1gggi3giiuy 10 1390603 5534069 2026-04-03T21:24:54Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: <includeonly>[https://musopen.org/composer/{{{1}}}/ {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{PAGENAME}}}}] на проектот [[Musopen]]</includeonly><noinclude> <!-- Додавајте категории и меѓујазични врски на потстраницата /doc, не овде! --> {{Документација}}</noinclude> 5534069 wikitext text/x-wiki <includeonly>[https://musopen.org/composer/{{{1}}}/ {{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|{{PAGENAME}}}}] на проектот [[Musopen]]</includeonly><noinclude> <!-- Додавајте категории и меѓујазични врски на потстраницата /doc, не овде! --> {{Документација}}</noinclude> 5uhb9zw14qb2i1zunq4tt5g2ghppk2o 0 1390604 5534073 2026-04-03T21:31:04Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Инфокутија Водна површина |lake_name=Незеро |native_name=Ασκουρίδα |native_name_lang=el |image= |caption= |image_bathymetry=<mapframe latitude="39.95" longitude="22.45" zoom="11" width="270" height="270" align="center" frameless="1"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "", "marker-size": "small", "m... 5534073 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Водна површина |lake_name=Незеро |native_name=Ασκουρίδα |native_name_lang=el |image= |caption= |image_bathymetry=<mapframe latitude="39.95" longitude="22.45" zoom="11" width="270" height="270" align="center" frameless="1"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "", "marker-size": "small", "marker-color": "#007FFF" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.45, 39.95 ] } } ] } </mapframe> |caption_bathymetry= |coords={{coord|39.95|22.45|type:waterbody_region:GR|display=inline,title}} |type= |inflow= |outflow= |catchment= |basin_countries=[[Грција]] |length=|width= |area=5,5 |depth= |max-depth= |volume= |residence_time= |shore= |elevation=1.000 |islands= |cities=[[Незеро (село)|Незеро]] }} '''Незеро''' (познато и како '''Аскурида'''; {{Langx|el|Νεζερός}}, ''Незерос'' или ''Ασκουρίδα'', ''Ασκουρίς'', ''Аскурис'') — поранешно езеро во [[Лариско]], [[Тесалија]], денес во [[Грција]]. == Географија == Езерото се наоѓало на мала висорамнина во јужното подножје на [[Олимп]], во огранокот [[Долен Олимп]], непосредно до границата со [[Егејска Македонија]].<ref>{{Австриска карта|}}</ref> Опфаќало површина од вкупно 5.500 [[Стема|стеми]], односно {{Км2|5,5}}.<ref name="thessalia">[http://www.thessalia.gr/PEP/uploads/material/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CF%85%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%83%CE%B7_%CE%9A%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CF%80%CE%B5%CF%8D%CE%BA%CE%B7%CF%82.pdf Περιφέρεια Θεσσαλίας, ανασύσταση λίμνης Ασκουρίδας]{{Dead link|date=Οκτώβριος 2019}}</ref><ref name="ethnoslakes">[http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=23106&subid=2&pubid=7120855 Έθνος]{{Dead link|date=Οκτώβριος 2019}} Πλημμύρα ζωής για δύο αποξηραμένες λίμνες</ref> Во близина се наоѓа истоименото село [[Незеро (село)|Незеро]] <small>(Калипефки)</small>. == Историја == Древното име на езерото е ''Аскурис'' или ''Аскирис''. Под тоа име се споменува и во [[златна була]] на [[Андроник II Палеолог]] од 1289 г.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://macedonia.kroraina.com/en/mv/mv_3_5.htm#b25|title=Die Slaven in Griechenland|last=Vasmer|first=Max|publisher=Zentralantiquariat der Deutschen Demokratischen Republik|year=1941|location=Leipzig|pages=101}}</ref> Римскиот историчар [[Тит Ливиј]] го наведува како „''Аскирисовото Мочуриште''" („Аscuridem paludem"), осврнувајќи се на премините што ги користеле Римјаните за влез во [[Тесалија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elassona.com.gr/m_elassona/perraibikhtripolis/topografia.php|title=Ελασσώνα, Ιστορία, Τοπογραφία Περραιβικής Τρίπολης|work=Δήμος Ελασσόνας|accessdate=3 април 2026}}</ref> Сегашниот назив го добил во [[средниот век]], а потекнува од грчки корен на словенскиот збор „(''ј'')''езеро''“.<ref name=":0" /> Во 1911 г. езерото е пресушено за да се ослободи [[обработлива површина]] и да се искорени [[Маларија|маларијата]]. Исцедувањето започнало со изградбата на одводен канал и тунел коишто ги насочувал водите на езерото кон реката [[Пенеј]], во близина на с. [[Дерели (Лариско)|Дерели]] <small>(Гони)</small>. Местата ослободени од вода му биле доделени на месното население.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.larisanew.gr/kallipefki-h-chameni-limni-sti-skia-tou-olybou-kai-mia-protasi-gia-tin-epanasystasi-tis/|title=Καλλιπεύκη: H “χαμένη” λίμνη στη σκιά του Ολύμπου! KAI ΜΙΑ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΤΗΣ|last=Γκιάστας|first=Κώστας|date=16 Μαΐου 2022|work=Larisanew|access-date=3 април 2026}}</ref> Во ХХІ век покрената е иницијатива за обнова на езерото бидејќи пресушената површина не ги донела очекуваните економски придобивки, особено поради деградација на почвата и несоодветното наводнување. Обновеното езеро е предвидено да го снабдува водоносниот слој на северна Тесалија, кој е на многу ниско ниво во последните децении.<ref name="thessalia" /><ref name="ethnoslakes" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Езера во Грција]] [[Категорија:Поранешни езера]] [[Категорија:Лариса (округ)]] itx2sn8mcsme4czcyzzimpgzanb5jer 5534211 5534073 2026-04-04T10:38:48Z SpectralWiz 106165 5534211 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Водна површина |lake_name=Незеро |native_name=Ασκουρίδα |native_name_lang=el |image= |caption= |image_bathymetry=<mapframe latitude="39.95" longitude="22.45" zoom="11" width="270" height="270" align="center" frameless="1"> { "type": "FeatureCollection", "features": [ { "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "", "marker-size": "small", "marker-color": "#007FFF" }, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 22.45, 39.95 ] } } ] } </mapframe> |caption_bathymetry= |coords={{coord|39.95|22.45|type:waterbody_region:GR|display=inline,title}} |type= |inflow= |outflow= |catchment= |basin_countries=[[Грција]] |length=|width= |area=5,5 |depth= |max-depth= |volume= |residence_time= |shore= |elevation=1.000 |islands= |cities=[[Незеро (село)|Незеро]] }} '''Незеро''' (познато и како '''Аскурида'''; {{Langx|el|Νεζερός}}, ''Незерос'' или ''Ασκουρίδα'', ''Ασκουρίς'', ''Аскурис'') — поранешно езеро во [[Лариско]], [[Тесалија]], денес во [[Грција]]. == Географија == Езерото се наоѓало на мала висорамнина во јужното подножје на [[Олимп]], во огранокот [[Долен Олимп]], непосредно до границата со [[Егејска Македонија]].<ref>{{Австриска карта|}}</ref> Опфаќало површина од вкупно 5.500 [[Стрема|стреми]], односно {{Км2|5,5}}.<ref name="thessalia">[http://www.thessalia.gr/PEP/uploads/material/%CE%91%CE%BD%CE%B1%CF%83%CF%85%CF%83%CF%84%CE%B1%CF%83%CE%B7_%CE%9A%CE%B1%CE%BB%CE%BB%CE%B9%CF%80%CE%B5%CF%8D%CE%BA%CE%B7%CF%82.pdf Περιφέρεια Θεσσαλίας, ανασύσταση λίμνης Ασκουρίδας]{{Dead link|date=Οκτώβριος 2019}}</ref><ref name="ethnoslakes">[http://www.ethnos.gr/article.asp?catid=23106&subid=2&pubid=7120855 Έθνος]{{Dead link|date=Οκτώβριος 2019}} Πλημμύρα ζωής για δύο αποξηραμένες λίμνες</ref> Во близина се наоѓа истоименото село [[Незеро (село)|Незеро]] <small>(Калипефки)</small>. == Историја == Древното име на езерото е ''Аскурис'' или ''Аскирис''. Под тоа име се споменува и во [[златна була]] на [[Андроник II Палеолог]] од 1289 г.<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://macedonia.kroraina.com/en/mv/mv_3_5.htm#b25|title=Die Slaven in Griechenland|last=Vasmer|first=Max|publisher=Zentralantiquariat der Deutschen Demokratischen Republik|year=1941|location=Leipzig|pages=101}}</ref> Римскиот историчар [[Тит Ливиј]] го наведува како „''Аскирисовото Мочуриште''" („Аscuridem paludem"), осврнувајќи се на премините што ги користеле Римјаните за влез во [[Тесалија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.elassona.com.gr/m_elassona/perraibikhtripolis/topografia.php|title=Ελασσώνα, Ιστορία, Τοπογραφία Περραιβικής Τρίπολης|work=Δήμος Ελασσόνας|accessdate=3 април 2026}}</ref> Сегашниот назив го добил во [[средниот век]], а потекнува од грчки корен на словенскиот збор „(''ј'')''езеро''“.<ref name=":0" /> Во 1911 г. езерото е пресушено за да се ослободи [[обработлива површина]] и да се искорени [[Маларија|маларијата]]. Исцедувањето започнало со изградбата на одводен канал и тунел коишто ги насочувал водите на езерото кон реката [[Пенеј]], во близина на с. [[Дерели (Лариско)|Дерели]] <small>(Гони)</small>. Местата ослободени од вода му биле доделени на месното население.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.larisanew.gr/kallipefki-h-chameni-limni-sti-skia-tou-olybou-kai-mia-protasi-gia-tin-epanasystasi-tis/|title=Καλλιπεύκη: H “χαμένη” λίμνη στη σκιά του Ολύμπου! KAI ΜΙΑ ΠΡΟΤΑΣΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΥΣΤΑΣΗ ΤΗΣ|last=Γκιάστας|first=Κώστας|date=16 Μαΐου 2022|work=Larisanew|access-date=3 април 2026}}</ref> Во ХХІ век покрената е иницијатива за обнова на езерото бидејќи пресушената површина не ги донела очекуваните економски придобивки, особено поради деградација на почвата и несоодветното наводнување. Обновеното езеро е предвидено да го снабдува водоносниот слој на северна Тесалија, кој е на многу ниско ниво во последните децении.<ref name="thessalia" /><ref name="ethnoslakes" /> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Езера во Грција]] [[Категорија:Поранешни езера]] [[Категорија:Лариса (округ)]] 9sxdjalhyoej1dffr6y9gqf6tk9mo27 14 1390605 5534079 2026-04-03T21:38:26Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Commons category|Zabranjeno pušenje}} {{Катпов}} [[Категорија:Југословенски рок групи]] [[Категорија:Босанскохерцеговски рок групи]] 5534079 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Zabranjeno pušenje}} {{Катпов}} [[Категорија:Југословенски рок групи]] [[Категорија:Босанскохерцеговски рок групи]] stgjkej0c8pfe74zgigrcm358xml0w0 1 1390606 5534080 2026-04-03T21:41:00Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Музика|земја=Босна и Херцеговина}} 5534080 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Музика|земја=Босна и Херцеговина}} 6fcaxyw5cspi86tyyahg0xbifjx2wqj 14 1390607 5534081 2026-04-03T21:41:56Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Босна и Херцеговина]] 5534081 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Босна и Херцеговина]] 5p6gfqa74yej000geble1kdfy96fwfz 14 1390608 5534092 2026-04-03T21:56:18Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{Cat more|Андриевица}} [[Категорија:Луѓе по град во Црна Гора|Андриевица]] [[Категорија:Андриевица]] 5534092 wikitext text/x-wiki {{Cat more|Андриевица}} [[Категорија:Луѓе по град во Црна Гора|Андриевица]] [[Категорија:Андриевица]] ohoqna9ue8i68lenz7wh053202bqh5x 0 1390609 5534095 2026-04-03T21:59:26Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1312319444|Libertas convoy]]“ 5534095 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dubrovnik_Wartime_Stradun.jpg|мини|276x276пкс|Улицата Страдун за време на опсадата]] '''Конвојот Либертас''' ([[Хрватски јазик|хрватски]]: Konvoj Libertas) бил делумно [[Humanitarian action|хуманитарна акција]] насочена кон пробивање на поморската блокада на [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] врз хрватскиот град [[Дубровник]] за време на [[Хрватска војна за независност|Хрватската војна за независност]] и опсадата на Дубровник во 1991 година. Целта на тој конвој била да им се достават залихи на жителите на Дубровник кои поради опсадата, живееле без електрична енергија и пристап до свежа вода за пиење, храна и лекови. Името на конвојот „Либертас“ алудира на латинскиот збор за слобода, што е историското мото на Дубровник. == Позадина == {{Главна|Siege of Dubrovnik}} [[Податотека:Muzej_DR-crop.JPG|мини|200x200пкс|Гранатирање на Стариот град]] На 1 октомври 1991 година, [[Југословенска народна армија|Југословенската народна армија]] (ЈНА), составена од српски и црногорски единици, го нападна Дубровник не само од копно,но и по морски и воздухопловен пат и до крајот на октомври (ЈНА) ја освоила целата земја помеѓу полуострововите Пељешац и Превлака на брегот на [[Јадранско Море|Јадранското Море]], со исклучок на самиот Дубровник. Опсадата била придружена со блокада од страна на Југословенската морнарица (ЈММ), а бомбардирањето на Дубровник од страна на ЈНА кулминирало на 6 декември 1991 година, што предизвил меѓународна осуда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.icty.org/sid/7948|title=Full Contents of the Dubrovnik Indictment made Public. &#124; International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia|work=www.icty.org}}</ref> Како резултат на блокадата, приближно 50.000 граѓани во Дубровник живееле без електрична енергија и пристап до доволно свежа вода за пиење, храна и лекови. == Почетокот == Во октомври 1991 година во [[Загреб]], ''Фондот за спас на Дубровник „Свети Влахо“'', Хрватското здружение на писатели и [[Матица хрватска|„Матица Хрватска“]] покренале иницијатива за пробивање на поморската блокада и доставување на потребната хуманитарна помош до жителите на Дубровник. Идејата зад акцијата била да се соберат што е можно повеќе бродови се со цел да се пробие блокадата и да се вплови во пристаништето Груж и така [[Риека]] стана организациски и логистички центар за собирање помош.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.art-kino.org/hr/film/konvoj-libertas|title=Konvoj Libertas - Filmovi &#124; Film|work=Art-kino Croatia}}</ref> == Акцијата == [[Податотека:Balkans_War_1991,_Dubrovnik_-_Flickr_-_Peter_Denton_丕特_._天登_(5).jpg|мини|200x200пкс|Луѓе чекаат во ред покрај водовод за време на опсадата]] На 28 октомври 1991 година, конвојот испловил од Риека и направил неколку пристаништа, растејќи на 29 цивилни бродови (туристички бродови, едрилици, реморкери итн.), најголем од кои бил фериботот „''Славија“'' на Јадролинија. Додека се приближувале кон Дубровник. Конвојот ги носел набљудувачите на Мониторската мисија на Европската заедница, демонстранти и голем број политичари, новинари, културни личности, вклучувајќи го Вељко Булајиќ и политичари, вклучувајќи го претседателот на Претседателството на Југославија [[Стјепан Месиќ]] и премиерот на Хрватска Фрањо Грегуриќ, а веќе на 30 октомври, околу еден часот наутро, конвојот пристигнал до [[Корчула]], но еден ден претходно, аматерските радио оператори во Дубровник ги пресретнале пораките на JRM во кои 9-та команда на VPS Бока барала конвојот да биде запрен и претресен. Патувањето на конвојот кон Дубровник продолжило непречено сè додека не стигнале до [[Елафитски Острови|островите Елафити,]] каде што биле запрени од југословенската фрегата JRM <nowiki><i id="mwQA">Сплит</i></nowiki> помеѓу островите [[Брач]] и [[Шолта]] каде претставниците на JRM побараа сите бродови да се вратат и ''Славија'' да се закотви во црногорското пристаниште Зеленика. По долги преговори и темелно пребарување на бродовите, на конвојот му било дозволено да продолжи со своето патување кон Дубровник.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dubrovniknet.hr/print_verzija.php?id=26935|title=Konvoj Libertas na današnji dan prije 22 godine uplovio je u Gruž|work=www.dubrovniknet.hr|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410232521/http://www.dubrovniknet.hr/print_verzija.php?id=26935|archive-date=2016-04-10|accessdate=2019-08-26}}</ref> [[Податотека:Spomen_ploca_konvoj_Libertas_Gunduliceva_Zagreb_01052012_roberta_f.jpg|мини|200x200пкс|Спомен-плоча на конвојот Либертас на улицата [[Иван Гундулиќ]] во Загреб, улица именувана по хрватскиот поет од Дубровник <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.zagrebonline.hr/o-lijepa-o-draga-o-slatka-slobodo/|title=VIDEO: O lijepa, o draga, o slatka slobodo! &#124; Zagreb Online}}</ref>]] Во раните утрински часови на 31 октомври 1991 година, глисери на Ескадрилата за вооружени чамци Дубровник испловиле од пристаништето Груж за да го пречекаат конвојот и ги испратиле сите 29 бродови во пристаништето каде што ги пречекале околу 1.000 жители на Дубровник. За време на својот говор, претседателот Стјепан Месиќ изјавил дека луѓето од Дубровник не се заборавени и по долги 30 дена, долгоочекуваната помош пристигнала во градот.