Википедија mkwiki https://mk.wikipedia.org/wiki/%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B2%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0 MediaWiki 1.46.0-wmf.23 first-letter Медиум Специјална Разговор Корисник Разговор со корисник Википедија Разговор за Википедија Податотека Разговор за податотека МедијаВики Разговор за МедијаВики Предлошка Разговор за предлошка Помош Разговор за помош Категорија Разговор за категорија Портал Разговор за Портал TimedText TimedText talk Модул Разговор за модул Event Event talk 0 1552 5537798 5149690 2026-04-11T19:05:11Z Amherst99 14303 5537798 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Computer storage types mk.svg|мини|десно|300п|Различни облици на [[памтење (сметачи)|складирање]], подредени по нивната оддалеченост од [[обработувач]]от.]] Кај [[сметач]]ите, [[податок|податоците]] се претставуваат во [[бинарен код|бинарен облик]], односно со цифрите на бинарниот систем 0 и 1 што се нарекуваат '''[[бит|битови]]''' (ознака b, англ. ''bit''). За полесна работа со податоците се користат групи од битови. Група од 8 бита се нарекува '''[[бајт]]''' и се означува со B, англ. ''byte''). Групи од 2, 4 или 8 бајти образуваат ''збор''. Големината на памтењето што ја зафаќаат податоците се изразува во бајти или во поголеми единици од бајтот, а тие се: '''[[килобајт]]''' (1КВ=1024В), '''[[мегабајт]]''' (1МВ=1024КВ), '''[[гигабајт]]''' (1GB=1024MB), '''[[терабајт]]''' (ТВ=1024GB). '''Внатрешното памтење''' или '''внатрешна меморија''' (од англ. ''memory'') е главното, работно или оперативно памтење и се состои од места на складирање од кои секое има своја единствена адреса. Внатрешното памтење се состои од: *[[ЧП]] - „[[читачко памтење]]“ (англ. [[ROM]] ''Read Only Memory'') – памтење што може само да се чита. Нејзина важна особина е тоа што нејзината содржина не се губи со исклучување на [[личен сметач|личниот сметач]] од струја. Во неа се сместени програми што се извршуваат веднаш по приклучувањето на сметачот и овозможуваат тој да се доведе во работна состојба, а потоа имаат голема улога во контролата на сметачот и во протокот на податоци низ него. Тие програми го сочинуваат т.н. [[BIOS]] (англ. ''Basic Input/Output System''). *'''[[ППП]]''' - „[[памтење по произволен пристап]]“ (англ. [[RAM]], ''Random Access Memory'') – памтење од кое може да се чита и во кое може да се запишува. Податоците во неа слободно можат да се запишуваат, да се бришат и да се преместуваат од едно место на друго. Со прекинување на струјното напојување на сметачот, сите податоци што се наоѓаат во ова памтење неповратно се губат. Затоа, за трајно чување на податоците, истите се запишуваат на надворешното памтење на сметачот. Постојат два вида ППП-памтење: '''динамичко ППП''' или '''ДППП''' (англ. ''Dynamic RAM'', ''DRAM'') и '''статично ППП''' или '''СППП''' (англ. ''Static RAM'', ''SRAM''). Статичката RAM е многу помала од динамичката и затоа кога се зборува за RAM се мисли на динамичката RAM. Статичното памтење се нарекува и '''[[кеш-памтење]]''' (англ. ''CACHE memory''), а се користи за привремено сместување на помали количини податоци заради побрз пристап до нив. {{информатика}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Информатика]] [[Категорија:Сметачи]] [[en:Computer data storage#Primary storage]] b6m4wquzb9kfqcjlvnw6ek6wlpj32nx 0 1637 5538015 5525364 2026-04-12T10:25:08Z Buli 2648 /* Шпанска империја и откривање на Америка */ 5538015 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава | native_name = ''Reino de España'' | conventional_long_name = Кралство Шпанија | common_name = Шпанија | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 други имиња}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталонски јазик|каталонски]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баскиски јазик|баскиски]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галисиски јазик|галисиски]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситански јазик|окситански]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Flag of Spain.svg | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | image_map = EU-Spain.svg | map_caption = | national_motto = ''Plus Ultra'' | national_anthem = "[[Marcha Real]]"<br /><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> | official_languages = [[Шпански јазик|Шпански]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |87.8% [[Шпанци]] |12.2% други}} | ethnic_groups_year = 2011 | demonym = [[Шпанци]] (Шпанец/Шпанка) | capital = [[Мадрид]] | latd=40 |latm=26 |latNS=N |longd=3 |longm=42 |longEW=W | largest_city = capital | government_type = | leader_title1 = [[Крал на Шпанија|Крал]] | leader_name1 = [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]] | leader_title2 = [[Премиер на Шпанија|Премиер]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = | leader_name3 = | sovereignty_type = | sovereignty_note = | established_event1 = | established_date1 = | established_event2 = | established_date2 = | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event10 = | established_date10 = | established_event8 = | established_date8 = | established_event9 = | established_date9 = | accessionEUdate = 1 јануари 1986 | area_rank = 51^ва | area_magnitude = | area_km2 = 505,992 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1,04% | population_estimate = 47,190,493 | population_estimate_rank = 28^ма | population_estimate_year = 2011 | population_census = 40,847,371 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 90 | population_density_sq_mi = 231 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 106то | GDP_PPP = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = $30,625 | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{nowrap|$1.232<ref name=imf2/>}}&nbsp;трилиони | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_per_capita = $26,643<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30-ти | Gini = 31.5 <!--Number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=10 July 2024}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.911 <!--Number only--> | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|page=288|access-date=13 March 2024}}</ref> | HDI_rank = 27ма | currency = [[Евро]] ([[Евро|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = CET | utc_offset = +1 | time_zone_DST = CEST | utc_offset_DST = +2 | date_format = | drives_on = десно | cctld = [[.es]] | calling_code = +34 | footnote1 = }} '''Кралство Шпанија''' или само '''Шпанија''' ([[шпански јазик|шпански]] и [[галисиски јазик|галисиски]]: ''Reino de España'' или ''España''; [[каталонски јазик|каталонски]]: ''Regne d'Espanya''; [[баскиски јазик|баскиски]]: ''Espainiako Erresuma'') — земја во [[Југозападна Европа]]. Го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''penes'') на [[Пењон де Велес де ла Гомера|Велес]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Главен град на Шпанија е [[Мадрид]]. Површина на земјата е 505 992 км² а број на население според проценките во 2011 година изнесува 47 190 493 жители. Шпанија е [[парламент]]арна [[монархија]]. Парламентот кој ја има [[законодавна власт|законодавната власт]] во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. [[извршна власт|Извршната власт]] ја има [[влада]]та, на чело со [[премиер]]от кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Етимологија на име == == Историја == {{Главна|Историја на Шпанија}} === Праисториска Шпанија === {{Главна|Праисторија на Иберија}} [[Податотека:Reproduction cave of Altamira 02.jpg|thumb|Репродукција на цртежи од пештерата [[Алтамира]],<ref name="Science2012">{{Harvard citation|Pike|Hoffmann|García-Díez|Pettitt|2012|pp=1409-14013|sp=sí}}</ref> во [[Кантабрија]]]] Праисторијата на денешна Шпанија започнува со отривањето на најраниот запис за постоење на [[човелики мајмун]] во [[Европа]] во [[пештера]] која се наоѓа на планината [[Атапуерка]]. Фосилите кои биле пронајдени таму датираат отприлика пред околу 1,2 милиони години.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|access-date=9 August 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021003923/http://encarta.msn.com/text_761575057___0/Spain.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> Современиот [[кроманонски човек]] на овие простори започнале да се населуваат пред околу 35.000 години. Во пештерата [[Алтамира]] постоела една од првите населби на овие простори пред околу 15.000 години.<ref name="Science2012" /><ref>{{наведено списание|last1=Bernaldo de Quirós Guidolti|first1=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=5|year=1994|title= Cronología del arte paleolítico|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|access-date=17 November 2012|issn= 1131-6993|pages= 265–276|format= PDF}}</ref> Според [[археологија|археолошките]] проучувања, на овие простори постоела развиена култура во источниот дел на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето на доцниот [[неолит]] и [[бронзено време|бронзеното време]]. [[Фенекија|Фенекијците]], [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Картагина|Картагените]] го населиле овој простор, колонизирајќи во околу [[1100 п.н.е.]]. Фенекијските трговци го основале денешниот град [[Кадис]]. Во текот на [[9 век п.н.е.]] Старите Грци го колонизирале и основале градот [[Емпуриес]] по должината на [[Средоземното Море]], преоставајќи го јужниот дел на Фенекија. Од [[Стара Грција]] најверојатно произлегло и името [[Иберија]], според реката [[Ибар]]. Во [[6 век п.н.е.]] на полуостровот пристигнале Картагинците кои воделе војни со најпрвин со Грција а подоцна и со [[Римско Царство|Римското Царство]]. Најважен град којшто го основиле бил денешниот [[Картагина]]. Праисторискиот период на тогашна [[Иберија]] завршил со започнувањето на [[Пунски војни|Пунските војни]], период кога територијата влегла во доменот на т.н. [[пишана историја]]. === Иберија === {{Главна|Иберија }} [[Иберија]] е назив кој бил користен од страна на [[Стара Грција]] за денешниот [[Пиринејски Полуостров]] (наречен и „Пиринејски Полуостров“). Овој термин бил користен и од страна на [[Херодот]]. Проучувањето на Пиринејскиот Полуостров како географска целина се одвивало доста бавно. Еден од факторите бил поради разделеченоста од античкиот свет. [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Фенекија|Фенекијците]] во однос на оваа територија ја користиле најмногу од економски интерес, според кое се смета дека сепак овие народи ја познавале многу добро Иберија, како по нејзиното крајбрежје така и во нејзината внатрешност. За овој период од историјата на Иберија се знае дека во текот на [[1 век]], кралот [[Мавретанијан Јуба II]] имал огромна [[библиотека]] која содржала текстови и книги од [[Фенекија]], и дека [[евреи|еврејскиот]] географ [[Марино од Тир]] поседувал материјали од таму кои му помогнале да ја состави картата на тогашниот познат свет. Но, ниту Грците ниту Римјаните не обраќале големо внимание на овие документи, така што голем дел од нив се исчезнати. Во [[Антика|античко време]], терминот Иберија немал географска, туку етничка основа. Познато е дека [[Ибери|Ибериските племиња]] во [[6 век п.н.е.]] живееле во околината на [[Монпелие]], и дека во [[5 век п.н.е.]], [[Есхил]] напишал „''Рона тече покрај Иберија''“. === Хиспанија === {{Главна|Хиспанија}} [[Податотека:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-15-09.jpg|thumb|300px|[[Римска република|Римски]] мост во Кордоба]] [[Хиспанија]] е име кое [[Стар Рим|Римјаните]] го користиле за наименување на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. Римското освојување на полуостровот траело вкупно два века. Освојувањето на полуостровот било исполнето со крвави битки. По освојувањето на Хиспанија од страна на [[Римско Царство|Римското Царство]], процесот на [[романизација]] на тамошните народи се одвивало без поголеми проблеми. Рим продонел од една страна многу за развивањето на полуостровот. Процесот на [[романизација]] започнал уште со победата на Римјаните над [[Картагина]] во Втората Пунска војна. Еден од најзначајните моменти на процесот на романизација на Хиспанија се случил во времето на императорот [[Веспазијан]], кој доделил граѓанско право на хиспанските градови во [[74]] година, овозможувајќи им да добијат статус на римска општина. Тој статус им овозможил на [[Трајан]] и неговиот наследник [[Адријан]], кои биле родени во Хиспанија, да станат римски императори. Со доаѓањето на римјаните на Пиринејскиот Полуостров, тие главно се населувале или во постоечките градови или основале нови. Едни од најпознатите градови кои биле создадени во тоа време се: Таракон (лат. ''Tarraco''), денешна [[Тарагона]], Италика (лат. ''Italica''), град во покраината [[Севиља (покраина)|Севиља]], Емерита Августа (лат. ''Emerita Augusta''), денешна [[Мерида]]. === Спанија === {{Главна|Свеви}} {{Главна|Кралство Галисија}} {{Главна|Спанија}} [[Податотека:Hispania 560 AD.PNG|thumb|Територијата на византиската провинција Шпанија]] Свевите, [[406]] година, тие во сојуз со [[Вандали]]те и [[Алани]]те ја преминале реката [[Рајна]] и ја зазеле [[Галисија]]. Во [[466]] година го примаат Аријанството, а од [[560]] година се католици. Кралството Галисија било основано во [[410]] година од страна на [[Германи|германското племе]] [[Шваби]], кои стекнале независност од [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] на територијата на римските провинции [[Галисија]] и [[Северна Лузитанија]]. Во [[585]] година, кралството на Швабите било претпено односно присоединето кон [[Визиготско кралство|кралството]] на [[Визиготи]]те. Визиготското кралство пак опстојувало до [[701]] година, а неговите територии влегле во составот на [[Кралство Астурија]]. Во меѓу време од страна на Византија на овие простори била формирана провинцијата Спанија во периодот од [[552]] година до [[623]] година. Провинцијата ги опфаќала териториите на јужниот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Територијата била освоена од страна на [[Јустинијан I]]. === Визиготска Хиспанија === {{Главна|Визиготска Хиспанија}} {{Главна|Визиготи}} {{Главна|Визиготско Кралство}} [[Податотека:Hispania 700 AD.PNG|thumb|right|Полуостровот во 700]] Визиготска Хиспанија е назив за територијата на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето кога бил владеен од страна на [[Визиготи]]те. Овој период го опфаќа времето од [[Битка код Вујеа|Битката кај Вујеа]] во [[507]] година до [[Битка кај Гвадалета|Битката кај Гвадалета]] во [[711]] година. До [[507]] година, [[Визиготско Кралство|Визиготското Кралство]], со центар [[Тулуза]], ги контролирал [[Аквитанија]], [[Нарбонска Галија]] и голем дел од [[Хиспанија]]. По поразот на Визиготите од страна на [[Франки]]те во [[507]] година, и смртта на визиготскиот крал, Визиготите неговиот наследник [[Амаларих]] го одвеле во [[Хиспанија]]. Нивниот центар најпрво се наоѓал во [[Барселона]], а потоа во [[Толедо]]. Од [[511]] година до [[526]] година, Визиготите биле во сојуз со [[Остроготи]]те, на чие чело се наоѓал [[Теодорих Велики]]. Во текот на [[6 век]] дошло до војна околу престолот помеѓу Визиготите и источноримскиот цар [[Јустинијан I]] со неговиот претендент [[Атанагилда]]. Во војната, [[Византија]] победила, а Византијците немале намера да се повлечат и го зазеле југоисточниот дел од полуостровот каде се задржиле до [[754]] година. Овде тие ја создале и провинцијата [[Спанија]]. Подоцна, на овие простори се појавил нов непријател, [[муслимани]]те кои во [[711]] година го зазеле скоро целиот полуостров, уништувајќи го целосно Кралството на Визиготите. === Ел Андалус === {{Главна|Ел Андалус}} Ел Андалус е [[арапски јазик|арапското]] име за деловите од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] кои биле под власта на [[муслимани]]те односно под [[Маври]]те во периодот од [[711]] година до [[1492]] година. Од [[711]] година, територијата на денешна Шпанија и [[Португалија]] била завладеана од страна на народ кој оставил големо културно значење на овие простори. Сепак, владеењето на Маврите се одликувало со голема толеранција кон местното население. По создавање на [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]], започнал процесот на постепено прогонување на муслиманскиот свет од полуостровот, и повторно завладување на овие простори од страна на [[христијанство|христијанското]] население. Овој процес исто така е познат ѝ како [[Реконквиста]]. [[Арапи]]те во текот на [[13 век]] и [[14 век]] започнале да се повлекуваат кон [[Гранада]]. Целосното исцрпување од островот завршило во [[1492]] година, по кое била создадена нова европска велесила — Шпанија. === Реконквиста === {{Главна|Реконквиста }} Реконквиста претставува период на протерување на [[Арапи|арапските]] [[Маври]] од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] од страна на [[христијанство|христијанското население]] во Шпанија и [[Португалија]]. Периодот на Реконквистата траел вкупно 774 години. Во времето кога Маврите навлегле на полуостровот, малобројното [[Визиготи|визиготско население]] се повлекло кон планинските предели на [[Астурија]] и [[Кантабрија]], каде подоцна го основале [[Кралство Астурија|Кралството Астурија]]. [[Карло Велики]] основал т.н. ''[[Шпанска марка]]'' која претставувала погранична зона и нејзината цел била да го сопре напредувњето на [[Арапи]]те кон внатрешноста на [[Европа]]. [[Битка кај Ковандога|Битката кај Ковандога]], која се одиграла во [[720]] година го означила почетокот на Реконквистата. По битката, Дон Пелајо бил прогласен за крал на [[Визиготи]]те. По неговата смрт во [[737]] година, неговиот наследник Алфонсо I повторно покренал подход кон Маврите, напредувајќи кон [[Ла Риоха]] и реката [[Дуеро]]. Во текот на [[10 век]], христијанските кралства само ја шириле својата територија на сметка на Маврите. Астурските кралеви [[Ордоњо I]] и [[Алфонсо III Астурски]] ја потврдувале својата позиција покрај граицата со Арапите. Во [[913]] година било создадено [[Кралство Леон]], време кога кралевите на [[Астурија]] ја преместиле престолнината од [[Овиедо]] во [[Леон (град)|Леон]]. Кастиља благодарение на [[Фернан Гонсалес]] кој ја искористил смртта на Рамир II, успеала да ги утврди своите граници и да стане независна. [[Кастиља]] настанала на самата граница на [[Кралство Астурија]]. Територеијата била населена од Баскијци. До [[13 век]], Леон и Кастиља на повеќепати биле соединувани и повторно разделувани. Конечно, во [[1230]] година дошло до последно обединување на Кастиља и Леон, кога [[Фернандо III од Кастиља]] го наследил Кралството Кастиља во [[1217]] година, а во [[1230]] година го наследува Леон од својот татко [[Алфонсо IX]]. Што се однесува до муслиманскиот свет, сè додека тие останале единствени помеѓу себе, христијаните не можеле ништо да направат туку само да ја чуваат својата територија. Во [[1034]] година дошло до распаѓање на [[Кордопски калифат|Кордопскиот халифат]], кој бил поделен на повеќе од дваесет мали држави. По опва, христијаните добиле можност за побрзо напредување кон јужниот дел на полуостровот. [[Таифа|Таифите]] бргу заклучиле дека нивните противници се премногу силни, па затоа стапиле во сојуз со [[Алморавиди]]те, народ кој владеел со [[Северна Африка]]. Со нивна помош, муслиманите ги принудиле на [[Алфонсо VI]] да се повлече кон север во градот [[Ларида]] и [[Валенсија]]. Меѓутоа, многу бргу муслиманскиот сојуз се распаднал, па ова било повод за нов поход кон јужниот дел на полуостровот. Во [[1125]] година, берберското племе [[Алмохади]] ја зазела [[Северна Африка]], а Алморавидите биле прогонети. Така, муслиманското население од Пиринејскиот Полуостров ги повикале на помош новите владетели на [[Северна Африка]]. Во [[1146]] година стигнале на полуостровот и ги освоиле сите територии кои претходно ги освоил [[Алфонсо VII]]. Во наредните години, и двете години се спремале за одлучувачката битка која се случила на [[16 јули]] [[1212]] година, позната како [[битка кај Лас Навас де Толоса]]. Во битката, муслиманите претрпиле тежок пораз. По оваа голема победа, христијанските земји започнале да војуваат меѓусебно. Процесот на Реконквиста продолжил по [[1230]] година. Фердинанд III, крал на Леон и Кастиља во [[1236]] година ја зазел [[Кордоба]], а во [[1248]] и [[Севиља]]. [[Хаиме I]] ги освоил [[Мајорка]], [[Менорка]] и [[Валенсија]]. Последен [[Битка кај Гранада|паднал градот]] [[Гранада]] во [[1492]] година, под раководство на [[Католички кралеви|Католичките кралеви]]. === Кралство Шпанија === {{Главна|Католички кралеви}} Католичките кралеви ([[шпански јазик|шпански]]: ''Reyes Católicos'') е титула која во историјата се користи за кралисата [[Изабела I Кастиљска]] и [[Фернандо II Арагонски]]. Оваа титула била дадена од страна на [[Папа Александар VI]] (во историјата е познат како ''Родриго Борџија''). Тие се венчале во [[1469]] година во [[Ваљадолид]]. Католичките кралеви го користиле своето познато мото: ''Tanto monta, monta tanto, Isabel como Fernando'' ([[македонски јазик|македонски]]: „Колку вреди едното, толку вреди и другото, Изабела како Фердинанд“). Соединувајќи ги “круните“ на најголемите кралства во тоа време на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]]. Со ова, тие всушност ги поставиле темелите на новото Кралство Шпанија, кое конечно било формирано во времето на нивниот внук [[Карло V, цар на Светото Римско Царство|Карло V]]. Со времето, оваа титула на еден начин му била оправдана ако се има предвид протерувањето на [[Маври]]те од Пиринејскиот Полуостров за време на [[Реконквиста]]та. [[Откривање на Америка|Откривањето на Америка]] во [[1492]] година се совпаѓа со годината на крајот на Реконквистата. Преку колонизацијата на Новиот Свет, Шпанија станала една од најголемите светски велесили во тоа време. === Шпанска империја и откривање на Америка === {{Главна|Шпанско колонијално царство}} {{Главна|Откривање на Америка}} Шпанското колонијално царство ([[шпански]]: ''Imperio Español'') или '''Шпанско царство''' било едно од најголемите царства во светската историја како и едно од првите светски колонијални царства. Тоа во [[15 век]] вклучувало територии и колонии во [[Европа]], [[Америка]], [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]]. Шпанија во [[1492]] се појавила како единствена монархија во [[Европа]] по завршувањето на [[Реконквиста]] на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. [[Кристофер Колумбо]] бил командант на првите истражувања на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], коишто довеле придонесено за откривањето на Новиот Свет и [[колонизација на Америка]]. [[Податотека:Spanish Empire (diachronic).svg|мини|350x350пкс|Распространетост на Шпанската империја во времето на нејзиното постоење.]] За време на ерата на истражувањето односно [[Големите географски откритија]], Шпанија преку [[Карипски острови|Карипските острови]] и новопронајдените територии придонела за уништување на [[Ацтечка империја|империјата]] на [[Ацтеки]]те и [[Империја на Инките|империјата]] на [[Инки]]те, империи кои дотогаш опстојувале во [[Северна Америка]] и [[Латинска Америка]]. Подоцна новата империја се протегала од денешна [[Канада]] во [[Северна Америка]] до [[Огнена Земја]] во [[Јужна Америка]]. Шпанската експедиција на светско ниво започнува со [[Фернандо Магелан]] во [[1519]] година, а завршува со [[Хуан Себастијан Елкано]] во [[1522]] година, постигајќи го она што некогаш Колумбо го замислувал, откривање на патот кон [[Азија]], преку [[Далечен Исток|Далечниот Исток]], каде започнало и колонизирањето на државите [[Гуам]], [[Филипини]] и околните острови. Во времето на т.н. [[Златен век на шпанската книжевност]], империјата се состоела од териториите на [[Холандија]], [[Луксембург]], [[Белгија]], поголем дел од [[Италија]], делови од [[Германија]], делови од [[Франција]], територии во [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]], како и големи области во [[Америка]]. Во потрага по нов пат за [[Индија]], на [[3 август]] [[1492]] година италијанскиот морепловец [[Кристофер Колумбо]], во име на шпанскиот кралски двор, со бродовите Санта Марија, Ниња и Пинта тргнал на долгоочекуваното пронаоѓање на морскиот пат за Индија. Тој најпрвин ги открил [[Канарски Острови|Канарските Острови]] од каде што на [[6 септември]] тргнал на пет неделно патување по Атлантскиот Океан. Тој на копно стасал на [[12 октомври]] [[1492]] кога морнарот [[Родриго де Тријана]] го здогледал копното. Првите шпански колонисти, кои Колумбо ги довел со себе на своето второ патување, се населувале крај Карибите. Шпанците кои сакале да преземат експедиција во Новиот Свет, морале да добијат дозвола од Круната и да му платат на монархот една петтина од секое богатство собрано во новите колонии, а притоа колонизаторите сами ги финансирале своите експедиции. Првите шпански колонисти во [[Америка]] биле заинтересирани само за експлоатација на златото и среброто, и успевале во тоа. Шпанската тврдина изградена во [[1565]] година во [[Сент Аугустин]] на [[Флорида]], станала првата постојана европска населба во денешните Соединети Држави. Шпанците биле првите Европејци кои стигнале до Апалачките Планини, до реката Мисисипи, Големиот Кањон[2] и до прериите западно од Мисисипи. Во [[1540]] година, Де Сото презел истражувачка експедиција, а Франциско Васкес де Коронадо повел 2.000 Шпанци и Индијанци од [[Мексико]] низ денешната граница меѓу [[Аризона]] и [[Мексико]] и стигнал до централен Канзас. Покрај Сент Аугустин, Шпанците ги основале и градовите [[Санта Фе]], [[Албукерк]], [[Сан Антонио]], [[Тусон]], [[Сан Диего]], [[Лос Анџелес]] и [[Сан Франциско]]. === Хабсбуршка Шпанија === {{Главна|Хабсбуршка Шпанија}} [[Податотека:Emperor charles v.png|thumb|left|180px|[[Карло V (Свето Римско Царство)|Карлос I]], најпознат како цар на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] под името Карло V.<ref>{{Наведена книга |title=Renaissance and Reformation |last=Patrick |first=James |url=http://books.google.com/books?pg=PA207&dq=charles+V+was+the+most+powerful+monarch+of+his+day&id=i6ZJlLHLPY8C&output=html |publisher=Marshall Cavendish |year=2007 |pages=207 |isbn=0761476512, 9780761476511}}</ref>]] Терминот Хабсбуршка Шпанија се однесува на периодот од историјата на Шпанија во текот на [[16 век]] и [[17 век]] ([[1506]]-[[1700]]), кога со Шпанија владеела [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]]. Под нејзината власт, односно во времето на [[Карло V, цар на Светата Римско Царство|Карло V]] и [[Филип II од Шпанија|Филип II]], Шпанија била една од најголемите светски сили под чија контрола биле: делови од територијата на [[Америка]], [[Филипини]]те, [[Франција]], [[Бенелукс]], [[Германија]], поголемиот дел од денешна [[Италија]], а во периодот од [[1580]]-[[1640]] ја вклучувала и [[Португалија]]. Поради оваа причина, овој период на шпанската историја, исто така, бил познат како ''ера на експанзија''. Во времето на последниот Хабсбуршки крал, во втората половина на [[17 век]], Шпанија постепено навлегла во политички и културен пад. Хабсбуршкото владеење на Шпанија завршило по смртта на последниот хабсбуршки крал на Шпанија, [[Карлос II од Шпанија|Карлос II]], кое резултирало за започнување на [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]]. === Просветителство во Шпанија === {{Главна|Просветителство во Шпанија}} Војната за шпанското наследство се водела во периодот од 1701 до 1714 помеѓу повеќето големи европски сили околу обединувањето на кралствата Шпанија и Франција под круната на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Од едната страна биле Франција и Шпанија предводени од [[Луј XIV]] кој сакал да ја приклучи Шпанија кон Франција, а од другата биле Светото Римско Царство, Британија, Холандија, Савоја, Прусија и Португалија, кои сметале дека сојузот на Франција и Шпанија ќе доведе до целосна доминација на Бурбоните во Европа. Војната завршила со мировните договори од [[Договор од Утрехт (1713)|Утрехт (1713)]] и [[Договор од Раштат (1714)|Раштат (1714)]]. Како резултат, Филип V останал крал на Шпанија, но бил исклучен од Бурбонската наследна лоза, така што бил спречен и трајно оневозможен [[личниот сојуз]] помеѓу двете кралства. Филип V бил првиот Бурбонски владетел на Шпанија од [[1700]] година. Оваа гранка од Бурбонската династија владее со Шпанија до денес. Нејзин претставник е кралот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]. Во текот на просветителството во Шпанија биле воведени големи реформи од страна на властите во Шпанија во сите области на животот. [[Просветителство]]то во Шпанија започнало истоивремено со започнувањето на [[Војна за шпанското наследство|војната за шпанското наследство]], а завршило по крајот на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]]. === Шпанска војна за независност === [[Податотека:Bakhuizen, Battle of Vigo Bay.jpg|thumb|350px|Војна за шпанското наследство]] === Шпанска револуција (1868) === === Прва Шпанска република и реставрација === {{Главна|Прва Шпанска република}} {{Главна|Шпанска реставрација}} Првата Шпанска Република бил политички режим кој функционирал во Шпанија со воведување на парлементарно управување во периодот од [[11 февруари]] [[1873]] и [[29 декември]] [[1874]] година, кога [[генерал]]от [[Мартинес Кампос]] издал проглас со кој го означил почетокот на [[Бурбонска реставрација|Бурбонската реставрација]], односно обновата на Шпанија. Републиката била прогласена по абдикацијата на кралот на Шпанија [[Амадеј I од Шпанија|Амадеј I]], на [[10 февруари]] [[1873]] година. Следниот ден, на [[11 февруари]], Шпанија била прогласена за [[република]] со парламентарно мнозинство составено од радикалите, демократите и републиканците. Првиот обид за републиканско уредување во историјата на Шпанија бил краткотраен и се одликувал со длабока политичка и социјална нестабилност и со насилство. Републиката била управувана од четири одделни претседатели - [[Естанислао Фигуерас]], [[Франсиско Пи]], [[Николас Салмерон]] и [[Емилио Кастелар]]. По само единаесет месеци бил направен државен удар при што на власт дошол [[Франциско Серано]]. === Втора шпанска република и шпанската граѓанска војна === {{Главна|Втора Шпанска република}} {{Главна|Шпанска граѓанска војна}} Втората Шпанска република била основана на [[14 април]] [[1931]] година по поразот на [[Алфонсо XIII од Шпанија]] на локалните избори и неговата [[абдикација]]. Кралот [[Алфонсо XIII од Шпанија]], во обид постепено да го врати претходниот систем и да го врати својот углед, го повикал генералот [[Дамасо Беренгер]] да формира влада. Тоа не било поддржано од другите политички сили во Шпанија, кои повикале на создавање [[Втора Шпанска Република]]. Дамасо Беренгер поднел оставка, а владата ја формирал [[Адмирал Азнар]] кој свикал избори на [[13 април]] [[1931]] година, со цел да ги задоволи барањата на демократите и републиканците. На изборите победиле [[социјалист]]ите и републиканците, а веднаш по изборите следувале големи улични немири со повик за отстранување на монархијата. Армијата изјавила дека ќе застанат на страната на народот и кралот бил принуден да ја напушти Шпанија. По прогонот на кралот била формирана привремена влада, на чело со [[Нисето Алкала Самора]], и таа се задржила до [[9 декември]] [[1931]] година, кога бил донесен новиот [[Устав]]. Со Шпанија во тој период раководела републиканско-социјалистичката партија на [[Мануел Асанар]]. Прв претседател ([[1931]]-[[1936]]) на втората република станал [[Нисето Алкала Самора]]. Но, републиката била вовлечена во голема криза кога генералот [[Франсиско Франко]] извршил воен преврат со кое го означил почетокот на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Шпанската граѓанска војна ([[17 јули]] [[1936]] – [[1 април]] [[1939]]) била војна помеѓу шпанската републиканска влада и нејзините левичарски поддржувачи, од една страна, и бунтовниците, војската и десно-ориентираните елементи, на чело со [[Франсиско Франко]] од друга. Во војната се вмешале и странски сили. Иако во принцип била усвоена политика на немешање, [[СССР]] ја поддржувал владата, а Франко бил поддржан од [[Италија]] на [[Мусолини]] и од [[Адолф Хитлер|Хитлерова]] [[Германија]]. На страната на владата се бореле и доброволци од многу земји, како дел од [[Интернационални бригади|Интернационалните бригади]]. Меѓу попознатите личности што се бореле на страната на Републиката биле: [[Џорџ Орвел]], [[Ернест Хемингвеј]], [[Андре Малро]] и други. === Франсиско Франко === {{Главна|Франкова Шпанија}} {{Главна|Франсиско Франко}} [[Франциско Франко]] станал диктатор на Шпанија, по победата во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Франко официјално застанал на чело на државата на [[1 април]] [[1939]] година, а со Шпанија владеел сè до неговата смрт на [[20 ноември]] [[1975]] година. Одмаздата на Франко започнала веднаш по завршувањето на војната, при што биле извршени безброј злосторства врз членовите на републиканците. Голем дел од републиканците биле уапсени, убивани и покрај тоа што некои од нив биле само симпатизери на тој режим. Како резултат на тоа, илјадници граѓани на Шпанија морале да бараат [[егзил]], претежно во [[Франција]] и [[Мексико]]. Оние коишто побегнале од државата обично се вклучувале во борбата против [[Национализам|национализмот]] и [[Нацизам|нацизмот]]. Еден таков пример е митрополитот [[Луис Компанис]] кој побегнал во соседна [[Франција]]. Во [[1940]] година, тој бил уапсен од страна на [[Вишиевска Франција]] на чие чело се наоѓал [[Филип Петен]] и бил екстрадиран во Шпанија. Иако Франко користел некои симболи на [[Фашизам|фашизмот]], неговото владеење не се смета [[Фашизам|фашистичко]], зашто тој не сакал да го трансформира општеството со [[револуциија]].<ref>Laqueur, Walter [http://books.google.com/books?id=fWggQTqioXcC&dq Fascism: Past, Present, Future] p. 13 1996 Oxford University Press]</ref><ref>De Menses, Filipe Ribeiro [http://books.google.com/books?id=InPG_1wKfCIC&dq Franco and the Spanish Civil War], Routledge, p. 87.</ref><ref>Gilmour, David, [http://books.google.com/books?id=O-SEAAAAIAAJ&q=&pgis=1 The Transformation of Spain: From Franco to the Constitutional Monarchy], Quartet Books, 1985, р. 7.</ref><ref name=autogenerated1>Payne, Stanley [http://books.google.com/books?id=NiD3UeOCSGsC&dq Fascism in Spain, 1923–1977], Univ. of Wisconsin Press, 1999, p. 476.</ref> По крајот на Втората светска војна, Франко и неговата Шпанија биле вовлеени во политичка изолација од страна на [[САД]], [[Велика Британија]] итн. Во [[1946]] година било воведено ембарго кон Шпанија и француската граница кон Шпанија била затворена. По зголемените [[Студена војна|тензии]] помеѓу [[САД]] и [[СССР]] во 1950-тите, [[САД]] барале нови сојузници во Европа. Франко бил прогласен за голем противник на [[Комунизам|комунизмот]] и се сметало дека тоа Шпанија би ја направила можен сојузник на [[САД]] за време на [[Студена војна|Студената војна]]. Така, изолацијата на државата траела до [[1953]] година, кога Шпанија и САД потпишале договор во [[Мадрид]] според кој Шпанија добила економска помош во замена за американските воени бази. Истата година, во [[1955]] година, Шпанија потпишала [[конкордат]] со [[Ватикан]]. Шпанија била примена во [[ООН]] во [[1955]] година и во [[Светска Банка|Светската банка]] во [[1958]] година.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/WBEUROPEEXTN/SPAINEXTN/0,,contentMDK:20811575~menuPK:2205709~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:292395,00.html The World Bank. Spain. History]</ref> Франко починал на [[20 ноември]] [[1975]] година на возраст од 82 години. === Шпанија денес === Шпанија е парламентарна монархија. Парламентот кој ја има законодавната власт во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. Извршната власт ја има владата, на чело со премиерот кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Географија == {{Главна|Географија на Шпанија}} [[Податотека:Spain topo.jpg|мини|Топографска карта на Шпанија]] Вкупната површина на земјата изнесува 504 030&nbsp;км², и според тоа се наоѓа на [[Список на држави и територии по површина|51 место по големина во светот]]. Земјата го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''peñones'') на [[Пењон де Велез де ла Гомера|Велез]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Шпанија зазима 83% од вкупната плоштина на Пиринејскиот полусотров. Таа е трета најголема држава во Европа, по Украина и Франција. Нејзините морски граници изнесуваат 4 964 километри преку кој Шпанија ги поддржува врските со останатите држави. Таа излегува на два водни базени, јавувајќи се како средоземна и атлантска држава. Нејзината граница со Франција е долга 623 километри, а со Андора 64 километри, Португалија 1 214 километри, Мароко 15,9 километри преку градот Сеута. Шпанија се наоѓа во умерениот појас, чиј релјеф и кима многу се разликуваат, во зависност од местото. Често, за климата во Шпанија се вели дека е средоземна. Но, таа се јавува само на југ и исток. На исток и југ, каде преовладува средоземната клима, средните месечни температури се движат од 13&nbsp;°C до 25&nbsp;°C. Летата на овие региони се топли, суви со максимални температури до 48&nbsp;°C. Така, овој дел има најголем број на сончеви денови во Европа. Зимите се умерени. На северозапад, климата е постудена и температурите се движат од 8-20&nbsp;°C. Во Централна Шпанија, каде климата е континентална, температурите се движат од 3-23&nbsp;°C, но во зимните периоди тие можат да паднат и под 0&nbsp;°C == Државно уредување == Шпанија е [[парламентарна монархија]], на чие чело стои [[монарх]] (во моментот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]). Законодавната власт се состои од две палати, сенат или Горниот дом и Конгрес на парламентарците кои се избираат на секои четири години. Извршната власт е раководена од страна на премиер. Исто така, локалните органи на власта (17 ентитети) имаат свои парламенти и влади, со широки овластувања.<ref>{{наведена книга|author=Fred M. Shelley|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From Democracies to Theocracies|url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|date= 2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|page=197}}</ref> == Административна поделба == {{Автономни заедници во Шпанија-Карта|float=right}} Политички, Шпанија е поделена на седумнаесет [[автономни заедници во Шпанија|автономни заедници]]: на север - [[Галисија]], [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Баскија]], [[Ла Риоха]] и [[Навара]]; на [[исток]] - [[Арагон]], [[Kaталонија]], [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], [[Балеарски Острови]]; во централниот дел - [[Кастиља и Леон]], [[Мадрид (автономна заедница)|Мадрид]], [[Кастиља-Ла Манча]] и [[Екстремадура]]; на југ - [[Андалусија]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]], [[Канарски Острови]]. Покрај тоа, постојат два автономни градови на африканскиот брег, [[Сеута]] и [[Мелиља]]. Сегашните автономни области се формирани во [[1983]] година. По територија, најголемиот регион е Кастиља и Леон, а најмалиот - Балеарските Острови. Со најмногу население е Андалусија, а најмалку е Ла Риоха. Административно, земјата е поделена на [[Покраини во Шпанија|50 покраини]]. Седум автономни региони се состојат од по една покраина - [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Навара]], [[Ла Риоха]], [[Мадрид]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Најниската административна единица во Шпанија е општината (''municipio''), како нивниот број е 8.111. Историски, одредени региони се поделени на [[Окрузи во Шпанија|окрузи]] наречени „комарки“ (''comarcas''), кои претставуваат нешто како окрузи. Автономните области имаат широка законодавна и извршна независност, со парламентарна и регионална власт. == Стопанство == Според [[Светска Банка|Светската Банка]], економијата на Шпанија е деветта по големина во светот и петта во [[Европа]]. За [[2007]] година, [[БВП]] на човек од населението бил 33,700 $,со кое земјата ги надминала и некои држави кои се дел од [[Г-7]], како [[Италија]] на пример, а како показател се наоѓа по [[Јапонија]] и [[Франција]] чиј БВП изнесува 33,800 $. Растот на шпанската економија за [[2007]] година бил 3.7 %, според кој показател е најголем успех помеѓу членовите на Г-7 и другите европски држави. Владата на [[Хосе Марија Аснар]] успешно го вовела [[Eвро|еврото]] како национална валута во почетокот на [[1999]] година и успешно се справила со невработеноста, која во моментот е 7,6% и е меѓу најниските во Европа (во 90-те години невработеноста достигнала 20%). големата слаба страна на економијата е сравнитело високата инфлација <ref>„[http://www.oecdobserver.org/news/fullstory.php/aid/1592/Spain%92s_economy_.html Spain's Economy: Closing the Gap],“ in the ''OECD Observer,'' May 2005. 8 јули 2007.</ref>,, но и покрај тоа шпанската економија се очекува да расте побрзо од просекот во ЕУ, благодарение на индустријата и зголемената трговија со Латинска Америка и Азија. Економијата на Шпанија успеала да избегне ''нулта раст'' за разлика од повеќето други големи европски земји.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |title=OECD figures |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509001824/http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |url-status=dead }}</ref> Помеѓу 2000 и 2005 Шпанија создала половина нови работни места во целата Европска Унија.<ref>[http://www.guardian.co.uk/spain/article/0,,1830838,00.html Economic statistics]</ref> Таа продолжува да е една од најголемите динамични економии во ЕУ и привлекува многу странски инвестиции.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |title=Official report on Spanish recent Macroeconomics, including tables and graphics |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044742/http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |url-status=dead }}</ref> Според некои истражувања се очекува земјата да ја надмине [[Германија]] по БДП на човек од неселнието во [[2011]]. [[Податотека:AZCA (Madrid) 01.jpg|200px|thumb|right|Еден од најразвиените мадридски региони]] Современа Шпанија е високо развиена индустриско-аграрна земја. По обем на индустриско производство, земјата е на петто место во Европа и на осмо место во светот. Најразвиени индустриски гранки се инженерството, автомобилството, бродоградбата, авиони, електротехниката, хемиската, текстилната индустрија. Земјата е богата со корисни ресурси. Шпанија е голем производител на [[вино]] (трето место во Европа), [[ориз]] (највисока експлоатација во светот), [[бадем]], [[тутун]], [[маслинка|маслинки]] (на прво место во светот по производство на висококвалитетно маслиново масло). Најголемите автомобилски производители фабрики се наоѓаат во [[Марторел]] (блиску до [[Барселона]]), [[Виго]], [[Сарагоса]], [[Валенсија]], [[Мадрид]], [[Памплона]], [[Барселона]], [[Ваљадолид]]. Авиони се произведуваат во [[Севиља]] (две фабрики), [[Хетафе]] (близу до [[Мадрид]]) и [[Кадис]], а хеликоптери - во новата фабрика во [[Албасете]]. Најголемите центри на локомотиви се наоѓаат во [[Лас Матас]] (до [[Мадрид]]), [[Сан Андреј Комтал]] (до [[Барселона]]), [[Беасаин]] и [[Ирун]] (на баскиски), [[Сарагоса]], [[Валенсија]] и други. Таму се произведуваат едни од најбрзите возови во светот. Важен удел во економијата на земјата има меѓународниот [[туризам]]. Годишно Шпанија се посетува од околу 60 милиони туристи (95% од нив се од западноевропските земји). Земјата има најголема во Европа материјално-техничка база за сервисирање на бројните посетители. Голем дел од населението е ангажирано во областа на туристичката услуга, а приходите од туризмот се проценуаат на 40 милијарди евра. Изградбата забележува голем развој во последното деситилетие. == Демографија == {{Најголеми градови во Шпанија}} == Култура == === Јазик === [[File:Languages of Spain.svg|thumb|right|upright=1.35|Јазиците во Шпанија]] Шпанија е повеќејазична држава.<ref name=conversi>{{cite web|url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|last=Conversi|first=Daniele|title=The Smooth Transition: Spain's 1978 Constitution and the Nationalities Question|work=National Identities, Vol 4, No. 3|publisher=Carfax Publishing, Inc.|year=2002|access-date=28 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511172945/http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|archive-date=11 May 2008}}</ref> [[Шпански јазик|Шпанскиот]]—наведен во Уставот од 1978 како ''castellano'' ('кастиљански')—всушност е официјален јазик на целата земја од 1931.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fFYa2ooeVXgC&pg=PA129|title=National, regional and minority languages in Europe|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]]|editor-first=Gerhard|editor-last=Stickel|chapter=Spain, a plurilingual state: Spanish and other official languages|first=Manuel|last=Casado Velarde|page=129|year=2011|location=Frankfurt|isbn=978-3-631-60365-9}}</ref> Како што дозволува третиот член од Уставот, другите 'шпански јазици' исто така може да бидат официјални во нивните автономни заедници. Територијалноста на овој начин создава асиметричност, при што правата на говорителите на шпански се применуваат на целата територија, додека правата на говорителите на другите коофицијални јазици се применуваат само на ''нивната'' територија.{{sfn|Ramallo|2018|p=465}} Покрај шпанскиот, се говорат и [[Арагонски јазик|арагонски]], [[арански]], [[Астуролеонски јазици|астуролеонски]], [[Баскиски јазик|баскиски]], [[Каталонски јазик|каталонски]], [[Галисиски јазик|галисиски]], [[португалски јазик|португалски]].<ref>{{Cite book|chapter=Linguistic diversity in Spain|year=2018|doi=10.1515/9783110365955-018|publisher=[[De Gruyter]]|editor-first=Wendy|editor-last=Ayres-Bennett|editor-first2=Janice|editor-last2=Carruthers|title=Manual of Romance Sociolinguistics<!--|pages=462–493-->|first=Fernando|last=Ramallo|isbn=9783110365955|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/325696721|page=462|s2cid=158999790}}</ref> Бројот на говорници варира во голема мера и нивното правно признавање е нерамномерно, при што на некои од најранливите јазици им недостига каква било ефикасна заштита.{{sfn|Ramallo|2018|p=463}} Оние кои уживаат признавање како официјален јазик во некои автономни заедници вклучуваат: каталонски (во [[Каталонија]], [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] и [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], каде е нарекуван валенсиски); галисиски (во [[Галисија]]); баскиски (во [[Баскија (автономна заедница)|Баскија]] и дел од [[Навара]]); и арански во Каталонија. Шпанскиот како мајчин јазик го зборуваат 74%, каталонскиот 17%, галисискиот 7% и баскискиот 2% од шпанското население.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|title=CIA – The World Factbook – 5pain|publisher=Cia.gov|access-date=30 April 2011|archive-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|url-status=dead}}</ref> Некои од најзборуваните странски јазици што ги користат имигрантските заедници се [[Марокански арапски јазик|марокански арапски]], [[Романски јазик|романски]] и [[Англиски јазик|англиски]].<ref>{{Cite book|chapter-url=https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|year=2016|page=175|first=Montserrat|last=Recalde Fernández|editor-first=Montserrat|editor-last=Recalde Fernández|editor-first2=Carme|editor-last2=Silva Domínguez|title=Ser inmigrante en tempos de crise. Unha ollada multidisciplinar|publisher=Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Compostela|doi=10.15304/9788416533015|chapter=A contribución da inmigración ao multilingüismo do Estado español|isbn=9788416533015|access-date=2023-05-13|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725112956/https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|url-status=dead}}</ref> === Религија === [[Римокатоличка црква|Римокатоличкото христијанство]] е најголема религија во Шпанија. Според една студија од [[јули]] [[2009]] година спроведена од страна на шпанскиот Центар за социолошки истражувања, околу 76% од [[Шпанци]]те се приврзаници на католизмот, 2% на друга вера, и околу 20% не се идентификуваат со религијата. Повеќето Шпанци не учествуваат редовно во религиозни литургии. Оваа студија покажува дека Шпанците не се сепак религиозна нација, бидејќи 58% од вкупниот број на население многу ретко или никогаш не одат во црквата, 17% одат во црква неколкупати годишно, 9% барем еднаш во еден месец и 15% секоја недела или повеќепати неделно. {{bar box |float=right |title=Верници во Шпанија |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|76}} {{Столбен постоток|Атеисти или нерелигиозни|black|20}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|2.3}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.1}} {{Столбен постоток|Други|orange|1.7}} }} [[Податотека:Basílica de Santiago 02.JPG|thumb|200px|[[Катедрала Сантјаго де Компостела|Катедралата во Сантјаго де Компостела]]]] Шпанија е држава која во текот на својата историја водела големи борби на религиозно ниво, главно против [[ислам]]от и [[Јудаизам|јудаизмот]], а во помала мера со [[протестантство]]то. Поголемиот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] бил [[Христијанизација|христијанизиран]] во времето кога истиот бил дел од [[Римско Царство|Римското Царство]]. По слабеењето на [[Рим]], [[Германи|германските племиња]] извршиле инвазија врз поголемиот дел од териториите на поранешната империја. Во [[410]] години Шпанија била заземена од страна на [[Визиготи]]те кои го наметнале [[Аријанство]]то. Во [[711]] година полуостровот бил нападнат од страна на [[Маври]]те од [[Северна Африка]], каде формирале држава наречена [[Ел Андалус]] и како таква (со мали промени) се задржала во следните 8 векови. Така, [[ислам]]от станал најголема религија на овиепростори, бројот на муслимани се зголемил во најголема мера а додека поголемиот дел од населението останало христријанско. Во тој период, многу цркви биле претворени во џамии. Христијанството успеало да се задржи само во [[Сантјаго де Компостела]]. Средновековна Шпанија била местото на речиси постојаното војување меѓу муслиманите и христијаните. Така се задржало сè до заврѓувањето на [[Реконквиста]]та во [[1492]] година. Веднаш по ова, била објавена [[Шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] од страна на [[Изабела I]] и [[Фернандо II Арагонски]] за заштита на верата против разни [[еретик|кривоверци]] и кривоверци со цел тие да ја прифатат католичката вера. Во оваа група попосле спаднале и [[Евреи]]те по што биле присилени (во [[1492]]) да се преселат од [[пиринејски полуостров|пиринејскиот полуостров]]. Шпанија го спровела католицизмот во [[Нов Свет|Новиот Свет]] и на [[Филипини]]те. Шпанскиот крал инсистирл на независност од папата. Инквизицијата конечно била укината во 1830 година. Католицизмот станал државна религија во [[1851]], кога за шпанската влада потпиша конкорд со [[Ватикан]]. Овој пакт бил укинат во [[1931]] година со прогласувањето на [[Втора Шпанска република|Втората Шпанска република]]. Во текот на [[Шпанска граѓанска војна|граѓанската војна]], околу 7.000 свештеници биле убиени. == Надворешни врски == ==Шпанија како тема во уметноста и во популарната култура== * „Шпанската танчерка“ — песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 55.</ref> * „Шпанија“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 19.</ref> * „Скици од Шпанија“ ([[англиски]]: ''Sketches of Spain'') — музички албум на американскиот [[џез]]-музичар [[Мајлс Дејвис]] (''Miles Davis'') од 1960 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mSS5p9BdNGU YouTube, Miles Davis - Sketches of Spain (1960) (Full Album) (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпански клуч“ (англиски: ''Spanish Key'') — композиција на Мајлс Дејвис од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ibanLlREjTk YouTube, Miles Davis - Spanish Key (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпанија“ (шпански: ''España'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Zona-Sumraka/release/801081 Discogs, Film – Zona Sumraka (пристапено на 24.5.2021)]</ref> * „Одам во Шпанија“ (англиски: ''I'm Going To Spain'') — песна на британската [[Рок музика|рок]]-група [[Фол (рок-група)|Фол]] (''The Fall'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Fall-The-Infotainment-Scan/master/39039 DISCOGS, The Fall ‎– The Infotainment Scan (пристапено на 22.10.2020)]</ref> * „Магијата на шпанскиот замок“ (англиски: ''Spanish Castle Magic'') — песна на рок-групата [[Џими Хендрикс Експириенс]] (''The Jimi Hendrix Experience'').<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Axis: Bold as Love'', SomeWax Recordings, SW043-2, 2001.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Шпанија| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави на Пиринејскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави во Африка]] deanj2grkj3k384t6j2hwqr40nq7rbf 5538016 5538015 2026-04-12T10:27:48Z Buli 2648 /* Кралство Шпанија */ 5538016 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава | native_name = ''Reino de España'' | conventional_long_name = Кралство Шпанија | common_name = Шпанија | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 други имиња}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталонски јазик|каталонски]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баскиски јазик|баскиски]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галисиски јазик|галисиски]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситански јазик|окситански]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Flag of Spain.svg | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | image_map = EU-Spain.svg | map_caption = | national_motto = ''Plus Ultra'' | national_anthem = "[[Marcha Real]]"<br /><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> | official_languages = [[Шпански јазик|Шпански]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |87.8% [[Шпанци]] |12.2% други}} | ethnic_groups_year = 2011 | demonym = [[Шпанци]] (Шпанец/Шпанка) | capital = [[Мадрид]] | latd=40 |latm=26 |latNS=N |longd=3 |longm=42 |longEW=W | largest_city = capital | government_type = | leader_title1 = [[Крал на Шпанија|Крал]] | leader_name1 = [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]] | leader_title2 = [[Премиер на Шпанија|Премиер]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = | leader_name3 = | sovereignty_type = | sovereignty_note = | established_event1 = | established_date1 = | established_event2 = | established_date2 = | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event10 = | established_date10 = | established_event8 = | established_date8 = | established_event9 = | established_date9 = | accessionEUdate = 1 јануари 1986 | area_rank = 51^ва | area_magnitude = | area_km2 = 505,992 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1,04% | population_estimate = 47,190,493 | population_estimate_rank = 28^ма | population_estimate_year = 2011 | population_census = 40,847,371 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 90 | population_density_sq_mi = 231 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 106то | GDP_PPP = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = $30,625 | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{nowrap|$1.232<ref name=imf2/>}}&nbsp;трилиони | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_per_capita = $26,643<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30-ти | Gini = 31.5 <!--Number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=10 July 2024}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.911 <!--Number only--> | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|page=288|access-date=13 March 2024}}</ref> | HDI_rank = 27ма | currency = [[Евро]] ([[Евро|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = CET | utc_offset = +1 | time_zone_DST = CEST | utc_offset_DST = +2 | date_format = | drives_on = десно | cctld = [[.es]] | calling_code = +34 | footnote1 = }} '''Кралство Шпанија''' или само '''Шпанија''' ([[шпански јазик|шпански]] и [[галисиски јазик|галисиски]]: ''Reino de España'' или ''España''; [[каталонски јазик|каталонски]]: ''Regne d'Espanya''; [[баскиски јазик|баскиски]]: ''Espainiako Erresuma'') — земја во [[Југозападна Европа]]. Го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''penes'') на [[Пењон де Велес де ла Гомера|Велес]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Главен град на Шпанија е [[Мадрид]]. Површина на земјата е 505 992 км² а број на население според проценките во 2011 година изнесува 47 190 493 жители. Шпанија е [[парламент]]арна [[монархија]]. Парламентот кој ја има [[законодавна власт|законодавната власт]] во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. [[извршна власт|Извршната власт]] ја има [[влада]]та, на чело со [[премиер]]от кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Етимологија на име == == Историја == {{Главна|Историја на Шпанија}} === Праисториска Шпанија === {{Главна|Праисторија на Иберија}} [[Податотека:Reproduction cave of Altamira 02.jpg|thumb|Репродукција на цртежи од пештерата [[Алтамира]],<ref name="Science2012">{{Harvard citation|Pike|Hoffmann|García-Díez|Pettitt|2012|pp=1409-14013|sp=sí}}</ref> во [[Кантабрија]]]] Праисторијата на денешна Шпанија започнува со отривањето на најраниот запис за постоење на [[човелики мајмун]] во [[Европа]] во [[пештера]] која се наоѓа на планината [[Атапуерка]]. Фосилите кои биле пронајдени таму датираат отприлика пред околу 1,2 милиони години.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|access-date=9 August 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021003923/http://encarta.msn.com/text_761575057___0/Spain.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> Современиот [[кроманонски човек]] на овие простори започнале да се населуваат пред околу 35.000 години. Во пештерата [[Алтамира]] постоела една од првите населби на овие простори пред околу 15.000 години.<ref name="Science2012" /><ref>{{наведено списание|last1=Bernaldo de Quirós Guidolti|first1=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=5|year=1994|title= Cronología del arte paleolítico|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|access-date=17 November 2012|issn= 1131-6993|pages= 265–276|format= PDF}}</ref> Според [[археологија|археолошките]] проучувања, на овие простори постоела развиена култура во источниот дел на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето на доцниот [[неолит]] и [[бронзено време|бронзеното време]]. [[Фенекија|Фенекијците]], [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Картагина|Картагените]] го населиле овој простор, колонизирајќи во околу [[1100 п.н.е.]]. Фенекијските трговци го основале денешниот град [[Кадис]]. Во текот на [[9 век п.н.е.]] Старите Грци го колонизирале и основале градот [[Емпуриес]] по должината на [[Средоземното Море]], преоставајќи го јужниот дел на Фенекија. Од [[Стара Грција]] најверојатно произлегло и името [[Иберија]], според реката [[Ибар]]. Во [[6 век п.н.е.]] на полуостровот пристигнале Картагинците кои воделе војни со најпрвин со Грција а подоцна и со [[Римско Царство|Римското Царство]]. Најважен град којшто го основиле бил денешниот [[Картагина]]. Праисторискиот период на тогашна [[Иберија]] завршил со започнувањето на [[Пунски војни|Пунските војни]], период кога територијата влегла во доменот на т.н. [[пишана историја]]. === Иберија === {{Главна|Иберија }} [[Иберија]] е назив кој бил користен од страна на [[Стара Грција]] за денешниот [[Пиринејски Полуостров]] (наречен и „Пиринејски Полуостров“). Овој термин бил користен и од страна на [[Херодот]]. Проучувањето на Пиринејскиот Полуостров како географска целина се одвивало доста бавно. Еден од факторите бил поради разделеченоста од античкиот свет. [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Фенекија|Фенекијците]] во однос на оваа територија ја користиле најмногу од економски интерес, според кое се смета дека сепак овие народи ја познавале многу добро Иберија, како по нејзиното крајбрежје така и во нејзината внатрешност. За овој период од историјата на Иберија се знае дека во текот на [[1 век]], кралот [[Мавретанијан Јуба II]] имал огромна [[библиотека]] која содржала текстови и книги од [[Фенекија]], и дека [[евреи|еврејскиот]] географ [[Марино од Тир]] поседувал материјали од таму кои му помогнале да ја состави картата на тогашниот познат свет. Но, ниту Грците ниту Римјаните не обраќале големо внимание на овие документи, така што голем дел од нив се исчезнати. Во [[Антика|античко време]], терминот Иберија немал географска, туку етничка основа. Познато е дека [[Ибери|Ибериските племиња]] во [[6 век п.н.е.]] живееле во околината на [[Монпелие]], и дека во [[5 век п.н.е.]], [[Есхил]] напишал „''Рона тече покрај Иберија''“. === Хиспанија === {{Главна|Хиспанија}} [[Податотека:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-15-09.jpg|thumb|300px|[[Римска република|Римски]] мост во Кордоба]] [[Хиспанија]] е име кое [[Стар Рим|Римјаните]] го користиле за наименување на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. Римското освојување на полуостровот траело вкупно два века. Освојувањето на полуостровот било исполнето со крвави битки. По освојувањето на Хиспанија од страна на [[Римско Царство|Римското Царство]], процесот на [[романизација]] на тамошните народи се одвивало без поголеми проблеми. Рим продонел од една страна многу за развивањето на полуостровот. Процесот на [[романизација]] започнал уште со победата на Римјаните над [[Картагина]] во Втората Пунска војна. Еден од најзначајните моменти на процесот на романизација на Хиспанија се случил во времето на императорот [[Веспазијан]], кој доделил граѓанско право на хиспанските градови во [[74]] година, овозможувајќи им да добијат статус на римска општина. Тој статус им овозможил на [[Трајан]] и неговиот наследник [[Адријан]], кои биле родени во Хиспанија, да станат римски императори. Со доаѓањето на римјаните на Пиринејскиот Полуостров, тие главно се населувале или во постоечките градови или основале нови. Едни од најпознатите градови кои биле создадени во тоа време се: Таракон (лат. ''Tarraco''), денешна [[Тарагона]], Италика (лат. ''Italica''), град во покраината [[Севиља (покраина)|Севиља]], Емерита Августа (лат. ''Emerita Augusta''), денешна [[Мерида]]. === Спанија === {{Главна|Свеви}} {{Главна|Кралство Галисија}} {{Главна|Спанија}} [[Податотека:Hispania 560 AD.PNG|thumb|Територијата на византиската провинција Шпанија]] Свевите, [[406]] година, тие во сојуз со [[Вандали]]те и [[Алани]]те ја преминале реката [[Рајна]] и ја зазеле [[Галисија]]. Во [[466]] година го примаат Аријанството, а од [[560]] година се католици. Кралството Галисија било основано во [[410]] година од страна на [[Германи|германското племе]] [[Шваби]], кои стекнале независност од [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] на територијата на римските провинции [[Галисија]] и [[Северна Лузитанија]]. Во [[585]] година, кралството на Швабите било претпено односно присоединето кон [[Визиготско кралство|кралството]] на [[Визиготи]]те. Визиготското кралство пак опстојувало до [[701]] година, а неговите територии влегле во составот на [[Кралство Астурија]]. Во меѓу време од страна на Византија на овие простори била формирана провинцијата Спанија во периодот од [[552]] година до [[623]] година. Провинцијата ги опфаќала териториите на јужниот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Територијата била освоена од страна на [[Јустинијан I]]. === Визиготска Хиспанија === {{Главна|Визиготска Хиспанија}} {{Главна|Визиготи}} {{Главна|Визиготско Кралство}} [[Податотека:Hispania 700 AD.PNG|thumb|right|Полуостровот во 700]] Визиготска Хиспанија е назив за територијата на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето кога бил владеен од страна на [[Визиготи]]те. Овој период го опфаќа времето од [[Битка код Вујеа|Битката кај Вујеа]] во [[507]] година до [[Битка кај Гвадалета|Битката кај Гвадалета]] во [[711]] година. До [[507]] година, [[Визиготско Кралство|Визиготското Кралство]], со центар [[Тулуза]], ги контролирал [[Аквитанија]], [[Нарбонска Галија]] и голем дел од [[Хиспанија]]. По поразот на Визиготите од страна на [[Франки]]те во [[507]] година, и смртта на визиготскиот крал, Визиготите неговиот наследник [[Амаларих]] го одвеле во [[Хиспанија]]. Нивниот центар најпрво се наоѓал во [[Барселона]], а потоа во [[Толедо]]. Од [[511]] година до [[526]] година, Визиготите биле во сојуз со [[Остроготи]]те, на чие чело се наоѓал [[Теодорих Велики]]. Во текот на [[6 век]] дошло до војна околу престолот помеѓу Визиготите и источноримскиот цар [[Јустинијан I]] со неговиот претендент [[Атанагилда]]. Во војната, [[Византија]] победила, а Византијците немале намера да се повлечат и го зазеле југоисточниот дел од полуостровот каде се задржиле до [[754]] година. Овде тие ја создале и провинцијата [[Спанија]]. Подоцна, на овие простори се појавил нов непријател, [[муслимани]]те кои во [[711]] година го зазеле скоро целиот полуостров, уништувајќи го целосно Кралството на Визиготите. === Ел Андалус === {{Главна|Ел Андалус}} Ел Андалус е [[арапски јазик|арапското]] име за деловите од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] кои биле под власта на [[муслимани]]те односно под [[Маври]]те во периодот од [[711]] година до [[1492]] година. Од [[711]] година, територијата на денешна Шпанија и [[Португалија]] била завладеана од страна на народ кој оставил големо културно значење на овие простори. Сепак, владеењето на Маврите се одликувало со голема толеранција кон местното население. По создавање на [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]], започнал процесот на постепено прогонување на муслиманскиот свет од полуостровот, и повторно завладување на овие простори од страна на [[христијанство|христијанското]] население. Овој процес исто така е познат ѝ како [[Реконквиста]]. [[Арапи]]те во текот на [[13 век]] и [[14 век]] започнале да се повлекуваат кон [[Гранада]]. Целосното исцрпување од островот завршило во [[1492]] година, по кое била создадена нова европска велесила — Шпанија. === Реконквиста === {{Главна|Реконквиста }} Реконквиста претставува период на протерување на [[Арапи|арапските]] [[Маври]] од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] од страна на [[христијанство|христијанското население]] во Шпанија и [[Португалија]]. Периодот на Реконквистата траел вкупно 774 години. Во времето кога Маврите навлегле на полуостровот, малобројното [[Визиготи|визиготско население]] се повлекло кон планинските предели на [[Астурија]] и [[Кантабрија]], каде подоцна го основале [[Кралство Астурија|Кралството Астурија]]. [[Карло Велики]] основал т.н. ''[[Шпанска марка]]'' која претставувала погранична зона и нејзината цел била да го сопре напредувњето на [[Арапи]]те кон внатрешноста на [[Европа]]. [[Битка кај Ковандога|Битката кај Ковандога]], која се одиграла во [[720]] година го означила почетокот на Реконквистата. По битката, Дон Пелајо бил прогласен за крал на [[Визиготи]]те. По неговата смрт во [[737]] година, неговиот наследник Алфонсо I повторно покренал подход кон Маврите, напредувајќи кон [[Ла Риоха]] и реката [[Дуеро]]. Во текот на [[10 век]], христијанските кралства само ја шириле својата територија на сметка на Маврите. Астурските кралеви [[Ордоњо I]] и [[Алфонсо III Астурски]] ја потврдувале својата позиција покрај граицата со Арапите. Во [[913]] година било создадено [[Кралство Леон]], време кога кралевите на [[Астурија]] ја преместиле престолнината од [[Овиедо]] во [[Леон (град)|Леон]]. Кастиља благодарение на [[Фернан Гонсалес]] кој ја искористил смртта на Рамир II, успеала да ги утврди своите граници и да стане независна. [[Кастиља]] настанала на самата граница на [[Кралство Астурија]]. Територеијата била населена од Баскијци. До [[13 век]], Леон и Кастиља на повеќепати биле соединувани и повторно разделувани. Конечно, во [[1230]] година дошло до последно обединување на Кастиља и Леон, кога [[Фернандо III од Кастиља]] го наследил Кралството Кастиља во [[1217]] година, а во [[1230]] година го наследува Леон од својот татко [[Алфонсо IX]]. Што се однесува до муслиманскиот свет, сè додека тие останале единствени помеѓу себе, христијаните не можеле ништо да направат туку само да ја чуваат својата територија. Во [[1034]] година дошло до распаѓање на [[Кордопски калифат|Кордопскиот халифат]], кој бил поделен на повеќе од дваесет мали држави. По опва, христијаните добиле можност за побрзо напредување кон јужниот дел на полуостровот. [[Таифа|Таифите]] бргу заклучиле дека нивните противници се премногу силни, па затоа стапиле во сојуз со [[Алморавиди]]те, народ кој владеел со [[Северна Африка]]. Со нивна помош, муслиманите ги принудиле на [[Алфонсо VI]] да се повлече кон север во градот [[Ларида]] и [[Валенсија]]. Меѓутоа, многу бргу муслиманскиот сојуз се распаднал, па ова било повод за нов поход кон јужниот дел на полуостровот. Во [[1125]] година, берберското племе [[Алмохади]] ја зазела [[Северна Африка]], а Алморавидите биле прогонети. Така, муслиманското население од Пиринејскиот Полуостров ги повикале на помош новите владетели на [[Северна Африка]]. Во [[1146]] година стигнале на полуостровот и ги освоиле сите територии кои претходно ги освоил [[Алфонсо VII]]. Во наредните години, и двете години се спремале за одлучувачката битка која се случила на [[16 јули]] [[1212]] година, позната како [[битка кај Лас Навас де Толоса]]. Во битката, муслиманите претрпиле тежок пораз. По оваа голема победа, христијанските земји започнале да војуваат меѓусебно. Процесот на Реконквиста продолжил по [[1230]] година. Фердинанд III, крал на Леон и Кастиља во [[1236]] година ја зазел [[Кордоба]], а во [[1248]] и [[Севиља]]. [[Хаиме I]] ги освоил [[Мајорка]], [[Менорка]] и [[Валенсија]]. Последен [[Битка кај Гранада|паднал градот]] [[Гранада]] во [[1492]] година, под раководство на [[Католички кралеви|Католичките кралеви]]. === Кралство Шпанија === {{Главна|Католички кралеви}} [[Податотека:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|мини|десно|[[Католички кралеви на Шпанија]]]] Католичките кралеви ([[шпански јазик|шпански]]: ''Reyes Católicos'') е титула која во историјата се користи за кралисата [[Изабела I Кастиљска]] и [[Фернандо II Арагонски]]. Оваа титула била дадена од страна на [[Папа Александар VI]] (во историјата е познат како ''Родриго Борџија''). Тие се венчале во [[1469]] година во [[Ваљадолид]]. Католичките кралеви го користиле своето познато мото: ''Tanto monta, monta tanto, Isabel como Fernando'' ([[македонски јазик|македонски]]: „Колку вреди едното, толку вреди и другото, Изабела како Фердинанд“). Соединувајќи ги “круните“ на најголемите кралства во тоа време на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]]. Со ова, тие всушност ги поставиле темелите на новото Кралство Шпанија, кое конечно било формирано во времето на нивниот внук [[Карло V, цар на Светото Римско Царство|Карло V]]. Со времето, оваа титула на еден начин му била оправдана ако се има предвид протерувањето на [[Маври]]те од Пиринејскиот Полуостров за време на [[Реконквиста]]та. [[Откривање на Америка|Откривањето на Америка]] во [[1492]] година се совпаѓа со годината на крајот на Реконквистата. Преку колонизацијата на Новиот Свет, Шпанија станала една од најголемите светски велесили во тоа време. === Шпанска империја и откривање на Америка === {{Главна|Шпанско колонијално царство}} {{Главна|Откривање на Америка}} Шпанското колонијално царство ([[шпански]]: ''Imperio Español'') или '''Шпанско царство''' било едно од најголемите царства во светската историја како и едно од првите светски колонијални царства. Тоа во [[15 век]] вклучувало територии и колонии во [[Европа]], [[Америка]], [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]]. Шпанија во [[1492]] се појавила како единствена монархија во [[Европа]] по завршувањето на [[Реконквиста]] на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. [[Кристофер Колумбо]] бил командант на првите истражувања на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], коишто довеле придонесено за откривањето на Новиот Свет и [[колонизација на Америка]]. [[Податотека:Spanish Empire (diachronic).svg|мини|350x350пкс|Распространетост на Шпанската империја во времето на нејзиното постоење.]] За време на ерата на истражувањето односно [[Големите географски откритија]], Шпанија преку [[Карипски острови|Карипските острови]] и новопронајдените територии придонела за уништување на [[Ацтечка империја|империјата]] на [[Ацтеки]]те и [[Империја на Инките|империјата]] на [[Инки]]те, империи кои дотогаш опстојувале во [[Северна Америка]] и [[Латинска Америка]]. Подоцна новата империја се протегала од денешна [[Канада]] во [[Северна Америка]] до [[Огнена Земја]] во [[Јужна Америка]]. Шпанската експедиција на светско ниво започнува со [[Фернандо Магелан]] во [[1519]] година, а завршува со [[Хуан Себастијан Елкано]] во [[1522]] година, постигајќи го она што некогаш Колумбо го замислувал, откривање на патот кон [[Азија]], преку [[Далечен Исток|Далечниот Исток]], каде започнало и колонизирањето на државите [[Гуам]], [[Филипини]] и околните острови. Во времето на т.н. [[Златен век на шпанската книжевност]], империјата се состоела од териториите на [[Холандија]], [[Луксембург]], [[Белгија]], поголем дел од [[Италија]], делови од [[Германија]], делови од [[Франција]], територии во [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]], како и големи области во [[Америка]]. Во потрага по нов пат за [[Индија]], на [[3 август]] [[1492]] година италијанскиот морепловец [[Кристофер Колумбо]], во име на шпанскиот кралски двор, со бродовите Санта Марија, Ниња и Пинта тргнал на долгоочекуваното пронаоѓање на морскиот пат за Индија. Тој најпрвин ги открил [[Канарски Острови|Канарските Острови]] од каде што на [[6 септември]] тргнал на пет неделно патување по Атлантскиот Океан. Тој на копно стасал на [[12 октомври]] [[1492]] кога морнарот [[Родриго де Тријана]] го здогледал копното. Првите шпански колонисти, кои Колумбо ги довел со себе на своето второ патување, се населувале крај Карибите. Шпанците кои сакале да преземат експедиција во Новиот Свет, морале да добијат дозвола од Круната и да му платат на монархот една петтина од секое богатство собрано во новите колонии, а притоа колонизаторите сами ги финансирале своите експедиции. Првите шпански колонисти во [[Америка]] биле заинтересирани само за експлоатација на златото и среброто, и успевале во тоа. Шпанската тврдина изградена во [[1565]] година во [[Сент Аугустин]] на [[Флорида]], станала првата постојана европска населба во денешните Соединети Држави. Шпанците биле првите Европејци кои стигнале до Апалачките Планини, до реката Мисисипи, Големиот Кањон[2] и до прериите западно од Мисисипи. Во [[1540]] година, Де Сото презел истражувачка експедиција, а Франциско Васкес де Коронадо повел 2.000 Шпанци и Индијанци од [[Мексико]] низ денешната граница меѓу [[Аризона]] и [[Мексико]] и стигнал до централен Канзас. Покрај Сент Аугустин, Шпанците ги основале и градовите [[Санта Фе]], [[Албукерк]], [[Сан Антонио]], [[Тусон]], [[Сан Диего]], [[Лос Анџелес]] и [[Сан Франциско]]. === Хабсбуршка Шпанија === {{Главна|Хабсбуршка Шпанија}} [[Податотека:Emperor charles v.png|thumb|left|180px|[[Карло V (Свето Римско Царство)|Карлос I]], најпознат како цар на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] под името Карло V.<ref>{{Наведена книга |title=Renaissance and Reformation |last=Patrick |first=James |url=http://books.google.com/books?pg=PA207&dq=charles+V+was+the+most+powerful+monarch+of+his+day&id=i6ZJlLHLPY8C&output=html |publisher=Marshall Cavendish |year=2007 |pages=207 |isbn=0761476512, 9780761476511}}</ref>]] Терминот Хабсбуршка Шпанија се однесува на периодот од историјата на Шпанија во текот на [[16 век]] и [[17 век]] ([[1506]]-[[1700]]), кога со Шпанија владеела [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]]. Под нејзината власт, односно во времето на [[Карло V, цар на Светата Римско Царство|Карло V]] и [[Филип II од Шпанија|Филип II]], Шпанија била една од најголемите светски сили под чија контрола биле: делови од територијата на [[Америка]], [[Филипини]]те, [[Франција]], [[Бенелукс]], [[Германија]], поголемиот дел од денешна [[Италија]], а во периодот од [[1580]]-[[1640]] ја вклучувала и [[Португалија]]. Поради оваа причина, овој период на шпанската историја, исто така, бил познат како ''ера на експанзија''. Во времето на последниот Хабсбуршки крал, во втората половина на [[17 век]], Шпанија постепено навлегла во политички и културен пад. Хабсбуршкото владеење на Шпанија завршило по смртта на последниот хабсбуршки крал на Шпанија, [[Карлос II од Шпанија|Карлос II]], кое резултирало за започнување на [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]]. === Просветителство во Шпанија === {{Главна|Просветителство во Шпанија}} Војната за шпанското наследство се водела во периодот од 1701 до 1714 помеѓу повеќето големи европски сили околу обединувањето на кралствата Шпанија и Франција под круната на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Од едната страна биле Франција и Шпанија предводени од [[Луј XIV]] кој сакал да ја приклучи Шпанија кон Франција, а од другата биле Светото Римско Царство, Британија, Холандија, Савоја, Прусија и Португалија, кои сметале дека сојузот на Франција и Шпанија ќе доведе до целосна доминација на Бурбоните во Европа. Војната завршила со мировните договори од [[Договор од Утрехт (1713)|Утрехт (1713)]] и [[Договор од Раштат (1714)|Раштат (1714)]]. Како резултат, Филип V останал крал на Шпанија, но бил исклучен од Бурбонската наследна лоза, така што бил спречен и трајно оневозможен [[личниот сојуз]] помеѓу двете кралства. Филип V бил првиот Бурбонски владетел на Шпанија од [[1700]] година. Оваа гранка од Бурбонската династија владее со Шпанија до денес. Нејзин претставник е кралот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]. Во текот на просветителството во Шпанија биле воведени големи реформи од страна на властите во Шпанија во сите области на животот. [[Просветителство]]то во Шпанија започнало истоивремено со започнувањето на [[Војна за шпанското наследство|војната за шпанското наследство]], а завршило по крајот на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]]. === Шпанска војна за независност === [[Податотека:Bakhuizen, Battle of Vigo Bay.jpg|thumb|350px|Војна за шпанското наследство]] === Шпанска револуција (1868) === === Прва Шпанска република и реставрација === {{Главна|Прва Шпанска република}} {{Главна|Шпанска реставрација}} Првата Шпанска Република бил политички режим кој функционирал во Шпанија со воведување на парлементарно управување во периодот од [[11 февруари]] [[1873]] и [[29 декември]] [[1874]] година, кога [[генерал]]от [[Мартинес Кампос]] издал проглас со кој го означил почетокот на [[Бурбонска реставрација|Бурбонската реставрација]], односно обновата на Шпанија. Републиката била прогласена по абдикацијата на кралот на Шпанија [[Амадеј I од Шпанија|Амадеј I]], на [[10 февруари]] [[1873]] година. Следниот ден, на [[11 февруари]], Шпанија била прогласена за [[република]] со парламентарно мнозинство составено од радикалите, демократите и републиканците. Првиот обид за републиканско уредување во историјата на Шпанија бил краткотраен и се одликувал со длабока политичка и социјална нестабилност и со насилство. Републиката била управувана од четири одделни претседатели - [[Естанислао Фигуерас]], [[Франсиско Пи]], [[Николас Салмерон]] и [[Емилио Кастелар]]. По само единаесет месеци бил направен државен удар при што на власт дошол [[Франциско Серано]]. === Втора шпанска република и шпанската граѓанска војна === {{Главна|Втора Шпанска република}} {{Главна|Шпанска граѓанска војна}} Втората Шпанска република била основана на [[14 април]] [[1931]] година по поразот на [[Алфонсо XIII од Шпанија]] на локалните избори и неговата [[абдикација]]. Кралот [[Алфонсо XIII од Шпанија]], во обид постепено да го врати претходниот систем и да го врати својот углед, го повикал генералот [[Дамасо Беренгер]] да формира влада. Тоа не било поддржано од другите политички сили во Шпанија, кои повикале на создавање [[Втора Шпанска Република]]. Дамасо Беренгер поднел оставка, а владата ја формирал [[Адмирал Азнар]] кој свикал избори на [[13 април]] [[1931]] година, со цел да ги задоволи барањата на демократите и републиканците. На изборите победиле [[социјалист]]ите и републиканците, а веднаш по изборите следувале големи улични немири со повик за отстранување на монархијата. Армијата изјавила дека ќе застанат на страната на народот и кралот бил принуден да ја напушти Шпанија. По прогонот на кралот била формирана привремена влада, на чело со [[Нисето Алкала Самора]], и таа се задржила до [[9 декември]] [[1931]] година, кога бил донесен новиот [[Устав]]. Со Шпанија во тој период раководела републиканско-социјалистичката партија на [[Мануел Асанар]]. Прв претседател ([[1931]]-[[1936]]) на втората република станал [[Нисето Алкала Самора]]. Но, републиката била вовлечена во голема криза кога генералот [[Франсиско Франко]] извршил воен преврат со кое го означил почетокот на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Шпанската граѓанска војна ([[17 јули]] [[1936]] – [[1 април]] [[1939]]) била војна помеѓу шпанската републиканска влада и нејзините левичарски поддржувачи, од една страна, и бунтовниците, војската и десно-ориентираните елементи, на чело со [[Франсиско Франко]] од друга. Во војната се вмешале и странски сили. Иако во принцип била усвоена политика на немешање, [[СССР]] ја поддржувал владата, а Франко бил поддржан од [[Италија]] на [[Мусолини]] и од [[Адолф Хитлер|Хитлерова]] [[Германија]]. На страната на владата се бореле и доброволци од многу земји, како дел од [[Интернационални бригади|Интернационалните бригади]]. Меѓу попознатите личности што се бореле на страната на Републиката биле: [[Џорџ Орвел]], [[Ернест Хемингвеј]], [[Андре Малро]] и други. === Франсиско Франко === {{Главна|Франкова Шпанија}} {{Главна|Франсиско Франко}} [[Франциско Франко]] станал диктатор на Шпанија, по победата во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Франко официјално застанал на чело на државата на [[1 април]] [[1939]] година, а со Шпанија владеел сè до неговата смрт на [[20 ноември]] [[1975]] година. Одмаздата на Франко започнала веднаш по завршувањето на војната, при што биле извршени безброј злосторства врз членовите на републиканците. Голем дел од републиканците биле уапсени, убивани и покрај тоа што некои од нив биле само симпатизери на тој режим. Како резултат на тоа, илјадници граѓани на Шпанија морале да бараат [[егзил]], претежно во [[Франција]] и [[Мексико]]. Оние коишто побегнале од државата обично се вклучувале во борбата против [[Национализам|национализмот]] и [[Нацизам|нацизмот]]. Еден таков пример е митрополитот [[Луис Компанис]] кој побегнал во соседна [[Франција]]. Во [[1940]] година, тој бил уапсен од страна на [[Вишиевска Франција]] на чие чело се наоѓал [[Филип Петен]] и бил екстрадиран во Шпанија. Иако Франко користел некои симболи на [[Фашизам|фашизмот]], неговото владеење не се смета [[Фашизам|фашистичко]], зашто тој не сакал да го трансформира општеството со [[револуциија]].<ref>Laqueur, Walter [http://books.google.com/books?id=fWggQTqioXcC&dq Fascism: Past, Present, Future] p. 13 1996 Oxford University Press]</ref><ref>De Menses, Filipe Ribeiro [http://books.google.com/books?id=InPG_1wKfCIC&dq Franco and the Spanish Civil War], Routledge, p. 87.</ref><ref>Gilmour, David, [http://books.google.com/books?id=O-SEAAAAIAAJ&q=&pgis=1 The Transformation of Spain: From Franco to the Constitutional Monarchy], Quartet Books, 1985, р. 7.</ref><ref name=autogenerated1>Payne, Stanley [http://books.google.com/books?id=NiD3UeOCSGsC&dq Fascism in Spain, 1923–1977], Univ. of Wisconsin Press, 1999, p. 476.</ref> По крајот на Втората светска војна, Франко и неговата Шпанија биле вовлеени во политичка изолација од страна на [[САД]], [[Велика Британија]] итн. Во [[1946]] година било воведено ембарго кон Шпанија и француската граница кон Шпанија била затворена. По зголемените [[Студена војна|тензии]] помеѓу [[САД]] и [[СССР]] во 1950-тите, [[САД]] барале нови сојузници во Европа. Франко бил прогласен за голем противник на [[Комунизам|комунизмот]] и се сметало дека тоа Шпанија би ја направила можен сојузник на [[САД]] за време на [[Студена војна|Студената војна]]. Така, изолацијата на државата траела до [[1953]] година, кога Шпанија и САД потпишале договор во [[Мадрид]] според кој Шпанија добила економска помош во замена за американските воени бази. Истата година, во [[1955]] година, Шпанија потпишала [[конкордат]] со [[Ватикан]]. Шпанија била примена во [[ООН]] во [[1955]] година и во [[Светска Банка|Светската банка]] во [[1958]] година.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/WBEUROPEEXTN/SPAINEXTN/0,,contentMDK:20811575~menuPK:2205709~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:292395,00.html The World Bank. Spain. History]</ref> Франко починал на [[20 ноември]] [[1975]] година на возраст од 82 години. === Шпанија денес === Шпанија е парламентарна монархија. Парламентот кој ја има законодавната власт во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. Извршната власт ја има владата, на чело со премиерот кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Географија == {{Главна|Географија на Шпанија}} [[Податотека:Spain topo.jpg|мини|Топографска карта на Шпанија]] Вкупната површина на земјата изнесува 504 030&nbsp;км², и според тоа се наоѓа на [[Список на држави и територии по површина|51 место по големина во светот]]. Земјата го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''peñones'') на [[Пењон де Велез де ла Гомера|Велез]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Шпанија зазима 83% од вкупната плоштина на Пиринејскиот полусотров. Таа е трета најголема држава во Европа, по Украина и Франција. Нејзините морски граници изнесуваат 4 964 километри преку кој Шпанија ги поддржува врските со останатите држави. Таа излегува на два водни базени, јавувајќи се како средоземна и атлантска држава. Нејзината граница со Франција е долга 623 километри, а со Андора 64 километри, Португалија 1 214 километри, Мароко 15,9 километри преку градот Сеута. Шпанија се наоѓа во умерениот појас, чиј релјеф и кима многу се разликуваат, во зависност од местото. Често, за климата во Шпанија се вели дека е средоземна. Но, таа се јавува само на југ и исток. На исток и југ, каде преовладува средоземната клима, средните месечни температури се движат од 13&nbsp;°C до 25&nbsp;°C. Летата на овие региони се топли, суви со максимални температури до 48&nbsp;°C. Така, овој дел има најголем број на сончеви денови во Европа. Зимите се умерени. На северозапад, климата е постудена и температурите се движат од 8-20&nbsp;°C. Во Централна Шпанија, каде климата е континентална, температурите се движат од 3-23&nbsp;°C, но во зимните периоди тие можат да паднат и под 0&nbsp;°C == Државно уредување == Шпанија е [[парламентарна монархија]], на чие чело стои [[монарх]] (во моментот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]). Законодавната власт се состои од две палати, сенат или Горниот дом и Конгрес на парламентарците кои се избираат на секои четири години. Извршната власт е раководена од страна на премиер. Исто така, локалните органи на власта (17 ентитети) имаат свои парламенти и влади, со широки овластувања.<ref>{{наведена книга|author=Fred M. Shelley|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From Democracies to Theocracies|url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|date= 2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|page=197}}</ref> == Административна поделба == {{Автономни заедници во Шпанија-Карта|float=right}} Политички, Шпанија е поделена на седумнаесет [[автономни заедници во Шпанија|автономни заедници]]: на север - [[Галисија]], [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Баскија]], [[Ла Риоха]] и [[Навара]]; на [[исток]] - [[Арагон]], [[Kaталонија]], [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], [[Балеарски Острови]]; во централниот дел - [[Кастиља и Леон]], [[Мадрид (автономна заедница)|Мадрид]], [[Кастиља-Ла Манча]] и [[Екстремадура]]; на југ - [[Андалусија]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]], [[Канарски Острови]]. Покрај тоа, постојат два автономни градови на африканскиот брег, [[Сеута]] и [[Мелиља]]. Сегашните автономни области се формирани во [[1983]] година. По територија, најголемиот регион е Кастиља и Леон, а најмалиот - Балеарските Острови. Со најмногу население е Андалусија, а најмалку е Ла Риоха. Административно, земјата е поделена на [[Покраини во Шпанија|50 покраини]]. Седум автономни региони се состојат од по една покраина - [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Навара]], [[Ла Риоха]], [[Мадрид]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Најниската административна единица во Шпанија е општината (''municipio''), како нивниот број е 8.111. Историски, одредени региони се поделени на [[Окрузи во Шпанија|окрузи]] наречени „комарки“ (''comarcas''), кои претставуваат нешто како окрузи. Автономните области имаат широка законодавна и извршна независност, со парламентарна и регионална власт. == Стопанство == Според [[Светска Банка|Светската Банка]], економијата на Шпанија е деветта по големина во светот и петта во [[Европа]]. За [[2007]] година, [[БВП]] на човек од населението бил 33,700 $,со кое земјата ги надминала и некои држави кои се дел од [[Г-7]], како [[Италија]] на пример, а како показател се наоѓа по [[Јапонија]] и [[Франција]] чиј БВП изнесува 33,800 $. Растот на шпанската економија за [[2007]] година бил 3.7 %, според кој показател е најголем успех помеѓу членовите на Г-7 и другите европски држави. Владата на [[Хосе Марија Аснар]] успешно го вовела [[Eвро|еврото]] како национална валута во почетокот на [[1999]] година и успешно се справила со невработеноста, која во моментот е 7,6% и е меѓу најниските во Европа (во 90-те години невработеноста достигнала 20%). големата слаба страна на економијата е сравнитело високата инфлација <ref>„[http://www.oecdobserver.org/news/fullstory.php/aid/1592/Spain%92s_economy_.html Spain's Economy: Closing the Gap],“ in the ''OECD Observer,'' May 2005. 8 јули 2007.</ref>,, но и покрај тоа шпанската економија се очекува да расте побрзо од просекот во ЕУ, благодарение на индустријата и зголемената трговија со Латинска Америка и Азија. Економијата на Шпанија успеала да избегне ''нулта раст'' за разлика од повеќето други големи европски земји.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |title=OECD figures |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509001824/http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |url-status=dead }}</ref> Помеѓу 2000 и 2005 Шпанија создала половина нови работни места во целата Европска Унија.<ref>[http://www.guardian.co.uk/spain/article/0,,1830838,00.html Economic statistics]</ref> Таа продолжува да е една од најголемите динамични економии во ЕУ и привлекува многу странски инвестиции.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |title=Official report on Spanish recent Macroeconomics, including tables and graphics |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044742/http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |url-status=dead }}</ref> Според некои истражувања се очекува земјата да ја надмине [[Германија]] по БДП на човек од неселнието во [[2011]]. [[Податотека:AZCA (Madrid) 01.jpg|200px|thumb|right|Еден од најразвиените мадридски региони]] Современа Шпанија е високо развиена индустриско-аграрна земја. По обем на индустриско производство, земјата е на петто место во Европа и на осмо место во светот. Најразвиени индустриски гранки се инженерството, автомобилството, бродоградбата, авиони, електротехниката, хемиската, текстилната индустрија. Земјата е богата со корисни ресурси. Шпанија е голем производител на [[вино]] (трето место во Европа), [[ориз]] (највисока експлоатација во светот), [[бадем]], [[тутун]], [[маслинка|маслинки]] (на прво место во светот по производство на висококвалитетно маслиново масло). Најголемите автомобилски производители фабрики се наоѓаат во [[Марторел]] (блиску до [[Барселона]]), [[Виго]], [[Сарагоса]], [[Валенсија]], [[Мадрид]], [[Памплона]], [[Барселона]], [[Ваљадолид]]. Авиони се произведуваат во [[Севиља]] (две фабрики), [[Хетафе]] (близу до [[Мадрид]]) и [[Кадис]], а хеликоптери - во новата фабрика во [[Албасете]]. Најголемите центри на локомотиви се наоѓаат во [[Лас Матас]] (до [[Мадрид]]), [[Сан Андреј Комтал]] (до [[Барселона]]), [[Беасаин]] и [[Ирун]] (на баскиски), [[Сарагоса]], [[Валенсија]] и други. Таму се произведуваат едни од најбрзите возови во светот. Важен удел во економијата на земјата има меѓународниот [[туризам]]. Годишно Шпанија се посетува од околу 60 милиони туристи (95% од нив се од западноевропските земји). Земјата има најголема во Европа материјално-техничка база за сервисирање на бројните посетители. Голем дел од населението е ангажирано во областа на туристичката услуга, а приходите од туризмот се проценуаат на 40 милијарди евра. Изградбата забележува голем развој во последното деситилетие. == Демографија == {{Најголеми градови во Шпанија}} == Култура == === Јазик === [[File:Languages of Spain.svg|thumb|right|upright=1.35|Јазиците во Шпанија]] Шпанија е повеќејазична држава.<ref name=conversi>{{cite web|url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|last=Conversi|first=Daniele|title=The Smooth Transition: Spain's 1978 Constitution and the Nationalities Question|work=National Identities, Vol 4, No. 3|publisher=Carfax Publishing, Inc.|year=2002|access-date=28 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511172945/http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|archive-date=11 May 2008}}</ref> [[Шпански јазик|Шпанскиот]]—наведен во Уставот од 1978 како ''castellano'' ('кастиљански')—всушност е официјален јазик на целата земја од 1931.