<ref>Mesić, Stepan (2004). The Demise of Yugoslavia: A Political Memoir. Central European University Press. {{ISBN|963-9241-71-7}}. Retrieved 30 March 2013</ref> По враќањето, „Славија“ со капацитет од 700 патници евакуирала 2.000 бегалци од Дубровник, иако прво морала да отплови до Которскиот Залив за инспекција од страна на Југословенската морнарица. Конвојот на Либертас претставувал првенствено хуманитарна кампања, но исто така испратил и важна политичка порака. Новинарите кои ја документирале хуманитарната катастрофа што се случила во Дубровник во врска со опсадата на градот предизвикала катастрофа во односите со јавноста за [[Република Србија (1992—2006)|Србија]] и [[Социјалистичка Република Црна Гора|Црна Гора]], придонесувајќи за нивна понатамошна дипломатска и економска изолација, како и за меѓународно признавање на [[Независност на Хрватска|независноста на Хрватска]]. Во Хрватска, тој пренесе слика на солидарност и консензус меѓу хрватските граѓани. == Референци == {{Наводи}}{{DEFAULTSORT:Dubrovnik}} [[Категорија:Хрватска војна за независност]] 9glwawab02p9p31sak8p7duirs0lb8z 14 1390610 5534105 2026-04-03T22:06:12Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[Категорија:Предлошки за фудбалски репрезентации|Шпанија]] 5534105 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Предлошки за фудбалски репрезентации|Шпанија]] p2rrzgb9kvf5pbxqudzwwstnrtwx86s 14 1390611 5534106 2026-04-03T22:07:59Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[Категорија:Предлошки за олимписки фудбалски репрезентации|Шпанија]] 5534106 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Предлошки за олимписки фудбалски репрезентации|Шпанија]] 9vcbclxqwdey343o3uxo3th0zolrfmo 10 1390612 5534108 2026-04-03T22:08:56Z Carshalton 30527 Carshalton ја премести страницата [[Предлошка:Состав на Шпанија на ЛОИ 2012 фудбал (м)]] на [[Предлошка:Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 2012 (м)]] 5534108 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Предлошка:Состав на Шпанија на ЛОИ фудбал 2012 (м)]] 25xfozutmw6df8zk84gj2hdga3kdzmt 10 1390613 5534113 2026-04-03T22:46:11Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{National squad | name = Состав на Шпанија на СП фудбал 1994 | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Светско првенство во фудбал 1994 | comp = СП 1994 | p1 = [[Андони Субисарета|Субисарета]] {{Капитен}} | p2 = [[Алберт Ферер|Ферер]] | p3 =... 5534113 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на СП фудбал 1994 | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Светско првенство во фудбал 1994 | comp = СП 1994 | p1 = [[Андони Субисарета|Субисарета]] {{Капитен}} | p2 = [[Алберт Ферер|Ферер]] | p3 = [[Хорхе Отеро|Отеро]] | p4 = [[Пако Камараса|Камараса]] | p5 = [[Абелардо Фернандес|Абелардо]] | p6 = [[Фернадо Јеро|Јеро]] | p7 = [[Јон Андони Гојкочеа|Гојкочеа]] | p8 = [[Хулен Гереро|Гереро]] | p9 = [[Пеп Гвариола|Гвардиола]] | p10 = [[Хосе Мари Бакеро|Бакеро]] | p11 = [[Чики Бегиристаин|Бегиристаин]] | p12 = [[Сержи Бархуан|Сержи]] | p13 = [[Сантјаго Кањисарес|Кањисарес]] | p14 = [[Хуанеле]] | p15 = [[Хосе Луис Каминеро|Каминеро]] | p16 = [[Фелипе Мињамбрес|Мињамбрес]] | p17 = [[Воро (фудбалер)|Воро]] | p18 = [[Рафаел Алкорта|Alkorta]] | p19 = [[Хулио Салинас|Салинас]] | p20 = [[Мигел Анхел Надал|Надал]] | p21 = [[Луис Енрике Мартинес|Луис Енрике]] | p22 = [[Хулен Лопетеги|Лопетеги]] | coach = [[Хавиер Клементе|Клементе]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|СП 1994]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 1994|Шпанија]] </noinclude> e8dbnpho44fgjez32wimydxbi6acq5y 5534114 5534113 2026-04-03T22:46:34Z Carshalton 30527 5534114 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на СП фудбал 1994 | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Светско првенство во фудбал 1994 | comp = СП 1994 | p1 = [[Андони Субисарета|Субисарета]] {{Капитен}} | p2 = [[Алберт Ферер|Ферер]] | p3 = [[Хорхе Отеро|Отеро]] | p4 = [[Пако Камараса|Камараса]] | p5 = [[Абелардо Фернандес|Абелардо]] | p6 = [[Фернадо Јеро|Јеро]] | p7 = [[Јон Андони Гојкочеа|Гојкочеа]] | p8 = [[Хулен Гереро|Гереро]] | p9 = [[Пеп Гвариола|Гвардиола]] | p10 = [[Хосе Мари Бакеро|Бакеро]] | p11 = [[Чики Бегиристаин|Бегиристаин]] | p12 = [[Сержи Бархуан|Сержи]] | p13 = [[Сантјаго Кањисарес|Кањисарес]] | p14 = [[Хуанеле]] | p15 = [[Хосе Луис Каминеро|Каминеро]] | p16 = [[Фелипе Мињамбрес|Мињамбрес]] | p17 = [[Воро (фудбалер)|Воро]] | p18 = [[Рафаел Алкорта|Алкорта]] | p19 = [[Хулио Салинас|Салинас]] | p20 = [[Мигел Анхел Надал|Надал]] | p21 = [[Луис Енрике Мартинес|Луис Енрике]] | p22 = [[Хулен Лопетеги|Лопетеги]] | coach = [[Хавиер Клементе|Клементе]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|СП 1994]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 1994|Шпанија]] </noinclude> b8ask3a8oa2s0nfl6e7vpqe3rj4fcd8 5534115 5534114 2026-04-03T22:47:36Z Carshalton 30527 5534115 wikitext text/x-wiki {{National squad | name = Состав на Шпанија на СП фудбал 1994 | bg = #C60B1E | fg = #FFC400 | bordercolor = #000033 | country = Шпанија | comp link = Светско првенство во фудбал 1994 | comp = СП 1994 | p1 = [[Андони Субисарета|Субисарета]] {{Капитен}} | p2 = [[Алберт Ферер|Ферер]] | p3 = [[Хорхе Отеро|Отеро]] | p4 = [[Пако Камараса|Камараса]] | p5 = [[Абелардо Фернандес|Абелардо]] | p6 = [[Фернандо Јеро|Јеро]] | p7 = [[Јон Андони Гојкочеа|Гојкочеа]] | p8 = [[Хулен Гереро|Гереро]] | p9 = [[Пеп Гвариола|Гвардиола]] | p10 = [[Хосе Мари Бакеро|Бакеро]] | p11 = [[Чики Бегиристаин|Бегиристаин]] | p12 = [[Сержи Бархуан|Сержи]] | p13 = [[Сантјаго Кањисарес|Кањисарес]] | p14 = [[Хуанеле]] | p15 = [[Хосе Луис Каминеро|Каминеро]] | p16 = [[Фелипе Мињамбрес|Мињамбрес]] | p17 = [[Воро (фудбалер)|Воро]] | p18 = [[Рафаел Алкорта|Алкорта]] | p19 = [[Хулио Салинас|Салинас]] | p20 = [[Мигел Анхел Надал|Надал]] | p21 = [[Луис Енрике Мартинес|Луис Енрике]] | p22 = [[Хулен Лопетеги|Лопетеги]] | coach = [[Хавиер Клементе|Клементе]] }}<noinclude> [[Категорија:Предлошки за шпанската репрезентација во фудбал|СП 1994]] [[Категорија:Предлошки за земјите учеснички на СП 1994|Шпанија]] </noinclude> 4skqdtfdzt7nub665xmh7qfj7zpsplr 0 1390614 5534119 2026-04-03T22:52:35Z ГП 23995 нова страница 5534119 wikitext text/x-wiki '''Едриен Рич''' ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Adrienne Rich''; 23 декември 1929 — 21 ноември 2021) — американска [[поет|поетеса]] и [[есеј|есеистка]]. ==Животопис== Едриен Рич е родена во [[Балтимор]], во семејство со уметнички склоности. Татко ѝ ја наговорил да ги изучи поетската метрика и шемите на римувањето, додека нејзината мајка (која пред да се омажи била концертна [[пијанист|пијанистка]]) ѝ го пренела чувството за [[Лирика|лирското]] и за [[ритам|ритамот]]. Рич дипломирала на колеџот Редклиф, а потоа патувала низ [[Европа]], како добитничка на Гугенхајмовата стипендија. По враќањето дома, таа се омажила за еден [[Харвард|харвардски]] професор. Во тој период, како сопруга и мајка на три сина, немала време за посериозно бавење со пишување. По преселбата во [[Њујорк (град)|Њујорк]] во 1966 година, Рич учествувала во радикалната политика, спротивставувајќи се на [[Виетнамска војна|Виетнамската војна]]. Во 1970-тите, таа се приклучила кон [[Феминизам|феминизмот]]. Рич работела и како доцентка на [[Универзитет Колумбија|Универзитетот Колумбија]] и на колеџот Свортмор, а во 1999 година се преселила во Санта Круз, [[Калифорнија]].<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 53-55.</ref> ==Творештво== Првата поетска збирка, „Промена на светот“ (''A change of the world'') ја објавила непосредно по дипломирањето и за неа ја освоила [[Универзитет Јејл|Јејловата]] награда за млади поети. Предговорот за книгата го напишал [[Вистан Хју Оден|В. Х. Оден]], кој ја пофалил нејзината поезија како „складна и умерена“. Подоцна, во нејзиното творештово преовладуваат темите поврзани со стравот и судирите кои ги трпи интелектуалната жена во [[општество|општеството]] кое ја потценува нејзината улога, образованието на жените и нивната книжевна традиција. Покрај забележителниот успех како поетеса, Рич е позната и како теоретичарка. Меѓу останатите дела, нејзиниот есеј „Присилната хетеросексуалност и лезбијската егзистенција“ и книгата „Родена од жена: мајчинството, искуството и институцијата“ се претходници на современиот феминизам и на [[Лезбијка|лезбиските]] студии. Нејзините најважни дела се:<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 55.</ref> * Промена на светот (A change of the world, 1951) * Записки на снаата (Snapshots of a daughter-in-law, 1963) * Животни намирници (Necessities of life, 1966) * Волјата за промена (The will to change, 1971) * Нуркање во урнатината: Песни 1971-1972 (Diving into the wreck: Poems 1971-1972, 1973) * Сонот за заеднички јазик: Песни 1974-1977 (The dream of the common language: Poems 1974-1977, 1978) * Дивото трпение ме донесе толку далеку: Песни 1978-1981 (A wild patience has taken me this far: Poems 1978-1981, 1981) * Фактот на рамката за врата: Избрани и нови песни (The fact of doorframe: Poems selected and new 1950-1984, 1984) * Моќта на времето: Песни 1985-1988 (Time's power: Poems 1985-1988, 1989) * Мрачните полиња на републиката: Песни 1991-1995 (Dark fields of the republic: Poems 1991-1995, 1995) * Полноќен спас: Песни 1995-1998 (Midnight salvage: Poems 1995-1998, 1999) * Лисица: Песни 1998-2000 (Fox: Poems 1998-2000, 2000) * Избрани песни (Selected poems, 2004) * Училиштето меѓу урнатините: Песни 2000-2004 (The school among the ruins: Poems 2000-2004, 2004) * Телефонот ѕвони во лавиринтот: Песни 2004-2006 (Telephone ringing in the labyrinth: Poems 2004-2006, 2007) == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски поети]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Починати во 2021 година]] psxuvx7qe9gefkhhtn51za1korl280y 5534121 5534119 2026-04-03T22:54:04Z ГП 23995 дополнување 5534121 wikitext text/x-wiki '''Едриен Рич''' ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Adrienne Rich''; 16 мај 1929 — 27 март 2012) — американска [[поет|поетеса]] и [[есеј|есеистка]]. ==Животопис== Едриен Рич е родена во [[Балтимор]], во семејство со уметнички склоности. Татко ѝ ја наговорил да ги изучи поетската метрика и шемите на римувањето, додека нејзината мајка (која пред да се омажи била концертна [[пијанист|пијанистка]]) ѝ го пренела чувството за [[Лирика|лирското]] и за [[ритам|ритамот]]. Рич дипломирала на колеџот Редклиф, а потоа патувала низ [[Европа]], како добитничка на Гугенхајмовата стипендија. По враќањето дома, таа се омажила за еден [[Харвард|харвардски]] професор. Во тој период, како сопруга и мајка на три сина, немала време за посериозно бавење со пишување. По преселбата во [[Њујорк (град)|Њујорк]] во 1966 година, Рич учествувала во радикалната политика, спротивставувајќи се на [[Виетнамска војна|Виетнамската војна]]. Во 1970-тите, таа се приклучила кон [[Феминизам|феминизмот]]. Рич работела и како доцентка на [[Универзитет Колумбија|Универзитетот Колумбија]] и на колеџот Свортмор, а во 1999 година се преселила во Санта Круз, [[Калифорнија]].<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 53-55.</ref> ==Творештво== Првата поетска збирка, „Промена на светот“ (''A change of the world'') ја објавила непосредно по дипломирањето и за неа ја освоила [[Универзитет Јејл|Јејловата]] награда за млади поети. Предговорот за книгата го напишал [[Вистан Хју Оден|В. Х. Оден]], кој ја пофалил нејзината поезија како „складна и умерена“. Подоцна, во нејзиното творештово преовладуваат темите поврзани со стравот и судирите кои ги трпи интелектуалната жена во [[општество|општеството]] кое ја потценува нејзината улога, образованието на жените и нивната книжевна традиција. Покрај забележителниот успех како поетеса, Рич е позната и како теоретичарка. Меѓу останатите дела, нејзиниот есеј „Присилната хетеросексуалност и лезбијската егзистенција“ и книгата „Родена од жена: мајчинството, искуството и институцијата“ се претходници на современиот феминизам и на [[Лезбијка|лезбиските]] студии. Нејзините најважни дела се:<ref>Petar Penda (izbor i prevod), ''Eight contemporary American poets – Osam savremenih američkih pjesnika'' (drugo izdanje). Zadužbina “Petar Kočić”, Banja Luka i Beograd, 2009, стр. 55.</ref> * Промена на светот (A change of the world, 1951) * Записки на снаата (Snapshots of a daughter-in-law, 1963) * Животни намирници (Necessities of life, 1966) * Волјата за промена (The will to change, 1971) * Нуркање во урнатината: Песни 1971-1972 (Diving into the wreck: Poems 1971-1972, 1973) * Сонот за заеднички јазик: Песни 1974-1977 (The dream of the common language: Poems 1974-1977, 1978) * Дивото трпение ме донесе толку далеку: Песни 1978-1981 (A wild patience has taken me this far: Poems 1978-1981, 1981) * Фактот на рамката за врата: Избрани и нови песни (The fact of doorframe: Poems selected and new 1950-1984, 1984) * Моќта на времето: Песни 1985-1988 (Time's power: Poems 1985-1988, 1989) * Мрачните полиња на републиката: Песни 1991-1995 (Dark fields of the republic: Poems 1991-1995, 1995) * Полноќен спас: Песни 1995-1998 (Midnight salvage: Poems 1995-1998, 1999) * Лисица: Песни 1998-2000 (Fox: Poems 1998-2000, 2000) * Избрани песни (Selected poems, 2004) * Училиштето меѓу урнатините: Песни 2000-2004 (The school among the ruins: Poems 2000-2004, 2004) * Телефонот ѕвони во лавиринтот: Песни 2004-2006 (Telephone ringing in the labyrinth: Poems 2004-2006, 2007) == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски поети]] [[Категорија:Родени во 1929 година]] [[Категорија:Починати во 2012 година]] rugbcwrjs30ggkub5yrunachcluotq0 0 1390615 5534123 2026-04-03T23:03:29Z Buli 2648 Создадена страница со: '''Јан III Собјески''' (полски: Jan III Sobieski; 17 август 1629 – 17 јуни 1696) бил крал на Полска и голем војвода на Литванија од 1674 до 1696 година. Тој е еден од најславните полски владетели, познат како воен гениј и „''Спасител на Виена''“ поради неговата клучна улога... 5534123 wikitext text/x-wiki '''Јан III Собјески''' (полски: Jan III Sobieski; 17 август 1629 – 17 јуни 1696) бил крал на Полска и голем војвода на Литванија од 1674 до 1696 година. Тој е еден од најславните полски владетели, познат како воен гениј и „''Спасител на Виена''“ поради неговата клучна улога во поразот на Османлиите во 1683 година. e0lw0tsc1yllndsyqdevtku9ljzazo4 5534124 5534123 2026-04-03T23:04:09Z Buli 2648 5534124 wikitext text/x-wiki '''Јан III Собјески''' ({{lanx|pl|Jan III Sobieski}}; 17 август 1629 – 17 јуни 1696) бил крал на Полска и голем војвода на Литванија од 1674 до 1696 година. Тој е еден од најславните полски владетели, познат како воен гениј и „''Спасител на Виена''“ поради неговата клучна улога во поразот на Османлиите во 1683 година. 7xfwu6ppfik5gz5ibla4arnri3egwkl 5534125 5534124 2026-04-03T23:04:23Z Buli 2648 5534125 wikitext text/x-wiki '''Јан III Собјески''' ({{langx|pl|Jan III Sobieski}}; 17 август 1629 – 17 јуни 1696) бил крал на Полска и голем војвода на Литванија од 1674 до 1696 година. Тој е еден од најславните полски владетели, познат како воен гениј и „''Спасител на Виена''“ поради неговата клучна улога во поразот на Османлиите во 1683 година. jg5gn0b2azrz7ce67qra4f4vqozlbah 5534126 5534125 2026-04-03T23:05:27Z Buli 2648 5534126 wikitext text/x-wiki '''Јан III Собјески''' ({{langx|pl|Jan III Sobieski}}; 17 август 1629 – 17 јуни 1696) бил крал на Полска и голем војвода на Литванија од 1674 до 1696 година. Тој е еден од најславните полски владетели, познат како воен гениј и „''Спасител на Виена''“ поради неговата клучна улога во поразот на Османлиите во 1683 година. == Рано живот и образование == Роден е во замокот Олеско (денес во Украина) во аристократско семејство. Неговиот татко Јакуб Собјески бил кастелан на Краков, а преку мајка му Теофила Данилович бил во роднинска врска со познатиот хетман Станислав Жолкевски. Собјески добил солидно образование: студирал во Краковскиот колеџ, а потоа патувал низ Западна Европа, што било вообичаено за полската аристократија. Говорел повеќе јазици и бил заинтересиран за уметност, наука и воена стратегија. 4t3y75jzzcqmavb5069cw1pem8zdp9z 5534127 5534126 2026-04-03T23:10:18Z Buli 2648 /* Рано живот и образование */ 5534127 wikitext text/x-wiki '''Јан III Собјески''' ({{langx|pl|Jan III Sobieski}}; 17 август 1629 – 17 јуни 1696) бил крал на Полска и голем војвода на Литванија од 1674 до 1696 година. Тој е еден од најславните полски владетели, познат како воен гениј и „''Спасител на Виена''“ поради неговата клучна улога во поразот на Османлиите во 1683 година. == Рано живот и образование == Роден е во замокот [[Олеско]] (денес во Украина) во аристократско семејство. Неговиот татко Јакуб Собјески бил кастелан на Краков, а преку мајка му Теофила Данилович бил во роднинска врска со познатиот хетман Станислав Жолкевски. Собјески добил солидно образование: студирал во Краковскиот колеџ, а потоа патувал низ Западна Европа, што било вообичаено за полската аристократија. Говорел повеќе јазици и бил заинтересиран за уметност, наука и воена стратегија. == Воена кариера пред крунисувањето == Во времето на „Потопот“ (шведската инвазија на Полска во 1655–1660), Собјески првично се борел на страната на Швеѓаните, но брзо се префрлил на полска страна и станал важен командант. Се истакнал во битките против Швеѓани, Козаци, Татари и Руси. Во 1668 година станал голем хетман на круната (врховен воен командант). Неговата голема победа дошла на 11 ноември 1673 година кај Хотин (Чоќим), каде што неговите сили поразиле османлиска војска. Оваа победа го направил национален херој. Во 1665 година се оженил со француската вдовица Марија Казимира де ла Гранж д’Аркиен (позната како „Маришенка“), со која имал долга и страстна врска. Нивните писма се важни историски извори. == Избор за крал и владеење (1674–1696) == По ненадејната смрт на кралот Михаил Вишњовецки во 1673 година, Собјески бил избран за крал во мај 1674 година (крунисан во 1676). Неговото владеење било исполнето со војни против Османлиите. Полска-Литванија била ослабена од претходните конфликти, но тој ја реорганизирал армијата, особено чувените крилати хусари. == Битката кај Виена (1683) – неговата најголема слава == Најпознатиот момент во неговата кариера е ослободувањето на Виена од османлиската опсада. На 12 септември 1683 година, Собјески предводел здружена полско-австриско-германска војска (околу 80.000 војници) против огромна османлиска сила (над 130.000) предводена од Кара Мустафа. Полските хусари ја предводеле решавачката кавалериска напаѓа, што довело до тотален пораз на Турците. Оваа битка се смета за една од пресвртните точки во европската историја – го стопирала османлиското напредување кон Централна Европа и го спасила христијанскиот Запад. Собјески бил нарекуван „Лавот од Северот“ и „Спасител на Европа“. == Подоцнежни години и смрт == По Виена, продолжил со војни против Турците во рамките на Светата лига, но Полска не успеала да извлече големи територијални придобивки. Владеењето му било исполнето и со внатрешни проблеми: конфликти со благородништвото, финансиски тешкотии и влијанието на неговата амбициозна сопруга. Собјески бил покровител на уметноста и науката – изградил прекрасниот палат Виланув кај Варшава. Починал на 17 јуни 1696 година во Виланув од здравствени проблеми. По неговата смрт, династијата Собјески брзо изгубила влијание. sddkszhgjiijtisgd1cim1y6ascq2xf 5534128 5534127 2026-04-03T23:21:44Z Buli 2648 5534128 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Schultz John III Sobieski.jpg|мини|Јан III Собјески]] '''Јан III Собјески''' ({{langx|pl|Jan III Sobieski}}; 17 август 1629 – 17 јуни 1696) бил крал на Полска и голем војвода на Литванија од 1674 до 1696 година. Тој е еден од најславните полски владетели, познат како воен гениј и „''Спасител на Виена''“ поради неговата клучна улога во поразот на Османлиите во 1683 година. == Рано живот и образование == Роден е во замокот [[Олеско]] (денес во Украина) во аристократско семејство. Неговиот татко Јакуб Собјески бил кастелан на [[Краков]], а преку мајка му Теофила Данилович бил во роднинска врска со познатиот хетман Станислав Жолкевски. Собјески добил солидно образование: студирал во Краковскиот колеџ, а потоа патувал низ Западна Европа, што било вообичаено за полската аристократија. Говорел повеќе јазици и бил заинтересиран за уметност, наука и воена стратегија. == Воена кариера пред крунисувањето == Во времето на „Потопот“ (шведската инвазија на Полска во 1655–1660), Собјески првично се борел на страната на Швеѓаните, но брзо се префрлил на полска страна и станал важен командант. Се истакнал во битките против Швеѓани, Козаци, Татари и Руси. Во 1668 година станал голем хетман на круната (врховен воен командант). Неговата голема победа дошла на 11 ноември 1673 година кај Хотин (Чоќим), каде што неговите сили поразиле османлиска војска. Оваа победа го направил национален херој. Во 1665 година се оженил со француската вдовица Марија Казимира де ла Гранж д’Аркиен (позната како „Маришенка“), со која имал долга и страстна врска. Нивните писма се важни историски извори. == Избор за крал и владеење (1674–1696) == По ненадејната смрт на кралот Михаил Вишњовецки во 1673 година, Собјески бил избран за крал во мај 1674 година (крунисан во 1676). Неговото владеење било исполнето со војни против Османлиите. Полска-Литванија била ослабена од претходните конфликти, но тој ја реорганизирал армијата, особено чувените крилати хусари. == Битката кај Виена (1683) – неговата најголема слава == Најпознатиот момент во неговата кариера е ослободувањето на Виена од османлиската опсада. На 12 септември 1683 година, Собјески предводел здружена полско-австриско-германска војска (околу 80.000 војници) против огромна османлиска сила (над 130.000) предводена од [[Кара Мустафа-паша]]. Полските хусари го предводеле решавачкиот кавалериски јуриш, што довело до тотален пораз на Турците. Оваа битка се смета за една од пресвртните точки во европската историја – го стопирала османлиското напредување кон Централна Европа и го спасила христијанскиот Запад. Собјески бил нарекуван „''Лавот од Северот''“ и „''Спасител на Европа''“. == Подоцнежни години и смрт == По Виена, продолжил со војни против Турците во рамките на Светата лига, но Полска не успеала да извлече големи територијални придобивки. Владеењето му било исполнето и со внатрешни проблеми: конфликти со благородништвото, финансиски тешкотии и влијанието на неговата амбициозна сопруга. Собјески бил покровител на уметноста и науката – ја изградил палатата Виланув кај Варшава. Починал на 17 јуни 1696 година во Виланув од здравствени проблеми. По неговата смрт, династијата Собјески брзо изгубила влијание. ayta2hawebjq1h0ydu0rgqmg2pec1rq 5534129 5534128 2026-04-03T23:22:53Z Buli 2648 /* Подоцнежни години и смрт */ 5534129 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Schultz John III Sobieski.jpg|мини|Јан III Собјески]] '''Јан III Собјески''' ({{langx|pl|Jan III Sobieski}}; 17 август 1629 – 17 јуни 1696) бил крал на Полска и голем војвода на Литванија од 1674 до 1696 година. Тој е еден од најславните полски владетели, познат како воен гениј и „''Спасител на Виена''“ поради неговата клучна улога во поразот на Османлиите во 1683 година. == Рано живот и образование == Роден е во замокот [[Олеско]] (денес во Украина) во аристократско семејство. Неговиот татко Јакуб Собјески бил кастелан на [[Краков]], а преку мајка му Теофила Данилович бил во роднинска врска со познатиот хетман Станислав Жолкевски. Собјески добил солидно образование: студирал во Краковскиот колеџ, а потоа патувал низ Западна Европа, што било вообичаено за полската аристократија. Говорел повеќе јазици и бил заинтересиран за уметност, наука и воена стратегија. == Воена кариера пред крунисувањето == Во времето на „Потопот“ (шведската инвазија на Полска во 1655–1660), Собјески првично се борел на страната на Швеѓаните, но брзо се префрлил на полска страна и станал важен командант. Се истакнал во битките против Швеѓани, Козаци, Татари и Руси. Во 1668 година станал голем хетман на круната (врховен воен командант). Неговата голема победа дошла на 11 ноември 1673 година кај Хотин (Чоќим), каде што неговите сили поразиле османлиска војска. Оваа победа го направил национален херој. Во 1665 година се оженил со француската вдовица Марија Казимира де ла Гранж д’Аркиен (позната како „Маришенка“), со која имал долга и страстна врска. Нивните писма се важни историски извори. == Избор за крал и владеење (1674–1696) == По ненадејната смрт на кралот Михаил Вишњовецки во 1673 година, Собјески бил избран за крал во мај 1674 година (крунисан во 1676). Неговото владеење било исполнето со војни против Османлиите. Полска-Литванија била ослабена од претходните конфликти, но тој ја реорганизирал армијата, особено чувените крилати хусари. == Битката кај Виена (1683) – неговата најголема слава == Најпознатиот момент во неговата кариера е ослободувањето на Виена од османлиската опсада. На 12 септември 1683 година, Собјески предводел здружена полско-австриско-германска војска (околу 80.000 војници) против огромна османлиска сила (над 130.000) предводена од [[Кара Мустафа-паша]]. Полските хусари го предводеле решавачкиот кавалериски јуриш, што довело до тотален пораз на Турците. Оваа битка се смета за една од пресвртните точки во европската историја – го стопирала османлиското напредување кон Централна Европа и го спасила христијанскиот Запад. Собјески бил нарекуван „''Лавот од Северот''“ и „''Спасител на Европа''“. == Подоцнежни години и смрт == По Виена, продолжил со војни против Турците во рамките на Светата лига, но Полска не успеала да извлече големи територијални придобивки. Владеењето му било исполнето и со внатрешни проблеми: конфликти со благородништвото, финансиски тешкотии и влијанието на неговата амбициозна сопруга. Собјески бил покровител на уметноста и науката – ја изградил палатата Виланув кај Варшава. Починал на 17 јуни 1696 година во Виланув од здравствени проблеми. По неговата смрт, династијата Собјески брзо изгубила влијание. [[Категорија:Кралеви на Полска]] 5f0c0iy2l7itmhl8r15b0hy21biauq9 5534130 5534129 2026-04-03T23:25:21Z Buli 2648 /* Подоцнежни години и смрт */ 5534130 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Schultz John III Sobieski.jpg|мини|Јан III Собјески]] '''Јан III Собјески''' ({{langx|pl|Jan III Sobieski}}; 17 август 1629 – 17 јуни 1696) бил крал на Полска и голем војвода на Литванија од 1674 до 1696 година. Тој е еден од најславните полски владетели, познат како воен гениј и „''Спасител на Виена''“ поради неговата клучна улога во поразот на Османлиите во 1683 година. == Рано живот и образование == Роден е во замокот [[Олеско]] (денес во Украина) во аристократско семејство. Неговиот татко Јакуб Собјески бил кастелан на [[Краков]], а преку мајка му Теофила Данилович бил во роднинска врска со познатиот хетман Станислав Жолкевски. Собјески добил солидно образование: студирал во Краковскиот колеџ, а потоа патувал низ Западна Европа, што било вообичаено за полската аристократија. Говорел повеќе јазици и бил заинтересиран за уметност, наука и воена стратегија. == Воена кариера пред крунисувањето == Во времето на „Потопот“ (шведската инвазија на Полска во 1655–1660), Собјески првично се борел на страната на Швеѓаните, но брзо се префрлил на полска страна и станал важен командант. Се истакнал во битките против Швеѓани, Козаци, Татари и Руси. Во 1668 година станал голем хетман на круната (врховен воен командант). Неговата голема победа дошла на 11 ноември 1673 година кај Хотин (Чоќим), каде што неговите сили поразиле османлиска војска. Оваа победа го направил национален херој. Во 1665 година се оженил со француската вдовица Марија Казимира де ла Гранж д’Аркиен (позната како „Маришенка“), со која имал долга и страстна врска. Нивните писма се важни историски извори. == Избор за крал и владеење (1674–1696) == По ненадејната смрт на кралот Михаил Вишњовецки во 1673 година, Собјески бил избран за крал во мај 1674 година (крунисан во 1676). Неговото владеење било исполнето со војни против Османлиите. Полска-Литванија била ослабена од претходните конфликти, но тој ја реорганизирал армијата, особено чувените крилати хусари. == Битката кај Виена (1683) – неговата најголема слава == Најпознатиот момент во неговата кариера е ослободувањето на Виена од османлиската опсада. На 12 септември 1683 година, Собјески предводел здружена полско-австриско-германска војска (околу 80.000 војници) против огромна османлиска сила (над 130.000) предводена од [[Кара Мустафа-паша]]. Полските хусари го предводеле решавачкиот кавалериски јуриш, што довело до тотален пораз на Турците. Оваа битка се смета за една од пресвртните точки во европската историја – го стопирала османлиското напредување кон Централна Европа и го спасила христијанскиот Запад. Собјески бил нарекуван „''Лавот од Северот''“ и „''Спасител на Европа''“. == Подоцнежни години и смрт == По Виена, продолжил со војни против Турците во рамките на Светата лига, но Полска не успеала да извлече големи територијални придобивки. Владеењето му било исполнето и со внатрешни проблеми: конфликти со благородништвото, финансиски тешкотии и влијанието на неговата амбициозна сопруга. Собјески бил покровител на уметноста и науката – ја изградил палатата Виланув кај Варшава. Починал на 17 јуни 1696 година во Виланув од здравствени проблеми. По неговата смрт, династијата Собјески брзо изгубила влијание. {{Монарси на Полска}} [[Категорија:Кралеви на Полска]] qq7fklhtf7d1c0ihxsfn0ebsvmh9alc 0 1390616 5534134 2026-04-04T01:05:44Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1314872159|International Day of Argania]]“ 5534134 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Argan-1-CTH.JPG|мини|300x300пкс|Кози на арганово дрво во регионот Маракеш]] '''Меѓународен ден на Арганија''' — одржуван секој 10 мај, со цел да се прослави и промовира наследството на дрвото Арганија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://northafricapost.com/57602-morocco-un-celebrate-argan-tree-a-symbol-of-resilience.html|title=Morocco, UN celebrate Argan tree, a symbol of resilience – The North Africa Post|language=en-US|accessdate=2022-07-14}}</ref> == Позадина == Дрвото арганија има значајно место во мароканската култура и наследство. [[Мароко]] е главен меѓународен извозник на производи базирани на арган, кои се користат за производство на популарна состојка во козметиката, производите за нега на кожа и коса.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.moroccoembassy.org.au/?q=news/second-anniversary-international-day-argania|title=Second Anniversary of the International Day of Argania|date=2022-05-10|work=Embassy of Morocco Australia-New zealand-Pacific States|language=en|accessdate=2022-07-14}}</ref> Во 1988 година, [[УНЕСКО|Организацијата на Обединетите нации за образование, наука и култура]] ја означи производствената област за биосферниот резерват Арганера.<ref>Arganeraie Biosphere Reserve, Morocco https://en.unesco.org/biosphere/arab-states/arganeraie</ref> Аргановото дрво било предмет на репрезентативната листа на УНЕСКО за нематеријалното културно наследство на човештвото во 2014 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ich.unesco.org/en/RL/argan-practices-and-know-how-concerning-the-argan-tree-00955|title=UNESCO - Argan, practices and know-how concerning the argan tree|work=ich.unesco.org|language=en|accessdate=2022-07-14}}</ref> На 3 март 2021 година, [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] го прогласил 10 мај за Меѓународен ден на Арганија. 113-те земји-членки на [[Обединети нации|Обединетите нации]] го усвоиле со консензус.<ref>Resolution adopted by the General Assembly on 3 March 2021. International Day of Argania https://web.archive.org/web/20220119120003/https://undocs.org/pdf?symbol=en/A/RES/75/262</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.weforum.org/agenda/2022/06/argan-forests-sustainable-deforestation/|title=This is everything you need to know about the Argan tree|work=World Economic Forum|language=en|accessdate=2022-07-14}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Меѓународни денови на Обединетите нации]] [[Категорија:Празници во мај]] [[Категорија:УНЕСКО]] n7gpny2n42pogauyw9jd8i9gytdh335 0 1390617 5534135 2026-04-04T01:10:16Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1315016523|World Wildlife Day]]“ 5534135 wikitext text/x-wiki На 20 декември 2013 година, на својата 68-ма сесија, [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] (ГСОН), во својата [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/205 резолуција UN 68/205], одлучило да го прогласи 3 март, меѓународниот ден на усвојувањето на [[Конвенција за меѓународна трговија со загрозени видови на дива флора и фауна|Конвенцијата за меѓународна трговија со загрозени видови дива фауна и флора]] (CITES) на планетата за подигање на свеста и придобивки за фауната и флората во 1973 година, како '''Светски ден на дивите животни'''. Одбележувањето било предложено од [[Тајланд]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/sites/default/files/eng/cop/16/doc/E-CoP16-24.pdf|title=CoP16 Doc. 24 (Rev. 1)|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108041943/https://cites.org/sites/default/files/eng/cop/16/doc/E-CoP16-24.pdf|archive-date=Nov 8, 2023}}</ref> за да се прослави и да се подигне свеста за дивата [[фауна]] и [[флора]] во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/en/observances/world-wildlife-day|title=World Wildlife Day EN|work=United Nations|language=en|accessdate=2021-03-04}}</ref> == Резолуција на Генералното собрание на ОН == Во својата резолуција,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/sites/default/files/eng/news/pr/2013/UNGA_res_68.205_world_wildlife_day.pdf|title=68/205. World Wildlife Day|date=20 December 2013|work=CITES|publisher=United Nations General Assembly|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108160323/https://cites.org/sites/default/files/eng/news/pr/2013/UNGA_res_68.205_world_wildlife_day.pdf|archive-date=Nov 8, 2023}}</ref> Генералното собрание ја потврдило суштинската вредност на дивиот свет и неговите различни придонеси, вклучувајќи еколошки, генетски, социјални, економски, научни, образовни, културни, рекреативни и естетски, за [[одржлив развој]] и благосостојба на луѓето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.jagatgururampalji.org/world-wildlife-day/|title=World Wildlife Day 2021: Theme, Quotes {{!}} Spirituality Relieves Sufferings|date=2021-03-03|work=S A NEWS|language=en-US|accessdate=2021-03-04}}</ref> Генералното собрание го забележала исходот од 16-тиот состанок на Конференцијата на страните на CITES, одржан во [[Бангкок]] од 3 до 14 март 2013 година, особено Резолуцијата на Конференцијата 16.1<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cites.org/eng/res/16/16-01.php|title=Resolution Conf. 16.1|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804063028/https://cites.org/eng/res/16/16-01.php|archive-date=Aug 4, 2016}}</ref> со која се назначил 3 март за Светски ден на дивиот свет, со цел да се прослави и да се подигне свеста за дивата фауна и флора во светот, и ја призна важната улога на CITES во обезбедувањето меѓународната трговија да не го загрозува опстанокот на видовите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cites.org/eng/news/pr/2012/20120627_RIO+20.php|title=Rio+20 recognizes the important role of CITES|date=27 June 2012|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705012951/https://cites.org/eng/news/pr/2012/20120627_RIO%2B20.php|archive-date=Jul 5, 2022}}</ref> Генералното собрание побарало од Секретаријатот на CITES, во соработка со релевантните организации на системот на Обединетите нации, да го олесни спроведувањето на Светскиот ден на дивите животни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/en/observances/world-wildlife-day/background|title=World Wildlife Day {{!