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fFYa2ooeVXgC&pg=PA129|title=National, regional and minority languages in Europe|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]]|editor-first=Gerhard|editor-last=Stickel|chapter=Spain, a plurilingual state: Spanish and other official languages|first=Manuel|last=Casado Velarde|page=129|year=2011|location=Frankfurt|isbn=978-3-631-60365-9}}</ref> Како што дозволува третиот член од Уставот, другите 'шпански јазици' исто така може да бидат официјални во нивните автономни заедници. Територијалноста на овој начин создава асиметричност, при што правата на говорителите на шпански се применуваат на целата територија, додека правата на говорителите на другите коофицијални јазици се применуваат само на ''нивната'' територија.{{sfn|Ramallo|2018|p=465}} Покрај шпанскиот, се говорат и [[Арагонски јазик|арагонски]], [[арански]], [[Астуролеонски јазици|астуролеонски]], [[Баскиски јазик|баскиски]], [[Каталонски јазик|каталонски]], [[Галисиски јазик|галисиски]], [[португалски јазик|португалски]].<ref>{{Cite book|chapter=Linguistic diversity in Spain|year=2018|doi=10.1515/9783110365955-018|publisher=[[De Gruyter]]|editor-first=Wendy|editor-last=Ayres-Bennett|editor-first2=Janice|editor-last2=Carruthers|title=Manual of Romance Sociolinguistics<!--|pages=462–493-->|first=Fernando|last=Ramallo|isbn=9783110365955|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/325696721|page=462|s2cid=158999790}}</ref> Бројот на говорници варира во голема мера и нивното правно признавање е нерамномерно, при што на некои од најранливите јазици им недостига каква било ефикасна заштита.{{sfn|Ramallo|2018|p=463}} Оние кои уживаат признавање како официјален јазик во некои автономни заедници вклучуваат: каталонски (во [[Каталонија]], [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] и [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], каде е нарекуван валенсиски); галисиски (во [[Галисија]]); баскиски (во [[Баскија (автономна заедница)|Баскија]] и дел од [[Навара]]); и арански во Каталонија. Шпанскиот како мајчин јазик го зборуваат 74%, каталонскиот 17%, галисискиот 7% и баскискиот 2% од шпанското население.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|title=CIA – The World Factbook – 5pain|publisher=Cia.gov|access-date=30 April 2011|archive-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|url-status=dead}}</ref> Некои од најзборуваните странски јазици што ги користат имигрантските заедници се [[Марокански арапски јазик|марокански арапски]], [[Романски јазик|романски]] и [[Англиски јазик|англиски]].<ref>{{Cite book|chapter-url=https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|year=2016|page=175|first=Montserrat|last=Recalde Fernández|editor-first=Montserrat|editor-last=Recalde Fernández|editor-first2=Carme|editor-last2=Silva Domínguez|title=Ser inmigrante en tempos de crise. Unha ollada multidisciplinar|publisher=Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Compostela|doi=10.15304/9788416533015|chapter=A contribución da inmigración ao multilingüismo do Estado español|isbn=9788416533015|access-date=2023-05-13|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725112956/https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|url-status=dead}}</ref> === Религија === [[Римокатоличка црква|Римокатоличкото христијанство]] е најголема религија во Шпанија. Според една студија од [[јули]] [[2009]] година спроведена од страна на шпанскиот Центар за социолошки истражувања, околу 76% од [[Шпанци]]те се приврзаници на католизмот, 2% на друга вера, и околу 20% не се идентификуваат со религијата. Повеќето Шпанци не учествуваат редовно во религиозни литургии. Оваа студија покажува дека Шпанците не се сепак религиозна нација, бидејќи 58% од вкупниот број на население многу ретко или никогаш не одат во црквата, 17% одат во црква неколкупати годишно, 9% барем еднаш во еден месец и 15% секоја недела или повеќепати неделно. {{bar box |float=right |title=Верници во Шпанија |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|76}} {{Столбен постоток|Атеисти или нерелигиозни|black|20}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|2.3}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.1}} {{Столбен постоток|Други|orange|1.7}} }} [[Податотека:Basílica de Santiago 02.JPG|thumb|200px|[[Катедрала Сантјаго де Компостела|Катедралата во Сантјаго де Компостела]]]] Шпанија е држава која во текот на својата историја водела големи борби на религиозно ниво, главно против [[ислам]]от и [[Јудаизам|јудаизмот]], а во помала мера со [[протестантство]]то. Поголемиот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] бил [[Христијанизација|христијанизиран]] во времето кога истиот бил дел од [[Римско Царство|Римското Царство]]. По слабеењето на [[Рим]], [[Германи|германските племиња]] извршиле инвазија врз поголемиот дел од териториите на поранешната империја. Во [[410]] години Шпанија била заземена од страна на [[Визиготи]]те кои го наметнале [[Аријанство]]то. Во [[711]] година полуостровот бил нападнат од страна на [[Маври]]те од [[Северна Африка]], каде формирале држава наречена [[Ел Андалус]] и како таква (со мали промени) се задржала во следните 8 векови. Така, [[ислам]]от станал најголема религија на овиепростори, бројот на муслимани се зголемил во најголема мера а додека поголемиот дел од населението останало христријанско. Во тој период, многу цркви биле претворени во џамии. Христијанството успеало да се задржи само во [[Сантјаго де Компостела]]. Средновековна Шпанија била местото на речиси постојаното војување меѓу муслиманите и христијаните. Така се задржало сè до заврѓувањето на [[Реконквиста]]та во [[1492]] година. Веднаш по ова, била објавена [[Шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] од страна на [[Изабела I]] и [[Фернандо II Арагонски]] за заштита на верата против разни [[еретик|кривоверци]] и кривоверци со цел тие да ја прифатат католичката вера. Во оваа група попосле спаднале и [[Евреи]]те по што биле присилени (во [[1492]]) да се преселат од [[пиринејски полуостров|пиринејскиот полуостров]]. Шпанија го спровела католицизмот во [[Нов Свет|Новиот Свет]] и на [[Филипини]]те. Шпанскиот крал инсистирл на независност од папата. Инквизицијата конечно била укината во 1830 година. Католицизмот станал државна религија во [[1851]], кога за шпанската влада потпиша конкорд со [[Ватикан]]. Овој пакт бил укинат во [[1931]] година со прогласувањето на [[Втора Шпанска република|Втората Шпанска република]]. Во текот на [[Шпанска граѓанска војна|граѓанската војна]], околу 7.000 свештеници биле убиени. == Надворешни врски == ==Шпанија како тема во уметноста и во популарната култура== * „Шпанската танчерка“ — песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 55.</ref> * „Шпанија“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 19.</ref> * „Скици од Шпанија“ ([[англиски]]: ''Sketches of Spain'') — музички албум на американскиот [[џез]]-музичар [[Мајлс Дејвис]] (''Miles Davis'') од 1960 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mSS5p9BdNGU YouTube, Miles Davis - Sketches of Spain (1960) (Full Album) (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпански клуч“ (англиски: ''Spanish Key'') — композиција на Мајлс Дејвис од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ibanLlREjTk YouTube, Miles Davis - Spanish Key (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпанија“ (шпански: ''España'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Zona-Sumraka/release/801081 Discogs, Film – Zona Sumraka (пристапено на 24.5.2021)]</ref> * „Одам во Шпанија“ (англиски: ''I'm Going To Spain'') — песна на британската [[Рок музика|рок]]-група [[Фол (рок-група)|Фол]] (''The Fall'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Fall-The-Infotainment-Scan/master/39039 DISCOGS, The Fall ‎– The Infotainment Scan (пристапено на 22.10.2020)]</ref> * „Магијата на шпанскиот замок“ (англиски: ''Spanish Castle Magic'') — песна на рок-групата [[Џими Хендрикс Експириенс]] (''The Jimi Hendrix Experience'').<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Axis: Bold as Love'', SomeWax Recordings, SW043-2, 2001.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Шпанија| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави на Пиринејскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави во Африка]] 4f8ow2pcrasppo882u8tqxovc77d8fv 5538017 5538016 2026-04-12T10:28:25Z Buli 2648 /* Кралство Шпанија */ 5538017 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава | native_name = ''Reino de España'' | conventional_long_name = Кралство Шпанија | common_name = Шпанија | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 други имиња}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталонски јазик|каталонски]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баскиски јазик|баскиски]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галисиски јазик|галисиски]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситански јазик|окситански]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Flag of Spain.svg | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | image_map = EU-Spain.svg | map_caption = | national_motto = ''Plus Ultra'' | national_anthem = "[[Marcha Real]]"<br /><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> | official_languages = [[Шпански јазик|Шпански]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |87.8% [[Шпанци]] |12.2% други}} | ethnic_groups_year = 2011 | demonym = [[Шпанци]] (Шпанец/Шпанка) | capital = [[Мадрид]] | latd=40 |latm=26 |latNS=N |longd=3 |longm=42 |longEW=W | largest_city = capital | government_type = | leader_title1 = [[Крал на Шпанија|Крал]] | leader_name1 = [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]] | leader_title2 = [[Премиер на Шпанија|Премиер]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = | leader_name3 = | sovereignty_type = | sovereignty_note = | established_event1 = | established_date1 = | established_event2 = | established_date2 = | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event10 = | established_date10 = | established_event8 = | established_date8 = | established_event9 = | established_date9 = | accessionEUdate = 1 јануари 1986 | area_rank = 51^ва | area_magnitude = | area_km2 = 505,992 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1,04% | population_estimate = 47,190,493 | population_estimate_rank = 28^ма | population_estimate_year = 2011 | population_census = 40,847,371 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 90 | population_density_sq_mi = 231 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 106то | GDP_PPP = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = $30,625 | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{nowrap|$1.232<ref name=imf2/>}}&nbsp;трилиони | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_per_capita = $26,643<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30-ти | Gini = 31.5 <!--Number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=10 July 2024}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.911 <!--Number only--> | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|page=288|access-date=13 March 2024}}</ref> | HDI_rank = 27ма | currency = [[Евро]] ([[Евро|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = CET | utc_offset = +1 | time_zone_DST = CEST | utc_offset_DST = +2 | date_format = | drives_on = десно | cctld = [[.es]] | calling_code = +34 | footnote1 = }} '''Кралство Шпанија''' или само '''Шпанија''' ([[шпански јазик|шпански]] и [[галисиски јазик|галисиски]]: ''Reino de España'' или ''España''; [[каталонски јазик|каталонски]]: ''Regne d'Espanya''; [[баскиски јазик|баскиски]]: ''Espainiako Erresuma'') — земја во [[Југозападна Европа]]. Го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''penes'') на [[Пењон де Велес де ла Гомера|Велес]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Главен град на Шпанија е [[Мадрид]]. Површина на земјата е 505 992 км² а број на население според проценките во 2011 година изнесува 47 190 493 жители. Шпанија е [[парламент]]арна [[монархија]]. Парламентот кој ја има [[законодавна власт|законодавната власт]] во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. [[извршна власт|Извршната власт]] ја има [[влада]]та, на чело со [[премиер]]от кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Етимологија на име == == Историја == {{Главна|Историја на Шпанија}} === Праисториска Шпанија === {{Главна|Праисторија на Иберија}} [[Податотека:Reproduction cave of Altamira 02.jpg|thumb|Репродукција на цртежи од пештерата [[Алтамира]],<ref name="Science2012">{{Harvard citation|Pike|Hoffmann|García-Díez|Pettitt|2012|pp=1409-14013|sp=sí}}</ref> во [[Кантабрија]]]] Праисторијата на денешна Шпанија започнува со отривањето на најраниот запис за постоење на [[човелики мајмун]] во [[Европа]] во [[пештера]] која се наоѓа на планината [[Атапуерка]]. Фосилите кои биле пронајдени таму датираат отприлика пред околу 1,2 милиони години.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|access-date=9 August 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021003923/http://encarta.msn.com/text_761575057___0/Spain.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> Современиот [[кроманонски човек]] на овие простори започнале да се населуваат пред околу 35.000 години. Во пештерата [[Алтамира]] постоела една од првите населби на овие простори пред околу 15.000 години.<ref name="Science2012" /><ref>{{наведено списание|last1=Bernaldo de Quirós Guidolti|first1=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=5|year=1994|title= Cronología del arte paleolítico|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|access-date=17 November 2012|issn= 1131-6993|pages= 265–276|format= PDF}}</ref> Според [[археологија|археолошките]] проучувања, на овие простори постоела развиена култура во источниот дел на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето на доцниот [[неолит]] и [[бронзено време|бронзеното време]]. [[Фенекија|Фенекијците]], [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Картагина|Картагените]] го населиле овој простор, колонизирајќи во околу [[1100 п.н.е.]]. Фенекијските трговци го основале денешниот град [[Кадис]]. Во текот на [[9 век п.н.е.]] Старите Грци го колонизирале и основале градот [[Емпуриес]] по должината на [[Средоземното Море]], преоставајќи го јужниот дел на Фенекија. Од [[Стара Грција]] најверојатно произлегло и името [[Иберија]], според реката [[Ибар]]. Во [[6 век п.н.е.]] на полуостровот пристигнале Картагинците кои воделе војни со најпрвин со Грција а подоцна и со [[Римско Царство|Римското Царство]]. Најважен град којшто го основиле бил денешниот [[Картагина]]. Праисторискиот период на тогашна [[Иберија]] завршил со започнувањето на [[Пунски војни|Пунските војни]], период кога територијата влегла во доменот на т.н. [[пишана историја]]. === Иберија === {{Главна|Иберија }} [[Иберија]] е назив кој бил користен од страна на [[Стара Грција]] за денешниот [[Пиринејски Полуостров]] (наречен и „Пиринејски Полуостров“). Овој термин бил користен и од страна на [[Херодот]]. Проучувањето на Пиринејскиот Полуостров како географска целина се одвивало доста бавно. Еден од факторите бил поради разделеченоста од античкиот свет. [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Фенекија|Фенекијците]] во однос на оваа територија ја користиле најмногу од економски интерес, според кое се смета дека сепак овие народи ја познавале многу добро Иберија, како по нејзиното крајбрежје така и во нејзината внатрешност. За овој период од историјата на Иберија се знае дека во текот на [[1 век]], кралот [[Мавретанијан Јуба II]] имал огромна [[библиотека]] која содржала текстови и книги од [[Фенекија]], и дека [[евреи|еврејскиот]] географ [[Марино од Тир]] поседувал материјали од таму кои му помогнале да ја состави картата на тогашниот познат свет. Но, ниту Грците ниту Римјаните не обраќале големо внимание на овие документи, така што голем дел од нив се исчезнати. Во [[Антика|античко време]], терминот Иберија немал географска, туку етничка основа. Познато е дека [[Ибери|Ибериските племиња]] во [[6 век п.н.е.]] живееле во околината на [[Монпелие]], и дека во [[5 век п.н.е.]], [[Есхил]] напишал „''Рона тече покрај Иберија''“. === Хиспанија === {{Главна|Хиспанија}} [[Податотека:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-15-09.jpg|thumb|300px|[[Римска република|Римски]] мост во Кордоба]] [[Хиспанија]] е име кое [[Стар Рим|Римјаните]] го користиле за наименување на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. Римското освојување на полуостровот траело вкупно два века. Освојувањето на полуостровот било исполнето со крвави битки. По освојувањето на Хиспанија од страна на [[Римско Царство|Римското Царство]], процесот на [[романизација]] на тамошните народи се одвивало без поголеми проблеми. Рим продонел од една страна многу за развивањето на полуостровот. Процесот на [[романизација]] започнал уште со победата на Римјаните над [[Картагина]] во Втората Пунска војна. Еден од најзначајните моменти на процесот на романизација на Хиспанија се случил во времето на императорот [[Веспазијан]], кој доделил граѓанско право на хиспанските градови во [[74]] година, овозможувајќи им да добијат статус на римска општина. Тој статус им овозможил на [[Трајан]] и неговиот наследник [[Адријан]], кои биле родени во Хиспанија, да станат римски императори. Со доаѓањето на римјаните на Пиринејскиот Полуостров, тие главно се населувале или во постоечките градови или основале нови. Едни од најпознатите градови кои биле создадени во тоа време се: Таракон (лат. ''Tarraco''), денешна [[Тарагона]], Италика (лат. ''Italica''), град во покраината [[Севиља (покраина)|Севиља]], Емерита Августа (лат. ''Emerita Augusta''), денешна [[Мерида]]. === Спанија === {{Главна|Свеви}} {{Главна|Кралство Галисија}} {{Главна|Спанија}} [[Податотека:Hispania 560 AD.PNG|thumb|Територијата на византиската провинција Шпанија]] Свевите, [[406]] година, тие во сојуз со [[Вандали]]те и [[Алани]]те ја преминале реката [[Рајна]] и ја зазеле [[Галисија]]. Во [[466]] година го примаат Аријанството, а од [[560]] година се католици. Кралството Галисија било основано во [[410]] година од страна на [[Германи|германското племе]] [[Шваби]], кои стекнале независност од [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] на територијата на римските провинции [[Галисија]] и [[Северна Лузитанија]]. Во [[585]] година, кралството на Швабите било претпено односно присоединето кон [[Визиготско кралство|кралството]] на [[Визиготи]]те. Визиготското кралство пак опстојувало до [[701]] година, а неговите територии влегле во составот на [[Кралство Астурија]]. Во меѓу време од страна на Византија на овие простори била формирана провинцијата Спанија во периодот од [[552]] година до [[623]] година. Провинцијата ги опфаќала териториите на јужниот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Територијата била освоена од страна на [[Јустинијан I]]. === Визиготска Хиспанија === {{Главна|Визиготска Хиспанија}} {{Главна|Визиготи}} {{Главна|Визиготско Кралство}} [[Податотека:Hispania 700 AD.PNG|thumb|right|Полуостровот во 700]] Визиготска Хиспанија е назив за територијата на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето кога бил владеен од страна на [[Визиготи]]те. Овој период го опфаќа времето од [[Битка код Вујеа|Битката кај Вујеа]] во [[507]] година до [[Битка кај Гвадалета|Битката кај Гвадалета]] во [[711]] година. До [[507]] година, [[Визиготско Кралство|Визиготското Кралство]], со центар [[Тулуза]], ги контролирал [[Аквитанија]], [[Нарбонска Галија]] и голем дел од [[Хиспанија]]. По поразот на Визиготите од страна на [[Франки]]те во [[507]] година, и смртта на визиготскиот крал, Визиготите неговиот наследник [[Амаларих]] го одвеле во [[Хиспанија]]. Нивниот центар најпрво се наоѓал во [[Барселона]], а потоа во [[Толедо]]. Од [[511]] година до [[526]] година, Визиготите биле во сојуз со [[Остроготи]]те, на чие чело се наоѓал [[Теодорих Велики]]. Во текот на [[6 век]] дошло до војна околу престолот помеѓу Визиготите и источноримскиот цар [[Јустинијан I]] со неговиот претендент [[Атанагилда]]. Во војната, [[Византија]] победила, а Византијците немале намера да се повлечат и го зазеле југоисточниот дел од полуостровот каде се задржиле до [[754]] година. Овде тие ја создале и провинцијата [[Спанија]]. Подоцна, на овие простори се појавил нов непријател, [[муслимани]]те кои во [[711]] година го зазеле скоро целиот полуостров, уништувајќи го целосно Кралството на Визиготите. === Ел Андалус === {{Главна|Ел Андалус}} Ел Андалус е [[арапски јазик|арапското]] име за деловите од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] кои биле под власта на [[муслимани]]те односно под [[Маври]]те во периодот од [[711]] година до [[1492]] година. Од [[711]] година, територијата на денешна Шпанија и [[Португалија]] била завладеана од страна на народ кој оставил големо културно значење на овие простори. Сепак, владеењето на Маврите се одликувало со голема толеранција кон местното население. По создавање на [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]], започнал процесот на постепено прогонување на муслиманскиот свет од полуостровот, и повторно завладување на овие простори од страна на [[христијанство|христијанското]] население. Овој процес исто така е познат ѝ како [[Реконквиста]]. [[Арапи]]те во текот на [[13 век]] и [[14 век]] започнале да се повлекуваат кон [[Гранада]]. Целосното исцрпување од островот завршило во [[1492]] година, по кое била создадена нова европска велесила — Шпанија. === Реконквиста === {{Главна|Реконквиста }} Реконквиста претставува период на протерување на [[Арапи|арапските]] [[Маври]] од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] од страна на [[христијанство|христијанското население]] во Шпанија и [[Португалија]]. Периодот на Реконквистата траел вкупно 774 години. Во времето кога Маврите навлегле на полуостровот, малобројното [[Визиготи|визиготско население]] се повлекло кон планинските предели на [[Астурија]] и [[Кантабрија]], каде подоцна го основале [[Кралство Астурија|Кралството Астурија]]. [[Карло Велики]] основал т.н. ''[[Шпанска марка]]'' која претставувала погранична зона и нејзината цел била да го сопре напредувњето на [[Арапи]]те кон внатрешноста на [[Европа]]. [[Битка кај Ковандога|Битката кај Ковандога]], која се одиграла во [[720]] година го означила почетокот на Реконквистата. По битката, Дон Пелајо бил прогласен за крал на [[Визиготи]]те. По неговата смрт во [[737]] година, неговиот наследник Алфонсо I повторно покренал подход кон Маврите, напредувајќи кон [[Ла Риоха]] и реката [[Дуеро]]. Во текот на [[10 век]], христијанските кралства само ја шириле својата територија на сметка на Маврите. Астурските кралеви [[Ордоњо I]] и [[Алфонсо III Астурски]] ја потврдувале својата позиција покрај граицата со Арапите. Во [[913]] година било создадено [[Кралство Леон]], време кога кралевите на [[Астурија]] ја преместиле престолнината од [[Овиедо]] во [[Леон (град)|Леон]]. Кастиља благодарение на [[Фернан Гонсалес]] кој ја искористил смртта на Рамир II, успеала да ги утврди своите граници и да стане независна. [[Кастиља]] настанала на самата граница на [[Кралство Астурија]]. Територеијата била населена од Баскијци. До [[13 век]], Леон и Кастиља на повеќепати биле соединувани и повторно разделувани. Конечно, во [[1230]] година дошло до последно обединување на Кастиља и Леон, кога [[Фернандо III од Кастиља]] го наследил Кралството Кастиља во [[1217]] година, а во [[1230]] година го наследува Леон од својот татко [[Алфонсо IX]]. Што се однесува до муслиманскиот свет, сè додека тие останале единствени помеѓу себе, христијаните не можеле ништо да направат туку само да ја чуваат својата територија. Во [[1034]] година дошло до распаѓање на [[Кордопски калифат|Кордопскиот халифат]], кој бил поделен на повеќе од дваесет мали држави. По опва, христијаните добиле можност за побрзо напредување кон јужниот дел на полуостровот. [[Таифа|Таифите]] бргу заклучиле дека нивните противници се премногу силни, па затоа стапиле во сојуз со [[Алморавиди]]те, народ кој владеел со [[Северна Африка]]. Со нивна помош, муслиманите ги принудиле на [[Алфонсо VI]] да се повлече кон север во градот [[Ларида]] и [[Валенсија]]. Меѓутоа, многу бргу муслиманскиот сојуз се распаднал, па ова било повод за нов поход кон јужниот дел на полуостровот. Во [[1125]] година, берберското племе [[Алмохади]] ја зазела [[Северна Африка]], а Алморавидите биле прогонети. Така, муслиманското население од Пиринејскиот Полуостров ги повикале на помош новите владетели на [[Северна Африка]]. Во [[1146]] година стигнале на полуостровот и ги освоиле сите територии кои претходно ги освоил [[Алфонсо VII]]. Во наредните години, и двете години се спремале за одлучувачката битка која се случила на [[16 јули]] [[1212]] година, позната како [[битка кај Лас Навас де Толоса]]. Во битката, муслиманите претрпиле тежок пораз. По оваа голема победа, христијанските земји започнале да војуваат меѓусебно. Процесот на Реконквиста продолжил по [[1230]] година. Фердинанд III, крал на Леон и Кастиља во [[1236]] година ја зазел [[Кордоба]], а во [[1248]] и [[Севиља]]. [[Хаиме I]] ги освоил [[Мајорка]], [[Менорка]] и [[Валенсија]]. Последен [[Битка кај Гранада|паднал градот]] [[Гранада]] во [[1492]] година, под раководство на [[Католички кралеви|Католичките кралеви]]. === Кралство Шпанија === {{Главна|Католички кралеви}} [[Податотека:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|мини|десно|[[Католички кралеви|Католички кралеви на Шпанија]]]] Католичките кралеви ([[шпански јазик|шпански]]: ''Reyes Católicos'') е титула која во историјата се користи за кралисата [[Изабела I Кастиљска]] и [[Фернандо II Арагонски]]. Оваа титула била дадена од страна на [[Папа Александар VI]] (во историјата е познат како ''Родриго Борџија''). Тие се венчале во [[1469]] година во [[Ваљадолид]]. Католичките кралеви го користиле своето познато мото: ''Tanto monta, monta tanto, Isabel como Fernando'' ([[македонски јазик|македонски]]: „Колку вреди едното, толку вреди и другото, Изабела како Фердинанд“). Соединувајќи ги “круните“ на најголемите кралства во тоа време на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]]. Со ова, тие всушност ги поставиле темелите на новото Кралство Шпанија, кое конечно било формирано во времето на нивниот внук [[Карло V, цар на Светото Римско Царство|Карло V]]. Со времето, оваа титула на еден начин му била оправдана ако се има предвид протерувањето на [[Маври]]те од Пиринејскиот Полуостров за време на [[Реконквиста]]та. [[Откривање на Америка|Откривањето на Америка]] во [[1492]] година се совпаѓа со годината на крајот на Реконквистата. Преку колонизацијата на Новиот Свет, Шпанија станала една од најголемите светски велесили во тоа време. === Шпанска империја и откривање на Америка === {{Главна|Шпанско колонијално царство}} {{Главна|Откривање на Америка}} Шпанското колонијално царство ([[шпански]]: ''Imperio Español'') или '''Шпанско царство''' било едно од најголемите царства во светската историја како и едно од првите светски колонијални царства. Тоа во [[15 век]] вклучувало територии и колонии во [[Европа]], [[Америка]], [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]]. Шпанија во [[1492]] се појавила како единствена монархија во [[Европа]] по завршувањето на [[Реконквиста]] на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. [[Кристофер Колумбо]] бил командант на првите истражувања на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], коишто довеле придонесено за откривањето на Новиот Свет и [[колонизација на Америка]]. [[Податотека:Spanish Empire (diachronic).svg|мини|350x350пкс|Распространетост на Шпанската империја во времето на нејзиното постоење.]] За време на ерата на истражувањето односно [[Големите географски откритија]], Шпанија преку [[Карипски острови|Карипските острови]] и новопронајдените територии придонела за уништување на [[Ацтечка империја|империјата]] на [[Ацтеки]]те и [[Империја на Инките|империјата]] на [[Инки]]те, империи кои дотогаш опстојувале во [[Северна Америка]] и [[Латинска Америка]]. Подоцна новата империја се протегала од денешна [[Канада]] во [[Северна Америка]] до [[Огнена Земја]] во [[Јужна Америка]]. Шпанската експедиција на светско ниво започнува со [[Фернандо Магелан]] во [[1519]] година, а завршува со [[Хуан Себастијан Елкано]] во [[1522]] година, постигајќи го она што некогаш Колумбо го замислувал, откривање на патот кон [[Азија]], преку [[Далечен Исток|Далечниот Исток]], каде започнало и колонизирањето на државите [[Гуам]], [[Филипини]] и околните острови. Во времето на т.н. [[Златен век на шпанската книжевност]], империјата се состоела од териториите на [[Холандија]], [[Луксембург]], [[Белгија]], поголем дел од [[Италија]], делови од [[Германија]], делови од [[Франција]], територии во [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]], како и големи области во [[Америка]]. Во потрага по нов пат за [[Индија]], на [[3 август]] [[1492]] година италијанскиот морепловец [[Кристофер Колумбо]], во име на шпанскиот кралски двор, со бродовите Санта Марија, Ниња и Пинта тргнал на долгоочекуваното пронаоѓање на морскиот пат за Индија. Тој најпрвин ги открил [[Канарски Острови|Канарските Острови]] од каде што на [[6 септември]] тргнал на пет неделно патување по Атлантскиот Океан. Тој на копно стасал на [[12 октомври]] [[1492]] кога морнарот [[Родриго де Тријана]] го здогледал копното. Првите шпански колонисти, кои Колумбо ги довел со себе на своето второ патување, се населувале крај Карибите. Шпанците кои сакале да преземат експедиција во Новиот Свет, морале да добијат дозвола од Круната и да му платат на монархот една петтина од секое богатство собрано во новите колонии, а притоа колонизаторите сами ги финансирале своите експедиции. Првите шпански колонисти во [[Америка]] биле заинтересирани само за експлоатација на златото и среброто, и успевале во тоа. Шпанската тврдина изградена во [[1565]] година во [[Сент Аугустин]] на [[Флорида]], станала првата постојана европска населба во денешните Соединети Држави. Шпанците биле првите Европејци кои стигнале до Апалачките Планини, до реката Мисисипи, Големиот Кањон[2] и до прериите западно од Мисисипи. Во [[1540]] година, Де Сото презел истражувачка експедиција, а Франциско Васкес де Коронадо повел 2.000 Шпанци и Индијанци од [[Мексико]] низ денешната граница меѓу [[Аризона]] и [[Мексико]] и стигнал до централен Канзас. Покрај Сент Аугустин, Шпанците ги основале и градовите [[Санта Фе]], [[Албукерк]], [[Сан Антонио]], [[Тусон]], [[Сан Диего]], [[Лос Анџелес]] и [[Сан Франциско]]. === Хабсбуршка Шпанија === {{Главна|Хабсбуршка Шпанија}} [[Податотека:Emperor charles v.png|thumb|left|180px|[[Карло V (Свето Римско Царство)|Карлос I]], најпознат како цар на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] под името Карло V.<ref>{{Наведена книга |title=Renaissance and Reformation |last=Patrick |first=James |url=http://books.google.com/books?pg=PA207&dq=charles+V+was+the+most+powerful+monarch+of+his+day&id=i6ZJlLHLPY8C&output=html |publisher=Marshall Cavendish |year=2007 |pages=207 |isbn=0761476512, 9780761476511}}</ref>]] Терминот Хабсбуршка Шпанија се однесува на периодот од историјата на Шпанија во текот на [[16 век]] и [[17 век]] ([[1506]]-[[1700]]), кога со Шпанија владеела [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]]. Под нејзината власт, односно во времето на [[Карло V, цар на Светата Римско Царство|Карло V]] и [[Филип II од Шпанија|Филип II]], Шпанија била една од најголемите светски сили под чија контрола биле: делови од територијата на [[Америка]], [[Филипини]]те, [[Франција]], [[Бенелукс]], [[Германија]], поголемиот дел од денешна [[Италија]], а во периодот од [[1580]]-[[1640]] ја вклучувала и [[Португалија]]. Поради оваа причина, овој период на шпанската историја, исто така, бил познат како ''ера на експанзија''. Во времето на последниот Хабсбуршки крал, во втората половина на [[17 век]], Шпанија постепено навлегла во политички и културен пад. Хабсбуршкото владеење на Шпанија завршило по смртта на последниот хабсбуршки крал на Шпанија, [[Карлос II од Шпанија|Карлос II]], кое резултирало за започнување на [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]]. === Просветителство во Шпанија === {{Главна|Просветителство во Шпанија}} Војната за шпанското наследство се водела во периодот од 1701 до 1714 помеѓу повеќето големи европски сили околу обединувањето на кралствата Шпанија и Франција под круната на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Од едната страна биле Франција и Шпанија предводени од [[Луј XIV]] кој сакал да ја приклучи Шпанија кон Франција, а од другата биле Светото Римско Царство, Британија, Холандија, Савоја, Прусија и Португалија, кои сметале дека сојузот на Франција и Шпанија ќе доведе до целосна доминација на Бурбоните во Европа. Војната завршила со мировните договори од [[Договор од Утрехт (1713)|Утрехт (1713)]] и [[Договор од Раштат (1714)|Раштат (1714)]]. Како резултат, Филип V останал крал на Шпанија, но бил исклучен од Бурбонската наследна лоза, така што бил спречен и трајно оневозможен [[личниот сојуз]] помеѓу двете кралства. Филип V бил првиот Бурбонски владетел на Шпанија од [[1700]] година. Оваа гранка од Бурбонската династија владее со Шпанија до денес. Нејзин претставник е кралот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]. Во текот на просветителството во Шпанија биле воведени големи реформи од страна на властите во Шпанија во сите области на животот. [[Просветителство]]то во Шпанија започнало истоивремено со започнувањето на [[Војна за шпанското наследство|војната за шпанското наследство]], а завршило по крајот на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]]. === Шпанска војна за независност === [[Податотека:Bakhuizen, Battle of Vigo Bay.jpg|thumb|350px|Војна за шпанското наследство]] === Шпанска револуција (1868) === === Прва Шпанска република и реставрација === {{Главна|Прва Шпанска република}} {{Главна|Шпанска реставрација}} Првата Шпанска Република бил политички режим кој функционирал во Шпанија со воведување на парлементарно управување во периодот од [[11 февруари]] [[1873]] и [[29 декември]] [[1874]] година, кога [[генерал]]от [[Мартинес Кампос]] издал проглас со кој го означил почетокот на [[Бурбонска реставрација|Бурбонската реставрација]], односно обновата на Шпанија. Републиката била прогласена по абдикацијата на кралот на Шпанија [[Амадеј I од Шпанија|Амадеј I]], на [[10 февруари]] [[1873]] година. Следниот ден, на [[11 февруари]], Шпанија била прогласена за [[република]] со парламентарно мнозинство составено од радикалите, демократите и републиканците. Првиот обид за републиканско уредување во историјата на Шпанија бил краткотраен и се одликувал со длабока политичка и социјална нестабилност и со насилство. Републиката била управувана од четири одделни претседатели - [[Естанислао Фигуерас]], [[Франсиско Пи]], [[Николас Салмерон]] и [[Емилио Кастелар]]. По само единаесет месеци бил направен државен удар при што на власт дошол [[Франциско Серано]]. === Втора шпанска република и шпанската граѓанска војна === {{Главна|Втора Шпанска република}} {{Главна|Шпанска граѓанска војна}} Втората Шпанска република била основана на [[14 април]] [[1931]] година по поразот на [[Алфонсо XIII од Шпанија]] на локалните избори и неговата [[абдикација]]. Кралот [[Алфонсо XIII од Шпанија]], во обид постепено да го врати претходниот систем и да го врати својот углед, го повикал генералот [[Дамасо Беренгер]] да формира влада. Тоа не било поддржано од другите политички сили во Шпанија, кои повикале на создавање [[Втора Шпанска Република]]. Дамасо Беренгер поднел оставка, а владата ја формирал [[Адмирал Азнар]] кој свикал избори на [[13 април]] [[1931]] година, со цел да ги задоволи барањата на демократите и републиканците. На изборите победиле [[социјалист]]ите и републиканците, а веднаш по изборите следувале големи улични немири со повик за отстранување на монархијата. Армијата изјавила дека ќе застанат на страната на народот и кралот бил принуден да ја напушти Шпанија. По прогонот на кралот била формирана привремена влада, на чело со [[Нисето Алкала Самора]], и таа се задржила до [[9 декември]] [[1931]] година, кога бил донесен новиот [[Устав]]. Со Шпанија во тој период раководела републиканско-социјалистичката партија на [[Мануел Асанар]]. Прв претседател ([[1931]]-[[1936]]) на втората република станал [[Нисето Алкала Самора]]. Но, републиката била вовлечена во голема криза кога генералот [[Франсиско Франко]] извршил воен преврат со кое го означил почетокот на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Шпанската граѓанска војна ([[17 јули]] [[1936]] – [[1 април]] [[1939]]) била војна помеѓу шпанската републиканска влада и нејзините левичарски поддржувачи, од една страна, и бунтовниците, војската и десно-ориентираните елементи, на чело со [[Франсиско Франко]] од друга. Во војната се вмешале и странски сили. Иако во принцип била усвоена политика на немешање, [[СССР]] ја поддржувал владата, а Франко бил поддржан од [[Италија]] на [[Мусолини]] и од [[Адолф Хитлер|Хитлерова]] [[Германија]]. На страната на владата се бореле и доброволци од многу земји, како дел од [[Интернационални бригади|Интернационалните бригади]]. Меѓу попознатите личности што се бореле на страната на Републиката биле: [[Џорџ Орвел]], [[Ернест Хемингвеј]], [[Андре Малро]] и други. === Франсиско Франко === {{Главна|Франкова Шпанија}} {{Главна|Франсиско Франко}} [[Франциско Франко]] станал диктатор на Шпанија, по победата во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Франко официјално застанал на чело на државата на [[1 април]] [[1939]] година, а со Шпанија владеел сè до неговата смрт на [[20 ноември]] [[1975]] година. Одмаздата на Франко започнала веднаш по завршувањето на војната, при што биле извршени безброј злосторства врз членовите на републиканците. Голем дел од републиканците биле уапсени, убивани и покрај тоа што некои од нив биле само симпатизери на тој режим. Како резултат на тоа, илјадници граѓани на Шпанија морале да бараат [[егзил]], претежно во [[Франција]] и [[Мексико]]. Оние коишто побегнале од државата обично се вклучувале во борбата против [[Национализам|национализмот]] и [[Нацизам|нацизмот]]. Еден таков пример е митрополитот [[Луис Компанис]] кој побегнал во соседна [[Франција]]. Во [[1940]] година, тој бил уапсен од страна на [[Вишиевска Франција]] на чие чело се наоѓал [[Филип Петен]] и бил екстрадиран во Шпанија. Иако Франко користел некои симболи на [[Фашизам|фашизмот]], неговото владеење не се смета [[Фашизам|фашистичко]], зашто тој не сакал да го трансформира општеството со [[револуциија]].<ref>Laqueur, Walter [http://books.google.com/books?id=fWggQTqioXcC&dq Fascism: Past, Present, Future] p. 13 1996 Oxford University Press]</ref><ref>De Menses, Filipe Ribeiro [http://books.google.com/books?id=InPG_1wKfCIC&dq Franco and the Spanish Civil War], Routledge, p. 87.</ref><ref>Gilmour, David, [http://books.google.com/books?id=O-SEAAAAIAAJ&q=&pgis=1 The Transformation of Spain: From Franco to the Constitutional Monarchy], Quartet Books, 1985, р. 7.</ref><ref name=autogenerated1>Payne, Stanley [http://books.google.com/books?id=NiD3UeOCSGsC&dq Fascism in Spain, 1923–1977], Univ. of Wisconsin Press, 1999, p. 476.</ref> По крајот на Втората светска војна, Франко и неговата Шпанија биле вовлеени во политичка изолација од страна на [[САД]], [[Велика Британија]] итн. Во [[1946]] година било воведено ембарго кон Шпанија и француската граница кон Шпанија била затворена. По зголемените [[Студена војна|тензии]] помеѓу [[САД]] и [[СССР]] во 1950-тите, [[САД]] барале нови сојузници во Европа. Франко бил прогласен за голем противник на [[Комунизам|комунизмот]] и се сметало дека тоа Шпанија би ја направила можен сојузник на [[САД]] за време на [[Студена војна|Студената војна]]. Така, изолацијата на државата траела до [[1953]] година, кога Шпанија и САД потпишале договор во [[Мадрид]] според кој Шпанија добила економска помош во замена за американските воени бази. Истата година, во [[1955]] година, Шпанија потпишала [[конкордат]] со [[Ватикан]]. Шпанија била примена во [[ООН]] во [[1955]] година и во [[Светска Банка|Светската банка]] во [[1958]] година.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/WBEUROPEEXTN/SPAINEXTN/0,,contentMDK:20811575~menuPK:2205709~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:292395,00.html The World Bank. Spain. History]</ref> Франко починал на [[20 ноември]] [[1975]] година на возраст од 82 години. === Шпанија денес === Шпанија е парламентарна монархија. Парламентот кој ја има законодавната власт во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. Извршната власт ја има владата, на чело со премиерот кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Географија == {{Главна|Географија на Шпанија}} [[Податотека:Spain topo.jpg|мини|Топографска карта на Шпанија]] Вкупната површина на земјата изнесува 504 030&nbsp;км², и според тоа се наоѓа на [[Список на држави и територии по површина|51 место по големина во светот]]. Земјата го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''peñones'') на [[Пењон де Велез де ла Гомера|Велез]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Шпанија зазима 83% од вкупната плоштина на Пиринејскиот полусотров. Таа е трета најголема држава во Европа, по Украина и Франција. Нејзините морски граници изнесуваат 4 964 километри преку кој Шпанија ги поддржува врските со останатите држави. Таа излегува на два водни базени, јавувајќи се како средоземна и атлантска држава. Нејзината граница со Франција е долга 623 километри, а со Андора 64 километри, Португалија 1 214 километри, Мароко 15,9 километри преку градот Сеута. Шпанија се наоѓа во умерениот појас, чиј релјеф и кима многу се разликуваат, во зависност од местото. Често, за климата во Шпанија се вели дека е средоземна. Но, таа се јавува само на југ и исток. На исток и југ, каде преовладува средоземната клима, средните месечни температури се движат од 13&nbsp;°C до 25&nbsp;°C. Летата на овие региони се топли, суви со максимални температури до 48&nbsp;°C. Така, овој дел има најголем број на сончеви денови во Европа. Зимите се умерени. На северозапад, климата е постудена и температурите се движат од 8-20&nbsp;°C. Во Централна Шпанија, каде климата е континентална, температурите се движат од 3-23&nbsp;°C, но во зимните периоди тие можат да паднат и под 0&nbsp;°C == Државно уредување == Шпанија е [[парламентарна монархија]], на чие чело стои [[монарх]] (во моментот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]). Законодавната власт се состои од две палати, сенат или Горниот дом и Конгрес на парламентарците кои се избираат на секои четири години. Извршната власт е раководена од страна на премиер. Исто така, локалните органи на власта (17 ентитети) имаат свои парламенти и влади, со широки овластувања.<ref>{{наведена книга|author=Fred M. Shelley|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From Democracies to Theocracies|url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|date= 2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|page=197}}</ref> == Административна поделба == {{Автономни заедници во Шпанија-Карта|float=right}} Политички, Шпанија е поделена на седумнаесет [[автономни заедници во Шпанија|автономни заедници]]: на север - [[Галисија]], [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Баскија]], [[Ла Риоха]] и [[Навара]]; на [[исток]] - [[Арагон]], [[Kaталонија]], [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], [[Балеарски Острови]]; во централниот дел - [[Кастиља и Леон]], [[Мадрид (автономна заедница)|Мадрид]], [[Кастиља-Ла Манча]] и [[Екстремадура]]; на југ - [[Андалусија]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]], [[Канарски Острови]]. Покрај тоа, постојат два автономни градови на африканскиот брег, [[Сеута]] и [[Мелиља]]. Сегашните автономни области се формирани во [[1983]] година. По територија, најголемиот регион е Кастиља и Леон, а најмалиот - Балеарските Острови. Со најмногу население е Андалусија, а најмалку е Ла Риоха. Административно, земјата е поделена на [[Покраини во Шпанија|50 покраини]]. Седум автономни региони се состојат од по една покраина - [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Навара]], [[Ла Риоха]], [[Мадрид]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Најниската административна единица во Шпанија е општината (''municipio''), како нивниот број е 8.111. Историски, одредени региони се поделени на [[Окрузи во Шпанија|окрузи]] наречени „комарки“ (''comarcas''), кои претставуваат нешто како окрузи. Автономните области имаат широка законодавна и извршна независност, со парламентарна и регионална власт. == Стопанство == Според [[Светска Банка|Светската Банка]], економијата на Шпанија е деветта по големина во светот и петта во [[Европа]]. За [[2007]] година, [[БВП]] на човек од населението бил 33,700 $,со кое земјата ги надминала и некои држави кои се дел од [[Г-7]], како [[Италија]] на пример, а како показател се наоѓа по [[Јапонија]] и [[Франција]] чиј БВП изнесува 33,800 $. Растот на шпанската економија за [[2007]] година бил 3.7 %, според кој показател е најголем успех помеѓу членовите на Г-7 и другите европски држави. Владата на [[Хосе Марија Аснар]] успешно го вовела [[Eвро|еврото]] како национална валута во почетокот на [[1999]] година и успешно се справила со невработеноста, која во моментот е 7,6% и е меѓу најниските во Европа (во 90-те години невработеноста достигнала 20%). големата слаба страна на економијата е сравнитело високата инфлација <ref>„[http://www.oecdobserver.org/news/fullstory.php/aid/1592/Spain%92s_economy_.html Spain's Economy: Closing the Gap],“ in the ''OECD Observer,'' May 2005. 8 јули 2007.</ref>,, но и покрај тоа шпанската економија се очекува да расте побрзо од просекот во ЕУ, благодарение на индустријата и зголемената трговија со Латинска Америка и Азија. Економијата на Шпанија успеала да избегне ''нулта раст'' за разлика од повеќето други големи европски земји.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |title=OECD figures |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509001824/http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |url-status=dead }}</ref> Помеѓу 2000 и 2005 Шпанија создала половина нови работни места во целата Европска Унија.<ref>[http://www.guardian.co.uk/spain/article/0,,1830838,00.html Economic statistics]</ref> Таа продолжува да е една од најголемите динамични економии во ЕУ и привлекува многу странски инвестиции.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |title=Official report on Spanish recent Macroeconomics, including tables and graphics |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044742/http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |url-status=dead }}</ref> Според некои истражувања се очекува земјата да ја надмине [[Германија]] по БДП на човек од неселнието во [[2011]]. [[Податотека:AZCA (Madrid) 01.jpg|200px|thumb|right|Еден од најразвиените мадридски региони]] Современа Шпанија е високо развиена индустриско-аграрна земја. По обем на индустриско производство, земјата е на петто место во Европа и на осмо место во светот. Најразвиени индустриски гранки се инженерството, автомобилството, бродоградбата, авиони, електротехниката, хемиската, текстилната индустрија. Земјата е богата со корисни ресурси. Шпанија е голем производител на [[вино]] (трето место во Европа), [[ориз]] (највисока експлоатација во светот), [[бадем]], [[тутун]], [[маслинка|маслинки]] (на прво место во светот по производство на висококвалитетно маслиново масло). Најголемите автомобилски производители фабрики се наоѓаат во [[Марторел]] (блиску до [[Барселона]]), [[Виго]], [[Сарагоса]], [[Валенсија]], [[Мадрид]], [[Памплона]], [[Барселона]], [[Ваљадолид]]. Авиони се произведуваат во [[Севиља]] (две фабрики), [[Хетафе]] (близу до [[Мадрид]]) и [[Кадис]], а хеликоптери - во новата фабрика во [[Албасете]]. Најголемите центри на локомотиви се наоѓаат во [[Лас Матас]] (до [[Мадрид]]), [[Сан Андреј Комтал]] (до [[Барселона]]), [[Беасаин]] и [[Ирун]] (на баскиски), [[Сарагоса]], [[Валенсија]] и други. Таму се произведуваат едни од најбрзите возови во светот. Важен удел во економијата на земјата има меѓународниот [[туризам]]. Годишно Шпанија се посетува од околу 60 милиони туристи (95% од нив се од западноевропските земји). Земјата има најголема во Европа материјално-техничка база за сервисирање на бројните посетители. Голем дел од населението е ангажирано во областа на туристичката услуга, а приходите од туризмот се проценуаат на 40 милијарди евра. Изградбата забележува голем развој во последното деситилетие. == Демографија == {{Најголеми градови во Шпанија}} == Култура == === Јазик === [[File:Languages of Spain.svg|thumb|right|upright=1.35|Јазиците во Шпанија]] Шпанија е повеќејазична држава.<ref name=conversi>{{cite web|url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|last=Conversi|first=Daniele|title=The Smooth Transition: Spain's 1978 Constitution and the Nationalities Question|work=National Identities, Vol 4, No. 3|publisher=Carfax Publishing, Inc.|year=2002|access-date=28 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511172945/http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|archive-date=11 May 2008}}</ref> [[Шпански јазик|Шпанскиот]]—наведен во Уставот од 1978 како ''castellano'' ('кастиљански')—всушност е официјален јазик на целата земја од 1931.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fFYa2ooeVXgC&pg=PA129|title=National, regional and minority languages in Europe|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]]|editor-first=Gerhard|editor-last=Stickel|chapter=Spain, a plurilingual state: Spanish and other official languages|first=Manuel|last=Casado Velarde|page=129|year=2011|location=Frankfurt|isbn=978-3-631-60365-9}}</ref> Како што дозволува третиот член од Уставот, другите 'шпански јазици' исто така може да бидат официјални во нивните автономни заедници. Територијалноста на овој начин создава асиметричност, при што правата на говорителите на шпански се применуваат на целата територија, додека правата на говорителите на другите коофицијални јазици се применуваат само на ''нивната'' територија.{{sfn|Ramallo|2018|p=465}} Покрај шпанскиот, се говорат и [[Арагонски јазик|арагонски]], [[арански]], [[Астуролеонски јазици|астуролеонски]], [[Баскиски јазик|баскиски]], [[Каталонски јазик|каталонски]], [[Галисиски јазик|галисиски]], [[португалски јазик|португалски]].<ref>{{Cite book|chapter=Linguistic diversity in Spain|year=2018|doi=10.1515/9783110365955-018|publisher=[[De Gruyter]]|editor-first=Wendy|editor-last=Ayres-Bennett|editor-first2=Janice|editor-last2=Carruthers|title=Manual of Romance Sociolinguistics<!--|pages=462–493-->|first=Fernando|last=Ramallo|isbn=9783110365955|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/325696721|page=462|s2cid=158999790}}</ref> Бројот на говорници варира во голема мера и нивното правно признавање е нерамномерно, при што на некои од најранливите јазици им недостига каква било ефикасна заштита.{{sfn|Ramallo|2018|p=463}} Оние кои уживаат признавање како официјален јазик во некои автономни заедници вклучуваат: каталонски (во [[Каталонија]], [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] и [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], каде е нарекуван валенсиски); галисиски (во [[Галисија]]); баскиски (во [[Баскија (автономна заедница)|Баскија]] и дел од [[Навара]]); и арански во Каталонија. Шпанскиот како мајчин јазик го зборуваат 74%, каталонскиот 17%, галисискиот 7% и баскискиот 2% од шпанското население.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|title=CIA – The World Factbook – 5pain|publisher=Cia.gov|access-date=30 April 2011|archive-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|url-status=dead}}</ref> Некои од најзборуваните странски јазици што ги користат имигрантските заедници се [[Марокански арапски јазик|марокански арапски]], [[Романски јазик|романски]] и [[Англиски јазик|англиски]].<ref>{{Cite book|chapter-url=https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|year=2016|page=175|first=Montserrat|last=Recalde Fernández|editor-first=Montserrat|editor-last=Recalde Fernández|editor-first2=Carme|editor-last2=Silva Domínguez|title=Ser inmigrante en tempos de crise. Unha ollada multidisciplinar|publisher=Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Compostela|doi=10.15304/9788416533015|chapter=A contribución da inmigración ao multilingüismo do Estado español|isbn=9788416533015|access-date=2023-05-13|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725112956/https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|url-status=dead}}</ref> === Религија === [[Римокатоличка црква|Римокатоличкото христијанство]] е најголема религија во Шпанија. Според една студија од [[јули]] [[2009]] година спроведена од страна на шпанскиот Центар за социолошки истражувања, околу 76% од [[Шпанци]]те се приврзаници на католизмот, 2% на друга вера, и околу 20% не се идентификуваат со религијата. Повеќето Шпанци не учествуваат редовно во религиозни литургии. Оваа студија покажува дека Шпанците не се сепак религиозна нација, бидејќи 58% од вкупниот број на население многу ретко или никогаш не одат во црквата, 17% одат во црква неколкупати годишно, 9% барем еднаш во еден месец и 15% секоја недела или повеќепати неделно. {{bar box |float=right |title=Верници во Шпанија |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|76}} {{Столбен постоток|Атеисти или нерелигиозни|black|20}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|2.3}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.1}} {{Столбен постоток|Други|orange|1.7}} }} [[Податотека:Basílica de Santiago 02.JPG|thumb|200px|[[Катедрала Сантјаго де Компостела|Катедралата во Сантјаго де Компостела]]]] Шпанија е држава која во текот на својата историја водела големи борби на религиозно ниво, главно против [[ислам]]от и [[Јудаизам|јудаизмот]], а во помала мера со [[протестантство]]то. Поголемиот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] бил [[Христијанизација|христијанизиран]] во времето кога истиот бил дел од [[Римско Царство|Римското Царство]]. По слабеењето на [[Рим]], [[Германи|германските племиња]] извршиле инвазија врз поголемиот дел од териториите на поранешната империја. Во [[410]] години Шпанија била заземена од страна на [[Визиготи]]те кои го наметнале [[Аријанство]]то. Во [[711]] година полуостровот бил нападнат од страна на [[Маври]]те од [[Северна Африка]], каде формирале држава наречена [[Ел Андалус]] и како таква (со мали промени) се задржала во следните 8 векови. Така, [[ислам]]от станал најголема религија на овиепростори, бројот на муслимани се зголемил во најголема мера а додека поголемиот дел од населението останало христријанско. Во тој период, многу цркви биле претворени во џамии. Христијанството успеало да се задржи само во [[Сантјаго де Компостела]]. Средновековна Шпанија била местото на речиси постојаното војување меѓу муслиманите и христијаните. Така се задржало сè до заврѓувањето на [[Реконквиста]]та во [[1492]] година. Веднаш по ова, била објавена [[Шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] од страна на [[Изабела I]] и [[Фернандо II Арагонски]] за заштита на верата против разни [[еретик|кривоверци]] и кривоверци со цел тие да ја прифатат католичката вера. Во оваа група попосле спаднале и [[Евреи]]те по што биле присилени (во [[1492]]) да се преселат од [[пиринејски полуостров|пиринејскиот полуостров]]. Шпанија го спровела католицизмот во [[Нов Свет|Новиот Свет]] и на [[Филипини]]те. Шпанскиот крал инсистирл на независност од папата. Инквизицијата конечно била укината во 1830 година. Католицизмот станал државна религија во [[1851]], кога за шпанската влада потпиша конкорд со [[Ватикан]]. Овој пакт бил укинат во [[1931]] година со прогласувањето на [[Втора Шпанска република|Втората Шпанска република]]. Во текот на [[Шпанска граѓанска војна|граѓанската војна]], околу 7.000 свештеници биле убиени. == Надворешни врски == ==Шпанија како тема во уметноста и во популарната култура== * „Шпанската танчерка“ — песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 55.</ref> * „Шпанија“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 19.</ref> * „Скици од Шпанија“ ([[англиски]]: ''Sketches of Spain'') — музички албум на американскиот [[џез]]-музичар [[Мајлс Дејвис]] (''Miles Davis'') од 1960 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mSS5p9BdNGU YouTube, Miles Davis - Sketches of Spain (1960) (Full Album) (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпански клуч“ (англиски: ''Spanish Key'') — композиција на Мајлс Дејвис од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ibanLlREjTk YouTube, Miles Davis - Spanish Key (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпанија“ (шпански: ''España'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Zona-Sumraka/release/801081 Discogs, Film – Zona Sumraka (пристапено на 24.5.2021)]</ref> * „Одам во Шпанија“ (англиски: ''I'm Going To Spain'') — песна на британската [[Рок музика|рок]]-група [[Фол (рок-група)|Фол]] (''The Fall'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Fall-The-Infotainment-Scan/master/39039 DISCOGS, The Fall ‎– The Infotainment Scan (пристапено на 22.10.2020)]</ref> * „Магијата на шпанскиот замок“ (англиски: ''Spanish Castle Magic'') — песна на рок-групата [[Џими Хендрикс Експириенс]] (''The Jimi Hendrix Experience'').<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Axis: Bold as Love'', SomeWax Recordings, SW043-2, 2001.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Шпанија| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави на Пиринејскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави во Африка]] olc4txs2lrp3n3mia3uhbkwad9a0xa8 5538018 5538017 2026-04-12T10:31:32Z Buli 2648 /* Стопанство */ 5538018 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава | native_name = ''Reino de España'' | conventional_long_name = Кралство Шпанија | common_name = Шпанија | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 други имиња}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталонски јазик|каталонски]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баскиски јазик|баскиски]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галисиски јазик|галисиски]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситански јазик|окситански]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Flag of Spain.svg | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | image_map = EU-Spain.svg | map_caption = | national_motto = ''Plus Ultra'' | national_anthem = "[[Marcha Real]]"<br /><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> | official_languages = [[Шпански јазик|Шпански]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |87.8% [[Шпанци]] |12.2% други}} | ethnic_groups_year = 2011 | demonym = [[Шпанци]] (Шпанец/Шпанка) | capital = [[Мадрид]] | latd=40 |latm=26 |latNS=N |longd=3 |longm=42 |longEW=W | largest_city = capital | government_type = | leader_title1 = [[Крал на Шпанија|Крал]] | leader_name1 = [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]] | leader_title2 = [[Премиер на Шпанија|Премиер]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = | leader_name3 = | sovereignty_type = | sovereignty_note = | established_event1 = | established_date1 = | established_event2 = | established_date2 = | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event10 = | established_date10 = | established_event8 = | established_date8 = | established_event9 = | established_date9 = | accessionEUdate = 1 јануари 1986 | area_rank = 51^ва | area_magnitude = | area_km2 = 505,992 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1,04% | population_estimate = 47,190,493 | population_estimate_rank = 28^ма | population_estimate_year = 2011 | population_census = 40,847,371 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 90 | population_density_sq_mi = 231 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 106то | GDP_PPP = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = $30,625 | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{nowrap|$1.232<ref name=imf2/>}}&nbsp;трилиони | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_per_capita = $26,643<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30-ти | Gini = 31.5 <!--Number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=10 July 2024}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.911 <!--Number only--> | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|page=288|access-date=13 March 2024}}</ref> | HDI_rank = 27ма | currency = [[Евро]] ([[Евро|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = CET | utc_offset = +1 | time_zone_DST = CEST | utc_offset_DST = +2 | date_format = | drives_on = десно | cctld = [[.es]] | calling_code = +34 | footnote1 = }} '''Кралство Шпанија''' или само '''Шпанија''' ([[шпански јазик|шпански]] и [[галисиски јазик|галисиски]]: ''Reino de España'' или ''España''; [[каталонски јазик|каталонски]]: ''Regne d'Espanya''; [[баскиски јазик|баскиски]]: ''Espainiako Erresuma'') — земја во [[Југозападна Европа]]. Го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''penes'') на [[Пењон де Велес де ла Гомера|Велес]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Главен град на Шпанија е [[Мадрид]]. Површина на земјата е 505 992 км² а број на население според проценките во 2011 година изнесува 47 190 493 жители. Шпанија е [[парламент]]арна [[монархија]]. Парламентот кој ја има [[законодавна власт|законодавната власт]] во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. [[извршна власт|Извршната власт]] ја има [[влада]]та, на чело со [[премиер]]от кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Етимологија на име == == Историја == {{Главна|Историја на Шпанија}} === Праисториска Шпанија === {{Главна|Праисторија на Иберија}} [[Податотека:Reproduction cave of Altamira 02.jpg|thumb|Репродукција на цртежи од пештерата [[Алтамира]],<ref name="Science2012">{{Harvard citation|Pike|Hoffmann|García-Díez|Pettitt|2012|pp=1409-14013|sp=sí}}</ref> во [[Кантабрија]]]] Праисторијата на денешна Шпанија започнува со отривањето на најраниот запис за постоење на [[човелики мајмун]] во [[Европа]] во [[пештера]] која се наоѓа на планината [[Атапуерка]]. Фосилите кои биле пронајдени таму датираат отприлика пред околу 1,2 милиони години.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|access-date=9 August 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021003923/http://encarta.msn.com/text_761575057___0/Spain.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> Современиот [[кроманонски човек]] на овие простори започнале да се населуваат пред околу 35.000 години. Во пештерата [[Алтамира]] постоела една од првите населби на овие простори пред околу 15.000 години.<ref name="Science2012" /><ref>{{наведено списание|last1=Bernaldo de Quirós Guidolti|first1=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=5|year=1994|title= Cronología del arte paleolítico|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|access-date=17 November 2012|issn= 1131-6993|pages= 265–276|format= PDF}}</ref> Според [[археологија|археолошките]] проучувања, на овие простори постоела развиена култура во источниот дел на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето на доцниот [[неолит]] и [[бронзено време|бронзеното време]]. [[Фенекија|Фенекијците]], [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Картагина|Картагените]] го населиле овој простор, колонизирајќи во околу [[1100 п.н.е.]]. Фенекијските трговци го основале денешниот град [[Кадис]]. Во текот на [[9 век п.н.е.]] Старите Грци го колонизирале и основале градот [[Емпуриес]] по должината на [[Средоземното Море]], преоставајќи го јужниот дел на Фенекија. Од [[Стара Грција]] најверојатно произлегло и името [[Иберија]], според реката [[Ибар]]. Во [[6 век п.н.е.]] на полуостровот пристигнале Картагинците кои воделе војни со најпрвин со Грција а подоцна и со [[Римско Царство|Римското Царство]]. Најважен град којшто го основиле бил денешниот [[Картагина]]. Праисторискиот период на тогашна [[Иберија]] завршил со започнувањето на [[Пунски војни|Пунските војни]], период кога територијата влегла во доменот на т.н. [[пишана историја]]. === Иберија === {{Главна|Иберија }} [[Иберија]] е назив кој бил користен од страна на [[Стара Грција]] за денешниот [[Пиринејски Полуостров]] (наречен и „Пиринејски Полуостров“). Овој термин бил користен и од страна на [[Херодот]]. Проучувањето на Пиринејскиот Полуостров како географска целина се одвивало доста бавно. Еден од факторите бил поради разделеченоста од античкиот свет. [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Фенекија|Фенекијците]] во однос на оваа територија ја користиле најмногу од економски интерес, според кое се смета дека сепак овие народи ја познавале многу добро Иберија, како по нејзиното крајбрежје така и во нејзината внатрешност. За овој период од историјата на Иберија се знае дека во текот на [[1 век]], кралот [[Мавретанијан Јуба II]] имал огромна [[библиотека]] која содржала текстови и книги од [[Фенекија]], и дека [[евреи|еврејскиот]] географ [[Марино од Тир]] поседувал материјали од таму кои му помогнале да ја состави картата на тогашниот познат свет. Но, ниту Грците ниту Римјаните не обраќале големо внимание на овие документи, така што голем дел од нив се исчезнати. Во [[Антика|античко време]], терминот Иберија немал географска, туку етничка основа. Познато е дека [[Ибери|Ибериските племиња]] во [[6 век п.н.е.]] живееле во околината на [[Монпелие]], и дека во [[5 век п.н.е.]], [[Есхил]] напишал „''Рона тече покрај Иберија''“. === Хиспанија === {{Главна|Хиспанија}} [[Податотека:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-15-09.jpg|thumb|300px|[[Римска република|Римски]] мост во Кордоба]] [[Хиспанија]] е име кое [[Стар Рим|Римјаните]] го користиле за наименување на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. Римското освојување на полуостровот траело вкупно два века. Освојувањето на полуостровот било исполнето со крвави битки. По освојувањето на Хиспанија од страна на [[Римско Царство|Римското Царство]], процесот на [[романизација]] на тамошните народи се одвивало без поголеми проблеми. Рим продонел од една страна многу за развивањето на полуостровот. Процесот на [[романизација]] започнал уште со победата на Римјаните над [[Картагина]] во Втората Пунска војна. Еден од најзначајните моменти на процесот на романизација на Хиспанија се случил во времето на императорот [[Веспазијан]], кој доделил граѓанско право на хиспанските градови во [[74]] година, овозможувајќи им да добијат статус на римска општина. Тој статус им овозможил на [[Трајан]] и неговиот наследник [[Адријан]], кои биле родени во Хиспанија, да станат римски императори. Со доаѓањето на римјаните на Пиринејскиот Полуостров, тие главно се населувале или во постоечките градови или основале нови. Едни од најпознатите градови кои биле создадени во тоа време се: Таракон (лат. ''Tarraco''), денешна [[Тарагона]], Италика (лат. ''Italica''), град во покраината [[Севиља (покраина)|Севиља]], Емерита Августа (лат. ''Emerita Augusta''), денешна [[Мерида]]. === Спанија === {{Главна|Свеви}} {{Главна|Кралство Галисија}} {{Главна|Спанија}} [[Податотека:Hispania 560 AD.PNG|thumb|Територијата на византиската провинција Шпанија]] Свевите, [[406]] година, тие во сојуз со [[Вандали]]те и [[Алани]]те ја преминале реката [[Рајна]] и ја зазеле [[Галисија]]. Во [[466]] година го примаат Аријанството, а од [[560]] година се католици. Кралството Галисија било основано во [[410]] година од страна на [[Германи|германското племе]] [[Шваби]], кои стекнале независност од [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] на територијата на римските провинции [[Галисија]] и [[Северна Лузитанија]]. Во [[585]] година, кралството на Швабите било претпено односно присоединето кон [[Визиготско кралство|кралството]] на [[Визиготи]]те. Визиготското кралство пак опстојувало до [[701]] година, а неговите територии влегле во составот на [[Кралство Астурија]]. Во меѓу време од страна на Византија на овие простори била формирана провинцијата Спанија во периодот од [[552]] година до [[623]] година. Провинцијата ги опфаќала териториите на јужниот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Територијата била освоена од страна на [[Јустинијан I]]. === Визиготска Хиспанија === {{Главна|Визиготска Хиспанија}} {{Главна|Визиготи}} {{Главна|Визиготско Кралство}} [[Податотека:Hispania 700 AD.PNG|thumb|right|Полуостровот во 700]] Визиготска Хиспанија е назив за територијата на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето кога бил владеен од страна на [[Визиготи]]те. Овој период го опфаќа времето од [[Битка код Вујеа|Битката кај Вујеа]] во [[507]] година до [[Битка кај Гвадалета|Битката кај Гвадалета]] во [[711]] година. До [[507]] година, [[Визиготско Кралство|Визиготското Кралство]], со центар [[Тулуза]], ги контролирал [[Аквитанија]], [[Нарбонска Галија]] и голем дел од [[Хиспанија]]. По поразот на Визиготите од страна на [[Франки]]те во [[507]] година, и смртта на визиготскиот крал, Визиготите неговиот наследник [[Амаларих]] го одвеле во [[Хиспанија]]. Нивниот центар најпрво се наоѓал во [[Барселона]], а потоа во [[Толедо]]. Од [[511]] година до [[526]] година, Визиготите биле во сојуз со [[Остроготи]]те, на чие чело се наоѓал [[Теодорих Велики]]. Во текот на [[6 век]] дошло до војна околу престолот помеѓу Визиготите и источноримскиот цар [[Јустинијан I]] со неговиот претендент [[Атанагилда]]. Во војната, [[Византија]] победила, а Византијците немале намера да се повлечат и го зазеле југоисточниот дел од полуостровот каде се задржиле до [[754]] година. Овде тие ја создале и провинцијата [[Спанија]]. Подоцна, на овие простори се појавил нов непријател, [[муслимани]]те кои во [[711]] година го зазеле скоро целиот полуостров, уништувајќи го целосно Кралството на Визиготите. === Ел Андалус === {{Главна|Ел Андалус}} Ел Андалус е [[арапски јазик|арапското]] име за деловите од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] кои биле под власта на [[муслимани]]те односно под [[Маври]]те во периодот од [[711]] година до [[1492]] година. Од [[711]] година, територијата на денешна Шпанија и [[Португалија]] била завладеана од страна на народ кој оставил големо културно значење на овие простори. Сепак, владеењето на Маврите се одликувало со голема толеранција кон местното население. По создавање на [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]], започнал процесот на постепено прогонување на муслиманскиот свет од полуостровот, и повторно завладување на овие простори од страна на [[христијанство|христијанското]] население. Овој процес исто така е познат ѝ како [[Реконквиста]]. [[Арапи]]те во текот на [[13 век]] и [[14 век]] започнале да се повлекуваат кон [[Гранада]]. Целосното исцрпување од островот завршило во [[1492]] година, по кое била создадена нова европска велесила — Шпанија. === Реконквиста === {{Главна|Реконквиста }} Реконквиста претставува период на протерување на [[Арапи|арапските]] [[Маври]] од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] од страна на [[христијанство|христијанското население]] во Шпанија и [[Португалија]]. Периодот на Реконквистата траел вкупно 774 години. Во времето кога Маврите навлегле на полуостровот, малобројното [[Визиготи|визиготско население]] се повлекло кон планинските предели на [[Астурија]] и [[Кантабрија]], каде подоцна го основале [[Кралство Астурија|Кралството Астурија]]. [[Карло Велики]] основал т.н. ''[[Шпанска марка]]'' која претставувала погранична зона и нејзината цел била да го сопре напредувњето на [[Арапи]]те кон внатрешноста на [[Европа]]. [[Битка кај Ковандога|Битката кај Ковандога]], која се одиграла во [[720]] година го означила почетокот на Реконквистата. По битката, Дон Пелајо бил прогласен за крал на [[Визиготи]]те. По неговата смрт во [[737]] година, неговиот наследник Алфонсо I повторно покренал подход кон Маврите, напредувајќи кон [[Ла Риоха]] и реката [[Дуеро]]. Во текот на [[10 век]], христијанските кралства само ја шириле својата територија на сметка на Маврите. Астурските кралеви [[Ордоњо I]] и [[Алфонсо III Астурски]] ја потврдувале својата позиција покрај граицата со Арапите. Во [[913]] година било создадено [[Кралство Леон]], време кога кралевите на [[Астурија]] ја преместиле престолнината од [[Овиедо]] во [[Леон (град)|Леон]]. Кастиља благодарение на [[Фернан Гонсалес]] кој ја искористил смртта на Рамир II, успеала да ги утврди своите граници и да стане независна. [[Кастиља]] настанала на самата граница на [[Кралство Астурија]]. Територеијата била населена од Баскијци. До [[13 век]], Леон и Кастиља на повеќепати биле соединувани и повторно разделувани. Конечно, во [[1230]] година дошло до последно обединување на Кастиља и Леон, кога [[Фернандо III од Кастиља]] го наследил Кралството Кастиља во [[1217]] година, а во [[1230]] година го наследува Леон од својот татко [[Алфонсо IX]]. Што се однесува до муслиманскиот свет, сè додека тие останале единствени помеѓу себе, христијаните не можеле ништо да направат туку само да ја чуваат својата територија. Во [[1034]] година дошло до распаѓање на [[Кордопски калифат|Кордопскиот халифат]], кој бил поделен на повеќе од дваесет мали држави. По опва, христијаните добиле можност за побрзо напредување кон јужниот дел на полуостровот. [[Таифа|Таифите]] бргу заклучиле дека нивните противници се премногу силни, па затоа стапиле во сојуз со [[Алморавиди]]те, народ кој владеел со [[Северна Африка]]. Со нивна помош, муслиманите ги принудиле на [[Алфонсо VI]] да се повлече кон север во градот [[Ларида]] и [[Валенсија]]. Меѓутоа, многу бргу муслиманскиот сојуз се распаднал, па ова било повод за нов поход кон јужниот дел на полуостровот. Во [[1125]] година, берберското племе [[Алмохади]] ја зазела [[Северна Африка]], а Алморавидите биле прогонети. Така, муслиманското население од Пиринејскиот Полуостров ги повикале на помош новите владетели на [[Северна Африка]]. Во [[1146]] година стигнале на полуостровот и ги освоиле сите територии кои претходно ги освоил [[Алфонсо VII]]. Во наредните години, и двете години се спремале за одлучувачката битка која се случила на [[16 јули]] [[1212]] година, позната како [[битка кај Лас Навас де Толоса]]. Во битката, муслиманите претрпиле тежок пораз. По оваа голема победа, христијанските земји започнале да војуваат меѓусебно. Процесот на Реконквиста продолжил по [[1230]] година. Фердинанд III, крал на Леон и Кастиља во [[1236]] година ја зазел [[Кордоба]], а во [[1248]] и [[Севиља]]. [[Хаиме I]] ги освоил [[Мајорка]], [[Менорка]] и [[Валенсија]]. Последен [[Битка кај Гранада|паднал градот]] [[Гранада]] во [[1492]] година, под раководство на [[Католички кралеви|Католичките кралеви]]. === Кралство Шпанија === {{Главна|Католички кралеви}} [[Податотека:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|мини|десно|[[Католички кралеви|Католички кралеви на Шпанија]]]] Католичките кралеви ([[шпански јазик|шпански]]: ''Reyes Católicos'') е титула која во историјата се користи за кралисата [[Изабела I Кастиљска]] и [[Фернандо II Арагонски]]. Оваа титула била дадена од страна на [[Папа Александар VI]] (во историјата е познат како ''Родриго Борџија''). Тие се венчале во [[1469]] година во [[Ваљадолид]]. Католичките кралеви го користиле своето познато мото: ''Tanto monta, monta tanto, Isabel como Fernando'' ([[македонски јазик|македонски]]: „Колку вреди едното, толку вреди и другото, Изабела како Фердинанд“). Соединувајќи ги “круните“ на најголемите кралства во тоа време на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]]. Со ова, тие всушност ги поставиле темелите на новото Кралство Шпанија, кое конечно било формирано во времето на нивниот внук [[Карло V, цар на Светото Римско Царство|Карло V]]. Со времето, оваа титула на еден начин му била оправдана ако се има предвид протерувањето на [[Маври]]те од Пиринејскиот Полуостров за време на [[Реконквиста]]та. [[Откривање на Америка|Откривањето на Америка]] во [[1492]] година се совпаѓа со годината на крајот на Реконквистата. Преку колонизацијата на Новиот Свет, Шпанија станала една од најголемите светски велесили во тоа време. === Шпанска империја и откривање на Америка === {{Главна|Шпанско колонијално царство}} {{Главна|Откривање на Америка}} Шпанското колонијално царство ([[шпански]]: ''Imperio Español'') или '''Шпанско царство''' било едно од најголемите царства во светската историја како и едно од првите светски колонијални царства. Тоа во [[15 век]] вклучувало територии и колонии во [[Европа]], [[Америка]], [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]]. Шпанија во [[1492]] се појавила како единствена монархија во [[Европа]] по завршувањето на [[Реконквиста]] на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. [[Кристофер Колумбо]] бил командант на првите истражувања на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], коишто довеле придонесено за откривањето на Новиот Свет и [[колонизација на Америка]]. [[Податотека:Spanish Empire (diachronic).svg|мини|350x350пкс|Распространетост на Шпанската империја во времето на нејзиното постоење.]] За време на ерата на истражувањето односно [[Големите географски откритија]], Шпанија преку [[Карипски острови|Карипските острови]] и новопронајдените територии придонела за уништување на [[Ацтечка империја|империјата]] на [[Ацтеки]]те и [[Империја на Инките|империјата]] на [[Инки]]те, империи кои дотогаш опстојувале во [[Северна Америка]] и [[Латинска Америка]]. Подоцна новата империја се протегала од денешна [[Канада]] во [[Северна Америка]] до [[Огнена Земја]] во [[Јужна Америка]]. Шпанската експедиција на светско ниво започнува со [[Фернандо Магелан]] во [[1519]] година, а завршува со [[Хуан Себастијан Елкано]] во [[1522]] година, постигајќи го она што некогаш Колумбо го замислувал, откривање на патот кон [[Азија]], преку [[Далечен Исток|Далечниот Исток]], каде започнало и колонизирањето на државите [[Гуам]], [[Филипини]] и околните острови. Во времето на т.н. [[Златен век на шпанската книжевност]], империјата се состоела од териториите на [[Холандија]], [[Луксембург]], [[Белгија]], поголем дел од [[Италија]], делови од [[Германија]], делови од [[Франција]], територии во [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]], како и големи области во [[Америка]]. Во потрага по нов пат за [[Индија]], на [[3 август]] [[1492]] година италијанскиот морепловец [[Кристофер Колумбо]], во име на шпанскиот кралски двор, со бродовите Санта Марија, Ниња и Пинта тргнал на долгоочекуваното пронаоѓање на морскиот пат за Индија. Тој најпрвин ги открил [[Канарски Острови|Канарските Острови]] од каде што на [[6 септември]] тргнал на пет неделно патување по Атлантскиот Океан. Тој на копно стасал на [[12 октомври]] [[1492]] кога морнарот [[Родриго де Тријана]] го здогледал копното. Првите шпански колонисти, кои Колумбо ги довел со себе на своето второ патување, се населувале крај Карибите. Шпанците кои сакале да преземат експедиција во Новиот Свет, морале да добијат дозвола од Круната и да му платат на монархот една петтина од секое богатство собрано во новите колонии, а притоа колонизаторите сами ги финансирале своите експедиции. Првите шпански колонисти во [[Америка]] биле заинтересирани само за експлоатација на златото и среброто, и успевале во тоа. Шпанската тврдина изградена во [[1565]] година во [[Сент Аугустин]] на [[Флорида]], станала првата постојана европска населба во денешните Соединети Држави. Шпанците биле првите Европејци кои стигнале до Апалачките Планини, до реката Мисисипи, Големиот Кањон[2] и до прериите западно од Мисисипи. Во [[1540]] година, Де Сото презел истражувачка експедиција, а Франциско Васкес де Коронадо повел 2.000 Шпанци и Индијанци од [[Мексико]] низ денешната граница меѓу [[Аризона]] и [[Мексико]] и стигнал до централен Канзас. Покрај Сент Аугустин, Шпанците ги основале и градовите [[Санта Фе]], [[Албукерк]], [[Сан Антонио]], [[Тусон]], [[Сан Диего]], [[Лос Анџелес]] и [[Сан Франциско]]. === Хабсбуршка Шпанија === {{Главна|Хабсбуршка Шпанија}} [[Податотека:Emperor charles v.png|thumb|left|180px|[[Карло V (Свето Римско Царство)|Карлос I]], најпознат како цар на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] под името Карло V.<ref>{{Наведена книга |title=Renaissance and Reformation |last=Patrick |first=James |url=http://books.google.com/books?pg=PA207&dq=charles+V+was+the+most+powerful+monarch+of+his+day&id=i6ZJlLHLPY8C&output=html |publisher=Marshall Cavendish |year=2007 |pages=207 |isbn=0761476512, 9780761476511}}</ref>]] Терминот Хабсбуршка Шпанија се однесува на периодот од историјата на Шпанија во текот на [[16 век]] и [[17 век]] ([[1506]]-[[1700]]), кога со Шпанија владеела [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]]. Под нејзината власт, односно во времето на [[Карло V, цар на Светата Римско Царство|Карло V]] и [[Филип II од Шпанија|Филип II]], Шпанија била една од најголемите светски сили под чија контрола биле: делови од територијата на [[Америка]], [[Филипини]]те, [[Франција]], [[Бенелукс]], [[Германија]], поголемиот дел од денешна [[Италија]], а во периодот од [[1580]]-[[1640]] ја вклучувала и [[Португалија]]. Поради оваа причина, овој период на шпанската историја, исто така, бил познат како ''ера на експанзија''. Во времето на последниот Хабсбуршки крал, во втората половина на [[17 век]], Шпанија постепено навлегла во политички и културен пад. Хабсбуршкото владеење на Шпанија завршило по смртта на последниот хабсбуршки крал на Шпанија, [[Карлос II од Шпанија|Карлос II]], кое резултирало за започнување на [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]]. === Просветителство во Шпанија === {{Главна|Просветителство во Шпанија}} Војната за шпанското наследство се водела во периодот од 1701 до 1714 помеѓу повеќето големи европски сили околу обединувањето на кралствата Шпанија и Франција под круната на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Од едната страна биле Франција и Шпанија предводени од [[Луј XIV]] кој сакал да ја приклучи Шпанија кон Франција, а од другата биле Светото Римско Царство, Британија, Холандија, Савоја, Прусија и Португалија, кои сметале дека сојузот на Франција и Шпанија ќе доведе до целосна доминација на Бурбоните во Европа. Војната завршила со мировните договори од [[Договор од Утрехт (1713)|Утрехт (1713)]] и [[Договор од Раштат (1714)|Раштат (1714)]]. Како резултат, Филип V останал крал на Шпанија, но бил исклучен од Бурбонската наследна лоза, така што бил спречен и трајно оневозможен [[личниот сојуз]] помеѓу двете кралства. Филип V бил првиот Бурбонски владетел на Шпанија од [[1700]] година. Оваа гранка од Бурбонската династија владее со Шпанија до денес. Нејзин претставник е кралот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]. Во текот на просветителството во Шпанија биле воведени големи реформи од страна на властите во Шпанија во сите области на животот. [[Просветителство]]то во Шпанија започнало истоивремено со започнувањето на [[Војна за шпанското наследство|војната за шпанското наследство]], а завршило по крајот на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]]. === Шпанска војна за независност === [[Податотека:Bakhuizen, Battle of Vigo Bay.jpg|thumb|350px|Војна за шпанското наследство]] === Шпанска револуција (1868) === === Прва Шпанска република и реставрација === {{Главна|Прва Шпанска република}} {{Главна|Шпанска реставрација}} Првата Шпанска Република бил политички режим кој функционирал во Шпанија со воведување на парлементарно управување во периодот од [[11 февруари]] [[1873]] и [[29 декември]] [[1874]] година, кога [[генерал]]от [[Мартинес Кампос]] издал проглас со кој го означил почетокот на [[Бурбонска реставрација|Бурбонската реставрација]], односно обновата на Шпанија. Републиката била прогласена по абдикацијата на кралот на Шпанија [[Амадеј I од Шпанија|Амадеј I]], на [[10 февруари]] [[1873]] година. Следниот ден, на [[11 февруари]], Шпанија била прогласена за [[република]] со парламентарно мнозинство составено од радикалите, демократите и републиканците. Првиот обид за републиканско уредување во историјата на Шпанија бил краткотраен и се одликувал со длабока политичка и социјална нестабилност и со насилство. Републиката била управувана од четири одделни претседатели - [[Естанислао Фигуерас]], [[Франсиско Пи]], [[Николас Салмерон]] и [[Емилио Кастелар]]. По само единаесет месеци бил направен државен удар при што на власт дошол [[Франциско Серано]]. === Втора шпанска република и шпанската граѓанска војна === {{Главна|Втора Шпанска република}} {{Главна|Шпанска граѓанска војна}} Втората Шпанска република била основана на [[14 април]] [[1931]] година по поразот на [[Алфонсо XIII од Шпанија]] на локалните избори и неговата [[абдикација]]. Кралот [[Алфонсо XIII од Шпанија]], во обид постепено да го врати претходниот систем и да го врати својот углед, го повикал генералот [[Дамасо Беренгер]] да формира влада. Тоа не било поддржано од другите политички сили во Шпанија, кои повикале на создавање [[Втора Шпанска Република]]. Дамасо Беренгер поднел оставка, а владата ја формирал [[Адмирал Азнар]] кој свикал избори на [[13 април]] [[1931]] година, со цел да ги задоволи барањата на демократите и републиканците. На изборите победиле [[социјалист]]ите и републиканците, а веднаш по изборите следувале големи улични немири со повик за отстранување на монархијата. Армијата изјавила дека ќе застанат на страната на народот и кралот бил принуден да ја напушти Шпанија. По прогонот на кралот била формирана привремена влада, на чело со [[Нисето Алкала Самора]], и таа се задржила до [[9 декември]] [[1931]] година, кога бил донесен новиот [[Устав]]. Со Шпанија во тој период раководела републиканско-социјалистичката партија на [[Мануел Асанар]]. Прв претседател ([[1931]]-[[1936]]) на втората република станал [[Нисето Алкала Самора]]. Но, републиката била вовлечена во голема криза кога генералот [[Франсиско Франко]] извршил воен преврат со кое го означил почетокот на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Шпанската граѓанска војна ([[17 јули]] [[1936]] – [[1 април]] [[1939]]) била војна помеѓу шпанската републиканска влада и нејзините левичарски поддржувачи, од една страна, и бунтовниците, војската и десно-ориентираните елементи, на чело со [[Франсиско Франко]] од друга. Во војната се вмешале и странски сили. Иако во принцип била усвоена политика на немешање, [[СССР]] ја поддржувал владата, а Франко бил поддржан од [[Италија]] на [[Мусолини]] и од [[Адолф Хитлер|Хитлерова]] [[Германија]]. На страната на владата се бореле и доброволци од многу земји, како дел од [[Интернационални бригади|Интернационалните бригади]]. Меѓу попознатите личности што се бореле на страната на Републиката биле: [[Џорџ Орвел]], [[Ернест Хемингвеј]], [[Андре Малро]] и други. === Франсиско Франко === {{Главна|Франкова Шпанија}} {{Главна|Франсиско Франко}} [[Франциско Франко]] станал диктатор на Шпанија, по победата во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Франко официјално застанал на чело на државата на [[1 април]] [[1939]] година, а со Шпанија владеел сè до неговата смрт на [[20 ноември]] [[1975]] година. Одмаздата на Франко започнала веднаш по завршувањето на војната, при што биле извршени безброј злосторства врз членовите на републиканците. Голем дел од републиканците биле уапсени, убивани и покрај тоа што некои од нив биле само симпатизери на тој режим. Како резултат на тоа, илјадници граѓани на Шпанија морале да бараат [[егзил]], претежно во [[Франција]] и [[Мексико]]. Оние коишто побегнале од државата обично се вклучувале во борбата против [[Национализам|национализмот]] и [[Нацизам|нацизмот]]. Еден таков пример е митрополитот [[Луис Компанис]] кој побегнал во соседна [[Франција]]. Во [[1940]] година, тој бил уапсен од страна на [[Вишиевска Франција]] на чие чело се наоѓал [[Филип Петен]] и бил екстрадиран во Шпанија. Иако Франко користел некои симболи на [[Фашизам|фашизмот]], неговото владеење не се смета [[Фашизам|фашистичко]], зашто тој не сакал да го трансформира општеството со [[револуциија]].<ref>Laqueur, Walter [http://books.google.com/books?id=fWggQTqioXcC&dq Fascism: Past, Present, Future] p. 13 1996 Oxford University Press]</ref><ref>De Menses, Filipe Ribeiro [http://books.google.com/books?id=InPG_1wKfCIC&dq Franco and the Spanish Civil War], Routledge, p. 87.</ref><ref>Gilmour, David, [http://books.google.com/books?id=O-SEAAAAIAAJ&q=&pgis=1 The Transformation of Spain: From Franco to the Constitutional Monarchy], Quartet Books, 1985, р. 7.</ref><ref name=autogenerated1>Payne, Stanley [http://books.google.com/books?id=NiD3UeOCSGsC&dq Fascism in Spain, 1923–1977], Univ. of Wisconsin Press, 1999, p. 476.</ref> По крајот на Втората светска војна, Франко и неговата Шпанија биле вовлеени во политичка изолација од страна на [[САД]], [[Велика Британија]] итн. Во [[1946]] година било воведено ембарго кон Шпанија и француската граница кон Шпанија била затворена. По зголемените [[Студена војна|тензии]] помеѓу [[САД]] и [[СССР]] во 1950-тите, [[САД]] барале нови сојузници во Европа. Франко бил прогласен за голем противник на [[Комунизам|комунизмот]] и се сметало дека тоа Шпанија би ја направила можен сојузник на [[САД]] за време на [[Студена војна|Студената војна]]. Така, изолацијата на државата траела до [[1953]] година, кога Шпанија и САД потпишале договор во [[Мадрид]] според кој Шпанија добила економска помош во замена за американските воени бази. Истата година, во [[1955]] година, Шпанија потпишала [[конкордат]] со [[Ватикан]]. Шпанија била примена во [[ООН]] во [[1955]] година и во [[Светска Банка|Светската банка]] во [[1958]] година.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/WBEUROPEEXTN/SPAINEXTN/0,,contentMDK:20811575~menuPK:2205709~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:292395,00.html The World Bank. Spain. History]</ref> Франко починал на [[20 ноември]] [[1975]] година на возраст од 82 години. === Шпанија денес === Шпанија е парламентарна монархија. Парламентот кој ја има законодавната власт во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. Извршната власт ја има владата, на чело со премиерот кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Географија == {{Главна|Географија на Шпанија}} [[Податотека:Spain topo.jpg|мини|Топографска карта на Шпанија]] Вкупната површина на земјата изнесува 504 030&nbsp;км², и според тоа се наоѓа на [[Список на држави и територии по површина|51 место по големина во светот]]. Земјата го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''peñones'') на [[Пењон де Велез де ла Гомера|Велез]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Шпанија зазима 83% од вкупната плоштина на Пиринејскиот полусотров. Таа е трета најголема држава во Европа, по Украина и Франција. Нејзините морски граници изнесуваат 4 964 километри преку кој Шпанија ги поддржува врските со останатите држави. Таа излегува на два водни базени, јавувајќи се како средоземна и атлантска држава. Нејзината граница со Франција е долга 623 километри, а со Андора 64 километри, Португалија 1 214 километри, Мароко 15,9 километри преку градот Сеута. Шпанија се наоѓа во умерениот појас, чиј релјеф и кима многу се разликуваат, во зависност од местото. Често, за климата во Шпанија се вели дека е средоземна. Но, таа се јавува само на југ и исток. На исток и југ, каде преовладува средоземната клима, средните месечни температури се движат од 13&nbsp;°C до 25&nbsp;°C. Летата на овие региони се топли, суви со максимални температури до 48&nbsp;°C. Така, овој дел има најголем број на сончеви денови во Европа. Зимите се умерени. На северозапад, климата е постудена и температурите се движат од 8-20&nbsp;°C. Во Централна Шпанија, каде климата е континентална, температурите се движат од 3-23&nbsp;°C, но во зимните периоди тие можат да паднат и под 0&nbsp;°C == Државно уредување == Шпанија е [[парламентарна монархија]], на чие чело стои [[монарх]] (во моментот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]). Законодавната власт се состои од две палати, сенат или Горниот дом и Конгрес на парламентарците кои се избираат на секои четири години. Извршната власт е раководена од страна на премиер. Исто така, локалните органи на власта (17 ентитети) имаат свои парламенти и влади, со широки овластувања.