}} Background|work=United Nations|language=en|accessdate=2021-03-04}}</ref> == Теми == '''2025''': „Финансирање за зачувување на дивиот свет: Инвестирање во луѓето и планетата“<ref>[https://wildlifeday.org/en/about About World Wildlife Day 2025]</ref> '''2023''': „Партнерства за зачувување на дивиот свет“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/sites/default/files/notifications/E-Notif-2022-085_2.pdf|title=Celebration of World Wildlife Day 2023 and CITES@50|date=20 December 2022|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102172218/https://cites.org/sites/default/files/notifications/E-Notif-2022-085_2.pdf|archive-date=Nov 2, 2023}}</ref> '''2022''': „Обновување на клучните видови за реставрација на екосистемот“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/Recovering_Key_Species_Ecosystem_Restoration_WorldWildlifeDay_theme_CITES_15112022|title=Recovering key species for ecosystem restoration announced as theme of World Wildlife Day 2022|date=15 November 2021|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115035321/https://cites.org/eng/Recovering_Key_Species_Ecosystem_Restoration_WorldWildlifeDay_theme_CITES_15112022|archive-date=Jan 15, 2024}}</ref> '''2021''': „Шуми и средства за живот: одржување на луѓето и планетата“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/Forests_and_livelihoods_sustaining_people_and_planet_WWD2021_theme_announced_23112020|title="Forests and livelihoods: sustaining people and planet" announced as theme of World Wildlife Day 2021|date=23 November 2020|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108040813/https://cites.org/eng/Forests_and_livelihoods_sustaining_people_and_planet_WWD2021_theme_announced_23112020|archive-date=Nov 8, 2023}}</ref> '''2020''': „Одржување на целиот живот на Земјата“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cites.org/eng/news/sustaining_all_life_on_Earth_announced_as_theme_of_World_Wildlife_Day_2020_19112019|title="Sustaining all life on Earth" announced as theme of World Wildlife Day 2020|date=19 November 2019|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231112095409/https://cites.org/eng/news/sustaining_all_life_on_Earth_announced_as_theme_of_World_Wildlife_Day_2020_19112019|archive-date=Nov 12, 2023}}</ref> '''2019''': „Живот под вода: за луѓето и планетата“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/news/focusing-on-marine-species-for-the-first-time-the-next-world-wildlife-day-is-bound-to-make-a-splash_16112018|title=Focusing on marine species for the first time, the next World Wildlife Day is bound to make a splash|date=19 November 2018|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231113064552/https://cites.org/eng/news/focusing-on-marine-species-for-the-first-time-the-next-world-wildlife-day-is-bound-to-make-a-splash_16112018|archive-date=Nov 13, 2023}}</ref> '''2018''': „Големи мачки - предатори под закана“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/news/pr/100_days_until_UN_World_Wildlife_Day_2018_23112017|title=100 days until UN World Wildlife Day 2018|date=24 November 2017|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129061846/https://cites.org/eng/news/pr/100_days_until_UN_World_Wildlife_Day_2018_23112017|archive-date=Jan 29, 2024}}</ref> '''2017''': „Слушнете ги младите гласови“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/engaging_and_empowering_the_youth_is_the_call_of_next_years_UN_World_Wildlife_Day_19122016|title=Engaging and empowering the youth is the call of next year's UN World Wildlife Day|date=19 December 2016|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108160323/https://cites.org/eng/engaging_and_empowering_the_youth_is_the_call_of_next_years_UN_World_Wildlife_Day_19122016|archive-date=Nov 8, 2023}}</ref> '''2016''': „Иднината на дивиот свет е во наши раце“, со подтема „Иднината на слоновите е во наши раце“ '''2015''': „Време е сериозно да се справиме со криминалот врз дивите животни“ == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.un.org/en/observances/world-wildlife-day Страница за Светскиот ден на дивите животни на UN.org] * [http://www.wildlifeday.org Официјална веб-страница на Светскиот ден на дивите животни] * [https://www.facebook.com/WorldWildlifeDay Официјална Фејсбук страница на Светскиот ден на дивите животни] * [https://www.flickr.com/photos/WorldWildlifeDay Официјална Flickr страница за Светскиот ден на дивите животни] * „ [[commons:File:Under_Secretary_Novelli_Delivers_Remarks_at_a_World_Wildlife_Day_Event_2016.jpg|Заменик-секретарот Новели одржа говор на настанот по повод Светскиот ден на дивите животни 2016]] “, Викимедија Комонс [[Категорија:Празници во март]] [[Категорија:Меѓународни денови на Обединетите нации]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 3xr2p3m46x4c96b1e2of5j6u19id79u 5534136 5534135 2026-04-04T01:15:02Z Bojan9Spasovski 91316 5534136 wikitext text/x-wiki {{Infobox holiday|holiday_name=Светски ден на дивите животни|type=Меѓународен|longtype=|image=|caption=|official_name=|nickname=|duration=1 ден|frequency=Годишно|observedby=Сите земји-членки на ОН|scheduling=Истиот ден секоја година|date=3 март|celebrations=Да се ​​прослави и да се подигне свеста за дивата фауна и флора во светот|observances=}}На 20 декември 2013 година, на својата 68-ма сесија, [[Генерално собрание на Обединетите нации|Генералното собрание на Обединетите нации]] (ГСОН), во својата [https://www.un.org/en/ga/search/view_doc.asp?symbol=A/RES/68/205 резолуција UN 68/205], одлучило да го прогласи 3 март, меѓународниот ден на усвојувањето на [[Конвенција за меѓународна трговија со загрозени видови на дива флора и фауна|Конвенцијата за меѓународна трговија со загрозени видови дива фауна и флора]] (CITES) на планетата за подигање на свеста и придобивки за фауната и флората во 1973 година, како '''Светски ден на дивите животни'''. Одбележувањето било предложено од [[Тајланд]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/sites/default/files/eng/cop/16/doc/E-CoP16-24.pdf|title=CoP16 Doc. 24 (Rev. 1)|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108041943/https://cites.org/sites/default/files/eng/cop/16/doc/E-CoP16-24.pdf|archive-date=Nov 8, 2023}}</ref> за да се прослави и да се подигне свеста за дивата [[фауна]] и [[флора]] во светот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/en/observances/world-wildlife-day|title=World Wildlife Day EN|work=United Nations|language=en|accessdate=2021-03-04}}</ref> == Резолуција на Генералното собрание на ОН == Во својата резолуција,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/sites/default/files/eng/news/pr/2013/UNGA_res_68.205_world_wildlife_day.pdf|title=68/205. World Wildlife Day|date=20 December 2013|work=CITES|publisher=United Nations General Assembly|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108160323/https://cites.org/sites/default/files/eng/news/pr/2013/UNGA_res_68.205_world_wildlife_day.pdf|archive-date=Nov 8, 2023}}</ref> Генералното собрание ја потврдило суштинската вредност на дивиот свет и неговите различни придонеси, вклучувајќи еколошки, генетски, социјални, економски, научни, образовни, културни, рекреативни и естетски, за [[одржлив развој]] и благосостојба на луѓето.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.jagatgururampalji.org/world-wildlife-day/|title=World Wildlife Day 2021: Theme, Quotes {{!}} Spirituality Relieves Sufferings|date=2021-03-03|work=S A NEWS|language=en-US|accessdate=2021-03-04}}</ref> Генералното собрание го забележала исходот од 16-тиот состанок на Конференцијата на страните на CITES, одржан во [[Бангкок]] од 3 до 14 март 2013 година, особено Резолуцијата на Конференцијата 16.1<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cites.org/eng/res/16/16-01.php|title=Resolution Conf. 16.1|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804063028/https://cites.org/eng/res/16/16-01.php|archive-date=Aug 4, 2016}}</ref> со која се назначил 3 март за Светски ден на дивиот свет, со цел да се прослави и да се подигне свеста за дивата фауна и флора во светот, и ја призна важната улога на CITES во обезбедувањето меѓународната трговија да не го загрозува опстанокот на видовите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cites.org/eng/news/pr/2012/20120627_RIO+20.php|title=Rio+20 recognizes the important role of CITES|date=27 June 2012|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20220705012951/https://cites.org/eng/news/pr/2012/20120627_RIO%2B20.php|archive-date=Jul 5, 2022}}</ref> Генералното собрание побарало од Секретаријатот на CITES, во соработка со релевантните организации на системот на Обединетите нации, да го олесни спроведувањето на Светскиот ден на дивите животни.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/en/observances/world-wildlife-day/background|title=World Wildlife Day {{!}} Background|work=United Nations|language=en|accessdate=2021-03-04}}</ref> == Теми == '''2025''': „Финансирање за зачувување на дивиот свет: Инвестирање во луѓето и планетата“<ref>[https://wildlifeday.org/en/about About World Wildlife Day 2025]</ref> '''2023''': „Партнерства за зачувување на дивиот свет“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/sites/default/files/notifications/E-Notif-2022-085_2.pdf|title=Celebration of World Wildlife Day 2023 and CITES@50|date=20 December 2022|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231102172218/https://cites.org/sites/default/files/notifications/E-Notif-2022-085_2.pdf|archive-date=Nov 2, 2023}}</ref> '''2022''': „Обновување на клучните видови за реставрација на екосистемот“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/Recovering_Key_Species_Ecosystem_Restoration_WorldWildlifeDay_theme_CITES_15112022|title=Recovering key species for ecosystem restoration announced as theme of World Wildlife Day 2022|date=15 November 2021|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20240115035321/https://cites.org/eng/Recovering_Key_Species_Ecosystem_Restoration_WorldWildlifeDay_theme_CITES_15112022|archive-date=Jan 15, 2024}}</ref> '''2021''': „Шуми и средства за живот: одржување на луѓето и планетата“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/Forests_and_livelihoods_sustaining_people_and_planet_WWD2021_theme_announced_23112020|title="Forests and livelihoods: sustaining people and planet" announced as theme of World Wildlife Day 2021|date=23 November 2020|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108040813/https://cites.org/eng/Forests_and_livelihoods_sustaining_people_and_planet_WWD2021_theme_announced_23112020|archive-date=Nov 8, 2023}}</ref> '''2020''': „Одржување на целиот живот на Земјата“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cites.org/eng/news/sustaining_all_life_on_Earth_announced_as_theme_of_World_Wildlife_Day_2020_19112019|title="Sustaining all life on Earth" announced as theme of World Wildlife Day 2020|date=19 November 2019|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231112095409/https://cites.org/eng/news/sustaining_all_life_on_Earth_announced_as_theme_of_World_Wildlife_Day_2020_19112019|archive-date=Nov 12, 2023}}</ref> '''2019''': „Живот под вода: за луѓето и планетата“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/news/focusing-on-marine-species-for-the-first-time-the-next-world-wildlife-day-is-bound-to-make-a-splash_16112018|title=Focusing on marine species for the first time, the next World Wildlife Day is bound to make a splash|date=19 November 2018|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231113064552/https://cites.org/eng/news/focusing-on-marine-species-for-the-first-time-the-next-world-wildlife-day-is-bound-to-make-a-splash_16112018|archive-date=Nov 13, 2023}}</ref> '''2018''': „Големи мачки - предатори под закана“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/news/pr/100_days_until_UN_World_Wildlife_Day_2018_23112017|title=100 days until UN World Wildlife Day 2018|date=24 November 2017|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20240129061846/https://cites.org/eng/news/pr/100_days_until_UN_World_Wildlife_Day_2018_23112017|archive-date=Jan 29, 2024}}</ref> '''2017''': „Слушнете ги младите гласови“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cites.org/eng/engaging_and_empowering_the_youth_is_the_call_of_next_years_UN_World_Wildlife_Day_19122016|title=Engaging and empowering the youth is the call of next year's UN World Wildlife Day|date=19 December 2016|work=CITES|archive-url=https://web.archive.org/web/20231108160323/https://cites.org/eng/engaging_and_empowering_the_youth_is_the_call_of_next_years_UN_World_Wildlife_Day_19122016|archive-date=Nov 8, 2023}}</ref> '''2016''': „Иднината на дивиот свет е во наши раце“, со подтема „Иднината на слоновите е во наши раце“ '''2015''': „Време е сериозно да се справиме со криминалот врз дивите животни“ == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.un.org/en/observances/world-wildlife-day Страница за Светскиот ден на дивите животни на UN.org] * [http://www.wildlifeday.org Официјална веб-страница на Светскиот ден на дивите животни] * [https://www.facebook.com/WorldWildlifeDay Официјална Фејсбук страница на Светскиот ден на дивите животни] * [https://www.flickr.com/photos/WorldWildlifeDay Официјална Flickr страница за Светскиот ден на дивите животни] * „ [[commons:File:Under_Secretary_Novelli_Delivers_Remarks_at_a_World_Wildlife_Day_Event_2016.jpg|Заменик-секретарот Новели одржа говор на настанот по повод Светскиот ден на дивите животни 2016]] “, Викимедија Комонс [[Категорија:Празници во март]] [[Категорија:Меѓународни денови на Обединетите нации]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] thchc9i4ogvkgxr887i52fo1f2o8nub 0 1390618 5534137 2026-04-04T01:23:26Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1318185605|World Population Day]]“ 5534137 wikitext text/x-wiki   [[Податотека:Net_Population_Growth_in_2016.svg|мини|400x400пкс|Распределба на зголемувањето на глобалното население во 2016 година<ref>{{Наведено списание|last=Roser|first=Max|last2=Ritchie|first2=Hannah|author-link2=Hannah Ritchie|last3=Ortiz-Ospina|first3=Esteban|date=2013-05-09|title=World Population Growth|url=https://ourworldindata.org/world-population-growth|journal=Our World in Data}}</ref>]] '''Светски ден на населението''' — годишен настан, кој се одбележува на [[11 јули]] секоја година, а има за цел да ја подигне свеста за [[Светско население|глобалните проблеми со популацијата]]. Настанот е воспоставен од страна на Управниот совет на [[УНДП|Програмата за развој на Обединетите нации]] во 1989 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.jagatgururampalji.org/world-population-day-theme-quotes-history/|title=World Population Day 2021: Empower Women To Exercise Choice Over Their Bodies And Fertility|date=2021-07-11|work=S A NEWS|language=en-US|accessdate=2020-07-11}}</ref> Инспириран е од јавниот интерес за ''Денот на пет милијарди'' на 11 јули 1987 година, приближниот датум на кој светската популација достигнала пет милијарди луѓе. Светскиот ден на населението има за цел да ја зголеми свеста на луѓето за различни прашања поврзани со популацијата, како што се важноста на планирањето на семејството, [[Родова еднаквост|родовата еднаквост]], [[Сиромаштија|сиромаштијата]], здравјето на мајките и [[Човекови права|човековите права]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ndtv.com/india-news/world-population-day-2020-health-and-rights-of-women-and-girls-is-the-theme-this-year-amid-covid-19-2260714|title=World Population Day: Health And Rights Of Women In The Time Of COVID-19|work=NDTV.com|accessdate=2020-07-11}}</ref> Денот го предложил д-р К.Ц.Захарија, кој работел како виш демограф во Светската банка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latestly.com/lifestyle/festivals-events/world-population-day-2020-date-theme-know-history-and-significance-of-the-annual-event-that-seeks-to-raise-awareness-of-global-population-issues-1878554.html|title=World Population Day 2020 Date & Theme: Know History and Significance of the Annual Event That Seeks to Raise Awareness of Global Population Issues {{!}} 🙏🏻 LatestLY|date=2020-07-09|work=LatestLY|language=en|accessdate=2020-07-13}}</ref> Додека интересот на печатот и општата свест за глобалната популација се зголемуваат со зголемување од цели милијарди луѓе, светската популација се зголемува за 100 милиони приближно на секои 14 месеци. Светската популација била проценета на 7.400.000.000 на 6 февруари 2016 година и достигнала 7.500.000.000 на 24 април 2017 година. Светската популација достигнала 7.700.000.000 во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.worldometers.info|title=Worldometers real time world statistics|accessdate=April 22, 2017}}</ref> Во ноември 2020 година, [[Фонд за население на Обединетите нации|УНФПА]], заедно со владите на [[Кенија]] и [[Данска]], свикала конференција на високо ниво во [[Најроби]] за да ги забрза напорите за постигнување на овие неостварени цели. На Светскиот ден на населението, застапниците од целиот свет апелирале до лидерите, креаторите на политики, организаторите на локално ниво, институциите и другите да помогнат репродуктивното здравје и права да станат реалност за сите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.un.org/en/observances/world-population-day|title=World Population Day|last=Nations|first=United|work=United Nations|language=en|accessdate=2020-07-11}}</ref> Светската популација официјално достигнала 8 милијарди луѓе на 15 ноември 2022 година, според Обединетите нации. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://esa.un.org/wpp/ Проценки и проекции на населението на ОН] * [https://www.census.gov/popclock/ Часовник за светска и американската популација] [[Категорија:Празници во јули]] [[Категорија:Меѓународни денови на Обединетите нации]] 885f2uj6q22v8rpzvqc8k6hjwvzgf12 0 1390619 5534138 2026-04-04T01:31:54Z Bojan9Spasovski 91316 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1338183229|World Logic Day]]“ 5534138 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Празник|holiday_name=Светски ден на логиката|image=|caption=|type=Секуларен|week_ordinal=|date=14 јануари|month=|weekday=|startedby=|relatedto=[[Светски ден на филозофијата]]}} '''Светски ден на логиката''' е меѓународен ден прогласен од [[УНЕСКО]] во соработка со Меѓународниот совет за филозофија и хуманистички науки (CIPSH) во ноември 2019 година, кој ќе се слави на [[14 јануари]] секоја година. Првпат беше прославен на 14 јануари 2019 година, пред декларацијата на УНЕСКО. Светскиот ден на логиката има за цел да го привлече вниманието на интердисциплинарните научни заедници и пошироката јавност кон интелектуалната историја, концептуалното значење и практичните импликации на [[Логика|логиката]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://en.unesco.org/commemorations/worldlogicday|title=UNESCO: World Logic Day|date=8 June 2020|work=UNESCO|accessdate=20 August 2020}}</ref> == Датум == Датумот избран за прослава на Светскиот ден на логиката, [[14 јануари]], одговара на датумот на смртта на [[Курт Гедел]] и датумот на раѓањето на [[Алфред Тарски]], двајца од најистакнатите логичари на дваесеттиот век.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000370588|title=UNESCO Executive Board, Two hundred and seventh session: 207 EX/42|date=13 September 2019|work=UNESDOC Digital Library|page=3|accessdate=20 August 2020}}</ref> == Прогласување == Прогласувањето на Светскиот ден на логиката беше предложено до Извршниот одбор на УНЕСКО во средината на 2019 година. Беше дискутирано и усвоено на 207-та сесија на Извршниот одбор на УНЕСКО во октомври 2019 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000371293|title=UNESCO Executive Board, Two hundred and seventh session: 207 EX/Decisions|date=23 November 2019|work=UNESDOC Digital Library|page=68|accessdate=20 August 2020}}</ref> и предложено до 40-та Генерална конференција на УНЕСКО. На 26 ноември 2019 година, 40-тата Генерална конференција го прогласи 14 јануари за Светски ден на логиката, координиран од CIPSH.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000372579|title=UNESCO, Records of the General Conference, 40th session, Paris, 12 November – 27 November 2019, Volume 1: Resolutions|date=2020|work=UNESDOC Digital Library|page=36|accessdate=20 August 2020}}</ref> == Прослави == ''Здружението Logica Universalis'', како неформално мета-здружение посветено на промоција на логиката,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.logica-universalis.org/|title=LUA: Logica Universalis Association|accessdate=20 August 2020}}</ref> ја иницираше прославата на Светскиот ден на логиката во 2019 година, повикувајќи ги логичарите ширум светот да организираат независни настани на 14 јануари 2019. Успехот на ова прво, неформално одбележување беше разгледан на 40-тата Генерална конференција на УНЕСКО во ноември 2019 година, што резултираше со негово официјално прогласување од страна на УНЕСКО. По ова прогласување, на првиот официјален Светски ден на логиката, генералната директорка на УНЕСКО, Одри Азуле, објави соопштение во кое ја нагласи значајноста на логиката:<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000372449_eng|title=Message from Ms Audrey Azoulay, Director-General of UNESCO on the occasion of World Logic Day, 14 January 2020|work=UNESDOC Digital Library|accessdate=20 August 2020}}</ref><blockquote>Во дваесет и првиот век &#x2014; всушност, сега повеќе од кога било &#x2014; дисциплината логика е особено актуелна, апсолутно витална за нашите општества и економии. Компјутерската наука и информатичката и комуникациската технологија, на пример, се вкоренети во логичкото и алгоритамското расудување.</blockquote>Првите два Светски денови на логиката (во 2019 и 2020 година) беа неформално организирани и се состоеја од приближно шеесет настани во околу триесет земји.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.logica-universalis.org/wld|title=1st World Logic Day 2019 — January 14, 2019|work=LUA}}; {{Наведена мрежна страница|url=http://www.logica-universalis.org/wld2|title=2nd World Logic Day 2020 — January 14, 2020|work=LUA}}</ref> По вториот Светски ден на логиката, координацијата на прославите ја презеде CIPSH: Светските денови на логиката 2021, 2022 и 2023 година имаа помеѓу шеесет и осумдесет настани секој.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wld.cipsh.international/wld2021.html|title=World Logic Day 2021: Archive of Events|work=WLD@CIPSH}}; {{Наведена мрежна страница|url=http://wld.cipsh.international/wld2022.html|title=World Logic Day 2022: Archive of Events|work=WLD@CIPSH}}; {{Наведена мрежна страница|url=http://wld.cipsh.international/wld2023.html|title=World Logic Day 2023: Archive of Events|work=WLD@CIPSH}}</ref> Покрај настаните, Светскиот ден на логиката 2022 година беше прославен со посебна сложувалка ''„Двете племиња на Иф“'' од Алекс Белос на веб-страницата [[Гардијан|на Гардијан]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/science/2022/jan/10/can-you-solve-it-godels-incompleteness-theorem|title=Can you solve it? Gödel's incompleteness theorem. The proof that rocked maths.|last=Alex Bellos|date=10 January 2022|work=The Guardian}}</ref> Изданието на Светскиот ден на логиката во 2025 година вклучуваше онлајн тркалезна маса насловена како „Логика во сите нејзини димензии“ организирана од Здружението Logica Universalis (LUA), истакнувајќи ги разновидните примени на логиката во различни области.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cassyni.com/events/BLkEBuwwNLpvgRFy4otp9T|title=LUA World Logic Day 2025 - Logic in All its Dimensions}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [http://wld.cipsh.international/ Светски ден на логиката во CIPSH] * [https://www.unesco.org/en/days/world-logic Светски ден на логиката во УНЕСКО] [[Категорија:Логика]] [[Категорија:Празници во јануари]] [[Категорија:Меѓународни денови на Обединетите нации]] dw2f3qghl6vhjah5elx14duz271uofh 0 1390620 5534154 2026-04-04T05:58:06Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Интервал (математика)]] 5534154 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Интервал (математика)]] 6tkm9lptbvktvx4jox87qlnik9r5agg 0 1390621 5534155 2026-04-04T05:58:08Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Интервал (математика)]] 5534155 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Интервал (математика)]] 6tkm9lptbvktvx4jox87qlnik9r5agg 0 1390622 5534158 2026-04-04T06:08:31Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Криволиниски интеграл]] 5534158 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Криволиниски интеграл]] czai3qr5w48r3oua758z5xvwx1p3sit 0 1390623 5534160 2026-04-04T06:53:32Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Тејлорова формула]] на [[Тејлоров ред]] 5534160 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Тејлоров ред]] l6or9vye95tk0d283q66vcmlkrtnslx 1 1390624 5534162 2026-04-04T06:53:32Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Тејлорова формула]] на [[Разговор:Тејлоров ред]] 5534162 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Тејлоров ред]] 9yu1ek5gq8e55b50t95f9297kiaz2xc 828 1390625 5534170 2026-04-04T08:36:56Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: local function pipedLink(name, display) return '[[:'..name..'|'..display..']]' end local function isEmpty(value) return value == nil or value == '' end local function notEmpty(value) return not isEmpty(value) end -- Unescape functionality grabbed from https://stackoverflow.com/a/14899740/1832568 local function unescape(str) str = string.gsub(str, '&#(%d+);', string.char) str = string.gsub(str, '&#x(%d+);', function(d) return string.char(tonumb... 5534170 Scribunto text/plain local function pipedLink(name, display) return '[[:'..name..'|'..display..']]' end local function isEmpty(value) return value == nil or value == '' end local function notEmpty(value) return not isEmpty(value) end -- Unescape functionality grabbed from https://stackoverflow.com/a/14899740/1832568 local function unescape(str) str = string.gsub(str, '&#(%d+);', string.char) str = string.gsub(str, '&#x(%d+);', function(d) return string.char(tonumber(d, 16)) end) return str end local function hashDelimitedList(list_string) return mw.text.gsplit(unescape(list_string), '%s*#%s*') end local function alarmingMessage(message) return '<span style="color:#d33">[[Module:Annotated link]] '..message..'.</span>'.. '[[Category:Pages displaying alarming messages about Module:Annotated link]]' end local function optionallyVisibleCategory(class, category) return '<span style="display:none" class="'..class..'">'..category.. '</span>[[Category:'..category..' via Module:Annotated link]]' end local function handleFirstLetterCase(short_description, case) return mw.ustring.gsub(short_description, '^([^%d])', function(first_char) if case == 'upper' then return mw.ustring.upper(first_char) end return mw.ustring.lower(first_char) end ) end local mLang = require('Module:Lang') local function langify(args) local lang = args.lang local text = args.text if isEmpty(lang) or lang == 'mk' then return text end return mLang._lang { lang, text, italic = args.italic, nocat = args.nocat, size = args.size, cat = args.cat, rtl = args.rtl } end local function formatResult(result, dash, description, prefix_parentheses) if notEmpty(description) then if prefix_parentheses then local startIdx = description:find("%(") if startIdx then local beforeParens = description:sub(1, startIdx - 2) local insideParens = description:sub(startIdx, -1) return result..' '..insideParens..dash..' '..beforeParens end end return result..dash..' '..description end return result end local function annotatedLink(args) local name = args.name if isEmpty(name) then return alarmingMessage('requires a page name (including namespace)') end -- In order to handle an attempt to annotate a template link -- already formatted with the likes of {{tl|<template name>}}; -- unescape name to make sense of braces in lua patern matching. name = unescape(name) if name:match('^{%b{}}$') then -- The possibility to extract useful data exists here: e.g. {{tl*|Template}}. return alarmingMessage( 'requires only a page name (including namespace) without markup. '.. 'If an attempt is being made to annotate a link to a template, '.. 'provide only the template name with namespace e.g. "Template:Example"') end -- If a literal link was provided as name; -- extract the content and apply it to name and display as appropriate. local wikilink = mw.ustring.match(name, '^%[%[%s*:*%s*(.-)%s*%]%]$') if wikilink then local link_name, link_display = unpack(mw.text.split(wikilink, '%s*|%s*')) if link_name then name = link_name end if link_display and isEmpty(args.display) then args.display = link_display end end -- Prepare to concatenate. local result local is_template = name:match('^Template:(.+)$') local template_link = args.template_link if is_template and template_link ~= 'no' then result = '{{'..pipedLink(name, is_template)..'}}' if template_link == 'code' then result = '<code>'..result..'</code>' end else local display = args.display if isEmpty(display) then display = name end result = langify({ lang = args.link_lang, text = pipedLink(name, display), italic = args.link_lang_italic, nocat = args.link_lang_nocat, size = args.link_lang_size, cat = args.link_lang_cat, rtl = args.link_lang_rtl }) if notEmpty(args.quote) then result = '"'..result..'"' end local abbr = args.abbr if notEmpty(abbr) then result = result..' (<abbr' local abbr_title = args.abbr_title if notEmpty(abbr_title) then result = result..' title="'..abbr_title..'"' end result = result..'>'..abbr..'</abbr>)' end end if isEmpty(result) then return alarmingMessage('could not create a link for "'..name..'"') end local aka = args.aka if notEmpty(aka) then result = result..', also known as '..langify({ lang = args.aka_lang, text = aka, italic = args.aka_lang_italic, nocat = args.aka_lang_nocat, size = args.aka_lang_size, cat = args.aka_lang_cat, rtl = args.aka_lang_rtl }) end local wedge = args.wedge if notEmpty(wedge) then result = result..', '..langify({ lang = args.wedge_lang, text = wedge, italic = args.wedge_lang_italic, nocat = args.wedge_lang_nocat, size = args.wedge_lang_size, cat = args.wedge_lang_cat, rtl = args.wedge_lang_rtl }) end -- Exclude wikidata fallback for any specified list of link titles, -- unless explicity instructed that it's okay. local not_wikidata_for_links_starting_with = args.not_wikidata_for_links_starting_with if isEmpty(args.wikidata) and notEmpty(not_wikidata_for_links_starting_with) then for only_explicit in hashDelimitedList(not_wikidata_for_links_starting_with) do if name:match('^'..only_explicit) then args.only = 'explicit' break end end end -- Get the short description from Module:GetShortDescription. local short_description = require('Module:GetShortDescription').main({ none_is_valid = args.none_is_valid, none_is_nil = args.none_is_nil, lang_italic = args.desc_lang_italic, lang_nocat = args.desc_lang_nocat, lang_size = args.desc_lang_size, lang_cat = args.desc_lang_cat, lang_rtl = args.desc_lang_rtl, lang_no = args.desc_lang_no, prefer = args.prefer, only = args.only, name = name }) local dash = args.dash if isEmpty(dash) then dash = '&nbsp;–' end local fallback = args.fallback if isEmpty(short_description) or short_description.redlink then return formatResult(result, dash, fallback, args.prefix_parentheses) end if short_description.alarm then return short_description.alarm end local maintenance = '' if short_description.redirected then maintenance = optionallyVisibleCategory( 'category-annotation-with-redirected-description', 'Pages displaying short descriptions of redirect targets') end local fellback if short_description.wikidata then -- if short_description.fellback then -- fellback = true -- maintenance = maintenance..optionallyVisibleCategory( -- 'category-wikidata-fallback-annotation', -- 'Pages displaying wikidata descriptions as a fallback') -- end -- short_description = short_description.wikidata -- Filter against likely rubbish wikidata descriptions. -- local not_wikidata_descriptions_including = args.not_wikidata_descriptions_including -- if notEmpty(not_wikidata_descriptions_including) then -- Case insentive matching. -- local lower_case_short_description = short_description:lower() -- for exclusion in hashDelimitedList(not_wikidata_descriptions_including:lower()) do -- if lower_case_short_description:match(exclusion) then short_description = '' -- break -- end -- end -- end if isEmpty(short_description) then return formatResult(result, dash, fallback, args.prefix_parentheses) end else short_description = short_description.explicit end local lower_case_name = name:lower() if notEmpty(short_description) and not short_description:match(' ') then -- Filter against likely rubbish single word descriptions. local lower_case_short_description = short_description:lower() local not_single_word = args.not_single_word if notEmpty(not_single_word) then -- Case insentive matching. for single_word in hashDelimitedList(not_single_word:lower()) do if single_word == lower_case_short_description then short_description = '' break end end end if isEmpty(short_description) or lower_case_name:match(lower_case_short_description) then return formatResult(result, dash, fallback, args.prefix_parentheses) end if isEmpty(args.space_cat) then maintenance = maintenance..optionallyVisibleCategory( 'category-spaceless-annotation', 'Pages displaying short descriptions with no spaces') end end if lower_case_name == short_description:lower() then if fellback then return formatResult(result, dash, fallback, args.prefix_parentheses) end maintenance = maintenance..optionallyVisibleCategory( 'category-annotation-matches-name', 'Pages displaying short descriptions matching their page name') end -- Short descriptions on en Wikipedia should be formatted with an uppercase first letter, but -- the typical application of this module will require the first character to be lowercase, but -- some descriptions may start with proper names and should start with an uppercase letter even if used in an annotaion. -- By default; this module will not affect the first letter case of descriptions retrieved by Module:GetShortDescription, but -- the first letter case may be transformed explicitly if required. local desc_first_letter_case = args.desc_first_letter_case if desc_first_letter_case == 'upper' or desc_first_letter_case == 'lower' then short_description = handleFirstLetterCase(short_description, desc_first_letter_case) end return formatResult(result, dash, (short_description or fallback)..maintenance, args.prefix_parentheses) end local p = {} function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments' ).getArgs(frame) if isEmpty(args) then return alarmingMessage('could not getArgs') -- This really would be alarming. end return annotatedLink(args) end return p slvyqx6zvs2uii8r0zhrck0djjhacv9 5534171 5534170 2026-04-04T08:37:59Z Bjankuloski06 332 5534171 Scribunto text/plain local function pipedLink(name, display) return '[[:'..name..'