<ref>{{наведена книга|author=Fred M. Shelley|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From Democracies to Theocracies|url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|date= 2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|page=197}}</ref> == Административна поделба == {{Автономни заедници во Шпанија-Карта|float=right}} Политички, Шпанија е поделена на седумнаесет [[автономни заедници во Шпанија|автономни заедници]]: на север - [[Галисија]], [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Баскија]], [[Ла Риоха]] и [[Навара]]; на [[исток]] - [[Арагон]], [[Kaталонија]], [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], [[Балеарски Острови]]; во централниот дел - [[Кастиља и Леон]], [[Мадрид (автономна заедница)|Мадрид]], [[Кастиља-Ла Манча]] и [[Екстремадура]]; на југ - [[Андалусија]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]], [[Канарски Острови]]. Покрај тоа, постојат два автономни градови на африканскиот брег, [[Сеута]] и [[Мелиља]]. Сегашните автономни области се формирани во [[1983]] година. По територија, најголемиот регион е Кастиља и Леон, а најмалиот - Балеарските Острови. Со најмногу население е Андалусија, а најмалку е Ла Риоха. Административно, земјата е поделена на [[Покраини во Шпанија|50 покраини]]. Седум автономни региони се состојат од по една покраина - [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Навара]], [[Ла Риоха]], [[Мадрид]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Најниската административна единица во Шпанија е општината (''municipio''), како нивниот број е 8.111. Историски, одредени региони се поделени на [[Окрузи во Шпанија|окрузи]] наречени „комарки“ (''comarcas''), кои претставуваат нешто како окрузи. Автономните области имаат широка законодавна и извршна независност, со парламентарна и регионална власт. == Стопанство == Според [[Светска Банка|Светската Банка]], економијата на Шпанија е деветта по големина во светот и петта во [[Европа]]. За [[2007]] година, [[БВП]] на човек од населението бил 33,700 $,со кое земјата ги надминала и некои држави кои се дел од [[Г-7]], како [[Италија]] на пример, а како показател се наоѓа по [[Јапонија]] и [[Франција]] чиј БВП изнесува 33,800 $. Растот на шпанската економија за [[2007]] година бил 3.7 %, според кој показател е најголем успех помеѓу членовите на Г-7 и другите европски држави. Владата на [[Хосе Марија Аснар]] успешно го вовела [[Eвро|еврото]] како национална валута во почетокот на [[1999]] година и успешно се справила со невработеноста, која во моментот е 7,6% и е меѓу најниските во Европа (во 90-те години невработеноста достигнала 20%). големата слаба страна на економијата е сравнитело високата инфлација <ref>„[http://www.oecdobserver.org/news/fullstory.php/aid/1592/Spain%92s_economy_.html Spain's Economy: Closing the Gap],“ in the ''OECD Observer,'' May 2005. 8 јули 2007.</ref>,, но и покрај тоа шпанската економија се очекува да расте побрзо од просекот во ЕУ, благодарение на индустријата и зголемената трговија со Латинска Америка и Азија. Економијата на Шпанија успеала да избегне ''нулта раст'' за разлика од повеќето други големи европски земји.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |title=OECD figures |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509001824/http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |url-status=dead }}</ref> Помеѓу 2000 и 2005 Шпанија создала половина нови работни места во целата Европска Унија.<ref>[http://www.guardian.co.uk/spain/article/0,,1830838,00.html Economic statistics]</ref> Таа продолжува да е една од најголемите динамични економии во ЕУ и привлекува многу странски инвестиции.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |title=Official report on Spanish recent Macroeconomics, including tables and graphics |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044742/http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |url-status=dead }}</ref> Според некои истражувања се очекува земјата да ја надмине [[Германија]] по БДП на човек од неселнието во [[2011]]. [[Податотека:20140404193229!Cuatro Torres Business Area (cropped).jpg|мини|Еден од најразвиените мадридски региони]] Современа Шпанија е високо развиена индустриско-аграрна земја. По обем на индустриско производство, земјата е на петто место во Европа и на осмо место во светот. Најразвиени индустриски гранки се инженерството, автомобилството, бродоградбата, авиони, електротехниката, хемиската, текстилната индустрија. Земјата е богата со корисни ресурси. Шпанија е голем производител на [[вино]] (трето место во Европа), [[ориз]] (највисока експлоатација во светот), [[бадем]], [[тутун]], [[маслинка|маслинки]] (на прво место во светот по производство на висококвалитетно маслиново масло). Најголемите автомобилски производители фабрики се наоѓаат во [[Марторел]] (блиску до [[Барселона]]), [[Виго]], [[Сарагоса]], [[Валенсија]], [[Мадрид]], [[Памплона]], [[Барселона]], [[Ваљадолид]]. Авиони се произведуваат во [[Севиља]] (две фабрики), [[Хетафе]] (близу до [[Мадрид]]) и [[Кадис]], а хеликоптери - во новата фабрика во [[Албасете]]. Најголемите центри на локомотиви се наоѓаат во [[Лас Матас]] (до [[Мадрид]]), [[Сан Андреј Комтал]] (до [[Барселона]]), [[Беасаин]] и [[Ирун]] (на баскиски), [[Сарагоса]], [[Валенсија]] и други. Таму се произведуваат едни од најбрзите возови во светот. Важен удел во економијата на земјата има меѓународниот [[туризам]]. Годишно Шпанија се посетува од околу 60 милиони туристи (95% од нив се од западноевропските земји). Земјата има најголема во Европа материјално-техничка база за сервисирање на бројните посетители. Голем дел од населението е ангажирано во областа на туристичката услуга, а приходите од туризмот се проценуаат на 40 милијарди евра. Изградбата забележува голем развој во последното деситилетие. == Демографија == {{Најголеми градови во Шпанија}} == Култура == === Јазик === [[File:Languages of Spain.svg|thumb|right|upright=1.35|Јазиците во Шпанија]] Шпанија е повеќејазична држава.<ref name=conversi>{{cite web|url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|last=Conversi|first=Daniele|title=The Smooth Transition: Spain's 1978 Constitution and the Nationalities Question|work=National Identities, Vol 4, No. 3|publisher=Carfax Publishing, Inc.|year=2002|access-date=28 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511172945/http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|archive-date=11 May 2008}}</ref> [[Шпански јазик|Шпанскиот]]—наведен во Уставот од 1978 како ''castellano'' ('кастиљански')—всушност е официјален јазик на целата земја од 1931.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fFYa2ooeVXgC&pg=PA129|title=National, regional and minority languages in Europe|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]]|editor-first=Gerhard|editor-last=Stickel|chapter=Spain, a plurilingual state: Spanish and other official languages|first=Manuel|last=Casado Velarde|page=129|year=2011|location=Frankfurt|isbn=978-3-631-60365-9}}</ref> Како што дозволува третиот член од Уставот, другите 'шпански јазици' исто така може да бидат официјални во нивните автономни заедници. Територијалноста на овој начин создава асиметричност, при што правата на говорителите на шпански се применуваат на целата територија, додека правата на говорителите на другите коофицијални јазици се применуваат само на ''нивната'' територија.{{sfn|Ramallo|2018|p=465}} Покрај шпанскиот, се говорат и [[Арагонски јазик|арагонски]], [[арански]], [[Астуролеонски јазици|астуролеонски]], [[Баскиски јазик|баскиски]], [[Каталонски јазик|каталонски]], [[Галисиски јазик|галисиски]], [[португалски јазик|португалски]].<ref>{{Cite book|chapter=Linguistic diversity in Spain|year=2018|doi=10.1515/9783110365955-018|publisher=[[De Gruyter]]|editor-first=Wendy|editor-last=Ayres-Bennett|editor-first2=Janice|editor-last2=Carruthers|title=Manual of Romance Sociolinguistics<!--|pages=462–493-->|first=Fernando|last=Ramallo|isbn=9783110365955|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/325696721|page=462|s2cid=158999790}}</ref> Бројот на говорници варира во голема мера и нивното правно признавање е нерамномерно, при што на некои од најранливите јазици им недостига каква било ефикасна заштита.{{sfn|Ramallo|2018|p=463}} Оние кои уживаат признавање како официјален јазик во некои автономни заедници вклучуваат: каталонски (во [[Каталонија]], [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] и [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], каде е нарекуван валенсиски); галисиски (во [[Галисија]]); баскиски (во [[Баскија (автономна заедница)|Баскија]] и дел од [[Навара]]); и арански во Каталонија. Шпанскиот како мајчин јазик го зборуваат 74%, каталонскиот 17%, галисискиот 7% и баскискиот 2% од шпанското население.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|title=CIA – The World Factbook – 5pain|publisher=Cia.gov|access-date=30 April 2011|archive-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|url-status=dead}}</ref> Некои од најзборуваните странски јазици што ги користат имигрантските заедници се [[Марокански арапски јазик|марокански арапски]], [[Романски јазик|романски]] и [[Англиски јазик|англиски]].<ref>{{Cite book|chapter-url=https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|year=2016|page=175|first=Montserrat|last=Recalde Fernández|editor-first=Montserrat|editor-last=Recalde Fernández|editor-first2=Carme|editor-last2=Silva Domínguez|title=Ser inmigrante en tempos de crise. Unha ollada multidisciplinar|publisher=Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Compostela|doi=10.15304/9788416533015|chapter=A contribución da inmigración ao multilingüismo do Estado español|isbn=9788416533015|access-date=2023-05-13|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725112956/https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|url-status=dead}}</ref> === Религија === [[Римокатоличка црква|Римокатоличкото христијанство]] е најголема религија во Шпанија. Според една студија од [[јули]] [[2009]] година спроведена од страна на шпанскиот Центар за социолошки истражувања, околу 76% од [[Шпанци]]те се приврзаници на католизмот, 2% на друга вера, и околу 20% не се идентификуваат со религијата. Повеќето Шпанци не учествуваат редовно во религиозни литургии. Оваа студија покажува дека Шпанците не се сепак религиозна нација, бидејќи 58% од вкупниот број на население многу ретко или никогаш не одат во црквата, 17% одат во црква неколкупати годишно, 9% барем еднаш во еден месец и 15% секоја недела или повеќепати неделно. {{bar box |float=right |title=Верници во Шпанија |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|76}} {{Столбен постоток|Атеисти или нерелигиозни|black|20}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|2.3}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.1}} {{Столбен постоток|Други|orange|1.7}} }} [[Податотека:Santiago cathedral 2021.jpg|мини|[[Катедрала Сантјаго де Компостела|Катедралата во Сантјаго де Компостела]]]] Шпанија е држава која во текот на својата историја водела големи борби на религиозно ниво, главно против [[ислам]]от и [[Јудаизам|јудаизмот]], а во помала мера со [[протестантство]]то. Поголемиот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] бил [[Христијанизација|христијанизиран]] во времето кога истиот бил дел од [[Римско Царство|Римското Царство]]. По слабеењето на [[Рим]], [[Германи|германските племиња]] извршиле инвазија врз поголемиот дел од териториите на поранешната империја. Во [[410]] години Шпанија била заземена од страна на [[Визиготи]]те кои го наметнале [[Аријанство]]то. Во [[711]] година полуостровот бил нападнат од страна на [[Маври]]те од [[Северна Африка]], каде формирале држава наречена [[Ел Андалус]] и како таква (со мали промени) се задржала во следните 8 векови. Така, [[ислам]]от станал најголема религија на овиепростори, бројот на муслимани се зголемил во најголема мера а додека поголемиот дел од населението останало христријанско. Во тој период, многу цркви биле претворени во џамии. Христијанството успеало да се задржи само во [[Сантјаго де Компостела]]. Средновековна Шпанија била местото на речиси постојаното војување меѓу муслиманите и христијаните. Така се задржало сè до заврѓувањето на [[Реконквиста]]та во [[1492]] година. Веднаш по ова, била објавена [[Шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] од страна на [[Изабела I]] и [[Фернандо II Арагонски]] за заштита на верата против разни [[еретик|кривоверци]] и кривоверци со цел тие да ја прифатат католичката вера. Во оваа група попосле спаднале и [[Евреи]]те по што биле присилени (во [[1492]]) да се преселат од [[пиринејски полуостров|пиринејскиот полуостров]]. Шпанија го спровела католицизмот во [[Нов Свет|Новиот Свет]] и на [[Филипини]]те. Шпанскиот крал инсистирл на независност од папата. Инквизицијата конечно била укината во 1830 година. Католицизмот станал државна религија во [[1851]], кога за шпанската влада потпиша конкорд со [[Ватикан]]. Овој пакт бил укинат во [[1931]] година со прогласувањето на [[Втора Шпанска република|Втората Шпанска република]]. Во текот на [[Шпанска граѓанска војна|граѓанската војна]], околу 7.000 свештеници биле убиени. == Надворешни врски == ==Шпанија како тема во уметноста и во популарната култура== * „Шпанската танчерка“ — песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 55.</ref> * „Шпанија“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 19.</ref> * „Скици од Шпанија“ ([[англиски]]: ''Sketches of Spain'') — музички албум на американскиот [[џез]]-музичар [[Мајлс Дејвис]] (''Miles Davis'') од 1960 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mSS5p9BdNGU YouTube, Miles Davis - Sketches of Spain (1960) (Full Album) (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпански клуч“ (англиски: ''Spanish Key'') — композиција на Мајлс Дејвис од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ibanLlREjTk YouTube, Miles Davis - Spanish Key (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпанија“ (шпански: ''España'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Zona-Sumraka/release/801081 Discogs, Film – Zona Sumraka (пристапено на 24.5.2021)]</ref> * „Одам во Шпанија“ (англиски: ''I'm Going To Spain'') — песна на британската [[Рок музика|рок]]-група [[Фол (рок-група)|Фол]] (''The Fall'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Fall-The-Infotainment-Scan/master/39039 DISCOGS, The Fall ‎– The Infotainment Scan (пристапено на 22.10.2020)]</ref> * „Магијата на шпанскиот замок“ (англиски: ''Spanish Castle Magic'') — песна на рок-групата [[Џими Хендрикс Експириенс]] (''The Jimi Hendrix Experience'').<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Axis: Bold as Love'', SomeWax Recordings, SW043-2, 2001.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Шпанија| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави на Пиринејскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави во Африка]] 0bwwo6gj495dk6sfeiejb4x6ix712t7 5538020 5538018 2026-04-12T10:36:27Z Buli 2648 /* Визиготска Хиспанија */ 5538020 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава | native_name = ''Reino de España'' | conventional_long_name = Кралство Шпанија | common_name = Шпанија | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 други имиња}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталонски јазик|каталонски]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баскиски јазик|баскиски]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галисиски јазик|галисиски]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситански јазик|окситански]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Flag of Spain.svg | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | image_map = EU-Spain.svg | map_caption = | national_motto = ''Plus Ultra'' | national_anthem = "[[Marcha Real]]"<br /><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> | official_languages = [[Шпански јазик|Шпански]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |87.8% [[Шпанци]] |12.2% други}} | ethnic_groups_year = 2011 | demonym = [[Шпанци]] (Шпанец/Шпанка) | capital = [[Мадрид]] | latd=40 |latm=26 |latNS=N |longd=3 |longm=42 |longEW=W | largest_city = capital | government_type = | leader_title1 = [[Крал на Шпанија|Крал]] | leader_name1 = [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]] | leader_title2 = [[Премиер на Шпанија|Премиер]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = | leader_name3 = | sovereignty_type = | sovereignty_note = | established_event1 = | established_date1 = | established_event2 = | established_date2 = | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event10 = | established_date10 = | established_event8 = | established_date8 = | established_event9 = | established_date9 = | accessionEUdate = 1 јануари 1986 | area_rank = 51^ва | area_magnitude = | area_km2 = 505,992 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1,04% | population_estimate = 47,190,493 | population_estimate_rank = 28^ма | population_estimate_year = 2011 | population_census = 40,847,371 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 90 | population_density_sq_mi = 231 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 106то | GDP_PPP = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = $30,625 | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{nowrap|$1.232<ref name=imf2/>}}&nbsp;трилиони | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_per_capita = $26,643<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30-ти | Gini = 31.5 <!--Number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=10 July 2024}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.911 <!--Number only--> | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|page=288|access-date=13 March 2024}}</ref> | HDI_rank = 27ма | currency = [[Евро]] ([[Евро|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = CET | utc_offset = +1 | time_zone_DST = CEST | utc_offset_DST = +2 | date_format = | drives_on = десно | cctld = [[.es]] | calling_code = +34 | footnote1 = }} '''Кралство Шпанија''' или само '''Шпанија''' ([[шпански јазик|шпански]] и [[галисиски јазик|галисиски]]: ''Reino de España'' или ''España''; [[каталонски јазик|каталонски]]: ''Regne d'Espanya''; [[баскиски јазик|баскиски]]: ''Espainiako Erresuma'') — земја во [[Југозападна Европа]]. Го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''penes'') на [[Пењон де Велес де ла Гомера|Велес]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Главен град на Шпанија е [[Мадрид]]. Површина на земјата е 505 992 км² а број на население според проценките во 2011 година изнесува 47 190 493 жители. Шпанија е [[парламент]]арна [[монархија]]. Парламентот кој ја има [[законодавна власт|законодавната власт]] во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. [[извршна власт|Извршната власт]] ја има [[влада]]та, на чело со [[премиер]]от кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Етимологија на име == == Историја == {{Главна|Историја на Шпанија}} === Праисториска Шпанија === {{Главна|Праисторија на Иберија}} [[Податотека:Reproduction cave of Altamira 02.jpg|thumb|Репродукција на цртежи од пештерата [[Алтамира]],<ref name="Science2012">{{Harvard citation|Pike|Hoffmann|García-Díez|Pettitt|2012|pp=1409-14013|sp=sí}}</ref> во [[Кантабрија]]]] Праисторијата на денешна Шпанија започнува со отривањето на најраниот запис за постоење на [[човелики мајмун]] во [[Европа]] во [[пештера]] која се наоѓа на планината [[Атапуерка]]. Фосилите кои биле пронајдени таму датираат отприлика пред околу 1,2 милиони години.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|access-date=9 August 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021003923/http://encarta.msn.com/text_761575057___0/Spain.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> Современиот [[кроманонски човек]] на овие простори започнале да се населуваат пред околу 35.000 години. Во пештерата [[Алтамира]] постоела една од првите населби на овие простори пред околу 15.000 години.<ref name="Science2012" /><ref>{{наведено списание|last1=Bernaldo de Quirós Guidolti|first1=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=5|year=1994|title= Cronología del arte paleolítico|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|access-date=17 November 2012|issn= 1131-6993|pages= 265–276|format= PDF}}</ref> Според [[археологија|археолошките]] проучувања, на овие простори постоела развиена култура во источниот дел на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето на доцниот [[неолит]] и [[бронзено време|бронзеното време]]. [[Фенекија|Фенекијците]], [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Картагина|Картагените]] го населиле овој простор, колонизирајќи во околу [[1100 п.н.е.]]. Фенекијските трговци го основале денешниот град [[Кадис]]. Во текот на [[9 век п.н.е.]] Старите Грци го колонизирале и основале градот [[Емпуриес]] по должината на [[Средоземното Море]], преоставајќи го јужниот дел на Фенекија. Од [[Стара Грција]] најверојатно произлегло и името [[Иберија]], според реката [[Ибар]]. Во [[6 век п.н.е.]] на полуостровот пристигнале Картагинците кои воделе војни со најпрвин со Грција а подоцна и со [[Римско Царство|Римското Царство]]. Најважен град којшто го основиле бил денешниот [[Картагина]]. Праисторискиот период на тогашна [[Иберија]] завршил со започнувањето на [[Пунски војни|Пунските војни]], период кога територијата влегла во доменот на т.н. [[пишана историја]]. === Иберија === {{Главна|Иберија }} [[Иберија]] е назив кој бил користен од страна на [[Стара Грција]] за денешниот [[Пиринејски Полуостров]] (наречен и „Пиринејски Полуостров“). Овој термин бил користен и од страна на [[Херодот]]. Проучувањето на Пиринејскиот Полуостров како географска целина се одвивало доста бавно. Еден од факторите бил поради разделеченоста од античкиот свет. [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Фенекија|Фенекијците]] во однос на оваа територија ја користиле најмногу од економски интерес, според кое се смета дека сепак овие народи ја познавале многу добро Иберија, како по нејзиното крајбрежје така и во нејзината внатрешност. За овој период од историјата на Иберија се знае дека во текот на [[1 век]], кралот [[Мавретанијан Јуба II]] имал огромна [[библиотека]] која содржала текстови и книги од [[Фенекија]], и дека [[евреи|еврејскиот]] географ [[Марино од Тир]] поседувал материјали од таму кои му помогнале да ја состави картата на тогашниот познат свет. Но, ниту Грците ниту Римјаните не обраќале големо внимание на овие документи, така што голем дел од нив се исчезнати. Во [[Антика|античко време]], терминот Иберија немал географска, туку етничка основа. Познато е дека [[Ибери|Ибериските племиња]] во [[6 век п.н.е.]] живееле во околината на [[Монпелие]], и дека во [[5 век п.н.е.]], [[Есхил]] напишал „''Рона тече покрај Иберија''“. === Хиспанија === {{Главна|Хиспанија}} [[Податотека:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-15-09.jpg|thumb|300px|[[Римска република|Римски]] мост во Кордоба]] [[Хиспанија]] е име кое [[Стар Рим|Римјаните]] го користиле за наименување на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. Римското освојување на полуостровот траело вкупно два века. Освојувањето на полуостровот било исполнето со крвави битки. По освојувањето на Хиспанија од страна на [[Римско Царство|Римското Царство]], процесот на [[романизација]] на тамошните народи се одвивало без поголеми проблеми. Рим продонел од една страна многу за развивањето на полуостровот. Процесот на [[романизација]] започнал уште со победата на Римјаните над [[Картагина]] во Втората Пунска војна. Еден од најзначајните моменти на процесот на романизација на Хиспанија се случил во времето на императорот [[Веспазијан]], кој доделил граѓанско право на хиспанските градови во [[74]] година, овозможувајќи им да добијат статус на римска општина. Тој статус им овозможил на [[Трајан]] и неговиот наследник [[Адријан]], кои биле родени во Хиспанија, да станат римски императори. Со доаѓањето на римјаните на Пиринејскиот Полуостров, тие главно се населувале или во постоечките градови или основале нови. Едни од најпознатите градови кои биле создадени во тоа време се: Таракон (лат. ''Tarraco''), денешна [[Тарагона]], Италика (лат. ''Italica''), град во покраината [[Севиља (покраина)|Севиља]], Емерита Августа (лат. ''Emerita Augusta''), денешна [[Мерида]]. === Спанија === {{Главна|Свеви}} {{Главна|Кралство Галисија}} {{Главна|Спанија}} [[Податотека:Hispania 560 AD.PNG|thumb|Територијата на византиската провинција Шпанија]] Свевите, [[406]] година, тие во сојуз со [[Вандали]]те и [[Алани]]те ја преминале реката [[Рајна]] и ја зазеле [[Галисија]]. Во [[466]] година го примаат Аријанството, а од [[560]] година се католици. Кралството Галисија било основано во [[410]] година од страна на [[Германи|германското племе]] [[Шваби]], кои стекнале независност од [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] на територијата на римските провинции [[Галисија]] и [[Северна Лузитанија]]. Во [[585]] година, кралството на Швабите било претпено односно присоединето кон [[Визиготско кралство|кралството]] на [[Визиготи]]те. Визиготското кралство пак опстојувало до [[701]] година, а неговите територии влегле во составот на [[Кралство Астурија]]. Во меѓу време од страна на Византија на овие простори била формирана провинцијата Спанија во периодот од [[552]] година до [[623]] година. Провинцијата ги опфаќала териториите на јужниот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Територијата била освоена од страна на [[Јустинијан I]]. === Визиготска Хиспанија === {{Главна|Визиготска Хиспанија}} {{Главна|Визиготи}} {{Главна|Визиготско Кралство}} [[Податотека:Iberia 700.svg|мини|Полуостровот во 700]] Визиготска Хиспанија е назив за територијата на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето кога бил владеен од страна на [[Визиготи]]те. Овој период го опфаќа времето од [[Битка код Вујеа|Битката кај Вујеа]] во [[507]] година до [[Битка кај Гвадалета|Битката кај Гвадалета]] во [[711]] година. До [[507]] година, [[Визиготско Кралство|Визиготското Кралство]], со центар [[Тулуза]], ги контролирал [[Аквитанија]], [[Нарбонска Галија]] и голем дел од [[Хиспанија]]. По поразот на Визиготите од страна на [[Франки]]те во [[507]] година, и смртта на визиготскиот крал, Визиготите неговиот наследник [[Амаларих]] го одвеле во [[Хиспанија]]. Нивниот центар најпрво се наоѓал во [[Барселона]], а потоа во [[Толедо]]. Од [[511]] година до [[526]] година, Визиготите биле во сојуз со [[Остроготи]]те, на чие чело се наоѓал [[Теодорих Велики]]. Во текот на [[6 век]] дошло до војна околу престолот помеѓу Визиготите и источноримскиот цар [[Јустинијан I]] со неговиот претендент [[Атанагилда]]. Во војната, [[Византија]] победила, а Византијците немале намера да се повлечат и го зазеле југоисточниот дел од полуостровот каде се задржиле до [[754]] година. Овде тие ја создале и провинцијата [[Спанија]]. Подоцна, на овие простори се појавил нов непријател, [[муслимани]]те кои во [[711]] година го зазеле скоро целиот полуостров, уништувајќи го целосно Кралството на Визиготите. === Ел Андалус === {{Главна|Ел Андалус}} Ел Андалус е [[арапски јазик|арапското]] име за деловите од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] кои биле под власта на [[муслимани]]те односно под [[Маври]]те во периодот од [[711]] година до [[1492]] година. Од [[711]] година, територијата на денешна Шпанија и [[Португалија]] била завладеана од страна на народ кој оставил големо културно значење на овие простори. Сепак, владеењето на Маврите се одликувало со голема толеранција кон местното население. По создавање на [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]], започнал процесот на постепено прогонување на муслиманскиот свет од полуостровот, и повторно завладување на овие простори од страна на [[христијанство|христијанското]] население. Овој процес исто така е познат ѝ како [[Реконквиста]]. [[Арапи]]те во текот на [[13 век]] и [[14 век]] започнале да се повлекуваат кон [[Гранада]]. Целосното исцрпување од островот завршило во [[1492]] година, по кое била создадена нова европска велесила — Шпанија. === Реконквиста === {{Главна|Реконквиста }} Реконквиста претставува период на протерување на [[Арапи|арапските]] [[Маври]] од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] од страна на [[христијанство|христијанското население]] во Шпанија и [[Португалија]]. Периодот на Реконквистата траел вкупно 774 години. Во времето кога Маврите навлегле на полуостровот, малобројното [[Визиготи|визиготско население]] се повлекло кон планинските предели на [[Астурија]] и [[Кантабрија]], каде подоцна го основале [[Кралство Астурија|Кралството Астурија]]. [[Карло Велики]] основал т.н. ''[[Шпанска марка]]'' која претставувала погранична зона и нејзината цел била да го сопре напредувњето на [[Арапи]]те кон внатрешноста на [[Европа]]. [[Битка кај Ковандога|Битката кај Ковандога]], која се одиграла во [[720]] година го означила почетокот на Реконквистата. По битката, Дон Пелајо бил прогласен за крал на [[Визиготи]]те. По неговата смрт во [[737]] година, неговиот наследник Алфонсо I повторно покренал подход кон Маврите, напредувајќи кон [[Ла Риоха]] и реката [[Дуеро]]. Во текот на [[10 век]], христијанските кралства само ја шириле својата територија на сметка на Маврите. Астурските кралеви [[Ордоњо I]] и [[Алфонсо III Астурски]] ја потврдувале својата позиција покрај граицата со Арапите. Во [[913]] година било создадено [[Кралство Леон]], време кога кралевите на [[Астурија]] ја преместиле престолнината од [[Овиедо]] во [[Леон (град)|Леон]]. Кастиља благодарение на [[Фернан Гонсалес]] кој ја искористил смртта на Рамир II, успеала да ги утврди своите граници и да стане независна. [[Кастиља]] настанала на самата граница на [[Кралство Астурија]]. Територеијата била населена од Баскијци. До [[13 век]], Леон и Кастиља на повеќепати биле соединувани и повторно разделувани. Конечно, во [[1230]] година дошло до последно обединување на Кастиља и Леон, кога [[Фернандо III од Кастиља]] го наследил Кралството Кастиља во [[1217]] година, а во [[1230]] година го наследува Леон од својот татко [[Алфонсо IX]]. Што се однесува до муслиманскиот свет, сè додека тие останале единствени помеѓу себе, христијаните не можеле ништо да направат туку само да ја чуваат својата територија. Во [[1034]] година дошло до распаѓање на [[Кордопски калифат|Кордопскиот халифат]], кој бил поделен на повеќе од дваесет мали држави. По опва, христијаните добиле можност за побрзо напредување кон јужниот дел на полуостровот. [[Таифа|Таифите]] бргу заклучиле дека нивните противници се премногу силни, па затоа стапиле во сојуз со [[Алморавиди]]те, народ кој владеел со [[Северна Африка]]. Со нивна помош, муслиманите ги принудиле на [[Алфонсо VI]] да се повлече кон север во градот [[Ларида]] и [[Валенсија]]. Меѓутоа, многу бргу муслиманскиот сојуз се распаднал, па ова било повод за нов поход кон јужниот дел на полуостровот. Во [[1125]] година, берберското племе [[Алмохади]] ја зазела [[Северна Африка]], а Алморавидите биле прогонети. Така, муслиманското население од Пиринејскиот Полуостров ги повикале на помош новите владетели на [[Северна Африка]]. Во [[1146]] година стигнале на полуостровот и ги освоиле сите територии кои претходно ги освоил [[Алфонсо VII]]. Во наредните години, и двете години се спремале за одлучувачката битка која се случила на [[16 јули]] [[1212]] година, позната како [[битка кај Лас Навас де Толоса]]. Во битката, муслиманите претрпиле тежок пораз. По оваа голема победа, христијанските земји започнале да војуваат меѓусебно. Процесот на Реконквиста продолжил по [[1230]] година. Фердинанд III, крал на Леон и Кастиља во [[1236]] година ја зазел [[Кордоба]], а во [[1248]] и [[Севиља]]. [[Хаиме I]] ги освоил [[Мајорка]], [[Менорка]] и [[Валенсија]]. Последен [[Битка кај Гранада|паднал градот]] [[Гранада]] во [[1492]] година, под раководство на [[Католички кралеви|Католичките кралеви]]. === Кралство Шпанија === {{Главна|Католички кралеви}} [[Податотека:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|мини|десно|[[Католички кралеви|Католички кралеви на Шпанија]]]] Католичките кралеви ([[шпански јазик|шпански]]: ''Reyes Católicos'') е титула која во историјата се користи за кралисата [[Изабела I Кастиљска]] и [[Фернандо II Арагонски]]. Оваа титула била дадена од страна на [[Папа Александар VI]] (во историјата е познат како ''Родриго Борџија''). Тие се венчале во [[1469]] година во [[Ваљадолид]]. Католичките кралеви го користиле своето познато мото: ''Tanto monta, monta tanto, Isabel como Fernando'' ([[македонски јазик|македонски]]: „Колку вреди едното, толку вреди и другото, Изабела како Фердинанд“). Соединувајќи ги “круните“ на најголемите кралства во тоа време на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]]. Со ова, тие всушност ги поставиле темелите на новото Кралство Шпанија, кое конечно било формирано во времето на нивниот внук [[Карло V, цар на Светото Римско Царство|Карло V]]. Со времето, оваа титула на еден начин му била оправдана ако се има предвид протерувањето на [[Маври]]те од Пиринејскиот Полуостров за време на [[Реконквиста]]та. [[Откривање на Америка|Откривањето на Америка]] во [[1492]] година се совпаѓа со годината на крајот на Реконквистата. Преку колонизацијата на Новиот Свет, Шпанија станала една од најголемите светски велесили во тоа време. === Шпанска империја и откривање на Америка === {{Главна|Шпанско колонијално царство}} {{Главна|Откривање на Америка}} Шпанското колонијално царство ([[шпански]]: ''Imperio Español'') или '''Шпанско царство''' било едно од најголемите царства во светската историја како и едно од првите светски колонијални царства. Тоа во [[15 век]] вклучувало територии и колонии во [[Европа]], [[Америка]], [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]]. Шпанија во [[1492]] се појавила како единствена монархија во [[Европа]] по завршувањето на [[Реконквиста]] на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. [[Кристофер Колумбо]] бил командант на првите истражувања на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], коишто довеле придонесено за откривањето на Новиот Свет и [[колонизација на Америка]]. [[Податотека:Spanish Empire (diachronic).svg|мини|350x350пкс|Распространетост на Шпанската империја во времето на нејзиното постоење.]] За време на ерата на истражувањето односно [[Големите географски откритија]], Шпанија преку [[Карипски острови|Карипските острови]] и новопронајдените територии придонела за уништување на [[Ацтечка империја|империјата]] на [[Ацтеки]]те и [[Империја на Инките|империјата]] на [[Инки]]те, империи кои дотогаш опстојувале во [[Северна Америка]] и [[Латинска Америка]]. Подоцна новата империја се протегала од денешна [[Канада]] во [[Северна Америка]] до [[Огнена Земја]] во [[Јужна Америка]]. Шпанската експедиција на светско ниво започнува со [[Фернандо Магелан]] во [[1519]] година, а завршува со [[Хуан Себастијан Елкано]] во [[1522]] година, постигајќи го она што некогаш Колумбо го замислувал, откривање на патот кон [[Азија]], преку [[Далечен Исток|Далечниот Исток]], каде започнало и колонизирањето на државите [[Гуам]], [[Филипини]] и околните острови. Во времето на т.н. [[Златен век на шпанската книжевност]], империјата се состоела од териториите на [[Холандија]], [[Луксембург]], [[Белгија]], поголем дел од [[Италија]], делови од [[Германија]], делови од [[Франција]], територии во [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]], како и големи области во [[Америка]]. Во потрага по нов пат за [[Индија]], на [[3 август]] [[1492]] година италијанскиот морепловец [[Кристофер Колумбо]], во име на шпанскиот кралски двор, со бродовите Санта Марија, Ниња и Пинта тргнал на долгоочекуваното пронаоѓање на морскиот пат за Индија. Тој најпрвин ги открил [[Канарски Острови|Канарските Острови]] од каде што на [[6 септември]] тргнал на пет неделно патување по Атлантскиот Океан. Тој на копно стасал на [[12 октомври]] [[1492]] кога морнарот [[Родриго де Тријана]] го здогледал копното. Првите шпански колонисти, кои Колумбо ги довел со себе на своето второ патување, се населувале крај Карибите. Шпанците кои сакале да преземат експедиција во Новиот Свет, морале да добијат дозвола од Круната и да му платат на монархот една петтина од секое богатство собрано во новите колонии, а притоа колонизаторите сами ги финансирале своите експедиции. Првите шпански колонисти во [[Америка]] биле заинтересирани само за експлоатација на златото и среброто, и успевале во тоа. Шпанската тврдина изградена во [[1565]] година во [[Сент Аугустин]] на [[Флорида]], станала првата постојана европска населба во денешните Соединети Држави. Шпанците биле првите Европејци кои стигнале до Апалачките Планини, до реката Мисисипи, Големиот Кањон[2] и до прериите западно од Мисисипи. Во [[1540]] година, Де Сото презел истражувачка експедиција, а Франциско Васкес де Коронадо повел 2.000 Шпанци и Индијанци од [[Мексико]] низ денешната граница меѓу [[Аризона]] и [[Мексико]] и стигнал до централен Канзас. Покрај Сент Аугустин, Шпанците ги основале и градовите [[Санта Фе]], [[Албукерк]], [[Сан Антонио]], [[Тусон]], [[Сан Диего]], [[Лос Анџелес]] и [[Сан Франциско]]. === Хабсбуршка Шпанија === {{Главна|Хабсбуршка Шпанија}} [[Податотека:Emperor charles v.png|thumb|left|180px|[[Карло V (Свето Римско Царство)|Карлос I]], најпознат како цар на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] под името Карло V.<ref>{{Наведена книга |title=Renaissance and Reformation |last=Patrick |first=James |url=http://books.google.com/books?pg=PA207&dq=charles+V+was+the+most+powerful+monarch+of+his+day&id=i6ZJlLHLPY8C&output=html |publisher=Marshall Cavendish |year=2007 |pages=207 |isbn=0761476512, 9780761476511}}</ref>]] Терминот Хабсбуршка Шпанија се однесува на периодот од историјата на Шпанија во текот на [[16 век]] и [[17 век]] ([[1506]]-[[1700]]), кога со Шпанија владеела [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]]. Под нејзината власт, односно во времето на [[Карло V, цар на Светата Римско Царство|Карло V]] и [[Филип II од Шпанија|Филип II]], Шпанија била една од најголемите светски сили под чија контрола биле: делови од територијата на [[Америка]], [[Филипини]]те, [[Франција]], [[Бенелукс]], [[Германија]], поголемиот дел од денешна [[Италија]], а во периодот од [[1580]]-[[1640]] ја вклучувала и [[Португалија]]. Поради оваа причина, овој период на шпанската историја, исто така, бил познат како ''ера на експанзија''. Во времето на последниот Хабсбуршки крал, во втората половина на [[17 век]], Шпанија постепено навлегла во политички и културен пад. Хабсбуршкото владеење на Шпанија завршило по смртта на последниот хабсбуршки крал на Шпанија, [[Карлос II од Шпанија|Карлос II]], кое резултирало за започнување на [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]]. === Просветителство во Шпанија === {{Главна|Просветителство во Шпанија}} Војната за шпанското наследство се водела во периодот од 1701 до 1714 помеѓу повеќето големи европски сили околу обединувањето на кралствата Шпанија и Франција под круната на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Од едната страна биле Франција и Шпанија предводени од [[Луј XIV]] кој сакал да ја приклучи Шпанија кон Франција, а од другата биле Светото Римско Царство, Британија, Холандија, Савоја, Прусија и Португалија, кои сметале дека сојузот на Франција и Шпанија ќе доведе до целосна доминација на Бурбоните во Европа. Војната завршила со мировните договори од [[Договор од Утрехт (1713)|Утрехт (1713)]] и [[Договор од Раштат (1714)|Раштат (1714)]]. Како резултат, Филип V останал крал на Шпанија, но бил исклучен од Бурбонската наследна лоза, така што бил спречен и трајно оневозможен [[личниот сојуз]] помеѓу двете кралства. Филип V бил првиот Бурбонски владетел на Шпанија од [[1700]] година. Оваа гранка од Бурбонската династија владее со Шпанија до денес. Нејзин претставник е кралот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]. Во текот на просветителството во Шпанија биле воведени големи реформи од страна на властите во Шпанија во сите области на животот. [[Просветителство]]то во Шпанија започнало истоивремено со започнувањето на [[Војна за шпанското наследство|војната за шпанското наследство]], а завршило по крајот на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]]. === Шпанска војна за независност === [[Податотека:Bakhuizen, Battle of Vigo Bay.jpg|thumb|350px|Војна за шпанското наследство]] === Шпанска револуција (1868) === === Прва Шпанска република и реставрација === {{Главна|Прва Шпанска република}} {{Главна|Шпанска реставрација}} Првата Шпанска Република бил политички режим кој функционирал во Шпанија со воведување на парлементарно управување во периодот од [[11 февруари]] [[1873]] и [[29 декември]] [[1874]] година, кога [[генерал]]от [[Мартинес Кампос]] издал проглас со кој го означил почетокот на [[Бурбонска реставрација|Бурбонската реставрација]], односно обновата на Шпанија. Републиката била прогласена по абдикацијата на кралот на Шпанија [[Амадеј I од Шпанија|Амадеј I]], на [[10 февруари]] [[1873]] година. Следниот ден, на [[11 февруари]], Шпанија била прогласена за [[република]] со парламентарно мнозинство составено од радикалите, демократите и републиканците. Првиот обид за републиканско уредување во историјата на Шпанија бил краткотраен и се одликувал со длабока политичка и социјална нестабилност и со насилство. Републиката била управувана од четири одделни претседатели - [[Естанислао Фигуерас]], [[Франсиско Пи]], [[Николас Салмерон]] и [[Емилио Кастелар]]. По само единаесет месеци бил направен државен удар при што на власт дошол [[Франциско Серано]]. === Втора шпанска република и шпанската граѓанска војна === {{Главна|Втора Шпанска република}} {{Главна|Шпанска граѓанска војна}} Втората Шпанска република била основана на [[14 април]] [[1931]] година по поразот на [[Алфонсо XIII од Шпанија]] на локалните избори и неговата [[абдикација]]. Кралот [[Алфонсо XIII од Шпанија]], во обид постепено да го врати претходниот систем и да го врати својот углед, го повикал генералот [[Дамасо Беренгер]] да формира влада. Тоа не било поддржано од другите политички сили во Шпанија, кои повикале на создавање [[Втора Шпанска Република]]. Дамасо Беренгер поднел оставка, а владата ја формирал [[Адмирал Азнар]] кој свикал избори на [[13 април]] [[1931]] година, со цел да ги задоволи барањата на демократите и републиканците. На изборите победиле [[социјалист]]ите и републиканците, а веднаш по изборите следувале големи улични немири со повик за отстранување на монархијата. Армијата изјавила дека ќе застанат на страната на народот и кралот бил принуден да ја напушти Шпанија. По прогонот на кралот била формирана привремена влада, на чело со [[Нисето Алкала Самора]], и таа се задржила до [[9 декември]] [[1931]] година, кога бил донесен новиот [[Устав]]. Со Шпанија во тој период раководела републиканско-социјалистичката партија на [[Мануел Асанар]]. Прв претседател ([[1931]]-[[1936]]) на втората република станал [[Нисето Алкала Самора]]. Но, републиката била вовлечена во голема криза кога генералот [[Франсиско Франко]] извршил воен преврат со кое го означил почетокот на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Шпанската граѓанска војна ([[17 јули]] [[1936]] – [[1 април]] [[1939]]) била војна помеѓу шпанската републиканска влада и нејзините левичарски поддржувачи, од една страна, и бунтовниците, војската и десно-ориентираните елементи, на чело со [[Франсиско Франко]] од друга. Во војната се вмешале и странски сили. Иако во принцип била усвоена политика на немешање, [[СССР]] ја поддржувал владата, а Франко бил поддржан од [[Италија]] на [[Мусолини]] и од [[Адолф Хитлер|Хитлерова]] [[Германија]]. На страната на владата се бореле и доброволци од многу земји, како дел од [[Интернационални бригади|Интернационалните бригади]]. Меѓу попознатите личности што се бореле на страната на Републиката биле: [[Џорџ Орвел]], [[Ернест Хемингвеј]], [[Андре Малро]] и други. === Франсиско Франко === {{Главна|Франкова Шпанија}} {{Главна|Франсиско Франко}} [[Франциско Франко]] станал диктатор на Шпанија, по победата во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Франко официјално застанал на чело на државата на [[1 април]] [[1939]] година, а со Шпанија владеел сè до неговата смрт на [[20 ноември]] [[1975]] година. Одмаздата на Франко започнала веднаш по завршувањето на војната, при што биле извршени безброј злосторства врз членовите на републиканците. Голем дел од републиканците биле уапсени, убивани и покрај тоа што некои од нив биле само симпатизери на тој режим. Како резултат на тоа, илјадници граѓани на Шпанија морале да бараат [[егзил]], претежно во [[Франција]] и [[Мексико]]. Оние коишто побегнале од државата обично се вклучувале во борбата против [[Национализам|национализмот]] и [[Нацизам|нацизмот]]. Еден таков пример е митрополитот [[Луис Компанис]] кој побегнал во соседна [[Франција]]. Во [[1940]] година, тој бил уапсен од страна на [[Вишиевска Франција]] на чие чело се наоѓал [[Филип Петен]] и бил екстрадиран во Шпанија. Иако Франко користел некои симболи на [[Фашизам|фашизмот]], неговото владеење не се смета [[Фашизам|фашистичко]], зашто тој не сакал да го трансформира општеството со [[револуциија]].<ref>Laqueur, Walter [http://books.google.com/books?id=fWggQTqioXcC&dq Fascism: Past, Present, Future] p. 13 1996 Oxford University Press]</ref><ref>De Menses, Filipe Ribeiro [http://books.google.com/books?id=InPG_1wKfCIC&dq Franco and the Spanish Civil War], Routledge, p. 87.</ref><ref>Gilmour, David, [http://books.google.com/books?id=O-SEAAAAIAAJ&q=&pgis=1 The Transformation of Spain: From Franco to the Constitutional Monarchy], Quartet Books, 1985, р. 7.</ref><ref name=autogenerated1>Payne, Stanley [http://books.google.com/books?id=NiD3UeOCSGsC&dq Fascism in Spain, 1923–1977], Univ. of Wisconsin Press, 1999, p. 476.</ref> По крајот на Втората светска војна, Франко и неговата Шпанија биле вовлеени во политичка изолација од страна на [[САД]], [[Велика Британија]] итн. Во [[1946]] година било воведено ембарго кон Шпанија и француската граница кон Шпанија била затворена. По зголемените [[Студена војна|тензии]] помеѓу [[САД]] и [[СССР]] во 1950-тите, [[САД]] барале нови сојузници во Европа. Франко бил прогласен за голем противник на [[Комунизам|комунизмот]] и се сметало дека тоа Шпанија би ја направила можен сојузник на [[САД]] за време на [[Студена војна|Студената војна]]. Така, изолацијата на државата траела до [[1953]] година, кога Шпанија и САД потпишале договор во [[Мадрид]] според кој Шпанија добила економска помош во замена за американските воени бази. Истата година, во [[1955]] година, Шпанија потпишала [[конкордат]] со [[Ватикан]]. Шпанија била примена во [[ООН]] во [[1955]] година и во [[Светска Банка|Светската банка]] во [[1958]] година.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/WBEUROPEEXTN/SPAINEXTN/0,,contentMDK:20811575~menuPK:2205709~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:292395,00.html The World Bank. Spain. History]</ref> Франко починал на [[20 ноември]] [[1975]] година на возраст од 82 години. === Шпанија денес === Шпанија е парламентарна монархија. Парламентот кој ја има законодавната власт во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. Извршната власт ја има владата, на чело со премиерот кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Географија == {{Главна|Географија на Шпанија}} [[Податотека:Spain topo.jpg|мини|Топографска карта на Шпанија]] Вкупната површина на земјата изнесува 504 030&nbsp;км², и според тоа се наоѓа на [[Список на држави и територии по површина|51 место по големина во светот]]. Земјата го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''peñones'') на [[Пењон де Велез де ла Гомера|Велез]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Шпанија зазима 83% од вкупната плоштина на Пиринејскиот полусотров. Таа е трета најголема држава во Европа, по Украина и Франција. Нејзините морски граници изнесуваат 4 964 километри преку кој Шпанија ги поддржува врските со останатите држави. Таа излегува на два водни базени, јавувајќи се како средоземна и атлантска држава. Нејзината граница со Франција е долга 623 километри, а со Андора 64 километри, Португалија 1 214 километри, Мароко 15,9 километри преку градот Сеута. Шпанија се наоѓа во умерениот појас, чиј релјеф и кима многу се разликуваат, во зависност од местото. Често, за климата во Шпанија се вели дека е средоземна. Но, таа се јавува само на југ и исток. На исток и југ, каде преовладува средоземната клима, средните месечни температури се движат од 13&nbsp;°C до 25&nbsp;°C. Летата на овие региони се топли, суви со максимални температури до 48&nbsp;°C. Така, овој дел има најголем број на сончеви денови во Европа. Зимите се умерени. На северозапад, климата е постудена и температурите се движат од 8-20&nbsp;°C. Во Централна Шпанија, каде климата е континентална, температурите се движат од 3-23&nbsp;°C, но во зимните периоди тие можат да паднат и под 0&nbsp;°C == Државно уредување == Шпанија е [[парламентарна монархија]], на чие чело стои [[монарх]] (во моментот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]). Законодавната власт се состои од две палати, сенат или Горниот дом и Конгрес на парламентарците кои се избираат на секои четири години. Извршната власт е раководена од страна на премиер. Исто така, локалните органи на власта (17 ентитети) имаат свои парламенти и влади, со широки овластувања.<ref>{{наведена книга|author=Fred M. Shelley|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From Democracies to Theocracies|url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|date= 2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|page=197}}</ref> == Административна поделба == {{Автономни заедници во Шпанија-Карта|float=right}} Политички, Шпанија е поделена на седумнаесет [[автономни заедници во Шпанија|автономни заедници]]: на север - [[Галисија]], [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Баскија]], [[Ла Риоха]] и [[Навара]]; на [[исток]] - [[Арагон]], [[Kaталонија]], [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], [[Балеарски Острови]]; во централниот дел - [[Кастиља и Леон]], [[Мадрид (автономна заедница)|Мадрид]], [[Кастиља-Ла Манча]] и [[Екстремадура]]; на југ - [[Андалусија]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]], [[Канарски Острови]]. Покрај тоа, постојат два автономни градови на африканскиот брег, [[Сеута]] и [[Мелиља]]. Сегашните автономни области се формирани во [[1983]] година. По територија, најголемиот регион е Кастиља и Леон, а најмалиот - Балеарските Острови. Со најмногу население е Андалусија, а најмалку е Ла Риоха. Административно, земјата е поделена на [[Покраини во Шпанија|50 покраини]]. Седум автономни региони се состојат од по една покраина - [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Навара]], [[Ла Риоха]], [[Мадрид]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Најниската административна единица во Шпанија е општината (''municipio''), како нивниот број е 8.111. Историски, одредени региони се поделени на [[Окрузи во Шпанија|окрузи]] наречени „комарки“ (''comarcas''), кои претставуваат нешто како окрузи. Автономните области имаат широка законодавна и извршна независност, со парламентарна и регионална власт. == Стопанство == Според [[Светска Банка|Светската Банка]], економијата на Шпанија е деветта по големина во светот и петта во [[Европа]]. За [[2007]] година, [[БВП]] на човек од населението бил 33,700 $,со кое земјата ги надминала и некои држави кои се дел од [[Г-7]], како [[Италија]] на пример, а како показател се наоѓа по [[Јапонија]] и [[Франција]] чиј БВП изнесува 33,800 $. Растот на шпанската економија за [[2007]] година бил 3.7 %, според кој показател е најголем успех помеѓу членовите на Г-7 и другите европски држави. Владата на [[Хосе Марија Аснар]] успешно го вовела [[Eвро|еврото]] како национална валута во почетокот на [[1999]] година и успешно се справила со невработеноста, која во моментот е 7,6% и е меѓу најниските во Европа (во 90-те години невработеноста достигнала 20%). големата слаба страна на економијата е сравнитело високата инфлација <ref>„[http://www.oecdobserver.org/news/fullstory.php/aid/1592/Spain%92s_economy_.html Spain's Economy: Closing the Gap],“ in the ''OECD Observer,'' May 2005. 8 јули 2007.</ref>,, но и покрај тоа шпанската економија се очекува да расте побрзо од просекот во ЕУ, благодарение на индустријата и зголемената трговија со Латинска Америка и Азија. Економијата на Шпанија успеала да избегне ''нулта раст'' за разлика од повеќето други големи европски земји.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |title=OECD figures |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509001824/http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |url-status=dead }}</ref> Помеѓу 2000 и 2005 Шпанија создала половина нови работни места во целата Европска Унија.<ref>[http://www.guardian.co.uk/spain/article/0,,1830838,00.html Economic statistics]</ref> Таа продолжува да е една од најголемите динамични економии во ЕУ и привлекува многу странски инвестиции.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |title=Official report on Spanish recent Macroeconomics, including tables and graphics |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044742/http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |url-status=dead }}</ref> Според некои истражувања се очекува земјата да ја надмине [[Германија]] по БДП на човек од неселнието во [[2011]]. [[Податотека:20140404193229!Cuatro Torres Business Area (cropped).jpg|мини|Еден од најразвиените мадридски региони]] Современа Шпанија е високо развиена индустриско-аграрна земја. По обем на индустриско производство, земјата е на петто место во Европа и на осмо место во светот. Најразвиени индустриски гранки се инженерството, автомобилството, бродоградбата, авиони, електротехниката, хемиската, текстилната индустрија. Земјата е богата со корисни ресурси. Шпанија е голем производител на [[вино]] (трето место во Европа), [[ориз]] (највисока експлоатација во светот), [[бадем]], [[тутун]], [[маслинка|маслинки]] (на прво место во светот по производство на висококвалитетно маслиново масло). Најголемите автомобилски производители фабрики се наоѓаат во [[Марторел]] (блиску до [[Барселона]]), [[Виго]], [[Сарагоса]], [[Валенсија]], [[Мадрид]], [[Памплона]], [[Барселона]], [[Ваљадолид]]. Авиони се произведуваат во [[Севиља]] (две фабрики), [[Хетафе]] (близу до [[Мадрид]]) и [[Кадис]], а хеликоптери - во новата фабрика во [[Албасете]]. Најголемите центри на локомотиви се наоѓаат во [[Лас Матас]] (до [[Мадрид]]), [[Сан Андреј Комтал]] (до [[Барселона]]), [[Беасаин]] и [[Ирун]] (на баскиски), [[Сарагоса]], [[Валенсија]] и други. Таму се произведуваат едни од најбрзите возови во светот. Важен удел во економијата на земјата има меѓународниот [[туризам]]. Годишно Шпанија се посетува од околу 60 милиони туристи (95% од нив се од западноевропските земји). Земјата има најголема во Европа материјално-техничка база за сервисирање на бројните посетители. Голем дел од населението е ангажирано во областа на туристичката услуга, а приходите од туризмот се проценуаат на 40 милијарди евра. Изградбата забележува голем развој во последното деситилетие. == Демографија == {{Најголеми градови во Шпанија}} == Култура == === Јазик === [[File:Languages of Spain.svg|thumb|right|upright=1.35|Јазиците во Шпанија]] Шпанија е повеќејазична држава.<ref name=conversi>{{cite web|url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|last=Conversi|first=Daniele|title=The Smooth Transition: Spain's 1978 Constitution and the Nationalities Question|work=National Identities, Vol 4, No. 3|publisher=Carfax Publishing, Inc.|year=2002|access-date=28 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511172945/http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|archive-date=11 May 2008}}</ref> [[Шпански јазик|Шпанскиот]]—наведен во Уставот од 1978 како ''castellano'' ('кастиљански')—всушност е официјален јазик на целата земја од 1931.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fFYa2ooeVXgC&pg=PA129|title=National, regional and minority languages in Europe|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]]|editor-first=Gerhard|editor-last=Stickel|chapter=Spain, a plurilingual state: Spanish and other official languages|first=Manuel|last=Casado Velarde|page=129|year=2011|location=Frankfurt|isbn=978-3-631-60365-9}}</ref> Како што дозволува третиот член од Уставот, другите 'шпански јазици' исто така може да бидат официјални во нивните автономни заедници. Територијалноста на овој начин создава асиметричност, при што правата на говорителите на шпански се применуваат на целата територија, додека правата на говорителите на другите коофицијални јазици се применуваат само на ''нивната'' територија.{{sfn|Ramallo|2018|p=465}} Покрај шпанскиот, се говорат и [[Арагонски јазик|арагонски]], [[арански]], [[Астуролеонски јазици|астуролеонски]], [[Баскиски јазик|баскиски]], [[Каталонски јазик|каталонски]], [[Галисиски јазик|галисиски]], [[португалски јазик|португалски]].<ref>{{Cite book|chapter=Linguistic diversity in Spain|year=2018|doi=10.1515/9783110365955-018|publisher=[[De Gruyter]]|editor-first=Wendy|editor-last=Ayres-Bennett|editor-first2=Janice|editor-last2=Carruthers|title=Manual of Romance Sociolinguistics<!--|pages=462–493-->|first=Fernando|last=Ramallo|isbn=9783110365955|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/325696721|page=462|s2cid=158999790}}</ref> Бројот на говорници варира во голема мера и нивното правно признавање е нерамномерно, при што на некои од најранливите јазици им недостига каква било ефикасна заштита.{{sfn|Ramallo|2018|p=463}} Оние кои уживаат признавање како официјален јазик во некои автономни заедници вклучуваат: каталонски (во [[Каталонија]], [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] и [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], каде е нарекуван валенсиски); галисиски (во [[Галисија]]); баскиски (во [[Баскија (автономна заедница)|Баскија]] и дел од [[Навара]]); и арански во Каталонија. Шпанскиот како мајчин јазик го зборуваат 74%, каталонскиот 17%, галисискиот 7% и баскискиот 2% од шпанското население.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|title=CIA – The World Factbook – 5pain|publisher=Cia.gov|access-date=30 April 2011|archive-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|url-status=dead}}</ref> Некои од најзборуваните странски јазици што ги користат имигрантските заедници се [[Марокански арапски јазик|марокански арапски]], [[Романски јазик|романски]] и [[Англиски јазик|англиски]].<ref>{{Cite book|chapter-url=https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|year=2016|page=175|first=Montserrat|last=Recalde Fernández|editor-first=Montserrat|editor-last=Recalde Fernández|editor-first2=Carme|editor-last2=Silva Domínguez|title=Ser inmigrante en tempos de crise. Unha ollada multidisciplinar|publisher=Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Compostela|doi=10.15304/9788416533015|chapter=A contribución da inmigración ao multilingüismo do Estado español|isbn=9788416533015|access-date=2023-05-13|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725112956/https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|url-status=dead}}</ref> === Религија === [[Римокатоличка црква|Римокатоличкото христијанство]] е најголема религија во Шпанија. Според една студија од [[јули]] [[2009]] година спроведена од страна на шпанскиот Центар за социолошки истражувања, околу 76% од [[Шпанци]]те се приврзаници на католизмот, 2% на друга вера, и околу 20% не се идентификуваат со религијата. Повеќето Шпанци не учествуваат редовно во религиозни литургии. Оваа студија покажува дека Шпанците не се сепак религиозна нација, бидејќи 58% од вкупниот број на население многу ретко или никогаш не одат во црквата, 17% одат во црква неколкупати годишно, 9% барем еднаш во еден месец и 15% секоја недела или повеќепати неделно. {{bar box |float=right |title=Верници во Шпанија |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|76}} {{Столбен постоток|Атеисти или нерелигиозни|black|20}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|2.3}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.1}} {{Столбен постоток|Други|orange|1.7}} }} [[Податотека:Santiago cathedral 2021.jpg|мини|[[Катедрала Сантјаго де Компостела|Катедралата во Сантјаго де Компостела]]]] Шпанија е држава која во текот на својата историја водела големи борби на религиозно ниво, главно против [[ислам]]от и [[Јудаизам|јудаизмот]], а во помала мера со [[протестантство]]то. Поголемиот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] бил [[Христијанизација|христијанизиран]] во времето кога истиот бил дел од [[Римско Царство|Римското Царство]]. По слабеењето на [[Рим]], [[Германи|германските племиња]] извршиле инвазија врз поголемиот дел од териториите на поранешната империја. Во [[410]] години Шпанија била заземена од страна на [[Визиготи]]те кои го наметнале [[Аријанство]]то. Во [[711]] година полуостровот бил нападнат од страна на [[Маври]]те од [[Северна Африка]], каде формирале држава наречена [[Ел Андалус]] и како таква (со мали промени) се задржала во следните 8 векови. Така, [[ислам]]от станал најголема религија на овиепростори, бројот на муслимани се зголемил во најголема мера а додека поголемиот дел од населението останало христријанско. Во тој период, многу цркви биле претворени во џамии. Христијанството успеало да се задржи само во [[Сантјаго де Компостела]]. Средновековна Шпанија била местото на речиси постојаното војување меѓу муслиманите и христијаните. Така се задржало сè до заврѓувањето на [[Реконквиста]]та во [[1492]] година. Веднаш по ова, била објавена [[Шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] од страна на [[Изабела I]] и [[Фернандо II Арагонски]] за заштита на верата против разни [[еретик|кривоверци]] и кривоверци со цел тие да ја прифатат католичката вера. Во оваа група попосле спаднале и [[Евреи]]те по што биле присилени (во [[1492]]) да се преселат од [[пиринејски полуостров|пиринејскиот полуостров]]. Шпанија го спровела католицизмот во [[Нов Свет|Новиот Свет]] и на [[Филипини]]те. Шпанскиот крал инсистирл на независност од папата. Инквизицијата конечно била укината во 1830 година. Католицизмот станал државна религија во [[1851]], кога за шпанската влада потпиша конкорд со [[Ватикан]]. Овој пакт бил укинат во [[1931]] година со прогласувањето на [[Втора Шпанска република|Втората Шпанска република]]. Во текот на [[Шпанска граѓанска војна|граѓанската војна]], околу 7.000 свештеници биле убиени. == Надворешни врски == ==Шпанија како тема во уметноста и во популарната култура== * „Шпанската танчерка“ — песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 55.</ref> * „Шпанија“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 19.</ref> * „Скици од Шпанија“ ([[англиски]]: ''Sketches of Spain'') — музички албум на американскиот [[џез]]-музичар [[Мајлс Дејвис]] (''Miles Davis'') од 1960 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mSS5p9BdNGU YouTube, Miles Davis - Sketches of Spain (1960) (Full Album) (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпански клуч“ (англиски: ''Spanish Key'') — композиција на Мајлс Дејвис од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ibanLlREjTk YouTube, Miles Davis - Spanish Key (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпанија“ (шпански: ''España'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Zona-Sumraka/release/801081 Discogs, Film – Zona Sumraka (пристапено на 24.5.2021)]</ref> * „Одам во Шпанија“ (англиски: ''I'm Going To Spain'') — песна на британската [[Рок музика|рок]]-група [[Фол (рок-група)|Фол]] (''The Fall'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Fall-The-Infotainment-Scan/master/39039 DISCOGS, The Fall ‎– The Infotainment Scan (пристапено на 22.10.2020)]</ref> * „Магијата на шпанскиот замок“ (англиски: ''Spanish Castle Magic'') — песна на рок-групата [[Џими Хендрикс Експириенс]] (''The Jimi Hendrix Experience'').<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Axis: Bold as Love'', SomeWax Recordings, SW043-2, 2001.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Шпанија| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави на Пиринејскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави во Африка]] d8dq8onq9j31m3ar2e00fub9jmxx139 5538022 5538020 2026-04-12T10:38:44Z Buli 2648 /* Спанија */ 5538022 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за држава | native_name = ''Reino de España'' | conventional_long_name = Кралство Шпанија | common_name = Шпанија | name = {{collapsible list |titlestyle = background:transparent;text-align:center;line-height:normal;font-size:84%; |title = {{resize|1.0 em|4 други имиња}} |{{Infobox|subbox=yes|bodystyle=font-size:80%;font-weight:normal; |rowclass1 =mergedrow|label1=[[Каталонски јазик|каталонски]]:|data1={{lang|ca|Regne d'Espanya}} |rowclass2 = mergedrow|label2=[[Баскиски јазик|баскиски]]:|data2={{lang|eu|Espainiako Erresuma}} |rowclass3 = mergedrow|label3=[[Галисиски јазик|галисиски]]:|data3={{lang|gl|Reino de España}} |rowclass4 = mergedrow|label4=[[Окситански јазик|окситански]]:|data4={{lang|oc|Reiaume d'Espanha}} }} }} | image_flag = Flag of Spain.svg | image_coat = Escudo de España (mazonado).svg | image_map = EU-Spain.svg | map_caption = | national_motto = ''Plus Ultra'' | national_anthem = "[[Marcha Real]]"<br /><center>[[File:Marcha Real-Royal March by US Navy Band.ogg]]</center> | official_languages = [[Шпански јазик|Шпански]] | ethnic_groups = {{unbulleted list |87.8% [[Шпанци]] |12.2% други}} | ethnic_groups_year = 2011 | demonym = [[Шпанци]] (Шпанец/Шпанка) | capital = [[Мадрид]] | latd=40 |latm=26 |latNS=N |longd=3 |longm=42 |longEW=W | largest_city = capital | government_type = | leader_title1 = [[Крал на Шпанија|Крал]] | leader_name1 = [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]] | leader_title2 = [[Премиер на Шпанија|Премиер]] | leader_name2 = [[Педро Санчес]] | leader_title3 = | leader_name3 = | sovereignty_type = | sovereignty_note = | established_event1 = | established_date1 = | established_event2 = | established_date2 = | established_event3 = | established_date3 = | established_event4 = | established_date4 = | established_event5 = | established_date5 = | established_event6 = | established_date6 = | established_event7 = | established_date7 = | established_event10 = | established_date10 = | established_event8 = | established_date8 = | established_event9 = | established_date9 = | accessionEUdate = 1 јануари 1986 | area_rank = 51^ва | area_magnitude = | area_km2 = 505,992 | area_sq_mi = 195,364 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | percent_water = 1,04% | population_estimate = 47,190,493 | population_estimate_rank = 28^ма | population_estimate_year = 2011 | population_census = 40,847,371 | population_census_year = 2001 | population_density_km2 = 90 | population_density_sq_mi = 231 <!--Do not remove per [[WP:MOSNUM]]--> | population_density_rank = 106то | GDP_PPP = | GDP_PPP_rank = | GDP_PPP_year = | GDP_PPP_per_capita = $30,625 | GDP_PPP_per_capita_rank = | GDP_nominal = {{nowrap|$1.232<ref name=imf2/>}}&nbsp;трилиони | GDP_nominal_rank = | GDP_nominal_year = 2017 | GDP_nominal_per_capita = $26,643<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 30-ти | Gini = 31.5 <!--Number only--> | Gini_year = 2023 | Gini_change = decrease | Gini_ref = <ref name=eurogini>{{cite web|url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/tessi190/default/table|title=Gini coefficient of equivalised disposable income – EU-SILC survey|publisher=[[Eurostat]]|website=ec.europa.eu|access-date=10 July 2024}}</ref> | Gini_rank = | HDI = 0.911 <!--Number only--> | HDI_year = 2022 <!--Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase <!--Increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="UNHDR">{{cite web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|title=Human Development Report 2023/24|language=en|publisher=[[United Nations Development Programme]]|date=13 March 2024|page=288|access-date=13 March 2024}}</ref> | HDI_rank = 27ма | currency = [[Евро]] ([[Евро|€]]) | currency_code = EUR | time_zone = CET | utc_offset = +1 | time_zone_DST = CEST | utc_offset_DST = +2 | date_format = | drives_on = десно | cctld = [[.es]] | calling_code = +34 | footnote1 = }} '''Кралство Шпанија''' или само '''Шпанија''' ([[шпански јазик|шпански]] и [[галисиски јазик|галисиски]]: ''Reino de España'' или ''España''; [[каталонски јазик|каталонски]]: ''Regne d'Espanya''; [[баскиски јазик|баскиски]]: ''Espainiako Erresuma'') — земја во [[Југозападна Европа]]. Го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''penes'') на [[Пењон де Велес де ла Гомера|Велес]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Главен град на Шпанија е [[Мадрид]]. Површина на земјата е 505 992 км² а број на население според проценките во 2011 година изнесува 47 190 493 жители. Шпанија е [[парламент]]арна [[монархија]]. Парламентот кој ја има [[законодавна власт|законодавната власт]] во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. [[извршна власт|Извршната власт]] ја има [[влада]]та, на чело со [[премиер]]от кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Етимологија на име == == Историја == {{Главна|Историја на Шпанија}} === Праисториска Шпанија === {{Главна|Праисторија на Иберија}} [[Податотека:Reproduction cave of Altamira 02.jpg|thumb|Репродукција на цртежи од пештерата [[Алтамира]],<ref name="Science2012">{{Harvard citation|Pike|Hoffmann|García-Díez|Pettitt|2012|pp=1409-14013|sp=sí}}</ref> во [[Кантабрија]]]] Праисторијата на денешна Шпанија започнува со отривањето на најраниот запис за постоење на [[човелики мајмун]] во [[Европа]] во [[пештера]] која се наоѓа на планината [[Атапуерка]]. Фосилите кои биле пронајдени таму датираат отприлика пред околу 1,2 милиони години.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6256356.stm|title='First west Europe tooth' found|publisher=BBC|date=30 June 2007|access-date=9 August 2008|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091021003923/http://encarta.msn.com/text_761575057___0/Spain.html|archive-date=21 October 2009}}</ref> Современиот [[кроманонски човек]] на овие простори започнале да се населуваат пред околу 35.000 години. Во пештерата [[Алтамира]] постоела една од првите населби на овие простори пред околу 15.000 години.<ref name="Science2012" /><ref>{{наведено списание|last1=Bernaldo de Quirós Guidolti|first1=Federico|last2=Cabrera Valdés|first2=Victoria|journal=Complutum|volume=5|year=1994|title= Cronología del arte paleolítico|url= http://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=164330&orden=1&info=link|access-date=17 November 2012|issn= 1131-6993|pages= 265–276|format= PDF}}</ref> Според [[археологија|археолошките]] проучувања, на овие простори постоела развиена култура во источниот дел на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето на доцниот [[неолит]] и [[бронзено време|бронзеното време]]. [[Фенекија|Фенекијците]], [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Картагина|Картагените]] го населиле овој простор, колонизирајќи во околу [[1100 п.н.е.]]. Фенекијските трговци го основале денешниот град [[Кадис]]. Во текот на [[9 век п.н.е.]] Старите Грци го колонизирале и основале градот [[Емпуриес]] по должината на [[Средоземното Море]], преоставајќи го јужниот дел на Фенекија. Од [[Стара Грција]] најверојатно произлегло и името [[Иберија]], според реката [[Ибар]]. Во [[6 век п.н.е.]] на полуостровот пристигнале Картагинците кои воделе војни со најпрвин со Грција а подоцна и со [[Римско Царство|Римското Царство]]. Најважен град којшто го основиле бил денешниот [[Картагина]]. Праисторискиот период на тогашна [[Иберија]] завршил со започнувањето на [[Пунски војни|Пунските војни]], период кога територијата влегла во доменот на т.н. [[пишана историја]]. === Иберија === {{Главна|Иберија }} [[Иберија]] е назив кој бил користен од страна на [[Стара Грција]] за денешниот [[Пиринејски Полуостров]] (наречен и „Пиринејски Полуостров“). Овој термин бил користен и од страна на [[Херодот]]. Проучувањето на Пиринејскиот Полуостров како географска целина се одвивало доста бавно. Еден од факторите бил поради разделеченоста од античкиот свет. [[Стара Грција|Старите Грци]] и [[Фенекија|Фенекијците]] во однос на оваа територија ја користиле најмногу од економски интерес, според кое се смета дека сепак овие народи ја познавале многу добро Иберија, како по нејзиното крајбрежје така и во нејзината внатрешност. За овој период од историјата на Иберија се знае дека во текот на [[1 век]], кралот [[Мавретанијан Јуба II]] имал огромна [[библиотека]] која содржала текстови и книги од [[Фенекија]], и дека [[евреи|еврејскиот]] географ [[Марино од Тир]] поседувал материјали од таму кои му помогнале да ја состави картата на тогашниот познат свет. Но, ниту Грците ниту Римјаните не обраќале големо внимание на овие документи, така што голем дел од нив се исчезнати. Во [[Антика|античко време]], терминот Иберија немал географска, туку етничка основа. Познато е дека [[Ибери|Ибериските племиња]] во [[6 век п.н.е.]] живееле во околината на [[Монпелие]], и дека во [[5 век п.н.е.]], [[Есхил]] напишал „''Рона тече покрај Иберија''“. === Хиспанија === {{Главна|Хиспанија}} [[Податотека:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-15-09.jpg|thumb|300px|[[Римска република|Римски]] мост во Кордоба]] [[Хиспанија]] е име кое [[Стар Рим|Римјаните]] го користиле за наименување на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. Римското освојување на полуостровот траело вкупно два века. Освојувањето на полуостровот било исполнето со крвави битки. По освојувањето на Хиспанија од страна на [[Римско Царство|Римското Царство]], процесот на [[романизација]] на тамошните народи се одвивало без поголеми проблеми. Рим продонел од една страна многу за развивањето на полуостровот. Процесот на [[романизација]] започнал уште со победата на Римјаните над [[Картагина]] во Втората Пунска војна. Еден од најзначајните моменти на процесот на романизација на Хиспанија се случил во времето на императорот [[Веспазијан]], кој доделил граѓанско право на хиспанските градови во [[74]] година, овозможувајќи им да добијат статус на римска општина. Тој статус им овозможил на [[Трајан]] и неговиот наследник [[Адријан]], кои биле родени во Хиспанија, да станат римски императори. Со доаѓањето на римјаните на Пиринејскиот Полуостров, тие главно се населувале или во постоечките градови или основале нови. Едни од најпознатите градови кои биле создадени во тоа време се: Таракон (лат. ''Tarraco''), денешна [[Тарагона]], Италика (лат. ''Italica''), град во покраината [[Севиља (покраина)|Севиља]], Емерита Августа (лат. ''Emerita Augusta''), денешна [[Мерида]]. === Спанија === {{Главна|Свеви}} {{Главна|Кралство Галисија}} {{Главна|Спанија}} [[Податотека:Iberia 560.svg|мини|Територијата на византиската провинција Шпанија]] Свевите, [[406]] година, тие во сојуз со [[Вандали]]те и [[Алани]]те ја преминале реката [[Рајна]] и ја зазеле [[Галисија]]. Во [[466]] година го примаат Аријанството, а од [[560]] година се католици. Кралството Галисија било основано во [[410]] година од страна на [[Германи|германското племе]] [[Шваби]], кои стекнале независност од [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] на територијата на римските провинции [[Галисија]] и [[Северна Лузитанија]]. Во [[585]] година, кралството на Швабите било претпено односно присоединето кон [[Визиготско кралство|кралството]] на [[Визиготи]]те. Визиготското кралство пак опстојувало до [[701]] година, а неговите територии влегле во составот на [[Кралство Астурија]]. Во меѓу време од страна на Византија на овие простори била формирана провинцијата Спанија во периодот од [[552]] година до [[623]] година. Провинцијата ги опфаќала териториите на јужниот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Територијата била освоена од страна на [[Јустинијан I]]. === Визиготска Хиспанија === {{Главна|Визиготска Хиспанија}} {{Главна|Визиготи}} {{Главна|Визиготско Кралство}} [[Податотека:Iberia 700.svg|мини|Полуостровот во 700]] Визиготска Хиспанија е назив за територијата на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] во времето кога бил владеен од страна на [[Визиготи]]те. Овој период го опфаќа времето од [[Битка код Вујеа|Битката кај Вујеа]] во [[507]] година до [[Битка кај Гвадалета|Битката кај Гвадалета]] во [[711]] година. До [[507]] година, [[Визиготско Кралство|Визиготското Кралство]], со центар [[Тулуза]], ги контролирал [[Аквитанија]], [[Нарбонска Галија]] и голем дел од [[Хиспанија]]. По поразот на Визиготите од страна на [[Франки]]те во [[507]] година, и смртта на визиготскиот крал, Визиготите неговиот наследник [[Амаларих]] го одвеле во [[Хиспанија]]. Нивниот центар најпрво се наоѓал во [[Барселона]], а потоа во [[Толедо]]. Од [[511]] година до [[526]] година, Визиготите биле во сојуз со [[Остроготи]]те, на чие чело се наоѓал [[Теодорих Велики]]. Во текот на [[6 век]] дошло до војна околу престолот помеѓу Визиготите и источноримскиот цар [[Јустинијан I]] со неговиот претендент [[Атанагилда]]. Во војната, [[Византија]] победила, а Византијците немале намера да се повлечат и го зазеле југоисточниот дел од полуостровот каде се задржиле до [[754]] година. Овде тие ја создале и провинцијата [[Спанија]]. Подоцна, на овие простори се појавил нов непријател, [[муслимани]]те кои во [[711]] година го зазеле скоро целиот полуостров, уништувајќи го целосно Кралството на Визиготите. === Ел Андалус === {{Главна|Ел Андалус}} Ел Андалус е [[арапски јазик|арапското]] име за деловите од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] кои биле под власта на [[муслимани]]те односно под [[Маври]]те во периодот од [[711]] година до [[1492]] година. Од [[711]] година, територијата на денешна Шпанија и [[Португалија]] била завладеана од страна на народ кој оставил големо културно значење на овие простори. Сепак, владеењето на Маврите се одликувало со голема толеранција кон местното население. По создавање на [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]], започнал процесот на постепено прогонување на муслиманскиот свет од полуостровот, и повторно завладување на овие простори од страна на [[христијанство|христијанското]] население. Овој процес исто така е познат ѝ како [[Реконквиста]]. [[Арапи]]те во текот на [[13 век]] и [[14 век]] започнале да се повлекуваат кон [[Гранада]]. Целосното исцрпување од островот завршило во [[1492]] година, по кое била создадена нова европска велесила — Шпанија. === Реконквиста === {{Главна|Реконквиста }} Реконквиста претставува период на протерување на [[Арапи|арапските]] [[Маври]] од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] од страна на [[христијанство|христијанското население]] во Шпанија и [[Португалија]]. Периодот на Реконквистата траел вкупно 774 години. Во времето кога Маврите навлегле на полуостровот, малобројното [[Визиготи|визиготско население]] се повлекло кон планинските предели на [[Астурија]] и [[Кантабрија]], каде подоцна го основале [[Кралство Астурија|Кралството Астурија]]. [[Карло Велики]] основал т.н. ''[[Шпанска марка]]'' која претставувала погранична зона и нејзината цел била да го сопре напредувњето на [[Арапи]]те кон внатрешноста на [[Европа]]. [[Битка кај Ковандога|Битката кај Ковандога]], која се одиграла во [[720]] година го означила почетокот на Реконквистата. По битката, Дон Пелајо бил прогласен за крал на [[Визиготи]]те. По неговата смрт во [[737]] година, неговиот наследник Алфонсо I повторно покренал подход кон Маврите, напредувајќи кон [[Ла Риоха]] и реката [[Дуеро]]. Во текот на [[10 век]], христијанските кралства само ја шириле својата територија на сметка на Маврите. Астурските кралеви [[Ордоњо I]] и [[Алфонсо III Астурски]] ја потврдувале својата позиција покрај граицата со Арапите. Во [[913]] година било создадено [[Кралство Леон]], време кога кралевите на [[Астурија]] ја преместиле престолнината од [[Овиедо]] во [[Леон (град)|Леон]]. Кастиља благодарение на [[Фернан Гонсалес]] кој ја искористил смртта на Рамир II, успеала да ги утврди своите граници и да стане независна. [[Кастиља]] настанала на самата граница на [[Кралство Астурија]]. Територеијата била населена од Баскијци. До [[13 век]], Леон и Кастиља на повеќепати биле соединувани и повторно разделувани. Конечно, во [[1230]] година дошло до последно обединување на Кастиља и Леон, кога [[Фернандо III од Кастиља]] го наследил Кралството Кастиља во [[1217]] година, а во [[1230]] година го наследува Леон од својот татко [[Алфонсо IX]]. Што се однесува до муслиманскиот свет, сè додека тие останале единствени помеѓу себе, христијаните не можеле ништо да направат туку само да ја чуваат својата територија. Во [[1034]] година дошло до распаѓање на [[Кордопски калифат|Кордопскиот халифат]], кој бил поделен на повеќе од дваесет мали држави. По опва, христијаните добиле можност за побрзо напредување кон јужниот дел на полуостровот. [[Таифа|Таифите]] бргу заклучиле дека нивните противници се премногу силни, па затоа стапиле во сојуз со [[Алморавиди]]те, народ кој владеел со [[Северна Африка]]. Со нивна помош, муслиманите ги принудиле на [[Алфонсо VI]] да се повлече кон север во градот [[Ларида]] и [[Валенсија]]. Меѓутоа, многу бргу муслиманскиот сојуз се распаднал, па ова било повод за нов поход кон јужниот дел на полуостровот. Во [[1125]] година, берберското племе [[Алмохади]] ја зазела [[Северна Африка]], а Алморавидите биле прогонети. Така, муслиманското население од Пиринејскиот Полуостров ги повикале на помош новите владетели на [[Северна Африка]]. Во [[1146]] година стигнале на полуостровот и ги освоиле сите територии кои претходно ги освоил [[Алфонсо VII]]. Во наредните години, и двете години се спремале за одлучувачката битка која се случила на [[16 јули]] [[1212]] година, позната како [[битка кај Лас Навас де Толоса]]. Во битката, муслиманите претрпиле тежок пораз. По оваа голема победа, христијанските земји започнале да војуваат меѓусебно. Процесот на Реконквиста продолжил по [[1230]] година. Фердинанд III, крал на Леон и Кастиља во [[1236]] година ја зазел [[Кордоба]], а во [[1248]] и [[Севиља]]. [[Хаиме I]] ги освоил [[Мајорка]], [[Менорка]] и [[Валенсија]]. Последен [[Битка кај Гранада|паднал градот]] [[Гранада]] во [[1492]] година, под раководство на [[Католички кралеви|Католичките кралеви]]. === Кралство Шпанија === {{Главна|Католички кралеви}} [[Податотека:Ferdinand of Aragon, Isabella of Castile (cropped).jpg|мини|десно|[[Католички кралеви|Католички кралеви на Шпанија]]]] Католичките кралеви ([[шпански јазик|шпански]]: ''Reyes Católicos'') е титула која во историјата се користи за кралисата [[Изабела I Кастиљска]] и [[Фернандо II Арагонски]]. Оваа титула била дадена од страна на [[Папа Александар VI]] (во историјата е познат како ''Родриго Борџија''). Тие се венчале во [[1469]] година во [[Ваљадолид]]. Католичките кралеви го користиле своето познато мото: ''Tanto monta, monta tanto, Isabel como Fernando'' ([[македонски јазик|македонски]]: „Колку вреди едното, толку вреди и другото, Изабела како Фердинанд“). Соединувајќи ги “круните“ на најголемите кралства во тоа време на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], [[Кралство Кастиља]] и [[Кралство Арагон]]. Со ова, тие всушност ги поставиле темелите на новото Кралство Шпанија, кое конечно било формирано во времето на нивниот внук [[Карло V, цар на Светото Римско Царство|Карло V]]. Со времето, оваа титула на еден начин му била оправдана ако се има предвид протерувањето на [[Маври]]те од Пиринејскиот Полуостров за време на [[Реконквиста]]та. [[Откривање на Америка|Откривањето на Америка]] во [[1492]] година се совпаѓа со годината на крајот на Реконквистата. Преку колонизацијата на Новиот Свет, Шпанија станала една од најголемите светски велесили во тоа време. === Шпанска империја и откривање на Америка === {{Главна|Шпанско колонијално царство}} {{Главна|Откривање на Америка}} Шпанското колонијално царство ([[шпански]]: ''Imperio Español'') или '''Шпанско царство''' било едно од најголемите царства во светската историја како и едно од првите светски колонијални царства. Тоа во [[15 век]] вклучувало територии и колонии во [[Европа]], [[Америка]], [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]]. Шпанија во [[1492]] се појавила како единствена монархија во [[Европа]] по завршувањето на [[Реконквиста]] на [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]]. [[Кристофер Колумбо]] бил командант на првите истражувања на [[Атлантски Океан|Атлантскиот Океан]], коишто довеле придонесено за откривањето на Новиот Свет и [[колонизација на Америка]]. [[Податотека:Spanish Empire (diachronic).svg|мини|350x350пкс|Распространетост на Шпанската империја во времето на нејзиното постоење.]] За време на ерата на истражувањето односно [[Големите географски откритија]], Шпанија преку [[Карипски острови|Карипските острови]] и новопронајдените територии придонела за уништување на [[Ацтечка империја|империјата]] на [[Ацтеки]]те и [[Империја на Инките|империјата]] на [[Инки]]те, империи кои дотогаш опстојувале во [[Северна Америка]] и [[Латинска Америка]]. Подоцна новата империја се протегала од денешна [[Канада]] во [[Северна Америка]] до [[Огнена Земја]] во [[Јужна Америка]]. Шпанската експедиција на светско ниво започнува со [[Фернандо Магелан]] во [[1519]] година, а завршува со [[Хуан Себастијан Елкано]] во [[1522]] година, постигајќи го она што некогаш Колумбо го замислувал, откривање на патот кон [[Азија]], преку [[Далечен Исток|Далечниот Исток]], каде започнало и колонизирањето на државите [[Гуам]], [[Филипини]] и околните острови. Во времето на т.н. [[Златен век на шпанската книжевност]], империјата се состоела од териториите на [[Холандија]], [[Луксембург]], [[Белгија]], поголем дел од [[Италија]], делови од [[Германија]], делови од [[Франција]], територии во [[Африка]], [[Азија]] и [[Океанија]], како и големи области во [[Америка]]. Во потрага по нов пат за [[Индија]], на [[3 август]] [[1492]] година италијанскиот морепловец [[Кристофер Колумбо]], во име на шпанскиот кралски двор, со бродовите Санта Марија, Ниња и Пинта тргнал на долгоочекуваното пронаоѓање на морскиот пат за Индија. Тој најпрвин ги открил [[Канарски Острови|Канарските Острови]] од каде што на [[6 септември]] тргнал на пет неделно патување по Атлантскиот Океан. Тој на копно стасал на [[12 октомври]] [[1492]] кога морнарот [[Родриго де Тријана]] го здогледал копното. Првите шпански колонисти, кои Колумбо ги довел со себе на своето второ патување, се населувале крај Карибите. Шпанците кои сакале да преземат експедиција во Новиот Свет, морале да добијат дозвола од Круната и да му платат на монархот една петтина од секое богатство собрано во новите колонии, а притоа колонизаторите сами ги финансирале своите експедиции. Првите шпански колонисти во [[Америка]] биле заинтересирани само за експлоатација на златото и среброто, и успевале во тоа. Шпанската тврдина изградена во [[1565]] година во [[Сент Аугустин]] на [[Флорида]], станала првата постојана европска населба во денешните Соединети Држави. Шпанците биле првите Европејци кои стигнале до Апалачките Планини, до реката Мисисипи, Големиот Кањон[2] и до прериите западно од Мисисипи. Во [[1540]] година, Де Сото презел истражувачка експедиција, а Франциско Васкес де Коронадо повел 2.000 Шпанци и Индијанци од [[Мексико]] низ денешната граница меѓу [[Аризона]] и [[Мексико]] и стигнал до централен Канзас. Покрај Сент Аугустин, Шпанците ги основале и градовите [[Санта Фе]], [[Албукерк]], [[Сан Антонио]], [[Тусон]], [[Сан Диего]], [[Лос Анџелес]] и [[Сан Франциско]]. === Хабсбуршка Шпанија === {{Главна|Хабсбуршка Шпанија}} [[Податотека:Emperor charles v.png|thumb|left|180px|[[Карло V (Свето Римско Царство)|Карлос I]], најпознат како цар на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] под името Карло V.<ref>{{Наведена книга |title=Renaissance and Reformation |last=Patrick |first=James |url=http://books.google.com/books?pg=PA207&dq=charles+V+was+the+most+powerful+monarch+of+his+day&id=i6ZJlLHLPY8C&output=html |publisher=Marshall Cavendish |year=2007 |pages=207 |isbn=0761476512, 9780761476511}}</ref>]] Терминот Хабсбуршка Шпанија се однесува на периодот од историјата на Шпанија во текот на [[16 век]] и [[17 век]] ([[1506]]-[[1700]]), кога со Шпанија владеела [[Хабсбуршка династија|Хабсбуршката династија]]. Под нејзината власт, односно во времето на [[Карло V, цар на Светата Римско Царство|Карло V]] и [[Филип II од Шпанија|Филип II]], Шпанија била една од најголемите светски сили под чија контрола биле: делови од територијата на [[Америка]], [[Филипини]]те, [[Франција]], [[Бенелукс]], [[Германија]], поголемиот дел од денешна [[Италија]], а во периодот од [[1580]]-[[1640]] ја вклучувала и [[Португалија]]. Поради оваа причина, овој период на шпанската историја, исто така, бил познат како ''ера на експанзија''. Во времето на последниот Хабсбуршки крал, во втората половина на [[17 век]], Шпанија постепено навлегла во политички и културен пад. Хабсбуршкото владеење на Шпанија завршило по смртта на последниот хабсбуршки крал на Шпанија, [[Карлос II од Шпанија|Карлос II]], кое резултирало за започнување на [[Војна за шпанското наследство|Војната за шпанското наследство]]. === Просветителство во Шпанија === {{Главна|Просветителство во Шпанија}} Војната за шпанското наследство се водела во периодот од 1701 до 1714 помеѓу повеќето големи европски сили околу обединувањето на кралствата Шпанија и Франција под круната на [[Бурбонска династија|Бурбонската династија]]. Од едната страна биле Франција и Шпанија предводени од [[Луј XIV]] кој сакал да ја приклучи Шпанија кон Франција, а од другата биле Светото Римско Царство, Британија, Холандија, Савоја, Прусија и Португалија, кои сметале дека сојузот на Франција и Шпанија ќе доведе до целосна доминација на Бурбоните во Европа. Војната завршила со мировните договори од [[Договор од Утрехт (1713)|Утрехт (1713)]] и [[Договор од Раштат (1714)|Раштат (1714)]]. Како резултат, Филип V останал крал на Шпанија, но бил исклучен од Бурбонската наследна лоза, така што бил спречен и трајно оневозможен [[личниот сојуз]] помеѓу двете кралства. Филип V бил првиот Бурбонски владетел на Шпанија од [[1700]] година. Оваа гранка од Бурбонската династија владее со Шпанија до денес. Нејзин претставник е кралот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]. Во текот на просветителството во Шпанија биле воведени големи реформи од страна на властите во Шпанија во сите области на животот. [[Просветителство]]то во Шпанија започнало истоивремено со започнувањето на [[Војна за шпанското наследство|војната за шпанското наследство]], а завршило по крајот на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]]. === Шпанска војна за независност === [[Податотека:Bakhuizen, Battle of Vigo Bay.jpg|thumb|350px|Војна за шпанското наследство]] === Шпанска револуција (1868) === === Прва Шпанска република и реставрација === {{Главна|Прва Шпанска република}} {{Главна|Шпанска реставрација}} Првата Шпанска Република бил политички режим кој функционирал во Шпанија со воведување на парлементарно управување во периодот од [[11 февруари]] [[1873]] и [[29 декември]] [[1874]] година, кога [[генерал]]от [[Мартинес Кампос]] издал проглас со кој го означил почетокот на [[Бурбонска реставрација|Бурбонската реставрација]], односно обновата на Шпанија. Републиката била прогласена по абдикацијата на кралот на Шпанија [[Амадеј I од Шпанија|Амадеј I]], на [[10 февруари]] [[1873]] година. Следниот ден, на [[11 февруари]], Шпанија била прогласена за [[република]] со парламентарно мнозинство составено од радикалите, демократите и републиканците. Првиот обид за републиканско уредување во историјата на Шпанија бил краткотраен и се одликувал со длабока политичка и социјална нестабилност и со насилство. Републиката била управувана од четири одделни претседатели - [[Естанислао Фигуерас]], [[Франсиско Пи]], [[Николас Салмерон]] и [[Емилио Кастелар]]. По само единаесет месеци бил направен државен удар при што на власт дошол [[Франциско Серано]]. === Втора шпанска република и шпанската граѓанска војна === {{Главна|Втора Шпанска република}} {{Главна|Шпанска граѓанска војна}} Втората Шпанска република била основана на [[14 април]] [[1931]] година по поразот на [[Алфонсо XIII од Шпанија]] на локалните избори и неговата [[абдикација]]. Кралот [[Алфонсо XIII од Шпанија]], во обид постепено да го врати претходниот систем и да го врати својот углед, го повикал генералот [[Дамасо Беренгер]] да формира влада. Тоа не било поддржано од другите политички сили во Шпанија, кои повикале на создавање [[Втора Шпанска Република]]. Дамасо Беренгер поднел оставка, а владата ја формирал [[Адмирал Азнар]] кој свикал избори на [[13 април]] [[1931]] година, со цел да ги задоволи барањата на демократите и републиканците. На изборите победиле [[социјалист]]ите и републиканците, а веднаш по изборите следувале големи улични немири со повик за отстранување на монархијата. Армијата изјавила дека ќе застанат на страната на народот и кралот бил принуден да ја напушти Шпанија. По прогонот на кралот била формирана привремена влада, на чело со [[Нисето Алкала Самора]], и таа се задржила до [[9 декември]] [[1931]] година, кога бил донесен новиот [[Устав]]. Со Шпанија во тој период раководела републиканско-социјалистичката партија на [[Мануел Асанар]]. Прв претседател ([[1931]]-[[1936]]) на втората република станал [[Нисето Алкала Самора]]. Но, републиката била вовлечена во голема криза кога генералот [[Франсиско Франко]] извршил воен преврат со кое го означил почетокот на [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Шпанската граѓанска војна ([[17 јули]] [[1936]] – [[1 април]] [[1939]]) била војна помеѓу шпанската републиканска влада и нејзините левичарски поддржувачи, од една страна, и бунтовниците, војската и десно-ориентираните елементи, на чело со [[Франсиско Франко]] од друга. Во војната се вмешале и странски сили. Иако во принцип била усвоена политика на немешање, [[СССР]] ја поддржувал владата, а Франко бил поддржан од [[Италија]] на [[Мусолини]] и од [[Адолф Хитлер|Хитлерова]] [[Германија]]. На страната на владата се бореле и доброволци од многу земји, како дел од [[Интернационални бригади|Интернационалните бригади]]. Меѓу попознатите личности што се бореле на страната на Републиката биле: [[Џорџ Орвел]], [[Ернест Хемингвеј]], [[Андре Малро]] и други. === Франсиско Франко === {{Главна|Франкова Шпанија}} {{Главна|Франсиско Франко}} [[Франциско Франко]] станал диктатор на Шпанија, по победата во [[Шпанска граѓанска војна|Шпанската граѓанска војна]]. Франко официјално застанал на чело на државата на [[1 април]] [[1939]] година, а со Шпанија владеел сè до неговата смрт на [[20 ноември]] [[1975]] година. Одмаздата на Франко започнала веднаш по завршувањето на војната, при што биле извршени безброј злосторства врз членовите на републиканците. Голем дел од републиканците биле уапсени, убивани и покрај тоа што некои од нив биле само симпатизери на тој режим. Како резултат на тоа, илјадници граѓани на Шпанија морале да бараат [[егзил]], претежно во [[Франција]] и [[Мексико]]. Оние коишто побегнале од државата обично се вклучувале во борбата против [[Национализам|национализмот]] и [[Нацизам|нацизмот]]. Еден таков пример е митрополитот [[Луис Компанис]] кој побегнал во соседна [[Франција]]. Во [[1940]] година, тој бил уапсен од страна на [[Вишиевска Франција]] на чие чело се наоѓал [[Филип Петен]] и бил екстрадиран во Шпанија. Иако Франко користел некои симболи на [[Фашизам|фашизмот]], неговото владеење не се смета [[Фашизам|фашистичко]], зашто тој не сакал да го трансформира општеството со [[револуциија]].