|'..display..']]' end local function isEmpty(value) return value == nil or value == '' end local function notEmpty(value) return not isEmpty(value) end -- Unescape functionality grabbed from https://stackoverflow.com/a/14899740/1832568 local function unescape(str) str = string.gsub(str, '&#(%d+);', string.char) str = string.gsub(str, '&#x(%d+);', function(d) return string.char(tonumber(d, 16)) end) return str end local function hashDelimitedList(list_string) return mw.text.gsplit(unescape(list_string), '%s*#%s*') end local function alarmingMessage(message) return '<span style="color:#d33">[[Module:Annotated link]] '..message..'.</span>'.. '' end local function optionallyVisibleCategory(class, category) return '<span style="display:none" class="'..class..'">'..category.. '' end local function handleFirstLetterCase(short_description, case) return mw.ustring.gsub(short_description, '^([^%d])', function(first_char) if case == 'upper' then return mw.ustring.upper(first_char) end return mw.ustring.lower(first_char) end ) end local mLang = require('Module:Lang') local function langify(args) local lang = args.lang local text = args.text if isEmpty(lang) or lang == 'mk' then return text end return mLang._lang { lang, text, italic = args.italic, nocat = args.nocat, size = args.size, cat = args.cat, rtl = args.rtl } end local function formatResult(result, dash, description, prefix_parentheses) if notEmpty(description) then if prefix_parentheses then local startIdx = description:find("%(") if startIdx then local beforeParens = description:sub(1, startIdx - 2) local insideParens = description:sub(startIdx, -1) return result..' '..insideParens..dash..' '..beforeParens end end return result..dash..' '..description end return result end local function annotatedLink(args) local name = args.name if isEmpty(name) then return alarmingMessage('requires a page name (including namespace)') end -- In order to handle an attempt to annotate a template link -- already formatted with the likes of {{tl|<template name>}}; -- unescape name to make sense of braces in lua patern matching. name = unescape(name) if name:match('^{%b{}}$') then -- The possibility to extract useful data exists here: e.g. {{tl*|Template}}. return alarmingMessage( 'requires only a page name (including namespace) without markup. '.. 'If an attempt is being made to annotate a link to a template, '.. 'provide only the template name with namespace e.g. "Template:Example"') end -- If a literal link was provided as name; -- extract the content and apply it to name and display as appropriate. local wikilink = mw.ustring.match(name, '^%[%[%s*:*%s*(.-)%s*%]%]$') if wikilink then local link_name, link_display = unpack(mw.text.split(wikilink, '%s*|%s*')) if link_name then name = link_name end if link_display and isEmpty(args.display) then args.display = link_display end end -- Prepare to concatenate. local result local is_template = name:match('^Template:(.+)$') local template_link = args.template_link if is_template and template_link ~= 'no' then result = '{{'..pipedLink(name, is_template)..'}}' if template_link == 'code' then result = '<code>'..result..'</code>' end else local display = args.display if isEmpty(display) then display = name end result = langify({ lang = args.link_lang, text = pipedLink(name, display), italic = args.link_lang_italic, nocat = args.link_lang_nocat, size = args.link_lang_size, cat = args.link_lang_cat, rtl = args.link_lang_rtl }) if notEmpty(args.quote) then result = '"'..result..'"' end local abbr = args.abbr if notEmpty(abbr) then result = result..' (<abbr' local abbr_title = args.abbr_title if notEmpty(abbr_title) then result = result..' title="'..abbr_title..'"' end result = result..'>'..abbr..'</abbr>)' end end if isEmpty(result) then return alarmingMessage('could not create a link for "'..name..'"') end local aka = args.aka if notEmpty(aka) then result = result..', also known as '..langify({ lang = args.aka_lang, text = aka, italic = args.aka_lang_italic, nocat = args.aka_lang_nocat, size = args.aka_lang_size, cat = args.aka_lang_cat, rtl = args.aka_lang_rtl }) end local wedge = args.wedge if notEmpty(wedge) then result = result..', '..langify({ lang = args.wedge_lang, text = wedge, italic = args.wedge_lang_italic, nocat = args.wedge_lang_nocat, size = args.wedge_lang_size, cat = args.wedge_lang_cat, rtl = args.wedge_lang_rtl }) end -- Exclude wikidata fallback for any specified list of link titles, -- unless explicity instructed that it's okay. local not_wikidata_for_links_starting_with = args.not_wikidata_for_links_starting_with if isEmpty(args.wikidata) and notEmpty(not_wikidata_for_links_starting_with) then for only_explicit in hashDelimitedList(not_wikidata_for_links_starting_with) do if name:match('^'..only_explicit) then args.only = 'explicit' break end end end -- Get the short description from Module:GetShortDescription. local short_description = require('Module:GetShortDescription').main({ none_is_valid = args.none_is_valid, none_is_nil = args.none_is_nil, lang_italic = args.desc_lang_italic, lang_nocat = args.desc_lang_nocat, lang_size = args.desc_lang_size, lang_cat = args.desc_lang_cat, lang_rtl = args.desc_lang_rtl, lang_no = args.desc_lang_no, prefer = args.prefer, only = args.only, name = name }) local dash = args.dash if isEmpty(dash) then dash = '&nbsp;–' end local fallback = args.fallback if isEmpty(short_description) or short_description.redlink then return formatResult(result, dash, fallback, args.prefix_parentheses) end if short_description.alarm then return short_description.alarm end local maintenance = '' if short_description.redirected then maintenance = optionallyVisibleCategory( 'category-annotation-with-redirected-description', 'Pages displaying short descriptions of redirect targets') end local fellback if short_description.wikidata then -- if short_description.fellback then -- fellback = true -- maintenance = maintenance..optionallyVisibleCategory( -- 'category-wikidata-fallback-annotation', -- 'Pages displaying wikidata descriptions as a fallback') -- end -- short_description = short_description.wikidata -- Filter against likely rubbish wikidata descriptions. -- local not_wikidata_descriptions_including = args.not_wikidata_descriptions_including -- if notEmpty(not_wikidata_descriptions_including) then -- Case insentive matching. -- local lower_case_short_description = short_description:lower() -- for exclusion in hashDelimitedList(not_wikidata_descriptions_including:lower()) do -- if lower_case_short_description:match(exclusion) then short_description = '' -- break -- end -- end -- end if isEmpty(short_description) then return formatResult(result, dash, fallback, args.prefix_parentheses) end else short_description = short_description.explicit end local lower_case_name = name:lower() if notEmpty(short_description) and not short_description:match(' ') then -- Filter against likely rubbish single word descriptions. local lower_case_short_description = short_description:lower() local not_single_word = args.not_single_word if notEmpty(not_single_word) then -- Case insentive matching. for single_word in hashDelimitedList(not_single_word:lower()) do if single_word == lower_case_short_description then short_description = '' break end end end if isEmpty(short_description) or lower_case_name:match(lower_case_short_description) then return formatResult(result, dash, fallback, args.prefix_parentheses) end if isEmpty(args.space_cat) then maintenance = maintenance..optionallyVisibleCategory( 'category-spaceless-annotation', 'Pages displaying short descriptions with no spaces') end end if lower_case_name == short_description:lower() then if fellback then return formatResult(result, dash, fallback, args.prefix_parentheses) end maintenance = maintenance..optionallyVisibleCategory( 'category-annotation-matches-name', 'Pages displaying short descriptions matching their page name') end -- Short descriptions on en Wikipedia should be formatted with an uppercase first letter, but -- the typical application of this module will require the first character to be lowercase, but -- some descriptions may start with proper names and should start with an uppercase letter even if used in an annotaion. -- By default; this module will not affect the first letter case of descriptions retrieved by Module:GetShortDescription, but -- the first letter case may be transformed explicitly if required. local desc_first_letter_case = args.desc_first_letter_case if desc_first_letter_case == 'upper' or desc_first_letter_case == 'lower' then short_description = handleFirstLetterCase(short_description, desc_first_letter_case) end return formatResult(result, dash, (short_description or fallback)..maintenance, args.prefix_parentheses) end local p = {} function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments' ).getArgs(frame) if isEmpty(args) then return alarmingMessage('could not getArgs') -- This really would be alarming. end return annotatedLink(args) end return p gz5k1x4wuv19gvm18pmqwl19pos7o6i 828 1390626 5534172 2026-04-04T08:38:54Z Bjankuloski06 332 Создадена страница со: local function isEmpty(value) return value == nil or value == '' end local function notEmpty(value) return not isEmpty(value) end local function isNone(value) return value:lower() == 'none' end local function alarmingMessage(message, preview) message = '<span style="color:#d33">[[Module:GetShortDescription]] '..message..'.</span>' if not preview then message = message..'[[Category:Pages displaying alarming messages about Module:GetShortDescr... 5534172 Scribunto text/plain local function isEmpty(value) return value == nil or value == '' end local function notEmpty(value) return not isEmpty(value) end local function isNone(value) return value:lower() == 'none' end local function alarmingMessage(message, preview) message = '<span style="color:#d33">[[Module:GetShortDescription]] '..message..'.</span>' if not preview then message = message..'[[Category:Pages displaying alarming messages about Module:GetShortDescription]]' end return message end -- Grammatically reasonable concatenation of possible issues into one message per problematic link target. local function previewWarning(args_name, quantity_of_things) local message = '' if quantity_of_things.params > 3 then message = message..' with extraneous parameters' end if quantity_of_things.descriptions > 1 then message = message..', declaring '..quantity_of_things.descriptions..' short descriptions' end if quantity_of_things.templates > 1 or notEmpty(message) then message = 'has detected that [[:'..args_name..'|'..args_name..']] has '.. quantity_of_things.templates..' {{tlx|short description}}'..message mw.addWarning(alarmingMessage(message, true)) end end local function getWikidataDescription(title, args, fallback) local wikidata_id = mw.wikibase.getEntityIdForTitle(title) if isEmpty(wikidata_id) then return nil end local wikidata_description, wikidata_description_lang = mw.wikibase.getDescriptionWithLang(wikidata_id) if isEmpty(wikidata_description) then return nil end local result = {wikidata = wikidata_description} if isEmpty(args.lang_no) and notEmpty(wikidata_description_lang) and wikidata_description_lang ~= 'mk' then -- According to the docs this is a possibility... result.wikidata = require('Module:Lang')._lang{ wikidata_description_lang, wikidata_description, italic = args.lang_italic, nocat = args.lang_nocat, size = args.lang_size, cat = args.lang_cat, rtl = args.lang_rtl } end result.fellback = fallback return result end local function getShortDescriptionTemplates(title_table) local page_content = title_table:getContent() -- Assume no content means a nonexistent title because it's cheaper than testing if it exists. if isEmpty(page_content) then return {redlink = true} end local contents_of_all_short_description_templates = {} -- Because there could be any number of short description templates, and not all where there should be; get all the templates. for template in page_content:gmatch('{%b{}}') do local short_description_content = mw.ustring.match(template, '^{{%s*[Ss]hort description%s*|%s*(.-)%s*}}') if notEmpty(short_description_content) then -- Collect the contents of short description templates. contents_of_all_short_description_templates[#contents_of_all_short_description_templates+1] = short_description_content end -- An opportunity for efficiency gain exists - to break if another type of template is found e.g. citation templates, -- but on an appallingly formatted page, a short description template down by the categories would likely be missed. end return contents_of_all_short_description_templates end local function getShortDescription(args_name, args_name_title_table, title, title_table, fallback) local contents_of_all_short_description_templates = {} local redirected -- Check for short description templates on redirect pages. if title ~= args_name then contents_of_all_short_description_templates = getShortDescriptionTemplates(args_name_title_table) if contents_of_all_short_description_templates.redlink then return contents_of_all_short_description_templates end redirected = false end if #contents_of_all_short_description_templates < 1 then contents_of_all_short_description_templates = getShortDescriptionTemplates(title_table) if notEmpty(redirected) then redirected = true end end if contents_of_all_short_description_templates.redlink then return contents_of_all_short_description_templates end if #contents_of_all_short_description_templates < 1 then return nil end local quantity_of_things = { templates = #contents_of_all_short_description_templates, descriptions = 0, params = 0 } local possible_short_descriptions = {} -- Look through the short description templates: for template_content_index, short_description_template_contents in ipairs(contents_of_all_short_description_templates) do -- Split the contents at pipes and trim. local short_description_template_params = mw.text.split(short_description_template_contents, '%s*|%s*') if #short_description_template_params > quantity_of_things.params then quantity_of_things.params = #short_description_template_params end possible_short_descriptions[template_content_index] = {} -- Look through the params: for i, param in ipairs(short_description_template_params) do if param == 'noreplace' or mw.ustring.match(param, '^2%s*=%s*noreplace$') then -- Take note of 'noreplace'-ing for establishment of hierarchy later. possible_short_descriptions[template_content_index].noreplace = true else local has_equals = param:match('=') if not has_equals or param:match('^1') then -- Grab the short description. if has_equals then param = mw.ustring.gsub(param, '^1%s*=%s*', '') end -- If the template has both a numbered and an unnumbered short description; -- whichever comes last (ltr) will be used by that template, so overwriting works out great. possible_short_descriptions[template_content_index].description = param -- And we want to know the total quantity of descriptions being declared. quantity_of_things.descriptions = quantity_of_things.descriptions + 1 end end end end local short_descriptions = {} -- Look through the possible short descriptions for definite short descriptions, -- and prepare for working out which of possibly multiple short descriptions is actually being applied for the page: for i, possible_short_description in ipairs(possible_short_descriptions) do if possible_short_description.description then -- If a description is 'noreplace'-ing or 'none'; demote it. if (possible_short_description.noreplace or isNone(possible_short_description.description)) and #possible_short_descriptions > 1 then -- But don't demote it if it's already at the bottom. if i > 1 then table.insert(short_descriptions, #short_descriptions, possible_short_description) else short_descriptions[#short_descriptions+1] = possible_short_description end else short_descriptions[#short_descriptions+1] = possible_short_description end end end -- Let previewWarning() work out if these numbers are bad. previewWarning(args_name, quantity_of_things) if #short_descriptions >= 1 then -- Pop! local short_description = short_descriptions[#short_descriptions].description if notEmpty(short_description) then return {explicit = short_description, fellback = fallback, redirected = redirected} end end return nil end local function isSisterProjectLink(title) local sister_project_prefixes = { 'wiktionary', 'wikt', 'wikinews', 'n', 'wikibooks', 'b', 'wikiquote', 'q', 'wikisource', 's', 'wikispecies', 'species', 'wikiversity', 'v', 'wikivoyage', 'voy', 'commons', 'c', 'wikidata', 'd', 'mediawikiwiki', 'mw', 'wikimedia', 'foundation', 'wmf', 'meta', 'm', 'incubator', 'phabricator', 'phab' } local pre_colon = title:match('^(%a+):') if pre_colon then for i, sister in ipairs(sister_project_prefixes) do if pre_colon == sister then return true end end end return false end -- Literally testing if title_table.isRedirect can be expensive; -- processing this way resolves (multiple) redirects without the possibly expensive check. local function getTitleAndTable(orig_name) local title_table = mw.title.new(orig_name) title_table = title_table.redirectTarget or title_table local title = title_table.prefixedText if title == orig_name then return title, title_table end return getTitleAndTable(title) end local function getDescription(args) local args_name = args.name if isEmpty(args_name) then return {alarm = 'requires a page name (including namespace)'} end -- Keep the orginal name, cleaned up, and its title_table for later. local args_name_title_table = mw.title.new(args_name) args_name = args_name_title_table.prefixedText if isSisterProjectLink(args_name) then return nil end local title, title_table = getTitleAndTable(args_name) if title ~= args_name then if isSisterProjectLink(title) then return nil end end local only = args.only local prefer = args.prefer or 'explicit' -- Pass args_name to getShortDescription() so previewWarning()s won't be confusing for redirects. if notEmpty(only) then if only == 'explicit' then return getShortDescription(args_name, args_name_title_table, title, title_table) end if only == 'wikidata' then return getWikidataDescription(title, args) end return {alarm = 'accepts either "explicit" or "wikidata" as the value of |only='} end if notEmpty(prefer) then if prefer == 'explicit' then local short_description = getShortDescription(args_name, args_name_title_table, title, title_table) if notEmpty(short_description) then -- Assume a Wikidata search would be a bad idea for an assumed nonexistent title. if short_description.redlink or (not isNone(short_description.explicit) or args.none_is_valid) then return short_description end end return getWikidataDescription(title, args, true) end if prefer == 'wikidata' then return getWikidataDescription(title, args) or getShortDescription(args_name, args_name_title_table, title, title_table, true) end return {alarm = 'accepts either "explicit" or "wikidata" as the value of |prefer='} end end local function main(args) local result = getDescription(args) if notEmpty(result) then if result.alarm then result.alarm = alarmingMessage(result.alarm) end if args.stringify then if result.alarm then result = result.alarm else result = result.explicit or result.wikidata if args.none_is_nil and isNone(result) then result = nil end end elseif not result.alarm and args.none_is_nil then local description = result.explicit or result.wikidata if description and args.none_is_nil and isNone(description) then result = nil end end end return result end local p = {} function p.main(frame) local args = require('Module:Arguments').getArgs(frame) if isEmpty(args) then return alarmingMessage('could not getArgs') -- This really would be alarming. end return main(args) end return p shtkzgbiya2vcpdd25o3324au93kom4 0 1390627 5534210 2026-04-04T10:24:25Z Green Entertaiment 130497 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:sr:Special:Redirect/revision/30873816|Страшне приче за плашљиву децу (ТВ Серија)]]“ 5534210 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Grizzly_Tales_for_Gruesome_Kids_logo.png|мини|Лого на „Страшни приказни за плашливи деца“]] [[Податотека:Illustration_at_page_155_in_Grimm's_Household_Tales_(Edwardes,_Bell).png|мини|Слика од бајките на Браќата Грим]] [[Податотека:Weird_Tales_Volume_43_Number_02_(1951-01).djvu|мини|Страшна приказна од оваа серија]] '''''„Страшни приказни за плашливи деца“''''' е британска анимирана телевизиска серија, која е базирана на истоимената серија книги за деца од Џејмс Рикс. Откако првите три книги беа објавени од 1991 до 1997 година, „Карлтон Телевизион“ ги адаптираше кратките приказни во десетминутни цртани филмови за ITV, продуцирани од нив самите, „Ханикомб Анимација“ и продуцентската куќа на Рикс, „Uncle Grizzly Production“. Се емитуваше на CITV помеѓу јануари 2001 и октомври 2007 година во шест сезони и 79 епизоди, како и [[Новогодишна ноќ|новогодишна]] специјална емисија која беше над 21 минута подолга од другите епизоди. Серијата се врати во нов формат за [[Никелодеон|„Никелодеон“]] со 27 епизоди поделени во две сезони <ref>{{Наведени вести|url=https://www.animationmagazine.net/tv/nick-revamps-grizzly-for-u-k/|title=Nick Revamps Grizzly for U.K.|last=McLean|first=Tom|date=18 June 2009|work=Animation Magazine|access-date=1 March 2020|quote=A new series of 26 x 11 min. episodes of the award-winning animated series Grizzly Tales will be produced for the U.K. market and air on Nickelodeon UK.}}</ref> насловени како '''''„Страшни приказни“''''' (исто така познати како ''„Страшни приказни: Серијал од поучни приказни за љубителите на грозни работи''“), која се емитуваше помеѓу мај 2012 и ноември 2013 година. <ref>{{Наведување|title=Strašne priče za plašljivu decu S01 E01|url=https://www.youtube.com/watch?v=NCaZLhtLPUE&list=PLsBXOhiPDlFEZZO9NWGnfw07cDr6f2H-O|date=2016-05-24|access-date=2026-04-04|last=Kids Tube}}</ref> Двете верзии од серијата беа номинирани за [[БАФТА|наградите БАФТА]], а серијата CITV освои бројни меѓународни награди на фестивали за анимиран филм. И двете беа популарни на своите [[ТВ Канал Визија|телевизиски канали]]. == Историјата и нивниот развој == Во 1994 година, основачите на „Uncle Grizzly Animation“, Сајмон и Сара Бор, потпишаа договор со „Central“ (подоцна во сопственост на „Carlton Television“) за продукција на анимираниот филм ''„За волци, вештерки и џинови“''. Според Сајмон, тогашното дете, кое во приказните на оваа серија, не сакало да излезе надвор, Мајкл Форте првично се двоумеше дали да го развие проектот сè додека Карлтон не го презеде „Central“, но им даде копија од книгата ''„Grizzly Tales for Grauseome Kids''“ и ги советуваше да „стапат во контакт со авторот и да видат дали можат да смислат нешто“. <ref name="forte">{{Наведена мрежна страница|url=http://simons-head.blogspot.com/2012/04/grizzly-corner-of-my-bookshelf.html|title=The Grizzly Corner of My Bookshelf|last=Bor|first=Simon|date=11 April 2012|work=simons-head.blogspot.com|publisher=[[Blogspot]]|archive-url=https://archive.today/20191219152549/http://simons-head.blogspot.com/2012/04/grizzly-corner-of-my-bookshelf.html|archive-date=19 December 2019|accessdate=21 September 2019}}</ref> Години претходно, по успехот на неговата дебитантска книга ''„Grizzly Tales for Grauseome Kids“'', Рикс се обиде да ги искористи своите продуцентски кредити за да ја адаптира својата работа испраќајќи копии до телевизиските студија. Кога „Ханикомб“ и „Елефант“ се согласија да соработуваат, продуцентскиот партнер на Рикс, Најџел Планер, изведе неколку кратки раскази ''„Гризли“'', ''„Гасли“'' и ''„Страшен“'' во текот на една вечер на BBC Radio 5 (кои беа репризирани на Radio 4), <ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/image/259926974/?terms=ghostly%2Btales%2Bfor%2Bghastly%2Bkids|title=11 Feb 1992, 34 - The Guardian at Newspapers.com|date=11 February 1992|work=The Guardian|access-date=19 January 2020|via=Newspapers.com}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/image/260330470/?terms=ghostly%2Btales%2Bfor%2Bghastly%2Bkids|title=29 Apr 1993, 51 - The Guardian at Newspapers.com|date=29 April 1993|work=The Guardian|access-date=19 January 2020|publisher=Newspapers.com|page=51}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/image/260305419/?terms=jamie%2Brix|title=12 Dec 1990, 38 - The Guardian at Newspapers.com|date=12 December 1990|work=The Guardian|access-date=19 January 2020|page=38|via=Newspapers.com}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/image/258087201/?terms=grizzly%2Btales%2Bfor%2Bgruesome%2Bkids|title=03 Nov 1991, 79 - The Observer at Newspapers.com|date=3 November 1991|work=The Observer|access-date=19 January 2020|page=79|via=Newspapers.com}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.newspapers.com/image/260424252/?terms=grizzly%2Btales%2Bfor%2Bgruesome%2Bkids|title=19 Jul 1994, 109 - The Guardian at Newspapers.com|date=19 July 1994|work=The Guardian|access-date=19 January 2020|page=109|via=Newspapers.com}}</ref>, но предпродукцијата беше насилно прекината токму кога започна снимањето поради двоумења на студиото околу изворниот материјал и издавачот на „ ''Страшните приказни за ѓаволски деца'' “ (Hodder Children's Books) кои се различни од остатокот од трилогијата (André Deutsch Limited). [[Датотека:Same_character_models_in_Grizzly_Tales_for_Gruesome_Kids.png|лево|мини|250x250пкс| '''Горе, лево''' Алги и Џинџер во филмот „Пријателите се забавуваат“ <ref name="chipper chum tv">{{Наведена епизода|title=The Chipper Chums Go Scrumping|series=Grizzly Tales for Gruesome Kids|network=[[CITV]]|number=10}}</ref><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br /><br />'''Долу, лево''' Мило и Џинџер Пај во епизодата „Смачкај го Ѓумбирот“. <ref name="Knock">{{Наведена епизода|title=Knock Down Ginger|series=Grizzly Tales for Gruesome Kids|network=[[CITV]]|number=2}}</ref>]] == Епизодите и емитувањето низ светот == Линк до епизодите: https://www.youtube.com/playlist?list=PLsBXOhiPDlFEZZO9NWGnfw07cDr6f2H-O {{Div col|content=*United Kingdom: ITV's CITV block, CITV channel, [[Nicktoons]] and [[Nickelodeon]]. *France: [[TF1]]<ref name="Euro">{{cite news |last1=Fry |first1=Andy |title=Euro partners render gruesome fables with the right balance |url=https://kidscreen.com/1999/10/01/26842-19991001/ |accessdate=1 March 2020 |work=Kidscreen |date=1 October 1999}}</ref><ref>{{cite web |title=Untitled |url=http://tolle.lege.free.fr/LeMondeTV/20080713_TEL.pdf |publisher=M TV and Radio |accessdate=3 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200303144629/http://tolle.lege.free.fr/LeMondeTV/20080713_TEL.pdf |archivedate=3 March 2020 |pages=5, 9, 13, 17, 21 |language=fr |date=14 July 2008 |quote=Ciné-Trouille}}</ref> *Germany: RTV (formerly Ravensburger)<ref name="Euro" /><ref>{{cite news |last1=Fry |first1=Andy |title=Kidcasters vie for eyeballs in the 'shark's basin' that is the German market |url=https://kidscreen.com/1999/10/01/26854-19991001/ |accessdate=2 March 2020 |work=Kidscreen |date=1 October 1999 |quote=In a recent deal, RTV took the German-speaking rights to Honeycomb/Elephant’s animation series for ITV, Grizzly Tales.}}</ref> *Canada: [[YTV (Canadian TV channel)|YTV]]<ref>{{cite news|via=[[Newspapers.com]]|title=08 Sep 2000 - Calgary Herald at Newspapers.com|newspaper=[[Calgary Herald]]|date=8 September 2000|pages=151–153|accessdate=18 January 2020|url=https://www.newspapers.com/image/486722706|url-access=subscription}}</ref><ref>{{cite news |title=Carlton takes UK toons into Canada |url=https://www.c21media.net/carlton-takes-uk-toons-into-canada/?ss=Grizzly+Tales |accessdate=4 March 2020 |work=c21 Media |date=17 July 2003 |quote=Canada cablenet YTV will soon debut the third and fourth series of Grizzly Tales for Gruesome Kids...}}</ref> *Croatia<ref>{{cite web |title=Gruesome Croatian Tales |url=https://grizzlytales.blogspot.com/2011/03/gruesome-croatian-tales.html |website=grizzlytales.co.uk |accessdate=2 March 2020 |date=28 March 2011}}</ref> *Australia: [[Australian Broadcasting Corporation|ABC Kids]]<ref>{{cite web |title=Australia's new diginet goes for Carlton fare |url=https://www.c21media.net/australias-new-diginet-goes-for-carlton-fare/?ss=Grizzly+Tales |website=c21 Media |accessdate=4 March 2020 |date=14 January 2002 |quote=Carlton International, the distribution arm of the UK-based Carlton Communications Group, has inked a licensing deal with the new Australian digital kids' platform ABC Kids, for a package of kids' series. Included in the package is the animation series Grizzly Tales for Gruesome Kids (52×10')}}</ref><ref>{{cite web |title=Grizzly Tales For Gruesome Kids — Nobby's Nightmare |website=[[Australian Broadcasting Corporation]] |url=http://www.abc.net.au/tv/guide/netw/200810/programs/ZY8281A007D30102008T164200.htm |accessdate=2 March 2020}}</ref> *Spain<ref name="Euro"/> *Sweden: [[SVT1]]<ref name="rai"/><ref>{{cite web |title=Grymma sagor för grymma barn : Stockholm : SVT, SVT1, 2004-12-30 09:15-09:30 |url=https://smdb.kb.se/catalog/id/001671864 |accessdate=2 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302111840/https://smdb.kb.se/catalog/id/001671864 |archivedate=2 March 2020 |language=Swedish}}</ref> *Portugal<ref name="Euro"/> *Italy: [[Rai 3]]<ref name="rai">{{cite news |last1=Rouse |first1=Lucy |title=Carlton International sells 220 films to UPCtv |url=https://www.broadcastnow.co.uk/carlton-international-sells-220-films-to-upctv/1222772.article |accessdate=3 April 2020 |work=Broadcast |date=1999-10-08 |url-access=subscription}}</ref> *Denmark<ref name="Euro"/> *Norway<ref name="Euro"/> *Ireland: [[RTÉ]]<ref name="Euro"/><ref name="rai"/> *Finland: [[YLE TV2]]<ref>{{cite web |title=Sätkyjä ja tärinöitä |url=http://elakoonkuvat.blogspot.com/2010/05/satkyja-ja-tarinoita.html |accessdate=2 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302104318/http://elakoonkuvat.blogspot.com/2010/05/satkyja-ja-tarinoita.html |archivedate=2 March 2020 |language=Finnish |date=4 May 2010}}</ref><ref>{{cite web |title=Lastenohjelma "hukassa": Sätkyjä ja tärinöitä |url=http://vintti.yle.fi/yle.fi/muistikuvaputki/muistikuvaputki/rouvaruutu/lastenohjelma-quothukassaquot-s%C3%A4tkyj%C3%A4-ja-t%C3%A4rin%C3%B6it%C3%A4.htm |accessdate=2 March 2020 |language=Finnish |date=19 March 2009}}</ref> *Latin America: Discovery Kids<ref>{{cite web |title=El Antiguo Discovery Kids 1997 - 2002 |date=18 October 2011 |url=https://www.taringa.net/+offtopic/el-antiguo-discovery-kids-1997-2002_12qb16 |accessdate=2 March 2020 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200302110146/https://www.taringa.net/+offtopic/el-antiguo-discovery-kids-1997-2002_12qb16 |archivedate=2 March 2020 |language=Spanish |url-status=live}}</ref> *Serbia: [[Happy TV]], Pink Super Kids, [[Pink 2]]<ref>{{cite video |title=Strašne priče za plašljivu decu S04 E11 |url=https://www.youtube.com/watch?v=ERI5A4GYbZw |website=[[YouTube]] |publisher=Kids Tube |accessdate=3 March 2020|language=Serbian}} [https://archive.org/details/strasnepricezaplasljivudecus04e11grizzlytalesthestickmen Alt URL]</ref> *Hong Kong: [[TVB Pearl]]<ref>{{cite news |title=Asian factual deals for Carlton |url=https://www.c21media.net/asian-factual-deals-for-carlton/?ss=Grizzly+Tales |accessdate=4 March 2020 |publisher=c21 Media |date=29 May 2002 |quote=In children's programming, TVB Hong Kong has picked up two series of animation ''Grizzly Tales For Gruesome Kids''...