<ref>Laqueur, Walter [http://books.google.com/books?id=fWggQTqioXcC&dq Fascism: Past, Present, Future] p. 13 1996 Oxford University Press]</ref><ref>De Menses, Filipe Ribeiro [http://books.google.com/books?id=InPG_1wKfCIC&dq Franco and the Spanish Civil War], Routledge, p. 87.</ref><ref>Gilmour, David, [http://books.google.com/books?id=O-SEAAAAIAAJ&q=&pgis=1 The Transformation of Spain: From Franco to the Constitutional Monarchy], Quartet Books, 1985, р. 7.</ref><ref name=autogenerated1>Payne, Stanley [http://books.google.com/books?id=NiD3UeOCSGsC&dq Fascism in Spain, 1923–1977], Univ. of Wisconsin Press, 1999, p. 476.</ref> По крајот на Втората светска војна, Франко и неговата Шпанија биле вовлеени во политичка изолација од страна на [[САД]], [[Велика Британија]] итн. Во [[1946]] година било воведено ембарго кон Шпанија и француската граница кон Шпанија била затворена. По зголемените [[Студена војна|тензии]] помеѓу [[САД]] и [[СССР]] во 1950-тите, [[САД]] барале нови сојузници во Европа. Франко бил прогласен за голем противник на [[Комунизам|комунизмот]] и се сметало дека тоа Шпанија би ја направила можен сојузник на [[САД]] за време на [[Студена војна|Студената војна]]. Така, изолацијата на државата траела до [[1953]] година, кога Шпанија и САД потпишале договор во [[Мадрид]] според кој Шпанија добила економска помош во замена за американските воени бази. Истата година, во [[1955]] година, Шпанија потпишала [[конкордат]] со [[Ватикан]]. Шпанија била примена во [[ООН]] во [[1955]] година и во [[Светска Банка|Светската банка]] во [[1958]] година.<ref>[http://web.worldbank.org/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/WBEUROPEEXTN/SPAINEXTN/0,,contentMDK:20811575~menuPK:2205709~pagePK:141137~piPK:141127~theSitePK:292395,00.html The World Bank. Spain. History]</ref> Франко починал на [[20 ноември]] [[1975]] година на возраст од 82 години. === Шпанија денес === Шпанија е парламентарна монархија. Парламентот кој ја има законодавната власт во државата, се избира на секои 4 години преку непосредни парламентарни избори. Извршната власт ја има владата, на чело со премиерот кој е назначен од кралот по претходна консултација со најважните политички сили кои се застапени во парламентот. == Географија == {{Главна|Географија на Шпанија}} [[Податотека:Spain topo.jpg|мини|Топографска карта на Шпанија]] Вкупната површина на земјата изнесува 504 030&nbsp;км², и според тоа се наоѓа на [[Список на држави и територии по површина|51 место по големина во светот]]. Земјата го дели [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] со [[Португалија]], [[Гибралтар]] и [[Андора]]. На североисток, по [[Пиринеи|Пиринејскиот]] планински масив, се граничи со [[Франција]] и [[Андора]]. Шпанија ги вклучува [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] во [[Средоземно Море]], [[Канарски Острови|Канарските Острови]] во [[Атлантски Океан]], градовите [[Сеута]] и [[Мелиља]] на север од [[Африка]] и неколку помали ненаселени острови на средоземната страна на Гибралтар, како Хафиринските Острови, „карпите“ (на шпански: ''peñones'') на [[Пењон де Велез де ла Гомера|Велез]] и [[Пењон де Алхукемас|Алхукемас]], и малиот остров [[Перехил]]. Шпанија зазима 83% од вкупната плоштина на Пиринејскиот полусотров. Таа е трета најголема држава во Европа, по Украина и Франција. Нејзините морски граници изнесуваат 4 964 километри преку кој Шпанија ги поддржува врските со останатите држави. Таа излегува на два водни базени, јавувајќи се како средоземна и атлантска држава. Нејзината граница со Франција е долга 623 километри, а со Андора 64 километри, Португалија 1 214 километри, Мароко 15,9 километри преку градот Сеута. Шпанија се наоѓа во умерениот појас, чиј релјеф и кима многу се разликуваат, во зависност од местото. Често, за климата во Шпанија се вели дека е средоземна. Но, таа се јавува само на југ и исток. На исток и југ, каде преовладува средоземната клима, средните месечни температури се движат од 13&nbsp;°C до 25&nbsp;°C. Летата на овие региони се топли, суви со максимални температури до 48&nbsp;°C. Така, овој дел има најголем број на сончеви денови во Европа. Зимите се умерени. На северозапад, климата е постудена и температурите се движат од 8-20&nbsp;°C. Во Централна Шпанија, каде климата е континентална, температурите се движат од 3-23&nbsp;°C, но во зимните периоди тие можат да паднат и под 0&nbsp;°C == Државно уредување == Шпанија е [[парламентарна монархија]], на чие чело стои [[монарх]] (во моментот [[Филип VI (Шпанија)|Филип VI]]). Законодавната власт се состои од две палати, сенат или Горниот дом и Конгрес на парламентарците кои се избираат на секои четири години. Извршната власт е раководена од страна на премиер. Исто така, локалните органи на власта (17 ентитети) имаат свои парламенти и влади, со широки овластувања.<ref>{{наведена книга|author=Fred M. Shelley|title=Governments around the World: From Democracies to Theocracies: From Democracies to Theocracies|url=https://books.google.com/books?id=Wui6CAAAQBAJ&pg=PA197|date= 2015|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-4408-3813-2|page=197}}</ref> == Административна поделба == {{Автономни заедници во Шпанија-Карта|float=right}} Политички, Шпанија е поделена на седумнаесет [[автономни заедници во Шпанија|автономни заедници]]: на север - [[Галисија]], [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Баскија]], [[Ла Риоха]] и [[Навара]]; на [[исток]] - [[Арагон]], [[Kaталонија]], [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], [[Балеарски Острови]]; во централниот дел - [[Кастиља и Леон]], [[Мадрид (автономна заедница)|Мадрид]], [[Кастиља-Ла Манча]] и [[Екстремадура]]; на југ - [[Андалусија]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]], [[Канарски Острови]]. Покрај тоа, постојат два автономни градови на африканскиот брег, [[Сеута]] и [[Мелиља]]. Сегашните автономни области се формирани во [[1983]] година. По територија, најголемиот регион е Кастиља и Леон, а најмалиот - Балеарските Острови. Со најмногу население е Андалусија, а најмалку е Ла Риоха. Административно, земјата е поделена на [[Покраини во Шпанија|50 покраини]]. Седум автономни региони се состојат од по една покраина - [[Астурија]], [[Кантабрија]], [[Навара]], [[Ла Риоха]], [[Мадрид]], [[Мурсија (автономна заедница)|Мурсија]] и [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]]. Најниската административна единица во Шпанија е општината (''municipio''), како нивниот број е 8.111. Историски, одредени региони се поделени на [[Окрузи во Шпанија|окрузи]] наречени „комарки“ (''comarcas''), кои претставуваат нешто како окрузи. Автономните области имаат широка законодавна и извршна независност, со парламентарна и регионална власт. == Стопанство == Според [[Светска Банка|Светската Банка]], економијата на Шпанија е деветта по големина во светот и петта во [[Европа]]. За [[2007]] година, [[БВП]] на човек од населението бил 33,700 $,со кое земјата ги надминала и некои држави кои се дел од [[Г-7]], како [[Италија]] на пример, а како показател се наоѓа по [[Јапонија]] и [[Франција]] чиј БВП изнесува 33,800 $. Растот на шпанската економија за [[2007]] година бил 3.7 %, според кој показател е најголем успех помеѓу членовите на Г-7 и другите европски држави. Владата на [[Хосе Марија Аснар]] успешно го вовела [[Eвро|еврото]] како национална валута во почетокот на [[1999]] година и успешно се справила со невработеноста, која во моментот е 7,6% и е меѓу најниските во Европа (во 90-те години невработеноста достигнала 20%). големата слаба страна на економијата е сравнитело високата инфлација <ref>„[http://www.oecdobserver.org/news/fullstory.php/aid/1592/Spain%92s_economy_.html Spain's Economy: Closing the Gap],“ in the ''OECD Observer,'' May 2005. 8 јули 2007.</ref>,, но и покрај тоа шпанската економија се очекува да расте побрзо од просекот во ЕУ, благодарение на индустријата и зголемената трговија со Латинска Америка и Азија. Економијата на Шпанија успеала да избегне ''нулта раст'' за разлика од повеќето други големи европски земји.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |title=OECD figures |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080509001824/http://stats.oecd.org/WBOS/ViewHTML.aspx?QueryName=198&QueryType=View&Lang=en |url-status=dead }}</ref> Помеѓу 2000 и 2005 Шпанија создала половина нови работни места во целата Европска Унија.<ref>[http://www.guardian.co.uk/spain/article/0,,1830838,00.html Economic statistics]</ref> Таа продолжува да е една од најголемите динамични економии во ЕУ и привлекува многу странски инвестиции.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |title=Official report on Spanish recent Macroeconomics, including tables and graphics |accessdate=2009-10-24 |archive-date=2008-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080726044742/http://www.la-moncloa.es/NR/rdonlyres/2E85E75E-E2D9-4148-B1DF-950B06696A6C/74823/Chapter_2.PDF |url-status=dead }}</ref> Според некои истражувања се очекува земјата да ја надмине [[Германија]] по БДП на човек од неселнието во [[2011]]. [[Податотека:20140404193229!Cuatro Torres Business Area (cropped).jpg|мини|Еден од најразвиените мадридски региони]] Современа Шпанија е високо развиена индустриско-аграрна земја. По обем на индустриско производство, земјата е на петто место во Европа и на осмо место во светот. Најразвиени индустриски гранки се инженерството, автомобилството, бродоградбата, авиони, електротехниката, хемиската, текстилната индустрија. Земјата е богата со корисни ресурси. Шпанија е голем производител на [[вино]] (трето место во Европа), [[ориз]] (највисока експлоатација во светот), [[бадем]], [[тутун]], [[маслинка|маслинки]] (на прво место во светот по производство на висококвалитетно маслиново масло). Најголемите автомобилски производители фабрики се наоѓаат во [[Марторел]] (блиску до [[Барселона]]), [[Виго]], [[Сарагоса]], [[Валенсија]], [[Мадрид]], [[Памплона]], [[Барселона]], [[Ваљадолид]]. Авиони се произведуваат во [[Севиља]] (две фабрики), [[Хетафе]] (близу до [[Мадрид]]) и [[Кадис]], а хеликоптери - во новата фабрика во [[Албасете]]. Најголемите центри на локомотиви се наоѓаат во [[Лас Матас]] (до [[Мадрид]]), [[Сан Андреј Комтал]] (до [[Барселона]]), [[Беасаин]] и [[Ирун]] (на баскиски), [[Сарагоса]], [[Валенсија]] и други. Таму се произведуваат едни од најбрзите возови во светот. Важен удел во економијата на земјата има меѓународниот [[туризам]]. Годишно Шпанија се посетува од околу 60 милиони туристи (95% од нив се од западноевропските земји). Земјата има најголема во Европа материјално-техничка база за сервисирање на бројните посетители. Голем дел од населението е ангажирано во областа на туристичката услуга, а приходите од туризмот се проценуаат на 40 милијарди евра. Изградбата забележува голем развој во последното деситилетие. == Демографија == {{Најголеми градови во Шпанија}} == Култура == === Јазик === [[File:Languages of Spain.svg|thumb|right|upright=1.35|Јазиците во Шпанија]] Шпанија е повеќејазична држава.<ref name=conversi>{{cite web|url=http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|last=Conversi|first=Daniele|title=The Smooth Transition: Spain's 1978 Constitution and the Nationalities Question|work=National Identities, Vol 4, No. 3|publisher=Carfax Publishing, Inc.|year=2002|access-date=28 January 2008|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20080511172945/http://easyweb.easynet.co.uk/conversi/smooth.pdf|archive-date=11 May 2008}}</ref> [[Шпански јазик|Шпанскиот]]—наведен во Уставот од 1978 како ''castellano'' ('кастиљански')—всушност е официјален јазик на целата земја од 1931.<ref>{{Cite book|chapter-url=https://books.google.com/books?id=fFYa2ooeVXgC&pg=PA129|title=National, regional and minority languages in Europe|publisher=[[Peter Lang (publisher)|Peter Lang]]|editor-first=Gerhard|editor-last=Stickel|chapter=Spain, a plurilingual state: Spanish and other official languages|first=Manuel|last=Casado Velarde|page=129|year=2011|location=Frankfurt|isbn=978-3-631-60365-9}}</ref> Како што дозволува третиот член од Уставот, другите 'шпански јазици' исто така може да бидат официјални во нивните автономни заедници. Територијалноста на овој начин создава асиметричност, при што правата на говорителите на шпански се применуваат на целата територија, додека правата на говорителите на другите коофицијални јазици се применуваат само на ''нивната'' територија.{{sfn|Ramallo|2018|p=465}} Покрај шпанскиот, се говорат и [[Арагонски јазик|арагонски]], [[арански]], [[Астуролеонски јазици|астуролеонски]], [[Баскиски јазик|баскиски]], [[Каталонски јазик|каталонски]], [[Галисиски јазик|галисиски]], [[португалски јазик|португалски]].<ref>{{Cite book|chapter=Linguistic diversity in Spain|year=2018|doi=10.1515/9783110365955-018|publisher=[[De Gruyter]]|editor-first=Wendy|editor-last=Ayres-Bennett|editor-first2=Janice|editor-last2=Carruthers|title=Manual of Romance Sociolinguistics<!--|pages=462–493-->|first=Fernando|last=Ramallo|isbn=9783110365955|chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/325696721|page=462|s2cid=158999790}}</ref> Бројот на говорници варира во голема мера и нивното правно признавање е нерамномерно, при што на некои од најранливите јазици им недостига каква било ефикасна заштита.{{sfn|Ramallo|2018|p=463}} Оние кои уживаат признавање како официјален јазик во некои автономни заедници вклучуваат: каталонски (во [[Каталонија]], [[Балеарски Острови|Балеарските Острови]] и [[Валенсија (автономна заедница)|Валенсија]], каде е нарекуван валенсиски); галисиски (во [[Галисија]]); баскиски (во [[Баскија (автономна заедница)|Баскија]] и дел од [[Навара]]); и арански во Каталонија. Шпанскиот како мајчин јазик го зборуваат 74%, каталонскиот 17%, галисискиот 7% и баскискиот 2% од шпанското население.<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|title=CIA – The World Factbook – 5pain|publisher=Cia.gov|access-date=30 April 2011|archive-date=2021-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210927024323/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/spain/|url-status=dead}}</ref> Некои од најзборуваните странски јазици што ги користат имигрантските заедници се [[Марокански арапски јазик|марокански арапски]], [[Романски јазик|романски]] и [[Англиски јазик|англиски]].<ref>{{Cite book|chapter-url=https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|year=2016|page=175|first=Montserrat|last=Recalde Fernández|editor-first=Montserrat|editor-last=Recalde Fernández|editor-first2=Carme|editor-last2=Silva Domínguez|title=Ser inmigrante en tempos de crise. Unha ollada multidisciplinar|publisher=Servizo de Publicacións e Intercambio Científico da Universidade de Compostela|doi=10.15304/9788416533015|chapter=A contribución da inmigración ao multilingüismo do Estado español|isbn=9788416533015|access-date=2023-05-13|archive-date=2021-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20210725112956/https://gramatica.usc.es/att/montserrat.recalde/Recalde_2016.pdf|url-status=dead}}</ref> === Религија === [[Римокатоличка црква|Римокатоличкото христијанство]] е најголема религија во Шпанија. Според една студија од [[јули]] [[2009]] година спроведена од страна на шпанскиот Центар за социолошки истражувања, околу 76% од [[Шпанци]]те се приврзаници на католизмот, 2% на друга вера, и околу 20% не се идентификуваат со религијата. Повеќето Шпанци не учествуваат редовно во религиозни литургии. Оваа студија покажува дека Шпанците не се сепак религиозна нација, бидејќи 58% од вкупниот број на население многу ретко или никогаш не одат во црквата, 17% одат во црква неколкупати годишно, 9% барем еднаш во еден месец и 15% секоја недела или повеќепати неделно. {{bar box |float=right |title=Верници во Шпанија |barwidth=200px |bars= {{Столбен постоток|Католици|yellow|76}} {{Столбен постоток|Атеисти или нерелигиозни|black|20}} {{Столбен постоток|Муслимани|green|2.3}} {{Столбен постоток|Евреи|red|0.1}} {{Столбен постоток|Други|orange|1.7}} }} [[Податотека:Santiago cathedral 2021.jpg|мини|[[Катедрала Сантјаго де Компостела|Катедралата во Сантјаго де Компостела]]]] Шпанија е држава која во текот на својата историја водела големи борби на религиозно ниво, главно против [[ислам]]от и [[Јудаизам|јудаизмот]], а во помала мера со [[протестантство]]то. Поголемиот дел од [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] бил [[Христијанизација|христијанизиран]] во времето кога истиот бил дел од [[Римско Царство|Римското Царство]]. По слабеењето на [[Рим]], [[Германи|германските племиња]] извршиле инвазија врз поголемиот дел од териториите на поранешната империја. Во [[410]] години Шпанија била заземена од страна на [[Визиготи]]те кои го наметнале [[Аријанство]]то. Во [[711]] година полуостровот бил нападнат од страна на [[Маври]]те од [[Северна Африка]], каде формирале држава наречена [[Ел Андалус]] и како таква (со мали промени) се задржала во следните 8 векови. Така, [[ислам]]от станал најголема религија на овиепростори, бројот на муслимани се зголемил во најголема мера а додека поголемиот дел од населението останало христријанско. Во тој период, многу цркви биле претворени во џамии. Христијанството успеало да се задржи само во [[Сантјаго де Компостела]]. Средновековна Шпанија била местото на речиси постојаното војување меѓу муслиманите и христијаните. Така се задржало сè до заврѓувањето на [[Реконквиста]]та во [[1492]] година. Веднаш по ова, била објавена [[Шпанска инквизиција|шпанската инквизиција]] од страна на [[Изабела I]] и [[Фернандо II Арагонски]] за заштита на верата против разни [[еретик|кривоверци]] и кривоверци со цел тие да ја прифатат католичката вера. Во оваа група попосле спаднале и [[Евреи]]те по што биле присилени (во [[1492]]) да се преселат од [[пиринејски полуостров|пиринејскиот полуостров]]. Шпанија го спровела католицизмот во [[Нов Свет|Новиот Свет]] и на [[Филипини]]те. Шпанскиот крал инсистирл на независност од папата. Инквизицијата конечно била укината во 1830 година. Католицизмот станал државна религија во [[1851]], кога за шпанската влада потпиша конкорд со [[Ватикан]]. Овој пакт бил укинат во [[1931]] година со прогласувањето на [[Втора Шпанска република|Втората Шпанска република]]. Во текот на [[Шпанска граѓанска војна|граѓанската војна]], околу 7.000 свештеници биле убиени. == Надворешни врски == ==Шпанија како тема во уметноста и во популарната култура== * „Шпанската танчерка“ — песна на германскиот поет [[Рајнер Марија Рилке]].<ref>Рајнер Марија Рилке, ''Искуство тишине''. Београд: Paideia, 2014, стр. 55.</ref> * „Шпанија“ — песна на шпанскиот поет [[Хуан Рамон Хименес]].<ref>Huan Ramos Himenes, ''Ja nisam ja''. Rad, Beograd, 1977, стр. 19.</ref> * „Скици од Шпанија“ ([[англиски]]: ''Sketches of Spain'') — музички албум на американскиот [[џез]]-музичар [[Мајлс Дејвис]] (''Miles Davis'') од 1960 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=mSS5p9BdNGU YouTube, Miles Davis - Sketches of Spain (1960) (Full Album) (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпански клуч“ (англиски: ''Spanish Key'') — композиција на Мајлс Дејвис од 1969 година.<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=ibanLlREjTk YouTube, Miles Davis - Spanish Key (пристапено на 18.12.2017)]</ref> * „Шпанија“ (шпански: ''España'') — песна на хрватската рок-група [[Филм (рок-група)|Филм]] од 1982 година.<ref>[https://www.discogs.com/Film-Zona-Sumraka/release/801081 Discogs, Film – Zona Sumraka (пристапено на 24.5.2021)]</ref> * „Одам во Шпанија“ (англиски: ''I'm Going To Spain'') — песна на британската [[Рок музика|рок]]-група [[Фол (рок-група)|Фол]] (''The Fall'') од 1993 година.<ref>[https://www.discogs.com/The-Fall-The-Infotainment-Scan/master/39039 DISCOGS, The Fall ‎– The Infotainment Scan (пристапено на 22.10.2020)]</ref> * „Магијата на шпанскиот замок“ (англиски: ''Spanish Castle Magic'') — песна на рок-групата [[Џими Хендрикс Експириенс]] (''The Jimi Hendrix Experience'').<ref>The Jimi Hendrix Experience, ''Axis: Bold as Love'', SomeWax Recordings, SW043-2, 2001.</ref> == Наводи == {{наводи|2}} {{Држави на Европскиот континент}} {{ЕУ}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Шпанија| ]] [[Категорија:Јужна Европа]] [[Категорија:Држави на Пиринејскиот Полуостров]] [[Категорија:Држави во Европа]] [[Категорија:Држави во Африка]] nrqhz817tslxru3axekvgvpatcpbr7n 10 1649 5537961 5535733 2026-04-12T04:37:06Z Bjankuloski06 332 5537961 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{/Заглавие}}</noinclude> <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е ПОД ОВОЈ РЕД-----------------------> [[Податотека:Flag of Nepal.svg|десно|140п|Знамето на Непал]] * ... дека '''[[знаме на Непал|знамето на Непал]]''' е единственото неправоаголно знаме во светот? * ... дека '''[[Јована Лудата]]''' имала 6 деца, и сите станале европски [[монарх|монарси]]? * ... дека '''[[Шведска]]''' ја сменила '''[[страна на возење|страната на возење]]''' од лево на десно на 3 септември 1967&nbsp;г.? * ... дека '''[[Македонска кула (Одрин)|Македонската кула]]''' во [[Одрин]] е една од најстарите градби во градот? * ... дека '''[[Харисон Форд]]''' станал столар поради незадоволство од првичните улоги кои му се доделувале? * ... дека [[Александар Македонски]] се образувал три години кај филозофот [[Аристотел]] во неговото училиште „'''[[Миески нимфеј]]'''“ кај [[негушко]]то селото [[Копаново]], [[Егејска Македонија]]? * ... дека цариградскиот патријарх '''[[Кирил I Цариградски|Кирил I Лукарис]]''' (1572-1638) се обидел да го реформира [[православие]]то во духот на протестантскиот '''[[калвинизам]]'''? * ... дека зборот '''[[камиказе]]''' значи „божествен ветер“? * ... дека во 883 г. '''[[Климент Охридски]]''' станал првиот словенски [[епископ]] на [[Балкан]]от? * ... дека '''[[Рихард Вагнер]]''' му бил зет на '''[[Франц Лист]]'''? <!-----------------СОДРЖИНАТА НА ПРЕДЛОШКАТА Е НАД ОВОЈ РЕД-----------------------> <noinclude> ---- [[Категорија:Главна страница|Дали сте знаеле]] </noinclude> qs88q7b7umtnu3t6czjhtp2155o2s1x 0 1669 5537958 5408791 2026-04-12T03:59:29Z Bjankuloski06 332 /* Творештво */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537958 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Salman-Rushdie-1.jpg|thumb|Салман Ружди]] [[Податотека:Salman Rushdie by Kubik 01.JPG|right|200px|thumb|Ружди во Варшава (2006)]] '''Салман Ружди''' ({{langx|ks|अहमद सलमान रुशदी}} или {{Nastaliq|احمد سلمان رشدی}}) — индиско-британски писател и есеист. Познат е по своите прозни дела, во кои со својот наративен стил ги спојува фантазијата и [[митологија]]та со реалниот свет, и му дава нови димензии на [[Магиски реализам|магискиот реализам]]. == Живот == Салман Ружди е роден во [[Мумбај|Бомбај]], [[Индија]], во [[1947]] година, во [[Ислам|муслиманско]] семејство од средната класа. Неговиот предедо е роден во планинските области на [[Кашмир]], додека дедо му се школувал во Сијалкот, гратче во Западен [[Пакистан]], потоа дипломирал медицина во Германија и живеел во Алигар, кој во тоа време бил важен центар на муслиманскиот универзитетски и културен живот во североисточна Индија (денешната држава [[Утар Прадеш]]). Татко му на Салман Ружди дипломирал [[Англиски јазик|англиски]], [[Арапски јазик|арапски]] и [[персиски јазик]] (со одличен успех) на [[Кембрички универзитет|Универзитетот во Кембриџ]], а потоа живеел како стопанственик во Мумбај сè до преселбата во [[Карачи]], Пакистан, во 1964 година, за време на муслиманскиот [[егзодус]] за време на војната меѓу Индија и Пакистан. На возраст од 14 години, Салман Ружди заминал во [[Англија]] за да учи на елитното приватно [[училиште]] во [[Рагби (град)|Рагби]], каде имал прилика да се стекне со извонредно образование, но исто така, бил подложен на ситни прогони, [[Расизам|расистички]] напади, а повремено бил и тепан. Поради, тоа, по завршувањето на училиштето, тој немал намера да го продолжи натамошното образование, но по наговор на татко му се запишал на студиите по [[историја]] на [[Кембрички универзитет|Кембричкиот универзитет]], каде студирал од 1965 до 1968 година. За време на студирањето, тој не ја прекинал врската со семејството, кое во меѓувреме се преселилов во Пакистан. Сепак, по завршувањето на студиите, тој одлучил да не се врати дома, туку останал во Англија, занимавајќи се со глума, [[Книжевност|литература]], [[телевизија]] и [[новинарство]]. Најпосле, почнал да пишува комерцијални [[Реклама|реклами]], работа за која во едно интервју од 1983 година изјавил дека „беше толку глупаво преплатена, што можев да живеам работејќи два дена неделно“. Паралелно со таа работа, во текот на 1970-тите, Ружди бил активен во борбата против [[Расизам|расизмот]] и [[дискриминација]]та, а непосреден мотив за таквата активност бил нападот на неговата сестра од страна на неколку белци во лондонската подземна железница. Така, тој работел неколку години во општинските одбори за расни прашања во Камден. Подоцна, во 1982 година, тој ја објавил статијата „Новата империја во Англија“ во која напишал: „Расизмот, секако, не е наш проблем, туку ваш. Ние едноставно го трпиме дејството на вашито проблем.“<ref>Svetozar Koljević, „Hiljadu i jedna ponoć Salmana Ruždija“, во: Salman Ruždi, ''Deca ponoći''. Beograd: Dereta, 2008, стр. 726-730.</ref> Во [[2004]] година, Ружди се оженил по четврти пат, овојпат со познатата индиска глумица и манекенка [[Падма Лакшми]]. == Творештво == Ружди започнал да пишува во 1970-тите, паралелно со основната негова работа — пишувањето реклами. Во тоа време, тој ги напишал двата свои необјавени романа, како и романот „[[Грајмус]]“ во [[1975]] година, во кој наводно се раскажува за американските [[Американски староседелци|Индијанци]], иако се темели врз една персиска наративна поема од [[12 век]] во која се собираат 30 птици кои го бараат бога.<ref name="Svetozar Koljević 2008">Svetozar Koljević, „Hiljadu i jedna ponoć Salmana Ruždija“, во: Salman Ruždi, ''Deca ponoći''. Beograd: Dereta, 2008, стр. 729.</ref> Инаку, насловот на романот претставува анаграм од зборот симурт, што означува премудра птица од предисламската [[персиска митологија]]. Овој роман во најголем број на случаи поминал незабележан кај читателската публика и критика, иако во него се содржат голем број на одлики од подоцнежната Руждиева проза. Сепак, неговиот следен роман, „[[Децата на полноќта]]“ ([[1981]]), на кој започнал да работи уште во 1975 година, постигнал голем успех, а критиката го смета за неговото најдобро дело. Подоцна, романот бил награден со [[Букерова награда|Букеровата награда]] (придружена со паричен износ од 10 000 [[Британска фунта|фунти]]), како и со Џејмс-Тејт Блековата меморијална награда и Книжевната награда на Здружението за англиски јазик. Поради успехот на оваа книга, Ружди бил приморан да ја напушти Индија поради заканите, а тие настани му донесле голем публицитет и солидна продажба на книгите (над 50 000 примероци во Индија и над 250 000 примероци во САД).<ref name="Svetozar Koljević 2008"/> Во такви услови, тој го напишал романот „[[Срам]]“ ([[1983]]), во кој со помош на историјата на едно семејство, дава слика за [[Пакистан]]. За овој роман, Ружди ја добил француската награда за најдобар странски писател. Најголемата популарност ја стекнал со контроверзниот роман „[[Сатански стихови]]“ од 1988 година. По издавањето, книгата ја забраниле поголем број на земји, меѓу кои Индија, Пакистан, [[Саудиска Арабија]], [[Египет]], [[Сомалија]] и други. На [[14 јануари]] [[1989]] година, книгата била церемонијално запалена во [[Брадфорд]], [[Англија]]. На [[12 февруари]] истата година, за време на еден протест во [[Исламабад]], загинале петмина протестанти од полициски оган, а овие настани придонеле на [[14 февруари]] Салман Ружди да биде осуден на смрт од иранскиот духовен водач, [[Хомеини]]. По две недели, Хомеини објавил и награда во износ од три милиони долари за оној кој ќе му го одземе животот на Ружди. По ова, Ружди го продолжил животот со голема заштита финансирана од [[Велика Британија]]. Останати поважни дела на Ружди се романите: „Мавровата последна воздишка“ (1995), „Тлото под нејзините нозе“ (1999), „Бес“ (2001), „Кловнот Шалимар“ (2005) и „Магионичарките на Фиренца“ (2008).<ref>Svetozar Koljević, „Hiljadu i jedna ponoć Salmana Ruždija“, во: Salman Ruždi, ''Deca ponoći''. Beograd: Dereta, 2008, стр. 760.</ref> ===Осврт кон творештвото=== Книжевната постапка на Ружди често се споредува со онаа на [[Габриел Гарсија Маркес]], а за таа споредба, во интервјуто засписанието ''Sunday Express Magazine'' од 1983 година, самиот Ружди изјавил: „Неговите дела, како и моите, во странство се примени како фантастика, а во своите матични земји како потполно реалистична книжевност.“ Магискиот и бизарен [[натурализам]] на Ружди може да се објасни со неговото потекло и животниот пат.<ref>Svetozar Koljević, „Hiljadu i jedna ponoć Salmana Ruždija“, во: Salman Ruždi, ''Deca ponoći''. Beograd: Dereta, 2008, стр. 726.</ref> Ружди е писател на егзистенцијалната дислокација и на културната дијаспора. Тоа значи дека неговиот творечки напор не е насочен кон дијалогот меѓу различни [[Цивилизација|цивилизации]], туку кон експлозивниот израз на сопственото формирање кое се одвива во подрачјето на неколку различни [[Култура|култури]]. Дислокацијата се чувствува како во неговите книжевни афинитети, така и во неговиот уметнички јазик. Нему не му се блиски ниту историските романописци ниту писателите кои со критичка [[Анализа|аналитичка]] постапка ја сликаат сопствената [[Психологија|психолошка]] и општествена современост. Неговиот материјал е целосно индиска и пакистанска, а јазичниот идиом е целосно во знакот на дислокацијата на стандардната англиска [[семантика]], [[синтакса]] и [[фонетика]]. Меѓутоа, во таа дислокација не станува збор за некакви локализми ниту за индиска варијанта на говорниот [[англиски јазик]], туку се работи за уметничка инвенција која претставува игра на различни облици на [[урду]], англиски и [[хинди]], надополнета со фантастични лингвистични авантури. Во знакот на таа дислокација е и сликата на културната дијаспора во која доаѓа до израз огромната моќ на опсервацијата и космичката деформација, а не некаков систем на идеи, филозофски сфаќања и погледи на светот. Токму затоа што не зборува од никаква цврста точка на сопствениот идентитет, Ружди не проникнува во тајните на Индија, туку служејќи се со јазикот на роден раскажувач го отсликува вртлогот на животните облици кои се несогледиви во својата разновидност и минливост. Уметноста на Ружди се состои во тоа што успева да го изрази индискиот инстинкт за апсорпција и сеопфатност при што неговиот уметнички инстинкт покажува не само глад за преобилниот материјал, туку и страст за формата. Најпосле, Ружди не е романописец на големите јунаци, него не го интересираат ни идеите, ни општествените системи, ни политичките филозофии. Неговиот поглед е толку многу насочен кон поединечната човечка судбина, што целосно исчезнуваат пошироките историски хоризонти. Но, тоа е цената на Руждиевата магија и на неговото комично чувство за светот, цената на имагинативниот поглед на животот кој во шумата на човечките зборови го гледа само егзистенцијалниот исечок.<ref>Svetozar Koljević, „Hiljadu i jedna ponoć Salmana Ruždija“, во: Salman Ruždi, ''Deca ponoći''. Beograd: Dereta, 2008, стр. 753-757.</ref> == Занимливости == Ружди се појавува накратко во два филма. Првиот е филмот ''Другарите на Петар'' ([[1992]]) во кој само се појавува како ја потпишува својата контроверзна книга ''Сатански стихови''. Вториот е ''Дневникот на Бриџит Џонс'' во кој им дава насоки на [[Хју Грант]] и [[Рене Зелвегер]]. == Надворешни врски == {{рв|Salman Rushdie}} * [http://www.kuckamen.com/2011/10/19/%D1%81%D0%B0%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%BD-%D1%80%D1%83%D0%B6%D0%B4%D0%B8-%D0%B8%D0%BC%D0%B0%D0%B3%D0%B8%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BD%D0%B8-%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%BA%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B8/ Салман Ружди: Замислени татковини] - текст {{mk}} *[http://www.salman-rushdie.com Официјална страница] {{en}} == Наводи == {{наводи}} {{Букерова награда}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ружди, Салман}} [[Категорија:Британски романописци]] [[Категорија:Пакистански писатели]] [[Категорија:Пакистански романописци]] [[Категорија:Англиски писатели]] [[Категорија:Англиски атеисти]] [[Категорија:Добитници на Букеровата награда]] [[Категорија:Родени во 1947 година]] [[Категорија:Луѓе од Мумбај]] [[Категорија:Витези-бакалауреати]] [[Категорија:Членови на Кралското книжевно друштво]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Апсолвенти на Кембричкиот универзитет]] 1eqzo30ch3fvv8cdh3qnsyj6xr2pbrf 0 2971 5537879 5170383 2026-04-11T23:11:31Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537879 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Defoe,Daniel.jpg|right|thumb|200px|Даниел Дефо]] [[File: Daniel Defoe Kneller Style.jpg|thumb|'''Даниел Дефо''' 1659 - {{починал на|24|април|1731}}]] '''Даниел Дефо''' (c.1659 — {{починал на|24|април|1731}}<ref>Според [[Пол Дугит]] во [http://www.firstmonday.org/issues/issue11_10/duguid/index.html "Границите на самоорганизирање "] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20081011081146/http://firstmonday.org/issues/issue11_10/duguid/index.html |date=2008-10-11 }},''[[Прв понеделник]]''(11 септември 2006): "Повеќето сигурни извори тврдат дека датумот на раѓањето на Дефо е неизвесен и може да биде 1659 или 1661 година. Денот на неговата смрт исто така е неизвесен. "</ref>), роден како '''Даниел Фо''' — [[Англија|англиски]] [[автор]], [[новинар]], и [[памфлетист]], кој стекнал трајна слава со својот роман ''[[Робинзон Крусо]] ''. Дефо е значаен бидејќи е еден од најраните поборници на [[роман]]от и придонел да се популаризира оваа книжевна форма во [[Кралство на Велика Британија|Британија]], а некои историчари на книжевноста го наведуваат како еден од основачите на [[англиски роман|англискиот роман]].<ref>Schwanitz: "Bildung: Alles", Edited by Eichborn, Франкфурт 1999 година.</ref> Како плоден писател, тој напишал повеќе од петстотини книги, памфлети, списанија на различни теми (вклучувајќи ја и политиката, криминалот, религијата, бракот, психологијата и натприродното). Тој, исто така, бил и пионер на економското новинарство и прв автор на [[Новинарство|новинарски]] репортажи.<ref name="ReferenceA">„Белешка за авторот“, во: Даниел Дефо, ''Робинзон Крусо''. Просветно дело АД, Редакција „Детска радост“, Скопје, 2010, стр. 189.</ref> == Животопис == === Ран живот === Даниел Фо(неговото правилно име) син на Џејмс Фо најверојатно е роден во парохијата Св. Жил [[Криплгејт]] [[Лондон]]. (Даниел подоцна го додал аристократското „де“ до неговото презиме и тврдел дека потекнува од семејството на Де Бо Фо.) И датумот и местото на неговото раѓање се несигурни и често се наведуваат датуми од 1659-1661. Во почетокот на животот на Даниел, тој од прва рака искусил некои од повеќето невообичаени појави на англиски историја: во 1665 година, 70.000 луѓе биле убиени од страна на чумата. На врвот на сите овие катастрофи, од [[Големиот англиски пожар]](1666) настрадало Дефоовото соседство, оставајќи ги неизгорени само неговиот и уште два други дома во областа.<ref>Име = west> Запад, Ричард. Daniel Defoe: Животот и чудни, вознемирувачки авантури. Њујорк: [[Carroll & Graf|Carroll & Graf Publishers]]. 1998. ISBN 978-0-7867-0557-3.</ref> Во 1667 година, кога Дефо бил на околу седумгодишна возраст, една холандска флота запловила по реката Темза во Лондон и го нападнале. Сето ова се случило кога Дефо имал околу седум години, а на возраст од околу тринаесет години, умрела мајка му.<ref>Име = rich> Richetti, John J. Животот на Daniel Defoe. Malden, MA: Blackwell Publishing, 2005.</ref> Дефо се занимавал со трговија и честопати запаѓал во долгови. Во 1684 година, Дефо се оженил со жена по име Мери Туфли, чиј мираз изнесувал 3,700 фунти. Со неговите книги се повторуваат, нивниот брак е тежок. Имале осум деца а шест од нив преживеале. === Творештво === Поважни дела на Дефо се следниве:<ref name="ReferenceA"/> * „Семеен инструктор“(1715), успешен прирачник за верските должности * „Записници од преговорите на г-н Менаже“'(1717) во која тој го прикажува [[Никола Менаже]], францускиот [[амбасадор]] кој преговарал за [[Договорот од Утрехт]] (1713) * „[[Писма од турскиот шпион]]“ (1718), [[сатира]] за европската политика и религија, напишана од божемен [[муслиман]] во [[Париз]] * „[[Робинзон Крусо]]“ (1719) * „[[Полковникот Џек]]“ * „[[Мол Фландерс]]“ * „[[Капетанот Синглтон]]“ * „[[Роксана (Даниел Дефо)|Роксана]]“ == Поврзано == * [[English Dissenters]] * [[Libertatia]] == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == * Daniel Defoe, ''[[A General History of the Pyrates]]'' ISBN 0-486-40488-9 (Dover Publications, 1999) (contains the text on Libertatia, a pirate utopia) * Daniel Defoe, ''The Storm'' ISBN 0-14-143992-0 Penguin Classics, 2005 * ''[[A tour thro' the Whole Island of Great Britain]]'', 1724–1727 * ''[http://www.gutenberg.org/etext/14892 Daniel Defoe]'', a biography by [[William Minto]] for the "[[English Men of Letters]]" series. * ''Trust in Freedom: The Story of [[Newington Green Unitarian Church]] 1708–1958'' by Michael Thorncroft. Privately printed for church trustees, 1958. ** Chapter titles: The Fertile Soil; The Church is Built; The Early Years (1714-1758); The Age of Richard Price; New Causes for Old; The Ideal of Service; The Lights Go Out; The Present Day. == Надворешни врски == *[http://www.kirjasto.sci.fi/defoe.htm Daniel Defoe] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080905013633/http://www.kirjasto.sci.fi/defoe.htm |date=2008-09-05 }} - биографија {{Англија-писател-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Англиски писатели|Дефо Даниел]] [[Категорија:Родени во 1660 година]] [[Категорија:Починати во 1731 година]] [[Категорија:Книжевни теоретичари]] 3rvvl0l7xpb9jgiw6abe48ows3m8g2w 0 4859 5537772 5537630 2026-04-11T18:31:45Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/IvanKonev123|IvanKonev123]]) и ја поврати преработката 5533360 на InternetArchiveBot 5537772 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за научник | name = Никола Тесла | image = Tesla Sarony.jpg | image_width = 240px | caption = ''Ги скротив космичките зраци и <br />ги натерав да придвижат машина'' <ref>Никола Тесла; Бруклин Игл, [[10 јули]] [[1931]]</ref> | birth_date = {{роден на|10|јули|1856}} | birth_place = [[Смиљан (Хрватска)|Смиљан]], [[Хрватска Воена Краина]], [[Австриска Империја]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1943|1|7|1856|7|10}} | death_place = [[Њујорк (град)|Њујорк]], [[Њујорк (држава)|Њујорк]], [[Соединети Држави]] | residence = [[Австриска Империја|Австрија]] (подоцна [[Австроунгарија]]) <br />[[Франција]] <br /> [[Соединети Држави]] | citizenship = | ethnicity = [[Хрвати|Хрват]] или [[Срби]]н | field = [[физика]], [[механика|машинско инженерство]] и [[електрична енергија]] | occupation = научник | known_for = [[наизменична струја]], [[индукционен мотор|асинхрона машина]], [[вртечко магнетно поле]], [[безжична технологија]] | prizes = Едисонов медал (АИЕИ, 1916), <br />Златен&nbsp;медал&nbsp;на&nbsp;Елиот&nbsp;Кресон&nbsp;(1893),<br /> Медал на Џон Скот (1934) | signature = Nikola Tesla signature 1900.svg }} '''Никола Тесла''' ([[Смиљан (Хрватска)|Смиљан]], [[Лика]], [[10 јули]] [[1856]] — [[Њујорк]], [[7 јануари]] [[1943]]) — српско-американски научник {{Sfn|Burgan|2009}} <ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5167054.stm|title=Electrical pioneer Tesla honoured|date=10 July 2006|access-date=20 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20201010073256/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/5167054.stm|archive-date=10 October 2020|publisher=BBC News}}</ref> [[истражувач]] и [[пронаоѓач]] на полето на [[електротехника]]та и [[радиотехника]]та, познат е како татко на [[Наизменична струја|наизменичната струја]] (НС) и бројни [[Футуризам|футуристички]] пронајдоци.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=soSsLATmZnkC|title=Comprehensive Dictionary of Electrical Engineering 1999|last=Laplante|first=Phillip A.|publisher=Springer|year=1999|isbn=978-3-540-64835-2|page=635}}</ref> Тесла бил роден и израснат во [[Австриско Царство|Австриското Царство]], и првпат студирал инженерство и физика во 1870-тите без да добие диплома. Потоа стекнал практично искуство во раните 1880-ти работејќи во телефонијата и во Континентал Едисон во новата индустрија за електрична енергија. Во 1884 година тој емигрирал во Соединетите Американски Држави, каде што станал натурализиран граѓанин. Работел кратко време во Edison Machine Works во Њујорк, пред да се продолжи самостојно. Со помош на партнери за финансирање и пласирање на неговите идеи, Тесла основал лаборатории и компании во Њујорк за да развијат низа електрични и механички уреди. Неговиот индукциски мотор на [[Наизменична струја|наизменичната струја]] и поврзаните [[Повеќефазни системи|повеќефазни]] патенти, лиценцирани од Westinghouse Electric во 1888 година, му заработиле значителна сума пари и станале камен-темелник на повеќефазниот систем што таа компанија на крајот го пласирала на пазарот. Обидувајќи се да развие пронајдоци што може да ги патентира и продава, Тесла спровел низа експерименти со механичко [[колебање]]/генератори, цевки за електрично празнење и рана рендгенска слика. Тој, исто така, изградил [[Безжична комуникација|безжично]] контролиран брод, еден од првите од таков вид. Тесла станал добро познат како пронаоѓач и ги претставувал своите достигнувања на познати личности и богати покровители во неговата лабораторија, а бил забележан и по својата привлечност на јавните предавања. Во текот на 1890-тите, Тесла ги следел своите идеи за безжично осветлување и светско безжично распространување на електрична енергија во неговите експерименти со висок напон и висока фреквенција на енергија во Њујорк и [[Колорадо Спрингс]]. Во 1893 година, тој дал изјави за можноста за [[безжична комуникација]] со неговите уреди. Тесла се обидел да ги искористи овие идеи во практична употреба во неговиот незавршен проект Вондерклифска Кула, интерконтинентална безжична комуникација и предавател на енергија, но останал без средства пред да може да го заврши. По Варденклиф, Тесла експериментирал со серија пронајдоци во 1910-тите и 1920-тите со различен степен на успех. Откако потрошил поголем дел од парите, Тесла живеел во низа хотели во Њујорк, оставајќи зад себе неплатени сметки. Починал во Њујорк во јануари 1943 година.<ref>{{Наведена книга|title=Marconi and Tesla: Pioneers of Radio Communication|last=O'Shei|first=Tim|publisher=MyReportLinks.com Books|year=2008|isbn=978-1-59845-076-7|page=106}}</ref> Работата на Тесла паднала во релативна нејасност по неговата смрт, сè до 1960 година, кога Генералната конференција за тежини и мерки го именувала [[Меѓународен систем на мерни единици|Меѓународниот систем на единици]] (SI) за мерење на [[Магнетно поле|густината на магнетниот тек]] давајќи ја мерната единица [[Тесла (единица)|тесла]] во негова чест. Популарниот интерес за Тесла повторно се зголемил од 1990-тите.<ref>{{Harvnb|Van Riper|2011}}</ref> Покрај неговата работа во областа на [[електромагнетизам|електромагнетизмот]] и инженерството, [[генераторите]], Тесла остава свој печат и во областа на [[роботика]]та, конструирањето на [[далечински управувач|далечинскиот управувач]] и [[радар]]от, како и во развивањето на [[компјутер]]ската наука, [[балистика]]та, [[јадрена физика|јадрената]] и [[теориска физика|теориската физика]]. Во [[1943]] година, [[Врховен суд на САД|Врховниот Суд на САД]] го прогласи Тесла за единствен пронаоѓач на [[радио]]то. Многу од неговите откритија се искористени, дел со примеси на [[контроверзија]], за да поддржат теории во областа на [[псевдонаука|псевдонауките]], [[НЛО|НЛО потрагите]], како и на полето на [[окултизам|окултизмот]]. Современите проучувачи на ликот и делото на Тесла го нарекуваат "''човекот што го измисли дваесеттиот век''"<ref name="book">Наслов на [http://www.robertlomas.com/Books/openframetesla.html биографијата од Роберт Ломас за Тесла.]</ref> и "[[светец]]от-заштитник на модерниот електрицитет."<ref>Зајфер, "''Волшебник: Животот и времето на Никола Тесла''," кратка содржина на делото.</ref> Иако бил номиниран за [[Нобелова награда]], никогаш не го добил ова големо признание. Тесла се почитува и слави и во [[Хрватска]] и во [[Србија]], а исто така и во неговиот ''трет дом'' - [[САД]]. == Рани години == [[Податотека:Nikola_Tesla_Memorial_Center.JPG|лево|мини|Обновената родна куќа на Тесла (парохија) и црквата во која служел неговиот татко во [[Смиљан (Хрватска)|Смиљан]], [[Хрватска]]. Локалитетот бил претворен во музеј во негова чест.<ref name="tsbirthplace">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/birthplace.htm|title=Pictures of Tesla's home in Smiljan, Croatia and his father's church after rebuilding.|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20030602202049/http://www.teslasociety.com/birthplace.htm|archive-date=2 June 2003|accessdate=22 May 2013}}</ref>]] Никола Тесла е роден во етничко [[Срби|српско]] семејство во селото [[Смиљан (Хрватска)|Смиљан]], во рамките на Воената граница, во [[Австриско Царство|Австриското Царство]] (денешна [[Хрватска]]), на 10 јули 1856 година. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} {{Sfn|O'Neill|1944}} Неговиот татко, Милутин Тесла (1819–1879), {{Sfn|Carlson|2013}} бил свештеник на [[Православна црква|Источната православна црква]]. {{Sfn|Dommermuth-Costa|1994}} {{Sfn|Cheney|2011}} {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Burgan|2009}} Братот на неговиот татко Јосиф бил предавач на воена академија кој напишал неколку учебници по математика. {{Sfn|Carlson|2013}} Мајката на Тесла, Георгина „Ѓука“ Мандиќ (1822–1892), чиј татко исто така бил источноправославен свештеник, {{Sfn|O'Neill|1944}} имала талент за изработка на домашни занаетчиски алати и механички уреди и способност да меморира [[Српски епски народни песни|српски епски песни]]. Ѓука никогаш не добила формално образование. Тесла го заслужил своето [[еидетско помнење]] и креативните способности на генетиката и влијанието на неговата мајка. {{Sfn|Cheney|2001}} {{Sfn|Seifer|2001}} Тесла бил четврто од петте деца. Тој имал три сестри, Милка, Анѓелина и Марица и еден постар брат по име Дејан, кој загинал во несреќа при јавање кога Тесла имал шест или седум години. {{Sfn|Carlson|2013}} Во 1861 година, Тесла посетувал основно училиште во Смиљан каде учел германски, аритметика и религија. Во 1862 година, семејството Тесла се преселило во блискиот град Госпиќ, каде што таткото на Тесла работел како парохиски свештеник. Никола таму завршил основно училиште, а потоа и средно. Во 1870 година, Тесла се преселил во [[Карловац]] {{Sfn|Seifer|2001}} каде посетувал средно училиште во Вишата реална гимназија каде наставата се одржувала на германски јазик, како што било вообичаено низ училиштата во рамките на австроунгарската воена граница.<ref>{{Наведена книга|title=From Colorado Springs to Long Island: research notes|last=Tesla|first=Nikola|last2=Marinčić|first2=Aleksandar|date=2008|publisher=Nikola Tesla Museum|isbn=978-86-81243-44-2|location=Belgrade}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Journey to the edge of reason : the life of Kurt Gödel|last=Budiansky|first=Stephen|date=2021|isbn=978-1-324-00545-2|edition=First|location=New York|quote=In the natural sciences, Austria produced a remarkable number of talented theorists and experimentalists. The electrical genius Nikola Tesla, from Croatia, studied in Karlovac at one of the rigorous German-language high schools, the Gymnasiums, established throughout the Austrian Empire.}}</ref> Подоцна во своите патентни пријави, пред да добие американско државјанство, Тесла се идентификувал како „од Смиљан, [[Лика]], погранична земја на [[Австроунгарија|Австро-Унгарија]]“. {{Sfn|Wohinz|2019}} [[Податотека:Milutin_Tesla.jpg|лево|мини| Таткото на Тесла, Милутин, бил [[Православна црква|православен]] свештеник во селото Смиљан.]] Тесла подоцна напишал дека се заинтересирал за претставување на електрична енергија од неговиот професор по физика. {{Efn|Тесла не спомнува кој професор бил по име, но некои извори заклучуваат дека станува збор за [[Мартин Секулиќ]].{{sfn|Seifer|1998|loc=CHILDHOOD 1856-74}}{{sfn|Petešić|1976|pp=29–30}}}} Тесла забележал дека овие демонстрации на овој „мистериозен феномен“ го натерале да сака „''да знае повеќе за оваа прекрасна сила''“. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла можел да изврши интегрална пресметка во главата, што ги поттикнало неговите учители да веруваат дека тој мами.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_early.html|title=Tesla Life and Legacy&nbsp;– Tesla's Early Years|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20180720022706/http://www.pbs.org/tesla/ll/ll_early.html|archive-date=20 July 2018|accessdate=8 July 2012}}</ref> Тој завршил со училиштето за три години, дипломирајќи во 1873 година. {{Sfn|O'Neill|1944}} По дипломирањето, Тесла се вратил во Смиљан, но набргу се разболел од [[колера]], бил врзан за кревет девет месеци и повеќе пати бил блиску до смртта. Во момент на очај, таткото на Тесла (кој првично сакал тој да влезе во свештенството),<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/completepatentso00tesl|title=The complete patents of Nikola Tesla|publisher=Barnes & Noble Books|year=1994|isbn=1-56619-266-8|editor-last=Glenn|editor-first=Jim|location=New York}}</ref> му ветил дека ќе го испрати во најдоброто инженерско училиште доколку закрепне од болеста. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла подоцна изјавуил дека ги читал претходните дела на [[Марк Твен]] додека се опоравувал од неговата болест.<ref name="tesla1">{{Наведена книга|title=My inventions: the autobiography of Nikola Tesla|last=Tesla|first=Nikola|date=2011|publisher=Martino Fine Books|isbn=978-1-61427-084-3|location=Eastford}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/news/science/the-electricity-between-mark-twain-and-nikola-tesla-1.2522523|title=The electricity between Mark Twain and Nikola Tesla|last=Adelman|first=Juliana|date=11 February 2016|work=The Irish Times}}</ref> Следната година Тесла го избегнал [[регрутирање]]то во австроунгарската армија во Смиљан {{Sfn|Seifer|2001}} бегајќи југоисточно од Лика до Томингај, во близина на Грачац. Таму ги истражувал планините облечен во ловџиска облека. Тесла изјавил дека овој контакт со природата го направил посилен, и на физички и психички план. Се запишал на Империјално-Кралскиот технички колеџ во Грац во 1875 година со стипендија. Тесла положил девет испити (речиси двојно повеќе од потребните {{Sfn|O'Neill|1944}}) и добил писмо за пофалба од деканот на техничкиот факултет до неговиот татко, во кое пишувало: „''Твојот син е ѕвезда од прв ранг''“. {{Sfn|O'Neill|1944}} Во Грац, Тесла ја забележал својата фасцинација од деталните предавања за електрична енергија презентирани од професорот Јакоб Пешл и опишал како дава предлози за подобрување на дизајнот на електричниот мотор што професорот го покажувал. {{Sfn|Carlson|2013}} Но, до третата година тој не успеал во училиште и никогаш не дипломирал, оставајќи го [[Грац]] во декември 1878 година. Еден биограф сугерира дека Тесла не студирал и можеби бил избркан поради коцкање. {{Sfn|Seifer|2001}} [[Податотека:Tesla_1879_teslauniverse.jpg|десно|мини| Тесла на возраст од 23 години, {{Околу|1879}}]] Семејството на Тесла не слушнало за него откако го напуштил училиштето. {{Sfn|Seifer|2001}} Меѓу неговите соученици постоело гласини дека се удавил во блиската река [[Мура]], но во јануари еден од нив налетал на Тесла во градот [[Марибор]] и ја пренел таа средба на семејството на Тесла. {{Sfn|Carlson|2013}} Се испоставило дека Тесла работел таму како цртач за 60 флорини месечно. {{Sfn|Seifer|2001}} Во март 1879 година, Милутин конечно го пронашол својот син и се обидел да го убеди да се врати дома и да го продолжи своето образование во Прага. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла се вратил во Госпиќ подоцна истиот месец, но бил депортиран затоа што немал дозвола за престој. {{Sfn|Carlson|2013}} Таткото на Тесла починал следниот месец, на 17 април 1879 година, на 60-годишна возраст по неодредена болест. {{Sfn|Carlson|2013}} Во текот на остатокот од годината Тесла предавал на ученици во неговото старо училиште во Госпиќ. Во јануари 1880 година, двајца чичковци на Тесла собрале доволно пари за да му помогнат да го напушти Госпиќ и да замине кон [[Прага]], каде што требало да студира. Тој пристигнал премногу доцна за да се запише на [[Карлов универзитет|Карловиот Универзитет]]; тој никогаш не учел [[Грчки јазик|грчки]], кој бил задолжителен предмет; а тој не научил и [[Чешки јазик|чешки]], друг задолжителен предмет. Тесла, сепак, присуствувал на предавања по филозофија на универзитетот како ревизор, но тој не добил оценки за курсевите.<ref>{{Наведена книга|title=Nikola Tesla: The European Years|last=Mrkich|first=D.|publisher=Commoner's Publishing|year=2003|isbn=0-88970-113-X|edition=1st|location=Ottawa}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/nyhotel.htm|title=NYHOTEL|publisher=Tesla Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20181231231421/http://www.teslasociety.com/nyhotel.htm|archive-date=31 December 2018|accessdate=17 August 2012}}</ref> === Работа во Будимпешта === Тесла се преселил во [[Будимпешта]], Унгарија, во 1881 година за да работи под [[Тивадар Пушкаш]] во [[Телеграфија|телеграфска]] компанија, телефонската централа на Будимпешта. По пристигнувањето, Тесла сфатил дека компанијата, која тогаш била во изградба, не е функционална, па наместо тоа, работел како цртач во Централната телеграфска канцеларија. За неколку месеци, телефонската централа во Будимпешта станала функционална, а на Тесла му била доделена позицијата главен електричар. За време на неговото вработување, Тесла направил многу подобрувања на опремата на Централната станица и тврдел дека усовршил телефонски [[Репетитор (мрежен уред)|репетитор]] или [[засилувач]], кој никогаш не бил патентиран ниту јавно опишан. == Работа во Едисон == Во 1882 година, Тивадар Пушкаш добил уште една работа за Тесла, и тоа во Париз во компанијата Континентал Едисон.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://topdocumentaryfilms.com/nikola-tesla-the-genius/|title=Nikola Tesla: The Genius Who Lit the World|publisher=Top Documentary Films|archive-url=https://web.archive.org/web/20190426020752/https://topdocumentaryfilms.com/nikola-tesla-the-genius/|archive-date=26 April 2019|accessdate=24 October 2021}}</ref> Тесла започнал да работи во она што тогаш претставувало сосема нова индустрија, инсталирајќи внатрешно блескаво осветлување низ целиот град во големи размери за електрична енергија. Компанијата имала неколку филијали и Тесла работел во Société Electrique Edison, одделот во париското предградие Иври-сур-Сен задолжен за инсталирање на системот за осветлување. Таму стекнал големо практично искуство во електротехниката. Менаџментот го забележал неговото напредно знаење во инженерството и физиката и наскоро го натерал да дизајнира и изгради подобрени верзии на генерирање [[динамо]]си и мотори. {{Sfn|Carlson|2013}} Тие, исто така, го испратиле да решава инженерски проблеми во другите комунални претпријатија на Едисон што се граделе низ Франција и во Германија. === Преселба во САД === [[Податотека:Edison_machine_works_goerck_street_new_york_1881.png|мини|Edison Machine Works на улицата Герк, Њујорк. Тесла ја сметал промената од космополитска Европа до работа во оваа продавница, сместена меѓу становите на долната источна страна на Менхетен, како „болно изненадување“. {{Sfn|Carlson|2013}}]] Во 1884 година, менаџерот на Едисон, Чарлс Батчелор, кој ја надгледувал инсталацијата во Париз, бил вратен во Соединетите Американски Држави за да раководи со Edison Machine Works, производствен оддел кој се наоѓал во Њујорк, и побарал Тесла да биде донесен и во Соединетите Американски Држави. {{Sfn|Carlson|2013}} Во јуни 1884 година, Тесла емигрирал {{Sfn|O'Neill|1944}} и почнал да работи речиси веднаш во Edison Machine Worksво Долен Ист Сајд на [[Менхетн|Менхетен]], пренаселена продавница со работна сила од неколку стотици машинисти, работници, раководен персонал и 20 „теренски инженери“ кои се бореле со задачата да ја изградат таа голема градска електрична енергија.<ref name="edison.rutgers.edu tesla">{{Наведена мрежна страница|url=http://edison.rutgers.edu/tesla.htm|title=Edison & Tesla – The Edison Papers|work=edison.rutgers.edu|archive-url=https://web.archive.org/web/20190311214910/http://edison.rutgers.edu/tesla.htm|archive-date=11 March 2019|accessdate=23 January 2017}}</ref> Како и во Париз, Тесла работел на отстранување на проблемни инсталации и подобрување на генераторите.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=XKiGgl36bkgC|title=American inventors, entrepreneurs & business visionaries|last=Carey|first=Charles W.|publisher=Infobase Publishing|year=1989|isbn=0-8160-4559-3|page=337|access-date=27 November 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123046/https://books.google.com/books?id=XKiGgl36bkgC|archive-date=23 March 2024}}</ref> Историчарот В. Бернард Карлсон забележува дека Тесла можеби се сретнал со основачот на компанијата [[Томас Алва Едисон|Томас Едисон]] само неколку пати. Еден од тие времиња бил забележан во автобиографијата на Тесла каде, откако останал буден цела ноќ поправајќи ги оштетените динамоси на океанскиот брод СС Орегон, налетал на Батчелор и Едисон, кои се потсмевале дека нивниот „парижанец“ бил надвор цела ноќ. Откако Тесла им кажал дека бил буден цела ноќ поправајќи го ''Орегон'', Едисон му коментирал на Батчелор дека „ова е проклет добар човек“. {{Sfn|Carlson|2013}} Еден од проектите даден на Тесла бил да развие систем за улично осветлување базиран на лачна ламба. {{Sfn|Carlson|2013}} Лачното осветлување било најпопуларниот тип на улично осветлување, но барало високи напони и било некомпатибилно со нисконапонскиот блескав систем на Едисон, што предизвикало компанијата да ги загуби договорите во некои градови. Дизајните на Тесла никогаш не биле пуштени во производство, можеби поради технички подобрувања во уличното блескаво осветлување или поради договор за инсталација што Едисон го направил со компанија за лачно осветлување. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла работел во Machine Works вкупно шест месеци кога дошло до негово откажување. Кој настан го забрзало неговото заминување денес е непознато. Можеби се работи за бонус што тој не го добил, или за редизајнирање на генераторите, или за системот за лачно осветлување што останал на полиците. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла имал претходен судир со компанијата Едисон поради неплатени бонуси за кои верувал дека ги заработил. {{Sfn|Seifer|2001}} {{Sfn|Carlson|2013}} Во својата автобиографија, Тесла изјавил дека менаџерот на Edison Machine Works понудил бонус од 50.000 долари за дизајнирање „''дваесет и четири различни типови стандардни машини, но се покажа дека тоа е практична шега''“.<ref name="Autobiography-1919">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/e-books/my_inventions.pdf|title=Nikola Tesla, ''My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla'', originally published: 1919, p. 19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190412052438/http://www.tfcbooks.com/e-books/my_inventions.pdf|archive-date=12 April 2019|accessdate=23 January 2017}}</ref> Подоцнежните верзии на оваа приказна го нудат самиот Томас Едисон, кој кога Тесла се откажал од договорот, тој го исмеал и му кажал: „''Тесла, ти не го разбираш нашиот американски хумор''“. {{Sfn|O'Neill|1944}} <ref>{{Harvnb|Pickover|1999}}</ref> Големината на бонусот во која било приказна е забележана како чудна, бидејќи менаџерот на Machine Works, Батчелор, бил скржав со платите, {{Efn|Современиците на Тесла откриле дека во претходната прилика, менаџерот на Machine Works, Батчелор, не сакал да му даде на Тесла покачување на платата од 7 долари неделно<ref>Seifer – ''Wizard: The Life and Times of Nikola Tesla'', p. 38</ref>}} и компанијата немала толкава сума на готовина при рака (еднаква на 1,719,815 долари денес). {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Seifer|2001}} Дневникот на Тесла содржи само еден коментар за тоа што се случило на крајот од неговото вработување, белешка што тој ја исцртал на двете страници кои го опфаќаат периодот од 7 декември 1884 година до 4 јануари 1885 година, велејќи „''Збогум Edison Machine Works''“. {{Sfn|Carlson|2013}} == Tesla Electric Light == Набргу по напуштањето на компанијата на Едисон, Тесла работел на патентирање на систем за лачно осветлување, {{Sfn|Jonnes|2004}} веројатно истиот што тој го развил во компанијата Едисон. Во март 1885 година, тој се сретнал со патентниот адвокат Лемуел В. Серел, истиот адвокат што го користел и Едисон, за да добие помош при поднесувањето на патентите. {{Sfn|Jonnes|2004}} Серел го запознал Тесла со двајца бизнисмени, Роберт Лејн и Бенџамин Вејл, кои се согласиле да финансираат компанија за производство и комунални услуги за лачно осветлување во името на Тесла, Tesla Electric Light and Manufacturing Company. {{Sfn|Seifer|1998}} Тесла работел до крајот на годината добивајќи ги патентите кои вклучувале подобрен генератор на еднонасочна струја, првите патенти издадени на Тесла во САД и градење и инсталирање на системот во Рахвеј, Њу Џерси. {{Sfn|Jonnes|2004}} Новиот систем на Тесла добил известување во техничкиот печат, кој ги коментирал неговите напредни карактеристики. Инвеститорите покажале мал интерес за идеите на Тесла за нови типови на мотори со [[наизменична струја]] и опрема за електричен пренос. Откако претпријатието било отворено и работело во 1886 година, тие одлучиле дека производната страна на бизнисот е премногу конкурентна и решиле едноставно да водат електрична комунална компанија. {{Sfn|Carlson|2013}} Тие формирале нова комунална компанија, напуштајќи ја компанијата на Тесла и оставајќи го пронаоѓачот без пари. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла дури ја изгубил и контролата врз патентите што ги генерирал, бидејќи ги доделил на компанијата во замена за акции. {{Sfn|Carlson|2013}} Тој морал да работи на различни работи за поправка на електрична енергија и како копач на канали за 2 долари дневно. Подоцна во животот, Тесла го раскажал тој дел од 1886 година како време на тешкотија, пишувајќи „''Моето високо образование во различни гранки на науката, механиката и литературата ми се чинеше како потсмев''“. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Efn|Дописот доаѓа од писмото кое Тесла го испратил во 1938 година по повод добивањето награда од Националниот институт за благосостојба на имигрантите<ref>{{cite book | editor-first = John T. | editor-last = Ratzlaff | title = Tesla Said | publisher = Tesla Book Co. | location = Millbrae, California | page = 280 | year = 1984 | isbn = 0-914119-00-1 | url = https://archive.org/details/nikolateslajohnt.ratzlaffteslasaid }}</ref>}} == Наизменична струја и индукционен мотор == [[Податотека:RMFpatent.PNG|десно|мини| Цртеж од {{US Patent|381,968}}, кој го прикажува принципот на индукцискиот мотор на наизменична струја на Тесла]] Кон крајот на 1886 година, Тесла го запознал Алфред С. Браун, началник на [[Вестерн унион]] и адвокатот од Њујорк, Чарлс Флечер Пек. Двајцата мажи имале искуство во основање компании и промовирање пронајдоци и патенти за финансиска добивка. {{Sfn|Carlson|2013}} Врз основа на новите идеи на Тесла за електрична опрема, вклучително и идејата за термо-магнетен мотор, {{Sfn|Carlson|2013}} тие се согласиле финансиски да го поддржат пронаоѓачот и да се справат со неговите патенти. Заедно тие ја формирале компанијата Тесла Електрик во април 1887 година, со договор дека профитот од генерираните патенти ќе оди{{Дроп|1|3}} на Пек и Браун, {{Дроп|1|3}} на Тесла и{{Дроп|1|3}} на развој. {{Sfn|Carlson|2013}} Тие поставиле лабораторија за Тесла на улицата Либерти бр. 89 во Менхетен, каде што тој работел на подобрување и развој на нови видови електрични мотори, генератори и други уреди. Во 1887 година, Тесла развил индукционен мотор кој работи на [[наизменична струја]] (НС), формат на електроенергетскиот систем кој брзо се ширел во Европа и САД поради неговите предности во преносот на долги растојанија и висок напон. Моторот користел [[Повеќефазни системи|повеќефазна]] струја, која генерирала ротирачко магнетно поле за да го заврти моторот (принцип за кој Тесла тврдел дека го замислил во 1882 година).<ref name="ReferenceB">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=g07Q9M4agp4C&pg=PA117|title=Networks of Power: Electrification in Western Society, 1880–1930|date=March 1993|publisher=JHU Press|isbn=978-0-8018-4614-4|page=117|access-date=13 December 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123125/https://books.google.com/books?id=g07Q9M4agp4C&pg=PA117#v=onepage&q&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=1AsFdUxOwu8C&pg=PA204|title=Robert Bud, Instruments of Science: An Historical Encyclopedia|last=Ltd|first=Nmsi Trading|last2=Institution|first2=Smithsonian|publisher=Taylor & Francis|year=1998|isbn=978-0-8153-1561-2|page=204|access-date=18 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123051/https://books.google.com/books?id=1AsFdUxOwu8C&pg=PA204#v=onepage&q&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref> Овој иновативен електричен мотор, патентиран во мај 1888 година, бил едноставен дизајн кој само стартувал и на кој не му требало[[Комутатор (електротехника)|комутатор]], со што се избегнувало искрење и високото одржување на постојано сервисирање и замена на механичките четки. {{Sfn|Jonnes|2004}} Заедно со патентирањето на моторот, Пек и Браун се договориле да го објават моторот, почнувајќи со независно тестирање за да се потврди дека е функционално подобрување, проследено со соопштенија за печатот испратени до техничките публикации за написите да се извршуваат истовремено со издавањето на патентот. {{Sfn|Carlson|2013}} Физичарот Вилијам Арнолд Ентони (кој го тестирал моторот) и уредникот на списанието ''Electrical World,'' Томас Комерфорд Мартин, договориле Тесла да го претстави својот мотор на наизменична струја на 16 мај 1888 година во Американскиот институт за електроинженери. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=8j5bJ5OkGpgC&pg=PA36|title=The Froehlich/Kent Encyclopedia of Telecommunications: Volume 17|last=Froehlich|first=Fritz E.|last2=Kent|first2=Allen|date=December 1998|publisher=CRC Press|isbn=978-0-8247-2915-8|page=36|author-link2=Allen Kent|access-date=10 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123231/https://books.google.com/books?id=8j5bJ5OkGpgC&pg=PA36#v=onepage&q&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref> Инженерите кои работеле за Westinghouse Electric &amp;amp; Manufacturing Company му пренеле на Џорџ Вестингхаус дека Тесла има остварлив мотор со наизменична струја и поврзан систем за напојување - нешто што на Вестингхаус му било потребно за системот на наизменична струја што веќе го продава. Вестингхаус се обидел да добие патент за сличен индукциски мотор без комутатор, ротирачко магнетно поле, развиен во 1885 година и претставен во труд во март 1888 година од италијанскиот физичар Галилео Ферарис, но одлучил дека патентот на Тесла веројатно ќе го контролира пазарот. {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Carlson|2013}} [[Податотека:US390721.png|десно|мини|Динамо-електричната машина на Тесла со наизменична струја ([[електричен генератор]] со наизменична струја) во {{US Patent|390721}} од 1888 година]] Во јули 1888 година, Браун и Пек преговарале за лиценцирање договор со Џорџ Вестингхаус за дизајнот на повеќефазниот индукциски мотор и трансформаторот на Тесла за 60.000 долари во готовина и акции и хонорар од 2,50 долари по коњски сили произведени од секој мотор. Вестингхаус, исто така, го ангажирал Тесла за една година за големата такса од 2.000 долари (70.000 американски денешни долари {{Inflation-fn|US}} ) месечно за да биде консултант во лабораториите на Westinghouse Electric & Manufacturing Company во [[Питсбург]]. {{Sfn|Klooster|2009}} Во текот на таа година, Тесла работел во Питсбург, помагајќи да се создаде систем на наизменична струја за напојување на трамваите во градот. Тој овој период го сметал за фрустрирачки поради судирите со другите инженери на Вестингхаус околу тоа како најдобро да се имплементира напојувањето со наизменична струја. Помеѓу нив, тие се решиле на систем за наизменична струја од 60 циклуси што го предложил самиот Тесла (за да одговара на работната фреквенција на моторот на Тесла), но набрзо откриле дека тој нема да работи за трамваи, бидејќи индукциониот мотор на Тесла може да работи само со постојана брзина. Наместо тоа, тие завршиле со користење навлечен мотор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://science.howstuffworks.com/nikola-tesla.htm#pt2|title=William Harris, How did Nikola Tesla change the way we use energy?|last=Harris|first=William|date=14 July 2008|publisher=Science.howstuffworks.com|page=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20190522131016/https://science.howstuffworks.com/nikola-tesla2.htm#pt2|archive-date=22 May 2019|accessdate=10 September 2012}}</ref><ref name="Munson">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/fromedisontoenro00muns_0/page/24|title=From Edison to Enron: The Business of Power and What It Means for the Future of Electricity|last=Munson|first=Richard|publisher=Praeger|year=2005|isbn=978-0-275-98740-4|location=Westport, CT|pages=[https://archive.org/details/fromedisontoenro00muns_0/page/24 24–42]}}</ref> === Превирања на пазарот === Претставувањето на Тесла на неговиот индукциски мотор и последователното лиценцирање на патентот од страна на Вестингхаус, и двете во 1888 година, пристигнале во време на екстремна конкуренција меѓу електричните компании. Трите големи фирми, Вестингхаус, Едисон и Томсон-Хјустон Електрик Компани, се обидувале да растат во бизнис интензивно на капитал, додека финансиски се намалувале меѓусебно. Се водело дури и пропагандна кампања „војна на струи“, при што Едисон Електрик тврдел дека нивниот систем за [[еднонасочна струја]] бил подобар и побезбеден од системот на наизменична струја на Вестингхаус, а Томсон-Хјустон понекогаш застанувал на страната на Едисон. {{Sfn|Seifer|1998}} Конкуренцијата на овој пазар значела дека Вестингхаус нема да има пари или инженерски ресурси веднаш да го развие моторот на Тесла и поврзаниот повеќефазен систем.<ref name="gentlegenius">{{Наведена книга|title=George Westinghouse : gentle genius|last=Skrabec|first=Quentin R.|date=2007|publisher=Algora Pub.|isbn=978-0-87586-506-5|location=New York}}</ref> Две години по потпишувањето на договорот со Тесла, Westinghouse Electric паднал во неволја. Блискиот колапс на банката [[Барингс]] во Лондон ја предизвикала финансиската паника од 1890 година, предизвикувајќи инвеститорите да ги повлечат своите заеми во Вестингхаус Електрик. {{Sfn|Carlson|2013}} Ненадејниот недостиг на готовина ја принудило компанијата да ги рефинансира своите долгови. Новите заемодавци барале од Вестингхаус да ги намали, како што изгледало прекумерното трошење за стекнување други компании, истражувања и патенти, вклучително и хонорарот по мотор во договорот со Тесла. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Jonnes|2004}} Во тој момент, индукцискиот мотор на Тесла бил неуспешен и сè уште заглавен во развојот. {{Sfn|Carlson|2013}} Вестингхаус плаќал загарантиран хонорар од 15.000 долари годишно иако примерите на работа на моторот биле ретки, а повеќефазните енергетски системи потребни за негово работење биле уште поретки. {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Carlson|2013}} На почетокот на 1891 година, Џорџ Вестингхаус со остри зборови му ги објаснил на Тесла своите финансиски тешкотии, велејќи дека, доколкку не ги исполни барањата на неговите заемодавци, тој повеќе нема да ја контролира Вестингхаус Електрик и Тесла ќе мора „''да се занимава со банкарите''“ за да се обиде да ги собере идните авторски права. {{Sfn|Jonnes|2004}} Предностите од тоа што Вестингхаус продолжил да го брани моторот веројатно се чинеле очигледни за Тесла и тој се согласил да ја ослободи компанијата од клаузулата за плаќање на авторски права во договорот. {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Carlson|2013}} Шест години подоцна Вестингхаус го купил патентот на Тесла за паушална исплата од 216.000 долари како дел од договорот за споделување патенти потпишан со [[Џенерал Електрик]] (компанија создадена од спојувањето на Едисон и Томсон-Хјустон во 1892 година). {{Sfn|Cheney|2001}} <ref>''Electricity, a Popular Electrical Journal'', Volume 13, No. 4, 4 August 1897, Electricity Newspaper Company, pp. 50 [https://books.google.com/books?id=nNA9AQAAMAAJ&q=tesla+patent+1897+%22patent+pool%22&pg=PA50 Google Books] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230528024213/https://books.google.com/books?id=nNA9AQAAMAAJ&q=tesla+patent+1897+%22patent+pool%22&pg=PA50|date=28 May 2023}}</ref> == Њујоршки лаборатории == [[Податотека:Twain_in_Tesla's_Lab.jpg|алт=Mark Twain in Tesla's lab, 1894|мини| [[Марк Твен]] во лабораторијата на Јужна Петта авенија на Тесла, 1894 година]] Парите што Тесла ги заработил од лиценцирањето на неговите патенти за наизменична струја го направле независно богат и му дале време и средства да ги следи своите интереси.<ref>{{Наведено списание|last=Rybak|first=James P.|date=November 1999|title=Nikola Tesla: Scientific Savant from the Tesla Universe Article Collection|url=https://teslauniverse.com/nikola-tesla/articles/nikola-tesla-scientific-savant|journal=[[Popular Electronics]]|pages=40–48 & 88|archive-url=https://web.archive.org/web/20190226121548/https://teslauniverse.com/nikola-tesla/articles/nikola-tesla-scientific-savant|archive-date=26 February 2019|access-date=21 January 2017}}</ref> Во 1889 година, Тесла се иселил од продавницата на улицата Либерти која Пек и Браун ја изнајмиле и во следните десетина години работеле во серија работилници/лабораториски простори на [[Менхетн|Менхетен]]. Тие ги вклучуваат лабораторија на улицата Гранд 175 (1889-1892), четвртиот кат на Јужна Петта авенија 33-35 (1892-1895) и шестиот и седмиот кат на улицата Источен Хјустон 46 и 48 (1895-1902).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://teslaresearch.jimdo.com/labs-in-new-york-1889-1902/|title=Laboratories in New York (1889–1902)|work=Open Tesla Research|archive-url=https://web.archive.org/web/20180820234947/https://teslaresearch.jimdo.com/labs-in-new-york-1889-1902/|archive-date=20 August 2018|accessdate=21 January 2017}}</ref> Тесла и неговиот ангажиран персонал извршиле некои од неговите најзначајни работи во овие работилници. === Теслин трансформатор === [[Податотека:22. Теслин трансформатор.ogv|мини|десно|200п|Опит кој прикажува [[Теслин трансформатор]] во изведба на проф. [[Оливер Зајков]]. Институт за физика, [[ПМФ]], Скопје]] Во летото 1889 година, Тесла отпатувал во 1889 година на Светски саем во Париз и дознал за експериментите на [[Хајнрих Рудолф Херц|Хајнрих Херц]] од 1886-1888 година, кои го докажале постоењето на [[електромагнетно зрачење]], вклучително и [[Радиобранови|радио бранови]]. {{Sfn|Carlson|2013}} Во повторувањето и потоа проширувањето на овие експерименти Тесла се обидел да напојува румкорфски калем со [[алтернатор]] со голема брзина што тој го развивал како дел од подобрен систем за лачно осветлување, но открил дека струјата со висока фреквенција го прегрева железното јадро и ја стопува изолацијата помеѓу примарното и секундарното намотување во серпентина. За да го реши овој проблем, Тесла го смислил својот „осцилирачки трансформатор“, со воздушен јаз наместо изолационен материјал помеѓу примарните и секундарните намотки и железно јадро што може да се помести на различни места во или надвор од серпентина. {{Sfn|Carlson|2013}} Подоцна наречен како Теслин трансформатор, тој ќе се користи за производство на [[Напон|високонапонска]], ниска [[Електрична струја|струја]] и висока [[Честота|фреквенција]] [[Наизменична струја|наизменична]] струја.<ref name="NMFL">{{Наведена мрежна страница|url=https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/museum/tesla-coil-1891|title=Tesla coil|date=2011|work=Museum of Electricity and Magnetism, Center for Learning|publisher=National High Magnetic Field Laboratory website, Florida State Univ.|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923174243/https://nationalmaglab.org/education/magnet-academy/history-of-electricity-magnetism/museum/tesla-coil-1891|archive-date=23 September 2015|accessdate=12 September 2013}}</ref> Тој би го користел овој резонантен трансформаторски круг во неговата подоцнежна работа со безжична енергија. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref name="BurnettOperation">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.richieburnett.co.uk/operation.html#operation|title=Operation of the Tesla Coil|last=Burnett|first=Richie|date=2008|work=Richie's Tesla Coil Web Page|publisher=Richard Burnett private website|archive-url=https://web.archive.org/web/20150720104724/http://www.richieburnett.co.uk/operation.html#operation|archive-date=20 July 2015|accessdate=24 July 2015}}</ref> === Државјанство === На 30 јули 1891 година, на 35-годишна возраст, Тесла станал натурализиран државјанин на Соединетите Американски Држави.<ref name="NYcourts">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.fold3.com/image/20564444?ann=f3dc7880-a283-11dc-2973-11792d3d4a08|title=Naturalization Record of Nikola Tesla, 30 July 1891|archive-url=https://web.archive.org/web/20211024010806/https://www.fold3.com/image/20564444?ann=f3dc7880-a283-11dc-2973-11792d3d4a08|archive-date=24 October 2021|accessdate=24 October 2021}}, Naturalization Index, NYC Courts, referenced in Carlson (2013), ''Tesla: Inventor of the Electrical Age'', p. H-41</ref> {{Sfn|Carlson|2013}} Во истата година, тој го патентирал својјот трансформатор.<ref name="Uth">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/ins/lab_tescoil.html|title=Tesla coil|last=Uth|first=Robert|date=12 December 2000|work=Tesla: Master of Lightning|publisher=PBS.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20190905184548/http://www.pbs.org/tesla/ins/lab_tescoil.html|archive-date=5 September 2019|accessdate=20 May 2008}}</ref> === Безжично осветлување === [[Податотека:TeslaWirelessPower1891.png|десно|мини| Тесла демонстрира безжично осветлување со „електростатска индукција“ за време на предавање во 1891 година на колеџот Колумбија преку две долги гајслер цевки (слични на неонските цевки) во рацете]] По 1890 година, Тесла експериментирал со пренос на енергија со индуктивна и капацитивна спојка користејќи висока наизменична струја генерирана преку неговиот трансформатор. Тој се обидел да развие безжичен систем за осветлување заснован на индуктивно и капацитивно спојување во близина на полето и спровел серија јавни претставувања каде ги палел Гајслеровите цевки, па дури и сијалиците со вжарено светло од другата сцена. {{Sfn|Carlson|2013}} Тој го поминал поголемиот дел од деценијата работејќи на варијации на оваа нова форма на осветлување со помош на различни инвеститори, но ниту едно од вложувањата не успеал да направи комерцијален производ од неговите наоди. Во 1893 година во [[Сент Луис]], Мисури, Институтот Френклин во [[Филаделфија]], Пенсилванија и Националната асоцијација за електрична светлина, Тесла им кажал на тамошните присутни дека е сигурен дека систем како неговиот на крајот може да спроведе „''разбирливи сигнали или можеби дури и струја на кое било растојание без употреба на жици''“ со тоа што ќе го спроведе низ Земјата. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref name="Orton">{{Наведена книга|title=The Story of Semiconductors|last=Orton|first=John|publisher=Oxford University Press|year=2004|location=Oxford, England|page=53}}</ref> Тесла служел како потпретседател на Американскиот институт за електроинженери од 1892 до 1894 година, претходник на современиот [[IEEE|Институт на инженерите по електротехника и електроника]] (заедно со Институтот за радио инженери ).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/columbia.pdf|title=Tesla's Connection to Columbia University|last=Corum|first=Kenneth L.|last2=Corum|first2=James F.|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20171118002803/http://www.teslasociety.com/columbia.pdf|archive-date=18 November 2017|accessdate=5 July 2012}}</ref> === Повеќефазен систем и колумбиска изложба === [[Податотека:TeslaPOLYPHASEColumbianEXPO1893rwLIPACKownerA.pdf|мини|Приказ на Вестингхаус на „Повеќефазниот систем на Тесла“ на Колумбиската изложба во Чикаго од 1893 година]] До почетокот на 1893 година, инженерот од Вестингхаус, Чарлс Ф. Скот, а потоа и Бенџамин Г. Ламе, постигнале напредок во ефикасна верзија на индукцискиот мотор на Тесла. Ламе пронашол начин да го направи [[Повеќефазни системи|повеќефазен систем]] кој ќе биде покомпатибилен со постарите еднофазни AC и DC системи со развој на ротационен конвертор. {{Sfn|Carlson|2013}} Westinghouse Electric во тој момент имала начин да обезбеди електрична енергија за сите потенцијални клиенти и започнал да го брендира нивниот повеќефазен систем за наизменична струја како „повеќефазен теслин систем“. Тие верувале дека патентите на Тесла им даваат патентен приоритет во однос на другите полифазни AC системи. {{Sfn|Carlson|2013}} Вестингхаус Електрик побарал од Тесла да учествува на Светската колумбиска изложба во Чикаго во 1893 година, каде што компанијата имала голем простор во „Зградата за електрична енергија“ посветен на електрични експонати. Westinghouse Electric победил во понудата за осветлување на изложбата со наизменична струја и тоа претставувало клучен настан во историјата на наизменична струја, бидејќи компанијата и ја покажала на американската јавност безбедноста, доверливоста и ефикасноста на системот на наизменична струја кој бил со повеќе фази и системот можел да ги снабдува и другите AC и DC изложби на саемот.<ref>{{Наведена книга|title=Executioner's Current: Thomas Edison, George Westinghouse, and the Invention of the Electric Chair|last=Moran|first=Richard|date=2007|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|page=222}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=-ErxIGp3QN0C|title=America at the Fair: Chicago's 1893 World's Columbian Exposition|last=Rosenberg|first=Chaim M.|date=20 February 2008|publisher=Arcadia Publishing|isbn=978-0-7385-2521-1|access-date=3 November 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123130/https://books.google.com/books?id=-ErxIGp3QN0C|archive-date=23 March 2024}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=F6cWRxU9go4C&pg=PR21|title=The World's Columbian Exposition: A Centennial Bibliographic Guide|last=Bertuca|first=David J.|last2=Hartman|first2=Donald K.|last3=Neumeister|first3=Susan M.|publisher=Bloomsbury Academic|year=1996|isbn=978-0-313-26644-7|pages=xxi|access-date=10 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123640/https://books.google.com/books?id=F6cWRxU9go4C&pg=PR21|archive-date=23 March 2024}}</ref> На самот бил поставен специјален изложбен простор за прикажување на различни форми и модели на индукциски мотор на Тесла. Ротирачкото магнетно поле што ги придвижува било објаснето преку серија демонстрации, вклучително и ''Колумбово јајце'' кое користело двофазен калем пронајден во индукциониот мотор за да врти бакарно јајце правејќи го да стои на крајот.<ref>Hugo Gernsback, "Tesla's Egg of Columbus, How Tesla Performed the Feat of Columbus Without Cracking the Egg" Electrical Experimenter, 19 March 1919, p. 774 {{Наведена мрежна страница |url=http://www.teslacollection.com/tesla_articles/1919/electrical_experimenter/h_gernsback/the_tesla_egg_of_columbus |title=архивска копија |accessdate=2025-04-01 |archive-date=2020-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200327222415/http://www.teslacollection.com/tesla_articles/1919/electrical_experimenter/h_gernsback/the_tesla_egg_of_columbus |url-status=bot: unknown }}</ref> Тесла го посетил саемот една недела за време на неговото шестмесечно работење за да присуствува на Меѓународниот конгрес за електрична енергија и направил серија претставувања на изложбата Вестингхаус. {{Sfn|Seifer|2001}} Била поставена специјално затемнета просторија каде што Тесла го покажал својот безжичен систем за осветлување, користејќи демонстрација што претходно ја имал изведено низ Америка и Европа; {{Sfn|Cheney|2001}} тие вклучувале користење на високонапонска, високофреквентна наизменична струја до светли безжични гасоиспуштачки светилки. {{Sfn|Cheney|2001}} Еден набљудувач забележал:<blockquote>Во просторијата беа обесени две тврди гумени чинии покриени со лимена фолија. Тие беа оддалечени околу петнаесет метри и служеа како терминали на жиците што водеа од трансформаторите. Кога струјата беше вклучена, светилките или цевките, кои немаа жици поврзани со нив, туку лежеа на маса помеѓу висечките плочи, или кои може да се држат во рака во речиси секој дел од просторијата, станаа светли. Тоа беа истите експерименти и истиот апарат што го покажа Тесла во Лондон пред околу две години, „каде што тие создадоа толку многу чудење“.</blockquote> === Осцилирачки генератор на пареа === За време на неговото претставување на Меѓународниот Електричен Конгрес во Колумбиската изложбена сала за земјоделство, Тесла го претставил својот генератор на електрична енергија на пареа, кој го патентирал таа година, нешто што според него е подобар начин за генерирање наизменична струја. {{Sfn|Carlson|2013}} Пареата била насилно вметната во осцилаторот и набрзина излегла низ низа портите, туркајќи го клипот нагоре и надолу што бил прикачен на арматурата. Магнетната арматура вибрирала нагоре и надолу со голема брзина, создавајќи наизменично [[магнетно поле]]. Ова [[Електромагнетна индукција|предизвикало]] наизменична електрична струја во жичаните намотки кои се наоѓале во непосредна близина. Биле отстранети комплицираните делови на парната машина/генератор, но никогаш не се применил како изводливо инженерско решение за производство на електрична енергија. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref>Reciprocating Engine, {{US Patent|514169}}, 6 February 1894.</ref> === Консултации за Нијагара === Во 1893 година, Едвард Дин Адамс, кој ја предводел градежна компанија на [[Нијагарски Водопади|Нијагарските Водопади]], побарал мислење од Тесла за тоа кој систем би бил најдобро да се пренесе енергијата што се создава на водопадите. Во текот на неколку години, постоело низа предлози и отворени конкурси за тоа како најдобро да се направи тоа. Меѓу системите предложени од неколку американски и европски компании биле двофазни и трифазни AC, високонапонски DC и компримиран воздух. Адамс побарал од Тесла информации за моменталната состојба на сите конкурентни системи. Тесла го советувал Адамс дека двофазен систем ќе биде најсигурен и дека постои систем Вестингхаус за палење на блескави светилки користејќи двофазна наизменична струја. Компанијата направила договор со Westinghouse Electric за изградба на двофазен систем за генерирање на наизменична струја на [[Нијагарски Водопади|Нијагарските Водопади]], врз основа на советите на Тесла и демонстрациите на Вестингхаус на Колумбиската изложба. Во исто време, бил доделен дополнителен договор на Џенерал Електрик за изградба на дистрибутивниот систем за наизменична струја. {{Sfn|Carlson|2013}} === Компанија Никола Тесла === Во 1895 година, Едвард Дин Адамс, импресиониран од она што го видел кога ја обиколил лабораторијата на Тесла, се согласил да помогне во основањето на компанијата Никола Тесла, основана за финансирање, развој и пазар на различни претходни патенти и пронајдоци на Тесла, како и нови. Алфред Браун се потпишал, носејќи патенти развиени под Пек и Браун. Таблата била пополнета со Вилијам Бирч Ранкин и Чарлс Ф. Коани. {{Sfn|Carlson|2013}} Компанијата наишла на малку инвеститори, бидејќи средината на 1890-тите бил период на тежок финансиски период, а патентите за безжично осветлување и осцилатори кои биле поставени на пазарот никогаш не се појавиле. Компанијата се справувала со патентите на Тесла во наредните децении. === Лабораториски пожар === Во раните утрински часови на 13 март 1895 година, зградата на Јужната петта авенија во која се наоѓала лабораторијата на Тесла се запалила. Пожарот започнал во подрумот на зградата и бил многу интензивен. Огнот не само што ги уназадил тековните проекти на Тесла, туку уништил и збирка од рани белешки и истражувачки материјал, модели и претставувања, вклучително и многу кои биле изложени на колумбиската изложба на световите во 1893 година. Тесла изјавил за ''[[The New York Times|Њујорк Тајмс:]]'' „''Премногу сум во тага за да зборувам. Што да кажам''?“.<ref>Mr. Tesla's Great Loss, All of the Electrician’s Valuable Instruments Burned, WORK OF HALF A LIFETIME GONE, New York Times, 14 March 1895 (archived at [https://teslauniverse.com/nikola-tesla/articles/mr-teslas-great-loss teslauniverse.com] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20220628160738/https://teslauniverse.com/nikola-tesla/articles/mr-teslas-great-loss|date=28 June 2022}})</ref> По пожарот Тесла се преселил на улицата Источен Хјустон 46 и 48 и ја обновил својата лабораторија на 6-тиот и 7-ми кат. === Експериментирање со Х-зраци === [[Податотека:X-Ray_Photograph_of_Tesla's_left_hand.jpg|лево|мини| Слика со х-zraci]] Започнувајќи од 1894 година, Тесла започнал да го истражува она што тој го нарекол како рентгенска енергија од „невидливи“ видови откако забележал оштетен филм во неговата лабораторија во претходните експерименти <ref>{{Наведена книга|title=X-ray vision: Nikola Tesla on Roentgen rays|last=Tesla|first=Nikola|date=2007|publisher=Wiilder Publications|isbn=978-1-934451-92-2|edition=1st|location=Radford, VA}}</ref> (подоцна идентификуван како „[[Рендгенски зраци|Рентгенски зраци]] “). Неговите рани експерименти биле со круксови цевки, ладни катодни цевки за електрично празнење. Тесла можеби ненамерно снимил рендгенска слика - која претходела неколку недели пред најавата на [[Вилхелм Конрад Рентген|Вилхелм Рентген]] во декември 1895 година за откривањето на рентгенските зраци - кога се обидел да го фотографира Марк Твен осветлен од гајслерова цевка, претходен тип на цевка за испуштање гас. Единственото нешто што е забележано на сликата е металната завртка за заклучување на објективот на камерата. {{Sfn|Cheney|2001}} Во март 1896 година, откако го слушнал откритието на Рентген за сликање со рендген (радиографија), Тесла продолжил да прави свои експерименти во сликањето со рендген, развивајќи високо-енергетска [[Електронска цевка|вакуумска цевка]] со еден терминал од негов сопствен дизајн, која немала целна електрода и која работела од излезот на теслиновиот трансформатор (современиот термин за феноменот произведен од овој уред е ''bremsstrahlung'' или сопирачко зрачење). Во своето истражување, Тесла смислил неколку експериментални поставки за производство на Х-зраци. Тесла сметал дека, со неговите кола, „''инструментот ќе&nbsp;... овозможува да се генерираат рентгенски зраци со многу поголема моќност отколку што може да се добијат со обичните апарати''.“ Тесла ги забележал опасностите од работењето со неговото коло и уредите за производство на Х-зраци со еден јазол. Во неговите многубројни белешки за раното истражување на овој феномен, тој го припишал оштетувањето на кожата на различни причини. Тој верувал дека оштетувањето на кожата не е предизвикано од рентгеновите зраци, туку од [[озон]]от кој се создава при контакт со кожата, а во помала мера, од азотна киселина. Тесла погрешно верувал дека рендгенските зраци се надолжни бранови, како оние што се произведуваат во брановите во плазмата. Овие плазма бранови може да се појават во магнетни полиња без сила. На 11 јули 1934 година, ''Њујорк Хералд Трибјун'' објавил статија за Тесла, во која тој се сеќава на настан што повремено се случувал додека експериментирал со неговите вакуумски цевки со една електрода. Минутна честичка ќе ја откине катодата, ќе помине надвор од цевката и физички ќе го удри:<ref name="Anderson">{{Наведена книга|title=Nikola Tesla's teleforce & telegeodynamics proposals|last=Anderson|first=Leland|publisher=21st Century Books|year=1998|isbn=0-9636012-8-8|location=Breckenridge, Colo.}}</ref><blockquote>Тесла рече дека чувствува остра болна болка каде што влегла во неговото тело и повторно на местото каде што се онесвести. Споредувајќи ги овие честички со деловите од метал проектирани од неговиот „електричен пиштол“, Тесла рече: „Честичките во зракот на сила...ќе патуваат многу побрзо од таквите честички...и ќе патуваат во концентрации“.</blockquote> === Радио Далечински управувач === [[Податотека:Tesla_boat1.jpg|мини|Во 1898 година, Тесла демонстрирал радио контролиран брод, кој се надевал дека ќе го продаде како водено торпедо на морнариците ширум светот.]] Во 1898 година, Тесла претставил брод кој користел кохерентна радио контрола - што тој го нарекол „телавтомат“ - на јавноста за време на електрична изложба во Медисон Сквер Гарден. {{Sfn|Jonnes|2004}} Тесла се обидел да ја продаде својата идеја на американската војска како вид на радио контролирано торпедо, но тие покажале мал интерес.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=6aStP3Du5cgC&pg=PT50|title=Wired for War: The Robotics Revolution and Conflict in the Twenty-first Century|last=Singer|first=P. W.|date=2009|publisher=Penguin|isbn=978-1-4406-8597-2|access-date=10 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123553/https://books.google.com/books?id=6aStP3Du5cgC&pg=PT50#v=onepage&q&f=false|archive-date=23 March 2024|via=Google Books}}</ref> Далечинското управување со радио останало новина до Првата светска војна и потоа, кога голем број земји го користеле во воени програми. Тесла ја искористил можноста дополнително да ја претстави „Телеавтоматиката“ во обраќањето на состанокот на Комерцијалниот клуб во Чикаго, додека патувал во [[Колорадо Спрингс]], на 13 мај 1899 година. == Безжична енергија == [[Податотека:Teslathinker.jpg|лево|мини| Тесла седи пред спирален калем користен во неговите експерименти за безжична енергија во неговата лабораторија во Источен Хјустон.]] Од 1890-тите до 1906 година, Тесла потрошил голем дел од своето време и богатство на серија проекти обидувајќи се да го развие преносот на електрична енергија без жици. Тоа претставувало проширување на неговата идеја за користење калеми за пренос на енергија што тој го демонстрира во безжичното осветлување. Тој го согледувал ова не само како начин да се пренесе голема количина на моќ низ целиот свет, туку, како што истакнал во неговите претходни предавања, како начин за пренос на светските комуникации. Во времето кога Тесла ги формулирал своите идеи, не постоел изводлив начин за безжичен пренос на комуникациски сигнали на долги растојанија, а камоли големи количини на енергија. Тесла рано ги проучувал радио брановите и дошол до заклучок дека дел од постоечкото проучување за нив, на Херц, е неточно. {{Sfn|Carlson|2013}} <ref name="earlyradiohistory.us">{{Наведена мрежна страница|url=https://earlyradiohistory.us/tesla.htm|title=Nikola Tesla: The Guy Who DIDN'T 'Invent Radio'|last=White|first=Thomas H.|date=1 November 2012|work=earlyradiohistory.us|archive-url=https://web.archive.org/web/20191115150200/http://earlyradiohistory.us/tesla.htm|archive-date=15 November 2019|accessdate=20 February 2018}}</ref> {{Efn|Сопствените експерименти на Тесла го навеле погрешно да верува дека Херц погрешно идентификувал форма на спроводливост наместо нова форма на електромагнетно зрачење, неточна претпоставка што Тесла ја држел неколку децении.<ref name="earlyradiohistory.us"/>{{sfn|Carlson|2013|pp=127–128}}}} Исто така, оваа нова форма на зрачење во тоа време нашироко се сметало за феномен на кратки растојанија кој изгледал како да изумре за помалку од една милја. Тесла забележал дека, дури и доколку теориите за радио брановите се вистинити, тие се целосно безвредни за неговите намени, бидејќи оваа форма на „невидлива светлина“ ќе се намали на далечина исто како и секое друго зрачење и ќе патува во прави линии директно во вселената, станувајќи „безнадежно изгубена“. {{Sfn|Carlson|2013}} До средината на 1890-тите, Тесла работел на идејата дека можеби ќе може да спроведе електрична енергија на долги растојанија низ Земјата или атмосферата, и започнал да работи на експерименти за тестирање на оваа идеја, вклучително и поставување на голем трансмитер за зголемување на резонанца во неговата лабораторија на улицата Источен Хјустон.<ref name="My Inventions"><u>My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla</u>, Hart Brothers, 1982, Ch. 5, {{ISBN|0-910077-00-2}}, originally appeared in ''[[The Electrical Experimenter]]'' magazine in 1919</ref> Се смета дека тој се позајмил од заедничката идеја во тоа време дека атмосферата на Земјата е спроводлива, {{Sfn|Seifer|2001}} {{Sfn|Carlson|2013}} па топј предложил систем составен од балони кои суспендираат, пренесуваат и примаат електроди во воздухот над {{Convert|30,000|feet}} во надморска височина, каде што сметал дека помалиот притисок ќе му овозможи да испраќа високи напони (милиони волти) на долги растојанија. === Колорадо Спрингс === [[Податотека:Tesla_Colorado.jpg|мини|Лабораторијата на Тесла во Колорадо Спрингс]] За понатамошно проучување на проводната природа на воздухот со низок притисок, Тесла поставил експериментална станица на голема надморска височина во Колорадо Спрингс во текот на 1899 година. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_colspr.html|title=PBS: Tesla – Master of Lightning: Colorado Springs|work=[[pbs.org]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170707120257/http://www.pbs.org/tesla/ll/ll_colspr.html|archive-date=7 July 2017|accessdate=6 September 2017}}</ref> {{Sfn|Carlson|2013}} <ref name="Wireless Telegraphy 2002, p. 109">''Nikola Tesla On His Work With Alternating Currents and Their Application to Wireless Telegraphy, Telephony, and Transmission of Power'', Leland I. Anderson, 21st Century Books, 2002, p. 109, {{ISBN|1-893817-01-6}}.</ref> Таму тој можел безбедно да управува со многу поголеми трансформатори отколку во тесните рамки на неговата лабораторија во Њујорк, а еден соработник направил договор според кој компанијата Ел Пасо Електрик Лајт требало да испорачува наизменична струја бесплатно.<ref name="Wireless Telegraphy 2002, p. 109" /> За да ги финансира своите експерименти, тој го убедил Џон Џејкоб Астор IV да инвестира 100.000 американски долари (3,779,600 американски денешни долари {{Inflation-fn|US}}) за да стане мнозински акционер во компанијата Никола Тесла. Астор сметал дека првенствено инвестира во новиот систем за безжично осветлување. Наместо тоа, Тесла ги искористил парите за да ги финансира своите експерименти во Колорадо Спрингс. {{Sfn|Carlson|2013}} По неговото пристигнување, тој им кажал на новинарите дека планира да спроведе експерименти со безжична телеграфија, пренесувајќи сигнали од Пикс Пик до Париз. {{Sfn|Cheney|2001}} [[Податотека:Nikola_Tesla,_with_his_equipment_Wellcome_M0014782_-_restoration2.jpg|лево|мини|Слика со повеќекратна експозиција на Тесла како седи покрај неговиот „зголемувачки предавател“ и генерира милиони волти. Седумметровите долги лакови не биле дел од нормалната работа, туку биле произведени само за ефект. {{Sfn|Carlson|2013}}]] Таму, тој направил експерименти со голем трансформатор кој работи во опсегот на мегаволти, произведувајќи вештачка молња (и гром) составен од милиони волти и празнења до {{Convert|135|ft|m|0}} во должина, и, во еден момент, ненамерно го изгорел генераторот во Ел Пасо, предизвикувајќи прекин на електричната енергија.<ref>{{Наведено списание|last=SECOR|first=H. WINFIELD|date=August 1917|title=TESLA'S VIEWS ON ELECTRICITY AND THE WAR|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/1917-08-00.htm|journal=The Electrical Experimenter|archive-url=https://web.archive.org/web/20110210071635/http://tfcbooks.com/tesla/1917-08-00.htm|archive-date=10 February 2011|access-date=9 September 2012}}</ref> Набљудувањата што ги направил за електронскиот шум од удари од гром го навел до (погрешен) заклучок {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Cooper|2015}} дека може да ја користи целата Земјина топка за спроведување на електрична енергија. За време на неговото време во неговата лабораторија, Тесла забележал необични сигнали од неговиот приемник за кои расправал дека се комуникации од друга планета. Тој ги спомнал во писмо до еден новинар во декември 1899 година и до Друштвото на Црвениот Крст во декември 1900 година. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Seifer|1998}} Новинарите ја третирале како сензационална приказна и дошле до заклучок дека Тесла слуша сигнали од [[Марс (планета)|Марс]]. {{Sfn|Carlson|2013}} Тој ги проширил сигналите што ги слушнал во ''Неделната статија на Колиер'' од 9 февруари 1901 година со наслов „Разговор со планетите“, каде што изјавил дека не му било веднаш очигледно дека слуша „''интелигентно контролирани сигнали''“ и дека сигналите можеле да доаѓаат од Марс, [[Венера (планета)|Венера]] или други планети. {{Sfn|Seifer|1998}} Се претпоставува дека тој можеби ги пресретнал европските експерименти на [[Гуљелмо Маркони]] во јули 1899 година - Маркони можеби ја пренел буквата S (точка/точка/точка) во поморска демонстрација, истите три импулси што Тесла ги навестил дека ги слушнал во Колорадо {{Sfn|Seifer|1998}} — или пренос на сигнали од друг експериментатор во безжична мрежа.<ref name="seifer2006">{{Наведена мрежна страница|url=http://teslatech.info/ttmagazine/v4n1/seifer.htm|title=Nikola Tesla: The Lost Wizard|last=Seifer|first=Marc|publisher=ExtraOrdinary Technology (Volume 4, Issue 1; Jan/Feb/March 2006)|archive-url=https://web.archive.org/web/20150925090553/http://teslatech.info/ttmagazine/v4n1/seifer.htm|archive-date=25 September 2015|accessdate=14 July 2012}}</ref> Тесла имал договор со уредникот на списанието ''The Century'' да подготви статија за неговите наоди. Списанието испратило фотограф во Колорадо за да ја фотографира работата на Тесла. Написот со наслов „''Проблемот на зголемување на човечката енергија''“ се појавила во изданието на списанието од јуни 1900 година. Тој ја објаснил супериорноста на безжичниот систем што го замислил, но статијата била повеќе долга филозофска расправа отколку разбирлив научен опис на неговата работа,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslamemorialsociety.org/info/Research%20of%20Nikola%20Tesla%20in%20Long%20Island%20Laboratory.htm|title=Research of Nikola Tesla in Long Island Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20160506115345/http://www.teslamemorialsociety.org/info/Research%20of%20Nikola%20Tesla%20in%20Long%20Island%20Laboratory.htm|archive-date=6 May 2016|accessdate=26 January 2017}}</ref> илустрирана со она што требало да станат првобитни слики на Тесла и неговите експерименти во Колорадо Спрингс. === Варденклиф === [[Податотека:Tesla_Broadcast_Tower_1904.jpeg|мини|Фабриката на Тесла во Варденклиф на Лонг Ајленд во 1904 година. Од овој објект, Тесла се надевал дека ќе прикаже безжичен пренос на електрична енергија преку Атлантикот.]] Тесла започнал со обиколки во Њујорк обидувајќи се да најде инвеститори за, како што сметал, остварлив систем на безжичен пренос, престојувајќи во Палм Гарден на Валдорф-Асторија (хотелот каде што живеел во тоа време), Клубот на играчи и Делмонико.<ref name="teslascience.org">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslascience.org/pages/dream.htm|title=Tesla Wardenclyffe Project Update – An Introduction to the Issues|date=22 June 2023|work=www.teslascience.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170121115706/http://www.teslascience.org/pages/dream.htm|archive-date=21 January 2017|accessdate=26 January 2017}}</ref> Во март 1901 година, тој добил 150.000 долари (5,669,400 американски денешни долари {{Inflation-fn|US}}) од ЈП Морган во замена за 51% удел од сите генерирани безжични патенти и почнал да го планира објектот Варденклифа Кула кој требало да се изгради во Шорехам, Њујорк, 161 километри источно од градот на северниот брег на Лонг Ајленд.<ref name="broad1">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2009/05/05/science/05tesla.html|title=A Battle to Preserve a Visionary's Bold Failure|last=Broad|first=William J|date=4 May 2009|work=The New York Times|access-date=20 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725111710/https://www.nytimes.com/2009/05/05/science/05tesla.html|archive-date=25 July 2018}}</ref> До јули 1901 година, Тесла ги проширил своите планови за изградба на помоќен предавател за да скокне пред радио-системот на [[Гуљелмо Маркони|Маркони]], за кој Тесла сметал дека е негова копија. {{Sfn|Carlson|2013}} Тој му пришол на Морган да побара повеќе пари за изградба на поголемиот систем, но Морган одбил да обезбеди дополнителни средства. Во декември 1901 година, Маркони успешно ја пренел буквата S од Англија во [[Њуфаундленд и Лабрадор|Њуфаундленд]], победувајќи го Тесла во трката да биде прв што ќе заврши таков пренос. Еден месец по успехот на Маркони, Тесла се обидел да го натера Морган да поддржи уште поголем план за пренос на пораки и моќ преку контролирање на „вибрациите низ целиот свет“. {{Sfn|Carlson|2013}} Во текот на следните пет години, Тесла напишал повеќе од 50 писма до Морган, молејќи и барајќи дополнителни средства за да се заврши изградбата на Варденклиф. Тесла го продолжил проектот уште девет месеци во 1902 година. Кулата била подигната до нејзината целосна висина од 57 метри.<ref name="seifer2006" /> Во јуни 1902 година, Тесла ги преселил своите лабораториски операции од улицата Хјустон во Варденклиф. Инвеститорите на Волстрит ги вложиле своите пари во системот на Маркони, а некои од печатот почнале да се вртат против проектот на Тесла, тврдејќи дека тоа е измама. Проектот бил стопиран во 1905 година, а во 1906 година, финансиските проблеми и други настани можеби довеле до, како што се сомнева биографот на Тесла, Марк Џеј Сејфер, нервен слом од страна на Тесла.<ref>{{Наведена книга|title=The Fantastic Inventions of Nikola Tesla|last=Childress|first=David Hatcher|date=1993|publisher=Adventures Unlimited|isbn=978-0-932813-19-0|page=255}}</ref> Тесла го ставил под хипотека имотот во Варденклиф за да ги покрие неговите долгови во Валдорф-Асторија, кои на крајот изнесувале 20.000 долари (627,800 денешни американски долари {{Inflation-fn|US}} ).<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=KRg9HWakBmQC&q=tesla+1908+Wardenclyffe+foreclosed&pg=PA185|title=Nikola Tesla on His Work with Alternating Currents and Their Application to Wireless Telegraphy, Telephony, and Transmission of Power: An Extended Interview|last=Tesla|first=Nikola|date=8 December 2017|publisher=21st Century Books|isbn=978-1-893817-01-2|access-date=18 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123554/https://books.google.com/books?id=KRg9HWakBmQC&q=tesla+1908+Wardenclyffe+foreclosed&pg=PA185#v=snippet&q=tesla%201908%20Wardenclyffe%20foreclosed&f=false|archive-date=23 March 2024|via=Google Books}}</ref> Тој го изгубил имотот во 1915 година, а во 1917 година Кулата била урната од новиот сопственик за да го направи земјиштето поодржливо како недвижен имот. == Подоцнежни години == По затворањето на Варденклиф, Тесла продолжил да му пишува на Морган; откако „големиот човек“ починал, Тесла му пишувал на синот на Морган, Џек, обидувајќи се да добие дополнително финансирање за проектот. Во 1906 година, Тесла отворил канцеларии на Бродвеј 165 во Менхетен, обидувајќи се да собере дополнителни средства преку развивање и маркетинг на своите патенти. Тој продолжил да има канцеларии во Метрополитен Лајф Тауер од 1910 до 1914 година; тој неколку месеци бил под наем во зградата Вулворт, и често се иселувал бидејќи не можел да си ја дозволи киријата; а потоа се сместил и во канцелариски простор на ул. „Запад-8“ бр. 40од 1915 до 1925 година. Откако се преселил таму, тој всушност бил во банкрот. Тој имал проблеми со новите пронајдоци што се обидувал да ги развие. {{Sfn|Carlson|2013}} === Турбина без сечила === [[Податотека:TeslaTurbineOriginal.png|мини|Дизајн на турбина без сечила на Тесла]] На неговиот 50-ти роденден, во 1906 година, Тесла ја прикажал неговата турбина со сила од 200 коњски сили и 16,000 вртежи во минута. Во текот на 1910-1911 година, во Њујорк, неколку од неговите турбински мотори биле тестирани на 100-5.000&nbsp;hp. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла работел со неколку компании, вклучително и од 1919 до 1922 година во [[Милвоки]], за Алис-Чалмерс. {{Sfn|Seifer|2001}} {{Sfn|Carlson|2013}} Тој го поминал поголемиот дел од своето време обидувајќи се да ја усоврши турбината со Ханс Далстранд, главниот инженер во компанијата, но инженерските тешкотии значеле дека таа никогаш не била направена во практичен уред. Тесла ја лиценцирал идејата на компанија за прецизни инструменти и нашол употреба во форма на [[Брзиномер|брзинометри]] за луксузни автомобили и други инструменти. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} === Тужби за безжична мрежа === Кога избувнала [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Британците го прекинале трансатлантскиот телеграфски кабел што ги поврзува САД со [[Германско Царство|Германија]] со цел да го контролираат протокот на информации меѓу двете земји. Тие, исто така, направиле обид да ја исклучат германската безжична комуникација до и од САД со тоа што американската компанија Маркони ја тужела германската радио компанија Телефункен за прекршување на патент. {{Sfn|Carlson|2013}} Телефункен ги довел физичарите Џонатан Зенек и [[Карл Фердинанд Браун]] за нивна одбрана и го ангажирал Тесла како сведок две години за 1.000 долари месечно. Случајот заглавил, а потоа станал спорен кога САД влегле во војната против Германија во 1917 година. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Seifer|2001}} Во 1915 година, Тесла направил обид да ја тужи компанијата Маркони за прекршување на неговите патенти за безжично нагодување. Почетниот радио патент на Маркони бил доделен во САД во 1897 година, но неговиот патент од 1900 година што ги покрива подобрувањата на радио преносот бил отфрлен неколку пати, пред конечно да биде одобрен во 1904 година, со образложение дека прекршил други постоечки патенти, вклучително и два патенти за безжично нагодување на електрична енергија на Тесла од 1897 година.<ref name="earlyradiohistory.us"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://supreme.justia.com/cases/federal/us/320/1/|title=Marconi Wireless Tel. Co. v. United States, 320 U.S. 1 (1943)|work=Justia Law|archive-url=https://web.archive.org/web/20170625130248/https://supreme.justia.com/cases/federal/us/320/1/|archive-date=25 June 2017|accessdate=29 January 2017}}</ref> Случајот на Тесла од 1915 година не отишол никаде, {{Sfn|Carlson|2013}} но во поврзан случај, каде што компанијата Маркони се обидела да ја тужи американската влада за прекршување на патенти во Првата светска војна, одлуката на [[Врховен суд на Соединети Американски Држави|Врховниот суд на Соединетите Американски Држави]] од 1943 година ги вратила претходните патенти на Оливер Лоџ, Џон Стоун и Тесла.<ref name="LQsxMxEUC page 3">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=c92LQsxMxEUC&q=British+Court+tesla+radio&pg=PA3|title=Jean-Michel Redouté, Michiel Steyaert, EMC of Analog Integrated Circuits|last=Redouté|first=Jean-Michel|last2=Steyaert|first2=Michiel|date=10 October 2009|publisher=Springer|isbn=978-90-481-3230-0|page=3|access-date=18 March 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123811/https://books.google.com/books?id=c92LQsxMxEUC&q=British+Court+tesla+radio&pg=PA3#v=snippet&q=British%20Court%20tesla%20radio&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref> Судот изјавил дека нивната одлука немала никакво влијание врз тврдењето на Маркони како прв што постигнал радио пренос, само затоа што тврдењето на Маркони за одредени патентирани подобрувања е сомнително, компанијата не може да бара прекршување на истите тие патенти. === Гласини за Нобелова награда === На 6 ноември 1915 година, во извештајот на новинската агенција [[Ројтерс]] од Лондон[[Нобелова награда за физика|, Нобеловата награда за физика]] во 1915 година била доделена на Томас Едисон и Никола Тесла; сепак, на 15 ноември, во натписот на Ројтерс од Стокхолм се наведува дека наградата таа година им била доделена на [[Вилијам Хенри Брег]] и [[Вилијам Лоренс Брег|Лоренс Брег]] „за нивните услуги во анализата на кристалната структура со помош на рендгенски зраци“. {{Sfn|Cheney|2001}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/|title=The Nobel Prize in Physics 1915|publisher=nobelprize.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20120808195305/http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/1915/|archive-date=8 August 2012|accessdate=29 July 2012}}</ref><ref name="Cheney 1999">{{Harvnb|Cheney|Uth|Glenn|1999}}</ref> Во тоа време постоеле неосновани гласини дека или Тесла или Едисон ја одбиле наградата. {{Sfn|Cheney|2001}} Нобеловата фондација изјавила за случајот: „''Секоја гласина дека на некое лице не му е доделена Нобеловата награда затоа што ја објавил својата намера да ја одбие наградата е смешна''“; Добитникот може да ја одбие Нобеловата награда единствено откако ќе биде прогласен за добитник. {{Sfn|Cheney|2001}} Постоеле последователни тврдења од биографите на Тесла дека Едисон и Тесла биле првичните добитници и дека ниту еден не ја добил наградата поради нивното непријателство еден кон друг; и дека секој од нив се обидувал да ги минимизира достигнувањата и правото на другиот да ја добие наградата; дека и двајцата одбиле да ја прифатат наградата доколку другиот прв ја добие; дека и двајцата ја отфрлиле секоја можност за споделување; па дури и дека богатиот Едисон го одбил тоа за да го спречи Тесла да ја добие паричната награда од 20.000 долари. {{Sfn|Seifer|2001}} {{Sfn|Cheney|2001}} Во годините по овие гласини, ниту Тесла ниту Едисон не добиле Нобелова награда (иако Едисон добил една од 38 можни понуди во 1915 година, а Тесла една од 38 можни понуди во 1937 година). {{Sfn|Seifer|2001}} === Други награди, патенти и идеи === Тесла во овој период освоил бројни медали и награди. Тие вклучуваат: * Голем офицер на [[Орден на Свети Сава|редот на Свети Сава]] ([[Кралство Србија|Србија]], 1892) * Медал Елиот Кресон (Институт Френклин, САД, 1894 година) <ref name="pg">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=SKOmiByD_X8C|title=Monkeyshines on Great Inventors|last=Goldman|first=Phyllis|date=1997|publisher=EBSCO Publishing, Inc.|isbn=978-1-888325-04-1|location=Greensboro, NC|page=15|language=en|access-date=14 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323123811/https://books.google.com/books?id=SKOmiByD_X8C|archive-date=23 March 2024}}</ref> * Голем Крст од редот на принцот Данило I ([[Кнежевство Црна Гора|Црна Гора]], 1895) <ref>{{Наведена книга|title=Slava i čast: Odlikovanja među Srbima, Srbi među odlikovanjima|last=Acović|first=Dragomir|publisher=Službeni Glasnik|year=2012|location=Belgrade|pages=85}}</ref> * Член на Американското филозофско друштво (САД, 1896) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Nikola+Tesla&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|title=APS Member History|work=American Philosophical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20240311152707/https://search.amphilsoc.org/memhist/search?creator=Nikola+Tesla&title=&subject=&subdiv=&mem=&year=&year-max=&dead=&keyword=&smode=advanced|archive-date=11 March 2024|accessdate=11 March 2024}}</ref> * Едисонов Медал ([[IEEE|Институт за електротехнички и електронски инженери]], САД, 1916 година) <ref name="EdisonMedal">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/edison_rl.pdf|title=IEEE Edison Medal Recipient List|publisher=Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE)|archive-url=https://web.archive.org/web/20210128155822/https://www.ieee.org/content/dam/ieee-org/ieee/web/org/about/awards/recipients/edison_rl.pdf|archive-date=28 January 2021|accessdate=4 June 2022}}</ref> * Голем Крст на [[Орден на Свети Сава|редот на Свети Сава]] ([[Кралство Југославија|Југославија]], 1926) <ref name="eserbia">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eserbia.org/culture/lectures/288-nikola-tesla-and-the-serbian-orthodox-church-a-st-sava-s-day-reflection|title=Culture|work=www.eserbia.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20170213134050/http://www.eserbia.org/culture/lectures/288-nikola-tesla-and-the-serbian-orthodox-church-a-st-sava-s-day-reflection|archive-date=13 February 2017|accessdate=16 January 2017}}</ref> * Крст од Орденот на југословенската круна ([[Кралство Југославија|Југославија]], 1931 година) * Медал Џон Скот (Институт Френклин и Градски совет на Филаделфија, САД, 1934 година) <ref name="pg" /> * Орден на Белиот Орел ([[Кралство Југославија|Југославија]], 1936) * Голем Крст на Редот на Белиот Лав ([[Чехословачка]], 1937) {{Sfn|Cheney|2011}} * Медал на [[Сорбона (универзитет)|Универзитетот во Париз]] (Париз, Франција, 1937) * Медал на Универзитетот Свети Климент Охридски ([[Софија|Софија, Бугарија]], 1939) [[Податотека:Second_banquet_meeting_of_the_Institute_of_Radio_Engineers.jpg|мини|Втор состанок на Институтот за радио инженери, 23 април 1915 година. Тесла се гледа како стои во средината.]] Тесла се обидел да пласира неколку уреди засновани на производство на [[озон]]. Тие ја вклучувале неговата компанија за озон на Тесла од 1900 година која продавала патентиран уред од 1896 година заснован на неговиот трансфотматор, што се користел за меур на озон низ различни видови масла за да се направи терапевтски гел. Тој, исто така, се обидел да развие варијација на ова неколку години подоцна како средство за дезинфекција на просториите за болниците. {{Sfn|Carlson|2013}} Тесла теоретизирал дека примената на електрична енергија во мозокот ја подобрува интелигенцијата. Во 1912 година, тој направил „план да ги направи досадните ученици со несвесно заситување преку електрична енергија“, поврзувајќи ги ѕидовите на училишната соба и „заситувајќи ја [училницата] со бесконечно мали електрични бранови <ref name="Gilliams">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslacollection.com/tesla_articles/1912/popular_electricity_magazine/e_leslie_gilliams/tesla_s_plan_of_electrically_treating_school_children|title=Tesla's Plan of Electrically Treating Schoolchildren|last=Gilliams|first=E. Leslie|date=1912|work=Popular Electricity Magazine|archive-url=https://web.archive.org/web/20150109004431/http://www.teslacollection.com/tesla_articles/1912/popular_electricity_magazine/e_leslie_gilliams/tesla_s_plan_of_electrically_treating_school_children|archive-date=9 January 2015|accessdate=19 August 2014}}</ref> со висока фреквенција. Според него, целата просторија, ќе се претвори во поле кое дава здравје и стимулација.<ref name="Gilliams" /> Пред [[Прва светска војна|Првата светска војна]], Тесла барал странски инвеститори. По почетокот на војната, Тесла ги загубил средствата што ги добивал од неговите патенти во европските земји. Во августовското издание на списанието ''Electrical Experimenter'' од 1917 година, Тесла претпоставил дека електричната енергија може да се употреби за лоцирање на подморници преку користење на рефлексијата на „електричен зрак“ со „огромна фреквенција“, при што сигналот се гледа на флуоресцентен екран (систем кој е забележан дека има современа до површна фреквенција). Тесла не бил во право во неговата претпоставка дека радио брановите со висока фреквенција ќе навлезат во вода.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=W1JAeg1PiWIC&pg=PA154|title=Lewis Coe (2006). ''Wireless Radio: A History''. McFarland. p. 154|last=Coe|first=Lewis|date=8 February 2006|publisher=McFarland|isbn=978-0-7864-2662-1}}</ref> Емил Жирардо, кој помогнал во развојот на првиот француски радарски систем во 1930-тите, забележал во 1953 година дека општите шпекулации на Тесла дека ќе биде потребен многу силен сигнал со висока фреквенција се точни. Жирардо изјавил: „''(Тесла) пророкуваше или сонуваше, бидејќи немаше на располагање средства да ги спроведе, но мора да се додаде дека доколку сонувал, барем правилно сонувал''“. {{Sfn|Cheney|2001}} Во 1928 година, Тесла добил патент, {{US Patent|1,655,114}}, за дизајн на биплан способен за вертикално полетување и слетување (VTOL), кој „постепено се навалува преку манипулација со уредите“ додека не лети како конвенционален авион.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://teslauniverse.com/nikola-tesla-patents-1,655,114-aerial-transportation|title=TESLA PATENT 1,655,114 APPARATUS FOR AERIAL TRANSPORTATION.|last=Tesla|first=Nikola|publisher=U.S. Patent Office|archive-url=https://web.archive.org/web/20120720092018/http://www.teslauniverse.com/nikola-tesla-patents-1,655,114-aerial-transportation|archive-date=20 July 2012|accessdate=20 July 2012}}</ref> Овој непрактичен дизајн бил нешто што Тесла мислел дека ќе го продаде за помалку од 1.000 долари. {{Sfn|Cheney|2001}} <ref name="airspacemag">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/nikola-teslas-curious-contrivance-10187565/|title='Nikola Tesla's Curious Contrivance' by A.J.S. RAYL Air & Space magazine, September 2006, reprint at History of Flight|publisher=airspacemag.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20220127184244/https://www.smithsonianmag.com/air-space-magazine/nikola-teslas-curious-contrivance-10187565/|archive-date=27 January 2022|accessdate=10 September 2012}}</ref> Тесла поседувал дополнителна канцеларија на 350 Медисон Авенија, но до 1928 година тој повеќе немал ниту лабораторија ниту средства. === Животни околности === Тесла живеел во Валдорф Асторија во Њујорк од 1900 година и плаќал голема сметка. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} Тој се преселил во хотелот Сент Реџис во 1922 година и оттогаш го следел моделот да се пресели во друг хотел на неколку години и да остави неплатени сметки зад себе. {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|O'Neill|1944}} Тесла заминувал до паркот секој ден за да ги нахрани гулабите. Тој почнал да ги храни на прозорецот од неговата хотелска соба и ги доел повредените птици да имм се врати нивното здравје. {{Sfn|O'Neill|1944}} <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.org/about.html|title=About Nikola Tesla|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525133151/http://www.teslasociety.org/about.html|archive-date=25 May 2012|accessdate=5 July 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_poevis.html|title=Tesla Life and Legacy&nbsp;– Poet and Visionary|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20120708101441/http://www.pbs.org/tesla/ll/ll_poevis.html|archive-date=8 July 2012|accessdate=5 July 2012}}</ref> Тој изјавил и дека секојдневно го посетувал извесен повреден бел гулаб. Тој потрошил над 2.000 долари (37,570 денешни американски долари) да се грижи за птицата, вклучително и уред кој го изградил за удобно да ја поддржува додека ѝ заздравуваат скршеното крило и ногата. {{Sfn|Seifer|2001}} Тесла изјавил:<blockquote>Со години хранам гулаби, илјадници од нив. Но, имаше една, прекрасна птица, чисто бела со светло сиви врвови на крилјата; таа беше различна. Таа беше женско. Требаше само да посакам и да и се јавам и таа ќе долета кај мене. Го сакав тој гулаб како што мажот сака жена, и таа ме сакаше мене. Сè додека ја имав, имаше цел во мојот живот<ref>{{cite web|url=http://www.teslasociety.org/about.html|title=About Nikola Tesla|publisher=Tesla Society of USA and Canada|archive-url=https://web.archive.org/web/20120525133151/http://www.teslasociety.org/about.html|archive-date=25 May 2012|access-date=5 July 2012|url-status=dead}}</ref></blockquote> Неплатените сметки на Тесла, како и поплаките за нередот што го правиле гулабите, довеле до негово иселување од Сент Реџис во 1923 година. Тој, исто така, бил принуден да го напушти хотелот Пенсилванија во 1930 година и гувернерот на хотелот Клинтон во 1934 година. {{Sfn|O'Neill|1944}} Во еден момент изнајмувал соби и во хотелот Маргуери. {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} Тесла се преселил во хотелот Њујоркер во 1934 година. Во тоа време Westinghouse Electric & Manufacturing Company започнала да му плаќа 125 долари (2,940 американски денешни долари) месечно покрај плаќањето на киријата. Сметките за тоа како дошло до ова се разликуваат. Неколку извори тврдат дека Вестингхаус бил загрижен, или можеби предупреден, за потенцијалниот лош публицитет што произлегува од сиромашните услови во кои живеел нивниот поранешен пронаоѓач. {{Sfn|Jonnes|2004}} <ref name="Cheney 1999"/><ref name="Seifer435">{{Harvnb|Seifer|2001}}</ref> {{Sfn|Carlson|2013}} Плаќањето е опишано како „консултантска такса“ за да се надмине одбивноста на Тесла да прифаќа добротворни цели. Биографот на Тесла, Марк Сејфер, ги опишал исплатите на Вестингхаус како еден вид „''неодредена населба''“.<ref name="Seifer435" /> === Роденденски прес-конференции === [[Податотека:Nikola_Tesla_on_Time_Magazine_1931.jpg|мини|Тесла на магазинот <nowiki><i id="mwBi8">Тајм</i></nowiki> го одбележува неговиот 75-ти роденден]] Во 1931 година, младиот новинар со кој Тесла се спријателил, Кенет М. Свези, организирал прослава за 75-тиот роденден на пронаоѓачот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.davidjkent-writer.com/2012/07/10/happy-birthday-nikola-tesla-a-scientific-rock-star-is-born/|title=Happy Birthday, Nikola Tesla – A Scientific Rock Star is Born|last=Kent|first=David J.|date=10 July 2012|work=Science Traveler|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20190126221049/http://www.davidjkent-writer.com/2012/07/10/happy-birthday-nikola-tesla-a-scientific-rock-star-is-born/|archive-date=26 January 2019|accessdate=26 January 2019}}</ref> Тесла добил честитки од личности во науката и инженерството како [[Алберт Ајнштајн]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/time.jpg|title=Time front cover, Vol XVIII, No. 3|date=20 July 1931|archive-url=https://web.archive.org/web/20180707163714/http://www.teslasociety.com/time.jpg|archive-date=7 July 2018|accessdate=10 September 2012}}</ref> и тој исто така бил прикажан на насловната страница на магазинот <nowiki><i id="mwBjw">Тајм</i></nowiki>.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2 July 2012}}</ref> Насловот на насловната страница „''Целиот свет е неговата моќна куќа''“ го истакнал неговиот придонес во производството на електрична енергија. Забавата поминала толку добро што Тесла ја направил како годишен настан, прилика каде што ќе стави голема храна и пијалаци - со јадења од негова сопствена креација. Тој го поканил печатот со цел да ги види неговите пронајдоци и да слуша приказни за неговите минати подвизи, гледишта за актуелните настани, а понекогаш и збунувачки тврдења. {{Sfn|Cheney|2001}} {{Sfn|Carlson|2013}} [[Податотека:Teslathoughtcamera.jpeg|мини|Претставување во весникот на мисловната камера што Тесла ја опишал на неговата роденденска забава во 1933 година]] На забавата во 1932 година, Тесла тврдел дека измислил мотор што ќе работи преку [[космичко зрачење]]. {{Sfn|Carlson|2013}} Во 1933 година, на 77-годишна возраст, Тесла им кажал на новинарите на настанот дека, по 35 години работа, бил на работ да произведе доказ за нова форма на енергија. Тој тврдел дека тоа е теорија за енергија која е „''насилно спротивставена''“ на Ајнштајновата физика и може да се прислушува со апарат кој би бил евтин за работа и трае 500 години. Тој, исто така, им пренел на новинарите дека работи на начин за пренос на индивидуализирани приватни радио бранови должини, работи на откритија во [[металургија]]та и развива начин за фотографирање на [[мрежница]]та за снимање на мислите. На настанот во 1934 година, Тесла им кажал на новинарите дека дизајнирал [[Оружје за масовно уништување|супероружје]] за кое тврдел дека ќе стави крај на војната.<ref name="seifer1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bibliotecapleyades.net/tesla/esp_tesla_2.htm|title=Tesla's "Death Ray" Machine|last=Seifer|first=Marc|publisher=bibliotecapleyades.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20060624171605/http://www.bibliotecapleyades.net/tesla/esp_tesla_2.htm|archive-date=24 June 2006|accessdate=4 July 2012}}</ref> Тој го нарекол „телесила“, но обично го нарекувале неговиот смртен зрак. Во 1940 година, ''[[The New York Times|Њујорк Тајмс]]'' дал опсег на смртниот зрак од 400 километри, со очекувана цена за развој од 2 милиони американски долари (еквивалент на 44 милиони американски долари во 2024 година).<ref name="pmnyt1940">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.popularmechanics.com/science/energy/a44197280/did-the-us-government-steal-nikola-teslas-research/|title=Did the U.S. Government Really Steal Nikola Tesla's Research Papers?|last=Coulon|first=Jessica|date=14 June 2023|work=[[Popular Mechanics]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20230626231358/https://www.popularmechanics.com/science/energy/a44197280/did-the-us-government-steal-nikola-teslas-research/|archive-date=26 June 2023|accessdate=26 June 2023}}</ref> Тесла го опишал како одбранбено оружје што ќе се постави по должината на границата на една земја и ќе се употреби против напад на копнена пешадија или авиони. Тесла никогаш не открил детални планови за тоа како функционирало оружјето за време на неговиот живот, но во 1984 година плановите се појавиле во архивата на [[Музеј на Никола Тесла|музејот „Никола Тесла“]] во [[Белград]]. {{Sfn|Carlson|2013}} Расправата, ''Новата уметност на проектирање на концентрирана недисперзивна енергија преку природните медиуми'', опишала отворена вакуумска цевка со подлошка на гас што им овозможува на честичките да излезат, метод за полнење на волфрам или жива на милиони волти и нивно насочување во струи (преку [[Електростатика|електростатско]] одбивање). {{Sfn|Carlson|2013}} {{Sfn|Seifer|1998}} Тесла се обидел да го привлече интересот на [[Министерство за одбрана на Соединетите Американски Држави|американското воено одделение]], Обединетото Кралство, Советскиот Сојуз и Југославија за уредот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bibliotecapleyades.net/tesla/esp_tesla_2.htm|title=Tesla's "death ray" machine|last=Seifer|first=Marc J.|archive-url=https://web.archive.org/web/20060624171605/http://www.bibliotecapleyades.net/tesla/esp_tesla_2.htm|archive-date=24 June 2006|accessdate=5 September 2012}}</ref> Во 1935 година, на неговата 79-та роденденска забава, Тесла обработил многу теми. Тој тврдел дека го открил космичкиот зрак во 1896 година и измислил начин за производство на директна струја со индукција, и направил многу тврдења за неговиот механички осцилатор. Опишувајќи го уредот (кој очекувал дека ќе му заработи 100 милиони долари во рок од две години) тој им кажал на новинарите дека верзијата на неговиот осцилатор предизвикала земјотрес во неговата лабораторија на улицата Источен Хјустон 46 и соседните улици во Долен Менхетен во 1898 година. Тој продолжил да им кажува на новинарите дека неговиот осцилатор може да го уништи Емпајер Стејт Билдинг со 2,3 кг воздушен притисок. Тој, исто така, предложил користење на неговите осцилатори за пренос на вибрации во земјата. Тој тврдел дека ќе работи на кое било растојание и може да се користи за комуникација или лоцирање на подземни минерални наоѓалишта, техника што ја нарекол „телегеодинамика“. Во 1937 година, на неговиот настан Grand Ballroom of Hotel New Yorker, Тесла го добил Орденот на Белиот Лав од чехословачкиот амбасадор и медал од југословенскиот амбасадор. На прашања во врска со смртниот зрак, Тесла изјавил: „''Но, тоа не е експеримент&nbsp;... Го изградив, демонстрирав и користев. Ќе помине само малку време пред да можам да му го дадам на светот''.“ {{Sfn|Carlson|2013}} == Смрт == [[Податотека:Room3327HotelNewYorker.jpg|алт=Room 3327 of the Hotel New Yorker, where Tesla died|мини| Соба 3327 во хотелот Њујоркер, каде што починал Тесла]] [[Податотека:Aug09_TeslaPlaque.jpg|мини|Комеморативна плоча, хотел Њујоркер]] Есента 1937 година, на 81-годишна возраст, една ноќ по полноќ, Тесла го напуштил хотелот Њујоркер за да го направи своето редовно патување до катедралата и библиотеката за да ги нахрани гулабите. Додека преминувал улица на неколку блока од хотелот, Тесла бил удрен од такси возило во движење и бил фрлен на земја. Во несреќата, неговиот грб бил сериозно повреден, а три ребра му биле скршени. Целосниот обем на неговите повреди никогаш не бил познат; Тесла одбил да се консултира со лекар, што е речиси доживотен обичај и никогаш не се опоравил целосно. {{Sfn|O'Neill|1944}} {{Sfn|Carlson|2013}} На 7 јануари 1943 година, на 86-годишна возраст, Тесла починал сам во соба 3327 во хотелот Њујоркер. Неговото тело го пронашла собарката Алис Монаган кога влегла во собата на Тесла, игнорирајќи го знакот „''не вознемирувај''“ што Тесла го ставил на неговата врата два дена претходно. Помошникот лекарски преглед Х.В. Вембли го прегледал телото и пресудил дека причината за смртта била коронарна тромбоза (вид на срцев удар). Два дена подоцна[[Федерално истражно биро|, Федералното истражно биро]] му наредил на Канцеларијата за чување на имот на странците, да ги одземе работите на Тесла. Џон Г. Трамп, професор на Масачусетскиот технолошки универзитет и познат електро инженер кој служел како технички помошник на Националниот комитет за истражување на одбраната, бил повикан да ги анализира предметите на Тесла. По тридневна истрага, извештајот на Трамп заклучил дека нема ништо што би претставувало опасност во непријателски раце, наведувајќи:<blockquote>Неговите мисли и напори [на Тесла] во текот на најмалку 15 години беа првенствено од шпекулативен, филозофски и донекаде промотивен карактер, честопати поврзани со производството и безжичниот пренос на енергија; но не вклучуваше нови, издржани, изводливи принципи или методи за остварување на такви резултати<ref name="autogeneratedll">{{cite web|url=https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_mispapers.html|title=The Missing Papers|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20010124064300/https://www.pbs.org/tesla/ll/ll_mispapers.html|archive-date=24 January 2001|access-date=5 July 2012|url-status=live}}</ref></blockquote>Во кутија за која се смета дека содржи дел од „зракот на смртта“ на Тесла, Трамп пронашол 45-годишна повеќедекадна кутија.<ref>{{Harvnb|Childress|1993}}</ref> На 10 јануари 1943 година, градоначалникот на Њујорк, Фиорело Ла Гвардија, во живо преку радиото WNYC прочитал пофалница напишана од словенечко-американскиот автор Луј Адамич, додека во позадина се свиреле виолинските парчиња „Аве Марија“ и „[[Тамо далеко]]“. На 12 јануари, две илјади луѓе присуствувале на државниот погреб на Тесла во катедралата Свети Јован Божествениот на Менхетен. По погребот, телото на Тесла било однесено на гробиштата Фернклиф во Ардсли, Њујорк, каде подоцна било кремирано. Следниот ден, втора богослужба била извршена од истакнати свештеници во капелата Троица (денешна српска православна катедрала „Свети Сава“) во Њујорк. == Личен живот и карактер == [[Податотека:N.Tesla.JPG|алт=Photograph of Nikola Tesla, a slender, moustachioed man with a thin face and pointed chin.|мини| Никола Тесла, {{Околу|1896}}]] Тесла бил доживотен ерген, кој еднаш објаснил дека неговата целомудреност е многу корисна за неговите научни способности. {{Sfn|Cheney|2001}} Тесла избрал никогаш да не продолжи или да се вклучи во какви било познати врски, наместо да ја најде сета стимулација што му била потребна во својата работа. Тесла бил асоцијален и склон да се изолира во својата работа. {{Sfn|Jonnes|2004}} {{Sfn|Cheney|Uth|Glenn|1999}} <ref>{{Наведена книга|title=AC/DC: The Savage Tale of the First Standards War|last=McNichol|first=Tom|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=978-1-118-04702-6|pages=163–64|quote=Tesla's peculiar nature made him a solitary man, a loner in a field that was becoming so complex that it demanded collaboration.}}</ref> Меѓутоа, кога тој навистина се вклучил во општествениот живот, многу луѓе зборувале многу позитивно и со восхит за Тесла. Роберт Андервуд Џонсон го опишал како постигнување „''извонредна сладост, искреност, скромност, префинетост, дарежливост и сила''“. {{Sfn|Seifer|2001}} Неговата секретарка, Дороти Скерит, напишала: „''неговата генијална насмевка и благородност на носење секогаш ги означувале џентлменските карактеристики кои биле толку вкоренети во неговата душа''“. {{Sfn|O'Neill|1944}} Пријателот на Тесла, Џулијан Хоторн, напишал: „''Ретко сум сретнал научник или инженер кој исто така бил поет, филозоф, благодарник на убавата музика, лингвист и познавач на храна и пијалаци''“. {{Sfn|Cheney|2001}} Тесла бил добар пријател со Френсис Мерион Крафорд, Роберт Андервуд Џонсон,<ref name="teslasociety1" /> Стенфорд Вајт,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/stanford.htm|title=Stanford White|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128204919/http://teslasociety.com/stanford.htm|archive-date=28 November 2010|accessdate=4 July 2012}}</ref> Фриц Ловенштајн, Џорџ Шерф и Кенет Свези.<ref>{{Наведување|first=Kenneth M.|last=Swezey|title=Papers 1891–1982|volume=47|url=http://americanhistory.si.edu/archives/d8047.htm|publisher=National Museum of American History|access-date=4 July 2012|archiveurl=https://web.archive.org/web/20120505004025/http://americanhistory.si.edu/archives/d8047.htm|archivedate=5 May 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/posterbook.htm|title=Tribute to Nikola Tesla|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613113120/http://teslasociety.com/posterbook.htm|archive-date=13 June 2011|accessdate=4 July 2012}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/warden.htm|title=Nikola Tesla at Wardenclyffe|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20101129042338/http://teslasociety.com/warden.htm|archive-date=29 November 2010|accessdate=4 July 2012}}</ref> Во средни години, Тесла станал близок пријател со [[Марк Твен]]; тие поминувале многу време заедно во неговата лабораторија и на други места.<ref name="teslasociety1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.teslasociety.com/famousfriends.htm|title=Famous Friends|publisher=Tesla Memorial Society of NY|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128190309/http://teslasociety.com/famousfriends.htm|archive-date=28 November 2010|accessdate=4 July 2012}}</ref> Твен особено го опишал изумот на индукциски мотори на Тесла како „''највредниот патент од телефонот''“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/magazine-19503846|title=Nikola Tesla: The patron saint of geeks?|date=10 September 2012|work=News Magazine|access-date=10 September 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120910191948/http://www.bbc.co.uk/news/magazine-19503846|archive-date=10 September 2012|publisher=BBC}}</ref> На забавата организирана од глумицата [[Сара Бернар]] во 1896 година, Тесла го запознал индискиот хинду монах Свами Вивекананда. Вивекананда подоцна напишал дека Тесла рекол дека може математички да ја прикаже врската помеѓу материјата и енергијата, нешто што Вивекананда се надевал дека ќе даде научна основа на ведантската космологија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=30PeCQAAQBAJ&q=tesla+Vivekananda&pg=PT24|title=Swami Vivekananda: A Contemporary Reader edited by Makarand R. Paranjape|last=Paranjape|first=Makarand R.|date=12 June 2015|publisher=Routledge|isbn=978-1-317-44636-1|access-date=4 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124315/https://books.google.com/books?id=30PeCQAAQBAJ&q=tesla+Vivekananda&pg=PT24#v=snippet&q=tesla%20Vivekananda&f=false|archive-date=23 March 2024}}</ref> Средбата со Свами Вивекананда го поттикнало интересот на Тесла за источната наука, што довело до тоа Тесла да ја проучува хиндуската и ведската филозофија неколку години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.teslasociety.com/tesla_and_swami.htm|title=Nikola Tesla and Swami Vivekananda|work=www.teslasociety.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220143353/https://www.teslasociety.com/tesla_and_swami.htm|archive-date=20 December 2022|accessdate=20 December 2022}}</ref> Тесла подоцна напишал статија со наслов „''Најголемото достигнување на човекот''“ користејќи ги санскритските термини [[акаша]] и прана за да ја опише врската помеѓу материјата и енергијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.scienceandnonduality.com/article/the-influence-vedic-philosophy-had-on-nikola-teslas-idea-of-free-energy|title=The Influence Vedic Philosophy Had on Nikola Tesla's Idea of Free Energy – SAND|work=The Influence Vedic Philosophy Had on Nikola Tesla’s Idea of Free Energy – SAND|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220143355/https://www.scienceandnonduality.com/article/the-influence-vedic-philosophy-had-on-nikola-teslas-idea-of-free-energy|archive-date=20 December 2022|accessdate=20 December 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dokumen.tips/documents/tesla-1930-mans-greatest-achievementpdf.html|title=(PDF) Tesla (1930)-Man's Greatest Achievement.pdf|work=dokumen.tips|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20221220143359/https://dokumen.tips/documents/tesla-1930-mans-greatest-achievementpdf.html|archive-date=20 December 2022|accessdate=20 December 2022}}</ref> Во доцните 1920-ти, Тесла се спријателил со Џорџ Силвестер Виерек, поет, писател, мистик, а подоцна и [[Националсоцијализам|нацистички]] пропагандист. Тесла повремено присуствувал на вечерите што ги одржувале Виерек и неговата сопруга.<ref>{{Наведена книга|title=Tesla: Master of Lightning|last=Cheney|first=Margaret|last2=Uth|first2=Robert|date=2001|publisher=Barnes & Noble Books|page=137}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=George Sylvester Viereck: Poet and Propagandist|last=Johnson|first=Neil M.|publisher=Neil M. Johnson}}</ref> Тесла понекогаш можел да биде груб и отворено да изрази згрозеност кон луѓето со прекумерна тежина, како на пример кога отпуштил секретарка поради нејзината тежина. {{Sfn|Cheney|2001}} Тој ја критикувал и облеката; Тесла во неколку наврати упатил на подредената да си оди дома и да и го смени фустанот. {{Sfn|Cheney|2001}} Кога [[Томас Алва Едисон|Томас Едисон]] починал во 1931 година, Тесла го дал единственото негативно мислење за ''[[The New York Times]]'' за животот на Едисон:<blockquote>Тој немаше никакво хоби, не се грижеше за никаков вид на забава и живееше целосно непочитувајќи ги најелементарните правила за хигиена... Неговиот метод беше неефикасен во крајност, бидејќи мораше да се покрие огромна основа за да се добие нешто воопшто, освен ако не се вмеша слепа шанса и, на почетокот. Бев речиси жален сведок на неговите постапки, знаејќи дека само малку теорија и пресметка би му заштедиле 90 проценти од трудот. Но, тој имаше вистински презир кон учењето книги и математичкото знаење, препуштајќи се целосно на инстинктот на својот пронаоѓач и практичното американско чувство.<ref name="lifeEdison">{{cite book|title=Thomas Edison: Life of an Electrifying Man|last=Biographiq|publisher=Filiquarian Publishing, LLC.|year=2008|isbn=978-1-59986-216-3|page=23}}</ref><ref name="Edisonobit">{{cite news|url=https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1931/10/19/issue.html|title=Tesla says Edison was an empiricist|author=<!--not stated-->|date=19 October 1931|work=New York Times|access-date=15 January 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124240/https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1931/10/19/issue.html|archive-date=23 March 2024|page=27|ref=none|url-status=live}}</ref></blockquote>Тесла станал вегетаријанец во неговите подоцнежни години, живеејќи само од млеко, леб, мед и сокови од зеленчук.<ref name="seifer1"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.technologyreview.com/1997/11/01/237150/reconciling-the-visionary-with-the-inventor/|title=Reconciling the Visionary with the Inventor Wizard: The Life and Times of Nikola Tesla|last=Gitelman|first=Lisa|date=1 November 1997|publisher=technology review (MIT)|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922054715/https://www.technologyreview.com/1997/11/01/237150/reconciling-the-visionary-with-the-inventor/|archive-date=22 September 2020|accessdate=3 June 2012}}</ref> == Ставови и верувања == [[Податотека:Nikola_Tesla_by_Sarony_c1885-crop.png|мини|Никола Тесла {{Околу}} 1885 година]] === За експерименталната и теоретската физика === Тесла не се согласувал со теоријата дека атомите се составени од помали субатомски честички, наведувајќи дека не постои такво нешто како електрон што создава електричен полнеж. Тој верувал дека доколку воопшто постојат електрони, тие се некоја четврта состојба на материјата или „под-атом“ што може да постои само во експериментален вакуум и дека тие немаат никаква врска со електричната енергија. Тесла верувал дека атомите се непроменливи - тие не можат да ја променат состојбата или да се разделат на кој било начин. Тој верувал во концептот од 19 век за сеопфатен етер кој пренесува електрична енергија. Тесла бил генерално антагонист кон теориите за претворање на материјата во енергија. {{Sfn|O'Neill|1944}} Тој исто така ја критикувал [[Теорија за релативноста|теоријата на релативноста]] на Ајнштајн, велејќи:<blockquote>Сметам дека просторот не може да се закриви, од едноставна причина што не може да нема својства. Може да се каже дека Бог има својства. Тој нема, туку само атрибути и тоа се наша сопствена изработка. За својствата можеме да зборуваме само кога се занимаваме со материја која го исполнува просторот. Да се ​​каже дека во присуство на големи тела просторот станува закривен е еквивалентно на изјавата дека нешто не може да дејствува на ништо. </blockquote>Во 1935 година тој ја опишал релативноста како „''просјак завиткан во виолетово, кого неуките го земаат за крал“'' и изјавил дека неговите сопствени експерименти ја измериле брзината на космичките зраци од [[Арктур]] како педесет пати поголема од брзината на светлината.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://teslaresearch.jimdofree.com/articles-interviews/tesla-79-promises-to-transmit-force-new-york-times-july-11-1935/|title=Tesla, 79, Promises to Transmit Force|work=Open Tesla Research|language=en-US|archive-url=https://web.archive.org/web/20220701054231/https://teslaresearch.jimdofree.com/articles-interviews/tesla-79-promises-to-transmit-force-new-york-times-july-11-1935/|archive-date=1 July 2022|accessdate=6 July 2022}}</ref> Тесла тврдел дека развил свој физички принцип во однос на материјата и енергијата на кои почнал да работи во 1892 година, {{Sfn|O'Neill|1944}} и во 1937 година, на 81-годишна возраст, во писмо тврдел дека ја завршил „''динамичната теорија на гравитацијата''“ дека „''[би] ставил крај на неактивните шпекулации и лажни концепции, како онаа за закривениот простор''“. Тој изјавил дека теоријата е „разработена во сите детали“ и дека се надева дека наскоро ќе му ја даде на светот. Понатамошно разјаснување на неговата теорија никогаш не било пронајдено во неговите дела. {{Sfn|Cheney|2001}} === За општеството === Тесла нашироко се смета од страна на неговите биографи дека бил [[Хуманизам|хуманист]] во филозофскиот поглед. {{Sfn|Jonnes|2004}} <ref>{{Наведена книга|title=Innovation: The Lessons of Nikola Tesla|last=Belohlavek|first=Peter|last2=Wagner|first2=John W|publisher=Blue Eagle|year=2008|isbn=978-987-651-009-7|page=43|quote=This was Tesla: a scientist, philosopher, humanist, and ethical man of the world in the truest sense.}}</ref> Ова не го спречило Тесла, како и многумина од неговиот период, да стане поборник на наметнатата селективна верзија на [[евгеника]]та. Тесла изразил верување дека човечкото „''сожалување''“ дошло да се меша во природното „''немилосрдно функционирање на природата''“. Иако неговата аргументација не зависела од концептот на „''мајсторска раса''“ или од вродената супериорност на една личност над друга, тој се залагал за евгеника. Во едно интервју од 1937 година, тој изјавил:<blockquote>новото чувство на сожалување на човекот почна да се меша во немилосрдното функционирање на природата. Единствениот метод компатибилен со нашите поими за цивилизацијата и трката е да го спречиме размножувањето на непогодните со стерилизација и намерно водење на инстинктот за парење... Трендот на мислење кај евгенистите е дека мораме да го отежнеме бракот. Секако, на никој што не е посакуван родител не треба да му се дозволи да произведува потомство. За еден век од сега, на нормален човек нема повеќе да му падне на памет да се пари со евгенитско неподобна личност отколку да се омажи за вообичаен криминалец.<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/tesla/res/res_art11.html|title=A Machine to End War|date=February 1937|publisher=Public Broadcasting Service|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120214740/https://www.pbs.org/tesla/res/res_art11.html|archive-date=20 January 2022|access-date=23 November 2010|url-status=live}}</ref></blockquote>Во 1926 година, Тесла ги коментирал лошите страни на општествената послушност на жените и борбата на жените за [[родова еднаквост]], и посочил дека иднината на човештвото ќе биде управувана од „Кралицата Пчели“. Тој верувал дека жените во иднина ќе станат доминантен пол. Тесла дал предвидувања за релевантните прашања на опкружувањето по Првата светска војна во печатена статија со наслов „''Науката и откритието се големите сили што ќе доведат до завршување на војната''“ (20 декември 1914 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rastko.rs/rastko/delo/10832|title=Science and Discovery are the great Forces which will lead to the Consummation of the War|last=Tesla|first=Nikola|publisher=Rastko|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402053438/http://www.rastko.rs/rastko/delo/10832|archive-date=2 April 2015|accessdate=17 July 2012}}</ref> Тесла верувал дека [[Друштво на народите|Друштвото на народите]] не е лек за времето во кое живеел ниту е решение за проблемите.<ref name="tesla1"/> === За религијата === Тесла бил воспитан како [[Православна црква|православен христијанин]]. Подоцна во животот тој не се сметал себеси за „''верник во православна смисла''“, и изјавил дека се спротивставува на религиозниот фанатизам: „''Будизмот и христијанството се најголемите религии и по број на ученици и по важност''“.<ref name="Viereck1937">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/tesla/res/res_art11.html|title=A Machine to End War|last=Tesla|first=Nikola|date=February 1937|editor-last=George Sylvester Viereck|publisher=PBS.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20220120214740/https://www.pbs.org/tesla/res/res_art11.html|archive-date=20 January 2022|accessdate=27 July 2012}}</ref> Тој исто така изјавил „''За мене, универзумот е едноставно голема машина која никогаш не настанала и никогаш нема да заврши''“ и „''она што ние го нарекуваме „душа“ или „дух“, не е ништо повеќе од збир на функциите на телото. Кога ова функционирање ќе престане, „душата“ или „духот“ престануваат исто така''“.<ref name="Viereck1937" /> == Литературни дела == Тесла напишал голем број книги и статии за списанија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/bibliography.htm|title=Nikola Tesla Bibliography|publisher=21st Century Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20150927044514/http://www.tfcbooks.com/tesla/bibliography.htm|archive-date=27 September 2015|accessdate=21 April 2011}}</ref> Меѓу неговите книги се ''Моите пронајдоци: Автобиографијата на Никола Тесла'', составена и уредена од Бен Џонстон во 1983 година од серија на написи во списанието од 1919 година на Тесла кои биле повторно објавени во 1977 година; ''Фантастичните пронајдоци на Никола Тесла'' (1993), составени и уредени од Дејвид Хачер Чајлдрес; и ''Белешките на Тесла''. Голем дел од белешките на Тесла се бесплатно достапни на интернет,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/contents.htm|title=Selected Tesla writings|work=Nikola Tesla Information Resource|archive-url=https://web.archive.org/web/20090130031901/http://tfcbooks.com/tesla/contents.htm|archive-date=30 January 2009|accessdate=15 March 2008}}</ref> вклучувајќи ја и статијата „''Проблемот на зголемување на човечката енергија''“, објавена во ''списанието The Century'' во 1900 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/1900-06-00.htm|title=THE PROBLEM OF INCREASING HUMAN ENERGY|publisher=Twenty-First Century Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20191120001402/http://www.tfcbooks.com/tesla/1900-06-00.htm|archive-date=20 November 2019|accessdate=21 April 2011}}</ref> и статијата „''Експерименти со алтернативни струи на висок потенцијал и висока фреквенција''“, објавена во неговата книга ''Пронајдоци, истражувања и пишувања''.<ref>{{Наведена книга|url=https://www.gutenberg.org/files/13476/13476-h/13476-h.htm|title=The Project Gutenberg eBook, Experiments with Alternate Currents of High Potential and High Frequency, by Nikola Tesla|last=Tesla|first=Nikola|publisher=[[Project Gutenberg]]|access-date=21 April 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916122641/http://www.gutenberg.org/files/13476/13476-h/13476-h.htm|archive-date=16 September 2011}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfcbooks.com/tesla/1892-02-03.htm|title=EXPERIMENTS WITH ALTERNATE CURRENTS OF HIGH POTENTIAL AND HIGH FREQUENCY|last=Tesla|first=Nikola|publisher=Twenty-First Century Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20150919045738/http://www.tfcbooks.com/tesla/1892-02-03.htm|archive-date=19 September 2015|accessdate=21 April 2011}}</ref> == Наследство и почести == [[Податотека:Urn_with_Teslas_ashes.jpg|мини| Позлатена урна со пепелта на Тесла, во неговиот омилен геометриски објект, [[сфера]] ([[Музеј на Никола Тесла]], Белград)]] Во 1952 година, по притисокот од внукот на Тесла, влијателниот југословенски политичар Сава Косановиќ, целиот имот на Тесла бил испратен во Белград во 80 багажници означени со Н.Т. Во 1957 година, секретарката на Косановиќ, Шарлота Музар, ја пренела пепелта на Тесла од САД во Белград.<ref>{{cite web|url=http://www.tesla-museum.org/meni_en/muzej/3.htm|title=Urn with Tesla's ashes|publisher=Tesla Museum|archive-url=https://web.archive.org/web/20120825230422/http://www.tesla-museum.org/meni_en/muzej/3.htm|archive-date=25 August 2012|access-date=16 September 2012|url-status=dead}}</ref>. Пепелта е изложена во позлатена сфера на мермерен постамент во музејот Никола Тесла. Архивата на Никола Тесла се состои од над 160.000 оригинални документи и е вклучена во програмата „Меморија на светот“ на УНЕСКО.<ref>{{Cite news|url=https://www.unesco.org/en/memory-world/nikola-teslas-archive|title=Nikola Tesla's Archive|access-date=2024-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203015718/https://www.unesco.org/en/memory-world/nikola-teslas-archive|archive-date=2024-12-03|language=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://tesla-museum.org/en/legacy/archive/|title=Archive – Nikola Tesla Museum|language=en-US|access-date=2024-12-24}}</ref> Тесла добил околу 300 патенти ширум светот за неговите пронајдоци.<ref name="sarboh">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tesla-symp06.org/papers/Tesla-Symp06_Sarboh.pdf|title=Nikola Tesla's Patents|last=Šarboh|first=Snežana|date=18–20 October 2006|work=Sixth International Symposium Nikola Tesla|location=Belgrade, Serbia|page=6|archive-url=https://web.archive.org/web/20071030134331/http://www.tesla-symp06.org/papers/Tesla-Symp06_Sarboh.pdf|archive-date=30 October 2007|accessdate=8 October 2010|ref=sarbo}}</ref> Некои од патентите на Тесла не се евидентирани, а различни извори откриле некои кои лежеле скриени во архивите за патенти. Постојат минимум 278 познати патенти издадени на Тесла во 26 земји. Многу од патентите на Тесла биле во Соединетите Американски Држави, Велика Британија и Канада, но многу други патенти биле одобрени во земјите ширум светот. {{Sfn|Cheney|2001}} Многу пронајдоци развиени од Тесла не биле ставени под заштита на патент. == Белешки == {{Notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Цитати == {{Refbegin|30em}} * {{cite book |last=Burgan |first=Michael |title=Nikola Tesla: Inventor, Electrical Engineer |year=2009 |publisher=[[Capstone Publishers|Capstone]] |location=Mankato, Minnesota |isbn=978-0-7565-4086-9 |url=https://books.google.com/books?id=PW06qF-dj2IC }} * {{cite book|last=Carlson|first=W. Bernard|title=Tesla: Inventor of the Electrical Age|url=https://books.google.com/books?id=5I5c9j8BEn4C|year=2013|publisher=[[Princeton University Press]]|isbn=978-1-4008-4655-9|access-date=2 June 2015|archive-date=5 August 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230805044626/https://books.google.com/books?id=5I5c9j8BEn4C|url-status=live}} * {{cite book|last=Cheney|first=Margaret|title=Tesla: Man Out of Time|url=https://books.google.com/books?id=HIuK7iLO9zgC|year=2011|publisher=Simon & Schuster|isbn=978-1-4516-7486-6|access-date=13 December 2015|archive-date=23 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124618/https://books.google.com/books?id=HIuK7iLO9zgC|url-status=live}} * {{cite book |last=Cheney |first=Margaret |title=Tesla: Man Out of Time |orig-year=1981 |url=https://books.google.com/books?id=ti2Jt7XarzMC |year=2001 |publisher=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-0-7432-1536-7 |access-date=14 May 2020 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124620/https://books.google.com/books?id=ti2Jt7XarzMC |url-status=live }} * {{cite book |last1=Cheney |first1=Margaret |last2=Uth |first2=Robert |last3=Glenn |first3=Jim |title=Tesla, Master of Lightning |year=1999 |publisher=[[Barnes & Noble Books]] |isbn=978-0-7607-1005-0 |url=https://books.google.com/books?id=3W6_h6XG6VAC |access-date=21 June 2015 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323124632/https://books.google.com/books?id=3W6_h6XG6VAC |url-status=live }} * {{cite book |last1=Cooper |first1=Christopher |title=The truth about Tesla : the myth of the lone genius in the history of innovation |date=2015 |location=New York |isbn=978-1-63106-030-4 |publisher=Race Point Publishing}} * {{cite book|last=Dommermuth-Costa|first=Carol|title=Nikola Tesla: A Spark of Genius|url=https://books.google.com/books?id=kFFWipanqsoC|year=1994|publisher=[[Twenty-First Century Books]]|isbn=978-0-8225-4920-8|access-date=13 December 2015|archive-date=23 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125136/https://books.google.com/books?id=kFFWipanqsoC|url-status=live}} * {{cite book |last=Jonnes |first=Jill |title=Empires of Light: Edison, Tesla, Westinghouse, and the Race to Electrify the World |year=2004 |publisher=[[Random House]] Trade Paperbacks |isbn=978-0-375-75884-3 |url=https://books.google.com/books?id=BKX5UYWzVyQC |access-date=13 December 2015 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125210/https://books.google.com/books?id=BKX5UYWzVyQC |url-status=live }} * {{cite book|last=Klooster|first=John W.|title=Icons of Invention: The Makers of the Modern World from Gutenberg to Gates|url=https://books.google.com/books?id=WKuG-VIwID8C|year=2009|publisher=[[ABC-CLIO]]|isbn=978-0-313-34743-6|access-date=13 December 2015|archive-date=23 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125138/https://books.google.com/books?id=WKuG-VIwID8C|url-status=live}} * {{cite book |last=O'Neill |first=John J. | authorlink = John Joseph O'Neill (journalist) |title=Prodigal Genius: The Life of Nikola Tesla |year=1944 |publisher=Ives Washburn |location=New York |isbn=0-914732-33-1 |url=https://www.rastko.rs/istorija/tesla/oniell-tesla.html |access-date=10 July 2024 |archive-date=3 December 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231203084239/https://www.rastko.rs/istorija/tesla/oniell-tesla.html |url-status=live }} (see also ''[[Prodigal Genius: The Life of Nikola Tesla]]''; also {{ISBN|1-59605-713-0}}; reprinted 2007 by Book Tree, {{ISBN|978-1-60206-743-1}}) * {{cite book |last=Pickover |first=Clifford A. |url=https://books.google.com/books?id=P0CSxB2aHMcC |title=Strange Brains and Genius: The Secret Lives Of Eccentric Scientists And Madmen |publisher=HarperCollins |year=1999 |isbn=978-0-688-16894-0 |access-date=13 December 2015 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125210/https://books.google.com/books?id=P0CSxB2aHMcC |url-status=live }} * {{cite book|last1=Petešić|first1=Ćiril|title=Genij s našeg kamenjara: život i djelo Nikole Tesle|trans-title=The genius from our rocks: life and work of Nikola Tesla|year=1976|publisher=Školske novine|location=Zagreb|language=hr|oclc=36439558}} * {{cite book |last=Seifer |first=Marc J. |title=Wizard: the life and times of Nikola Tesla: biography of a genius |year=2001 |publisher=Citadel |isbn=978-0-8065-1960-9 |url=https://books.google.com/books?id=h2DTNDFcC14C |access-date=13 December 2015 |archive-date=23 March 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125147/https://books.google.com/books?id=h2DTNDFcC14C |url-status=live }} * {{cite book|last=Seifer|first=Marc J.|title=Wizard: The Life And Times Of Nikola Tesla|url=https://books.google.com/books?id=DzMR8x_rbPgC|year=1998|publisher=Citadel|isbn=978-0-8065-3556-2|access-date=16 March 2016|archive-date=23 March 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240323125351/https://books.google.ro/books?id=DzMR8x_rbPgC&redir_esc=y|url-status=live}} * {{cite book |last=Van Riper |first=A. Bowdoin |url=https://books.google.com/books?id=ABtJPIcVtBoC |title=A Biographical Encyclopedia of Scientists and Inventors in American Film and TV since 1930 |year=2011 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-8128-0 }} * {{cite book | title = Nikola Tesla and the Graz Tech | editor-first1 = Uwe | editor-last1 = Schichler | editor-first2 = Josef W. | editor-last2 = Wohinz | first = Josef W. | last = Wohinz | chapter = Nikola Tesla: Milestones in his life | publisher = Graz University of Technology/Library and Archive | year = 2019 | doi = 10.3217/978-3-85125-687-1 | volume = 7 EN | isbn = 978-3-85125-688-8 }} {{Refend}} == Понатамошно читање == {{Library resources box|by=yes}} '''Книги''' {{Refbegin}} <!--Keep in alphabetical order by author's surname --> * Tesla, Nikola, ''[[My Inventions]],'' Parts I through V published in the ''Electrical Experimenter'' monthly magazine from February through June 1919. Part VI published October 1919. Reprint edition with introductory notes by Ben Johnson, New York: Barnes and Noble, 1982; also online at ''[http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html Lucid Cafe] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160202014045/http://www.lucidcafe.com/library/96jul/teslaauto01.html |date=2 February 2016 }}, [http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm et cetera] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160126224720/http://www.tfcbooks.com/special/mi_link.htm |date=26 January 2016 }} as [[My Inventions: The Autobiography of Nikola Tesla]]'', 1919. {{ISBN|978-0-910077-00-2}} * Carlson, W. Bernard (2013). ''Tesla, Inventor of the Electrical Age''. Princeton University Press. {{ISBN|978-0-6910-5776-7}} * Glenn, Jim (1994). ''The Complete Patents of Nikola Tesla''. {{ISBN|978-1-56619-266-8}} * [[Robert Lomas|Lomas, Robert]] (1999). ''[[The Man Who Invented the Twentieth Century]]: Nikola Tesla, forgotten genius of electricity''. London: Headline. {{ISBN|978-0-7472-7588-6}} * [[Thomas Commerford Martin|Martin, Thomas C. (editor)]] (1894, 1996 reprint, copyright expired), ''[[The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla]]'', includes some lectures, Montana: Kessinger. {{ISBN|978-1-56459-711-3}} * McNichol, Tom (2006). ''AC/DC The Savage Tale of the First Standards War'', Jossey-Bass. {{ISBN|978-0-7879-8267-6}} * {{cite book |last1=Peat |first1=F. David|author-link1=F. David Peat |title=[[In Search of Nikola Tesla]] |date=2002 |publisher=Ashgrove |location=Bath |isbn=978-1-85398-117-3 |edition=Revised}} * Trinkaus, George (2002). ''Tesla: The Lost Inventions'', High Voltage Press. {{ISBN|978-0-9709618-2-2}} * Valone, Thomas (2002). ''Harnessing the Wheelwork of Nature: Tesla's Science of Energy''. {{ISBN|978-1-931882-04-0}} {{Refend}} '''Публикации''' {{Refbegin|40em}} * ''[[s:A New System of Alternating Current Motors and Transformers|A New System of Alternating Current Motors and Transformers]]'', American Institute of Electrical Engineers, May 1888. * ''[https://web.archive.org/web/20090130031901/http://tfcbooks.com/tesla/contents.htm Selected Tesla Writings]'', Scientific papers and articles written by Tesla and others, spanning the years 1888–1940. * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0024%2F&tif=00119.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABS1821-0024-287 Light Without Heat] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fmanu%2Fmanu0024%2F&tif=00119.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABS1821-0024-287 |date=16 March 2022 }}'', The Manufacturer and Builder, January 1892, Vol. 24 * Biography: ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0047%2F&tif=00592.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0047-151 Nikola Tesla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509050052/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0047%2F&tif=00592.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0047-151 |date=9 May 2006 }}'', The Century Magazine, November 1893, Vol. 47 * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0049%2F&tif=00924.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0049-178 Tesla's Oscillator and Other Inventions] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060509050030/http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0049%2F&tif=00924.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0049-178 |date=9 May 2006 }}'', The Century Magazine, November 1894, Vol. 49 * ''[http://cdl.library.cornell.edu/cgi-bin/moa/pageviewer?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0055%2F&tif=00879.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0055-194 The New Telegraphy. Recent Experiments in Telegraphy with Sparks] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220316114143/http://collections.library.cornell.edu/moa_new/browse.html?frames=1&coll=moa&view=50&root=%2Fmoa%2Fcent%2Fcent0055%2F&tif=00879.TIF&cite=http%3A%2F%2Fcdl.library.cornell.edu%2Fcgi-bin%2Fmoa%2Fmoa-cgi%3Fnotisid%3DABP2287-0055-194 |date=16 March 2022 }}'', The Century Magazine, November 1897, Vol. 55 {{Refend}} '''Списанија''' {{Refbegin|40em}} * {{cite journal|last=Pavićević |first=Aleksandra|title=From lighting to dust death, funeral and post mortem destiny of Nikola Tesla|journal=Glasnik Etnografskog instituta SANU|year=2014|volume=62|issue=2|pages=125–139|url=http://www.doiserbia.nb.rs/ft.aspx?id=0350-08611402125P|doi=10.2298/GEI1402125P|doi-access=free|hdl=21.15107/rcub_dais_8218|hdl-access=free| issn = 0350-0861 }} * Carlson, W. Bernard, "Inventor of dreams". ''[[Scientific American]]'', March 2005 Vol. 292 Issue 3 p.&nbsp;78(7). * Jatras, Stella L., "[http://www.thefreelibrary.com/The+genius+of+Nikola+Tesla-a0107043721 The genius of Nikola Tesla] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111230152239/http://www.thefreelibrary.com/The+genius+of+Nikola+Tesla-a0107043721 |date=30 December 2011 }}". ''[[The New American]]'', 28 July 2003 Vol. 19 Issue 15 p.&nbsp;9(1) * Lawren, B., "Rediscovering Tesla". ''[[Omni (magazine)|Omni]]'', March 1988, Vol. 10 Issue 6. * Rybak, James P., "Nikola Tesla: Scientific Savant". ''[[Popular Electronics]]'', 1042170X, November 1999, Vol. 16, Issue 11. * Thibault, Ghislain, "The Automatization of Nikola Tesla: Thinking Invention in the Late Nineteenth Century". ''[https://muse.jhu.edu/article/519919 Configurations] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180328103312/https://muse.jhu.edu/article/519919 |date=28 March 2018 }}'', Volume 21, Number 1, Winter 2013, pp.&nbsp;27–52. * [[Thomas Commerford Martin|Martin, Thomas Commerford]], "The Inventions, Researches, and Writings of Nikola Tesla", New York: The Electrical Engineer, 1894 (3rd Ed.); reprinted by Barnes & Noble, 1995 * [[Anil K. Rajvanshi]], [https://web.archive.org/web/20150109004451/http://www.ias.ac.in/resonance/Volumes/12/03/0004-0012.pdf "Nikola Tesla&nbsp;– The Creator of Electric Age"], ''Resonance'', March 2007. * Roguin, Ariel, "Historical Note: Nikola Tesla: The man behind the magnetic field unit". J. Magn. Reson. Imaging 2004;19:369–374. 2004 Wiley-Liss, Inc. * Sellon, J. L., "The impact of Nikola Tesla on the cement industry". Behrent Eng. Co., Wheat Ridge, Colorado. Cement Industry Technical Conference. 1997. XXXIX Conference Record., 1997 IEEE/PC. Page(s) 125–133. * Valentinuzzi, M.E., "Nikola Tesla: why was he so much resisted and forgotten?" Inst. de Bioingenieria, Univ. Nacional de Tucuman; Engineering in Medicine and Biology Magazine, IEEE. July/August 1998, 17:4, pp.&nbsp;74–75. * Secor, H. Winfield, "Tesla's views on Electricity and the War", Electrical Experimenter, Volume 5, Number 4 August 1917. * Florey, Glen, "Tesla and the Military". ''Engineering'' 24, 5 December 2000. * Corum, K. L., J. F. Corum, ''Nikola Tesla, Lightning Observations, and Stationary Waves''. 1994. * Corum, K. L., J. F. Corum, and A. H. Aidinejad, ''Atmospheric Fields, Tesla's Receivers and Regenerative Detectors''. 1994. * Meyl, Konstantin, H. Weidner, E. Zentgraf, T. Senkel, T. Junker, and P. Winkels, ''Experiments to proof the evidence of scalar waves Tests with a Tesla reproduction''. Institut für Gravitationsforschung (IGF), Am Heerbach 5, D-63857 Waldaschaff. * Anderson, L. I., "John Stone Stone on Nikola Tesla's Priority in Radio and Continuous Wave Radiofrequency Apparatus". [[The AWA Review]], Vol. 1, 1986, pp.&nbsp;18–41. * Anderson, L. I., "Priority in Invention of Radio, Tesla v. Marconi". Antique Wireless Association monograph, March 1980. * Marincic, A., and D. Budimir, "Tesla's contribution to radiowave propagation". Dept. of Electron. Eng., Belgrade Univ. (5th International Conference on Telecommunications in Modern Satellite, Cable and Broadcasting Service, 2001. TELSIKS 2001. pp.&nbsp;327–331 vol.1) {{Refend}} '''Видео''' {{Refbegin|40em}} <!-- This list is for videos used as factual references for the article, or for further study. The list is not for speculation about possible future documentaries. Properly sourced pop culture references should be added to the article 'Nikola Tesla in popular culture' --> * [https://www.imdb.com/title/tt0273375/ ''Nikola Tesla''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190417094842/https://www.imdb.com/title/tt0273375/ |date=17 April 2019 }}&nbsp;– 1977 ten-episode TV series featuring [[Rade Serbedzija|Rade Šerbedžija]] as Tesla. * [https://www.imdb.com/title/tt0079985/ ''Tajna Nikole Tesle (The Secret of Nikola Tesla)''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180805211353/https://www.imdb.com/title/tt0079985/ |date=5 August 2018 }}'&nbsp;– 1980 Documentary directed by [[Krsto Papić]], featuring [[Petar Božović]] as Tesla and [[Orson Welles]] as [[J.P. Morgan]] * [https://www.pbs.org/tesla/ ''Tesla: Master of Lightning''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170919070828/https://www.pbs.org/tesla/ |date=19 September 2017 }}&nbsp;– 2003 Documentary by Robert Uth, featuring [[Stacy Keach]] as the voice of Tesla. * ''[[Tesla (2016 film)|Tesla]]''&nbsp;– a 2016 documentary film by [[David Grubin]] presented on the ''[[American Experience]]'' series. * ''[[Tesla (2020 film)|Tesla]]''&nbsp;– a 2020 biographical film by [[Michael Almereyda]] presented at the [[2020 Sundance Film Festival#Premieres|2020 Sundance Film Festival]]. {{Refend}} == Надворешни врски == {{external media| float = right | video1 = [https://www.c-span.org/video/?178806-1/empires-light-edison-tesla-westinghouse ''Booknotes'' interview with Jill Jonnes on ''Empires of Light'', 26 October 2003], [[C-SPAN]]}} {{Sister project links|commons=Category:Nikola Tesla|wikt=no|n=no|v=no|s=Author:Nikola Tesla}} * [https://web.archive.org/web/20110720205507/http://www.tesla-museum.org/meni_en.htm Nikola Tesla Museum] * [http://www.teslamemorialsociety.org/ Tesla memorial society by his grand-nephew William H. Terbo] * [https://web.archive.org/web/20141006164211/http://www.theeuropeanlibrary.org/tel4/newspapers/search?query=nikola%20tesla Tesla – References in European newspapers] * [https://web.archive.org/web/20151023061338/http://teslaresearch.com/ Online archive of many of Tesla's writings, articles and published papers] * {{cite journal|author=FBI|title=Nikola Tesla|journal=Main Investigative File|publisher=FBI|url=http://www.lostartsmedia.com/images/teslafbifile.pdf|access-date=2025-04-01|archive-date=2011-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110725181818/http://www.lostartsmedia.com/images/teslafbifile.pdf|url-status=dead}} * [https://teslasciencecenter.org/ Tesla Science Center at Wardenclyffe] * {{Gutenberg author |id=5067| name=Nikola Tesla}} * {{Internet Archive author |sname=Nikola Tesla}} * {{Librivox author |id=11695}} * [http://edisontechcenter.org/tesladebunked.html Debunking the Tesla Myth (opinion piece)] * [https://nautil.us/teslas-pigeon-460446 - "Tesla's pigeon"] - Amanda Gefter {{Епоними на SI-единици}} {{Атмосферски електрицитет}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Тесла, Никола}} [[Категорија:Безжичен пренос на струја]] [[Категорија:Срби во Хрватска]] [[Категорија:Српски пронаоѓачи]] [[Категорија:Радиопионери]] [[Категорија:Луѓе од Карловац]] [[Категорија:Луѓе од Госпиќ]] [[Категорија:Натурализирани Американци]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Членови на Американското филозофско друштво]] [[Категорија:Големи офицери на Орденот на Свети Сава]] [[Категорија:Носители на Орденот на Свети Сава]] [[Категорија:Носители на Големиот крст на Орденот на Свети Сава]] [[Категорија:Членови на Американското здружение за унапредување на науката]] [[Категорија:Американски пронаоѓачи]] [[Категорија:Американски електроинженери]] [[Категорија:Починати во 1943 година]] [[Категорија:Родени во 1856 година]] [[Категорија:Никола Тесла| ]] [[Категорија:Српски физичари]] erkqx8evowcwmtuc1zmojeyosm7azqq 0 5560 5537804 5508981 2026-04-11T19:46:04Z Pta345MK 89133 5537804 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија функционер |name = Никола Груевски |image = C5E 0815 (16864370215) (cropped).jpg |order = [[Премиер на Република Македонија]] |president = [[Бранко Црвенковски]]<br>[[Ѓорге Иванов]] |term_start = [[26 август]] [[2006]] |term_end = [[18 јануари]] [[2016]] |predecessor = [[Владо Бучковски]] |successor = [[Емил Димитриев]] |office1 = [[Пратеник (Македонија)|Пратеник]] во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]] |term_start1 = 2016 |term_end1 = 2019 |office2 = [[Министер за финансии на Македонија|Министер за финансии на Република Македонија]] |president2 = [[Борис Трајковски]] |primeminister2 = [[Љупчо Георгиевски]] |term_start2 = [[27 декември]] [[1999]] |term_end2 = [[1 ноември]] [[2002]] |predecessor2 = [[Борис Стојменов]] |successor2 = [[Петар Гошев]] |office3 = Претседател на [[ВМРО-ДПМНЕ]] |term_start3 = [[19 мај]] [[2003]] |term_end3 = [[23 декември]] [[2017]] |predecessor3 = [[Љубчо Георгиевски]] |successor3 = [[Христијан Мицкоски]] |birth_date = [[31 август]] [[1970]] |birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |death_date = |death_place = |party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] |spouse = {{plainlist| * {{Marriage|Сузана Арбутина|2001|2005}} * {{Marriage|Боркица Груевска|2007}} }} |children = 2 |alma_mater = [[Економски факултет - Прилеп]] |religion = [[Македонска православна црква - Охридска архиепископија|Православен христијанин]] |profession = [[Економист]] |nickname = }} {{Инфокутија Злосторник | subject_name = Никола Груевски | image_name = | image_size = | image_alt = | image_caption = | nationality = | birth_name = | birth_date = {{Роден на и возраст|1970|08|31|df=yes}} | birth_place = [[Скопје]] | death_date = <!-- {{Починал на и возраст|ГГГГ|ММ|ДД|ГГГГ|ММ|ДД|df=yes}} (датум на смрт, па датум на раѓање) --> | death_place = | cause = | alias = | allegiance = | motive = | charge = * Терористичко загрозување на уставниот поредок и безбедноста ([[Упад во Собранието на Македонија (2017)|Упад во собрание]]) * Злоупотреба на службената положба и овластување (Талир 2) | conviction = * Поттикнување на насилство (Насилство во Центар) * Примање награда за противзаконито влијание (ТЕНК) * Перење пари и противправно стекнување и прикривање имот (Плацови на Водно) | conviction_penalty = 12,5 години | conviction_status = Правосилно осуден | occupation = | spouse = | partner = | parents = | children = }} '''Никола Груевски''' (р. {{роден на|31|август|1970}}, [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]]. Тој бил [[премиер на Македонија]] во четири мандати од 2006 година сѐ до неговата оставка во јануари 2016 која била дел од условите договорени во [[Пржински договор|Пржинскиот договор]] за разрешување на [[Политичка криза во Македонија (2015-2017)|политичката криза во Македонија]]. На чело на партијата [[ВМРО-ДПМНЕ]] е од мај 2003 до неговото повлекување од таа позиција во декември 2017. Претходно, за време на [[Влада на Љубчо Георгиевски|владата на Љубчо Георгиевски]] бил [[Министерство за финансии на Македонија|министер за финансии]] од 1999 до 2002. Груевски во мај 2018 година бил осуден на двегодишна затворска казна за злоупотреба на службена положба при набавка на службено возило.<ref>{{cite news |last=Делевска |first=С. К. |date=23 мај 2018 |title=Две години затвор за експремиерот Никола Груевски за мерцедесот од 600.000 евра |url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/dve-godini-zatvor-za-ekspremierot-nikola-gruevski-za-mertsedesot-od-600-000-evra/ |work=Сакам Да Кажам |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> Во ноември истата година избегал во [[Унгарија]] каде што добил политички азил.<ref name="азил"/> Во април 2022 Кривичниот суд во Скопје го осудил Груевски на казна затвор од 7 години за кривично дело „перење пари“.<ref>{{cite news |last=Делевска |first=С. К. |date=21 април 2022 |title=7 години затвор за Груевски за плацевите и становите на Водно, за Мијалков една година и три месеци и за Камчев една година за помагање |url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/7-godini-zatvor-za-gruevski-za-platsevite-i-stanovite-na-vodno-za-mijalkov-edna-godina-i-tri-mesetsi-i-za-kamchev-edna-godina-za-pomagane/ |work=Сакам Да Кажам |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> Истиот месец Министерстовото за финансии на [[САД]] вовело санкции против повеќе поранешни високи функционери меѓу кои и Никола Груевски.<ref>{{cite news |last=Делевска |first=С. К. |date=11 април 2022 |title=САД воведоа санкции и за фирмата што ја отвори Груевски во Унгарија |url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/sad-vovedoa-sanktsii-i-za-firmata-shto-ja-otvori-gruevski-vo-ungarija/ |work=Сакам Да Кажам |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> Груевски се бара со меѓународна потерница на [[МВР]] за издржување на казна затвор како и за издржување мерка притвор за кривично дело „терористичко загрозување на уставниот поредок и безбедноста“ како осомничен за организација на [[Упад во Собранието на Македонија (2017)|упадот во собранието]] на [[27 април]] [[2017]].<ref>{{cite news |last=Делевска |first=С. К. |date=4 март 2019 |title=Распишана меѓународна потерница по Никола Груевски и Никола Бошкоски, се бараат за организација на нападот на собранието на 27 април |url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/raspishana-megunarodna-poternitsa-po-nikola-gruevski-i-nikola-boshkoski-se-baraat-za-organizatsija-na-napadot-na-sobranieto-na-27-april/ |work=Сакам Да Кажам |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> Сепак, [[Интерпол]] ја нема објавено потерницата поради политичкиот азил кој Груевски го има во [[Унгарија]].<ref>{{cite news |last=Јаков Марушиќ |first=Синиша |date=13 јули 2020 |title=Interpol Rules Protecting North Macedonia’s ex-PM from Extradition |url=https://balkaninsight.com/2020/07/13/interpol-rules-protecting-north-macedonias-ex-pm-from-extradition/ |work=Balkan Insight |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> == Приватен живот == Никола Груевски е роден во [[Скопје]] на 31 август 1970 година. Татко му Тало потекнува од леринското село [[Крушоради]] во [[Егејска Македонија]], денешна [[Република Грција]]. Тало е доктор на науки на Белградскиот универзитет и пред тоа долгогодишен професор на [[Факултет за земјоделски науки и храна - Скопје|Шумарскиот факултет при Скопскиот универзитет]]. Мајка му Надежда е од [[Штип]], сестра на првиот министер за внатрешни работи на Република Македонија [[Јордан Мијалков]]. Груевски основно и средно образование завршил во Скопје. Дипломирал на [[Економски факултет - Прилеп|Економскиот факултет во Прилеп]], при Универзитетот „Св. Климент Охридски” - Битола во 1994. Се здобил со квалификации за меѓународниот пазар на капитал на Лондонскиот институт за хартии од вредност во 1996. Во периодот 1995-1998 година работи како директор на одделот за „безбедност, планови и анализи“ во [[Уни банка АД - Скопје|Балканска банка]] во Скопје. Потоа продолжува како управник од Република Македонија во Светската банка и во Европската банка за обнова и развој. Бил претседател и основач на брокерската асоцијација на РМ (1998) и ја направил првата трансакција на [[македонската берза]]. Магистрирал на Економскиот факултет на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во Скопје на 12 декември 2006. Груевски бил во брак со [[Сузана Арбутина]], од која нема деца. По разводот со првата сопруга, во мај 2007 година се оженил со Боркица Груевска (моминско презиме Манчева), со која имаат две деца. == Политичка кариера == === 1999-2002: Министер за финансии === Кон крајот на 1999, Груевски е назначен за министер за финансии на местото на [[Борис Стојменов]] во владата на [[Љубчо Георгиевски]]. По иницијатива на Груевски се интензивира процесот на денационализација на национализираниот имот во периодот 1945-1990. Има имплементирано финансиски реформи меѓу кои воведување на [[данок на додадена вредност|данокот на додадена вредност]] (ДДВ), воведувањето на фискалните сметки, кампањата „Купувајте македонски производи“, брендирана преку логото со насмеано сонце. Списанието „Форум“ во 2000 година го прогласи за „Човек на годината“ и го вброја меѓу десетте најпосакувани ергени.<ref>Груевски - Автократот од наше маало - Призма, од [http://prizma.birn.eu.com/%D0%BC%D0%BA/%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82 19.01.2016] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303092557/http://prizma.birn.eu.com/%D0%BC%D0%BA/%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82 |date=2016-03-03 }}</ref> === 2006-2016: Претседател на Владата === [[Податотека:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Summit 29 October 2009 (5).jpg|мини|лево|250п|Никола Груевски и Жозе Мануел Баросо на самитот на Европската народна партија во 2009 година]] ВМРО-ДПМНЕ победи на [[Македонски парламентарни избори, 2006|парламентарните избори во 2006]] година. На 25 август Груевски ја формираше новата Влада, во која клучните министерства ги зазедоа лица на возраст од 30-тина години. На [[Македонски парламентарни избори, 2008|предвремените парламентарни избори во 2008]] година, победила коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ, што беше нивна втора изборна победа по ред, добивајќи повеќе од половина од пратеничките мандати во Собранието на РМ. Тој направил коалиција со [[Демократска унија за интеграција|ДУИ]]. Во мандатот на Груевски се воведе концептот на рамен данок, а обемот на странски инвестиции во периодот 2007–2014 бил 277 милиони евра по година. Просечниот [[економски развој]] во периодот 2007–2013 изнесувал 2,6%, додека невработеноста се намалила од 36% во 2006 на 28% во 2014.<ref>Четири непријатни вистини за македонската економија - Окно, од [http://okno.mk/node/45983 03.04.2015]</ref> Остварени се мерки за подобрување на бизнис-климата, поради што „[[Дуинг Бизнис]]“ во 2015 ја рангираше Македонија на 12. место во светот по тој критериум.<ref>Груевски не го чита „Економист“: Најсиромашните најбрзо напредуваат на листата „Дуинг бизнис“ - Мета, од [http://meta.mk/gruevski-ne-go-chita-ekonomist-najsiromashnite-najbrzo-napreduvaat-na-listata-duing-biznis/ 29.10.2015]</ref> Во време на Груевски се вовело задолжително средно образование, и се отвориле два нови државни универзитети и над 20 државни факултети. Неговиот предлог за воведување „државен испит“ на факултетите предизвикал масовни студентски протести кон крајот на 2014, бидејќи студентите сметале дека власта ја загрозува универзитетската автономија.<ref>Студентите на државен тест - за непартиски студентски протест! - Дојче Веле, од [http://www.dw.com/mk/%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82-%D0%B7%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82/a-18117702 09.12.2014]</ref> Спровел мерки за подобрување на земјоделството, при што субвенциите за земјоделството тројно се зголемиле во периодот 2008–2015. И покрај овие мерки, во овој период двојно се зголемил увозот на храна и материјални добра.<ref>Субвенции во земјоделството – реална помош или промашена политика? - Призма, од [http://prizma.birn.eu.com/%D0%BC%D0%BA/%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%98%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%88-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15.06.