}}</ref>}} {| class="wikitable" align="center" !Type !Title !Format !Date !Run time !Region !Distributor !ID !ID 2 !Ref |- | rowspan="2" |[[Домашен видеосистем|VHS]] |''Grizzly Tales for Gruesome Kids - The Spaghetti Man'' | rowspan="3;" align="center" |PAL | align="center" |19 March 2001 |61 minutes|| {{Н/П}} |Carlton Video |{{ASIN|B00004R814}} | |{{Список без потточки|<ref>{{cite web |title=Grizzly Tales for Gruesome Kids - The Spaghetti Man [VHS] [2000] |website = Amazon UK| date=19 March 2001 |url=https://www.amazon.co.uk/Grizzly-Tales-Gruesome-Kids-Spaghetti/dp/B00004R814/ref=sr_1_4?dchild=1&keywords=Grizzly+Tales+For+Gruesome+Kids&qid=1587215548&s=dvd&sr=1-4|accessdate=18 April 2020}}</ref>|<ref>{{cite web |title=VHS shot for "The Spaghetti Man" tape |url=https://i.ebayimg.com/images/g/MN4AAOSwlr5dombk/s-l1600.jpg |archiveurl=https://archive.today/Vbi0g/dbf81f468580f24fcd87de4405274d174e1d1f68.jpg |archivedate=2020-04-18}}</ref>}} |- |''Grizzly Tales for Gruesome Kids - The Barber of Civil'' | align="center" |19 March 2001 |61 minutes|| {{Н/П}} |Carlton Video |{{ASIN|B000058CB1}} | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amazon.co.uk/Grizzly-Tales-Gruesome-Kids-Barber/dp/B000058CB1|title=Grizzly Tales For Gruesome Kids - Vol. 2 - The Barber Of Civil [2000] [VHS]|work=Amazon UK|accessdate=19 July 2021}}</ref> |- | rowspan="11" |[[Дигитален видеодиск|DVD]] |''Grizzly Tales: Monty's Python And Other Tales'' | align="center" |10 April 2006 |80 minutes | align="center" |Region 2 |ITV Studios |{{ASIN|B000EGCDCS}} | |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amazon.co.uk/Grizzly-Tales-Montys-Python-Other/dp/B000EGCDCS/ref=sr_1_3?dchild=1&keywords=grizzly+tales+dvd&qid=1587217757&sr=8-3|title=Grizzly Tales: Monty's Python And Other Tales [DVD]|work=Amazon UK|accessdate=18 April 2020}}</ref> |- |''Grizzly Tales: Doctor Moribundus'' | rowspan="2;" align="center" |NTSC | rowspan="6;" align="center" |2008 |66 minutes | rowspan="2;" align="center" |Region 1 | rowspan="2;" align="center" |PorchLight Home Entertainment |{{OCLC|212415103}} |{{OCLC|879503903}} | rowspan="2" |<ref name="web">{{Наведена мрежна страница|url=https://grizzlytales.blogspot.com/2008/05/north-american-dvds.html|title=North American DVDs|date=15 May 2008|work=grizzlytales.co.uk|archive-url=https://archive.today/20191219155127/https://grizzlytales.blogspot.com/2008/05/north-american-dvds.html|archive-date=19 December 2019}}</ref> |- |''Grizzly Tales: A Tangled Web'' |77 minutes |{{OCLC|212415105}} | |- |''Grizzly Tales for Gruesome Kids: Series 1 & 2'' | rowspan="8;" align="center" |PAL |260 minutes | rowspan="4;" align="center" |Region 4 | rowspan="6;" align="center" |Shock Entertainment |{{OCLC|225588276}} | | rowspan="4" |{{Список без потточки|<ref name="AUS"/>|<ref name="aunt">{{cite web |title=Gruesome DVDs Down Under |url=http://grizzlytales.blogspot.com/2008/05/gruesome-dvds-downunder.html |website=grizzlytales.co.uk |date=15 May 2008}}</ref>}} |- |''Grizzly Tales for Gruesome Kids: Series 3 & 4'' |260 minutes |{{OCLC|225588306}} | |- |''Grizzly Tales for Gruesome Kids: Series 5 & 6'' |412 minutes |{{OCLC|271311220}} | |- |''Grizzly Tales for Gruesome Kids: The Complete Series''|| {{Н/П}} |{{ASIN|B0036WQK58}} | |- |''Grizzly Tales for Gruesome Kids: Hear No Weevil, See No Weevil'' | rowspan="2;" align="center" |4 January 2012 |145 minutes | rowspan="2;" align="center" |Region 0 | |{{OCLC|886608821}} | rowspan="2" |<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://grizzlytales.blogspot.com/2011/10/new-dvds.html|title=New DVDs|date=19 October 2011|work=grizzlytales.co.uk}}</ref> |- |''Grizzly Tales for Gruesome Kids: Frank Einstein's Monster''|| {{Н/П}} |{{ASIN|B07N14ZCL7}} |{{OCLC|777274274}} |- |''Grizzly Tales for Gruesome Kids: The Nuclear Wart'' | align="center" |30 September 2013 |121 minutes | align="center" |Region 2 |Abbey Home Media |{{ASIN|B00CX3AIRC}} | |<ref name="Wart">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.amazon.co.uk/gp/product/B00CX3AIRC/ref=s9_psimh_gw_p74_d0_i1?pf_rd_m=A3P5ROKL5A1OLE&pf_rd_s=center-2&pf_rd_r=1WCEXXX98PMBGFSSTW2B&pf_rd_t=101&pf_rd_p=418444067&pf_rd_i=468294|title=Grizzly Tales for Gruesome Kids [DVD]: Amazon.co.uk: Nigel Planer: DVD & Blu-Ray|work=[[Amazon (website)|Amazon]]|archive-url=https://archive.today/20191219155326/https://www.amazon.co.uk/gp/product/B00CX3AIRC/ref=s9_psimh_gw_p74_d0_i1?pf_rd_m=A3P5ROKL5A1OLE&pf_rd_s=center-2&pf_rd_r=1WCEXXX98PMBGFSSTW2B&pf_rd_t=101&pf_rd_p=418444067&pf_rd_i=468294|archive-date=19 December 2019}}</ref> |- |''Grizzly Tales for Gruesome Kids: Seasons 1-4'' | align="center" |16 October 2024 |520 minutes | align="center" |Region 4 |Via Vision Entertainment | | | |} [[Категорија:CS1-одржување: непрепознаен јазик]] [[Категорија:CS1-одржување: датумски формат]] [[Категорија:Статии со извори на француски (fr)]] [[Категорија:Статии со извори на шведски (sv)]] [[Категорија:Статии со извори на фински (fi)]] [[Категорија:Статии со извори на шпански (es)]] [[Категорија:Статии со извори на српски (sr)]] 6vo58slrx0m490863b91hclmb1xe9ib 0 1390628 5534217 2026-04-04T11:39:03Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1345281483|Dubrovnik Airline]]“ 5534217 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Авиопревозник|McDonnell_Douglas_MD-82,_Dubrovnik_Airline_JP6518781|airline=Дубровничка авиокомпанија|logo=|logo_size=|image=McDonnell_Douglas_MD-82,_Dubrovnik_Airline_JP6518781|caption=[[McDonnell Douglas MD-82]]|IATA=2D|ICAO=DBK|callsign=Авиокомпанија Дубровник|parent=[[Atlantska Plovidba]]|founded=15 декември 2004|ceased=23 октомври 2011|headquarters=[[Дубровник]], [[Хрватска]]|key_people=Zeno Singer ([[Managing Director|MD]])|bases=[[Аеродром Дубровник]]|focus_cities=[[Аеродром Сплит]]<br>[[Аеродром Загреб]]|frequent_flyer=|lounge=|alliance=|fleet_size=6|destinations=44|website=[http://www.dubrovnikairline.com/ www.dubrovnikairline.com]}} '''„Дубровник Ерлајн Лимитед“''' била [[хрватска]] чартер авиокомпанија со свое седиште во [[Дубровник]], [[Хрватска]] и оперирала со туристички чартер летови од Европа и Израел до туристички дестинации во Хрватска, а нејзината главна база била аеродромот во Дубровник. == Историја == Авиокомпанијата официјално била лансирана на 15 декември 2004 година од страна на хрватската бродска компанија „Атлантска пловидба“ и започнала со работа во 2005 година, а веќе во 2006 година, „Дубровник ерлајнс“ превезла 380.000 патници, а првите седум месеци од 2007 година околу 360.000 патници. Авиокомпанијата работела со загуба од 2009 година и ги прекинала сите операции на 23 октомври 2011 година откако не ги исплатила своите долгови, со што официјално прогласила [[Стечај|банкрот]].<ref>[http://www.balkans.com/open-news.php?uniquenumber=124241 bankruptcy] {{Семарх|date=2011-10-30}}</ref> == Дестинации == {{Поднаслов без наводи|date=September 2011}} Авиокомпанијата „Дубровник“ ги опслужуваше следните дестинации (во октомври 2011 година): ; Африка * '''Тунис''' ** [[Тунис (град)|Тунис]] - Меѓународен аеродром Тунис-Картагина ; Азија * '''Израел''' ** [[Тел Авив]] - [[Бен Гурион (аеродром)|Меѓународен аеродром Бен Гурион]] [сезонски] ; Европа * '''Austria''' ** [[Салцбург|Salzburg]] - Salzburg Airport ** [[Виена|Vienna]] - [[Аеродром Виена|Vienna International Airport]] * '''Croatia''' ** [[Дубровник|Dubrovnik]] - Dubrovnik Airport ''Base'' ** [[Пула|Pula]] - Pula Airport ** [[Сплит|Split]] - Split Kaštela/Resnik Airport ''focus city'' ** [[Загреб|Zagreb]] - [[Аеродром Загреб|Zagreb International Airport]] ''focus city'' * '''Finland''' ** [[Хелсинки|Helsinki]] - [[Аеродром Хелсинки|Helsinki Airport]] * '''France''' ** [[Лион|Lyon]] - Saint-Exupéry Airport ** [[Нант|Nantes]] - Atlantique Airport ** [[Париз|Paris]] - [[Аеродром Париз-Шарл де Гол|Charles de Gaulle Airport]] ** [[Париз|Paris]] - Orly Airport ** [[Тулуза|Toulouse]] - Toulouse Blagnac International Airport * '''Germany''' ** [[Келн|Cologne]] - [[Аеродром Келн/Бон|Cologne Bonn Airport]] ** [[Минхен|Munich]] - [[Аеродром Минхен|Munich Airport]] ** [[Штутгарт|Stuttgart]] - [[Аеродром Штутгарт|Stuttgart Airport]] * '''Greece''' ** [[Атина|Athens]] - Athens Airport * '''Ireland''' ** Cork - Cork Airport ** [[Даблин|Dublin]] - Dublin Airport ** Knock - Ireland West Airport ** Shannon - Shannon Airport * '''Italy''' ** [[Милано|Milan]] - Orio al Serio Airport ** [[Пескара|Pescara]] - Abruzzo International Airport ** [[Рим|Rome]] - [[Аеродром Рим Фјумичино|Leonardo da Vinci-Fiumicino Airport]] * '''Malta''' ** Luqa - [[Меѓународен аеродром Малта|Malta International Airport]] * '''Netherlands''' ** [[Амстердам|Amsterdam]] - [[Аеродром Амстердам|Amsterdam Schiphol Airport]] * '''Norway''' ** [[Осло|Oslo]] - Oslo Airport * '''Serbia''' ** [[Белград|Belgrade]] - [[Аеродром Никола Тесла|Belgrade Nikola Tesla Airport]] * '''Slovenia''' ** [[Љубљана|Ljubljana]] - [[Аеродром Љубљана|Ljubljana Jože Pučnik Airport]] * '''Spain''' ** [[Барселона|Barcelona]] - Barcelona International Airport ** [[Билбао|Bilbao]] - Bilbao Airport ** Girona - Girona-Costa Brava Airport ** [[Мадрид|Madrid]] - [[Аеродром Мадрид-Барахас|Madrid Barajas International Airport]] ** [[Палма де Мајорка|Palma de Mallorca]] - [[Аеродром Палма де Мајорка|Son Sant Joan Airport]] ** [[Севиља|Seville]] - San Pablo Airport * '''Sweden''' ** [[Малме|Malmö]] - Malmö Airport ** [[Стокхолм|Stockholm]] - Stockholm-Arlanda Airport * '''Switzerland''' ** [[Женева|Geneva]] - Geneva Cointrin International Airport ** [[Цирих|Zürich]] - [[Аеродром Цирих|Zürich Airport]] * '''Turkey''' ** [[Анталија|Antalya]] - [[Аеродром Анталија|Antalya Airport]] * '''United Kingdom''' ** '''[[Англија|England]]''' *** [[Лондон|London]] - Gatwick Airport *** [[Манчестер|Manchester]] - Manchester Airport ** '''[[Шкотска|Scotland]]''' *** [[Глазгов|Glasgow]] - Glasgow Prestwick Airport ** '''[[Северна Ирска|Northern Ireland]]''' *** [[Белфаст|Belfast]] - Belfast International == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Dubrovnik Airline}} * {{Матична|http://www.dubrovnikairline.com/}} {{Airlines of Croatia}}{{IATA members|europe}} cl88l01t5dhg83csooljrr7nbxfzgpg 0 1390629 5534218 2026-04-04T11:46:02Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1342424269|Dubrovnik Archive]]“ 5534218 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dubrovnik_-_Sponza_palace.jpg|мини|Палатата Спонца, каде што се наоѓаат архивите]] '''Дубровнички архив''', '''Државен архив во Дубровник''' или '''Државен архив Дубровник''' ({{Langx|hr|Dubrovački arhiv, Državni arhiv u Dubrovniku}}) претставува национален архив во [[Дубровник]], [[Хрватска]]<ref name="portal.ehri-project.eu">{{Наведена мрежна страница|url=https://portal.ehri-project.eu/institutions/hr-004538|title=Državni arhiv u Dubrovniku|work=portal.ehri-project.eu|publisher=EHRI|language=en|accessdate=26 October 2022}}</ref><ref name="science4heritage.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.science4heritage.org/survenir/roadshow/state-archives-in-dubrovnik-croatia|title=State Archives in Dubrovnik, Croatia|work=science4heritage.org|publisher=SurveNIR|language=en|accessdate=26 October 2022}}</ref><ref name="HE">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/dubrovnik|chapter=Dubrovnik|title=[[Croatian Encyclopedia]]|year=1999–2009|access-date=January 4, 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=Croatian}}</ref> во кој денес архивата се наоѓа во палатата Спонза и содржи материјали создадени од државната служба во [[Дубровничка Република|Република Рагуза]], односно нотарските и секретарските служби од 13 век, а по падот на Републиката во 1808 година документи создадени од канцелариите и институциите во градот Дубровник за време на француското, хабсбуршкото, југословенското и хрватското владеење. Архивот е важен бидејќи Република Рагуза имала трговски и политички врски со сите земји на [[Средоземно Море|Средоземното Море]] како и во внатрешноста на југоисточниот дел од [[Европа|европскиот континент]], а згора на тоа документите и пишаните записи од тој период претставувале многу вреден историски материјал за проучување на хрватската и рагузанската историја, како и историјата на соседните земји.<ref name="HE">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/dubrovnik|chapter=Dubrovnik|title=[[Croatian Encyclopedia]]|year=1999–2009|access-date=January 4, 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=Croatian}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/dubrovnik "Dubrovnik"], ''[[Хрватска енциклопедија|Croatian Encyclopedia]]'' (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">January 4,</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> == Историја == Архивата на Дубровник била создадена како резултат на нотарските и секретарските услуги во 13 век, со архивирани материјали лоцирани на различни локации, како што се канцелариите на државните служби, магистратите и канцелариите надвор од градските ѕидини. Од средината на петнаесеттиот век материјалите се чувале во украсните кабинети во Ректорската палата, кои сè уште служат за истата намена. Друг дел од архивираните материјали се состоел од најважните привилегии и договори склучени меѓу Републиката и соседните владетели, религиозни достоинственици и градови со кои Дубровник имал политички и трговски односи, а била складирана во ризницата на катедралата Света Марија. Покрај овие две архивски локации, Република Рагуза имала уште неколку, но за жач тие биле уништени, а добар пример ни е архивата во Архиепископската палата која била уништена за време на пожар во 1667 година.<ref name="HE">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/dubrovnik|chapter=Dubrovnik|title=[[Croatian Encyclopedia]]|year=1999–2009|access-date=January 4, 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=Croatian}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/dubrovnik "Dubrovnik"], ''[[Хрватска енциклопедија|Croatian Encyclopedia]]'' (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">January 4,</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Најголемиот дел од архивираните документи произлегуваат од работењето на канцелариите на градската власт, чија организација била завршена во текот на 15 век. Постоечките државни архиви на крајот се формирале во посебна институција, со разни извршни одлуки на највисоките органи на Република Рагуза. Терминот ''архив'' првпат бил потврден во 1599 година, а до 1760 година архивираните документи од сите локации биле собрани во Ректорската палата, а потврдата за терминот ''државен архивар'' (''publico archivista'') датира од 1783 година, бидејќи во таа година, структурата на архивата била евидентирана како поделена на 14 серии (861 том), додека неврзаните документи биле распоредени во 10 табели, според нивните почетни букви од А до К. Во текот на деветнаесеттиот и дваесеттиот век, поголемиот дел од архивираниот материјал бил одземен. Во 1920 година, Архивот започнал да работи како независна институција, а во 1952 година се преселил во палатата Спонца, каде што се наоѓа до ден-денес. За време на [[Хрватска војна за независност|Татковинската војна,]] архивската зграда беше тешко оштетена во два напади во 1991 година. <ref name="HE">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/dubrovnik|chapter=Dubrovnik|title=[[Croatian Encyclopedia]]|year=1999–2009|access-date=January 4, 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=Croatian}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/dubrovnik "Dubrovnik"], ''[[Хрватска енциклопедија|Croatian Encyclopedia]]'' (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">January 4,</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> Архивите моментално се поделени на следниве организациски единици: # Оддел за заштита и обработка на архивски материјали од национално значење — Архивски фондови на Дубровничката Република, Француската администрација и постари архивски материјали на Корчула до 1797 година; # Оддел за заштита и обработка на архивски материјали на Управата до 1814 до 1945 година; # Оддел за заштита и обработка на архивски материјали на Управата од 1945 година; # Оддел за заштита и обработка на архивски материјали на судството, нотарите и обвинителствата; # Оддел за заштита и обработка на архивски материјали на приватни и семејни фондови и збирки, културни, образовни, социјални и здравствени институции, општествени и политички организации, друштва и здруженија; # Оддел за заштита и обработка на архивски материјали на економски, монетарни и поморски фондови; # Оддел за заштита и обработка на архивски и регистрациски материјали надвор од архивата; # Оддел за фотографија, микрографија, репрографија и дигитализација на архивски материјали, документација и информативни работи со Библиотеката; # Лабораторија за конзервација и реставрација на архивски материјали и # Оддел за правни, административни, сметководствени и општи работи на Архивот. == Архивирај денес == Денешната збирка се состои од 300 тематски единици ( ''фондови'' ) и збирки, со повеќе од 2,7 милиони страници пишани документи, дела и договори. Најстарите документи се Булата на [[Папа Бенедикт VIII|папата Бенедикт VIII]] од 1022 година и документите за основањето на бенедиктинскиот манастир на островот [[Локрум]] во 1023 година - и двата, сепак, зачувани во многу подоцнежни копии. Главни тематски единици се оние што датираат од ерата на Републиката и француската администрација. Архивата, исто така, содржи записи за канцеларии и институции кои работеле во текот на деветнаесеттиот и дваесеттиот век во градот и неговата административна област. Покрај тоа, архивата содржи книги од Дубровник и островот [[Корчула]] до 1860 година, Збирката на географски карти, како и приватни семејни архиви. Денес, Архивот складира материјал од [[Дубровничко-неретванска Жупанија|Дубровничко-Неретванската жупанија]], функционирајќи како надворешна архивска служба. <ref name="HE">{{Наведување|contribution-url=https://www.enciklopedija.hr/clanak/dubrovnik|chapter=Dubrovnik|title=[[Croatian Encyclopedia]]|year=1999–2009|access-date=January 4, 2014|publisher=[[Leksikografski zavod Miroslav Krleža]]|language=Croatian}}<cite class="citation cs2 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.enciklopedija.hr/clanak/dubrovnik "Dubrovnik"], ''[[Хрватска енциклопедија|Croatian Encyclopedia]]'' (in Croatian), [[Лексикографски завод „Мирослав Крлежа“|Leksikografski zavod Miroslav Krleža]], 1999–2009<span class="reference-accessdate">, retrieved <span class="nowrap">January 4,</span> 2014</span></cite> [[Category:CS1 Croatian-language sources (hr)]]</ref> == Видете исто така == * Список на архиви во Хрватска * [[Отомански архиви]] * Отоманскиот архивски фонд во Сараево * Државен архив на Венеција * Хрватскиот државен архив == Наводи == {{Наводи}}{{Archives in Croatia}}<templatestyles src="Module:Coordinates/styles.css"></templatestyles>{{Coord|42.6412|18.1107|type:landmark_region:HR}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Архиви во Хрватска]] 6o30y7iq4t0obvt6zou0nrsf6wlntab