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150810212047/http://prizma.birn.eu.com/%D0%BC%D0%BA/%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%98%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%88-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 |date=2015-08-10 }}</ref> == Партиска кариера == === 2003-2006: Водач на опозиција === По [[Македонски парламентарни избори, 2002|параментарните избори во 2002]] година, во [[ВМРО-ДПМНЕ]] следува период на внатрепартиски превирања, после кои Груевски е избран за водач на партијата, заменувајќи го дотогашниот претседател Георгиевски. ВМРО-ДПМНЕ ги загубила [[Македонски претседателски избори, 2004|претседателските избори во 2004]] година, по што на партискиот конгрес во хотел „Панорама“ се случил вооружен инцидент и обид за смена на Груевски од челната позиција во партијата.<ref>2004 година – Превирања и поделби во ВМРО-ДПМНЕ - Иnbox7, од [http://inbox7.mk/archives/488 13.02.2016] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181025201159/http://inbox7.mk/archives/488 |date=2018-10-25 }}</ref> ВМРО-ДПМНЕ освоила двојно помалку градоначалници од владејачкиот [[СДСМ]] на [[Локални избори во Македонија (2005)|локалните избори во 2005]], по што Груевски изјавил дека имало „многу нерегуларности во некои општини“ за време на вториот изборен круг.<ref>Локалните избори преку факти и бројки - Дневник, од [http://dnevnik.mk/?ItemID=B78F826143A9AF4F8FB4B033022F240D 28.04.2013]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Афера со прислушувани разговори == Водачот на СДСМ [[Зоран Заев]], во февруари 2015 објавил дека [[управа за безбедност и контраразузнавање|Управата за безбедност и контраразузнавање]] (УБК) по наредба на Груевски и [[Сашо Мијалков]] повеќе години незаконски прислушувала над 20 илјади граѓани.<ref>SDSM Leader Releases First 'Bomb': More than 20,000 Citizens Were Wiretapped - Independent [http://www.independent.mk/articles/14167/SDSM+Leader+Releases+First+'Bomb'+More+than+,+Citizens+Were+Wiretapped 09.02.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150310161550/http://www.independent.mk/articles/14167/SDSM+Leader+Releases+First+%27Bomb%27+More+than+,+Citizens+Were+Wiretapped |date=2015-03-10 }}</ref> Во дел од снимките, Груевски наредил рушење на објектот „Космос“ поради политичка одмазда кон стопанственикот [[Фијат Цаноски]].<ref>Груевски и Јанакиевски договараат како да се сруши „Космос“ на Цановски - Фокус [http://fokus.mk/gruevski-i-janakievski-dogovoraaat-kako-da-se-srushi-kosmos-na-tsanovski/ 27.02.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150511155841/http://fokus.mk/gruevski-i-janakievski-dogovoraaat-kako-da-se-srushi-kosmos-na-tsanovski |date=2015-05-11 }}</ref> Во друг разговор, Груевски нарачал претепување на градоначалникот на општина Центар [[Андреј Жерновски]], како и демолирање на општинската зграда.<ref>Кривична пријава против Груевски за поттикнување агресија - Фокус [http://fokus.mk/krivichna-prijava-protiv-gruevski-za-pottiknuvan-e-agresija/ 24.04.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160603070020/http://fokus.mk/krivichna-prijava-protiv-gruevski-za-pottiknuvan-e-agresija/ |date=2016-06-03 }}</ref> Груевски преку МВР тајно купил луксузно возило „Мерцедес“ од 600 илјади евра,<ref>Груевски преку МВР си купил луксузен Мерцедес од околу 600.000 евра - Фокус [http://fokus.mk/zaev-gruevski-preku-mvr-si-kupil-luksuzen-mertsedes-od-okolu-600-000-evra/ 13.05.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303062400/http://fokus.mk/zaev-gruevski-preku-mvr-si-kupil-luksuzen-mertsedes-od-okolu-600-000-evra |date=2016-03-03 }}</ref> како и плац на Водно со површина од 11 илјади квадратни метри.<ref>Осумте чекори на Груевски до плацот на Водно - Мета [http://meta.mk/osumte-chekori-na-gruevski-do-platsot-na-vodno/ 24.03.2015]</ref> == Критика == Американскиот весник „[[Вашингтон пост]]“ во 2011 го портретирал Груевски како корумпиран и моќен „[[популизам|популист]]“ кој се пресметува со независните медиуми.<ref>„Вашингтон пост“: Премногу власт во младешки раце - Утрински [http://www.utrinski.mk/?ItemID=D603455DD9BD3A4F81B518C867408646 28.12.2011]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Груевски бил критикуван во извештаите на [[Европската Унија]] за непочитување на слободата на медиумите, независноста на судството и на политичкиот дијалог.<ref>Груевски не прифаќа критики - Радио Слободна Европа [http://daily.mk/makedonija/gruevski-ne-prifakja-kritiki 11.02.2011]</ref> „[[Утрински весник]]“ по излегувањето на содржината на [[Викиликс]] објавил дека владата на премиерот Груевски и неговите блиски соработници системски го користеле правниот и репресивен апарат на државата за да ги исклучат политичките неистомисленици.<ref>Владата на Груевски сее страв - Утрински весник, од [http://www.utrinski.mk/?ItemID=5FB5C890884683499BD1FDC51936E1B9 03.06.2011] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160308002309/http://www.utrinski.mk/?ItemID=5FB5C890884683499BD1FDC51936E1B9 |date=2016-03-08 }}</ref> Во извештајот на германскиот правен експерт [[Рајнхард Прибе]] од мај 2015 забележано е мешање на власта во работата на судовите, индиции за изборен криминал, како и незаконско богатење на владини функционери.<ref>Жестоки критики за Македонија во извештајот на Прибе - Плусинфо [http://www.plusinfo.mk/vest/30839/zestoki-kritiki-za-makedonija-vo-izveshtajot-na-pribe 18.06.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150620213650/http://www.plusinfo.mk/vest/30839/zestoki-kritiki-za-makedonija-vo-izveshtajot-na-pribe |date=2015-06-20 }}</ref> Наодите на Прибе, како и прислушуваните материјали доставени од опозицијата, биле основа специјалното јавно обвинителство (СЈО) да покрене кривична постапка против министри од владата на Груевски за изборни местенки.<ref>Катица Јанева тргна против функционери на ВМРО-ДПМНЕ - Вест [http://www.vest.mk/?ItemID=FA6466A7D62035448B90B40D74E9B16A 12.02.2016] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160213091758/http://www.vest.mk/?ItemID=FA6466A7D62035448B90B40D74E9B16A |date=2016-02-13 }}</ref> == Судски процеси == За случајот „Тенк“ на [[СЈО]], Груевски е осуден на затворска казна од 2 години. Според пресудата тој е виновен за злоупотреба на службената положба и овластување како и „за примање награда за извршување противзаконито влијание“. Во овој случај тој е обвинет дека како премиер побарал од екс-министерката [[Гордана Јанкулоска]] спроведување на незаконска јавна набавка за ново блендирано возило кое „било набавено затоа што Груевски сакал да се вози во такво возило, но не сакал јавноста да знае за тоа“.<ref name="рсе">{{наведена мрежна страница|url= https://www.slobodnaevropa.mk/a/29245330.html|title=Две години затвор за Никола Груевски за „Тенк“|date=23 мај 2018|work=Радио Слободна Европа|language=македонски|accessdate=23 мај 2018}}</ref> === Политички азил === [[Податотека:EPP Summit 2015-06 Orbán 3.jpg|мини|десно|250п|Груевски и [[Виктор Орбан]] во јуни 2015]] Откако судот донел решение Груевски да одлежи затворска казна од 2 години за случајот „Тенк“ во затворот во [[Шутка]], неговиот тим од адвокати поднел жалби кои биле одбиени на 9 ноември 2018 година, петок, и повторно го потврдиле решението на Груевски за казната затвор.<ref name="кајгана-азил-1">{{нмс|title=Одбиени жалбите, Груевски треба да се јави во затворот „Шутка“|url=http://kajgana.com/odbieni-zhalbite-gruevski-treba-da-se-javi-vo-zatvorot-shutka|date=9 ноември 2018|work=Кајгана|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Судот го ограничил да се јави на одлежување на казната најкасно до понеделник.<ref name="телма-азил-2">{{нмс|title=До понеделник судот, а од вторник Груевски ќе го бара полицијата|url=https://telma.com.mk/do-ponedelnik-sudot-a-od-vtornik-gruevski-ke-go-bara-politsijata/|date=11 ноември 2018|work=Телма|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Во понеделникот Груевски не се јавил во затвор и [[МВР]] издало национална потерница за него.<ref name="рсе-азил-3">{{нмс|title=МВР издаде потерница по Никола Груевски|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/29596477.html|date=12 ноември 2018|work=Радио Слободна Европа|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}</ref><ref name="а1он-азил-4">{{нмс|title=Грчките медиуми од синоќа јавуваат за потерницата по Груевски|url=https://a1on.mk/archives/974965|date=13 ноември 2018|work=А1он|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="таратур-азил-5">{{нмс|title=По Груевски се трага со национална потерница|url=https://www.taratur.com/po-gruevski-se-traga-so-natsionalna-poternitsa/|date=12 ноември 2018|work=Таратур|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}</ref> Следниот ден Груевски преку својата [[Фејсбук]] страница ја обавестил јавноста дека се наоѓа во [[Будимпешта]] и има побарано политички азил од [[Унгарија]].<ref name="азил">{{нмс|title=Груевски се јави на Фејсбук од Будимпешта, побарал азил од Унгарија|url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/gruevski-se-javi-na-fejsbuk-od-budimpeshta-pobaral-azil-od-ungarija/|date=13 ноември 2018|work=Сакам Да Кажам|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Поради тоа потерницата за него била преиначена во меѓународна.<ref name="рсе-азил-5">{{нмс|title=Распишана меѓународна потерница за Груевски|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/29598751.html?fbclid=IwAR3ukmZDFPNXAwrRKA8Gi1a3DAB8UJSLU23JgwQCbTj8uEI47NLDSm1QSL0|date=13 ноември 2018|work=Радио Слободна Европа|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}</ref><ref name="1тв-азил-6">{{нмс|title=МВР потврди: Груевски е пребеган во Унгарија – Судот да распише меѓународна потерница|url=https://1tv.mk/makedonija/%D0%BC%D0%B2%D1%80-%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B2%D1%80%D0%B4%D0%B8-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D0%B2%D0%BE-%D1%83%D0%BD%D0%B3/0|date=13 ноември 2018|work=1ТВ|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}</ref> Бегството и барањето за политички азил на Груевски во Унгарија предизвикало низа реакции дома и во регионот. Поради политичката ситуација, и [[Десница (политика)|десното]] и [[Левица (политика)|левото крило]] на опозицијата во [[Унгарија]], остро реагирале и побарале од унгарската влада да го уапси и итно да го екстрадира Груевски назад во Македонија.<ref name="1тв-азил-7">{{нмс|title=Унгарската опозиција бара Груевски да биде упасен и екстрадиран|url=https://1tv.mk/makedonija/%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B4/|date=14 ноември 2018|work=1ТВ|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Сомневајќи се дека Груевски пристигнал во Унгарија преку територијата на [[Србија]], српската опозициона политичка коалиција Граѓански блок 381 побарале отчет за тоа која е улогата на српската влада на чело со [[Александар Вучиќ]] во неговото бегство.<ref name="1тв-азил-8">{{нмс|title=Две српски партии го прашуваат Вучиќ дали и зошто му помогнал на Груевски|url=https://1tv.mk/makedonija/%D0%B4%D0%B2%D0%B5-%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B3%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D1%82-%D0%B2%D1%83%D1%87%D0%B8%D1%9C-%D0%B4/|date=14 ноември 2018|work=1ТВ|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Утрото на 27 јуни 2019 година Груевски со лисици на рацете бил спроведен во суд во Будимпешта за да присуствува на рочиште за барањето на македонските власти за негова екстрадација, кое рочиште по барање на неговиот адвокатски тим било затворено за јавноста. Барањето за негова екстрадација од страна на македонското Министерство за правда е поради правосилната двегодишна затворска казна за случајот на СЈО „Тенк“, од која казна тој избега.<ref name="екстрадација-1">{{нмс|title=Груевски со лисици во судот во Будимпешта на рочиште за екстрадација|url=https://sdk.mk/index.php/naslovna/gruevski-so-lisitsi-vo-sudot-vo-budimpeshta-na-rochishte-za-ekstraditsija/?fbclid=IwAR1Tadj9VuU-e41iwPbuUAv7XqliCzHzYTLgVCOHTRaw60DVwfHt-g5YqO0|date=27 јуни 2019|work=Сакам Да Кажам|language=македонски|accessdate=27 јуни 2019}}</ref> Одлуката од рочиштето набрзо истиот ден била соопштена и според истата барањето на македонските власти е одбиено и Груевски останува во азил во Унгарија. Според судијката Ева Варежи условите за екстрадација не се исполнети, додавајќи дека не се исполнети ниту условите за меѓународната потерница распишана од македонските власти.<ref name="екстрадација-2">{{нмс|title=Судот во Будимпешта го одби барањето за екстрадација на Груевски|url=https://sdk.mk/index.php/naslovna/sudot-vo-budimpeshta-go-odbi-baraneto-za-ekstraditsija-na-gruevski/?fbclid=IwAR3pUASh0i4JifGFR6iEJ8TwadC8YbaijIIwh23M1rNHE7PguNnZgrQmwuI|date=27 јуни 2019|work=Сакам Да Кажам|language=македонски|accessdate=27 јуни 2019}}</ref><ref name="екстрадација-3">{{нмс|title=Груевски има статус на бегалец и не може да биде испорачан во земја од која што избегал, образложи судот во Будимпешта|url=https://sdk.mk/index.php/naslovna/gruevski-ima-status-na-begalets-i-ne-mozhe-da-bide-isporachan-vo-zemja-od-koja-shto-izbegal-obrazlozhi-sudot-vo-budimpeshta/?fbclid=IwAR2WIBcYWllK6BVqJAg8u3254yXWkjz1iV3vCQkPZea_PtuvSaAZd7LoJ1w|date=27 јуни 2019|work=Сакам Да Кажам|language=македонски|accessdate=27 јуни 2019}}</ref> ==Наводи== {{наводи|2}} ==Надворешни врски== {{рв|Nikola Gruevski}} {{Navboxes top |title=Функции }} {{start box}} {{S-off}} {{s-bef|before=[[Борис Стојменов]]}} {{s-ttl|title=[[Министер за финансии на Македонија|Министер за финансии]]|years=1999–2002}} {{s-aft|after=[[Петар Гошев]]}} |- {{succession box|title=[[Премиер на Република Македонија]]|before=[[Владо Бучковски]]|after=[[Емил Димитриев]]|years=2006-2016}} |- {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[Љупчо Георгиевски]]}} {{s-ttl|title=Претседател на [[ВМРО-ДПМНЕ]]|years=2003–2017}} {{s-aft|after=[[Христијан Мицкоски]]}} {{end box}} {{navboxes bottom}} {{Navboxes |title=Статии поврзани со Никола Груевски |list1= {{PremMak}} {{Мин-Фин-Мак}} {{Влада на Македонија (2014-2017)}} {{Влада на Македонија (2011-2014)}} {{Состав на Владата на Република Македонија}} {{Влада на Македонија (2006-2008)}} {{Влада на Македонија (1998-2002)}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Груевски, Никола}} [[Категорија:Премиери на Македонија]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 1998]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 2006]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 2008]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 2011]] [[Категорија:Министри за финансии на Република Македонија]] [[Категорија:Претседатели на ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Пратенички состав 2002-2006]] [[Категорија:Пратенички состав 2016-2020]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Политичари од Скопје]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Крушоради]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Штип]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Ново Село (штипска населба)]] lhdqib7cnx7za4n8sif4odpsufyh4tw 5537842 5537804 2026-04-11T20:35:47Z Pta345MK 89133 /* Политички азил */ 5537842 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија функционер |name = Никола Груевски |image = C5E 0815 (16864370215) (cropped).jpg |order = [[Премиер на Република Македонија]] |president = [[Бранко Црвенковски]]<br>[[Ѓорге Иванов]] |term_start = [[26 август]] [[2006]] |term_end = [[18 јануари]] [[2016]] |predecessor = [[Владо Бучковски]] |successor = [[Емил Димитриев]] |office1 = [[Пратеник (Македонија)|Пратеник]] во [[Собрание на Македонија|Собранието на Македонија]] |term_start1 = 2016 |term_end1 = 2019 |office2 = [[Министер за финансии на Македонија|Министер за финансии на Република Македонија]] |president2 = [[Борис Трајковски]] |primeminister2 = [[Љупчо Георгиевски]] |term_start2 = [[27 декември]] [[1999]] |term_end2 = [[1 ноември]] [[2002]] |predecessor2 = [[Борис Стојменов]] |successor2 = [[Петар Гошев]] |office3 = Претседател на [[ВМРО-ДПМНЕ]] |term_start3 = [[19 мај]] [[2003]] |term_end3 = [[23 декември]] [[2017]] |predecessor3 = [[Љубчо Георгиевски]] |successor3 = [[Христијан Мицкоски]] |birth_date = [[31 август]] [[1970]] |birth_place = [[Скопје]], [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] |death_date = |death_place = |party = [[ВМРО-ДПМНЕ]] |spouse = {{plainlist| * {{Marriage|Сузана Арбутина|2001|2005}} * {{Marriage|Боркица Груевска|2007}} }} |children = 2 |alma_mater = [[Економски факултет - Прилеп]] |religion = [[Македонска православна црква - Охридска архиепископија|Православен христијанин]] |profession = [[Економист]] |nickname = }} {{Инфокутија Злосторник | subject_name = Никола Груевски | image_name = | image_size = | image_alt = | image_caption = | nationality = | birth_name = | birth_date = {{Роден на и возраст|1970|08|31|df=yes}} | birth_place = [[Скопје]] | death_date = <!-- {{Починал на и возраст|ГГГГ|ММ|ДД|ГГГГ|ММ|ДД|df=yes}} (датум на смрт, па датум на раѓање) --> | death_place = | cause = | alias = | allegiance = | motive = | charge = * Терористичко загрозување на уставниот поредок и безбедноста ([[Упад во Собранието на Македонија (2017)|Упад во собрание]]) * Злоупотреба на службената положба и овластување (Талир 2) | conviction = * Поттикнување на насилство (Насилство во Центар) * Примање награда за противзаконито влијание (ТЕНК) * Перење пари и противправно стекнување и прикривање имот (Плацови на Водно) | conviction_penalty = 12,5 години | conviction_status = Правосилно осуден | occupation = | spouse = | partner = | parents = | children = }} '''Никола Груевски''' (р. {{роден на|31|август|1970}}, [[Скопје]]) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]]. Тој бил [[премиер на Македонија]] во четири мандати од 2006 година сѐ до неговата оставка во јануари 2016 која била дел од условите договорени во [[Пржински договор|Пржинскиот договор]] за разрешување на [[Политичка криза во Македонија (2015-2017)|политичката криза во Македонија]]. На чело на партијата [[ВМРО-ДПМНЕ]] е од мај 2003 до неговото повлекување од таа позиција во декември 2017. Претходно, за време на [[Влада на Љубчо Георгиевски|владата на Љубчо Георгиевски]] бил [[Министерство за финансии на Македонија|министер за финансии]] од 1999 до 2002. Груевски во мај 2018 година бил осуден на двегодишна затворска казна за злоупотреба на службена положба при набавка на службено возило.<ref>{{cite news |last=Делевска |first=С. К. |date=23 мај 2018 |title=Две години затвор за експремиерот Никола Груевски за мерцедесот од 600.000 евра |url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/dve-godini-zatvor-za-ekspremierot-nikola-gruevski-za-mertsedesot-od-600-000-evra/ |work=Сакам Да Кажам |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> Во ноември истата година избегал во [[Унгарија]] каде што добил политички азил.<ref name="азил"/> Во април 2022 Кривичниот суд во Скопје го осудил Груевски на казна затвор од 7 години за кривично дело „перење пари“.<ref>{{cite news |last=Делевска |first=С. К. |date=21 април 2022 |title=7 години затвор за Груевски за плацевите и становите на Водно, за Мијалков една година и три месеци и за Камчев една година за помагање |url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/7-godini-zatvor-za-gruevski-za-platsevite-i-stanovite-na-vodno-za-mijalkov-edna-godina-i-tri-mesetsi-i-za-kamchev-edna-godina-za-pomagane/ |work=Сакам Да Кажам |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> Истиот месец Министерстовото за финансии на [[САД]] вовело санкции против повеќе поранешни високи функционери меѓу кои и Никола Груевски.<ref>{{cite news |last=Делевска |first=С. К. |date=11 април 2022 |title=САД воведоа санкции и за фирмата што ја отвори Груевски во Унгарија |url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/sad-vovedoa-sanktsii-i-za-firmata-shto-ja-otvori-gruevski-vo-ungarija/ |work=Сакам Да Кажам |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> Груевски се бара со меѓународна потерница на [[МВР]] за издржување на казна затвор како и за издржување мерка притвор за кривично дело „терористичко загрозување на уставниот поредок и безбедноста“ како осомничен за организација на [[Упад во Собранието на Македонија (2017)|упадот во собранието]] на [[27 април]] [[2017]].<ref>{{cite news |last=Делевска |first=С. К. |date=4 март 2019 |title=Распишана меѓународна потерница по Никола Груевски и Никола Бошкоски, се бараат за организација на нападот на собранието на 27 април |url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/raspishana-megunarodna-poternitsa-po-nikola-gruevski-i-nikola-boshkoski-se-baraat-za-organizatsija-na-napadot-na-sobranieto-na-27-april/ |work=Сакам Да Кажам |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> Сепак, [[Интерпол]] ја нема објавено потерницата поради политичкиот азил кој Груевски го има во [[Унгарија]].<ref>{{cite news |last=Јаков Марушиќ |first=Синиша |date=13 јули 2020 |title=Interpol Rules Protecting North Macedonia’s ex-PM from Extradition |url=https://balkaninsight.com/2020/07/13/interpol-rules-protecting-north-macedonias-ex-pm-from-extradition/ |work=Balkan Insight |location=Скопје |access-date=1 јануари 2023}}</ref> == Приватен живот == Никола Груевски е роден во [[Скопје]] на 31 август 1970 година. Татко му Тало потекнува од леринското село [[Крушоради]] во [[Егејска Македонија]], денешна [[Република Грција]]. Тало е доктор на науки на Белградскиот универзитет и пред тоа долгогодишен професор на [[Факултет за земјоделски науки и храна - Скопје|Шумарскиот факултет при Скопскиот универзитет]]. Мајка му Надежда е од [[Штип]], сестра на првиот министер за внатрешни работи на Република Македонија [[Јордан Мијалков]]. Груевски основно и средно образование завршил во Скопје. Дипломирал на [[Економски факултет - Прилеп|Економскиот факултет во Прилеп]], при Универзитетот „Св. Климент Охридски” - Битола во 1994. Се здобил со квалификации за меѓународниот пазар на капитал на Лондонскиот институт за хартии од вредност во 1996. Во периодот 1995-1998 година работи како директор на одделот за „безбедност, планови и анализи“ во [[Уни банка АД - Скопје|Балканска банка]] во Скопје. Потоа продолжува како управник од Република Македонија во Светската банка и во Европската банка за обнова и развој. Бил претседател и основач на брокерската асоцијација на РМ (1998) и ја направил првата трансакција на [[македонската берза]]. Магистрирал на Економскиот факултет на [[Универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] во Скопје на 12 декември 2006. Груевски бил во брак со [[Сузана Арбутина]], од која нема деца. По разводот со првата сопруга, во мај 2007 година се оженил со Боркица Груевска (моминско презиме Манчева), со која имаат две деца. == Политичка кариера == === 1999-2002: Министер за финансии === Кон крајот на 1999, Груевски е назначен за министер за финансии на местото на [[Борис Стојменов]] во владата на [[Љубчо Георгиевски]]. По иницијатива на Груевски се интензивира процесот на денационализација на национализираниот имот во периодот 1945-1990. Има имплементирано финансиски реформи меѓу кои воведување на [[данок на додадена вредност|данокот на додадена вредност]] (ДДВ), воведувањето на фискалните сметки, кампањата „Купувајте македонски производи“, брендирана преку логото со насмеано сонце. Списанието „Форум“ во 2000 година го прогласи за „Човек на годината“ и го вброја меѓу десетте најпосакувани ергени.<ref>Груевски - Автократот од наше маало - Призма, од [http://prizma.birn.eu.com/%D0%BC%D0%BA/%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82 19.01.2016] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303092557/http://prizma.birn.eu.com/%D0%BC%D0%BA/%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%BE%D1%80%D1%82%D1%80%D0%B5%D1%82 |date=2016-03-03 }}</ref> === 2006-2016: Претседател на Владата === [[Податотека:Flickr - europeanpeoplesparty - EPP Summit 29 October 2009 (5).jpg|мини|лево|250п|Никола Груевски и Жозе Мануел Баросо на самитот на Европската народна партија во 2009 година]] ВМРО-ДПМНЕ победи на [[Македонски парламентарни избори, 2006|парламентарните избори во 2006]] година. На 25 август Груевски ја формираше новата Влада, во која клучните министерства ги зазедоа лица на возраст од 30-тина години. На [[Македонски парламентарни избори, 2008|предвремените парламентарни избори во 2008]] година, победила коалицијата предводена од ВМРО-ДПМНЕ, што беше нивна втора изборна победа по ред, добивајќи повеќе од половина од пратеничките мандати во Собранието на РМ. Тој направил коалиција со [[Демократска унија за интеграција|ДУИ]]. Во мандатот на Груевски се воведе концептот на рамен данок, а обемот на странски инвестиции во периодот 2007–2014 бил 277 милиони евра по година. Просечниот [[економски развој]] во периодот 2007–2013 изнесувал 2,6%, додека невработеноста се намалила од 36% во 2006 на 28% во 2014.<ref>Четири непријатни вистини за македонската економија - Окно, од [http://okno.mk/node/45983 03.04.2015]</ref> Остварени се мерки за подобрување на бизнис-климата, поради што „[[Дуинг Бизнис]]“ во 2015 ја рангираше Македонија на 12. место во светот по тој критериум.<ref>Груевски не го чита „Економист“: Најсиромашните најбрзо напредуваат на листата „Дуинг бизнис“ - Мета, од [http://meta.mk/gruevski-ne-go-chita-ekonomist-najsiromashnite-najbrzo-napreduvaat-na-listata-duing-biznis/ 29.10.2015]</ref> Во време на Груевски се вовело задолжително средно образование, и се отвориле два нови државни универзитети и над 20 државни факултети. Неговиот предлог за воведување „државен испит“ на факултетите предизвикал масовни студентски протести кон крајот на 2014, бидејќи студентите сметале дека власта ја загрозува универзитетската автономија.<ref>Студентите на државен тест - за непартиски студентски протест! - Дојче Веле, од [http://www.dw.com/mk/%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D0%BD%D0%B0-%D0%B4%D1%80%D0%B6%D0%B0%D0%B2%D0%B5%D0%BD-%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82-%D0%B7%D0%B0-%D0%BD%D0%B5%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D1%81%D1%82%D1%83%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D1%82%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D1%82%D0%B5%D1%81%D1%82/a-18117702 09.12.2014]</ref> Спровел мерки за подобрување на земјоделството, при што субвенциите за земјоделството тројно се зголемиле во периодот 2008–2015. И покрај овие мерки, во овој период двојно се зголемил увозот на храна и материјални добра.<ref>Субвенции во земјоделството – реална помош или промашена политика? - Призма, од [http://prizma.birn.eu.com/%D0%BC%D0%BA/%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%98%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%88-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 15.06.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150810212047/http://prizma.birn.eu.com/%D0%BC%D0%BA/%D1%81%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B8/%D1%81%D1%83%D0%B1%D0%B2%D0%B5%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%B8-%D0%B2%D0%BE-%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D1%98%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%BB%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%82%D0%BE-%D1%80%D0%B5%D0%B0%D0%BB%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D1%88-%D0%B8%D0%BB%D0%B8-%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%BC%D0%B0%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%B0-%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%B8%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0 |date=2015-08-10 }}</ref> == Партиска кариера == === 2003-2006: Водач на опозиција === По [[Македонски парламентарни избори, 2002|параментарните избори во 2002]] година, во [[ВМРО-ДПМНЕ]] следува период на внатрепартиски превирања, после кои Груевски е избран за водач на партијата, заменувајќи го дотогашниот претседател Георгиевски. ВМРО-ДПМНЕ ги загубила [[Македонски претседателски избори, 2004|претседателските избори во 2004]] година, по што на партискиот конгрес во хотел „Панорама“ се случил вооружен инцидент и обид за смена на Груевски од челната позиција во партијата.<ref>2004 година – Превирања и поделби во ВМРО-ДПМНЕ - Иnbox7, од [http://inbox7.mk/archives/488 13.02.2016] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20181025201159/http://inbox7.mk/archives/488 |date=2018-10-25 }}</ref> ВМРО-ДПМНЕ освоила двојно помалку градоначалници од владејачкиот [[СДСМ]] на [[Локални избори во Македонија (2005)|локалните избори во 2005]], по што Груевски изјавил дека имало „многу нерегуларности во некои општини“ за време на вториот изборен круг.<ref>Локалните избори преку факти и бројки - Дневник, од [http://dnevnik.mk/?ItemID=B78F826143A9AF4F8FB4B033022F240D 28.04.2013]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Афера со прислушувани разговори == Водачот на СДСМ [[Зоран Заев]], во февруари 2015 објавил дека [[управа за безбедност и контраразузнавање|Управата за безбедност и контраразузнавање]] (УБК) по наредба на Груевски и [[Сашо Мијалков]] повеќе години незаконски прислушувала над 20 илјади граѓани.<ref>SDSM Leader Releases First 'Bomb': More than 20,000 Citizens Were Wiretapped - Independent [http://www.independent.mk/articles/14167/SDSM+Leader+Releases+First+'Bomb'+More+than+,+Citizens+Were+Wiretapped 09.02.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150310161550/http://www.independent.mk/articles/14167/SDSM+Leader+Releases+First+%27Bomb%27+More+than+,+Citizens+Were+Wiretapped |date=2015-03-10 }}</ref> Во дел од снимките, Груевски наредил рушење на објектот „Космос“ поради политичка одмазда кон стопанственикот [[Фијат Цаноски]].<ref>Груевски и Јанакиевски договараат како да се сруши „Космос“ на Цановски - Фокус [http://fokus.mk/gruevski-i-janakievski-dogovoraaat-kako-da-se-srushi-kosmos-na-tsanovski/ 27.02.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150511155841/http://fokus.mk/gruevski-i-janakievski-dogovoraaat-kako-da-se-srushi-kosmos-na-tsanovski |date=2015-05-11 }}</ref> Во друг разговор, Груевски нарачал претепување на градоначалникот на општина Центар [[Андреј Жерновски]], како и демолирање на општинската зграда.<ref>Кривична пријава против Груевски за поттикнување агресија - Фокус [http://fokus.mk/krivichna-prijava-protiv-gruevski-za-pottiknuvan-e-agresija/ 24.04.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160603070020/http://fokus.mk/krivichna-prijava-protiv-gruevski-za-pottiknuvan-e-agresija/ |date=2016-06-03 }}</ref> Груевски преку МВР тајно купил луксузно возило „Мерцедес“ од 600 илјади евра,<ref>Груевски преку МВР си купил луксузен Мерцедес од околу 600.000 евра - Фокус [http://fokus.mk/zaev-gruevski-preku-mvr-si-kupil-luksuzen-mertsedes-od-okolu-600-000-evra/ 13.05.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160303062400/http://fokus.mk/zaev-gruevski-preku-mvr-si-kupil-luksuzen-mertsedes-od-okolu-600-000-evra |date=2016-03-03 }}</ref> како и плац на Водно со површина од 11 илјади квадратни метри.<ref>Осумте чекори на Груевски до плацот на Водно - Мета [http://meta.mk/osumte-chekori-na-gruevski-do-platsot-na-vodno/ 24.03.2015]</ref> == Критика == Американскиот весник „[[Вашингтон пост]]“ во 2011 го портретирал Груевски како корумпиран и моќен „[[популизам|популист]]“ кој се пресметува со независните медиуми.<ref>„Вашингтон пост“: Премногу власт во младешки раце - Утрински [http://www.utrinski.mk/?ItemID=D603455DD9BD3A4F81B518C867408646 28.12.2011]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Груевски бил критикуван во извештаите на [[Европската Унија]] за непочитување на слободата на медиумите, независноста на судството и на политичкиот дијалог.<ref>Груевски не прифаќа критики - Радио Слободна Европа [http://daily.mk/makedonija/gruevski-ne-prifakja-kritiki 11.02.2011]</ref> „[[Утрински весник]]“ по излегувањето на содржината на [[Викиликс]] објавил дека владата на премиерот Груевски и неговите блиски соработници системски го користеле правниот и репресивен апарат на државата за да ги исклучат политичките неистомисленици.<ref>Владата на Груевски сее страв - Утрински весник, од [http://www.utrinski.mk/?ItemID=5FB5C890884683499BD1FDC51936E1B9 03.06.2011] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160308002309/http://www.utrinski.mk/?ItemID=5FB5C890884683499BD1FDC51936E1B9 |date=2016-03-08 }}</ref> Во извештајот на германскиот правен експерт [[Рајнхард Прибе]] од мај 2015 забележано е мешање на власта во работата на судовите, индиции за изборен криминал, како и незаконско богатење на владини функционери.<ref>Жестоки критики за Македонија во извештајот на Прибе - Плусинфо [http://www.plusinfo.mk/vest/30839/zestoki-kritiki-za-makedonija-vo-izveshtajot-na-pribe 18.06.2015] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150620213650/http://www.plusinfo.mk/vest/30839/zestoki-kritiki-za-makedonija-vo-izveshtajot-na-pribe |date=2015-06-20 }}</ref> Наодите на Прибе, како и прислушуваните материјали доставени од опозицијата, биле основа специјалното јавно обвинителство (СЈО) да покрене кривична постапка против министри од владата на Груевски за изборни местенки.<ref>Катица Јанева тргна против функционери на ВМРО-ДПМНЕ - Вест [http://www.vest.mk/?ItemID=FA6466A7D62035448B90B40D74E9B16A 12.02.2016] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20160213091758/http://www.vest.mk/?ItemID=FA6466A7D62035448B90B40D74E9B16A |date=2016-02-13 }}</ref> == Судски процеси == За случајот „Тенк“ на [[СЈО]], Груевски е осуден на затворска казна од 2 години. Според пресудата тој е виновен за злоупотреба на службената положба и овластување како и „за примање награда за извршување противзаконито влијание“. Во овој случај тој е обвинет дека како премиер побарал од екс-министерката [[Гордана Јанкулоска]] спроведување на незаконска јавна набавка за ново блендирано возило кое „било набавено затоа што Груевски сакал да се вози во такво возило, но не сакал јавноста да знае за тоа“.<ref name="рсе">{{наведена мрежна страница|url= https://www.slobodnaevropa.mk/a/29245330.html|title=Две години затвор за Никола Груевски за „Тенк“|date=23 мај 2018|work=Радио Слободна Европа|language=македонски|accessdate=23 мај 2018}}</ref> === Политички азил === [[Податотека:EPP Summit 2015-06 Orbán 3.jpg|мини|десно|250п|Груевски и [[Виктор Орбан]] во јуни 2015]] Откако судот донел решение Груевски да одлежи затворска казна од 2 години за случајот „Тенк“ во затворот во [[Шутка]], неговиот тим од адвокати поднел жалби кои биле одбиени на 9 ноември 2018 година, петок, и повторно го потврдиле решението на Груевски за казната затвор.<ref name="кајгана-азил-1">{{нмс|title=Одбиени жалбите, Груевски треба да се јави во затворот „Шутка“|url=http://kajgana.com/odbieni-zhalbite-gruevski-treba-da-se-javi-vo-zatvorot-shutka|date=9 ноември 2018|work=Кајгана|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Судот го ограничил да се јави на одлежување на казната најкасно до понеделник.<ref name="телма-азил-2">{{нмс|title=До понеделник судот, а од вторник Груевски ќе го бара полицијата|url=https://telma.com.mk/do-ponedelnik-sudot-a-od-vtornik-gruevski-ke-go-bara-politsijata/|date=11 ноември 2018|work=Телма|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Во понеделникот Груевски не се јавил во затвор и [[МВР]] издало национална потерница за него.<ref name="рсе-азил-3">{{нмс|title=МВР издаде потерница по Никола Груевски|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/29596477.html|date=12 ноември 2018|work=Радио Слободна Европа|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}</ref><ref name="а1он-азил-4">{{нмс|title=Грчките медиуми од синоќа јавуваат за потерницата по Груевски|url=https://a1on.mk/archives/974965|date=13 ноември 2018|work=А1он|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}{{Мртва_врска|date=December 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="таратур-азил-5">{{нмс|title=По Груевски се трага со национална потерница|url=https://www.taratur.com/po-gruevski-se-traga-so-natsionalna-poternitsa/|date=12 ноември 2018|work=Таратур|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}</ref> Следниот ден Груевски преку својата [[Фејсбук]] страница ја известил јавноста дека се наоѓа во [[Будимпешта]] и има побарано политички азил од [[Унгарија]].<ref name="азил">{{нмс|title=Груевски се јави на Фејсбук од Будимпешта, побарал азил од Унгарија|url=https://sdk.mk/index.php/makedonija/gruevski-se-javi-na-fejsbuk-od-budimpeshta-pobaral-azil-od-ungarija/|date=13 ноември 2018|work=Сакам Да Кажам|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Поради тоа потерницата за него била преиначена во меѓународна.<ref name="рсе-азил-5">{{нмс|title=Распишана меѓународна потерница за Груевски|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/29598751.html?fbclid=IwAR3ukmZDFPNXAwrRKA8Gi1a3DAB8UJSLU23JgwQCbTj8uEI47NLDSm1QSL0|date=13 ноември 2018|work=Радио Слободна Европа|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}</ref><ref name="1тв-азил-6">{{нмс|title=МВР потврди: Груевски е пребеган во Унгарија – Судот да распише меѓународна потерница|url=https://1tv.mk/makedonija/%D0%BC%D0%B2%D1%80-%D0%BF%D0%BE%D1%82%D0%B2%D1%80%D0%B4%D0%B8-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B5-%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%B5%D0%B3%D0%B0%D0%BD-%D0%B2%D0%BE-%D1%83%D0%BD%D0%B3/0|date=13 ноември 2018|work=1ТВ|language=македонски|accessdate=13 ноември 2018}}</ref> Бегството и барањето за политички азил на Груевски во Унгарија предизвикало низа реакции дома и во регионот. Поради политичката ситуација, и [[Десница (политика)|десното]] и [[Левица (политика)|левото крило]] на опозицијата во [[Унгарија]], остро реагирале и побарале од унгарската влада да го уапси и итно да го екстрадира Груевски назад во Македонија.<ref name="1тв-азил-7">{{нмс|title=Унгарската опозиција бара Груевски да биде упасен и екстрадиран|url=https://1tv.mk/makedonija/%D1%83%D0%BD%D0%B3%D0%B0%D1%80%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BE%D0%BF%D0%BE%D0%B7%D0%B8%D1%86%D0%B8%D1%98%D0%B0-%D0%B1%D0%B0%D1%80%D0%B0-%D0%B3%D1%80%D1%83%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%B4/|date=14 ноември 2018|work=1ТВ|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Сомневајќи се дека Груевски пристигнал во Унгарија преку територијата на [[Србија]], српската опозициона политичка коалиција Граѓански блок 381 побарале отчет за тоа која е улогата на српската влада на чело со [[Александар Вучиќ]] во неговото бегство.<ref name="1тв-азил-8">{{нмс|title=Две српски партии го прашуваат Вучиќ дали и зошто му помогнал на Груевски|url=https://1tv.mk/makedonija/%D0%B4%D0%B2%D0%B5-%D1%81%D1%80%D0%BF%D1%81%D0%BA%D0%B8-%D0%BF%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%B8-%D0%B3%D0%BE-%D0%BF%D1%80%D0%B0%D1%88%D1%83%D0%B2%D0%B0%D0%B0%D1%82-%D0%B2%D1%83%D1%87%D0%B8%D1%9C-%D0%B4/|date=14 ноември 2018|work=1ТВ|language=македонски|accessdate=14 ноември 2018}}</ref> Утрото на 27 јуни 2019 година Груевски со лисици на рацете бил спроведен во суд во Будимпешта за да присуствува на рочиште за барањето на македонските власти за негова екстрадација, кое рочиште по барање на неговиот адвокатски тим било затворено за јавноста. Барањето за негова екстрадација од страна на македонското Министерство за правда е поради правосилната двегодишна затворска казна за случајот на СЈО „Тенк“, од која казна тој избега.<ref name="екстрадација-1">{{нмс|title=Груевски со лисици во судот во Будимпешта на рочиште за екстрадација|url=https://sdk.mk/index.php/naslovna/gruevski-so-lisitsi-vo-sudot-vo-budimpeshta-na-rochishte-za-ekstraditsija/?fbclid=IwAR1Tadj9VuU-e41iwPbuUAv7XqliCzHzYTLgVCOHTRaw60DVwfHt-g5YqO0|date=27 јуни 2019|work=Сакам Да Кажам|language=македонски|accessdate=27 јуни 2019}}</ref> Одлуката од рочиштето набрзо истиот ден била соопштена и според истата барањето на македонските власти е одбиено и Груевски останува во азил во Унгарија. Според судијката Ева Варежи условите за екстрадација не се исполнети, додавајќи дека не се исполнети ниту условите за меѓународната потерница распишана од македонските власти.<ref name="екстрадација-2">{{нмс|title=Судот во Будимпешта го одби барањето за екстрадација на Груевски|url=https://sdk.mk/index.php/naslovna/sudot-vo-budimpeshta-go-odbi-baraneto-za-ekstraditsija-na-gruevski/?fbclid=IwAR3pUASh0i4JifGFR6iEJ8TwadC8YbaijIIwh23M1rNHE7PguNnZgrQmwuI|date=27 јуни 2019|work=Сакам Да Кажам|language=македонски|accessdate=27 јуни 2019}}</ref><ref name="екстрадација-3">{{нмс|title=Груевски има статус на бегалец и не може да биде испорачан во земја од која што избегал, образложи судот во Будимпешта|url=https://sdk.mk/index.php/naslovna/gruevski-ima-status-na-begalets-i-ne-mozhe-da-bide-isporachan-vo-zemja-od-koja-shto-izbegal-obrazlozhi-sudot-vo-budimpeshta/?fbclid=IwAR2WIBcYWllK6BVqJAg8u3254yXWkjz1iV3vCQkPZea_PtuvSaAZd7LoJ1w|date=27 јуни 2019|work=Сакам Да Кажам|language=македонски|accessdate=27 јуни 2019}}</ref> ==Наводи== {{наводи|2}} ==Надворешни врски== {{рв|Nikola Gruevski}} {{Navboxes top |title=Функции }} {{start box}} {{S-off}} {{s-bef|before=[[Борис Стојменов]]}} {{s-ttl|title=[[Министер за финансии на Македонија|Министер за финансии]]|years=1999–2002}} {{s-aft|after=[[Петар Гошев]]}} |- {{succession box|title=[[Премиер на Република Македонија]]|before=[[Владо Бучковски]]|after=[[Емил Димитриев]]|years=2006-2016}} |- {{s-ppo}} {{s-bef|before=[[Љупчо Георгиевски]]}} {{s-ttl|title=Претседател на [[ВМРО-ДПМНЕ]]|years=2003–2017}} {{s-aft|after=[[Христијан Мицкоски]]}} {{end box}} {{navboxes bottom}} {{Navboxes |title=Статии поврзани со Никола Груевски |list1= {{PremMak}} {{Мин-Фин-Мак}} {{Влада на Македонија (2014-2017)}} {{Влада на Македонија (2011-2014)}} {{Состав на Владата на Република Македонија}} {{Влада на Македонија (2006-2008)}} {{Влада на Македонија (1998-2002)}} }} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Груевски, Никола}} [[Категорија:Премиери на Македонија]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 1998]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 2006]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 2008]] [[Категорија:Состав на Владата на Република Македонија од 2011]] [[Категорија:Министри за финансии на Република Македонија]] [[Категорија:Претседатели на ВМРО-ДПМНЕ]] [[Категорија:Пратенички состав 2002-2006]] [[Категорија:Пратенички состав 2016-2020]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Политичари од Скопје]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Крушоради]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Штип]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Ново Село (штипска населба)]] nblt4huagav3xcq9578hjjn7e6vn68v 0 5864 5537664 5457114 2026-04-11T13:28:02Z Amherst99 14303 5537664 wikitext text/x-wiki '''RAM''' ([[англиски јазик|англиски]]: '''''r'''andom-'''a'''ccess '''m'''emory'' = "меморија со произволен пристап") '''меморијата''', внатрешна [[сметачко памтење|меморија]] на [[сметач]]от, која се губи кога ќе се исклучи сметачот, а во меѓувреме, сите операции кои се одвиваат со меморијата се одвиваат во неа. Сите [[програми]] кои се стартуваат мора да се вчитаат во RAM меморијата, а ако нема доволно простор и во т.н. [[Swap податотека]]. [[Податотека:RAM n.jpg|мини|оквир|RAM меморија]] === Историја === Магнетното јадро е тип што е уште од многу одамна распространето околу 1949-1952 и подоцна се користи во повеќе сметачи со кое што се помогнало развојот на статичката и динамичката RAM меморија. Пред тоа, сметачите се користиело одложување на меморијата, или различни видови на вакуум цевки аранжмани за спроведување на "главниот" мемориски функции (на пример, стотици или илјадници парчиња), од кои некои беа произволен пристап некои не. DRUM memory може да се прошири по ниска цена, но пронаоѓање на не-секвенцијално меморија предмети се бара знаење на физичкиот изглед на тапанот за да се оптимизира брзина. === Градба на RAM меморијата === RAM меморијата е составена од ''[[Флип-флоп електрични кола|флип-флоп]]'' кола, и тоа бистабилни флип-флопови. Флип-флоп колата имаат својство да запомнат [[информација]] од еден [[бит]], и да го сочуваат тој бит во [[меморија]], сѐ додека на влезот од флип-флопот не дојде нов [[бит]] за помнење, или пак не се исклучи флип-флопот од напојување (од тука потекнува и тоа дека не се губат [[Информација|информациите]] во RAM меморијата по искучувањето на [[сметач]]от). Во сметачката индустрија поимот меморија најчесто се однесува на RАМ - Rаndom Access Memory (меморија со произволен пристапм), во подамнешни времиња кога пристапот кон мемориските ќелии не бил произволен, туку кон нив се пристапувало секвенцијално. Во основа овие мемории се користат за привремено чување инструкции, податоци итн. кои се потребни за да се изврши одредена наредба. Со тоа се зголемува брзината на работењето, на централниот процессор (CPU) побрз пристап кон податоците, кога тие се сместени во меморијата, отколку кога кон нив се пристапува на тврдиот диск. Брзините на пристап, протокот на податоци и брзината на работењето на мемориите е многукратно поголема отколку на тврдиот диск. При пристапувањето кон тврдиот диск и размената на податоци само со него, патот поминува преку двата чип сета во однос на меморискиот bus, далеку побавниот АТА или сериал АТА интерфејс. Колку за илустрација, рутина која би се извршувала 3,5 минути со РАМ меморијата, тврдиот диск би ја изврШувал за околу 4,5 месеци. Значи вчитувањето на некоја наредба во меморијата значи извршување на наредбата за непосредливо покусо време. РАМ меморијата е привремена меморија бидејќи со исклучувањето на сметачот се бришат податоците сместени во неа. === Мемориски регистри === Со групирање на низи од 2, 4, 8, 16 32, 64, и повеќе [[Флип-флоп електрични кола|флип-флопови]] се формираат регистри со онолкав број на [[Флип-флоп електрични кола|битови]] колку што има флип-флопови. Во структурата на низите на мемориските регистри влегува и уште по еден флип-флоп]] за секоја низа кој во својата [[меморија]] го сочувува таканаречениот „''бит на парност''“, кој зависи од должината на пополнетиот дел од регистарот (информацијата) за да биде овозможен понатамошен пристап кон [[Меморија|мемориската]] локација. === Како се дели RAM меморијата === RAM меморијата се дели на: Статична (SRAM) - класична RAM со најголема брзина но најмала густина (и поради тоа со најголема цена). RAM која не ја губи содржината по престанувањето со напојување (NVRAM - Non-Volatile RAM). Динамична (DRAM) која својата садржина ја памти многу кратко време и потребно и е непрекинато "освежување" (наспроти статичката е со најголема густина но поради тоа и со помала брзина и цена). Некои RAM мемории имаат повеќе пристапни магистрали, за повеќе независни корисници. По тоа се делат на: Двопортна RAM - RAM со две комплетни независни порти. Видео RAM - двопортна RAM во која едната магистрала нуди само секвенцијален пристап. '''Нешто повеќе за рам меморијата:''' DDR мемориите се делат на DDR ,DDR2 и DDR3 и тие се разликуваат по повеќе спецификации.Тие се именувани на следниов начин DDRx-yyyy каде x претставува генерацијата на технологијата а y претставува вредноста на нивниот CLOCK RATE. Тие се разликуваат и по напонот: DDR 2.5 V DDR2 1.8 V DDR3 1.5 V {{делови на сметачот}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Машинска опрема]] [[Категорија:Сметачи]] [[Категорија:Американски пронајдоци]] lph2x1z4nc3cptgshi5af7yqnwhiipv 0 6407 5537854 4273049 2026-04-11T21:39:43Z Dandarmkd 31127 5537854 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Александар Донски | image = | caption = | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1960|11|18}} | birth_place = {{роден во|Штип}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | death_date = | death_place = | nationality = [[Македонија|Македонец]] | ethnicity = [[Македонци|Македонец]] | occupation = [[писател]], [[историчар]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Александар Донски''' ({{роден на|18|ноември|1960}}, {{роден во|Штип}} - ) — [[Македонија|македонски]] книжевен [[преведувач]], раскажувач и [[историчар]]. ==Животопис == Тој бил роден на 18 ноември 1960 година во [[Штип]], во уметничко семејство. Основно и средно образование завршил во Штип, а дипломирал на [[Универзитет Св. Кирил и Методиј|Универзитетот „Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]], на групата Историја на уметноста со археологија.<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопје, 2009.</ref> Александар Донски има објавувано бројни написи во повеќе списанија и на различни теми. Автор е на неколку документарни радио емисии. За својата работа има добивано и награди. Повеќе години соработувал со „''[[Народна волја]]''“ од [[Горна Џумаја]], [http://www.makedonskosonce.com „Македонско Сонце“] од Скопје и „''[[Австралиско-македонски неделник]]''“ од [[Мелбурн]]. Работи во Институтот за историја и археологија при [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]]. == Објавени книги == [[Податотека:Etnogenetski.jpg|250px|десно|мини|Корицата на „''Етногенетските разлики помеѓу Македонците и Бугарите''“.]] * Јапонскиот печат за Илинденското востание (1987) * Фолклорното богатство на Штип (1989) * Натприродни огласи (1994) * Што ќе нѝ се случи по смртта? (1995) * Морбидни раскази (1996) * Судбина (објавена на бугарски во Софија, 1997) * Етногенетските разлики помеѓу Македонците и Бугарите (2000) * Исус Христос и Македонците (2000) * Уделот на Македонците во светската цивилизација (2002) * Античко-македонското наследство во денешната македонска нација (2000) * Денешните потомци на Самоиловата царска династија (2004, 2008) * The descendents of Alexander the Great of Macedon (Štip, Sidney 2004) * Сведоштва за Илинденскиот период (заедно со [[Атанас Кирјаков]] од Благоевград, 2005) * The genealogical lineage between queen Elizabeth II and the medieval Macedonian czar Samuel (Shtip/Sidney, 2005) * Македонското потекло на некои од американските претседатели (2006) * Сите светители од Македонија (2006) * Денешните потомци на античко-македонската царска династија (2007) * Византиски цареви од македонско потекло (2007) * Тајната на бакарната книга (2007)- роман * Обединувањето на Македонија (2008) - роман * Американски јасновидец во контакт со духот на Александар Македонски (2009) - роман * Старогрчки и други антички сведоштва за посебноста на античките Македонци (2011) == Наводи == {{Наводи}} {{DEFAULTSORT:Донски, Александар}} [[Категорија:Македонски романописци]] [[Категорија:Македонски историчари]] [[Категорија:Југословенски историчари]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Југословенски Македонија]] [[Категорија:Апсолвенти на Филозофскиот факултет - Скопје]] djd26kza6lsonobzalupy4fyfwafq7l 5537855 5537854 2026-04-11T21:40:19Z Dandarmkd 31127 /* Наводи */ 5537855 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Александар Донски | image = | caption = | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1960|11|18}} | birth_place = {{роден во|Штип}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | death_date = | death_place = | nationality = [[Македонија|Македонец]] | ethnicity = [[Македонци|Македонец]] | occupation = [[писател]], [[историчар]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Александар Донски''' ({{роден на|18|ноември|1960}}, {{роден во|Штип}} - ) — [[Македонија|македонски]] книжевен [[преведувач]], раскажувач и [[историчар]]. ==Животопис == Тој бил роден на 18 ноември 1960 година во [[Штип]], во уметничко семејство. Основно и средно образование завршил во Штип, а дипломирал на [[Универзитет Св. Кирил и Методиј|Универзитетот „Кирил и Методиј“]] во [[Скопје]], на групата Историја на уметноста со археологија.<ref>Македонска енциклопедија, МАНУ, Скопје, 2009.</ref> Александар Донски има објавувано бројни написи во повеќе списанија и на различни теми. Автор е на неколку документарни радио емисии. За својата работа има добивано и награди. Повеќе години соработувал со „''[[Народна волја]]''“ од [[Горна Џумаја]], [http://www.makedonskosonce.com „Македонско Сонце“] од Скопје и „''[[Австралиско-македонски неделник]]''“ од [[Мелбурн]]. Работи во Институтот за историја и археологија при [[Универзитет „Гоце Делчев“|Универзитетот „Гоце Делчев“]]. == Објавени книги == [[Податотека:Etnogenetski.jpg|250px|десно|мини|Корицата на „''Етногенетските разлики помеѓу Македонците и Бугарите''“.]] * Јапонскиот печат за Илинденското востание (1987) * Фолклорното богатство на Штип (1989) * Натприродни огласи (1994) * Што ќе нѝ се случи по смртта? (1995) * Морбидни раскази (1996) * Судбина (објавена на бугарски во Софија, 1997) * Етногенетските разлики помеѓу Македонците и Бугарите (2000) * Исус Христос и Македонците (2000) * Уделот на Македонците во светската цивилизација (2002) * Античко-македонското наследство во денешната македонска нација (2000) * Денешните потомци на Самоиловата царска династија (2004, 2008) * The descendents of Alexander the Great of Macedon (Štip, Sidney 2004) * Сведоштва за Илинденскиот период (заедно со [[Атанас Кирјаков]] од Благоевград, 2005) * The genealogical lineage between queen Elizabeth II and the medieval Macedonian czar Samuel (Shtip/Sidney, 2005) * Македонското потекло на некои од американските претседатели (2006) * Сите светители од Македонија (2006) * Денешните потомци на античко-македонската царска династија (2007) * Византиски цареви од македонско потекло (2007) * Тајната на бакарната книга (2007)- роман * Обединувањето на Македонија (2008) - роман * Американски јасновидец во контакт со духот на Александар Македонски (2009) - роман * Старогрчки и други антички сведоштва за посебноста на античките Македонци (2011) == Наводи == {{Наводи}} {{DEFAULTSORT:Донски, Александар}} [[Категорија:Македонски романописци]] [[Категорија:Македонски историчари]] [[Категорија:Југословенски историчари]] [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Апсолвенти на Филозофскиот факултет - Скопје]] oj6eq154iwrxfux5tnyobdtvon4g1s1 10 9454 5537962 5533021 2026-04-12T04:37:18Z Bjankuloski06 332 5537962 wikitext text/x-wiki Ова е архива на објавени факти во рубриката „Дали сте знаеле“ во минатото. Дополнете ја со тоа што ќе ја додадете последната занимливост отстранета од [[Предлошка:Дали сте знаеле|предлошката]] на главната страница. == 2026 == * ... дека поимот '''[[андроид]]''' за првпат е употребен за творбата на мислителот и светец '''[[Алберт Велики]]''' (XIII век), кој наводно создал механички човек? * ... дека во '''[[Битка на Сома|Битката на Сома]]''' учествувале преку 3 милиони војници? * ... дека целиот југ на '''[[Бангладеш]]''' се состои од огромното '''[[устие]]''' на реката '''[[Ганг]]'''? * ... дека '''[[Плимут (Монтсерат)|Плимут]]''' на островот [[Монтсерат]] е единствениот [[главен град]] на светот без жители? * ... дека '''[[Наум Миладинов]]''' (1817-1897), братот на [[Браќа Миладиновци|Димитар и Константин Миладинови]], бил првиот запишувач на [[македонски народни песни|македонските народни песни]] во '''[[музичка нотација]]'''? * ... дека '''[[Андора]]''' има двајца шефови на државата — [[Претседател на Франција|претседателот на Франција]] и епископот на Уржељ (во [[Каталонија]])? * ... дека '''[[Кина]]''' на [[кинески јазик|кинески]] се нарекува '''[[Џунггуо|Џунг-гуо]]''' (中國) со значење „средишна земја“? * ... дека во геометријата постои '''[[едноаголник]]'''? * ... дека поимот „[[вештачка интелигенција]]“ прв го вовел американскиот информатичар '''[[Џон Мекарти]]''' во 1955 година? * ... дека во местото '''[[Прора]]''' на островот [[Риген]] во [[Германија]] е изградено одморалиште кое претставува најголемиот угостителски објект во светот со сместивост од 20.000 легла? * ... дека францускиот двокрилец од марката „'''[[Потез 29]]'''“ (''Potez 29'') станал првиот комерцијален патнички авион во Македонија, кој почнал да го опслужува [[Меѓународен аеродром Скопје|Скопскиот аеродром]] во 1928&nbsp;г. со превозникот „[[Аеропут]]“? * ... дека охридското село '''[[Велмеј]]''' има дури '''[[Велмеј#Археолошки наоѓалишта|26 археолошки наоѓалишта]]'''? == 2025 == * ... дека '''[[Млечен Пат|нашата галаксија]]''' има 100 - 400 милијарди '''[[ѕвезда|ѕвезди]]''' и барем уште толку '''[[вонсончева планета|планети]]'''? * ... дека [[руска салата|руската салата]] во Русија се нарекува „Оливје“, по [[Лисјен Оливје|нејзиниот изумител]]? * ... дека '''[[Грампијански Планини|Грампијанските Планини]]''' зафаќаат речиси една половина од површината на [[Шкотска]]? * ... дека '''[[Смолика]]''' во [[Гребенско]] е втора највисока планина во [[Егејска Македонија]] (и цела денешна Грција), веднаш по [[Олимп]]? * ... дека руската песна „'''[[Калинка (песна)|Калинка]]'''“ не е изворна народна песна, туку композиција на '''[[Иван Ларионов]]''' од 1860&nbsp;г.? * ... дека градот '''[[Белград (Албанија)|Белград]]''' во Албанија е основан во IV век п.н.е. од [[македон]]скиот цар [[Касандар]] под името '''[[Антипатреја]]''' во чест на татко му [[Антипатар]]? * ... дека во [[Стар Рим|Рим]] само најбогатите 10&nbsp;% од жителите живееле во куќи, додека останатите живееле во станбени згради наречени '''[[инсула|инсули]]'''? * ... дека во [[Стар Рим|Рим]] само најбогатите 10&nbsp;% од жителите живееле во куќи, додека останатите живееле во станбени згради наречени '''[[инсула|инсули]]'''? * ... дека '''[[гејша|гејшите]]''' првобитно биле мажи, пред тоа да стане женска професија? * ... дека '''[[Африка]]''' се протега на сите четири '''[[Земјини полутопки|полутопки]]'''? * ... дека '''[[Елбрус]]''' (5.642&nbsp;м) на [[Кавказ (планински венец)|Кавказ]] е највисоката планина во [[Европа]]? * ... дека [[цар на Мексико|мексиканскиот цар]] '''[[Максимилијан I (Мексико)|Максимилијан I]]''' бил помлад брат на австрискиот цар [[Франц Јосиф I]]? * ... дека '''[[Моштенци]]те''' се подгрупа на македонскиот народ која живее во јужниот дел на [[Македонија|Р.&nbsp;Македонија]] и поголем број села во [[Егејска Македонија]]? * ... дека песната „'''[[Благуњо дејче, пожаранче]]'''“ ја опева неостварената љубов на Аце Абаџијата кон познатата убавица Благуња Ѓолова (1889 - 1956), родум од гостиварско [[Пожаране]]? * ... дека ѕвезденото јато '''[[Плејади (ѕвездено јато)|Плејади]]''' македонскиот народ го нарекувал „'''[[Плејади (митологија)|Квачка]]'''“? * ... врвот на вулканот '''[[Чимборасо]]''' во Еквадор е најоддалечената точка на Земјата од нејзиното средиште? * ... дека хемискиот елемент '''[[индиум]]''' (In) не е наречен по Индија, туку по бојата '''[[индиго]]''' која ја оддава при [[спектроскопија|спектроскопско]] набљудување? * ... помеѓу XIV и XVI век, во [[Белорусија]] се користела '''[[белоруска арабица]]''' меѓу доселените [[Татари-Липки|Татари]], кои го усвоиле [[белоруски јазик|белорускиот јазик]], задржувајќи го писмото од татарскиот? * ... дека родителите на [[Цар Самоил]] се погребани во '''[[Црква „Св. Герман“ - Герман|старата црква]]''' во преспанско-леринското село [[Герман (Леринско)|Герман]]? * ... дека '''[[Јеловјане]]''' и '''[[Урвич]]''' во [[Горни Полог]] (Тетовско) се '''[[Горанци|горански села]]''', иако не се во областа [[Гора (област)|Гора]]? * ... дека '''[[Свети Стефан]]''' е првиот христијански '''[[маченик]]'''? * ... дека '''[[Маличко Езеро|Маличкото Езеро]]''', помеѓу [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] на север и градот [[Горица (Албанија)|Горица]] (Корча) на југ, е исцедено во 1940-тите во борба против [[маларија]]та? * ... дека '''[[кафе]]то''' станало пораспространето во [[Западна Европа]] откако било прифатено за „христијански пијалак“ од папата [[Папа Климент VIII|Климент VIII]]? * ... дека според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... дека роденото име на '''[[Бранислав Нушиќ]]''' е ''Алкибијад Нуша'' бидејќи татко му бил [[Македонски Власи|Влав]] од битолското село [[Магарево]]? * ... дека геолозите ги прифатиле '''[[тектоника на плочите|тектонските плочи]]''' дури кон крајот на 1960-тите? * ... дека островот '''[[Градиште (остров)|Градиште]]''' во [[Тиквешко Езеро|Тиквешкото Езеро]] е прогласен за [[културно наследство на Македонија]] поради остатоците од утврдената античка населба '''[[Градиште (остров)#Утврдено градиште и Град Тиквеш|Град Тиквеш]]''' која се наоѓала на тоа возвишение? * ... дека [[Скопје|скопската]] населба '''[[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]]''' е наречена по чудотворниот извор кој се наоѓал на местото на денешната црквичка '''„[[Црква „Св. Никита“ - Кисела Вода|Св. Никита]]“'''? * ... дека '''[[Лучано Павароти]]''' првично сакал да биде професионален '''[[голман]]'''? * ... дека планетата [[Венера (планета)|Венера]] македонскиот народ ја нарекувал „'''[[Обденица]]'''“? * ... дека '''[[Блаженства]]та''' се девет препораки на [[Исус Христос|Христос]] („Блажени се...“) изречени во неговата [[Беседа на гората]]? * ... дека пред да стапи во римската војска, царот '''[[Максимин Трак|Максимин]]''' во младоста бил [[Тракијци|тракиски]] овчар и разбојник? * ... дека во 1000 г. '''[[Охридска патријаршија|Охридската патријаршија]]''' излегувала на 4 мориња (Егејско, Јонско, Јадранско и Црно)? * ... дека скопската '''[[Саат-кула (Скопје)|Саат-кула]]''' е првата саат-кула во Османлиското Царство, а нејзиниот часовник е донесен во XVI век од новоосвоениот град '''[[Сигет]]''' во Унгарија? * ... дека '''[[Удовски Остров|Удовскиот Остров]]''' кај с.&nbsp;[[Удово]] на реката [[Вардар]] е најголемиот речен [[Острови во Македонија|остров во Македонија]] и втор остров по површина во земјата? * ... дека поимот '''[[екологија]]''' прв го вовел германскиот биолог '''[[Ернст Хекел]]''' во 1866 година? * ... дека '''[[Горчливо Езеро|Горчливото Езеро]]''' во [[Кукушко]], [[Егејска Македонија]] е трипати [[соленост|посолено]] од [[Мртво Море|Мртвото Море]]? == 2024 == * ... дека првото '''[[сметачко глувче]]''' е направено во [[1964]]&nbsp;г. како изум на американскиот инженер [[Даглас Енгелбарт]]? * ... дека '''[[Бања Банско]]''' е изградена од римскиот цар [[Каракала]] во [[III век]]? * ... дека '''[[Македонски народен театар#Историја|првиот театар во Скопје]]''' („Ада Кафе“) е отворен во 1906 година? * ... дека според месното предание, '''[[Ѓаволски Ѕид|Ѓаволскиот Ѕид]]''' настанал кога [[Ѓавол]]от неуспешно се обложил со Господ дека може да ја прегради [[Брегалница]] и за една ноќ да го потопи цело [[Овче Поле]]? * ... дека '''[[Малдиви]]те''' имаат просечна '''[[надморска висина]]''' од само 1,5&nbsp;м? * ... дека [[бука|буковите шуми]] во долината на '''[[Длабока Река]]''' во Мавровско се прогласени за '''[[светско наследство на УНЕСКО]]'''? * ... дека '''[[Антарктик]]от''' е најголемата '''[[пустина]]''' на светот? * ... дека симболот за '''[[жива]] Hg''' доаѓа од старогрчкиот збор ''хидраргирос'' со значење „водено сребро“? * ... дека, и покрај неговите огромни димензии, '''[[Сонце]]то''' се класификува како '''[[жолто џуџе]]'''? * ... дека сите '''[[јагула|јагули]]''' од Македонија одат на „свадбен пат“ за да се мрестат во '''[[Саргасово Море|Саргасовото Море]]''' недалеку од [[Бермудски Триаголник|Бермудскиот Триаголник]]? * ... дека морепловната мерка за брзина '''[[јазол (единица)|јазол]]''' доаѓа од броењето јазли на јаже кое се фрлало во водата? * ... дека '''[[Винчестер]]''' бил првиот главен град на [[Кралство Англија|Англија]]? * ... дека '''[[Еарендел]]''' е најдалечната [[ѕвезда]] позната за науката, на растојание од 28 милијарди [[светлосна година|светлосни години]] од Земјата? * ... дека '''[[Макаронезија]]''' е подрачје на четири архипелази меѓу Европа и Северна Африка? * ... дека планетата [[Венера (планета)|Венера]] македонскиот народ ја нарекувал '''[[Обденица]]'''? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во директно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго блато“? * ... дека '''[[христијанско тетовирање во Босна и Херцеговина|христијаните во Босна и Херцеговина се тетовирале]]''' како обележје на нивната вера, иако обичајот датира од [[Илири|илирско време]]. * ... дека врвот '''[[Тумба (врв)|Тумба]]''' на [[Беласица]] е тромеѓа помеѓу [[Вардарска Македонија|Вардарска]], [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]]? * ... дека '''[[тектоника на плочите|тектонските плочи]]''' ги открил германскиот научник '''[[Алфред Вегенер]]''' во 1912 година? * ... дека хемискиот елемент '''[[ниобиум]]''' (Nb) е наречен по нимфата '''[[Ниоба]]''', ќерка на митскиот крал [[Тантал (митологија)|Тантал]]? * ... дека името „'''[[Шпанија]]'''“ потекнува од '''[[феникиски јазик|феникиското]]''' ''Спанија'', што значи „земја на зајаците“? * ... дека првата '''[[пегла|електрична пегла]]''' е измислена во 1882 година? * ... дека '''[[Малајски Архипелаг|Малајскиот Архипелаг]]''' е најголемата [[островска група]] на светот? * ... дека '''[[Српско-бугарска војна|Српско-бугарската војна]]''' траела само две седмици? * ... дека [[онколог]]от '''[[Анастас Коцарев]]''', кој соработувал со [[Марија Кири]], е единствениот Македонец кој со своето дело бил многу блиску до добивање на [[Нобелова награда|Нобеловата награда]]? * ... дека '''[[Папа Бенедикт IX|Бенедикт IX]]''' станал [[папа]] додека сè уште бил тинејџер? * ... дека '''[[Маунт Синери|највисоката планина во Холандија]]''' не е во Европа? * ... дека машкото пеење „'''[[гласоечко]]'''“ од [[Долни Полог]] е прогласено за '''[[нематеријално културно наследство]]''' на '''[[УНЕСКО]]'''? * ... дека огромен дел од [[Унгарија]] некогаш бил '''[[Панонско Море|под вода]]'''? * ... дека првата [[фотографија]] во историјата е направена во '''[[1826]]'''&nbsp;г. од прозорецот на нејзиниот пронаоѓач '''[[Жозеф Нисефор Ниепс]]''' во Ле Гра? * ... дека '''[[Хум (Хрватска)|Хум]]''' е најмалиот [[град]] во светот и има само 30 жители. * ... дека цариградскиот патријарх '''[[Кирил I Цариградски|Кирил I Лукарис]]''' (1572-1638) се обидел да го реформира [[православие]]то во духот на протестантскиот '''[[калвинизам]]'''? * ... дека градот '''[[Гелзенкирхен]]''' во Германија е привремено преименуван во „Свифткирхен“ во чест на концеритете на [[Тејлор Свифт]] во јули 2024 година? * ... дека '''[[Гагаузи]]те''' се православен народ генетски најблизок со '''[[Македонци]]те''', чиј [[туркиски народи|туркиски]] идентиет е вештачки конструкт произлезен од јазична асимилација? * ... дека '''[[Сонце]]то''' сочинува 99,8&nbsp;% од '''[[маса (физика)|масата]]''' на [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]]? * ... дека '''[[Белски даб|Белскиот даб]]''' во манастирот „[[Белски манастир|Св. Илија]]“ на [[Осогово]] е прогласен за [[Список на споменици на природата на Македонија|споменик на природата]]? * ... дека во [[историја на папството|историјата]] постоеле преку '''[[антипапа|40 антипапи]]'''? * ... дека споменикот „'''[[Валхала (споменик)|Валхала]]'''“ кај [[Регенсбург]] е здание во облик на антички храм кое ги чествува великаните од историјата на [[германски народи|германските народи]]? * ... дека [[Скопска Црна Гора]] е наречена „Скопска“ за да се различи од '''[[Црна Гора (Егејска Македонија)|истоимената планина]]''' помеѓу [[Сер (округ)|Серско]] и [[Драма (округ)|Драмско]] во североисточна [[Беломорска Македонија]]? * ... дека '''[[Полско-литванска Државна Заедница|Полска-Литванија]]''' била една од најголемите држави во Европа и постела повеќе од два века? * ... дека вредностите на '''[[водороден показател|водородниот показател]]''' ('''pH''') за [[киселост]] или [[базност]] се '''[[логаритам]]ски'''? * ... дека областа '''[[Барања]]''' е поделена помеѓу [[Унгарија]] и [[Хрватска]]? * ... дека '''[[стапчиња за јадење|стапчињата за јадење]]''' влегле во широка употреба дури за време на династијата [[Минг (династија)|Минг]] (XIV-XVII век), иако постоеле со илјадалетија? * ... '''[[Џон Кабот]]''' (Џовани Кабото) е првиот европски откривач на [[Северна Америка]], не сметајќи ги [[Винланд|Викинзите]]? * ... '''[[Тајане]]''' е македонски календарски обичај поврзан со празникот раѓањето на [[Јован Крстител]]? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? == 2023 == * ... дека јачината на [[ветар|ветровите]] се мери со '''[[Бофорова скала|Бофоровата скала]]'''? * ... дека '''[[Шведска]]''' ја сменила '''[[страна на возење|страната на возење]]''' од лево на десно на 3 септември 1967&nbsp;г.? * ... дека '''[[Џу Си]]''' се смета за најважниот [[конфуцијанство|конфуцијански]] филозоф по самиот Конфуциј? * ... дека '''[[Уран (планета)|Уран]]''' е првата планета откриена со '''[[телескоп]]'''? * ... дека [[јаболко]]то потекнува од [[Казахстан]] и пристигнало на нашите простори пред околу 3500 години? * ... дека '''[[оргули]]те''' прв ги измислил Ктесивиј Александриски во III век п.н.е.? * ... дека вистинското име на '''[[Марк Твејн]]''' било Семјуел Клеменс? * ... дека ирскиот композитор '''[[Џон Филд]]''' е творец на [[ноктурно]]то, подоцна популаризирано од [[Фредерик Шопен|Шопен]]? * ... дека на '''[[Пол на непристапност (поларна станица)|најнепристапната точка на Антарктикот]]''' стои биста на '''[[Ленин]]'''? * ... дека '''[[знаме на Шкотска|знамето на Шкотска]]''' како симбол го носи '''[[Андреин крст|Андреиниот крст]]''', на кој се смета дека е распнат [[Апостол Андреја]] — заштитник на Шкотска? * ... дека '''[[Општина Василево]]''' се смета за македонската престолнина на '''[[праз]]от'''? * ... дека '''[[Млечен Пат|нашата галаксија]]''' има 100 - 400 милијарди '''[[ѕвезда|ѕвезди]]''' и барем уште толку '''[[вонсончева планета|планети]]'''? * ... дека '''[[елкар]]ите''' се [[црви]] чии „гранчиња“ се пипки за собирање на [[планктон]]? * ... дека градот '''[[Белград (Албанија)|Белград]]''' во Албанија е основан во IV век п.н.е. од [[македон]]скиот цар [[Касандар]] под името '''[[Антипатреја]]''' во чест на татко му [[Антипатар]]? * ... дека библискиот цар '''[[Соломон]]''' имал 700 жени и уште 300 конкубини? * ... дека [[Скопје|скопската]] населба '''[[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]]''' е наречена по чудотворниот извор кој се наоѓал на местото на денешната црквичка '''„[[Црква „Св. Никита“ - Кисела Вода|Св. Никита]]“'''? * ... дека главата на '''[[Климент Охридски]]''' се чува во манастирот „'''[[Берски манастир|Св. Јован Претеча]]“''' кај [[Бер]], [[Егејска Македонија]]? * ... дека '''[[Кина]]''' на [[кинески јазик|кинески]] се нарекува '''[[Џунггуо|Џунг-гуо]]''' (中國) со значење „средишна земја“? * ... дека пустината '''[[Деште Лут]]''' во [[Иран]] е најврелото место на Земјата, на чија површина се измерени дури 70,7&nbsp;°C? * ... дека '''[[воздух]]от''' содржи 78&nbsp;% [[азот]], а само 21&nbsp;% [[кислород]]? * ... дека името на денешната скопска населба '''[[Црниче]]''' потекнува од средновековната тврдина '''[[Маркови Кули (Водно)|Чрнче]]''' на [[Водно]]? * ... дека '''[[Јована Лудата]]''' имала 6 деца, и сите станале европски [[монарх|монарси]]? * ... дека селото '''[[Б’с]]''', Кривопаланечко е населено место со најкраткото име во [[Македонија]]? * ... дека '''[[ботулински токсин|ботулинскиот токсин]]''' е најсмртоносната супстанција на светот, и може да предизвика [[смрт]] во рок од неколку минути? * ... дека '''[[Пелагониска битка (1259)|Пелгониската битка]]''' (1259) одиграна кај [[Леринско|леринските]] села [[Неокази (Леринско)|Неокази]] и [[Овчарани]] му го ставила крајот на [[Четврта крстоносна војна|крстоносното]] '''[[Латинско Царство]]''' на Балканот? * ... дека '''[[Синајски Полуостров|Синајскиот Полуостров]]''' е копнен мост помеѓу [[Африка]] и [[Азија]]? * ... дека елементот '''[[кадмиум]]''' (Cd) е наречен по феникискиот јунак [[Кадмо]], основач на [[Теба (Грција)|Теба]] и [[Лихнид]] (денешен Охрид)? * ... дека '''[[Свети Стефан]]''' е првиот христијански '''[[маченик]]'''? * ... дека дрвото '''[[гинко]]''' останало непроменето цели 200 милиони години? * ... дека во геометријата постои '''[[едноаголник]]'''? * ... дека '''[[Дупјачка таблица|Дупјачката таблица]]''' пронајдена кај [[костурско]]то село [[Дупјак]] сведочи за писменоста во Македонија пред повеќе од 7000 години? * ... дека на светот постојат дури 4.000 сорти на '''[[компир]]'''? * ... дека '''[[тесеракт]]от''' е хиперкоцка која се простира во [[четврта димензија|четири просторни димензии]]? * ... дека соѕвездието '''[[Јужен Крст (соѕвездие)|Јужен Крст]]''' има само четири ѕвезди? == 2022 == * ... дека [[Балкански Полуостров|Балканскиот Полуостров]] е наречен по '''[[Стара Планина]]''', чие турско име е „Балкан“? * ... дека '''[[Битола]]''' е основана од кралот '''[[Филип II Македонски]]'''? * ... дека '''[[Пафнутиј Чебишов]]''' (1821 – 1894) се смета за татко на [[Русија|руската]] [[математика]]? * ... дека зборот '''[[савана]]''' е од таинско потекло и првично се однесувал на рамничарски подрачја во [[Панама]] каде денес нема таков [[биом]]? * ... дека [[бука|буковите шуми]] во долината на '''[[Длабока Река]]''' во Мавровско се прогласени за '''[[светско наследство на УНЕСКО]]'''? * ... дека пред да се самоубие, англискиот неокласицистички сликар '''[[Џон Вилијам Годвард]]''' напишал „''на светов нема доволно место за мене и [[Пабло Пикасо|Пикасо]]''“? * ... дека големиот [[Античка Македонија|древномакедонски]] војсководец '''[[Кратер (војсководец)|Кратер]]''' е роден кај [[Рупишта]], Костурско? * ... дека планетата [[Венера (планета)|Венера]] македонскиот народ ја нарекувал „'''[[Обденица]]'''“ * ... дека '''[[бамбус]]от''' е најбрзорастечко растение на светот, и може да расте по еден метар дневно? * ... дека францускиот астроном '''[[Никола Луј де Лакај]]''' открил дури [[Никола Луј де Лакај#Работа на ’Ртот на Добрата Надеж|14 соѕвездија]]? * ... дека '''[[Хенри VI]]''' станал [[Крал на Англија|крал]] на возраст од само 9 месеци? * ... дека ѕвезденото јато '''[[Плејади (ѕвездено јато)|Плејади]]''' македонскиот народ го нарекувал „'''[[Плејади (митологија)|Квачка]]'''“? * ... дека '''[[Гренланд]]''' е најголемиот [[остров]] на светот? * ... дека најисточната точка во Европа е ’ртот '''[[Флисингски]]''' во архипелагот [[Нова Земја]], Русија? * ... дека '''[[молња]]та''' при удар достигнува темепратура од 30.000 [[келвин]]и, петпати поголема од онаа на [[Ѕвездена корона|површината]] на Сонцето? * ... дека островот '''[[Градиште (остров)|Градиште]]''' во [[Тиквешко Езеро|Тиквешкото Езеро]] е прогласен за [[културно наследство на Македонија]] поради остатоците од утврдената античка населба '''[[Градиште (остров)#Утврдено градиште и Град Тиквеш|Град Тиквеш]]''' која се наоѓала на тоа возвишение? * ... дека песната „'''[[Благуњо дејче, пожаранче]]'''“ ја опева неостварената љубов на Аце Абаџијата кон познатата убавица Благуња Ѓолова (1889 - 1956), родум од гостиварско [[Пожаране]]? * ... дека '''[[Јужен Судан]]''' е најмладата држава во светот? * ... дека скопската '''[[Саат-кула (Скопје)|Саат-кула]]''' е првата саат-кула во Османлиското Царство, а нејзиниот часовник е донесен во XVI век од новоосвоениот град '''[[Сигет]]''' во Унгарија? * ... дека историскиот '''[[Насредин Оџа]]''' (1208 ― 1285) бил [[суфија]] кој живеел во [[Акшехир]], Средна Анадолија? * ... дека во Македонија традиционално се користеле '''[[кирилични бројки]]''' наместо подоцна воведените арапски? * ... дека врвот '''[[Тумба (врв)|Тумба]]''' на [[Беласица]] е тромеѓа помеѓу [[Вардарска Македонија|Вардарска]], [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]]? * ... дека '''[[Бараково (Пиринско)|Бараково]]''' е единственото село во [[Пиринска Македонија]] вон денешната [[Благоевградска област]]? * ... дека хемискиот елемент '''[[индиум]]''' (In) не е наречен по Индија, туку по бојата '''[[индиго]]''' која ја оддава при [[спектроскопија|спектроскопско]] набљудување? * ... дека морепловната мерка за брзина '''[[јазол (единица)|јазол]]''' доаѓа од броењето јазли на јаже кое се фрлало во водата? * ... дека средновековното име на '''[[Дојран]]''' е ''Полин''? * ... дека островите [[Голем Диомид|Голем]] и [[Мал Диомид|Мал Диомид]] во [[Берингов Проток|Беринговиот Проток]] имаат '''[[меѓународна датумска граница|временска разлика од 21 час]]''' и се во различен календарски ден, иако се на растојание од само 3,8&nbsp;км? * ... дека '''[[поскок]]от''' е најотровна змија во [[Македонија]] и цела [[Европа]]? * ... дека '''[[Моштенци]]те''' се подгрупа на македонскиот народ која живее во јужниот дел на [[Македонија|Р.&nbsp;Македонија]] и поголем број села во [[Егејска Македонија]]? * ... дека една кафена лажичка црпната од '''[[неутронска ѕвезда]]''' би тежела 4 милијарди тони? * ... дека '''[[Костур (општина)|Општина Костур]]''' има дури 43 поранешни, денес непостоечки села? * ... дека '''[[Нов Зеланд]]''' е последната земја [[преселба на населението|населена]] од човекот? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата [[Ајватово]] и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека преспанското село '''[[Нивици]]''' има дури '''[[Нивици#Цркви|три пештерни цркви]]'''? * ... дека '''[[знаме на Непал|знамето на Непал]]''' е единственото неправоаголно знаме во светот? * ... дека во муслиманските верници палеле свеќи во '''[[Турбе на Синан Челеби|Турбето на Синан Челеби]]''' (1493) на охридски [[Плаошник]] во знак на почит кон [[Свети Климент Охридски|Св. Климент Охридски]] бидејќи турбето било изградено на местото на [[Црква „Св. Климент и Пантелејмон“ - Охрид#Црква Светите Климент и Пантелејмон|неговата стара црква]]? * ... дека според едно предание, '''[[Охридски чинар|Чинарот во Охрид]]''' е засаден од сесловенскиот просветител '''[[Климент Охридски]]'''? == 2021 == * ... дека композиторот '''[[Јохан Себастијан Бах]]''' имал дури 20 деца со две жени (7 со првата и 13 со втората)? * ... дека папагалот '''[[мал александар]]''' (''Psittacula krameri'') го носи името на кралот [[Александар Македонски]], за кој се смета дека ги довел птиците од овој род во [[Средоземјето]] од [[Индија]] како подароци за аристократијата и дипломатите? * ... дека '''[[Смолика]]''' во [[Гребенско]] е втора највисока планина во [[Егејска Македонија]] (и цела денешна Грција), веднаш по [[Олимп]]? * ... дека '''[[патристика]]та''' е наука за [[црковни отци|црковните отци]] и нивното дејствување во обединувањето на [[античка филозофија|античката филозофија]] со [[христијанство|христијанското]] учење? * ... дека '''[[Елбрус]]''' (5.642&nbsp;м) на [[Кавказ (планински венец)|Кавказ]] е највисоката планина во [[Европа]]? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во директно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго блато“? * ... дека со само 30 жители (2011), '''[[Хум (Хрватска)|Хум]]''' на Истра е најмалиот град во светот? * ... дека според месното предание, '''[[Ѓаволски Ѕид|Ѓаволскиот Ѕид]]''' настанал кога [[Ѓавол]]от неуспешно се обложил со Господ дека може да ја прегради [[Брегалница]] и за една ноќ да го потопи цело [[Овче Поле]]? * ... дека '''[[Удовски Остров|Удовскиот Остров]]''' кај с.&nbsp;[[Удово]] на реката [[Вардар]] е најголемиот речен [[Острови во Македонија|остров во Македонија]] и втор остров по површина во земјата? * ... дека бојата тегет е наречена по видниот австриски адмирал '''[[Вилхелм фон Тегетоф]]'''? * ... дека '''[[птици]]те''' се [[диносаурус]]и? * ... дека '''[[факс]]от''' е измислен 11 години пред [[телефон]]от? * ... дека во 1000 г. '''[[Охридска патријаршија|Охридската патријаршија]]''' излегувала на 4 мориња (Егејско, Јонско, Јадранско и Црно)? * ... дека охридското село '''[[Велмеј]]''' има дури '''[[Велмеј#Археолошки наоѓалишта|26 археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[Блаженства]]та''' се девет препораки на [[Исус Христос|Христос]] („Блажени се...“) изречени во неговата [[Беседа на гората]]? * ... дека според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... дека кај тиквешкото село '''[[Росоман]]''' се наоѓало едно од двете '''[[пристаниште|речни пристаништа]]''' во Вардарска Македонија, од кое се испорачувале земјоделски производи во Солун сè до 1912 година? * ... дека вистинското име на [[Фреди Меркјури]] е '''[[Фреди Меркјури|Фарух Булсара]]'''? * ... дека 98&nbsp;% од познатите '''[[потенцијално опасно тело|потенцијално опасни тела]]''' не се закана по [[Земја]]та во следните 100 години? * ... дека '''[[Хипарх]]''' се смета за основач на '''[[тригонометрија]]та'''? * ... дека '''[[Антипа Пергамски|Св. Антипа Пергамски]]''' се смета за заштитник на [[стоматологија|забарите]] и оние со забоболка? * ... дека најголемиот дел од '''[[Антарктик]]от''' се смета за '''[[пустина]]'''? * ... дека индиското име на '''[[Индија]]''' е '''Барат''' (भारत)? * ... дека годинава '''[[Википедија]]''' прослави 20 години постоење? * ... дека '''[[Македонски народен театар#Историја|првиот театар во Скопје]]''' („Ада Кафе“) е отворен во 1906 година? * ... дека градот '''[[Пешкопеја]]''' во денешна Албанија во средновековието се нарекувал ''Пресоленград''? * ... дека '''[[Наум Миладинов]]''' (1817-1897), братот на [[Браќа Миладиновци|Димитар и Константин Миладинови]], бил првиот запишувач на [[македонски народни песни|македонските народни песни]] во [[музичка нотација]]? == 2020 == * ... дека [[Мариово|мариовското]] село '''[[Витолиште]]''' има барем '''[[Витолиште#Археолошки наоѓалишта|22 археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[колибри]]то''' е единствената птица способна да лета наназад? * ... дека '''[[Кралско друштво|Кралското друштво]]''' од [[Лондон]] е најстарата академија на науките во светот, основана во 1660 година? * ... дека скопската населба '''[[Радишани]]''' е '''[[Катастарска Парцела 781 (Радишани)|населена уште од римско време]]'''? * ... дека '''[[Луј XIX]]''' кралувал со Франција само 20 минути, пред самиот да [[абдикација|абдицира]]? * ... дека според едно предание, основач на [[Лихнид]] (денешен Охрид) е легендарниот јунак '''[[Кадмо]]''', прогонет [[Феникија|Феничанец]] кој бил првиот смртник на чија свадба биле присутни олимписките божества? * ... дека во археолошкото наоѓалиште '''[[Старо Бонче (археолошко наоѓалиште)|Старо Бонче]]''' (Прилепско) се смета дека се наоѓаат остатоците од кралскиот дворец на [[Пелагонија]], во чија близина е погребан кралот на [[Пелагонци]]те? * ... дека '''[[калциум]]от''' е најзастапениот [[метал]] во човечкото тело? * ... дека '''[[Моштенци]]те''' се подгрупа на македонскиот народ која живее во јужниот дел на [[Македонија|Р. Македонија]] и поголем број села во [[Егејска Македонија]]? * ... дека ѕвездата '''[[VY Големо Куче]]''' е дури три милијарди пати поголема од нашето [[Сонце]]? * ... дека единствениот познат организам кој се смета за '''[[биолошка бесмртност|биолошки бесмртен]]''' е медузата '''''[[Turritopsis nutricula]]'''''? * ... дека поимот '''[[кварц]]''' е германска варијанта на [[полски јазик|полското]] ''kwardy'', што значи „тврд“, и го има истиот корен како македонскиот збор? * ... дека тврдината '''[[Маркови Кули (Водно)|Маркови Кули]]''' (Чрнче) на планината [[Водно]] датира од '''[[VI век]]'''? * ... дека '''[[ентомологија]]та''' е гранка на зоологијата која се занимава со изучување на [[инсекти]]те? * ... дека '''[[Плимут (Монтсерат)|Плимут]]''' на островот [[Монтсерат]] е единствениот [[главен град]] на светот без жители? * ... дека според една теорија, кратовското село '''[[Шлегово]]''' е наречено по [[Германци|германските]] рудари доселени од областа [[Шлеска]]? * ... дека '''[[Прусија]]''' како политички ентитет престанала да постои дури во '''[[1947]]''' година? * ... дека '''[[гавран]]от''' е '''[[песнопојна птица]]''', иако неговото гракање е непријатно за човечките уши? * ... дека '''[[Лахта-центар]]от''' во [[Санкт Петербург]] е највисока градба во Европа со 462&nbsp;м? * ... дека и покрај класичниот [[османлиска архитектура|османлиски изглед]], џамијата '''„[[Чамлиџа-џамија|Чамлиџа]]“''' во [[Истанбул]] е изградена во 2019 година? * ... дека руско-германската вселенска опсерваторија „'''[[Спектар-РГ]]'''“ се очекува да даде слика за 100.000 [[галактичко јато|јата од галаксии]]? * ... дека островот '''[[Калата]]''' во езерото [[Калиманци (езеро)|Калиманци]] е дел од антички [[тврдина|утврден]] град? * ... дека половината [[сојузни држави на САД]] носат имиња '''[[потекло на имињата на сојузните држави на САД|добиени од домородните американски јазици]]'''? * ... дека '''[[даб]]от''' му припаѓа на семејството на '''[[буки]]те''' (''Fagaceae'')? * ... дека островот '''[[Свети Мартин (остров)|Свети Мартин]]''' во [[Карипско Море|Карипското Море]] е поделен на меѓу [[Франција]] и [[Холандија]]? * ... дека средновековниот утврден град '''[[Женско (тврдина)|Женско]]''' во [[Кукушко]] бил така наречен бидејќи имал толку силни кули и бедеми, што можеле да го бранат жени? * ... дека '''[[Горчливо Езеро|Горчливото Езеро]]''' во [[Кукушко]], [[Егејска Македонија]] е трипати [[соленост|посолено]] од [[Мртво Море|Мртвото Море]]? * ... дека [[Александар Македонски]] се образувал три години кај филозофот [[Аристотел]] во неговото училиште „'''[[Миески нимфеј]]'''“ кај селото [[Копаново]] во [[Негушко]], [[Егејска Македонија]]. * ... дека '''[[унгарски јазик|унгарскиот јазик]]''' има дури '''18 [[падеж]]и'''? * ... дека општината '''[[Барле-Хертох]]''' ја има најсложената [[државна граница]] во светот, со бројни енклави и ексклави на [[Белгија]] и [[Холандија]] една во друга? * ... дека '''[[Маличко Езеро|Маличкото Езеро]]''', помеѓу [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] на север и градот [[Горица (Албанија)|Горица]] (Корча) на југ, е исцедено во 1940-тите во борба против [[маларија]]та? * ... дека најголемото езеро во Британија, '''[[Лох Неј]]''', е во сопственост на Ерлот од Шафтсбери? * ... дека геолошкиот период [[јура]] е наречен по планинскиот венец '''[[Јура (планински венец)|Јура]]''' меѓу Франција и Швајцаревија, како нејзино типско подрачје? * ... дека '''[[Хипарх]]''' (II век п.н.е.) се смета за основоположник на [[тригонометрија]]та? * ... дека селото '''[[Долни Дисан]]''' во [[Неготинско]] има исклучително [[палеонтологија|палеонтолошко]] наоѓалиште, каде се откопани коски од [[камила|камили]], [[жирафа|жирафи]], [[лав]]ови, [[хиена|хиени]], [[мастодонт]]и и [[хипарион]]и стари 10 милиони години? * ... дека историско-географската област '''[[Мрвачко]]''' во [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]] го носи името на македонската етнографска група [[Мрваци]], така наречени поради трошките и правот врз нивната облека бидејќи се занимавале со [[рударство]]? * ... дека '''[[Општина Прилеп]]''' е најголемата [[општини во Македонија|општина]] во Македонија по површина? * ... дека '''[[едноотворни]]те''' (клунарите и клунестите ежови) се единствените [[цицачи]] што [[јајценосни животни|несат јајца]]? * ... дека во [[Африка]] има дури 535 јазици од групата '''[[банту-јазици|банту]]'''? * ... дека руската песна „'''[[Калинка (песна)|Калинка]]'''“ не е изворна народна песна, туку композиција на '''[[Иван Ларионов]]''' од 1860 г.? * ... дека според едно старо предание, во реката '''[[Брегалница]]''', на подножјето на [[Плачковица]] живеел воден '''[[змеј]]''', кој имал задача од '''[[Пајонци|пајонските кралеви]]''' да го брани Светиот Град од непријателите? * ... дека '''[[Јелоустоун]]''' е првиот [[национален парк]] во светот, отворен во 1872 година? * ... дека според една претпоставка, [[меглен]]ското село '''[[Преб’диште]]''' е наречено по [[Пребонд]], кнезот на [[македонски Словени|македонските Словени]]? * ... дека '''[[морска милја|морската милја]]''' е единица за должина која изнесува околу една [[лачна минута]] географска должина долж некој [[меридијан]]? * ... дека преспанското село '''[[Стење]]''' има [[Стење#Културни и природни знаменитости|5 цркви]] и [[Стење#Културни и природни знаменитости|6 археолошки наоѓалишта]]? * ... дека целиот југ на '''[[Бангладеш]]''' се состои од огромното '''[[устие]]''' на реката '''[[Ганг]]'''? * ... дека градот '''[[Скопје]] [[електрификација|почнал да користи електрична енергија]]''' во '''[[1909]]''' година? * ... дека '''[[патишта во Македонија|патната мрежа на Македонија]]''' има вкупна должина од дури 14.182 километри? * ... дека францускиот двокрилец од марката „'''[[Потез 29]]'''“ (''Potez 29'') станал првиот комерцијален патнички авион во Македонија, кој почнал да го опслужува [[Меѓународен аеродром Скопје|Скопскиот аеродром]] во 1928&nbsp;г. со превозникот „[[Аеропут]]“? * ... дека галаксијата '''[[GN-z11]]''' е најдалечниот и најстариот пронајден астрономски објект во вселената, на растојание од 32 милијарди [[светлосна година|светлосни години]] од Земјата? * ... дека '''[[црна смрт|црната чума]]''' дошла во Европа преку [[Република Џенова|џеновските трговци]] од [[Феодосија|Кафа]] (денешна Феодосија) во [[Крим]], кога [[Монголско Царство|монголската војска]] ги катапултирала заразените тела на мртвите војници при опсадата на градот? * ... дека земјата '''[[Црна Гора]]''' е наречена по планината '''[[Ловќен]]''' која во минатото била прекриена со густи темни шуми? * ... дека некогашните '''[[Ниски Земји]]''' прераснале во денешните држави [[Белгија]], [[Луксембург]] и [[Холандија]], како и областа [[Француска Фландрија]]? * ... дека првиот христијанин во Европа, '''[[Света Лидија Македонка|Лидија Македонката]]''', е покрстена во [[Филипи]] кај денешното с.&nbsp;'''[[Рахче]]''' во Кавалско, Егејска Македонија? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во непосредно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго [[блато]]“? == 2019 == * ... дека во [[Ресенско]] постојат '''[[Список на археолошки локалитети во Ресенско|барем 125 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[UY Штит]]''', најголемата [[ѕвезда]] позната на астрономијата, е 3,7 милијарди пати поголема од нашето [[Сонце]]? * ... дека вештачкото '''[[Владовско Езеро]]''' недалеку од градот [[Воден]], Егејска Македонија, е дом на преку 250 видови [[птици]]? * ... дека македонскиот народ во минатото галаксијата '''[[Андромеда (галаксија)|Андромеда]]''' ја нарекувал '''[[Гумно]]''' поради големата сличност на обликот? * ... дека градот '''[[Белград (Албанија)|Белград]]''' во Албанија е основан во IV век п.н.е. од [[македон]]скиот цар [[Касандар]] под името '''[[Антипатреја]]''' во чест на татко му [[Антипатар]]? * ... дека '''[[Аралско Езеро|Аралското Езеро]]''' е сведено на поголема бара поради прекумерното користење на водата од реката [[Аму Дарја]] за наводнување на [[памук|памучните]] полиња? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата [[Ајватово]] и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека '''[[стоболка]]та''' (''Spermophilus citellus'') е така наречена поради народното верување дека лечи од сто болести? * ... дека '''[[Јеловјане]]''' и '''[[Урвич]]''' во [[Горни Полог]] (Тетовско) се '''[[Горанци|горански села]]''', иако не се во областа [[Гора (област)|Гора]]? * ... дека римскиот пат '''[[Вија Егнација]]''' е наречен по нејзиниот градител — [[Гнеј Егнациј]], проконзул на [[Македонија (римска провинција)|Македонија]]? * ... дека историско-географската област '''[[Чеч]]''' се протега во [[Пиринска Македонија|Пиринска]] и [[Егејска Македонија]], но дел од нејзиното население живее во [[Одринско]], [[европска Турција]]? * ... дека првото '''[[сметачко глувче]]''' е направено во [[1964]]&nbsp;г. како изум на американскиот инженер [[Даглас Енгелбарт]]? * ... дека Русумскиот мост на реката '''[[Кагера]]''' го прешле дури 250&nbsp;000 лица во рок од 24 часа, бегајќи во [[Танзанија]] од [[геноцид]]от во [[Руанда]]? * ... дека целата '''[[Британска Индоокеанска Територија]]''' (аргипелагот [[Чагос]]) воопшто нема постојано население? * ... дека '''[[стапчиња за јадење|стапчињата за јадење]]''' влегле во широка употреба дури за време на династијата [[Минг (династија)|Минг]] (XIV-XVII век), иако постоеле со илјадалетија? * ... дека [[Општина Долнени]] има дури '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Прилепско|184 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека споменикот „'''[[Валхала (споменик)|Валхала]]'''“ кај [[Регенсбург]] е здание во облик на антички храм кое ги чествува великаните од историјата на [[германски народи|германските народи]]? * ... дека во Македонија традиционално се користеле '''[[кирилични бројки]]''' наместо подоцна воведените арапски? * ... дека '''[[Бања Банско]]''' е изградена од римскиот цар [[Каракала]] во [[III век]]? * ... дека музејот '''[[Уфици]]''' во [[Фиренца]] еден од најстарите и најпосетуваните во светот? * ... дека '''[[Малдиви]]те''' имаат просечна '''[[надморска висина]]''' од само 1,5&nbsp;м? * ... дека на [[Кавказ]]от има дури три непризнаени држави — '''[[Абхазија]]''', '''[[Јужна Осетија]]''' и '''[[Нагорно-Карабах|Нагорно-Карабах (Арцах)]]'''? * ... дека рускиот космонаут '''[[Алексеј Леонов]]''' е првиот човек во историјата кој излегол во отворена вселена? * ... дека вредностите на '''[[водороден показател|водородниот показател]]''' ('''pH''') за [[киселост]] или [[базност]] се [[логаритам]]ски? * ... дека [[цар на Мексико|мексиканскиот цар]] '''[[Максимилијан I (Мексико)|Максимилијан I]]''' бил помлад брат на австрискиот цар [[Франц Јосиф I]]? * ... дека првите '''[[град]]ови''' настанале во '''[[Сумер]]ија''' во IV милениум п.н.е.? * ... дека '''[[Средноатлантски Гребен|Средноатлантскиот Гребен]]''' е дел од подводен верижен систем кој се протега 40.000&nbsp;км низ целиот свет? * ... дека англискиот збор ''Thursday'' ([[четврток]]) доаѓа од [[старонордиски јазик|старонордискиот]] ''Þorsdagr'', што значи „Ден на богот [[Тор (митологија)|Тор]]“. * ... дека сè до 2015 г. во '''[[Западни Фјордови|Западните Фјордови]]''' на [[Исланд]] важел закон дека секој Баскиец виден на таа територија треба да се убие на лице место? * ... дека '''[[ISBN|меѓународниот стандарден книжен број]]''' (ISBN) е воведен во '''[[1970]]''' година? * ... дека селото '''[[Старо Коњарево]]''', [[Струмичко]] се наоѓа [[:Податотека:Старо Коњарево во Општина Ново Село.svg|на тромеѓата]] помеѓу [[Вардарска Македонија|Вардарска]], [[Егејска Македонија|Егејска]] и [[Пиринска Македонија]]? * ... дека зборот „[[вулкан]]“ доаѓа од островот '''[[Вулкано]]''' во [[Тиренско Море|Тиренското Море]] северно од Сицилија? * ... дека првата '''[[банкнота]]''' во Европа е издадена во '''[[1661]]''' година? * ... дека '''[[елкар]]ите''' се [[црви]] чии „гранчиња“ се пипки за собирање на [[планктон]]? * ... дека [[домашна овца|домашната овца]] потекнува од '''[[ерменски муфлон|ерменскиот муфлон]]'''? * ... дека '''[[Општина Василево]]''' се смета за македонската престолнина на '''[[праз]]от'''? * ... дека [[сојузни држави на САД|сојузната држава]] '''[[Род Ајленд]]''' во САД всушност е континентална, а не островска? * ... дека во Полска има дури '''[[Струга (појаснување)|8 населени места со име Струга]]'''? == 2018 == * ... дека '''[[Алеф-број|алеф-нула]]''' (<math>\aleph_0</math>) е најмалиот бесконечен [[кардинален број]]? * ... дека, според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... дека најисточната точка во Европа е ’ртот '''[[Флисингски]]''' во архипелагот [[Нова Земја]], Русија? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата [[Ајватово]] и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека во [[Папуа Нова Гвинеја]] се говорат дури '''[[јазици во Папуа Нова Гвинеја|850 различни јазици]]'''? * ... дека елементот '''[[цинк]]''' (Zn) е наречен по [[германски јазик|германскиот]] поим ''Zinke'', што значи „забец“? * ... дека според [[кинеска астрологија|кинеската астрологија]], [[2018]] е '''[[куче (хороскопски знак)|Година на кучето]]'''? * ... дека последниот говорник на '''[[далматински јазик|далматинскиот јазик]]''' починал во 1898 г.? * ... дека '''[[Бараково (Пиринско)|Бараково]]''' е единственото село во [[Пиринска Македонија]] вон денешната [[Благоевградска област]]? * ... дека '''[[Видринец]]''' е најмалиот од четирите [[преспа]]нски острови? * ... дека '''[[Анастас Коцарев]]''' кој соработувал со Марија Кири, е единствениот Македонец што со своето дело бил многу блиску до добивање на Нобеловата награда? * ... дека златната рипка е вид '''[[караши|караш]]'''? * ... дека откако ќе достигнат зрелост, женките кај некои '''[[еднодневки]]''' живеат само пет минути? * ... дека островот '''[[Калата]]''' во езерото [[Калиманци (езеро)|Калиманци]] е дел од антички [[тврдина|утврден]] град? * ... дека со должина од 5-6&nbsp;см, '''[[пчелесто колибри|пчелестото колибри]]''' од [[Куба]] е најмалата птица на светот? * ... дека '''[[лилјаци]]те''', хранејќи се со штетници, му заштедуваат 3 милијарди долари годишно на американското [[земјоделство|земјоделско]] стопанство? * ... дека '''[[Кристофер Колумбо]]''' никогаш не стапнал на самиот [[Северна Америка|северноамерикански континент]]? * ... дека островите [[Голем Диомид|Голем]] и [[Мал Диомид|Мал Диомид]] во [[Берингов Проток|Беринговиот Проток]] имаат '''[[меѓународна датумска граница|временска разлика од 21 час]]''' и се во различен календарски ден, иако се на растојание од само 3,8&nbsp;км? * ... дека '''[[калциум]]от''' е најзастапениот [[метал]] во човечкото тело? * ... дека '''[[Западносибирска Низина|Западносибирската Низина]]''' е најголемата [[рамница]] на светот? * ... дека '''[[кикиритки]]те''' потекнуваат од [[Јужна Америка]]? * ... дека со преку 700 цркви, градот '''[[Нешвил]]''' во [[Тенеси]], САД го нарекуваат „[[протестантство|Протестантскиот]] [[Ватикан]]“ и „Токата на [[Библиски појас|Библискиот појас]]“? * ... дека целиот југ на '''[[Бангладеш]]''' се состои од огромното '''[[устие]]''' на реката '''[[Ганг]]'''? * ... дека според една теорија, селото '''[[Шлегово]]''' е наречено по [[Германци|германските]] рудари доселени од областа [[Шлеска]]? * ... дека '''[[Бања Банско]]''' е изградена од римскиот цар [[Каракала]] во III век? * ... дека првите професионални '''[[пожарникарство|противпожарни служби]]''' во Македонија се појавиле во '''[[1836]]''' година? * ... дека на почетокот од [[наша ера|нашата ера]], градот '''[[Рим]]''' имал милион жители? * ... дека планината '''[[Аконкагва]]''' крај аргентинско-чилеанската граница е највисоката [[планина]] надвор од Азија? * ... дека '''[[Југословенска академија на науките и уметностите|Југословенската академија на науките и уметностите]] (ЈАЗУ)''' во [[Загреб]] е основана во 1861 г. како матична културно-научна установа на сите [[Јужни Словени]]? * ... дека најдалечната забележана ѕвезда, наречена '''[[Икар (ѕвезда)|Икар]]''', се наоѓа на растојание од 9 милијарди светлосни години од Земјата? * ... дека во [[Русија]] живеат преку '''[[народи во Русија|186 народи]]'''? * ... дека титулата '''[[Свет римски цар]]''' потекнува од надлежноста на неговите претходници врз [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] како владетели на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] пред [[историја на папството|подемот на папството]]? * ... дека селото '''[[Б’с]]''', Кривопаланечко е населено место со најкраткото име во [[Македонија]]? == 2017 == * ... дека '''[[чума]]та''' дошла во Европа преку [[Република Џенова|џеновските трговци]] од [[Феодосија|Кафа]] (денешна Феодосија) во [[Крим]], кога [[Монголско Царство|монголската војска]] ги катапултирала заразените тела на мртвите војници при опсадата на градот? * ... дека во [[САД]] има дури 31 округ со името '''[[Вашингтон (округ)|Вашингтон]]'''? * ... дека '''[[Африка]]''' се протега на сите четири '''[[Земјини полутопки|полутопки]]'''? * ... дека '''[[молња]]та''' при удар достигнува темепратура од 30.000 [[келвин]]и, петпати поголема од онаа на [[Корона|површината]] на Сонцето? * ... дека во '''[[Дихово]]''', [[Битолско]] во 1883 г. е отворена првата текстилна фабрика на Балканот? * ... дека селото [[Центар Жупа]] изворно се нарекувало '''[[Вапа]]''' — поим во директно сродство со [[санскрит]]скиот збор ''vāpī'', што значи „долго блато“? * ... дека '''[[Општина Прилеп]]''' е најголемата [[општини во Македонија|општина]] во Македонија по површина? * ... дека во [[Кина]] живеат '''[[список на народности во Кина|56 официјално признаени народности]]'''? * ... дека [[Скопје]] лежи на '''[[42. северен напоредник|ист напоредник]]''' со северна [[Јапонија]] ([[Хокаидо]])? * ... дека големиот древномакедонски војсководец '''[[Кратер (војсководец)|Кратер]]''' е роден кај [[Рупишта]], [[Костурско]]? * ... дека кон крајот на 1940-тите, [[Тетово]] имал [[Аеродром Тетово|'''воен аеродром''']], своевремено најмодерен на целиот [[Балкански Полуостров]]? * ... дека молецот '''''[[Neopalpa donaldtrumpi]]''''' е наречен по американскиот претседател [[Доналд Трамп]] поради сличноста во „фризурите“? * ... дека '''[[врвен кварк|врвниот кварк]]''' е најмасивната [[елементарна честичка]] во природата, тешка колку цел [[атом]] на [[волфрам]]от? * ... дека [[Греамова Земја|Греамовата Земја]] на [[Антарктик]]от има крајбрежен нунатак ([[чука]]) наречен '''[[Итар Пејо (нунатак)|Итар&nbsp;Пејо]]''' во чест на македонскиот народен јунак? * ... дека [[Пробиштипско|пробиштипското]] селото [[Лесново]] лежи во јасно сочуван фосилен кратер на вулканска купа, позната како '''[[Лесновска Купа]]'''? * ... дека според легендата на мештаните, името на [[ресенско]]то село '''[[Арвати]]''', близу [[Преспанско Езеро|Преспанското Езеро]] потекнува од народот [[Хрвати]]? * ... дека со должина од 27&nbsp;м, реката '''[[Репруа]]''' во [[Абхазија]] е веројатно најкратката на светот? * ... дека преспанското село '''[[Стење]]''' има [[Стење#Културни и природни знаменитости|5 цркви]] и [[Стење#Културни и природни знаменитости|6 археолошки наоѓалишта]]? * ... дека името на денешната скопска населба [[Црниче]] потекнува од средновековната тврдина '''[[Маркови Кули (Водно)|Чрнче]]''' на [[Водно]]? * ... дека '''[[ентомологија]]''' е науката што се занимава со проучување на [[инсекти]]те? * ... дека '''[[синапсиди]]те''' се нарекуваат и „працицачи“ бидејќи се сметаат за најрани предци на [[цицачи]]те? * ... дека '''[[Смолика]]''' во [[Гребенско]] е втора планина по висина планина во [[Егејска Македонија]] (и цела денешна Грција), веднаш по [[Олимп]]? == 2016 == * ... дека '''[[UY Штит]]''', најголемата [[ѕвезда]] позната на астрономијата, е 3,7 милијарди пати поголема од нашето [[Сонце]]? * ... дека '''[[гренландска ајкула|гренландската ајкула]]''' е најдолговечното [[’рбетници|’рбетно животно]] на светот, кое може да живее до 5 века? * ... дека годинава '''[[голф на Летните олимписки игри 2016|голфот]]''' се враќа како [[олимписки спорт]] по цели 112 години? * ... дека според една од тезите, поимот „'''[[вегетаријанство]]'''“ потекнува од [[латински јазик|латинскиот]] поим ''vegetus'' (жив, енергичен), наместо од [[англиски јазик|англискиот]] ''vegetable'' ([[зеленчук]])? * ... дека градот '''[[Пробиштип]]''' според статистичките и пописни податоци '''не постои''' како посебна статистичка единица? * ... дека [[бурма]]нскиот дипломат и [[Генерален секретар на Обединетите Нации|Генерален секретар на ООН]], '''[[У Тант]]''' (1909-1974) е '''[[почесни граѓани на Скопје|почесен граѓанин на Скопје]]'''? * ... дека куполата на '''[[Пантеон (Рим)|Пантеонот]]''' во [[Рим]] (II век) е направена од [[бетон]] — материјал кој е подоцна заборавен, и повторно воведен дури во [[Индустриска револуција|Индустриската револуција]] (XVIII-XIX век)? * ... дека со смртта на [[цар на Светото Римско Царство|царот]] '''[[Лудвиг Побожниот]]''' ({{крат|вл.|владеел}} 814–840), по негова замисла [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] е поделено на три дела од кои потекнуваат денешните земји [[Германија]], [[Франција]] и [[Италија]]? * ... дека од годинава, градот [[Днепропетровск]] во Украина го носи името '''[[Днепар (град)|Днепар]]''' (''Дніпро''), отстранувајќи го споменот за [[Петар Велики]] како руски цар и водејќи се исклучиво по [[Днепар|истоимената река]]? * ... дека првата '''[[подморница]]''' ја конструирал холандскиот пронаоѓач Корнелиус Дребел во 1620 г. и ја прикажал на јавноста во реката [[Темза]] во Лондон? * ... дека првиот '''[[компактен диск]]''' е издаден во [[1982]] година? * ... дека црквата „'''[[Црква „Св. Стефан“ - Конче|Св. Стефан]]'''“ во [[Конче]] (изг. 1366 г.) е најстариот зачуван објект во тој крај? * ... дека [[око]]то на '''[[ној]]от''' му е поголемо од [[мозок]]от? * ... дека '''[[Перуќица]]''' е една од малкуте преостанати прашуми во Европа? * ... дека во 2013 г. општината '''[[Чешиново-Облешево]]''' е прогласена за '''[[Европско село на штркот|европска престолнина на штркот]]'''? * ... дека '''[[Џу Си]]''' се смета за најважниот [[конфуцијанство|конфуцијански]] филозоф по самиот Конфуциј? * ... дека руската песна '''„[[Калинка (песна)|Калинка]]“''' не е изворна народна песна, туку композиција на [[Иван Ларионов]] од 1860 г.? * ... дека [[античка Македонија|древномакедонскиот]] '''[[Дервентски папирус]]''' најден кај селата Ајватово и [[Лагиново]], [[Солунско]], е најстариот зачуван ракопис во Европа и датира од времето на [[Филип II Македонски]]? * ... дека првото '''[[интегрално коло]]''' е осмислено во 1958 г. од Џек Килби? * ... дека Византијците успеале да ја надвладеат '''[[Петар Делјан|војската на Петар Делјан]]''' само поради помошта од Викиншката гарда на [[Харалд Суровиот]] — подоцна крал на Норвешка како Харалд III, крунисан со воената слава како „''опустошувач и разорувач на Македонија''“ и опеан во скандинавска сага? * ... дека најкрвавиот судир во историјата е '''[[Сталинградска битка|Сталинградската битка]]''' со речиси 2&nbsp;милиони изгубени животи? * ... дека бројот на '''[[кафеава мечка|мечките]]''' во Македонија бележи повеќе од тројно зголемување во периодот помеѓу 2010 и 2014 г.? * ... дека во [[1836]] г. '''[[Кратово]]''' имало 56.000 жители? * ... дека во '''[[Црква „Св. Петка“ - Радибуш|црквата „Св. Петка]]''' во селото [[Радибуш]] има издлабен приказ на сонце со сосема ист дизајн како на '''[[Знаме на Македонија|македонското знаме]]'''? * ... дека во 1000 г. '''[[Охридска патријаршија|Охридската патријаршија]]''' излегувала на 4 мориња (Егејско, Јонско, Јадранско и Црно)? * ... дека во 1900 г. '''[[Влае]]''' имало само 40 жители? * ... дека годинава '''[[Википедија]]''' прославува '''[[Википедија:Википедија 15|15 години постоење]]'''? * ... дека '''[[водна регулација во Горен Харц|водната регулација на Горен Харц]]''' е најсложениот хидросистем во Европа? * ... дека '''[[знаме на Шкотска|знамето на Шкотска]]''' како симбол го носи [[Андреин крст|Андреиниот крст]], на кој се смета дека е распнат [[Апостол Андреја]] — заштитник на Шкотска? * ... дека [[Општина Долнени]] има дури '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Прилепско|184 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека на 6 декември 2015 г. народот на [[Ерменија]] на '''[[референдум]]''' изгласал земјата да стане '''[[парламентарна република]]''', заменувајќи го дотогашниот полупретседателски систем? * ... дека скопското село '''[[Брњарци]]''' има дури 4 археолошки наоѓалишта? * ... дека '''[[Сема Ќен]]''' (II-I в. п.н.е.) се смета за најголемиот кинески [[историчар]] на сите времиња? * ... дека '''[[знаме на Непал|знамето на Непал]]''' е единственото неправоаголно знаме во светот? ==2015== * ... дека највисоката планина во [[Северна Америка]] во август 2015 г. го вратила свеоето старо име — '''[[Денали]]''', заменувајќи го со претходното „Макинли“? * ... дека се смета дека археолошкото наоѓалиште '''[[Старо Бонче (археолошко наоѓалиште)|Старо Бонче]]''' (Прилепско) се наоѓаат остатоците од кралскиот дворец на [[Пелагонија]], во чија близина е погребан кралот на [[Пелагонци]]те? * ... дека првиот патнички [[авион]] во Македонија бил „'''[[Потез 29]]'''“ (''Potez 29'') од француско производство? * ... дека според едно старо предание, во реката [[Брегалница]], на подножјето на [[Плачковица]] живеел воден змеј, кој имал задача од [[Пајонци|пајонските кралеви]] да го брани Светиот Град од непријателите? * ... дека папагалот [[мал александар]] (''Psittacula krameri'') го носи името на кралот [[Александар III Македонски]], за кој се смета дека ги довел птиците од овој род во [[Средоземјето]] од [[Пенџаб]] како подароци за аристократијата и дипломатите? * ... дека '''[[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина во Скопје]]''' е отворена во 1926 г.? * ... дека '''[[Ерменска апостолска црква|Ерменската апостолска црква]]''' е првата национална црква во светот? * ... дека тврдината '''[[Маркови Кули (Водно)|Маркови Кули]]''' (Чрнче) на планината [[Водно]] датира од [[VI век]]? * ... дека суперавтомобилот '''[[Ламборгини Сесто Елементо]]''' е наречен по [[атомски број|атомскиот број]] на [[јаглерод]]от во [[периоден систем на елементите|периодниот систем на елементите]]? * ... дека '''[[хмељ]]от''' му припаѓа на семејството [[конопи]] (''Cannabaceae'')? * ... дека [[Пајонци|пајонското]] племе '''[[Агријани]]''' (Граи) редовно учествувало како наемна војска низ историјата на [[Македонско Кралство|Македонското Кралство]] и [[Македонска Империја|Македонската Империја]]? * ... дека советскиот писател [[Андреј Платонов]] (1899-1951) се смета за предвесник на [[егзистенцијализам|егзистенцијализмот]]? * ... дека селото '''[[Долни Дисан]]''', [[Неготинско]] има исклучително [[палеонтологија|палеонтолошко]] наоѓалиште, каде се откопани коски од [[камила|камили]], [[жирафа|жирафи]], [[лав]]ови, [[хиена|хиени]], [[мастодонт]]и и [[хипарион]]и стари 10 милиони години? * ... дека палеолитската статуетка '''[[Вјестоничка Венера]]''' најдена кај [[Брно]], Чешка е најстарата досега пронајдена [[керамика|керамичка]] ракотворба? * ... дека '''[[Постојнска Јама|Постојнската Јама]]''' е првото место што добило [[електрична светилка|електрично осветлување]] (1884) во [[Словенија]], дури и пред [[Љубљана]]? * ... дека '''[[џин-тоник]]''' настанал од потребата да се натераат британските морнари да примаат [[кинин]]ска вода (тоник) против [[маларија]] со додавање на [[лимета]] и [[џин]] за вкус? * ... дека во [[Ресенско]] постојат '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Ресенско|барем 125 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека во микродржавата '''[[Либерланд]]''' помеѓу Србија и Хрватска е всушност поголема по површина од [[Ватикан]] или [[Монако]]? * ... дека во [[Гостиварско]] постојат '''[[Список на археолошки локалитети во Гостиварско|барем 138 познати археолошки наоѓалишта]]'''? * ... дека '''[[Зоолошка градина Скопје|Зоолошката градина во Скопје]]''' е отворена во 1926 г.? ==2014== * ... дека '''[[Македонци во Аргентина|македонската заедница во Аргентина]]''' брои околу 30.000 жители? * ... дека „'''[[Тур Даун Андер]]'''“ е втората по посетеност велосипедска трка во светот, веднаш по „[[Тур де Франс]]“? * ... дека сите досегашни [[крал на Саудиска Арабија|кралеви на Саудиска Арабија]] се синови на кралот Абдулазиз (првиот владетел со оваа титула)? * ... дека според старите македонски преданија, '''[[Богојавление]]''' има претхристијанско потекло, поврзано со богот [[Дајбог]] кој се појавувал и ги исполнувал желбите на луѓето? * ... дека '''[[Атанас Бадев]]''' (1860-1908) се смета за еден од првите професионално школувани македонски [[композитор]]и? * ... дека '''[[херпетологија]]та''' е гранка на [[зоологија]]та што се занимава со проучување на [[водоземци]]те? * ... дека [[Индија]] е поделена на '''[[Сојузни држави и територии на Индија|28 сојузни држави и 8 сојузни територии]]'''? * ... дека [[Георг Фридрих Хендл|Хендловата]] „'''[[Музика на вода]]'''“ е компонирана за кралскиот спектакл на барки на [[Темза]] приреден за [[Џорџ I]]? * ... дека [[Скопска Црна Гора]] е наречена „Скопска“ за да се различи од '''[[Црна Гора (Егејска Македонија)|истоимената планина]]''' помеѓу [[Сер (округ)|Серско]] и [[Драма (округ)|Драмско]] во североисточна [[Беломорска Македонија]]? * ... дека битолскиот деец од [[Македонски Евреи|еврејско потекло]] '''[[Рафаел Камхи]]''' се смета за еден од најголемите финансиери на [[ВМРО|Македонската револуционерна организација]]? * ... дека во Македонија традиционално се користеле '''[[кирилични бројки]]''' наместо подоцна воведените арапски? * ... дека селото '''[[Вирово]]''', [[Демирхисарско]] е прогласено за [[културно наследство на Македонија]] како „стопанска целина“ поради своите познати традиционални валавници? * ... дека '''[[Хелсинки]]''' претставува најсеверниот главен град во рамките на [[Европска Унија|Европската Унија]]? * ... дека македонскиот народ во минатото галаксијата '''[[Андромеда (галаксија)|Андромеда]]''' ја нарекувал '''[[Гумно]]'''? * ... дека женката на [[елен]]от се нарекува '''[[кошута]]'''? * ... дека '''[[поскок]]от''' е најотровна змија во [[Македонија]] и цела [[Европа]]? * ... дека филозофот '''[[Готфрид Вилхелм Лајбниц]]''' по татко бил [[Лужички Срби|Лужички Србин]]? * ... дека '''[[Јудит Полгар]]''' се смета за најдобра шахистка на сите времиња? * ... дека и покрај долгата историја и службениот статус, '''[[ирски јазик|ирскиот јазик]]''' како [[мајчин јазик|мајчин]] го користи само многу мал дел од населението на [[Ирска]]? * ... дека во [[Поречие]]то има '''[[Список на археолошки наоѓалишта во Поречко|преку 60 досега пронајдени]]''' археолошки наоѓалишта? * ... дека според [[Национална класификација на културното наследство/Духовно|Националната класификација на културното наследство на Македонија]], верувањето во '''[[пелин]]от''' како света и лековита билка се смета за категорија на духовно наследство на земјата? * ... дека родителите на [[Цар Самоил]] се погребани во преспанско-леринското село '''[[Герман (Леринско)|Герман]]'''? * ... дека во местото '''[[Прора]]''' на островот [[Риген]] во [[Германија]] е изградено одморалиште кое претставува најголемиот угостителски објект во светот со сместивост од 20.000 легла? * ... според три различни преданија, во гробницата „'''[[Струмин гроб]]'''“ е закопана сестра на [[Крале Марко]], ќерка на властелин од периодот пред средновековието или принцот [[Персеј]], роднина на Александар Македонски? * ... највисоката точка во [[Холандија]] е ридот '''[[Фалсерберг]]''' со само 322,7&nbsp;м? * ... ирскиот композитор '''[[Џон Филд]]''' е творец на [[ноктурно]]то, подоцна популаризирано од [[Фредерик Шопен|Шопен]]? * ... глумецот '''[[Никола Ристановски]]''' е роден во чешкиот град '''[[Острава]]'''? * ... планината '''[[Плачковица]]''', според [[Потекло на името Плачковица|едно народно предание]], го добила името како место каде малиот [[Александар III Македонски|принц Александар]] е доведен за да престане да плаче и да стане јунак? * ... дека '''[[едноотворни]]те''' (клунарите и клунестите ежови) се единствените [[цицачи]] што [[јајценосни животни|несат јајца]]? * ... дека користењето на '''[[Катлановско Блато|Катлановското Блато]]''' било регулирано од властите уште од XI век? * ... дека единственото населено место во '''[[Општина Вевчани]]''' е селото [[Вевчани]]? * ... дека вулканската планина '''[[Олимп (Марс)|Олимп]]''' на [[Марс]] е висока дури 22 километри? * ... дека [[чума]]та во Европа стигнала преку монголската војска на '''[[Златната Орда]]'''? * ... дека гробницата во [[Кутлеш]] му припаѓа на кралот [[Филип III Аридеј]]? * ... дека планината '''[[Славјанка]]''' подеднакво припаѓа и на [[Егејска Македонија|Егејска]] и на [[Пиринска Македонија]]? ==2013== * ... се верува дека хунскиот водач '''[[Атила]]''' е погребан во подземна гробница, над која била навртена реката [[Тиса]]? * ... археолошкото наоѓалиште [[Кале (Обедник)|Кале]] во демирхисарското село Обедник кај мештаните се нарекува '''„Куќата на Кралот“'''? * ... во [[Македонија]] има 10 [[ендемизам|ендемски видови]] на '''[[каранфил]]и'''? * ... '''[[гуџаратски јазик|гуџаратскиот]]''' е мајчин јазик на [[Махатма Ганди]] — „Таткото на Индија“ и [[Мухамед Али Џина]] — „Таткото на Пакистан“? * ... '''[[номофобија]]та''' е патолошки страв од немање пристап до [[мобилен телефон]]? * ... '''[[Алеф-број|Алеф-нула]]''' (<math>\aleph_0</math>) е најмалиот бесконечен кардинален број? * ... во [[1970]] година британските власти ги преселиле Чагошаните од архипелагот '''[[Чагос]]''' за да можат [[Американци]]те да основаат воена база на истите? * ... '''[[Розово фламинго|Розовото фламинго]]''' (''Phoenicopterus roseus'') се среќава и во [[Македонија]]? * ... '''[[Природонаучен музеј на Македонија|Природонаучниот музеј на Македонија]]''' е основан во 1926 г.? * ... Селото '''[[Б’с]]''', Кривопаланечко го има најкраткото име на населено место во [[Македонија]]? * ... титулата '''[[Свет римски цар]]''' потекнува од надлежноста на неговите претходници врз [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] како владетели на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] пред [[историја на папството|подемот на папството]]? * ... познатиот македонски глумец '''[[Ристо Шишков]]''' се подготвувал да стане [[атомска физика|атомски физичар]] пред да се реши за глумата? * ... [[Аралско Езеро|Аралското Езеро]] е сведено на поголема бара поради прекумерното користење на водата од реката '''[[Аму Дарја]]''' (негов единствен доток) за наводнување на [[памук|памучните]] полиња? * ... [[Лазарополе|лазарополскиот]] кнез '''[[Ѓурчин Кокалески|Ѓурчин Кокале]]''' (1775–1863) важи за еден од првите македонски [[преродбеник|преродбеници]]? * ... дека [[даб]]от бил обележје на древните [[крал на Македонија|македонски кралеви]] и свето дрво на [[словенска митологија|словенскиот]] бог [[Перун]] и [[германска митологија|германскиот]] бог [[Тор (бог)|Тор]]? * ... единицата за тежина [[фунта (единица)|фунта]] во Македонија се нарекувала „'''[[Фунта (единица)#Македонска литра|литра]]'''“? * ... '''[[јавански јазик|јаванскиот јазик]]''' го говорат околу 75,5 милиони луѓе — 30&nbsp;% од населението на [[Индонезија]]? * ...денес [[Валонски јазик|'''валонскиот јазик''']] се смета за [[Мртов јазик|скоро исчезнат јазик]], првенствено поради доминацијата на [[Француски јазик|францускиот јазик]] во [[Валонија]] и забраната за употреба на валонскиот јазик од 1952 година? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? * ... [[Тајланд]] е поделен на дури '''[[Покраини во Тајланд|76 покраини]]'''? * ... [[западнофризиски јазик|фризискиот јазик]] е рамноправен со холандскиот во покраината [[Фризија (покраина)|Фризија]]? * ... географскиот центар на Македонија се наоѓа во '''[[Длабок Дол]]''', во атарот на селото [[Долно Врановци]]? * ... [[Википедија]] има '''[[Википедија:Список на википедии|изданија на вкупно 285 јазици]]'''? * ... помеѓу XIV и XVI век, во [[Белорусија]] се користела '''[[белоруска арабица]]''', откако доселените [[Татари-Липки|Татари]] го усвоиле [[белоруски јазик|белорускиот јазик]], задржувајќи го писмото од татарскиот? * ... кај екраните, секој [[пиксел]] е поделен на три „'''[[потпиксел]]и'''“ за трите основни бои (црвена, сина и зелена)? * ... летот со „[[Сојуз 1]]“ го направил '''[[Владимир Комаров]]''' прв човек којшто летал во [[вселенско пространство|вселенското пространство]] повеќе од еднаш, но и прв човек којшто загинал за време на лет во вселената? * ... според [[УНЕСКО]], во [[Македонија]] се зборуваат '''[[Список на загрозени јазици во Македонија|7 загрозени јазици]]'''? * ... титулата '''[[свет римски цар]]''' потекнува од надлежноста на неговите претходници врз [[римокатоличка црква|римокатоличката црква]] како владетели на [[Западно Римско Царство|Западното Римско Царство]] пред [[историја на папството|подемот на папството]]? * ... познатиот македонски глумец '''[[Ристо Шишков]]''' се подготвувал да стане [[атомска физика|атомски физичар]] пред да се реши за глумата? * ... [[Аралско Езеро|Аралското Езеро]] е сведено на поголема бара поради прекумерното користење на водата од реката '''[[Аму Дарја]]''' (негов единствен дотек) за наводнување на [[памук|памучните]] полиња? * ... [[Лазарополе|лазарополскиот]] кнез '''[[Ѓурчин Кокалески|Ѓурчин Кокале]]''' (1775–1863) важи за еден од првите македонски [[преродбеник|преродбеници]]? * ... [[розово фламинго|розовото фламинго]] живее во [[Македонија]]? * ... дека [[даб]]от бил обележје на древните [[крал на Македонија|македонски кралеви]] и свето дрво на [[словенска митологија|словенскиот]] бог [[Перун]] и [[германска митологија|германскиот]] бог [[Тор (бог)|Тор]]? * ... [[Србија]] е поделена на '''[[окрузи во Србија|29 окрузи]]'''? * ... покрај [[аритметичка средина|аритметичката]] и [[геометриска средина|геометриската]] средина, [[модус]]от, [[медијана]]та, и [[просек]]от се видови на '''[[Теореми за средна вредност|средна вредност]]'''? * ... [[Тајланд]] е поделен на дури '''[[Покраини во Тајланд|76 покраини]]'''? * ... [[западнофризиски јазик|фризискиот јазик]] е рамноправен со холандскиот во покраината [[Фризија (покраина)|Фризија]]? * ... географскиот центар на Македонија се наоѓа во '''[[Длабок Дол]]''', во атарот на селото [[Долно Врановци]]? * ... '''[[Природонаучен музеј на Македонија|Природонаучниот музеј на Македонија]]''' е основан во 1926 г.? ==2012== * ... врвот на вулканот '''[[Чимборасо]]''' ([[Еквадор]]) е најоддалечената точка на [[Земја (планета)|Земјата]] од нејзиниот центар? * ... [[Индија]] има дури '''[[Список на градови во Индија|45 града со повеќе од милион жители]]'''? * ... езерото '''[[Лох Неј]]''' во [[Северна Ирска]] е најголемото езеро на [[Британски Острови|Британските Острови]]? * ... '''[[Музеј на модерната книжевност|Музејот на модерната книжевност]]''' во [[Марбах на Некар|Марбах]] (Германија) е добитник на престижната [[Стерлингова награда]] за архитектура? * ... во 2010, политичката групација '''[[БРИК]]''' е преименувана '''[[БРИКС]]''' со влегувањето на [[ЈАР]]? * ... прочуениот ренесансен уметник '''[[Бенвенуто Челини]]''' бил повеќе пати осудуван за [[содомија]] и убиства? * ... '''[[тајландски јазик|тајландскиот јазик]]''' има пет варијанти на употреба: улична, отмена, беседничка, верска и кралска? * ... '''[[кукувија]]та''' (''Tyto alba'') е најраспространетата копнена птица во светот? * ... '''[[Каролински Остров|Каролинскиот Остров]]''', кој е дел од [[Кирибатите]], била првата територија која на [[1 јануари]] [[2000]] година преминала во новиот милениум? * ... со своите 634 м, новоизградената кула „'''[[Токиско небесно дрво]]'''“ е втора градба по височина во светот? * ... '''[[Грампијански Планини|Грампијанските Планини]]''' зафаќаат речиси една половина од површината на [[Шкотска]]? * ... [[Земја]]та не се [[Земјина ротација|врти]] исправено, туку нејзината '''[[осен наклон|оска е навалена]]''' за 23,44 [[Степен (агол)|степени]]? * ... '''[[Стоболка]]та''' (''Spermophilus citellus'') е така наречена поради народното верување дека лечи од сто болести? * ... во [[Африка]] има дури 535 јазици од групата '''[[банту-јазици|банту]]'''? * ... во [[математика]]та постојат [[бесконечно множество|бесконечности]] со разни големини (кардиналности) кои се претставуваат со '''[[алеф-број]]'''? * ... името на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]] е добиено од словенските доселеници, кои дошле од областа покрај реката '''[[Охрже]]''' во [[Чешка]]? * ... неодамна пронајдената '''[[метална микрорешетка]]''' е најлесниот материјал на светот? * ... '''[[Сојомбо (симбол)|националниот симбол на Монголија]]''' е всушност еден од знаците на едно [[Сојомбо писмо|постаро монголско писмо]]? * ... на [[15 март]] [[1948]] започнала '''[[Заминување на децата од селото П’пли|евакуација на децата од селото П’пли]]''', при што било иселено 91 дете во 4 групи? * ... како момче, '''[[Џозеф Далтон Хукер]]''' учествувал во експедицијата на [[Џејмс Кларк Рос]] со која било потврдено постоењето на [[Антарктик]]от? * ... '''[[Ратхаус Хамбург|градското собрание на Хамбург]]''' има 647 соби, 6 соби повеќе отколку [[Бакингемска палата|Бакингемската палата]]? * ... во [[македонскиот јазик]], покрај [[Вокатив|вокативни падежни остатоци]], постојат и '''[[Граматички категории на именките во македонскиот јазик|акузативни падежни остатоци]]'''? * ... '''[[Костарика]]''' ја укинала својата армија во [[1949]] година? * ... со уривањето на зградата во [[Скопски земјотрес 1963|скопскиот земјотрес во 1963]], фондот на '''[[Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“|Народната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“]]''' бил привремено сместен во [[Даут-пашин амам|Даут-пашиниот амам]]? ==2011== * ... според легендата, црквата '''„[[Црква „Св. Андреја“ (Киев)|Св. Андреја]]“''' во [[Киев]] била основана од [[Апостол Андреја]]? * ... во почетокот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], '''[[Окупација на Македонија во Втората светска војна|окупирана Македонија]]''' била поделена помеѓу [[Царство Бугарија|Бугарија]], [[Италија]] и [[Нацистичка Германија|Германија]]? * ... дизајнирањето на '''[[Лара Крофт]]''' било инспирирано од шведската пејачка Нене Чери? * ... градот '''[[Зрењанин]]''' под отоманска власт паднал со помош на српското население на градот? * ... во '''[[Македонија во Првата светска војна|Првата светска војна]]''' биле регрутирани најмалку 44.496 [[Македонци]] во српската армија? * ... во [[2003]] година, '''[[трговија со дрога|глобалната трговија со дрога]]''' остварила приходи од 321,6 милијарди [[американски долар]]и? * ... '''[[Хипарх]]''' се смета за основач на [[тригонометрија]]та? * ... '''[[Халберштат]]''' е местото на првите документирани големи постојани [[оргули]], поставени во [[1361]] година? * ... новиот '''[[Стадион Јувентус|стадион]]''' на [[ФК Јувентус]] бил изграден на местото на поранешниот Деле Алпи? * ... '''[[миксомицети]]те''' се најбројни лигави габи? * ... '''[[Атентат врз Велимир Прелиќ|атентатор]]''' на [[Велимир Прелиќ]] била [[Мара Бунева]]? * ... во '''[[Музеј на македонската борба|Музејот на македонската борба]]''' (''на сликата'') се наоѓаат 109 восочни фигури од личности од македонската историја? * ... '''[[морска милја|морската милја]]''' е единица за должина која изнесува околу една [[лачна минута]] географска должина долж некој меридијан? * ... '''[[Вилхелм II (Германија)|Вилхелм II]]''' бил последниот цар и крал на Германија? * ... '''[[Ариевско уверение|Ариевското уверение]]''' станало задолжителено за сите чиновници во [[Нацистичка Германија]]? * ... '''[[Харието]]''' бил водач на банда салиски платеници во служба на [[Римско Царство|Римското Царство]]? * ... '''[[тајане]]''' претставува македонски календарски обичај поврзан со празникот раѓањето на [[Свети Јован Крстител]]? * ... '''[[Бабин Јар]]''' е местото каде на 29 и 30 септември 1941 година биле убиени најмалку 33.771 Евреи? * ... '''[[Хилперик II (крал на Франките)|Хилперик II]]''' издал указ според кој им дозволил на жените да го наследуваат татковиот имот? * ... '''[[Германско Царство|Германското Царство]]''' постоело до крајот на Првата светска војна? * ... писателките од семејството '''[[Бронте (семејство)|Бронте]]''' своите дела првично ги издавале под машки псевдоними? * ... '''[[Едвалд Боасон Хаген]]''' станал трет најдобар велосипедист во светот според UCI кога имал само 22 години? * ... '''[[Пепи Манасков]]''', е прогласен за најдобар македонски ракометар на [[20 век]]? * ... '''[[Шри Сатја Саи Баба]]''' тврдел дека е реинкарнација на Саи Баба од Ширди? * ... '''[[Киевско-печерска лавра|Киевско-печерската лавра]]''' претставува најстаро православно светилиште на [[Источни Словени|Источните Словени]]? * ... '''[[Филип Жилбер]]''' е првиот Белгиец во историјата, кој победил на трите Арденски класици во една година? * ... '''[[Рајхсвер]]''' претставувале вооружени сили на Германија во периодот од 1919 до 1935 година? * ... '''[[Работничка партија на Кореја|Работничката партија на Кореја]]''' во земјата владее од нејзиното основање во [[1949]] година? * ... '''[[Хорарна астрологија|Хорарната астрологија]]''' е гранка на [[астрологија]]та, при што астрологот одговара на конкретно поставено прашање? * ... '''[[Знаме на Обединетите Нации|знамето на Обединетите Нации]]''' е усвоено во [[1947]] година? * ... функцијата '''[[Премиер на Прусија]]''' постоела од 1702 до 1947 година? * ... Островот '''[[Свети Мартин (остров)|Свети Мартин]]''' во [[Карипско Море|Карипското Море]] е поделен на меѓу [[Франција]] и [[Холандија]]? * ... '''[[Сава]]''', е река која ја обележува северозападната граница на Балканскиот Полуостров? * ... со '''[[Договор од Троа (1420)|Договорот од Троа]]''', англиските владетели требало да го наследат престолот на Франција? * ... '''[[ФК ЦСКА (Москва)|ПФК ЦСКА Москва]]''' е прв руски тим кој некогаш освоил [[УЕФА|европски куп]]? * ... '''[[Сју Гарднер]]''' е тековниот извршен директор на Фондацијата Викимедија во Сан Франциско? * ... '''[[Џон Тошак]]''' е актуелен селектор на Македонската фудбалска репрезентација? * ... споменикот на '''[[Зебрњак]]''' е подигнат во чест на победата на српската војска во [[Кумановска битка|Кумановската битка]], која ја одлучила [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]]? * ... на [[Китино Кале]] над [[Кичево]] постоела '''[[Олга Мицеска (споменик)|голема статуа]]''' ''(фотографија)'' на хероината [[Олга Мицеска]] која поради разголеноста веднаш по поставувањето била урната од страна на тогашните комунистички власти? * ... '''[[Владимир Лисин]]''' е најбогатиот човек во Русија? * ... '''[[Шајлок]]''' е лик во драмата [[Венецијански трговец]] на [[Вилијам Шекспир]]? * ... '''[[Кумановски мировен договор|Кумановскиот договор]]''' стави крај на [[НАТО-во бомбардирање на СР Југославија|бомбардирањето на НАТО]] врз [[СР Југославија]]? * ... '''[[Александар Литвиненко]]''' бил отруен со токсичниот радиоактивен изотоп полониум-210? * ... '''[[Екарт Толе]]''' според „Њујорк Тајмс е најпопуларниот автор за духовниот живот во САД? * ... во градот '''[[Хургада]]''', сончевите денови траат 3.800 часа годишно, што е еден од највисоките рекорди во светов? * ... Од Македонија биле протерани повеќе од 10.000 '''[[Депортација на Евреите од Македонија|Евреи]]''' во логорот [[Треблинка]]? * ... '''[[Езеро Восток|езерото Восток]]''' е најголемо од 150-те езера под ледената капа на [[Антарктик]]от? * ... Република Македонија е потписник на '''[[Болоњска декларација|Болоњската декларација]]''' од 2003 година? * ... '''[[Главоболка]]та''' се појавува најмалку еднаш кај 95% од луѓето и тоа најчесто на возраст од 20 - 40 години? * ... забраната за прикажување на две дела на македонскиот уметник '''[[Александар Станковски]]''' во [[Малта]], предизвикала протести против [[цензура]]та во оваа држава? * ... на '''[[Бахамите]]''' не се плаќа [[данок на доход]], [[данок на додадена вредност]] и [[данок на имот]], кои ја прават земјата една од оние со најконкурентни даночни режими? * ...од првите повеќепартиски избори до денес, во [[Македонија]] продефилирале над сто '''[[Список на политички партии во Македонија|политички партии]]'''? * ...и [[Сатурн]]овата месечина [[Титан (месечина)|Титан]] има свое „[[Охридско Езеро (Титан)|Охридско Езеро]]“, наречено во чест на [[Охридско Езеро|истоименото езеро]] во југозападна [[Македонија]]? * ...eден фосил на '''[[Оклопни риби|оклопна риба]]''' (''[[Materpiscis|Materpiscis attenboroughi]]'') стар 380 милиони години поседува карактеристична градба која укажува на живородност? * ... '''[[герилско градинарство|герилското градинарство]]''' опфаќа одгледување на растенија на земјиште кое е запуштено од неговиот законски сопственик, без негова дозвола? * ...стадионот '''[[Камп ноу]]''' во Барселона има 98.787 седишта, со што е најголемиот стадион во Европа? * ...македонската и украинската Википедија се единствените кирилични изданија на Википедија што го погодиле правилното име на '''[[Весли Снејдер]]'''? * ...главниот лик од серијалот видеоигри „Half-Life“, '''[[Гордон Фримен]]''', никогаш не проговорил? * ... византиското '''[[Биро за варвари]]''' претставува првата позната институција која била задолжена за меѓународните односи на една држава? * ... во светот има 29 земји каде што '''[[Список на земји каде што францускиот е официјален јазик|францускиот јазик е официјален]]'''? * ... '''[[Авети]]те''' се способни да ја завртат својата глава за речиси 360°? * ... '''[[Стигма|стигмите]]''' кои ги имал Свети Пио сосема исчезнале пред да го напушти земскиот живот? * ...инфраструктурата во '''[[Тавантинсују]]''' била толку добра што Часките од [[Кито]] до Куско пренесувале порака за само една седмица? (~1500 km) ==2010== * ... '''[[Хаити]]''' е првата независна држава во Латинска Америка и воедно единствена држава која својата независност ја стекнала преку успешна буна на робови? * ... '''[[Делавер]]''' е првата сојузна држава на САД и првата држава која го ратификувала [[Устав на Соединетите Американски Држави|уставот на САД]]? * ...по зголемено внесување на [[јаглехидрат]]и, една десетина од [[Црн дроб|црнодробната]] маса може да постои како '''[[гликоген]]'''? <li>... '''[[Боцвана]]''' е една од најслабо корумпираните држави во [[Африка]], на исто ниво со [[Португалија]]? <li>... '''[[Стигма|стигмите]]''' кои ги имал '''[[Свети Пио]]''', во текот на животот, му исчезнале пред да го напушти земскиот живот? <li>...матичниот народ на '''[[Монако]]''', ''Моначани'', е всушност '''[[Монако#Демографија|малцинство]]''' во својата држава? <li>... дека инфраструктурата во '''[[Тавантинсују]]''' била толку добра што '''[[Часки]]те''' од [[Кито]] до [[Куско]] пренесувале порака за само една седмица? <li>... '''[[Хаити]]''' е првата независна држава во '''[[Латинска Америка]]''' и воедно единствена држава која својата независност ја стекнала преку успешна буна на '''[[роб]]ови'''? <li>... '''[[Делавер]]''' е првата [[Сојузни држави на САД|сојузна држава на]] [[САД]] и првата држава која го ратификувала '''[[Устав на САД|уставот на САД]]'''? <li>... после зголемен внес на [[јаглехидрат]]и, една десетина од [[Црн дроб|црнодробната]] маса може да постои како '''[[гликоген]]'''? <li>... '''[[Бутан]]''' е единствената држава во светот која мери '''[[среќа]]''' на своето население? <li>... со своите шест фази на развој и петте различни писма на пишување, '''[[египетскиот јазик]]''' е еден од најстарите запишани јазици во светот? <li>...според '''[[Закон за зачувување на масата|законот за зачувување на масата]]''', таа не може да се создаде или уништи, но може да се прераспореди во просторот и да се измени во различни типови на честички? <li>... '''[[Боцвана]]''' е една од најслабо корумпираните држави во [[Африка]], на исто ниво со [[Португалија]]? <li>...стадиумот на возрасна единка или [[имаго]] (за разлика од [[ларва]]та) на '''[[еднодневки]]те''' е краток и трае од неколку часа до неколку дена? <li>... '''[[Јована Лудата]]''' имала 6 деца и сите станале европски монарси? <li>...царот '''[[Фока (византиски цар)|Фока]]''' дошол на власт во [[Византија]] во 602. година со помош на [[Трки со двоколки|„партијата“ на Зелените]]? <li>...[[Црна Гора]] имала само еден крал и тоа бил '''[[Никола I Петровиќ]]''' ? <li>...последните '''[[мајански градови]]''' кои биле [[Шпанска колонизација на Јукатан|освоени од Шпанците]] биле [[Тајасал]] и [[Закпетен]]? <li>...на островот [[Јап]] во [[Федералните Држави на Микронезија]] месното население користи камени пари од кои најголемите се 4 метри во [[пречник]], а најмалите до 0,3 метри во пречник? <li>...на државата '''[[Тувалу]]''' ѝ се заканува опасност од потполно исчезнување од географската карта поради покачување на нивото на [[море]]то? <li>...[[лондон]]ската '''[[Independent Group]]''' е предвесник на уметничкиот правец [[поп арт]]? <li>...[[Нова Македонија]], [[Вечер (дневен весник)|Вечер]] и [[Битолски весник]] се најстарите дневни весници во Македонија? <li>...[[Руанда]] е првата држава во историјата која избрала државно законодавство, а при тоа мнозинството биле жени? <li>...според [[Кладистика|кладистичката]] систематика, [[Четириношци|четириножните]] [[‘Рбетници|‘рбетници]] припаѓаат на класата '''[[Резноперки|резноперкови риби]]'''? <li>...познатото украсно црно дрво '''[[абонос]]''', е толку густо што тоне во [[вода]]? ==2009== <!--<li>... '''[[SketchUp]]''' е бесплатен програм од [[Google]] наменет за лесно и брзо [[3Д моделирање]] на предмети, куќи, градежни објекти, направи и слично? ПОВЕЌЕ НЕ Е БЕСПЛАТЕН --> <li>... дека '''[[шугејзинг]]от''' е правец на [[алтернативен рок|алтернативниот рок]], кој во раните 90-ти бил потиснат од далеку попопуларниот [[гранџ]]? <li>... дека единствениот познат организам кој се смета за '''[[Биолошка бесмртност|биолошки бесмртен]]''' е медузата '''''[[Туритопсис нутрикула|Turritopsis nutricula]]'''''? <li>... дека [[статуетка]]та '''[[Оскар]]''' стои на филмско тркало на кое се вгравирани пет средни кругови, секој од нив означува една од оригиналните гранки на академијата: глумци, режисери, сценаристи, продуценти и техничари? <li>... дека голем број уметници од САД, меѓу кои [[Џими Хендрикс]], [[Кевин Костнер]], [[Меган Фокс]], [[Елвис Присли]] и [[Тина Тарнер]] имале предци кои припаѓале на народот '''[[Чероки]]'''? <li>... дека [[паркур]]от е активност чијашто цел е движење од една точка до друга колку што е можно поефикасно и побрзо, користејќи ги претежно способностите на човечкото тело? <li>... дека американскиот астроном и астрохемичар '''[[Карл Саган]]''' е автор на романот „[[Контакт (роман)|Контакт]]“ врз основа на кој во 1997 година е направен [[Контакт (филм)|филм под истиот наслов]] со [[Џоди Фостер]] во главната улога? <li>... дека во '''[[Бутан]]''', единствената земја во светот во која е забранета продажбата на [[тутун]], луѓето на фасадите од куќите цртаат [[пенис]]и, верувајќи дека ќе ги заштитат од лоши духови ? <li>... дека водното растение '''[[Волфија|Wolffia arrhiza]]''' од фамилијата [[Козлеци]] е најмалото [[Скриеносемени|цветно растение]] на светот? <li>... дека во XIX век, '''[[Богородичната црква]]''' во [[Париз]] била толку запуштена, што урбанистите размислувале за нејзино уривање, па [[Виктор Иго]] го напишал романот „[[Sвонарот на Богородичната црква]]“ делумно и за да ја подигне јавната свест за неа? <li>... дека во [[парапсихологија]]та, '''[[телепатија]]та''' се смета за форма на [[вонсетилно восприемање]] (ESP) и често се поврзува со [[прекогниција]]та и [[јасновидост]]а? <li>... дека според '''[[Рационални очекувања|теоријата на Рационални очекувања]]''', во [[макроекономија]]та може да се постигне целосна вработеност доколку цените и платите би биле целосно флексибилни? <li>... дека главниот град на [[Малезија]], '''[[Куала Лумпур]]''', е eдновремено и една од трите [[Административна поделба на Малезија|федерални територии]] во државата? <li>... дека '''[[Марсиканската мечка]]''', која е подвид на [[кафеава мечка|кафеавата мечка]], живее единствено во централниот регион на [[Италија]], и останати се само уште 30-тина живи примероци? <li>... дека [[Монголија]] била населена уште '''[[Историја на Монголија|пред 800.000]]''' години? ==2008== <li>... дека на [[Ман (остров)|Ман]], островска територија во [[Ирското Море]], '''[[Локална управа на Ман|локалната управа]]''' се заснова на древните црковни парохии? <li>... дека '''[[НХЛ]]''', професионалната лига во [[хокеј на мраз]] е формирана во [[Монтреал]], [[Канада]], во 1917 година од 4 канадски клубови? <li>... дека од најпопуларната руска крими-серија на сите времиња, насловена како „'''[[Бригада (филм)|Бригада]]'''“ (2002) досега има снимено само 15 епизоди? <li>... дека и покрај успехот во '''[[Бурските војни]]''', после кои е формирана [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканската Унија]], [[Британија]] ги загубила своите поранешни меѓународни позиции? <li>... дека на '''[[Велигденскиот Остров]]''', еден од островите на [[Полинезија]], има вкупно 887 монолитни камени кипови кои ги нарекуваат „Главите на Велигденскиот Остров“? <li>... дека '''[[Кинеската астрологија]]''' се заснова на 12-годишниот циклус на ''Планетата - Дрво'' ([[Јупитер]]), а секоја од 12-те години е во знакот на некое животно? <li>... дека [[Шерлок Холмс]] и неговиот пријател [[Др. Џон Вотсон]], замислените ликови од делата на [[Сер Артур Конан Дојл]], живееле заедно на адресата '''[[221Б Бејкер Стрит]]'''? [[Image:Lippenbaer-24.jpg|right|130px|Тромава мечка]] <li>... дека '''[[Грција]]''' има [[периферии на Грција|13 периферии]] и [[префектури на Грција|52 префектури]]? <li>... дека '''[[Тромава мечка|тромавите мечки]]''' ''(на сликата)'' во некои предели на [[Индија]] и [[Бурма]] се сметаат за поопасни животни и од [[тигар]]от поради нивниот непредвидлив темперамент? <li>... дека '''[[Карлос Кастанеда]]''', американскиот [[антропологија|антрополог]] и [[писател]], има [[перу]]анско потекло и дека е контроверзен бидејќи неговите теми се поврзани со [[шаманизам|шаманизмот]]? <li>... дека [[Џорџ Вашингтон]] бил првиот [[Голем мајстор]] на Големата '''[[масони|масонска]]''' ложа на [[САД]], која подоцна згаснала? <li>... дека '''[[Претседателски избори во САД 2008 година|овогодишните претседателски избори во САД]]''', на кои победи [[Демократска партија на САД|демократот]] [[Барак Обама]], се одржаа едновремено со избори за 33 места во [[Сенатот на САД]], избори за [[Конгресот на САД]], како и избори за гувернери во 11 [[сојузни држави на САД]]? <li>... дека '''[[Само вистината победува|националното мото на Индија]]''' ''сатјамева џајате'' се наоѓа и на грбот на Индија, и е слично со националното мото на Чешка - ''pravda vítězí''? <li>... дека во [[1889]]. познатиот пица-мајстор од [[Неапол]] [[Рафаеле Еспозито]], специјално за [[италија]]нската кралица [[Маргарита од Савоја]] приготвил пица во боите на италијанското знаме: [[зелена боја|зелена]] (од [[босилек]]от), [[бела боја|бела]] (од [[моцарела]]та) и [[црвена боја|црвена]] (од [[домат]]от) и ја нарекол токму '''„[[Пица#Видови пици|пица маргарита]]“'''. <li>... дека познатиот [[окултизам|окултист]] '''[[Алистер Кроули]]''' се појавува на омотот на осмиот албум на [[Битлсите]], Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band? <li>... дека кај [[Ладнокрвни животни|ладнокрвните животни]] кои немаат '''[[Y хромозом]]''', особено кај [[влекачи]]те, полот на младите зависи од температурата на која се одвивала [[квачење|инкубацијата]]? <li>... дека најчесто машко име во [[Република Македонија]] е Александар, а најчесто женско име е Марија. Можете да го побарате и вашето има на '''[[список на најчести имиња]]'''. <li>... дека најновиот [[микрообработувач]] кој го најави [[Интел]] за крајот од оваа година (наречен '''[[Туквила]]''') ќе содржи две милијарди [[транзистори]], и 30 мегабајти [[кеш меморија]]? <li>... дека '''[[Археа|термоацидофилните археи]]''' живеат во екстремни средини, како на пример [[вулкан]]ски [[топол извор|топли извори]]? <li>... дека според податоците од 2006-та се проценува дека има над 27.000 '''[[Јадрено оружје|јадрени оружја]]''' во сопственост на најмалку осум земји, од кои 96% отпаѓаат на [[САД]] и [[Русија]]? <li>... дека '''[[Усеин Болт]]''', победникот и новиот светски рекордер на 100 и 200м од [[Летните олимписки игри - 2008]] во [[Пекинг]] е првиот атлетичар којшто победил на 100 и на 200м по [[Карл Луис]] во 1984? <li>... дека режисерот [[Педро Алмодовар]] работел десет години на приказната за филмот '''[[Лошо образование]]''', а речиси сите улоги се машки? <li>... дека во 2007 година, '''[[Аеродром Париз-Шарл де Гол|аеродромот Шарл де Гол во Париз]]''' бил на [[список на најфреквентни аеродроми во светот|прво место]] по сообраќај во [[Европа]] со 552,721 полетувања и спуштања, а втор по бројот на патници со 59,919,383 патници, по [[Аеродром Лондон-Хитроу|Лондон Хитроу]] со 68,068,554, и пред [[Аеродром Франкфурт|Франкфурт]] со 54,161,856? ==2005-2007== <li>... дека [[Српски јазик|српскиот јазик]] има [[Срби#Јазик|два рамноправни изговора]] и [[Срби#Јазик|две рамноправни писма]]? <li>... дека [[Елизабет Тејлор]] има виолетови очи, двократна лента од трепки, осум брака и два [[оскар]]и? <li>... дека ''[[Битлс]]'' е прогласена за најголема група на сите времиња според списанието ''Rolling Stone''? <li>... дека прв претседател на [[Друштво на писателите на Македонија|Друштвото на писателите на Македонија]] бил [[Блаже Конески]]? <li>... дека многумина ја сметаат [[Ојлерова формула|Ојлеровата формула]]: <math>\mbox{e}^{i\pi}+1=0</math> за совршено математичко равенство? <li>... дека во [[Множество|теоријата на множествата]] постојат две [[Множество#Околу бесконечните множества|бесконечности]]? <li>... дека во [[Метрички простор|метричкиот простор]] е можно да се дефинира какво било растојание меѓу две точки? <li>... дека вистинското име на [[Старословенски јазик|старословенскиот јазик]] е ''{{Уникод|Ѩ}}зъıкъ слов{{Уникод|ѣ}}ньскъıи'' (транслитерирано: ''językŭ slověnĭskyi'') што значи „''словенски јазик''“? <li>... дека како за ретко кој јазик, за [[Старословенски јазик|старословенскиот]] биле создадени две писма: [[глаголица]] и [[кирилица]]? <li>... дека со своите над 10 милиони жители, [[Русија|рускиот]] [[главен град]] [[Москва]] претставува најголем град во [[Европа]]? <li>... дека [[Бети Дејвис]] е двократна [[оскар]]овка и според [[Американскиот филмски институт]] [[АФИ 100 години... 100 ѕвезди|втора најголема глумица на сите времиња]]? <li>... дека [[Силвио Берлускони]], [[Италија|италијански]] стопанственик и политичар, е најбогатиот човек во Италија, со имот вреден 12.000.000.000 [[долар]]и во [[2005]] година? <li>... дека [[амфиоксус|aмфиоксусот]] или ''ланцетникот'' (единствен во поттипот главохордници) е примитивно рибовидно [[Животни|животно]] кое нема [[‘Рбет|‘рбетен столб]], но поседува многу други одлики на [[‘Рбетници|‘рбетниците]]? <li>... дека од сите членки на [[ОН]] само [[Северна Кореја]], [[Куба]], [[Лихтенштајн]], [[Андора]], [[Монако]], [[Тувалу]] и [[Науру]] не се интегрирани во [[ММФ|Меѓународниот Монетарен Фонд]]? <li>... дека тројца од членовите на групата [[Монти Питон]] се избрани меѓу педесетте најголеми комичари на сите времиња? <li>... дека припадникот на типот ''[[жаркари|Cnidaria]]'' - [[Туритопсис нутрикула]] е единствен пример на бесмртно суштество? <li>... дека постојат четири [[село|села]] и еден [[град]] со име [[Габрово]] и тоа во две различни држави? <li>... ''[[Растенија|раститителните]] [[Клетка|клетки]]'', за разлика од животинските, покрај универзалните [[Органела|органели]] содржат и [[клеточен ѕид]], кој го содржи [[јаглехидрат]]от [[целулоза]] и често имаат [[пластид]]и во нивната [[цитоплазма]]? <li>... дека [[Ундина|Клетвата на Ундина]] е медицински поим кој се однесува на една многу ретка состојба во која се губи неволевата контрола на дишењето, што резултира со потреба секој здив свесно да биде вдишуван и инициран? <li>... дека ''[[Патек Филип]]'' им бил омилена марка часовници на [[Јосип Броз Тито]] и [[Алберт Ајнштајн]]? <li>... дека [[Англија|англискиот]] [[ренесанса|ренесансен]] драматург и поет [[Бен Џонсон]] бил близок пријател со [[Вилијам Шекспир]]? <li>... дека [[Тетауматафакатангихангакоауаотаматеаурехаеатурипукапихимаунгахоронукупокаифенуаакитанараху|Тетауматафакатангихангакоауаотаматеаурехаеатурипу капихимаунгахоронукупокаифенуаакитанараху]] е име на рид во [[Нов Зеланд]] и е најдолгиот географски поим во светот? <li>... дека [[лондон]]скиот ресторан [[Симпсонс на Стренд]] бил лулката на професионалниот [[шах]] во [[XIX век]]? <li>... дека [[Габриел Гарсија Маркес]] е личен пријател со [[Фидел Кастро]]? <li>... дека автор на [[Крушевски манифест|Крушевскиот манифест]] е [[Никола Киров Мајски]]? <li>... дека [[кафе]]то, по [[нафта]]та е втора стока во светската трговија? <li>... дека [[Артур Шницлер]] водел дневник целиот живот и тој содржи 8000 страници? <li>... дека [[ЕФТА]] била замислена како алтернатива на [[Европска Унија|Европската Унија]]? <li>... дека [[Кофи Анан]] е првиот Генерален Секретар на [[Обединетите Нации]] избран од редовите на вработените на организацијата? <li>... дека [[Фес]] е трет најголем град во [[Мароко]]? <li>... дека [[каури]] е најголемото дрво во [[Нов Зеланд]]? <li>... дека [[Васил Главинов]] е основоположник на [[социјализам|социјализмот]] во [[Македонија]]? <li>... дека [[Carpe diem]] на [[Латински јазик|латински]] всушност значи „зграпчи го денот“? <li>... дека старото име на [[Софија]] било ''Сердика'', по [[Тракија|тракиското]] племе кое го населувало?<li>... дека [[Евлија Челебија]] е еден од најпознатите [[Отоманско Царство|отомански]] патеписци? <li>... дека [[Никола Кињо]] е изумителот на првото возило на сопствен погон - [[автомобил]]от? <li>... дека музејот на [[Стара скопска чаршија|Старата скопска чаршија]] се наоѓа во [[Сули ан]]? <li>... дека парична единица во [[Андора]] е [[евро]]то? <li>... дека најстар [[академик]] на [[МАНУ]] е [[Петар Хр. Илиевски]] роден ([[1920]]), а најмлад [[Катица Ќулавкова]] роденa ([[1951]])? <li>... дека постојат речиси 50 [[церемонијални англиски грофовии]]? <li>... дека [[Кирилични броеви|кириличните бројки]] биле систем на нумерација врз основа на [[Старословенско писмо|старословенската кирилица]]? <li>... дека по новата [[дефиниција на планета|дефиниција]] [[Плутон (планета-џуџе)|Плутон]] престанува да се смета за [[планета]] и сега [[сончев Систем|Сончевиот Систем]] има само 8 планети? <li>... дека „[[Брабус]]“ е фирма која се занимава со послепродажно штимање на возила од марките [[Мерцедес-Бенц]] и [[Мајбах]]? <li>... дека македонскиот социолог [[Славко Милосавлевски]], бил [[дисидент]] во времето на [[социјализам|социјализмот]]? <li>... дека [[шах]]овските фигури, освен кралот и кралицата, ги симболизираат четирите рода на војската: пешадија, коњица, слонови и бојни коли? <li>... дека средновековното име на [[Дојран]] било ''Полин''? <li>... дека [[лишаи]]те ретко се среќаваат во околината на индустриските објекти и големите градови? <li>... дека античкиот театар во [[Скупи]] бил најголем на територијата на [[Македонија]]? <li>... дека [[Јонатан (јаболко)|Јонатан]] е вид на [[јаболко]], кое потекнува од [[САД]]? <li>... дека [[Алфа_(биологија)|Алфа-мажјаците]] добиваат 70% од целиот секс во својата комуна? <li>... дека [[Лувр|музејот Лувр]] во 2005 примил 7.3 милиони посетители? <li>... дека [[цикасови|цикасовите растенија]] можат да растат дури и на [[карпа|карпеста]] подлога? <li>... дека во некои места на Источна [[Србија]], [[Бугарски јазик|бугарскиот јазик]] се користи паралелно со [[Српски јазик|српскиот јазик]]? <li>... дека најголемата слика на платно во светот се наоѓа во [[Дуждова палата|Дуждовата палата]]? <li>... дека [[Блумфонтејн]] е еден од трите [[Главен град|главни градови]] на [[Јужноафриканска Република|Јужноафриканската Република]]? <li>... дека данскиот режисер [[Ларс фон Триер]] е еден од основачите на нова радикална школа во филмографијата наречена "[[Догма 95]]"? <li>... дека првата [[ФИФА Светско Првенство Маскоти|маскота]] на Светските Првенства во Фудбал е World Cup Willie од 1966-та година? <li>... дека [[Димитар Андонов Папрадишки]] (1859-1954) е последниот македонски [[зограф]], а воедно и првиот македонски профан (нерелигиозен) сликар кој ги поставил темелите на западното [[сликарство]] во земјата? <li>... дека во [[Стар Рим|Рим]] само најбогатите 10&nbsp;% од жителите живееле во куќи, додека останатите живееле во станбени згради наречени [[инсула|инсули]]? <li>... дека во XIX век бројот на луѓе кои пушеле [[пура|пури]] бил неспоредливо поголем од бројот на оние што пушеле [[цигара|цигари]]? <li>... дека [[Тесеракт]]от е хиперкоцка која се простира во [[четврта димензија|четири просторни димензии]]? <li>... дека ренесансниот композитор [[Џон Дауленд]] е најпознатиот композитор за [[лејта]] на сите времиња? <li>... дека мислењето дека [[Јан ван Ејк]] го измислил [[маслено сликарство|масленото сликарство]] е заблуда кон која највеќе придонел италијанскиот историчар [[Џорџо Вазари]]? <li>... дека во светот постојат јазици со повеќе од 20 [[падеж]]и? <li>... дека [[Френк Херберт]], писателот на мегапопуларниот роман „[[Дина (роман)|Дина]]“ изјавил дека никогаш немал [[писателска блокада]]? <li>... дека [[Туркменистан]]скиот диктатор '''[[Сапармурат Нијазов]]''' забранил спикерите да се шминкаат бидејќи самиот имал потешкотии да разликува маж од жена? <li>... дека композиторот '''[[Јохан Себастијан Бах]]''' имал 20 деца со две жени (7 со првата и 13 со втората)? <li>... дека првите '''[[Електрична гитара|електрични гитари]]''' биле хавајски гитари со вградени магнети? <li>... дека '''[[Римско Царство|Римското Царство]]''' ги делела слободните луѓе на [[патриции]] и [[плебејци]]? <li>... дека '''[[Доменико Скарлати]]''' е италијански композитор од барокниот период? <li>... дека трошокот за одржување на '''[[Версај]]''' заедно со издршката на кралскиот двор изнесувал околу 6% од буџетот на [[Франција]]? <li>... дека aко '''[[Европска Унија|Европската Унија]]''' би била една држава, би била седмата најголема држава во светот по површина и трета најголема по население, по [[Кина]] и [[Индија]]? <li>... дека работниот наслов на '''[[Евтини приказни]]''' е “Black Mask” (Црна Маска)? <li>... дека '''[[жаркари]]те''' се сметаат за последни живи претставници од онаа група на [[животни]], од која треба да се бараат предците на сите други вистински [[ткивни животни]]?<li>... дека '''[[Клеопатра|Клеопатра VII Филопатор]]''' била последниот член на македонската [[Птоломејска династија]]? <li>... дека државата во [[Античка Македонија]] не се финансирала од народот, туку од сопствени извори? <li>... дека постојат разни територијални претензии кон [[Северен Пол|Северниот Пол]]? tnd6ime7x0bqd7vff3gu35wezfadyg6 0 11427 5537833 5511072 2026-04-11T20:22:01Z SpectralWiz 106165 5537833 wikitext text/x-wiki {{другиместа3|Сушица}} {{Инфокутија за село во Република Македонија | име = Сушица | слика = Поглед на Сушица.jpg | големина на слика = 300п | опис = Воздушен поглед на селото | општина = {{општинскигрб|Општина Ново Село}} | регион = {{грб|Југоисточен Регион}} | област = [[Струмичко Поле]] | население = 936 | година = 2021 | поштенски број = 2434 | повикувачки број = 034 | надморска височина = 250 | lat_dir=N | lat_deg=41 | lat_min=26| lat_sec=25 | lon_dir=E | lon_deg=22 | lon_min=50| lon_sec=10 | слава = [[Ѓурѓовден]] | мрежно место = | карта = Сушица во Општина Ново Село.svg }} '''Сушица''' — село во [[Општина Ново Село]], во областа [[Струмичко Поле]], во околината на градот [[Струмица]]. == Потекло и значење на името == [[Податотека:Sušica - Novo Selo.jpg|мини|300п|лево|Влезот во селото со планината [[Огражден]]]] Самото негово име укажува дека водата за пиење отсекогаш претставувала насушен проблем за неговите жители. Самиот топоним Сушица, според народното предание, означува „суво место“ или без вода. Водата во минатото за сушичани била скапоцена и света, па затоа и малата огражденска река која минува низ селото ја нарекле Пресветица.<ref name="општина">{{Наведена мрежна страница|url= https://www.novoselo.gov.mk/%d0%bd%d0%b0%d1%81%d0%b5%d0%bb%d0%b5%d0%bd%d0%b8-%d0%bc%d0%b5%d1%81%d1%82%d0%b0/%d1%81%d1%83%d1%88%d0%b8%d1%86%d0%b0/|title=Сушица|date=2025-12-24|work=[[Општина Ново Село]]|accessdate=2026-02-09}}</ref> == Географија и местоположба == Селото се наоѓа на југоисточниот дел на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], недалеку од патот [[Струмица]]-[[Ново Село (Струмичко)|Ново Село]]. Селото е сместено во западниот дел на подрачјето на [[Општина Ново Село]].<ref name="енциклопедија">{{наведена книга|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:%D0%95%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%98%D0%B0_%D0%BD%D0%B0_%D1%81%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%B2%D0%BE_%D0%A0%D0%B5%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0.pdf|title=Енциклопедија на селата во Република Македонија|last=Панов|first=Митко|publisher=Патрија|year=1998|location=Скопје|page=292|language=македонски|accessdate=9 февруари 2026}}</ref> Селото е рамничарско, сместено на надморска височина од 250 метри. Од градот [[Струмица]], селото е оддалечено 23 километри.<ref name="енциклопедија" /> До селото води локален асфалтен пат, кој се издвојува од магистралниот пат [[Автопат А4 (Македонија)|А4]] изминувајќи го селото [[Секирник]]. Селото се наоѓа во подножјето на планината [[Огражден]]. Околу него, како во круг, се подредени селата [[Секирник]], [[Штука]], [[Иловица]], [[Барбарево]], [[Ново Село (Ново Село)|Ново Село]] и [[Зубово]].<ref name="општина" /> Реката Пресветица, сега се вика Сушичка или Селска Река го дели селото на два дела, а вода има до јуни, бидејќи во летните месеци реката пресушува. Пред изградбата на хидросистемот за наводнување на [[Струмичко Поле|Струмичкото Поле]], обработливите површини во атарот на селото Сушица не можеле да се наводнуваат. Но, со изградбата на хидромелиоративните ситеми како и на деталната каналска мрежа, селото доживеало ренесанса, бидејќи водата од хидросистемот ги направило побогати.<ref name="општина" /> == Историја == Во [[среден век|средниот век]], пред доаѓањето на [[Османлии]]те на [[Балкан]]от, во Сушица живеело [[Македонци|македонско население]]. Тогаш селото било мало. Кога [[Средновековна Македонија]] потпаднала под власта на [[Срби]]те, како и во многу други краишта на Македонија, така и во струмичкиот крај српските феудалци (за задужбина) им подарувале имоти на светогорските манастири. Така, средновековниот српски феудалец [[Хрељо]] (Хреља), на [[Хиландар|Хилендарскиот манастир]] му подарил пасишта на планината [[Огражден]], како и селата [[Секирник]], [[Штука]] и некои други села заедно со имотите. Подоцна на овој манастир му е подарена и Сушица.<ref name="општина" /> Со [[Отоманска Македонија|потпаѓањето на Македонија]] под власта на [[Османлии]]те, во Сушица се населило [[муслимани|муслиманско население]] односно настанала инвазија на нови жители од Ориентот, главно [[Јуруци]] и Коњари во целата Струмичка Котлина. Староседелците односно месното македонско население, не можејќи да го издржи притисокот на колонистите од [[Анадолија]], карактеристични по својот фанатизам, се иселило од селото. Така, селото Сушица во еден период од турското ропство, станало чисто турско населено место. Јуруците дошле пеш во Струмичката Котлина, заедно со семејствата, добитокот и покуќнината. Од анадолските предели тие навлегле во [[Тракија]], а од таму по стратешкиот пат што водел преку градовите [[Драма (град)|Драма]], [[Сер]] и [[Петрич]] навлегле во Струмичката Котлина.<ref name="општина" /> Новодојдените жители го измениле ликот на селото. Тоа добило ориенталска физиономија. Со напливот на колонистите од малоазиските предели, селото осетно се зголемило. Подоцна станало и [[чифлиг]] на богатите бегови. Во селото се промениле неколку чифликсајбии. Селото за време на османлискиот период било поделено на две маала – на Чифлиг и на Турско Маало. Главно занимање на населението било [[сточарство]]то и било познато по богатиот сточен фонд. Имало многу овци кои паселе по пространите и обилни огражденски пасишта.<ref name="општина" /> Од народното предание се дознава дека во селото имало и бегов конак. Имало и [[џамија]], која се наоѓала во центарот на селото и од која денес е останато единствено нејзиното [[минаре]]. Ајдутинот [[Костадин Бансколијата]], кој имал своја вооружена чета, во втората половина на [[XIX век]] присилил еден чифликсајбија да им го продаде својот имот на селаните, главно, [[Македонци|македонски христијани]].<ref name="општина" /> По крајот на [[Балкански војни|Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Царство Бугарија]]. По крајот на [[Првата светска војна]], според [[Нејски мировен договор|Нејскиот мировен договор]], селото било вклучено во составот на [[Кралство СХС]], заедно со Струмичкиот регион, додека по крајот на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], во рамките на [[СФРЈ]]. == Стопанство == Атарот на селото зафаќа простор од 23,7 километри квадратни. На него преовладува обработливото земјиште на површина од 1.015 [[хектар]]и, на пасиштата отпаѓаат 961 хектар, додека на шумите 258 хектари.<ref name="енциклопедија" /> Во основа, селото има полјоделско-сточарска функција. Во минатото во селото работела земјоделска задруга и има услужни објекти.<ref name="енциклопедија" /> Анадолците со доселувањето во овој крај го пренеле [[бивол]]от како запрежен добиток, а од земјоделските култури ги пренеле: [[памук]]от, [[сусам]]от, [[афион]]от, [[ориз]]от и [[бостан]]от. Во текот на владеењето на Османлиите на [[Балкан]]от, во струмичкиот регион од [[Америка]] бил пренесен и [[тутун]]от. Турската власт, инаку, го помагала развојот на сточарството во селата, ги стимулирала сточарите да одгледуваат повеќе добиток, бидејќи коњите им биле потребни за воени цели – за потребите на спахиската коњаница, а овците ги одгледувале за исхрана на војниците и на градското население. А во тоа време во Сушица било мошне развиено сточарството. На дофат биле и пространите пасишта на планината Огражден.<ref name="општина" /> == Население == {{Население низ историјата | cols = 2 | graph-pos = bottom |1948|1201 |1953|1380 |1961|1659 |1971|1852 |1981|1941 |1991|1931 |1994|1813 |2002|1811 |2021|936 }} Во почетокот на [[XX век]], селото било со мешано население. Во „[[Етнографија на вилаетите Адријанопол, Монастир и Салоника]]“ во 1873 година, ''Зушица'' е наведено како село со 60 домаќинства со 162 жители [[Македонци]] и 70 [[Турци]].<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref>„Македония и Одринско. Статистика на населението от 1873 г.“ Македонски научен институт, София, 1995, с. 186-187.</ref> Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика|Македонија, Етнографија и статистика]]“) од 1900 година, во Сушица живееле 1.300 жители, од кои 1.140 биле [[Македонци]] а 160 биле [[Турци]].<ref name=":0">[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_08.htm Васил Кънчов. „Македония. Етнография и статистика“. София, 1900, стр. 161.]</ref> Селото било под влијание на [[Цариградска патријаршија|Цариградската патријаршија]]. Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] („[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“) во [[1905]] година во селото живееле 784 [[Македонци]], патријаршисти<ref name="БИМ">{{БИМ}}</ref><ref name=":1">D.M.Brancoff. „La Macédoine et sa Population Chrétienne“. Paris, 1905. рр. 106-107</ref> и функционирало грчко училиште. Според етнографската карта на [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] од 1912 година во почетокот на [[XX век]] селото било големо и во него повеќе живеело македонско население – три четвртини од населението биле Македонци, а само една четвртина биле Турци. По [[Првата балканска војна]], Турците масовно се иселиле во [[Турција]], а на нивно место дошле нови жители – Македонци од ридско-планинското село [[Барбарево]] и некои други селски населби од пасивните краишта на Огражден. По завршувањето на [[Втората балканска војна]] во Сушица се населиле и бегалци од околината на градовите [[Кукуш]] и [[Костур (град)|Костур]] од [[Егејска Македонија]].<ref name="општина" /> Според германска карта издадена во 1941 година, а заснована на пописот на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] од 1931 година, селото имало 500 [[Македонци]] и 200 [[Турци]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://maps.mapywig.org/m/German_maps/series/200K_Volkstumskarte_Jugoslawien/VKJug_Bl_37_41-42_DZUMAJA_u._41-41_SALONIKI_(TEILSTUECK)_1941.jpg|title=200K Volkstumskarte Jugoslawien}}</ref> Селото е големо, коешто во 1961 година броело 1.659 жители, од кои 1.619 биле Македонци, а 29 жители Турци. Во 1994 година бројот се зголемил на 1.813 жители, македонско население.<ref name="енциклопедија" /> Според пописот од 2002 година, селото Сушица броело 1.811 жители, од кои 1.808 [[Македонци]], 2 [[Македонски Срби|Срби]] и 1 останат.<ref name="попис">{{нмс|url=http://www.stat.gov.mk/Publikacii/knigaX.pdf|title=Попис на Македонија |date=2002|publisher=Завод за статистика на Македонија|accessdate=17 јануари 2026}}</ref> Според последниот попис од 2021 година, во селото живееле 936 жители, од кои 848 [[Македонци]], 1 [[Македонски Албанци|Албанец]] и 87 лица без податоци.<ref>{{Попис2021белешка}}</ref> {{Пописи|1.300|784|1.201|1.380|1.659|1.852|1.941|1.931|1.813|1.811|936}} <!--=== Родови === === Иселеништво ===--> == Општествени установи == * [[ПУ „Мануш Турновски“ - Сушица|ПУ „Мануш Турновски“]] - подрачно основно училиште за ученици од прво до петто одделение во состав на [[ОУ „Мануш Турновски“ - Ново Село]], изградено во 1948 година * Дом на културата * Здравствена амбуланта * Ветеринарна станица <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:ОУ „Мануш Турновски“ - Сушица.jpg|Поглед на основното училиште Податотека:Објектот на месната заедница во Сушица.jpg|Месната заедница и здружението на пензионери Податотека:Општествен објект во Сушица 2.jpg|Поранешната амбуланта Податотека:Општествен објект во Сушица.jpg|Општествен објект </gallery> == Самоуправа и политика == Во {{римски|19}} век, Сушица било село во [[Струмичка Каза|Струмичката Каза]] на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Селото влегува во рамките на [[Општина Ново Село]], која била една од ретките што останала непроменета по новата територијална поделба на Македонија во 2004 година. Во периодот од 1996-2004 година, селото било исто така во рамките на [[Општина Ново Село]]. Во периодот од 1965 до 1996 година, селото се наоѓало во рамките на големата општина Струмица. Селото припаѓало на некогашната општина Ново Село во периодот од 1955 до 1965 година. Во периодот 1952-1955, селото било во рамките на тогашната Општина Ново Село, во која покрај селото Сушица, се наоѓале и селата Бадолен, Барбарево, Бајково, Дражево, Зубово, Ново Коњарево, Ново Село, Смолари, Старо Коњарево и Стиник. Во периодот 1950-1952 постоела Општина Ново Село во која влегувале селата Зубово, Ново Село и Сушица. === Избирачко место === Во селото постојат избирачките места бр. 1788 и 1789 според [[Државна изборна комисија на Македонија|Државната изборна комисија]], сместени во основното училиште и домот на културата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|title=Описи на ИМ|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20230817210325/https://mojotizbor.mk/arhiva/parlamentarni-izbori-2011/9-uncategorised/194-opisi-na-izbiracki-mesto.html|archive-date=2023-08-17|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Македонски претседателски избори (2019)|претседателските избори во 2019 година]], на овие избирачки места биле запишани вкупно 1.638 гласачи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|title=Претседателски избори 2019|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20191213184039/https://rezultati.sec.mk/mk-MK/1/r/all/56/1572|archive-date=2019-12-13|dead-url=|accessdate=21 декември 2019|url-status=dead}}</ref> На [[Локални избори во Македонија (2021)|локалните избори во 2021 година]], на ова избирачко место биле запишани вкупно 1.651 гласач1.<ref>{{Наведена мрежна страница|url= https://ep.sec.mk/election/results/electionType/local/electionYear/2021/electionRound/21/municipality/577/pollingStation/22935|title=Резултати|work=[[Државна изборна комисија]]|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=10 февруари 2026}}</ref> == Културни и природни знаменитости == ;Археолошки наоѓалишта<ref name="АрхеоКарта">{{АрхеоКарта|415}}</ref> * [[Искрово (Сушица)|Искрово]] — населба и некропола од доцноантичко време; и * [[Козарник (Сушица)|Козарник]] — населба од доцноантичко време. ;Цркви<ref name="верски објекти">{{наведена книга|last=Јелена Павловска, Наташа Ниќифоровиќ и Огнен Коцевски|title=Карта на верски објекти во Македонија|editor=Валентина Божиновска|publisher=Комисија за односи во верските заедници и религиозните групи|location=Менора - Скопје|date=2011|isbn=978-608-65143-2-7|language=македонски}}</ref> * [[Црква „Св. Ѓорѓи“ - Сушица (Струмичко)|Црква „Св. Ѓорѓи“]] — главна селска црква; * [[Црква „Св. Богородица“ - Сушица|Црква „Св. Богородица“]] — манастирска црква; * [[Црква „Св. Троица“ - Сушица|Црква „Св. Троица“]] — манастирска црква; и * [[Црква „Св. Софија“ - Сушица|Црква „Св. Софија“]] — помала селска црква. ;Манастири * [[Сушички манастир]] — мал манастир надвор од селото. ;Џамии * [[Џамија (Сушица)|Џамија]] — поранешна џамија во селото, од која денес е зачувано само минарето. <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Црква „Св. Богородица“ - Сушица.jpg|Манастирската црква „Св. Богородица“ Податотека:Црква „Св. Ѓорѓи“ - Сушица 23.jpg|Поглед на главната селска црква Податотека:Црква „Св. Троица“ - Сушица.jpg|Манастирската црква „Св. Троица“ Податотека:Црква „Св. Софија“ - Сушица.jpg|Малата црква „Св. Софија“ Податотека:Остатоци од минаре во Сушица.jpg|Минарето од некогашната џамија Податотека:Сушички манастир 7.jpg|Воздушен поглед на манастирот </gallery> == Редовни настани == Редовен настан во селото Сушица е селската Смотра. Исто така, секоја година за празникот [[Ѓурѓовден]], кој е исто така и селски празник, има традиционална трка со коњи, луѓе и фудбал. == Личности == ;Родени во или по потекло од Сушица * [[Рок Цветков]] — словенечки каскадер * [[Горан Попов]] — фудбалер * [[Роберт Попов]] — фудбалер * [[Сузана Гавазова]] — турбо-фолк пејачка * [[Катерина Ристова]] — турбо-фолк пејачка * [[Карин Дусева]] — глумица == Култура и спорт == * Културно-уметничко друштво Никола Јонков Вапцаров * ФК Младост, кој се распаднал како клуб во 2008 година под името ''Нов Милениум''. == Галерија == <gallery mode=packed heights=150px> Податотека:Куќи во Сушица.jpg|Куќи во селото Податотека:Парк во Сушица.jpg|Парк во селото Податотека:Сретсело на Сушица.jpg|Сретселото Податотека:Стопански објект во Сушица.jpg|Стопански објект Податотека:Улица во Сушица.jpg|Улица во селото </gallery> == Поврзано == * [[Општина Ново Село]] * [[Струмичко Поле]] == Наводи == {{наводи|2}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Sušica, Strumica|Сушица}} * [http://www.novoselo.gov.mk/населени-места/сушица/ Профил на Сушица на општинскиот портал] {{Општина Ново Село}} [[Категорија:Сушица (Струмичко)| ]] [[Категорија:Села во Македонија]] [[Категорија:Струмички села]] [[Категорија:Села во Општина Ново Село]] sy0ctalmjmfex4kg7rxn3j00alv0imw 0 16180 5537861 5526744 2026-04-11T21:56:32Z InternetArchiveBot 92312 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 5537861 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Македонски манастир |име = Свети Наум |патрон=Свети Наум |епархија=Дебарско-кичевска |намесништво=Охридско |место=Охрид |слика = Saint Naum Monastery (манастир Свети Наум код Охрида, Македонија).jpg }} [[Податотека:Sveti Naum, manastir, na razglednica.jpg|мини|Разгледница од Охрид, Св. Наум, 1934 година]] '''Св. Наум''' {{--}} [[манастир]] изграден на висока [[карпа]], над самото [[Охридско Езеро]], на неговата најјужна точка, во една месност со ретка природна убавина. Подигнувањето на овој манастир е поврзано со името на [[Св. Наум|Наум]], [[Свети Климент Охридски|Климентовиот]] соработник. Св. Наум, пред крајот на својот живот, го основал манастирот [[Манастир „Св Архангел“ - Охрид|Св. Архангел]] и во [[910]] година бил погребан во него. Околу манастирот има повеќе други црквички, како: Света Петка, Свети Атанасиј, Агијазмо и др. ==Манастриската црква== Оваа [[Црква (градба)|црква]] по својот првобитен облик била речиси идентична на [[Црква „Св Пантелејмон“ - Охрид|црквата „Св Пантелејмон“]] во [[Охрид]]. Некаде помеѓу [[X век|X]] и [[XIII век]], Наумовата црква била потполно разурната. Но потоа, некаде околу [[XVI век]], на нејзините темели била подигната сегашната црква, и тоа во две етапи. Прво, при обновувањето, биле изградени [[наос]]от и [[нартекс]]от, а во втората етапа биле подигнати двете куполи - над наосот и нартексот. Сегашната црква ги носи преправките, и таа има форма на впишан [[крст]] во квадратно пространство со купола, поставена на четири столбови. Гробницата на Наум е посебна зграда со широка и ниска купола. [[Податотека:Boris ktitor sv.naum ohrid.jpg|thumb|left| [[Борис I]] — ктитор на манастирот Св. Наум покрај Охрид, фреска од 1806 година]] [[Податотека:Kodika od 1855 godina.jpg|мини|лево|Кодика од манастирот „Св. Наум“]] <br /> Една легенда зборува дека св. Наум и св. Климент биле браќа и се договориле заедно да изградат два манастира на спротивните краишта од Охридското Езеро. Притоа, двајцата светци требало да започнат со изградбата на манастирите во исто време, а почетокот на изградбата требало да биде изначен со звукот на ѕвончето. Меѓутоа, на јажето коешто било оптегнато преку [[езеро]]то застанале [[галеби]], па ѕвончето заѕвонило и св. Климент ја започнал изградбата порано. За казна, подоцна, неговиот манастир на [[Плаошник]] бил претворен во [[џамија]]. Друга легенда зборува дека св. Наум ги држел клучевите на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]], а по неговата заповед, водата на [[Црн Дрим]] минува низ езерото без да се помеша со езерската [[вода]].<ref name="XIX 2015">Блаже Миневски, „Чудата и благодетите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 25.</ref> <br /> Во врска со изградбата на манастирот, една легенда зборува дека св. Наум патувал некаде и преноќил на имотот на некој богат човек, кој му се пожалил дека е несреќен, бидејќи неговата ќерка била ќелава. Тогаш, св. Наум направил ќерката да добие [[коса]], а во знак на благодарност, богатиот човек му го поклонил имотот на светецот. Подоцна, на тој имот, св. Наум го изградил својот манастир.<ref name="XIX 2015"/> ===Фрескопис=== Најновата обновена манастирска црква била живописана по [[1400]] година, за што сведочи еден фрагмент пронајден под подот на сегашната црква. На него пишува дека фрескописот е дело на „зографот Трпо, син на зографот Константин од [[Корча]], сликан во времето на игуменот Стефан“.<ref name="XIX 2015"/> Главната манастирска црква е посветена на Светите Архангели [[Архангел Михаил|Михаил]] и [[Архангел Гаврил|Гаврил]] ([[Црква „Свети Архангели“ - Љубаништа]]), а има и параклис посветен на солунските браќа ([[Црква „Св. Кирил и Методиј“ - Љубаништа]])<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ohrid.gov.mk/index.asp?novostiID=143#naumovmanastir|title=НАУМОВИОТ МАНАСТИР СВЕТИ АРХАНГЕЛИ|publisher=Општина Охрид|language=македонски|accessdate=2010-10-03|archive-date=2011-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110719045438/http://www.ohrid.gov.mk/index.asp?novostiID=143#naumovmanastir|url-status=dead}}</ref> и [[Црква „Св. Петка Римска“ - Љубаништа|Св. Петка Римска]]<ref>[http://www.bigorski.org.mk/index.php?content_type=vesti_od_pravoslavieto&action=details&record_id=114 ''Осветување на параклис посветен на св. Параскева Римјанка'']</ref> и црквите [[Црква „Св. Богородица“ - Љубаништа|Пресвета Богородица на изворот на Дрим]].<ref>[https://scontent-fra3-1.xx.fbcdn.net/hphotos-xpt1/v/t1.0-9/12144727_1149509545077015_7392635239638116077_n.jpg?oh=2c4e7f1565cabb0290f93a6550465d20&oe=568E2A74 Слика]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> и [[Црква „Св. Атанасиј“ - Љубаништа|„Св. Атанасиј“]] кои се наоѓаат недалеку од манастирот на самите извори на реката Дрим.<ref>[http://volanskopje.blogspot.de/2009/11/ohrid-water-sources-in-st-naum.html ''ОХРИД - Изворите во Св.Наум ... OHRID - Water sources in St. Naum'']</ref> <br /> Во [[1985]] година, од манастирот биле украдени 13 таканаречени „целивашти [[Икона|икони]]“, насликани од јеромонахот Константин во [[1711]] година. Тоа е најголемата кражба на икони во поновата македонска историја, а иконите до ден-денес не се пронајдени.<ref name="XIX 2015"/> == Активност на манастирот== Благодарение на чудотворнота на св. Наум, неговиот манастир стекнал голема популарност. Првобитно, во манастирот се одржувал [[панаѓур]] на денот на неговата смрт ([[23 декември]], т.е. [[5 јануари]] според новиот стил), но на [[5 мај]] [[1720]] година, [[архиепископ]]скиот совет во [[Охрид]] решил празнувањето да се префрли на [[20 јуни]] ([[3 јули]] по новиот [[календар]]). Причината за тоа била наведена во посланието на [[Архиепископ Охридски Јосиф|архиепископот Јосиф]] од [[21 мај]] [[1740]] година, во кое се вели дека поместувањето било направено поради зимските услови, како и поклопувањето со прославата на [[Божик]]. Празнувањето на св. Наум не престанало дури и за време на [[Комунистичка држава|комунистичката]] власт. Така, Министерството за внатрешни работи на [[Демократска Федерална Македонија]], на [[14 јуни]] [[1945]] година, напишало допис со кој било дозволено „да се отвори границата за сите што доаѓаат за празникот во манастирот“, со што им се овозможило на верниците од [[Албанија]] да присуствуваат на панаѓурот.<ref name="XIX 2015"/> <br /> Во манастирот „Св. Наум“ до [[1941]] година секој ден се печеле по две фурни [[леб]]. Според едно предание, пред портата на манастирот, секогаш седел некој од манастирските луѓе и на секој човек кој ќе поминел му давал по еден леб. Потоа, тој што ќе зел леб, им давал по еден залак на домашните, како и на луѓето кои ќе ги сретнел. Оние кои патувале за [[Албанија]], ако биле пресретнати од [[качаци]], штом ќе го покажеле лебот со втиснат знак од манастирот, веднаш биле ослободувани. Исто така, кога игуменот ги испраќал калуѓерите да собираат придонеси за манастирот, тој им давал повеќе вакви лебови, кои тие им ги давале на гладните луѓе.<ref>Блаже Миневски, „Чудата и благодетите на свети Наум биле побројни од ѕвездите на небото“, ''Дневник'', година XIX, број 5806, петок, 3 јули 2015, стр. 24.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://manu.edu.mk/wp-content/uploads/2017/09/Cvetan-Grozdanov-Sv-Naum-Ohridski-2.pdf Монографија за „Св. Наум Охридски“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20250112071354/https://manu.edu.mk/wp-content/uploads/2017/09/Cvetan-Grozdanov-Sv-Naum-Ohridski-2.pdf |date=2025-01-12 }} на [[Цветан Грозданов]] * [http://360macedonia.com/macedonia/en/vrtour.php?macedoniatown_ID=5 360macedonia.com Кружни Панорами од Манастирот Свети Наум во Охрид] {{Цркви во Охрид}} {{КНМ-Охрид}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Наум, Охрид}} [[Категорија:Храмови посветени на Свети Наум Охридски во Македонија|Охрид]] [[Категорија:Средновековни цркви во Охрид]] iikfytb2zhy2wos7zn8mdoyo555hts4 0 18501 5538008 5307753 2026-04-12T09:48:09Z Bjankuloski06 332 5538008 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Борис Чушкаров{{малзак|Боро Чушкар}} | image = Боро Чушкар.jpg | image_size = 220 | caption = Боро Чушкар | office = Прв директор на [[Одделение за заштита на народот|ОЗНА]]<br /> на [[СР Македонија]] | minister = [[Александар Ранковиќ]] | president = | premier = | term_start = 1944 | term_end = ? | predecessor = | successor = | office1 = Политички комесар на 16. македонски корпус | president1 = | premier1 = | term_start1 = 1944 | term_end1 = 1944 | predecessor1 = | successor1 = | birth_date = {{роден на|28|јануари|1916}} | birth_place = [[Куманово]], [[Отоманско Царство]] | death_date = {{death date and age|df=yes|1982|9|19|1916|1|28}} | death_place = [[Скопје]], {{СФРЈ}} | party = [[Сојуз на комунистите на Македонија|Комунистичка партија на Македонија]] | spouse = | children = | alma_mater = }} '''Борис Чушкаров''' (познат и како '''Боро Чушкар'''; {{роден на|28|јануари|1916}} во {{роден во|Куманово}} – {{починат на|19|септември|1982}} во {{починат во|Скопје}}) – [[Македонија|македонски]] првоборец, комунистички деец, политички раководител на [[Народноослободителна војска на Македонија|НОАВМ]] и полициски генерал-мајор.<ref>{{МакЕнц|1635|Чушкар|II}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Личности од Македонија|first=Јован Павловски и други|publisher=МИ-АН|year=2002|isbn=9989-613-28-1|location=Скопје|pages=357}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=д-р Стојан Киселиновски и др.|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=506}}</ref> == Животопис == [[Податотека:Pismo od Boro Chushkar do GS, NOV, 1944.pdf|мини|200п|десно|Писмо на Боро Чушкар испратено до ГШ (1944 г.)]] Завршил учителска школа. Како студент на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во [[Скопје]], во демонстрациите за одбрана на [[Чехословачка]] во септември во 1938 година бил уапсен, а подоцна интерниран во [[Билеќа]] во јануари 1940 година, заедно со [[Душан Недељковиќ]], [[Блажо Орландиќ]] и [[Антон Колендиќ]]. Во 1940 година станува член на [[Сојуз на комунистите на Југославија|Комунистичката партија на Југославија]]. Во организирањето на народно-ослободителната борба се вклучил во 1941 година. Дејствувал на низа раководни позиции во единиците на [[НОВ]]: политички комесар на баталјон и на [[Трета македонска ударна бригада|Третата МНОУБ]], на [[42. македонска дивизија на НОВЈ|42 македонска дивизија]] и на [[Петнаесетти македонски корпус|Петнаесеттиот македонски корпус]] што учествувал на [[Сремски фронт|Сремскиот фронт]]. Учесник на Првото заседание на [[АСНОМ]]. По Ослободувањето бил на разни функции во [[УДБА|УДБ]], народен пратеник, секретар на Републичкиот совет на Народното собрание на [[Народна Република Македонија|НРМ]], член на Централниот одбор на СЗБ на [[Југословенски партизани|НОВЈ]] и други. Тој е еден од македонските борци кои не дозволиле сите македонски жртви и борба за ослободување да ја преземе бугарската војска, која сакала да парадира како ослободителска војска низ [[Скопје]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pressingtv.mk/makedonija/kako-ne-uspeala-bugarskata-parada-za-osloboduvanjeto-na-skopje/|title=Како не успеала бугарската парада за „ослободувањето“ на Скопје|last=|first=|date=2018-11-13|work=Pressing TV|language=mk-MK|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> {{Цитатник|''Знаеш ли дека ова не е царска Бугарија? Знаеш ли ти, генерале, дека се наоѓаш во Југославија? Знаеш ли ти дека војуваме против вас четири години? Да ви ја ебам мајката фашистичка! Знаеш ли ти, ѓубре едно бугарско, ако направите уште еден единствен чекор кон градот, дека ќе наредам да се пука кон вас од сите оружја и орудија што ги има во градот!?''|author=Обраќање на Боро Чушкар кон бугарски генерал}} Автор е на повеќе публицистички и историографски дела и остави обемни мемоари. Исто така ги напишал сценаријата за ''„Прилеп, вчера и денес...“''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maccinema.com/Catalog.aspx?p=281|title=Прилеп, вчера и денес...|last=|first=|date=|work=www.maccinema.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> и „''Препородени полиња“''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maccinema.com/Catalog.aspx?p=283|title=Препородени полиња|last=|first=|date=|work=www.maccinema.com|archive-url=|archive-date=|dead-url=|accessdate=}}</ref> Носител е на [[Партизанска споменица од 1941]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.kumanovonews.mk/retrospektiva/nepokoleblivosta-vo-borbata-za-sloboda-na-kumanovskata-revolucionerna-organizacija Непоколебливоста во борбата за слобода на Кумановската револуционерна организација] (извадок од „Борбено Куманово 1919-1941“) * [https://digitalna.gbsk.mk/viewer/show/345#page/n5/mode/2up „Кушкули... село - 5 јуни 1944“] * [https://antropol.mk/2020/05/01/proslavuvanjeto-na-1vi-maj-vo-brigadata/ Прославувањето на 1 мај во бригадата] *[https://www.facebook.com/NieSmeMakedonci/videos/vb.323547807137/205893897756106/?type=3&theater Сведоштво на Боро Чушкар за “бугарското“ парадирање во Скопје] {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чушкаров, Борис}} [[Категорија:Делегати на Првото заседание на АСНОМ]] [[Категорија:Луѓе од Куманово]] [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Носители на Партизанска споменица од 1941]] [[Категорија:Македонски мемоаристи]] [[Категорија:Делегати на Второто заседание на АСНОМ]] s5h22ep239ryf8clknizi27qimougi0 0 20854 5537812 4298672 2026-04-11T19:58:12Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5537812 wikitext text/x-wiki [[Податотека:CastleriggStoneCircle(SimonLedingham)Jul2005.jpg|мини|250п |Класичен кромлекс од севера на [[Англија]]]] '''Кромлех''' ([[британски јазици|британски]] поим за „крив камен“) е [[Мегалит|мегалитски]] [[споменик]], од типот на [[менхир]]. Кромлесите имаат претежно сакрална функција и често се поврзани со конструкции од типот на [[хенџ]]. {{археологија-никулец}} [[Категорија:Камења]] [[Категорија:Мегалитски споменици]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] 8gbudka6vxutl3htq7hm2kp9t9g8w3z 0 20856 5537805 4458062 2026-04-11T19:48:54Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5537805 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} [[Податотека:paulnabrone.jpg|десно|мини|200px|[[Долменот Пулнаброн|Пулнабрионскиот долмен]] во областа Клер, [[Ирска]]]] '''Долмен''' (tol-[[маса]], men-[[камен]]) или камена маса e стар [[Бретања|бретонски]] израз за да се означат [[камен]]ите [[гроб]]ни [[Конструкција|конструкции]] во вид на [[џин]]овски [[Маса|маси]], бидејќи навистина така изгледаат. Можат да бидат составени од [[два]] исправени камена и еден хоризонтален кој налегнува во нив (формирајќи ја буквата [[П]]) па сè до групација од такви камења. Најчесто се состојат од три до шест големи камени блокови вкопани во земја преку кои е положена огромна камена [[плоча]]. == Надворешни врски == * [http://bruno.marc1.free.fr/dolmen/ Долмени, менхири и камени кругови во [[Јужна Франција]]] - на англиски и на француски * [http://members.chello.nl/r.j.triest/dolmens.html Слики на Долмени од Роберт Трист] {{археологија-никулец}} [[Категорија:Камења]] [[Категорија:Мегалитски споменици]] [[Категорија:Зборови што ги нема во ТРМЈ]] fmfhm97oqmqbodgciadw5p4lsxf0ogs 0 21661 5537873 5502652 2026-04-11T23:10:42Z Bjankuloski06 332 /* Првото световно училиште во Скопје */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537873 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{заштитено-анон}}</noinclude> {{Инфокутија за личност | име=Јордан Хаџи Константинов-Џинот | портрет= Dzinot.jpg | опис=Портрет на Јордан Хаџи-Константинов - Џинот | наставка= | роден-дата=околу [[1821]] | роден-место= [[Велес]], [[Османлиско Царство]]<br> (денес [[Република Македонија]]) | починал-дата=[[29 август]] [[1882]] | починал-место= [[Велес]], [[Османлиско Царство]]<br> (денес [[Република Македонија]]) |роднини=[[Аџи Евка Зафирова]]}} '''Јордан Хаџи Константинов-Џинот''' — македонски просветител (еден од зачетниците на [[просветителство]]то во [[Македонија]]), роден кон крајот на [[1821]] или на почетокот на [[1822]] година, во [[Велес]] на [[Прцорек (Велешка населба)|Прцорек]] (познато велешко маало), на левата страна на [[Вардар]]. == Ран живот и образование == Од она што со сигурност се знае е дека Јордан Џинот е роден во Велес во семејството на Хаџи Костадин и Милка. Од раната биографија на Џинот се знае и дека татко му Хаџи Костадин бил клисар во велешката [[Црква „Св. Спас“ - Велес|црква Св. Спас]], дека имал браќа кои ги носеле имињата Петруш и Ѓорги, дека имал сестра Марија и дека првичното образование на [[црковнословенски јазик]] го добил во [[Ќелијно училиште|ќелијното училиште]] Св. Ѓорѓи што го раководел даскалот Митре.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Ковилоски|first=Славчо|date=2022|title=Јордан Хаџи Константинов Џинот – Одбележување на еден немирен дух|url=https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/26464/1/s.koviloski_%20jordan%20hadji%20konstantinov%20djinot_spektar_79-33-38%20%281%29.pdf|journal=Спектар|volume=40|issue=79|pages=33-38}}</ref> Она што не може да се потврди е датумот на неговото раѓање. Разни проучувачи кои се навраќале на Џинот наведуваат различни години што се движат во распон од дури една деценија.{{efn|Меѓу првите што дале свои датирања се [[Натанаил Кучевишки]], [[Христо Чочков]] и [[Васил К’нчов]] (1810, 1818 и 1819 година), кои видливо отскокнуваат од подоцнежните претпоставки на [[Харалампие Поленаковиќ]], [[Блаже Конески]], [[Гане Тодоровски]], [[Тодор Димитровски]] и [[Ванчо Тушевски]] (1820 и/или 1821 година).}} Сепак, за најприближни до вистинската година на неговото раѓање се чинат 1820 или 1821 година.<ref name=":0" /> По завршувањето на ќелијните школи во родниот град, Јордан своето школување го продолжил во [[Самоков (Бугарија)|Самоков]] во 1835 година кај учителот [[Никола Тонџоров]].<ref name=":02">{{Наведено списание|last=Кантарџиев|first=Ристо|author-link=Ристо Кантарџиев|date=1970|title=Заемните училишта во Македонија|journal=Годишен зборник на Филозофскиот факултет|volume=22|pages=119-146}}</ref> Потоа, го продолжил школувањето во [[Солун]], каде што биле на глас грчките заемни учители и тука Џинот не само што се усовршил во знаењето на грчкиот јазик, туку и наполно jа запознал [[Метод на Бел-Ланкастер|заемната метода]]. == Просветна дејност == Работата како учител во Велес ја започнува во [[1838]] година кога отпочнува со реализирање на идејата за воведување на народен [[македонски јазик]] во училиштата. Покрај воведувањето на народниот македонски јазик во училиштата Џинот е заслужен и за осовременувањето на наставата, бидејќи вовел нови предмети. Со тоа учениците покрај тоа што добивале знаења за свештени лица, со новите предмети внесени од Хаџи Константинов, учениците се здобивале и со знаења кои подоцна со успех ги применувале во трговијата и занаетчиството. Училиштето во Велес се наоѓало во црква во која клисар бил неговиот татко. По несогласувањата со гркоманско настроените градски големци околу употребата на народниот македонски јазик во наставата, тој бил протеран од Велес. Од 1838/39 до 1841 г. Џинот патувал по Грција и извесно време престојувал во Солун, [[Света Гора]], [[Хиос]] и [[Патмос]]. Во овие места тој се запознал со организацијата и работата на тогаш напредните грчки заемни училишта.<ref name=":02" /> === Првото световно училиште во Скопје === [[Податотека:Училиштето Св. Кирил и Методиј во Скопје.jpg|мини|Зградата на основното училиште при [[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Скопје|црквата Св. „Богородица"]] во Скопје (изградена во 1848 г.), во која учителствувал Џинот од 1848 до 1854 г.]] По покана на градските првенци тој дошол за учител во Скопје и во 1848 година, во портата на [[Црква „Рождество на Пресвета Богородица“ - Скопје|црквата „Св. Богородица“]], го отворил првото световно училиште со настава на народен јазик. Доаѓањето на Јордан Хаџи Константинов-Џинот во Скопje означува пресвртница за просветно-културниот и националниот живот на овој град. Ентузијаст во својата просветителска дејност — во ширењето на просветата на мајчин јазик, а над се голем патриот, Џинот уште во почетокот на своето учителствување во Скопje развива голема активност на унапредувањето на скопското училиште и неговото реформирање во духот на новата, световната образованост. Тој ги разделил учениците на одделенија, вовел во наставата световни предмета и новиот, [[Метод на Бел-Ланкастер|заемниот систем на настава]]; вовел и клупи и современи наставни средства (заемни таблици, песочница, географска карта, глобус и др.) и современи наставни методи, ги исфрлил и физичките казни.<ref name=":1">{{Наведено списание|last=Кантарџиев|first=Ристо|author-link=Ристо Кантарџиев|date=1987|title=150 години од отворањето на првото народно училиште во Скопје со настава на македонски јазик|journal=Годишен зборник на Филозофскиот факултет|volume=40|pages=211-225}}</ref> Дотогаш ќелијно, училиштето при црквата „Св. Богородица“ добило современа, модерна физиономија. За намената што сега ja добило училиштето била подигната и нова училишна зграда во дворот на црквата. Таа била изградена на иницијатива и со материјална помош на градските првенци браќата Хаџи Ѓорѓи и Хаџи Ристо Поповиќи, со кои Џинот бил во многу добри односи, а и со паричните прилози на други скопски граѓани. Најголеми прилози дале: браќата Поповиќи — 5.000 гроша, браќата Хаџи Кочови — 5.000 гроша, Зафир Малев — 5.000 гроша и Васил Икономов — 15.000 гроша и својата библиотека со 500 книги. Значајни средства за своето издржување училиштето примало и од црквата. [[Податотека:Džinot na Mostot na umetnosta (2).JPG|мини|Споменик на Јордан Хаџи Константинов-Џинот на [[Мост на уметноста|Мостот на уметноста]]|лево]] Училиштето имало три одделенија. Во првото одделение, кое се викало ''детевоспитное'', малите деца учеле да читаат и пишуваат на таблиците и песочницата. Во второто — ''гимназијално'' одделение, големите деца учеле граматака, географија, астрономија, општа и црковна историја, числителница и алгебра. Третото одделение било ''црковное'' и во него децата учеле за црковниот ред. Освен овие предмети, во училиштето учениците добивале и знаења потребни за трговијата (посланија, облигации, векили, конта, тестаменти, атестати, пословици и дневник чаршиски).<ref name=":1" /> Со содржината на наставата и насоката училиштето било наполно приспособено за потребите и изискувањата на трговците и занаетчиите, кои материјално и го издржувале училиштето. Во 1851 година во прво одделение имало 120 ученици, во второ 24 и во трето 35, вкупно 179 ученици.<ref name=":1" /> Интензивно работел на организирање приредби и училишни претстави, соработувал со „''[[Цариградски весник]]''“, ги интензивирал врските и преписките со разни културни установи, а особено во [[Русија]]. Дејноста му донела на Џинот голема популарност кај народот. Но таа не останала незабележана од страна на грчкиот владика Јоаким и однародените скопски чорбации — неговите најогорчени непријатели. Додека ја имал заштитата на влијателните градски првенци — браќата Поповиќи, особено на постариот брат Ѓорѓи, кој бил носител на црковно-просветната борба против грчкото духовно ропство, Џинот спокојно работел во своето училиште. Но кога браќата Поповиќи паднале во немилост кај Турците поради своите врски со Русиja, а особено поради тоа што Хаџи Ѓорѓи од 1851 година бил почесен руски конзул во Скопje и во почетокот на [[Кримска војна|Кримската војна]] (1853 г.) биле уапсени и интернирани во [[Серес]], се влошила положбата и на Џинот. Владиката Јоаким интригирал против него кај Турците дека е руски шпион и овие почнале да гледаат на Џинот како опасен човек. Кон крајот на 1853 година владиката [[Јоаким Скопски|Јоаким]] и приврзаниот на него Никче X. Трајков пак го наклеветиле Џинот пред власта и тој бил отстранет од училиштето.<ref name=":1" /> Принуден да го напушти Скопje, Џинот се вратил во родниот град Велес. Но и тука не нашол мир. Неговиот огорчен непријател — владиката Авксентиј го изгонил од Велес и тој отишол во Цариград, за да бара заштита од рускиот конзул. Бидејќи овој во тоа време не се наоѓал во Цариград, Џинот се обрнал за помош кај српскиот капу-ќехаја Николаевиќ, кој се застапил за него кај турската управа и му издејствувал дозвола да се врати во Скопje.<ref name=":1" /> Kora Џинот дошол во Скопje, во почетокот на 1854 година, неговото место во општинското училиште при црквата „Св. Богородица“ било веќе зафатено и затоа тој отворил приватно училиште во куќата на скопскиот граѓанин Божидар Ботуш. Но и како приватен учител тој имал големи пречки и тешкотии во работата. Владиката продолжил да интригира против него и неговото училиште, а Џинот јавно ги изнесувал неговите злоупотреби. При крајот на 1856 година положбата на Џинот во Скопје сосема се влошила. Неговите противници — владиката и чорбаџиите го наклеветиле пред власта дека го бунтувал народот да не плаќа даноци. Тој бил уапсен и протеран од Скопје. Свечено испратен од скопското население — мажи, жени и неговите ученици, на 23 јануари 1857 година Џинот заминал за [[Белград]], за да бара заштита.<ref name=":1" /> По краткиот престој во Белград, Џинот се вратил во Скопје со препорака до призренскиот паша и владиката Јоаким. Меѓутоа, ситуацијата ни малку не се подобрила за него. Напротив, судирите со владиката и чорбаџиите продолжиле и биле се поостри. Џинот останал во Скопje уште неколку месеци како приватен учител, потоа бил уапсен од Турците и интерниран во Битола. Така завршила десетгодишната учителска дејност на J. X. Константинов-Џинот во Скопје, која била многустрано значајна. Тој извонредно придонел за развитокот на преродбенското движење и за националното осознавање на скопското население, ги поставил основите на световната настава и на народната писменост и јазик и го отстранил духовното влијание на грцизмот од градот. == Прогонство и враќање во Велес == Неговата развиена просветителска дејност предизвикала прогони од власта и губење на работата. Учителствувал и во [[Прилеп]] од каде исто така бил протеран поради жестоките судири со [[фанариоти]]те, а од Западна Македонија собирал стари книжевно-историски документи. По прогонот од Прилеп, кратко време учителствувал и во селото [[Ваташа]] во ќелијните училишта во Моклишиот и Полошкиот манастир. Од 1860 до 1866 година бил прогонет на 101 година робија во [[Мала Азија]], која со помош на негови пријатели се смалила до 3 години и каде го изгубил едното око. Сите години по враќањето ги поминал во родниот Велес. Умрел на [[29 август]] [[1882]] година. Неговиот гроб се наоѓа во дворот на црквата „Св. Спас“. == Дела == [[File:Таблица перваја (Џинот).jpg|thumb|лево|Таблица перваја]] Јордан Хаџи-Константинов-Џинот четири децении работел на воведување на просвета на народен јазик како писател и сестран творец од областа на културата. Прво дело му е „Таблица перваја“ внесена во употреба во [[1845]] година, кое служело како учебно помагало при основното описменување на учениците. Била испечатена во печатницата на [[Теодосиј Синаитски]] во Солун во 1840 година, во голем формат, со цел да биде поставена во училница. Поголемиот дел од неа се избор изреки од ''Ижица'' (1830) на [[Доситеј Обрадовиќ]].<ref>{{Наведено списание|last=Миронска-Христовска|first=Валентина|date=2021|title=Македонската детска литература во XIX век|journal=Филолошки студии|volume=19|issue=1|pages=21-42}}</ref> Составил две збирки на [[афоризам|афоризми]]. Во првата збирка сите афоризми почнуваат со зборот „човек“, а втората содржи 34 мисли за човекот, животот и светот. Џинот две децении пишувал стихови за одредени поводи и потреби. Во нив ги воспевал образованието, просветата, убавината, слободата, патриотските чувства и сопствената биографија. Негови дела се: „''Плач на скопското училиште многотрудное''” (објавена во „Цариградски весник“ во 1851 година) во која се зборува за неговите напори за отворање на училишта и борбата со гркоманските свештеници и чорбаџии; „''Дионис Вакхо''” ; „''Труд ми е името''”, која е вистинска [[апотеоза]] на трудот; „''Рај божји''”; „''Аврора''” во која се воспеваат патриотските чувства и патриотската функција на просветата; „''Крај реката Вардар''” и „''Горка чаша кнеза Лазара последна тајна вечера''”, која е една од најдолгите песни во [[Македонија]] од овој книжевен период. Драмските обиди на Џинот се првите од овој вид во македонската книжевност. Нив ги изведувале неговите ученици од Скопското училиште во дворот на црквата [[Света Богородица]]. Тоа се „''Миневра и девет музи''”, „''Разговор или прави человек''”, „''Училиште и учение''”, „''Басна''”, „''Сербија шетаетсја в земел своих''”. Првите четири од наведените драмски обиди отпечатени се во „Цариградски весник”, а во драмите „''Минерва и девет музи''“ и „''Сербија шетаетсја в земел своих''“ ја изразуваат неговата идеја дека ослободувањето од долговековното турско ропство и од духовното туторство на грчката црква лежи во македонското национално единство и слободната соработка на словенските земји. Џинот исто така се занимавал и со преведувачка дејност, со собирање на народни умотворби и лексички материјал. Намерата да издаде повеќе јазичен речник не успеал да ја реализира. Џинот е првиот македонски драмски писател и просветител заедно со [[Кирил Пејчиновиќ]] и [[Јоаким Крчовски]]. == Објавени книги == * Iордан Хаџи Констандинов, ''О основанию Блъгарског Патрияршества'', „Гласник [[Друштво на српската словесност|Друштва србске словестности]]“, VII, Београд (1855) * Iордан Хаџи Констандинов, ''Слово Кирила славенца солунскаго филозофа бугарскаго'', „Гласник [[Друштво на српската словесност|Друштва србске словестности]]“, VIII, Београд (1856) * [http://strumski.com/biblioteka/?id=801 "Бог"], Јордан Хаџи Константинов-Џинот, "Цариградски весник", Цариград, 21 јули 1851 година * [http://strumski.com/biblioteka/?id=868 "Болгарска писменост"], Јордан Хаџи Константинов-Џинот, "Цариградски весник", Цариград, 19 јули 1852 година == Белешки == {{Notelist}} == Наводи == {{наводи}} == Библиографија== * Поленаковиќ, Харалампие. 1963. „Неколку необјавени писма од Јордан Џинот“. Во: Годишен зборник на Филозофскиот факултет, кн. 15. * Тодоровски, Гане. 2004. Книга за Џинот. Скопје: Матица македонска. * Тушевски, Ванчо. 2003. Јордан Хаџи Константинов Џинот. Скопје: Менора. {{Македонска книжевност}} {{Македонско национално движење}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Константинов Хаџи, Јордан}} [[Категорија:Македонски просветители|Х]] [[Категорија:Македонски афористи]] [[Категорија:Починати во Велес]] [[Категорија:Родени во 1818 година]] [[Категорија:Починати во 1882 година]] [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] [[Категорија:Учители во Прилепското класно училиште]] gfvwebi1uvmzal7j5gl8k3lsfjjhsdc 10 26750 5537683 4918886 2026-04-11T14:04:08Z Andrew012p 85224 5537683 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | child = {{{child|}}} | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|Infobox astronaut | |{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless|upright=1 |alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = padding-right:0.65em; | class1 = role | header1 = {{{type|}}} | label2 = Изворно име | data2 = {{#if:{{{native_name|}}} |<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{Check ISO 639-1|{{{native_name_lang}}}}}"}}>{{{native_name}}}</span>}} | label3 = Националност | data3 = {{{nationality|}}} | label4 = Статус | class4 = category | data4 = {{{status|}}} | label5 = Роден | data5 = {{Br separated entries |{{{birth_name|}}} |{{{birth_date|}}} |{{{birth_place|}}} }} | label6 = Починал | data6 = {{Br separated entries |{{{death_date|}}} |{{{death_place|}}} }} | label7 = Почивалиште | data7 = {{Br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{#if:{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting_place_coordinates}}}|{{{resting_place_coords|}}}}} }} | label8 = Други имиња | class8 = nickname | data8 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | label9 = Друго занимање | class9 = role | data9 = {{{occupation|}}} | label10 = Сегашно занимање | class10 = role | data10 = {{{current_occupation|}}} | label11 = Претходно занимање | class11 = role | data11 = {{{previous_occupation|}}} | label12 = Образование | data12 = {{{alma_mater|}}} | label13 = Чин | class13 = title | data13 = {{{rank|}}} | rowclass14 = note | label14 = Поминато време во вселената | data14 = {{#if:{{{flight_time|}}}|{{{flight_time}}}|{{#if:{{{time|}}}|{{{time}}}|{{{space_time|}}}}}}} | label15 = Избор | data15 = {{{selection|}}} | label16 = Вкупно [[излез во отворена вселена|ИОС]] | data16 = {{#if:{{{eva1|}}}|{{{eva1}}}|{{{evas|}}}}} | label17 = Вкупно време ИОС | data17 = {{#if:{{{eva2|}}}|{{{eva2}}}|{{{eva_time|}}}}} | label18 = Мисии | data18 = {{#if:{{{mission|}}}|{{{mission}}}|{{{missions|}}}}} | label19 = Обележја на мисиите | data19 = {{{insignia|}}} | label20 = Пензиониран | data20 = {{#if:{{{Date of ret|}}}|{{{Date of ret}}}|{{{retirement|}}}}} | label21 = Награди | data21 = {{{awards|}}} | label22 = Споменици | data22 = {{{memorials|}}} | label23 = Мрежно место | data23 = {{{url|{{{website|}}}}}} | data24 = {{{module|}}} }}{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = <span class="error" style="display:none">ГРЕШКА: Непознат параметар „_VALUE_“</span>[[Category:Страници што користат инфокутија за астронаут со непознати параметри|_VALUE_{{PAGENAME}}]] | child | name | image | image_size | alt | caption | type | native_name | native_name_lang | nationality | status | birth_name | birth_date | birth_place | death_date | death_place | resting_place | resting_place_coordinates | resting_place_coords | other names | other_names | othername | alias | occupation | current_occupation | previous_occupation | alma_mater | rank | time | space_time | flight_time | selection | eva1 | evas | eva2 | eva_time | mission | missions | insignia | Date of ret | retirement | awards | memorials | url | website | module }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 4emrslhw9qnwdoq57dbm07wccvqm37g 5537696 5537683 2026-04-11T14:17:46Z Andrew012p 85224 5537696 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | child = {{{child|}}} | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|Infobox astronaut | |{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{{image|}}}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless|upright=1 |alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = padding-right:0.65em; | class1 = role | header1 = {{{type|}}} | label2 = Изворно име | data2 = {{#if:{{{native_name|}}} |<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{Check ISO 639-1|{{{native_name_lang}}}}}"}}>{{{native_name}}}</span>}} | label3 = Националност | data3 = {{{nationality|}}} | label4 = Статус | class4 = category | data4 = {{{status|}}} | label5 = Роден | data5 = {{Br separated entries |{{{birth_name|}}} |{{{birth_date|}}} |{{{birth_place|}}} }} | label6 = Починал | data6 = {{Br separated entries |{{{death_date|}}} |{{{death_place|}}} }} | label7 = Почивалиште | data7 = {{Br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{#if:{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting_place_coordinates}}}|{{{resting_place_coords|}}}}} }} | label8 = Други имиња | class8 = nickname | data8 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | label9 = Сопружник | data9 = {{{spouse|}}} | label10 = Образование | data10 = {{{alma_mater|{{{education|}}}}}} | label11 = Занимање | class11 = role | data11 = {{{occupation|}}} | label12 = Сегашно занимање | class12 = role | data12 = {{{current_occupation|}}} | label13 = Претходно занимање | class13 = role | data13 = {{{previous_occupation|}}} | label14 = Чин | class14 = title | data14 = {{{rank|}}} | rowclass15 = note | label15 = Поминато време во вселената | data15 = {{#if:{{{flight_time|}}}|{{{flight_time}}}|{{#if:{{{time|}}}|{{{time}}}|{{{space_time|}}}}}}} | label16 = Избор | data16 = {{{selection|}}} | label17 = Вкупно [[излез во отворена вселена|ИОС]] | data17 = {{#if:{{{eva1|}}}|{{{eva1}}}|{{{evas|}}}}} | label18 = Вкупно време ИОС | data18 = {{#if:{{{eva2|}}}|{{{eva2}}}|{{{eva_time|}}}}} | label19 = Мисии | data19 = {{#if:{{{mission|}}}|{{{mission}}}|{{{missions|}}}}} | label20 = Обележја на мисиите | data20 = {{{insignia|}}} | label21 = Пензиониран | data21 = {{#if:{{{Date of ret|}}}|{{{Date of ret}}}|{{{retirement|}}}}} | label22 = Награди | data22 = {{{awards|}}} | label23 = Споменици | data23 = {{{memorials|}}} | label24 = Мрежно место | data24 = {{{url|{{{website|}}}}}} | data25 = {{{module|}}} }}{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = <span class="error" style="display:none">ГРЕШКА: Непознат параметар „_VALUE_“</span>[[Category:Страници што користат инфокутија за астронаут со непознати параметри|_VALUE_{{PAGENAME}}]] | child | name | image | image_size | alt | caption | type | native_name | native_name_lang | nationality | status | birth_name | birth_date | birth_place | death_date | death_place | resting_place | resting_place_coordinates | resting_place_coords | other names | other_names | othername | alias | occupation | current_occupation | previous_occupation | alma_mater | education | rank | time | space_time | flight_time | selection | eva1 | evas | eva2 | eva_time | mission | missions | insignia | Date of ret | retirement | awards | memorials | url | website | module | spouse }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> nbjdqirooghqmqn7maymi0t2x0nxbxn 5537697 5537696 2026-04-11T14:17:58Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5537696|5537696]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5537697 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | child = {{{child|}}} | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|Infobox astronaut | |{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless|upright=1 |alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = padding-right:0.65em; | class1 = role | header1 = {{{type|}}} | label2 = Изворно име | data2 = {{#if:{{{native_name|}}} |<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{Check ISO 639-1|{{{native_name_lang}}}}}"}}>{{{native_name}}}</span>}} | label3 = Националност | data3 = {{{nationality|}}} | label4 = Статус | class4 = category | data4 = {{{status|}}} | label5 = Роден | data5 = {{Br separated entries |{{{birth_name|}}} |{{{birth_date|}}} |{{{birth_place|}}} }} | label6 = Починал | data6 = {{Br separated entries |{{{death_date|}}} |{{{death_place|}}} }} | label7 = Почивалиште | data7 = {{Br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{#if:{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting_place_coordinates}}}|{{{resting_place_coords|}}}}} }} | label8 = Други имиња | class8 = nickname | data8 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | label9 = Друго занимање | class9 = role | data9 = {{{occupation|}}} | label10 = Сегашно занимање | class10 = role | data10 = {{{current_occupation|}}} | label11 = Претходно занимање | class11 = role | data11 = {{{previous_occupation|}}} | label12 = Образование | data12 = {{{alma_mater|}}} | label13 = Чин | class13 = title | data13 = {{{rank|}}} | rowclass14 = note | label14 = Поминато време во вселената | data14 = {{#if:{{{flight_time|}}}|{{{flight_time}}}|{{#if:{{{time|}}}|{{{time}}}|{{{space_time|}}}}}}} | label15 = Избор | data15 = {{{selection|}}} | label16 = Вкупно [[излез во отворена вселена|ИОС]] | data16 = {{#if:{{{eva1|}}}|{{{eva1}}}|{{{evas|}}}}} | label17 = Вкупно време ИОС | data17 = {{#if:{{{eva2|}}}|{{{eva2}}}|{{{eva_time|}}}}} | label18 = Мисии | data18 = {{#if:{{{mission|}}}|{{{mission}}}|{{{missions|}}}}} | label19 = Обележја на мисиите | data19 = {{{insignia|}}} | label20 = Пензиониран | data20 = {{#if:{{{Date of ret|}}}|{{{Date of ret}}}|{{{retirement|}}}}} | label21 = Награди | data21 = {{{awards|}}} | label22 = Споменици | data22 = {{{memorials|}}} | label23 = Мрежно место | data23 = {{{url|{{{website|}}}}}} | data24 = {{{module|}}} }}{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = <span class="error" style="display:none">ГРЕШКА: Непознат параметар „_VALUE_“</span>[[Category:Страници што користат инфокутија за астронаут со непознати параметри|_VALUE_{{PAGENAME}}]] | child | name | image | image_size | alt | caption | type | native_name | native_name_lang | nationality | status | birth_name | birth_date | birth_place | death_date | death_place | resting_place | resting_place_coordinates | resting_place_coords | other names | other_names | othername | alias | occupation | current_occupation | previous_occupation | alma_mater | rank | time | space_time | flight_time | selection | eva1 | evas | eva2 | eva_time | mission | missions | insignia | Date of ret | retirement | awards | memorials | url | website | module }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 4emrslhw9qnwdoq57dbm07wccvqm37g 5537699 5537697 2026-04-11T14:19:43Z Andrew012p 85224 5537699 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | child = {{{child|}}} | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|Infobox astronaut | |{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = padding-right:0.65em; | class1 = role | header1 = {{{type|}}} | label2 = Изворно име | data2 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{Check ISO 639-1|{{{native_name_lang}}}}}"}}>{{{native_name}}}</span>}} | label3 = Националност | data3 = {{{nationality|}}} | label4 = Статус | class4 = category | data4 = {{{status|}}} | label5 = Роден | data5 = {{Br separated entries|{{{birth_name|}}}|{{{birth_date|}}}|{{{birth_place|}}}}} | label6 = Починал | data6 = {{Br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label7 = Почивалиште | data7 = {{Br separated entries|{{{resting_place|}}}|{{#if:{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting_place_coordinates}}}|{{{resting_place_coords|}}}}}}} | label8 = Други имиња | class8 = nickname | data8 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | label9 = Сопружник | data9 = {{{spouse|}}} | label10 = Образование | data10 = {{{alma_mater|{{{education|}}}}}} | label11 = Занимање | class11 = role | data11 = {{{occupation|}}} | label12 = Сегашно занимање | class12 = role | data12 = {{{current_occupation|}}} | label13 = Претходно занимање | class13 = role | data13 = {{{previous_occupation|}}} | label14 = Чин | class14 = title | data14 = {{{rank|}}} | rowclass15 = note | label15 = Поминато време во вселената | data15 = {{#if:{{{flight_time|}}}|{{{flight_time}}}|{{#if:{{{time|}}}|{{{time}}}|{{{space_time|}}}}}}} | label16 = Избор | data16 = {{{selection|}}} | label17 = Вкупно [[излез во отворена вселена|ИОС]] | data17 = {{#if:{{{eva1|}}}|{{{eva1}}}|{{{evas|}}}}} | label18 = Вкупно време ИОС | data18 = {{#if:{{{eva2|}}}|{{{eva2}}}|{{{eva_time|}}}}} | label19 = Мисии | data19 = {{#if:{{{mission|}}}|{{{mission}}}|{{{missions|}}}}} | label20 = Обележја на мисиите | data20 = {{{insignia|}}} | label21 = Пензиониран | data21 = {{#if:{{{Date of ret|}}}|{{{Date of ret}}}|{{{retirement|}}}}} | label22 = Награди | data22 = {{{awards|}}} | label23 = Споменици | data23 = {{{memorials|}}} | label24 = Мрежно место | data24 = {{{url|{{{website|}}}}}} | data25 = {{{module|}}} }}{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=<span class="error" style="display:none">ГРЕШКА: Непознат параметар „_VALUE_“</span>[[Category:Страници што користат инфокутија за астронаут со непознати параметри|_VALUE_{{PAGENAME}}]]|child|name|image|image_size|alt|caption|type|native_name|native_name_lang|nationality|status|birth_name|birth_date|birth_place|death_date|death_place|resting_place|resting_place_coordinates|resting_place_coords|other names|other_names|othername|alias|occupation|current_occupation|previous_occupation|alma_mater|education|rank|time|space_time|flight_time|selection|eva1|evas|eva2|eva_time|mission|missions|insignia|Date of ret|retirement|awards|memorials|url|website|module|spouse}} 59kpzgpu9du79q9ylde69znwrcqzzl5 5537700 5537699 2026-04-11T14:19:56Z Andrew012p 85224 Отповикана преработката [[Special:Diff/5537699|5537699]] на [[Special:Contributions/Andrew012p|Andrew012p]] ([[User talk:Andrew012p|разговор]]) 5537700 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | child = {{{child|}}} | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|Infobox astronaut | |{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image|}}} |size={{{image_size|}}} |sizedefault=frameless|upright=1 |alt={{{alt|}}} }} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = padding-right:0.65em; | class1 = role | header1 = {{{type|}}} | label2 = Изворно име | data2 = {{#if:{{{native_name|}}} |<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{Check ISO 639-1|{{{native_name_lang}}}}}"}}>{{{native_name}}}</span>}} | label3 = Националност | data3 = {{{nationality|}}} | label4 = Статус | class4 = category | data4 = {{{status|}}} | label5 = Роден | data5 = {{Br separated entries |{{{birth_name|}}} |{{{birth_date|}}} |{{{birth_place|}}} }} | label6 = Починал | data6 = {{Br separated entries |{{{death_date|}}} |{{{death_place|}}} }} | label7 = Почивалиште | data7 = {{Br separated entries |{{{resting_place|}}} |{{#if:{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting_place_coordinates}}}|{{{resting_place_coords|}}}}} }} | label8 = Други имиња | class8 = nickname | data8 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | label9 = Друго занимање | class9 = role | data9 = {{{occupation|}}} | label10 = Сегашно занимање | class10 = role | data10 = {{{current_occupation|}}} | label11 = Претходно занимање | class11 = role | data11 = {{{previous_occupation|}}} | label12 = Образование | data12 = {{{alma_mater|}}} | label13 = Чин | class13 = title | data13 = {{{rank|}}} | rowclass14 = note | label14 = Поминато време во вселената | data14 = {{#if:{{{flight_time|}}}|{{{flight_time}}}|{{#if:{{{time|}}}|{{{time}}}|{{{space_time|}}}}}}} | label15 = Избор | data15 = {{{selection|}}} | label16 = Вкупно [[излез во отворена вселена|ИОС]] | data16 = {{#if:{{{eva1|}}}|{{{eva1}}}|{{{evas|}}}}} | label17 = Вкупно време ИОС | data17 = {{#if:{{{eva2|}}}|{{{eva2}}}|{{{eva_time|}}}}} | label18 = Мисии | data18 = {{#if:{{{mission|}}}|{{{mission}}}|{{{missions|}}}}} | label19 = Обележја на мисиите | data19 = {{{insignia|}}} | label20 = Пензиониран | data20 = {{#if:{{{Date of ret|}}}|{{{Date of ret}}}|{{{retirement|}}}}} | label21 = Награди | data21 = {{{awards|}}} | label22 = Споменици | data22 = {{{memorials|}}} | label23 = Мрежно место | data23 = {{{url|{{{website|}}}}}} | data24 = {{{module|}}} }}{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:Check for unknown parameters|check | unknown = <span class="error" style="display:none">ГРЕШКА: Непознат параметар „_VALUE_“</span>[[Category:Страници што користат инфокутија за астронаут со непознати параметри|_VALUE_{{PAGENAME}}]] | child | name | image | image_size | alt | caption | type | native_name | native_name_lang | nationality | status | birth_name | birth_date | birth_place | death_date | death_place | resting_place | resting_place_coordinates | resting_place_coords | other names | other_names | othername | alias | occupation | current_occupation | previous_occupation | alma_mater | rank | time | space_time | flight_time | selection | eva1 | evas | eva2 | eva_time | mission | missions | insignia | Date of ret | retirement | awards | memorials | url | website | module }}<noinclude> {{документација}} </noinclude> 4emrslhw9qnwdoq57dbm07wccvqm37g 5537702 5537700 2026-04-11T14:26:41Z Andrew012p 85224 5537702 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | child = {{{child|}}} | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|Инфокутија Астронаут||{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = padding-right:0.65em; | class1 = role | header1 = {{{type|}}} | label2 = Изворно име | data2 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{Check ISO 639-1|{{{native_name_lang}}}}}"}}>{{{native_name}}}</span>}} | label3 = Националност | data3 = {{{nationality|}}} | label4 = Статус | class4 = category | data4 = {{{status|}}} | label5 = Роден | data5 = {{Br separated entries|{{{birth_name|}}}|{{{birth_date|}}}|{{{birth_place|}}}}} | label6 = Починал | data6 = {{Br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label7 = Почивалиште | data7 = {{Br separated entries|{{{resting_place|}}}|{{#if:{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting_place_coordinates}}}|{{{resting_place_coords|}}}}}}} | label8 = Други имиња | class8 = nickname | data8 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | label9 = Сопружник | data9 = {{{spouse|}}} | label10 = Образование | data10 = {{{alma_mater|{{{education|}}}}}} | label11 = Занимање | class11 = role | data11 = {{{occupation|}}} | label12 = Сегашно занимање | class12 = role | data12 = {{{current_occupation|}}} | label13 = Претходно занимање | class13 = role | data13 = {{{previous_occupation|}}} | label14 = Чин | class14 = title | data14 = {{{rank|}}} | rowclass15 = note | label15 = Поминато време во вселената | data15 = {{#if:{{{flight_time|}}}|{{{flight_time}}}|{{#if:{{{time|}}}|{{{time}}}|{{{space_time|}}}}}}} | label16 = Избор | data16 = {{{selection|}}} | label17 = Вкупно [[излез во отворена вселена|ИОС]] | data17 = {{#if:{{{eva1|}}}|{{{eva1}}}|{{{evas|}}}}} | label18 = Вкупно време ИОС | data18 = {{#if:{{{eva2|}}}|{{{eva2}}}|{{{eva_time|}}}}} | label19 = Мисии | data19 = {{#if:{{{mission|}}}|{{{mission}}}|{{{missions|}}}}} | label20 = Обележја на мисиите | data20 = {{{insignia|}}} | label21 = Пензиониран | data21 = {{#if:{{{Date of ret|}}}|{{{Date of ret}}}|{{{retirement|}}}}} | label22 = Награди | data22 = {{{awards|}}} | label23 = Споменици | data23 = {{{memorials|}}} | label24 = Мрежно место | data24 = {{{url|{{{website|}}}}}} | data25 = {{{module|}}} }}{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=<span class="error" style="display:none">ГРЕШКА: Непознат параметар „_VALUE_“</span>[[Category:Страници што користат инфокутија за астронаут со непознати параметри|_VALUE_{{PAGENAME}}]]|child|name|image|image_size|alt|caption|type|native_name|native_name_lang|nationality|status|birth_name|birth_date|birth_place|death_date|death_place|resting_place|resting_place_coordinates|resting_place_coords|other names|other_names|othername|alias|occupation|current_occupation|previous_occupation|alma_mater|education|rank|time|space_time|flight_time|selection|eva1|evas|eva2|eva_time|mission|missions|insignia|Date of ret|retirement|awards|memorials|url|website|module|spouse}} <noinclude> {{документација}} </noinclude> loa1k8rnrje67ciltuktdbuu659u945 5537706 5537702 2026-04-11T14:30:57Z Andrew012p 85224 5537706 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | child = {{{child|}}} | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|Инфокутија Астронаут||{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = padding-right:0.65em; | class1 = role | header1 = {{{type|}}} | label2 = Изворно име | data2 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{Check ISO 639-1|{{{native_name_lang}}}}}"}}>{{{native_name}}}</span>}} | label3 = Националност | data3 = {{{nationality|}}} | label4 = Статус | class4 = category | data4 = {{{status|}}} | label5 = Роден/а | data5 = {{Br separated entries|{{{birth_name|}}}|{{{birth_date|}}}|{{{birth_place|}}}}} | label6 = Починал | data6 = {{Br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label7 = Почивалиште | data7 = {{Br separated entries|{{{resting_place|}}}|{{#if:{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting_place_coordinates}}}|{{{resting_place_coords|}}}}}}} | label8 = Други имиња | class8 = nickname | data8 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | label9 = Сопружник | data9 = {{{spouse|}}} | label10 = Образование | data10 = {{{alma_mater|{{{education|}}}}}} | label11 = Занимање | class11 = role | data11 = {{{occupation|}}} | label12 = Сегашно занимање | class12 = role | data12 = {{{current_occupation|}}} | label13 = Претходно занимање | class13 = role | data13 = {{{previous_occupation|}}} | label14 = Чин | class14 = title | data14 = {{{rank|}}} | rowclass15 = note | label15 = Поминато време во вселената | data15 = {{#if:{{{flight_time|}}}|{{{flight_time}}}|{{#if:{{{time|}}}|{{{time}}}|{{{space_time|}}}}}}} | label16 = Избор | data16 = {{{selection|}}} | label17 = Вкупно [[излез во отворена вселена|ИОС]] | data17 = {{#if:{{{eva1|}}}|{{{eva1}}}|{{{evas|}}}}} | label18 = Вкупно време ИОС | data18 = {{#if:{{{eva2|}}}|{{{eva2}}}|{{{eva_time|}}}}} | label19 = Мисии | data19 = {{#if:{{{mission|}}}|{{{mission}}}|{{{missions|}}}}} | label20 = Обележја на мисиите | data20 = {{{insignia|}}} | label21 = Пензиониран | data21 = {{#if:{{{Date of ret|}}}|{{{Date of ret}}}|{{{retirement|}}}}} | label22 = Награди | data22 = {{{awards|}}} | label23 = Споменици | data23 = {{{memorials|}}} | label24 = Мрежно место | data24 = {{{url|{{{website|}}}}}} | data25 = {{{module|}}} }}{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=<span class="error" style="display:none">ГРЕШКА: Непознат параметар „_VALUE_“</span>[[Category:Страници што користат инфокутија за астронаут со непознати параметри|_VALUE_{{PAGENAME}}]]|child|name|image|image_size|alt|caption|type|native_name|native_name_lang|nationality|status|birth_name|birth_date|birth_place|death_date|death_place|resting_place|resting_place_coordinates|resting_place_coords|other names|other_names|othername|alias|occupation|current_occupation|previous_occupation|alma_mater|education|rank|time|space_time|flight_time|selection|eva1|evas|eva2|eva_time|mission|missions|insignia|Date of ret|retirement|awards|memorials|url|website|module|spouse}} <noinclude> {{документација}} </noinclude> k262uv9u5g4pttebdncnaii3payzsex 5537707 5537706 2026-04-11T14:32:11Z Andrew012p 85224 5537707 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија | child = {{{child|}}} | bodyclass = vcard | aboveclass = fn | above = {{{name|{{#ifeq:{{BASEPAGENAME}}|Инфокутија Астронаут||{{PAGENAMEBASE}}}}}}} | image = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|}}}|size={{{image_size|}}}|sizedefault=frameless|upright=1|alt={{{alt|}}}}} | caption = {{{caption|}}} | labelstyle = padding-right:0.65em; | class1 = role | header1 = {{{type|}}} | label2 = Изворно име | data2 = {{#if:{{{native_name|}}}|<span class="nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{Check ISO 639-1|{{{native_name_lang}}}}}"}}>{{{native_name}}}</span>}} | label3 = Националност | data3 = {{{nationality|}}} | label4 = Статус | class4 = category | data4 = {{{status|}}} | label5 = Роден/а | data5 = {{Br separated entries|{{{birth_name|}}}|{{{birth_date|}}}|{{{birth_place|}}}}} | label6 = Починал/а | data6 = {{Br separated entries|{{{death_date|}}}|{{{death_place|}}}}} | label7 = Почивалиште | data7 = {{Br separated entries|{{{resting_place|}}}|{{#if:{{{resting_place_coordinates|}}}|{{{resting_place_coordinates}}}|{{{resting_place_coords|}}}}}}} | label8 = Други имиња | class8 = nickname | data8 = {{{other names|{{{other_names|{{{othername|{{{alias|}}}}}}}}}}}} | label9 = Сопружник | data9 = {{{spouse|}}} | label10 = Образование | data10 = {{{alma_mater|{{{education|}}}}}} | label11 = Занимање | class11 = role | data11 = {{{occupation|}}} | label12 = Сегашно занимање | class12 = role | data12 = {{{current_occupation|}}} | label13 = Претходно занимање | class13 = role | data13 = {{{previous_occupation|}}} | label14 = Чин | class14 = title | data14 = {{{rank|}}} | rowclass15 = note | label15 = Поминато време во вселената | data15 = {{#if:{{{flight_time|}}}|{{{flight_time}}}|{{#if:{{{time|}}}|{{{time}}}|{{{space_time|}}}}}}} | label16 = Избор | data16 = {{{selection|}}} | label17 = Вкупно [[излез во отворена вселена|ИОС]] | data17 = {{#if:{{{eva1|}}}|{{{eva1}}}|{{{evas|}}}}} | label18 = Вкупно време ИОС | data18 = {{#if:{{{eva2|}}}|{{{eva2}}}|{{{eva_time|}}}}} | label19 = Мисии | data19 = {{#if:{{{mission|}}}|{{{mission}}}|{{{missions|}}}}} | label20 = Обележја на мисиите | data20 = {{{insignia|}}} | label21 = Пензиониран/а | data21 = {{#if:{{{Date of ret|}}}|{{{Date of ret}}}|{{{retirement|}}}}} | label22 = Награди | data22 = {{{awards|}}} | label23 = Споменици | data23 = {{{memorials|}}} | label24 = Мрежно место | data24 = {{{url|{{{website|}}}}}} | data25 = {{{module|}}} }}{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=<span class="error" style="display:none">ГРЕШКА: Непознат параметар „_VALUE_“</span>[[Category:Страници што користат инфокутија за астронаут со непознати параметри|_VALUE_{{PAGENAME}}]]|child|name|image|image_size|alt|caption|type|native_name|native_name_lang|nationality|status|birth_name|birth_date|birth_place|death_date|death_place|resting_place|resting_place_coordinates|resting_place_coords|other names|other_names|othername|alias|occupation|current_occupation|previous_occupation|alma_mater|education|rank|time|space_time|flight_time|selection|eva1|evas|eva2|eva_time|mission|missions|insignia|Date of ret|retirement|awards|memorials|url|website|module|spouse}} <noinclude> {{документација}} </noinclude> 3silgz8fbrlliojnk4zx9uj6tzkejbl 0 32669 5537952 5493425 2026-04-12T03:59:08Z Bjankuloski06 332 /* Градски транспорт */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537952 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за град | тип = град | име = Куритиба | изворно име = Curitiba | друго име1 = | друго име2 = | друго име3 = | слика = Brasil-CURITIBA-PARANA-BRAZIL-FOTOS-PHOTOS-26.jpg | сл-големина = 250px | опис = „Фонтаната на спомените“ во Куритиба | знаме = | знаме-големина = | знаме-врска = | грб = Brasão de Armas do Município de Curitiba.png | грб-големина = | грб-врска = | локација = Parana Municip Curitiba.svg | лок-големина = 250px | лок-коментар = Местоположба на Куритиба | lat_dir = S | lat_deg = 25 | lat_min = 27 | lat_sec = 19.08 | lon_dir = W | lon_deg = 49 | lon_min = 15 | lon_sec = 45.72 | временска зона = UTC-3 | вз-лето = UTC-2 | прекар = Ктба | прекар изворно = Ctba | прекар2 = | прекар2 изворно = | прекар3 = | прекар3 изворно = | прекар4 = | прекар4 изворно = | мото = Насмеаниот град | мото изворно = A cidade sorriso | доселување = | основан од = | основан во = [[29 март]], [[1693]] | старо име1 = | старо име2 = | старо име3 = | старо име4 = | авто = | празник датум = | празник име = | поштенски код = | повикувачки број = | официјална страница = [http://www.curitiba.pr.gov.br curitiba.pr.gov.br] | земја = {{знамеикона|Бразил}} [[Бразил]] | поделба-тип1 = [[Региони на Бразил|Регион]] | поделба-име1 = [[Јужен регион (Бразил)|Јужен]] | поделба-тип2 = [[Држави на Бразил|Држава]] | поделба-име2 = [[Податотека:Bandeira_do_Paraná.svg|22п]] [[Парана]] | поделба-тип3 = | поделба-име3 = | поделба-тип4 = | поделба-име4 = | општини = | административна распределба = | населби = | градоначалник = Карлос Алберто Рича | партија = [[Бразилска социјалдемократска партија|ПСДБ]] | површина = 430,9 | копно = | вода = | паркови = | надморска височина = 934,6 | латитуда = | лонгитуда = | клима = | население = 1&nbsp;788&nbsp;559<ref>[http://www.curitiba.pr.gov.br/Cidade/cidade_regmetro.htm ''Prefeitura Municipal de Curitiba'']</ref> | година на попис1 = 2006 | мажи = | жени = | високо = | средно = | основно = | неписмени = | густина на население = 4&nbsp;159,4 | година на попис2 = | етнички групи = }} Куритиба, '''Curitiba''' (pron. {{IPA2|kuɾi'tibɐ}} или {{IPA2|kuɾi'tʃibɐ}}) е престолнина на [[Бразилски држави|сојузната држава]] [[Парана]], [[Бразил]]. Градот е најголем и најразвиен во [[Јужен регион, Бразил|јужен Бразил]]. Градот брои приближно 1,8 милиони (7-ми по големина во Бразил) и со четврт БДП во Бразил според [[БИГС]].<ref>IBGE, [http://www.ibge.gov.br Produto Interno Bruto dos Municípios 2005]. Retrieved in 07/April/2008.</ref> неговата агломерација се состои од 26 [[општина|општини]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.curitiba-parana.com/geografia-mapas/mapa-regiao-curitiba.htm |title=Mapa da Região Metropolitana de Curitiba - Paraná<!-- Bot generated title --> |accessdate=2009-02-01 |archive-date=2007-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070410131340/http://www.curitiba-parana.com/geografia-mapas/mapa-regiao-curitiba.htm |url-status=dead }}</ref> со население од 3,5 милиони (БИГС проценка од 2006).<ref name="metropop">{{Наведена мрежна страница |title=Região Metropolitana |publisher=Prefeitura Municipal de Curitiba |language=pt |accessdate=2007-01-08 |url=http://www.curitiba.pr.gov.br/Cidade/cidade_regmetro.htm}}</ref> Куритуба е важен културен, политички и економски центар. Градот лежи во котлина на 932 метри нмв.. Бран [[Бразилски Европејци|европски емигранти]] почнале да доаѓаат по 1850, во главно Германци, Италијанци, Пољаци и Украици придонесувајки на културниот и економски развој на градот.<ref>[http://www.curitiba-parana.net/tradicoes.htm European Immigration to Curitiba]</ref> Моментално, само мал број странци емигрираат во Куритиба, претежно се од Блискиот Исток<ref name="paimeas">{{Наведена мрежна страница |title=A imigração árabe muçulmana em Curitiba |publisher=Etni-cidade |language=pt |accessdate=2008-10-03 |url=http://www.etni-cidade.net/2008/a_imigracao_arabe.htm |archive-date=2008-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081205114702/http://www.etni-cidade.net/2008/a_imigracao_arabe.htm |url-status=dead }}</ref> и [[Јужна Америка]], но е значаен прирастот ос самиот Бразил.<ref name="estra">{{Наведена мрежна страница |title=Quase metade de Curitiba é dos "estrangeiros" |publisher=Bem Paraná |language=pt |accessdate=2008-08-06 |url=http://www.bemparana.com.br/index.php?n=23799&t=quase-metade-de-curitiba-e-dosestrangeiros}}</ref> Во куритуба се наоѓа [[Федерален Универзитет на Парана]] , прв во Бразил, основан 1913. == Име == Според една теорија "Curitiba" доаѓа од [[Тупи јазик|Тупи]] зборовите ''kurí tyba'', „многу борје“ поради големиот број на Парана борја (''[[Araucaria angustifolia]]''), присутни во областа пред основањето на градот.<ref name=autogenerated2>Fenianos, E. (2003) ''Almanaque Kur'yt'yba'', Curitiba: Univer Cidade, p.6</ref> [[Португалци]]те кои основале село во 1693 му дале име "Vila da Nossa Senhora da Luz dos Pinhais". Името било сменето во "Curitiba" (Куритиба) во 1721-ва. Официјално станал град во 1812, со изговор на името Curityba (Куритиба на Бразилски португалски).<ref name=autogenerated2 /> == Географија == === Клима === Сместен во [[Јужен Бразил]], Куритиба е влажен град во [[суптропски појас]].<ref>[http://www.esisaocarlosborromeo.com.br/conteudo_detalhes.asp?cod_conteudo=151 Climate of Curitiba]{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Водните области придонесуваат за неговите благи зими, со просечни температури од 13&nbsp;°C во најстудениот месец, паѓајки малку под нулата во најстудените денови . Преку летô, просечната температура се движи околу 21&nbsp;°C, но надвишува 32&nbsp;°C во најтоплите денови. Имало врнежи на снег во 1928,1942 и 1975. Највисоката температура измерена досега во градот изнесувала 35.6&nbsp;°C, најниската -8&nbsp;°C. [[Податотека:Climate in Southern Brazil.jpg|thumb|Зима во Куритиба.]] [[Топли бранови]] преку зима и [[студени бранови]] преку лето се вообичаени,и преку ден може да има големи разлики во температурата, тоа е типична одлика на [[суптропик]]от. Климата на Куритиба е повлијаена исто така и од сувите воздушни маси којшто доминираат во овој дел на Бразил.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://portal.rpc.com.br/gazetadopovo/vidaecidadania/conteudo.phtml?tl=1&id=778839&tit=Inverno-vai-ser-mais-seco-e-mais-frio-que-o-do-ano-passado |title=Winter of Curitiba is dry and cold |accessdate=2009-02-02 |archive-date=2012-07-31 |archive-url=https://archive.today/20120731124345/http://portal.rpc.com.br/gazetadopovo/vidaecidadania/conteudo.phtml?tl=1&id=778839&tit=Inverno-vai-ser-mais-seco-e-mais-frio-que-o-do-ano-passado |url-status=dead }}</ref> === Растителност === [[Податотека:Southern Brazil in the Winter.jpg|thumb|left|Слана во градот.]] Куритиба е сместена во вегетациската област наречена [[Araucaria moist]], составена од степи, Araucaria шуми и други формации. Во локалната растителност сè уште има примероци на паранскиот бор (''Araucaria angustifolia''), којшто опстоил и покрај дејствијата на модерната цивилизација. Го има во приватни и јавни места, сега е заштитен со закон. Општинскиот секретаријат за околина одржува [[ботаничка градина]] и три [[зелени куќи]] за производство на 150,000 примероци на домородни и екзотични дрвови врсти.<ref name="casecwb">{{Наведена мрежна страница |title=City of Curitiba, Brazil |publisher=Convention on Biological Diversity |language=en |accessdate=2008-05-23 |url=http://www.cbd.int/authorities/casestudy/curitiba.shtml |archive-date=2008-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512001224/http://www.cbd.int/authorities/casestudy/curitiba.shtml |url-status=dead }}</ref> Зелената област на градот е една од најголемите во Бразил. Растителноста на Куритиба се одликува со опстојувањето на виолетови и жолти ''ipês'' ([[Табебуја]]), правејќи го пејзажот спектакуларен за време на цутењето на крајот на зимата.<ref name="arvct">{{Наведена мрежна страница |title=Livro mostra roteiros das árvores de Curitiba/Pr |publisher=Ambiente Brasil |language=pt |accessdate=2005-05-25 |url=http://www.ambientebrasil.com.br/noticias/index.php3?action=ler&id=18883 |archive-date=2015-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151019045953/http://www.ambientebrasil.com.br/noticias/index.php3?action=ler&id=18883 |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:Rio iguaçu curitiba.jpg|thumb|река Игуасу, минавајки низ јужниот дел од градот.]] === Релјеф === [[Податотека:Curitiba vista serra do mar.jpg|thumb|left|''[[Планиинска верига]] на [[Море]]то'', "Serra do Mar".]] Градот зафаќа површина од 432.17&nbsp;км² во првата [[рамнина]] од Парана. Релјефот на градот е малку ридест. Просечното извисување е 934.6 m над морското ниво, варирајки поемѓу максимални и минимални вредности од 900m, апроксимирано. Куритиба има топографија од слабо заобрени [[рид]]ови, давајки и релативно регуларна физиогномија. Општината има просечно извисување од 934.6m над морското ниво, највисоката северна точка е 1021m, јужната 864m. Има Планиснки вериги и карпести образувања скоро насекаде околу градот, најмаркантни и најимпресивни се ''Serra do Mar'' (португалски за "[[Планиинска верига]] на [[Море]]то''"), сместена источно делејки ја рамнината од брегот на Парана. == Историја == [[Податотека:CasteloDoBatel.Curitiba.Parana.JPG|thumb|left|[[Замок]] во Куритиба.]] Првите години од [[16 век]] биле обележани со почетокот на војната за освојувања на Европејците против домородците во околината. Бран европски имигранти започнал по 1850. Во 1853 југот и југоистокот на Провинцијата Саун Пауло биле отцепени за формирање нанова провинција именувана како , Куритиба станала седиште на провинцијата. Во [[XX век]], посебно по 1950, населението на градот значајно се зголемило, Куритиба станал најбогат град во Бразил и пионер во урбанизација..<ref name="agac">{{Наведена мрежна страница |title=The Agache Plan|publisher=Prefeitura Municipal de Curitiba|language=en|accessdate=2008-08-12 |url=http://www.curitiba.pr.gov.br/Paginas/ENG/Default.aspx?idf=532&servico=40}}</ref> == Култура == [[Податотека:Curitiba - Feira do Largo da Ordem - Grupo de Chorinho.JPG|thumb|Музичари на улица.]] [[Податотека:Museu Paranaense 1 Curitiba Brasil.jpg|thumb|Парански универзитет.]] === Уметност и разонода === Куритуба е прв град во Бразил со IMAX кино. Паладиом шопинг центрот<ref>[http://www.shoppingpalladium.com.br/ Palladium Shopping Center]</ref> е еден од најголемите во јужен Бразил. Куритуба има доста театри. НАјголем и најважен е Гуаира.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.tguaira.pr.gov.br/ |title=Teatro Guaíra |accessdate=2009-02-01 |archive-date=2010-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225183531/http://www.tguaira.pr.gov.br/ |url-status=dead }}</ref> === Музеи === * '''Museu Paranaense''' ("Парански музеј") - [[уметност]]и [[историја]]; * '''[[Музеј Оскар Ниемејер]]''' - најголем музеј во [[Латинска Америка]],<ref name="MONy">{{Наведена мрежна страница|title=Museu Oscar Niemeyer|publisher=Descubra Curitiba|language=pt|accessdate=2008-01-17|url=http://www.descubracuritiba.com.br/?s=exposicao&ss=museu&id=584}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> посветен на пластична уметност; * '''Museu de Arte Sacra''' ("RМузеј за религиска уметност") ; * '''Museu de Arte Contemporânea''' ("Музеј на современа уметност"); * '''Museu da Imagem e do Som''' ("Музеј за слика и звук") - [[кино]] и [[фотографија]]; * '''Museu Metropolitano de Arte de Curitiba''' ("Мертополиски музеј за уметност во Куритиба") - модерна уметност; * '''Museu de História Natural''' ("Природно историски музеј") - [[биологија]] и [[ботаника]]. == Сообраќај == [[Податотека:Curitiba PublicTransport.png|thumb|План на RIT (Rede Integrada de Transporte) (транспортен систем).]] [[Податотека:Bus Stops 2 curitiba brasil.jpg|thumb|Автобуска постојка.]] [[Податотека:CuritibaBusBoarding.jpg|thumb|Како работи системот (транспот, постојка).]] [[Податотека:COP8MOP3 2006 Curitiba busstop 4.jpg|thumb|Биоразновидност.]] === Градски транспорт === Куритуба има [[Rede Integrada de Transporte|уникален транспортен систем]], развиен локално и предизвикувајки локален и надворешен интерес.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0012/24/se.01.html |title=CNN Transcript - Special Event: The People's Planet - 24 декември 2000<!-- Bot generated title --> |accessdate=2009-02-01 |archive-date=2008-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081202035214/http://transcripts.cnn.com/TRANSCRIPTS/0012/24/se.01.html |url-status=dead }}</ref> овој брз транспортен систем, е многу лесен и практичен. Градскиот транспорт се состои само од автобуси. Има неколку типови автобуси, секој со различна функција. Сите постојки се лесно достапни.<ref>[http://www.epa.gov/innovation/international/transportation.htm EPA-International Best Practices & Innovations-Urban Management, Sustainable Transport and Mobility Management<!-- Bot generated title -->]</ref> Градскиот транспорт на куритуба создаде [[модел]] од автомобил кон патување со автобус. Засновано на патничка анкета од 1991-ва, било проценето дека така така ќе битат намалени доста меѓуврски и ќе се намали портошувачката на гориво за 27 милиони литри годишно. Околу 28 проценти од сегашните патници тогаш патувале со коли. Спореден со други 8 бразилски градови со блиска големина, Куритиба употребува третина помалки гориво, намалувајки ја така и загаденоста. Денес околу 1,100 [[Автобус]]и прават околу 12,500 патувања секојдневно, услужувајки повеќе од 1,3 милиони патници, 50 пати повеќе отколку пред 20 години. 80% проценти од патниците денес го користат експресниот или директниот автобуски систем..<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.urbanhabitat.org/node/344 |title=Urban transport of Curitiba |accessdate=2009-02-01 |archive-date=2009-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090215231523/http://urbanhabitat.org/node/344 |url-status=dead }}</ref> Други полиси исто така придонеле за успехот на транзитниот систем. === Патишта === [[Податотека:afonsopenaairport.jpg|thumb|[[Меѓународен аеродром Алфонсо Пена (CWB)]].]] Придвижувањето со кола низ градот и околу него е отежнето поради бројните улици и сообракајните метежи. Ова го прави транспортнииот систем поатрактивен ако некој сака да стигне до негде.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.hagah.com.br/locais/jsp/default.jsp?action=search&category=698&uf=3&local=7743&regionId=15&locale=R15 |title=Roads in Curitiba |accessdate=2009-02-01 |archive-date=2007-12-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071218062650/http://www.hagah.com.br/locais/jsp/default.jsp?action=search&category=698&uf=3&local=7743&regionId=15&locale=R15 |url-status=dead }}</ref> Денес градот има околу 140 трафичи радари (камери), создавајки поголем ред.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.fiepr.org.br/redeempresarial/nucleo/curitiba/News8327content62204.shtml |title=Traffic radars in Curitiba |accessdate=2009-02-01 |archive-date=2011-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110706161056/http://www.fiepr.org.br/redeempresarial/nucleo/curitiba/News8327content62204.shtml |url-status=dead }}</ref> === Меѓународниот аеродром === [[Меѓународен аеродром Алфонсо Пенаt]] е главен аеродром на Куритиба. Сместен е близу до градот [[Сао Жозе до Пињаис]] и сите комерцијални летови се оперираат од тука. На површина од 45 илјади квадратни метри, Аеродромот обслужува 3,5 милиони патници годишно..<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.infraero.gov.br/usa/aero_prev_home.php?ai=221 |title=Afonso Pena International Airport |accessdate=2009-02-01 |archive-date=2008-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081020001130/http://www.infraero.gov.br/usa/aero_prev_home.php?ai=221 |url-status=dead }}</ref> (Small aircraft may also use the Bacacheri airport.) Интегриран е во транспортниот систем на Куритиба, со брзи автобуси. == Спорт == [[Податотека:Estádio Major Antônio Couto Pereira, 2007-2.jpg|thumb|[[Куто Переира]] "Стадион Мајор Антонио Куто Переира".]] [[Податотека:Vila panoramica.jpg|thumb|[[Вила Капанема]] "Стадион Дуривал Брито е Силва" - FIFA World Cup 1950.]] Куритуба овозможува на посетителите и жителите разни спортски активности. Има доста спортски клубови во градот. Поважни се: [[Coritiba Foot Ball Club]] * [[Campeonato Brasileiro Série A]] шампион во 1985. [[Clube Atlético Paranaense]] * [[Campeonato Brasileiro Série A]] шампион во 2001. [[Paraná Clube]] * [[Campeonato Brasileiro Série B]] шампион во 1992 и 2000. '''Стадиони''': * Coritiba Foot Ball Club: [[Стадион Мајор Антонио Куто Переира]], Капацитет: 37,182 * Clube Atlético Paranaense: [[Арена Баиксада|Стадион Жоаким Америсио Гуимареш]], Капацитет: 25,272 * Paraná Clube: [[Стадион Вила Капанема|Стадион Дуривал Брито е Силва]], Капацитет: 24,303. == Предградија == [[Податотека:Divisao administrativa Curitiba.svg|thumb|Карта на Куритуба, со предградијата и окрузите.]] [[Податотека:Curitiba 49.23395W 25.45921S.jpg|thumb|[[Сателит]]ска снимка.]] ''Bairros'' (предградија) на Куритиба се географски дивизии на градот. Куритиба е поделена на 9 округа покривајки ги 75-те предградија на градот. Сите окрузи се услужувани од градскиот транспортен систем. Повеќето окрузи се создадени од на основа на колонијалните групи коишто емигрирале во Куритиба во втората половина на 19-от век. '''Список на предградија:''' * '''Матриз''': Центро, Центро Сивико, Бател, Бигориљо, Мерсес, Сао Франциско, Бом Речиро, Ау, Жувеве, Кабрал, Хуго Ланже, Жардим Сосиал, Алто да XV, Алто да Глориа, Кристо Реи, Жардим Ботанико, Прадо Вељо и Ребоусас; * '''Санта Фелисидаде''': Санта Фелисидаде, Ламења Пакена, Бутиатувиња, Сао Жоао, Вишта Алегре, Цискантина, Сао Браш, Санто Инасио, Орлеанс, Мосунге, Кампина до Сикуеира, Семинарио, CIC (северен регион) и дел од Кампо Компридо; * '''Боа Вишта''': Боа Вишта, Бакачери, Баиро Алто, Тарума, Тингуи, Атуба, Санта Кандида, Качоеира, Бареириња, Абранчес, Табоао, Пиларзињо и Сао Лоренцо; * '''Кужару''': Кужару, убераба, Жардим дас Америкас, Гуабиротуба и Капао де Имбуја; * '''Фазендиња/Портао''': Портао, Фазендиња, Санта Квитерија, Вила Исабел, Агуа верде, Паролин, Гуаира, Линдоја, фани, Ново Мундо и дел од Кампо Компридо; * '''Бокејрао''': Бокејрао, Ксаксим, Хауер и Алто Бокејрао; * '''Пињеирињо''': Пињеирињо, Капао Рашо, Татукуара, Кампо де Сантана и Каксимба; * '''Баиро Ново''': Место Церкадо, Ганчињо и Умбара; * '''Индустриски град, Куритуба''': CIC (централен и јужен регион), Ривиера, Аугушта и Сао Мигел. == Збратимени градови == {| wikitable | width=48% valign="top" | * {{знамеикона|Paraguay}} [[Асунсион]] ([[Парагвај]])<ref name="span">{{Наведена мрежна страница|title=Cidades-irmãs|publisher=Câmara Municipal de Curitiba|language=pt|accessdate=2007-05-22|url=http://www.cmc.pr.gov.br/ass_det.php?not=7417|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923205019/http://www.cmc.pr.gov.br/ass_det.php?not=7417|url-status=dead}}</ref> * {{знамеикона|Portugal}} [[Коимбра]] ([[Португалија]])<ref name="coim">{{Наведена мрежна страница|title=Acordos de Geminação|publisher=Câmara Municipal de Coimbra|language=pt|accessdate=2008-02-17|url=http://www.cm-coimbra.pt/170.htm|archive-date=2008-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20080123100358/http://www.cm-coimbra.pt/170.htm|url-status=dead}}</ref> * {{знамеикона|Argentina}} [[Кордоба, Аргентина|Кордоба]] ([[Аргентина]])<ref name="cord">{{Наведена мрежна страница |title=Asuntos Federales y Electorales - Ciudades y Provincias argentinas hermanadas con contrapartes extranjeras|publisher=Secretaría de Relaciones Exteriores|language=es|accessdate=2008-07-02 |url=http://www.cancilleria.gov.ar/portal/seree/dirfe/hermanamientos2.html}}</ref> * {{знамеикона|Argentina}} [[Кориентес]] ([[Аргентина]])<ref name="cord" /> * {{знамеикона|Mexico}} [[Гвадалахара, Халиско|Гвадалахара]] ([[мексико]])<ref name="span" /> * {{знамеикона|China}} [[Хангџоу]] ([[кина]])<ref name="span" /> * {{знамеикона|Japan}} [[Химеџи]] ([[Јапонија]])<ref name="span" /> |width=48% valign="top" | * {{знамеикона|Poland}} [[Краков]] ([[Полска]])<ref name="krak">{{Наведена мрежна страница|title=Honorowe Miasta Bliźniacze - Kurytyba (Brazylia)|publisher=Krakow.pl|language=pl|accessdate=2006-01-13|url=http://www.krakow.pl/miasto/miasta_partnerskie/?id=honorowe_miasta_blizniacze_01.html|archive-date=2007-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20071221041332/http://www.krakow.pl/miasto/miasta_partnerskie/?id=honorowe_miasta_blizniacze_01.html|url-status=dead}}</ref> * {{знамеикона|France}} [[Лион]] ([[Франција]])<ref name="lyo">{{Наведена мрежна страница|title=Curitiba, une ville modèle du développement durable|publisher=Veille Technologique|language=fr|accessdate=2005-11-30|url=http://www.zecite.org/t050901.htm|archive-date=2006-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060713043343/http://www.zecite.org/t050901.htm|url-status=dead}}</ref> * {{знамеикона|Uruguay}} [[Монтевидео]] ([[Уругвај]])<ref name="span" /> * {{знамеикона|USA}} [[Орландо]] ([[САД]])<ref name="orla">{{Наведена мрежна страница |title=Online Directory: Florida, USA|publisher=Sister Cities International|accessdate=2008-04-17 |url=http://www.sister-cities.org/icrc/directory/USA/FL}}</ref> * {{знамеикона|Bolivia}} [[Санта Крус де ла Сеира]] ([[Боливија]])<ref name="span" /> * {{знамеикона|South Korea}} [[Сувон]] ([[Јужна Кореја]])<ref name="span" /> * {{знамеикона|Italy}} [[Тревизо]] ([[Италија]])<ref name="trevi">{{Наведена мрежна страница|title=Cenni storici ed informazioni generali su Treviso|publisher=BelPaese.it|language=it|accessdate=2008-04-28|url=http://www.belpaese.it/treviso/comune.html|archive-date=2007-10-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20071020211604/http://www.belpaese.it/treviso/comune.html|url-status=dead}}</ref> |} == Знаменитости == [[Податотека:Museu Oscar Niemeyer 2 Curitiba Brasil.jpg|thumb|Музеј Оскар Ниемејер (''Museu Oscar Niemeyer'').]] * [[Интернационален Автодром Куритуба]] * [[Bosque Alemão]] * [[Bosque de Portugal]] * [[Feirinha do largo da ordem]] * [[Ботаничка Градина на Куритиба]] * [[Опера Араме]] * [[Rua XV de Novembro]] * [[Федерален Универзитет на Парана]] == Познати личности == [[Податотека:Curitiba Botanic Garden.jpg|thumb|[[Ботаничка градина на Куритиба]].]] [[Податотека:Curitiba0079.JPG|thumb|Панорама на Куритуба.]] [[Податотека:Palacio Avenida HSBC 3 curitiba brasil.jpg|thumb|Куритиба наутро.]] [[Податотека:Passeio-publico.jpg|thumb|Патека.]] === Уметност === * [[Исабели Фончана]] - Супер модел * [[Пауло Лемински]] - Поет и Писател * [[Жаиме лернер]] - Архитект и Урбанист * [[Лари Грехан]] - Ирски Писател * [[Џуилерме Вебер]] - Глумец * [[Изадора Робеиро]] - Глумица * [[Маржори Ештиано]] - Глумица * [[Виланова Артигаш]] - Архитект === Авиација === * [[Пјер Клостерман]] - Втора светска војна (француски пилот и инженер) === Науки === * [[Сезар Латеш]] - [[Физичар]] * [[Њутон да Кошта]] - [[Математичар]] * [[Нед Кок]] - [[ИТ]] === Политика === * Бето Рича (Градоначалник на Куритиба) * Роберто реквајо (Гувернер на Парана]) === Спорт === ; [[Фудбал]] * [[Алекстандро де Суза]] ; [[Уметност]] * [[Андерсон Силва]] * [[Вандерлеи Силва]] * [[Маурисио "Shogun" Руа]] * [[Мурило Руа]] * [[Рикардо Зонда]] * [[Енрике Бернолди]] ; [[Кошарка]] * [[Роландо Фереира]] ; [[Плажна одбојка]] * [[Емануел Рего]] == Наводи == {{|2}} == Надворешни препратки == {{sisterlinks|Curitiba}} === Официјално === * {{pt icon}} [http://www.curitiba.pr.gov.br/ Официјална страница] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140626034932/http://www.curitiba.pr.gov.br/ |date=2014-06-26 }} === Новости === * {{pt icon}} [http://www.bemparana.com.br/ Bem Paraná Весник] === Туризам === * {{wikivoyage|Curitiba}} * {{pt icon}} [http://www.curitibaturismo.com.br/ Maplink - Куритиба патен водич и мапи] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140528124154/http://www.curitibaturismo.com.br/ |date=2014-05-28 }} * {{pt icon}} [http://www.viaje.curitiba.pr.gov.br/ Туризмот во Куритиба] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070829144932/http://www.viaje.curitiba.pr.gov.br/ |date=2007-08-29 }} {{Бразил}} {{Бразилски Престолнини}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Куритиба| ]] [[Категорија:Градови во Бразил]] <!--Other languages--> [[Категорија:Населени места основани во 1693 година]] ejc79j317t9na1z144w5io79qgnqqfc 0 34276 5537658 5520996 2026-04-11T12:39:31Z Buli 2648 5537658 wikitext text/x-wiki [[Податотека:John Calvin Museum Catharijneconvent RMCC s84 cropped.png|мини|Жан Калвин]] '''Жан Калвин''' ({{роден на|10|јули|1509}} — {{починат на|27|мај|1564}}) — верски реформатор, основач на [[Калвинизам|Калвинистичката протестантска црква]]. Протеран од Франција, заминал во [[Швајцарија]] и [[Женева]] ја претворил во град-црква. Основата на неговото учење била „божествената предодреденост“. Вовел строги норми: ги намалил забавите и театарските претстави, забранил жените да носат обетки и свилени фустани итн., а имотите на [[манастир]]ите ги конфискувал. Следбениците на Калвиновото учење беа [[Хугеноти]]те во [[Франција]], а во [[Англија]] — [[пуританизам|пуританците]]. Неговите идеи имале големо влијание во борбата на [[буржоазија]]та против [[Феудализам|феудалците]] (холандската револуција од 1566-1588 и англиската револуција од 1640-1660).<ref>Фридрих Енгелс, ''Лудвиг Фојербах и крај класичне немачке филозофије''. Култура: Београд, 1947, стр. 65.</ref> == Поврзано == * [[Учења за христијанската вера]] — капитално дело на Калвин {{Биографија-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Протестантски реформатори]] [[Категорија:Калвинизам]] [[Категорија:Англикански светци]] [[Категорија:Калвинисти]] [[Категорија:Апсолвенти на Парискиот универзитет]] [[Категорија:Луѓе од Женева]] [[Категорија:Толкувачи на Библијата]] [[Категорија:Починати во 1564 година]] [[Категорија:Основачи на религии]] sktuiou8rmssnqvnvqu0mv4w05lzp5m 0 38907 5537906 5494243 2026-04-11T23:12:50Z Bjankuloski06 332 /* Осврт кон делото */ Јазична исправка, replaced: ридонесла → ридонела 5537906 wikitext text/x-wiki {{infobox book | | name = Бедни луѓе | title_orig = {{langx|ru|Бедные люди}} | translator = | image = [[Податотека:Бедни луѓе.jpg|180px]] | image_caption = корица на македонското издание | author = [[Фјодор Достоевски]] | illustrator = | cover_artist = | country = Русија | language = [[Руски]] | series = | genre = [[Епистоларен роман]] | publisher = | release_date = 1846 | english_release_date = | media_type = печатено издание | pages = | isbn = | dewey = 891.73/3 | congress = PG3328 | oclc = 2041466 | preceded_by = | followed_by = }} '''Бедни луѓе''' ([[руски]]: ''Бедные люди'') е [[роман]] на [[Фјодор Достоевски]] (неговото прво објавено дело), првобитно издаден во [[1846]] година во „Петроградскиот зборник“ на [[Н. А. Некрасов]].<ref>Радован Лалић, „О Бедним људима Достојевског“, во: Ф. М. Достојевски, ''Бедни људи''. Београд, 1952, стр. 184.</ref> ==Историјат на делото== Првото дело на Достоевски имало необична судбина. Имено, далеку пред неговото објавување, веста за [[роман]]от брзо се проширила низ [[Петроград]] и [[книга]]та била очекувана со големо нетрпение. Во тоа време, Достоевски бил [[Сиромаштија|сиромашен]] [[инженер]]ски [[поручник]] во оставка, кој ги посетувал редакциите со своите преводи и фељтони, но без никаков поголем успех. Во своите „Спомени“, Д. В. Григорович напишал: „Кога почнав да живеам со Достоевски, тој само што го беше завршил преводот на [[Балзак]]овиот роман ''[[Евгенија Гранде]]''. По цел ден и до доцна во ноќта, Достовески седеше на масата за пишување. Ниту збор не кажуваше за тоа што го пишуваше. На моите прашања одговараше безволно и скржаво. Знаејќи ја неговата затвореност, престанав да го потпрашувам. Можев само да видам маса испишани листови.“ Во [[септември]] [[1844]] година, Достоевски му напишал на брат му дека го завршува романот, но првата редакција ја завршил дури во [[ноември]], а во [[декември]] започнал да го поправа делото. Меѓутоа, незадоволен од напишаното, во [[февруари]] [[1845]] година, тој повторно се навратил на романот и бил готов кон половината на [[март]]. Загрижен за успехот на делото и воден од стремежот за совршенство, тој започнал по третпат да го преработува романот, пишувајќи во едно свое писмо дека „ако романот не успее, јас можеби ќе се обесам“. Во писмото од [[4 мај]] [[1845]] година, тој е заколнал дека повеќе нема да го преработува романот. Кога го завршил романот, Достоевски не знаел како ќе го објави, бидејќи немал познанства во светот на [[книжевност]]а. Со посредство на Григорович му го дал романот на [[поет]]от [[Некрасов]], кој собирал прилози за планираниот алманах „Петроградски зборник“. Притоа, Достоевски се плашел од можната реакција на книжевната група собрана околу Татковинските записи, а особено од критичарот [[Висарион Белински]], но доживеал пријатно изненадување. Утредента, во мај 1845 година, околу четири часот наутро, Достоевски го посетиле ненајавени гости - Некрасов и Григорович, а многу подоцна тој ден го нарекол „најсреќниот миг во мојот живот“. Во својот дневник, Достоевски вака го опишал тој настан: „Вечерта, истиот ден кога го предадов ракописот на ''Бедни луѓе'' појдов кај еден стар другар. Се вратив дома дури кон четири часот, по белата петроградска ноќ, видлива како ден. Беше убаво и топло време. Кога влегов во станот, не легнав да спијам, го отворив прозорецот и седнав крај него. Наеднаш се слушна ѕвончето кое неверојатно ме зачуди и, гледај - Григорович и Некрасов ме гушкаат, восхитени - само што не плачат! Тие сношти рано се вратиле дома, го зеле мојот ракопис и започнале да читаат: 'само десет страници и ќе се види колку вреди'. Но, кога прочитале десет страници, одлучиле да прочитаат уште десет и така преседеле до зората, читајќи наглас и сменувајќи се кога некој ќе се уморел... Кога го завршиле читањето (седум печатарски табаци), одлучиле веднаш да дојдат кај мене: 'не е важно ако спие, ќе го разбудиме, ова е поважно од сонот'“. Откако била испечатена (во средината на јануари [[1846]] година), книгата била примена со воодушевување и била масовно читана, како во [[Петроград]], така и во провинцијата.<ref>Milosav Babović, „Bedni ljudi F. М. Dostojevskog“, Fjodor Dostojevski, ''Bedni ljudi''. Beograd: Rad, 1960, str. 147-150.</ref><ref name="ReferenceA">Радован Лалић, „О Бедним људима Достојевског“, во: Ф. М. Достојевски, ''Бедни људи''. Београд, 1952, стр. 186.</ref> ==Содржина== Варвара Алексеевна Добросјолова е млада девојка која живее во сиромашен кварт во [[Петроград]], заедно со својата слугинка. Во зградата спроти нејзината живее сиромашниот службеник Макар, кој е вљубен во Варвара и постојано ѝ помага на тој начин што ѝ дава [[пари]] или ѝ купува разни нешта. Макар има добро срце, но исто така, тој е скромен, плашлив и несигурен, така што не сака да биде озборуван од околината поради неговата врска со младата Варвара. Поради тоа, Макар многу ретко ја посетува Варвара и тие најчесто комуницираат преку писма. Одвреме-навреме, двајцата си позајмуваат и [[Книга|книги]], а еднаш, Варвара му го дава својот дневник што го пишувала во младоста. Читајќи го дневникот, Макар се запознава со минатото на Варвара. Таа живеела во некое [[село]] во провинцијата, но кога имала 12 години, нејзиното [[семејство]] се преселило во Петроград, а три месеци потоа ја сместиле во женски интернат, со цел да се школува. Варвара го мразела интернатот, поради строгите учители, лошиот однос на воспитувачките и непријателскиот однос од страна на другите ученички, кои постојано ја задевале и ѝ се потсмевале. Воопшто, таа не го сакала животот во градот и често се сеќавала на своите среќни денови поминати во селото. Кога таа имала 14 години, нејзиниот татко умрел и семејството останало без можност да преживее. Тогаш, нивната роднина Ана Фјодоровна ги примила во нејзината куќа, во која живееле и други потстанари. Еден од нив бил студентот Покровски во кого Варвара се вљубила, но тој долго време не ја забележувал, сметајќи ја за дете. Нивниот однос се променил кога Варвара скришно влегла во неговата соба за да земе некоја книга од неговата богата [[библиотека]], но била откриена од него. Малку подоцна се разболела мајка ѝ, а Покровски цело време бил крај неа, со што нивната врска се зацврстила. Кога се наближил роденденот на Покровски, Варвара ја потрошила целата своја заштеда за да му купи поклон - комплет книги на [[Пушкин]]. Меѓутоа, нивната романса била грубо прекината со ненадејната смрт на Покровски, кој умрел од туберкулоза. По [[смрт]]та на мајка ѝ, Варвара го напуштила домот на Ана Фјодоровна и оттогаш потекнува нејзиното познанство со Макар. Таа му е бескрајно благодарна за несебичната помош без која таа не би можела да преживее. Макар е ситен службеник, на возраст од 47 години, кој живее како потстанар во една зграда наспроти зградата на Варвара. Самиот тој е толку [[Сиромаштија|сиромашен]], што нема доволно пари за редовно да ја плаќа киријата, ниту пак за да си купи нова [[облека]] и обувки. Неговиот надворешен лик е жалосен, зашто тој оди во стара облека, со искинати копчиња на капутот и со распаднати чизми. Тој е свесен за својата бедна положба и тоа има огромно негативно влијание врз неговата самодоверба: во односите со соседите и со колегите на работа, тој е потполно несигурен, потчинет и повлечен во себе. Сепак, гледајќи ја бедата во која живее Варвара, Макар ја троши целата своја заработувачка за да ѝ помогне. Проблемите настануваат кога самиот Макар запаѓа во многу тешка состојба, бидејќи веќе подолго време е задолжен и нема пари ниту да ја плати киријата, ниту да си обезбеди редовна [[исхрана]]. Иако тој никогаш не се жали пред Варвара, таа дознава за неговата беда и нивниот однос се менува: сега Варвара му помага финансиски на Макар, кој запаѓа во очај и започнува да [[Алкохолизам|пие]]. Неговите напори да позајми пари пропаѓаат и Макар не гледа никаква иднина за себе и за Варвара. Истовремено, сопственичката на куќата започнува да го навредува, колегите на работа му се потсмеваат, а соседите го озборуваат. Единствено, [[љубов]]та кон Варвара му дава надеж и желба за живот. Исто така, Макар согледува неговата состојба воопшто не е посебна, туку дека наоколу има многу луѓе кои живеат уште полошо од него. Сепак, во мигот кога Макар се дави во материјална и [[морал]]на беда, среќата му се насмевнува кога не сакајќи прави грешка во работата, поради што е повикан кај претпоставениот. Кога ќе го здогледа парталавиот Макар, тој се сожалува и му поклонува 100 [[Руска рубља|рубљи]], со кои Макар може да ги плати своите долгови, да си купи нова облека и да ѝ помогне на Варвара. Сепак, радоста на Макар е краткотрајна, зашто набргу Варвара му соопштува дека ја посетил богатиот господин Биков, нудејќи ѝ [[брак]]. Иако не чувствува никаква [[љубов]] или привлечност кон него, таа без размислување ја прифаќа брачната понуда и му пишува писмо на Макар, полно со благодарност за сета помош што ѝ ја пружил. Макар е тажен, но, воден од својата љубов и грижа за Варвара, се однесува необично дарежливо, трчајќи по продавниците и купувајќи ги потребните работи за нејзината венчавка. Откако е извесно дека Варвара ќе замине, во последното писмо Макар ја искажува својата бескрајна тага и ја моли Варвара да не го напушта, зашто не може да си го замисли животот без неа.<ref>Fjodor Dostojevski, ''Bedni ljudi''. Beograd: Rad, 1960.</ref><ref>Ф. М. Достојевски, ''Бедни људи''. Београд, 1952, стр. 184.</ref> ==Осврт кон делото== Уште при самото објавување, романот „Бедни луѓе“ наишол на блескави критики. Така, големиот критичар Белински рекол дека тоа е најважниот прилог објавен во „Петроградскиот зборник“ „и по местото и по вредноста“.<ref>Радован Лалић, „О Бедним људима Достојевског“, во: Ф. М. Достојевски, ''Бедни људи''. Београд, 1952, стр. 185.</ref> Исто така, оценувајќи го делото, Белински напишал: „Мора да се признае дека ''Бедни луѓе'' како деби е необично дело и дека никој од руските писатели така не ја почнал кариерата... Со исклучок на луѓето кои се потполно неспособни да ја сфатат и осетат поезијата, и можеби двајца, тројца пискарала кои се исплашиле за себеси, сите се сложуваат со тоа дека оваа новела ја создал необичен талент.“<ref name="ReferenceA"/><ref>Milosav Babović, „Bedni ljudi F. М. Dostojevskog“, Fjodor Dostojevski, ''Bedni ljudi''. Beograd: Rad, 1960, str. 147.</ref> Всушност, Белински го прочитал романот уште пред да биде објавен, бидејќи штом Некрасов го прочитал ракописот утредента му го однел на Белински, кому уште од прагот на куќата му рекол дека се појавил новиот [[Гогољ]].<ref>Радован Лалић, „Предговор“ во: Николај Васиљевич Гогољ, ''Мртве душе (поема)''. Београд: Просвета, 1966, стр. LIX.</ref> Белински го примил ракописот со скепса, но откако го прочитал бил многу возбуден и му рекол на Некрасов веднаш да му го доведат Достоевски. Тој настан го опишал и самиот Достоевски во својот дневник: „Ме дочека многу воздржано, но не помина ниту една минута и сè се промени. Почна да зборува пламено и очите му гореа: Знаете ли вие што сте напишале? - ме праша неколкупати. - Вие единствено со непосредното чувство, како уметник, сте можеле да го напишете ова, но дали сте свесни за страшната вистина која ни ја откривте и покажавте? Не е можно вие на вашите дваесет години да сте го сфатиле тоа. Ние, публицистите и критичарите, настојуваме да ги објаснеме нештата преку анализа, а вие како уметник, со еден потег, слика, веднаш ја покажувате целата суштина, и тоа толку непосредно, што и на најпростиот читател му е сè разбирливо. Ете, во што е тајната и вистината на уметноста. Тоа е служењето на уметникот на вистината! Вам вистината ви е откриена како на [[уметник]], дадена како дарба, ценете го својот дар, останете му верен и ќе бидете голем писател.“<ref>Milosav Babović, „Bedni ljudi F. М. Dostojevskog“, Fjodor Dostojevski, ''Bedni ljudi''. Beograd: Rad, 1960, ст.. 150.</ref><ref>Радован Лалић, „Предговор“ во: Николај Васиљевич Гогољ, ''Мртве душе (поема)''. Београд: Просвета, 1966, стр. LVIII-LIX.</ref> Во времето кога бил објавен, романот „Бедни луѓе“ бил актуелно дело како по темата така и по начинот на кој се обработени проблемите во него. Опишувајќи ги „малите“ луѓе, притиснати од [[сиромаштија]]та, Достоевски се наметнал како поет на градот и успеал да открие нов свет кој дотогаш бил речиси непознат во [[Руска книжевност|руската книжевност]]. Во романот се прикажани луѓето кои претходно не го привлекувале вниманието на писателите, зашто тие не се исклучителни карактери ниту пак во нивните животи се случува нешто важно; оттука, за предреалистичката книжевност тие биле целосно неинтересни. Впрочем, во романот нема речиси никакво надворешно дејствие, но Достоевски успеал да ги прикаже вистинските човечки чувства. Сликајќи ги понижените луѓе, Достоевски не паднал во стапицата на сентименталноста и не направил од нив мелодрамски личности и безгрешни страдалници. Напротив, тој ги претставил своите јунаци со сите позитивни и негативни својства кои ги стекнале во дадениот социјален амбиент. Токму во примената на оваа постапка се прпеознава влијанието на [[Гогољ]], но тоа никако не значи слепа имитација, туку Достоевски успеал да изгради оригинален книжевен израз. Сличноста и разликата меѓу Гогољевите книжевни јунаци и јунаците во „Бедни луѓе“ ја истакнал и критичарот Белински во неговиот приказ на романот во „Петроградскиот зборник“. Уште во овој роман Достоевски се покажал како мајстор на [[Психологија|психолошката]] анализа и така своите ликови ги насликал како незаборавни единки. Навистина, некои критичари му забележувале на Достоевски дека понекогаш бил преопширен и дека се повторувал во својата анализа на ликовите, но дури и тогаш, тој не е неинтересен, туку успева да ги опише дури и најситните душевни детали и притоа секогаш успева да даде нешто ново.<ref>Радован Лалић, „О Бедним људима Достојевског“, во: Ф. М. Достојевски, ''Бедни људи''. Београд, 1952, стр. 187-190.</ref> Иако надворешното дејствие во романот е сиромашно, сепак тоа успешно ја дополнува аналитичката постапка на авторот. Исто така, таа ја одредува и идејната насока на делото и го објаснува потеклото на ставот на авторот кон неговите јунаци. Имено, дејствието во романот покажува дека изворот на психолошките страдања на ликовите во романот се наоѓаат во социјалните односи. Токму оваа врска меѓу душевната состојба на книжевните ликови во романот и тогашните општествени односи придонела за силниот впечаток што го остварил романот, кој делувал како силна социјална критика во тоа време. Затоа, [[Александар Херцен]] го нарекол романот „Бедни луѓе“ прво [[социјалист]]ичко уметничко дело во Русија. Впрочем, во времето кога го напишал овој роман, Достоевски бил во блиски односи со прогресивните сили во Русија. Имено, тој бил припадник на левото крило на т.н. „петрашевци“ поради што подоцна бил осуден на затворска казна.<ref>Радован Лалић, „О Бедним људима Достојевског“, во: Ф. М. Достојевски, ''Бедни људи''. Београд, 1952, стр. 191-193.</ref> Во споредба со останатото творештво на Достоевски, „Бедни луѓе“ се како зрното во однос на класот, зашто овој роман во себе ги носи сите одлики на Достоевски како уметник и мислител. Веќе во ова дело, тој поставил низа проклети прашања за чие разрешување ќе се мачи доживотно, од кои најкрупни се две - општествената нерамноправност и децата-страдалници. „Бедни луѓе“ се исто толку студија за душата на несреќните на овој свет колку и роман. Оваа книга се солзите и проклетството на поетот упатено кон светот во кој има и мора да има страдалници. „Бедни луѓе“ подолго од еден век му соопштува на читателот една болна порака: „Не мисли само на себе и не живеј само за себе!Заврти се и погледни, најди благороден и достоен објект на своите грижи и мисли!“ Бидејќи Достоевски на самиот почеток на своето книжевно творештво ги слушнал лелеците на понижените и навредените, така што неговото срце ја впило сечовечката болка, тој бил најнесреќниот меѓу несреќните. И оттаму, неговиот бунт е најголем меѓу бунтовите против злото во животот.<ref>Milosav Babović, „Bedni ljudi F. М. Dostojevskog“, Fjodor Dostojevski, ''Bedni ljudi''. Beograd: Rad, 1960, str. 152-155.</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{wikisource|en}} *[http://ilibrary.ru/text/17/index.html ''Бедни луѓе''] {{ru}} *{{Gutenberg|no=2302|name=Бедни луѓе}} {{Достоевски}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дела на Фјодор Достоевски]] [[Категорија:Руски романи]] [[Категорија:Епистоларни романи]] [[Категорија:Книги од 1846 година]] ftzmej9cj6idrvsdujpzdf05vbbz0du 0 40434 5537993 5480860 2026-04-12T09:13:15Z Bjankuloski06 332 5537993 wikitext text/x-wiki {{Infobox actor | image = Johnny Depp 2, 2011.jpg | imagesize = 200px | birthdate = {{роден на|9|јуни|1963}} | birthplace = Овенсборо, [[Кентаки]], [[САД]] | birthname = Џон Кристофер Деп II<br />John Christopher Depp II | spouse = Lori Anne Allison (1983 — 1986) | domesticpartner = [[Sherilyn Fenn]] (1985 — 1988)<br />[[Винона Рајдер]] (1989 — 1993)<br />[[Кејт Мос]] (1994 — 1998)<br />[[Ванеса Паради]] (1998— ) | yearsactive = 1984— | occupation = Глумец, сценарист, режисер, продуцент, музичар }} '''Џон Кристофер,''' попознат како '''Џони Деп''' ([[Англиски јазик|англиски]]: ''Johnny Depp II;'' роден на [[9 јуни]] [[1963]]) — американски глумец и музичар познат по неговите портрети на ексцентрични ликови како [[Џек Спароу]] во филмската серија Пиратите од Карибите, Раул Дјук во Страв и омраза во Лас Вегас и Сем во Бени и Џун. Деп се истакна во главната улога на телевизиската серија 21 Jump Street и брзо се сметаше за тинејџерски идол. Неудобно со таа карајтеристика, тој се сосредоточувал на филмските улоги што мислел дека се вистински. Најпрво филмски се истакна со насловниот лик на Edward Scissorhands, а подоцна пронајде успех на box office во улоги како Ихабод Крејн во Заспаната долина, Џек Спероу во филмската серија Пиратите од Карибите и неговата улога како ексцентричниот Вили Вонка во Чарли и фабриката за чоколади. Тој работеше со режисерот и негов близок пријател Тим Бартон во седум филмови, од кои најнови се Алиса во земјата на чудата и Свини Тод:Демонот Барбер од улицата Флит (2007). Деп собирал признанија за неговите портрети на фигури од вистинскиот живот како Едвард Д.Вуд Џуниор во Ед Вуд, Џозеф Д.Пајстоун во Дони Браско и Џорџ Џанг во Удар (2001). Неодамна, тој го прикажа легендарниот ограбувач на банка Џон Дилингер во филмот на Мајкл Ман од 2009, Гангстери. Само во САД заработката после премиерата на филмовите каде глуми тој, изнесува над 2,3 милијарди долари, додека на светско ниво сумата е 4,8 милијарди долари. Номиниран трипати за Оскар за најдобар глумец, четири номинации има и од Screen Actors Guild Awards и дури осум номинации за наградите за Златен глобус, Деп освои Златен глобус за најдобар глумец за неговата улога во Свини Тод:Демонот Барбер од улицата Флит и од Screen Actors Guild за Пиратите од Карибите:Проклетството на црниот бисер. == Животопис == Џон Кристофер е роден во Овенсборо, Keнтаки,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2020/film/global/johnny-depp-sun-trial-amber-heard-1234698986/|title=7 Things You Need to Know About Johnny Depp's U.K. Trial|last=Barraclough|first=Leo|date=July 6, 2020|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20210520085129/https://variety.com/2020/film/global/johnny-depp-sun-trial-amber-heard-1234698986/|archive-date=May 20, 2021|accessdate=May 20, 2021|quote=...over the case brought by John Christopher Depp II against Rupert Murdoch's News Group Newspapers...}}</ref><ref name="peoplebio3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.people.com/people/johnny_depp/biography|title=Celebrity Central: Johnny Depp|work=[[People (magazine)|People]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120608042454/http://www.people.com/people/johnny_depp/biography|archive-date=June 8, 2012|accessdate=June 19, 2012}}</ref><ref>{{cite magazine|title=Monitor|magazine=[[Entertainment Weekly]]|date=June 14, 2013|issue=1263|page=40}}</ref> како најмало од четирите деца на [[семејство]]то. Тој е син на Бети Сју Палмер (моминско име - Велс) која работела како келнерка,<ref>{{cite web|url=http://www.etonline.com/news/189599_johnny_depp_mother_betty_sue_palmer_dead/|title=Johnny Depp's Mother Dies After Long Illness|last=Ng|first=Philiana|date=May 25, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20170318044632/http://www.etonline.com/news/189599_johnny_depp_mother_betty_sue_palmer_dead/|archive-date=March 18, 2017|website=Etonline.com|access-date=March 3, 2017|url-status=live}}</ref> додека пак татко му Кристофер Деп, работел како градежен инженер.{{sfn|Blitz|Krasniewicz|2007|p=1}}<ref>[https://books.google.com/books?id=pLBnAAAAMAAJ&q=%22BETTY+SUE%22+%22WELLS%22+%22DEPP%22 The Genealogist] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190626204824/https://books.google.com/books?id=pLBnAAAAMAAJ&q=%22BETTY+SUE%22+%22WELLS%22+%22DEPP%22|date=June 26, 2019}}, "Richard T. Oren Depp (1879–1912); m. Effie America Palmore. 9th gen. Oren Larimore Depp; m. Violet Grinstead. 10th gen. John Christopher Depp; m. Betty Sue Wells. 11th gen John Christopher Depp II (Johnny Depp), b. 9 June 1963, Owensboro. See Warder Harrison, "Screen Star, Johnny Depp, Has Many Relatives in Ky.", Kentucky Explorer (Jackson, Ky), July–August 1997, 38–39. 247 Barren Co."</ref> Деп има еден брат, Даниел (писател) и две сестри, Кристи (неговиот личен менаџер) и Деби. Според биографијата, потеклото на Деп е француско-ирско: имено Pierre Deppe (Dieppe) емигрирал во [[Вирџинија]] најверојатно во [[1700]] година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2013/06/26/depp-hammer-roots-justice-freedom-fighters/2458909/|title='Lone Ranger' stars have roots in historic figures|last=Oldenberg|first=Ann|date=June 26, 2013|work=USAToday.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20130627113816/https://www.usatoday.com/story/life/people/2013/06/26/depp-hammer-roots-justice-freedom-fighters/2458909/|archive-date=June 27, 2013|accessdate=June 27, 2013}}</ref> Детството на Деп не било вообичаено, бидејќи неговото семејство постојнао се селело (20 пати), а најпосле се населиле во Мирамар, [[Флорида]].<ref name="tca3">Stated on ''[[Inside the Actors Studio]]'', 2002</ref> Според неговите зборови, семејството било сиромашно, а тој редовно добивал ќотек, кога ќе погрешел. Кога имал 15 години, неговите родители се развеле,<ref name="tca3"/><ref name="people1999">{{Наведено списание|last=Smith|first=Kyle|date=December 13, 1999|title=Keeping His Head|url=https://people.com/archive/keeping-his-head-vol-52-no-23/|journal=[[People (magazine)|People]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120622035739/http://www.people.com/people/article/0,,20130037,00.html|archive-date=June 22, 2012|access-date=December 11, 2019}}</ref> а тој лошо ја поднесол разделбата на родителите.<br />Во [[2012]] година, Деп се развел од [[пејач]]ката [[Ванеса Паради]], со која живеел 14 години. Од тој брак, Деп има две деца - ќерката Лоли-Роуз и синот Џон. Според сопственото признание, најголеми идоли на Деп се: [[Марлон Брандо]], [[Боб Дилан]], [[Хантер С. Томпсон]] и [[Кит Ричардс]]. Речиси секогаш, Деп носи очила во [[боја]], бидејќи на десното [[око]] е кратковид, додека на левото око е речиси слеп.<ref name="ReferenceA">Наташа Спирова-Серафимова, „Живеам како бегалец“, ''Антена'', број 893, 7.8.2015, стр. 6-7.</ref> == 1980 == Мајката на Деп му купила гитара кога тој имал 12 години и тој почнал да свири во различни гаражни групи.<ref name="tca3"/> Неговиот прв бенд беше во чест на неговата девојка Мередит. Една година по разводот на неговите родители глумецот го напушта средното училиште и се концентрира на тоа да стане рокер.<ref name="tca3"/> Како што еднаш објаснил на Inside the Actors Studio, планирал да се врати на училиште по две недели, но директорот му рекол да го следи својот сон да стане музичар. Свирел со The kids, група која ужива скромен локален успех. The kids заедно заминале за Лос Анџелес во потрага по договор за плоча, кои го сменија името во Six Gun Method. Деп подоцна соработувал и со групата Rock City Angels како што се Rock City Angels и притоа беше текстописец на нивната песна „Mary", која оди во „етер” на албумот на Rock City Angels под закрила на Geffen Records . На 24 декември 1983 година Деп стапува во брак со Лори Ани Алисон<ref name="peoplebio3"/> која воедно е и сестра на пејачот на групата. Деп исто така работел и како т.н презентер на производи (лично но и преку телефон). Пресвртот најверојатно е кога сопругата го запознава Деп со [[Николас Кејџ]]<ref name="tca3"/> кој и го увидел неговиот глумечки талент па му предложил да се обиде и во филмската индустрија.{{sfn|Blitz|Krasniewicz|2007|pp=16–17}} Во 1985 Деп и Алисон се разведоа.<ref name="peoplebio3"/> Откако бракот заврши, Деп се вери со Шерилин Фен (која ја запознал на прикажувањето на краткиот филм Dummies во 1985). == 1990-те и 2000-тите == Во 1994 Деп беше уапсен и испрашуван од полицијата поради наводно предизвикување сериозна штета во апартманот во хотел во Њујорк. Од 1998 следеше врска со британската манекенка Кејт Мос, потоа со Ванеса Парадис, француска глумица и пејачка која ја запознава за време на снимањето на филмот The Ninth Gate. Во 1999 тој беше повторно уапсен за караница со фотографи пред еден ресторан во Лондон додека вечерал со Парадис. Двојката има две деца. Ќерката Лили-Роуз Мелоди Деп е родена на 27 мај 1999, а синот Џон "Џек" Кристофер Деп III е роден на 9 април 2002. Во 2007 ќерката закрепнуваше од сериозна болест, инфекција од ешерихиа коли која предизвика затворање на бубрезите и резултираше со подолго останување во болница. Во знак на благодарност Деп ја посети болницата во ноември 2007 облечен како капетанот Џек Спероу и притоа помина 4 часа читајќи им приказни на децата. Подоцна донираше 1 милион фунти (околу 2 милиони долари) во болницата во раната 2008. Иако Деп не се прежени, тој изјави дека децата му дале „вистинска фондација, вистинско силно место да се опстане во животот, во работата, во се’”. „Не можете да планирате длабока љубов која резултира во деца. Татковството не беше свесна одлука. Тоа беше дел од едно прекрасно патување на коешто бев. Беше судбина. Целата математика најпосле проработе.” Семејството си го поминува времето во нивниот дом во Мејдон, сместен во предградијата на Париз, Лос Анџелес, остров кој го купил на Бахамите и нивната вила во Ле План-де-ла-Тур, мало гратче оддалечено час и половина од Сент Тропе, во јужниот дел на Франција. Џони исто така побара и имот со лозје во областа Ле План-де-ла-Тур во 2007. Џони Деп има 13 тетоважи, многу од нив означуваат важни личности или настани во неговиот живот. Тие вклучуваат профил на Северноамерикански индијанец и напишано „Вино засекогаш” (оригинално „Винона Рајдер”, изменето по неговото раскинување со Винона Рајдер) на неговиот десен бицепс, „Лили-Роуз” (името на неговата ќерка) токму кај срцето, додека на левиот бицепс е името Бети Сју (името на мајката), а исто така и синот не е изоставен па и тој си „доби” тетоважа на десната рака на татко му (врабец како лета преку вода со зборот „Џек” (името на синот; врабецот повеќе лета кон него отколку што бега од него како што е прикажано во Пиратите од Карибите). Во 2003 коментарите на Деп за САД се појавуваат во германското списание Ѕвезда, објаснувајќи дека „Америка е глупава, таа е нешто како глупаво куче со големи заби – што може да те касне и да те повреди, агресивно.” Иако тој подоцна изјави дека списанието погрешно ги цитирало неговите зборови и дека цитатот бил изваден од контекст, Ѕвезда стоеше зад својата приказна, како што направи и CNN.com во својата покриеност на интервјуто. CNN ја додаде неговата забелешка дека тој би сакал неговите деца „да ја гледаат Америка како играчка, скршена играчка. Малку истражувај, проверувај, добиј го ова чувство и потоа излези.” Изданието на Newsweek во јули 2006 го преиздаде цитатот на „глупаво куче”, буквално, во контекстот на Писмо до списанието. Деп исто така не се согласи со следните медиумски извештаи дека тој вели дека го претставуваат како „Европски имитатор” велејќи дека тој само ја сака анонимноста на живеење во Франција и неговиот поедноставен живот таму. На [[4 февруари]] [[2015]] година, на возраст од 51 година, Џони Деп се венчал со Амбер Херд (28 години), која ја запознал на снимањето на филмот „Дневник на румот“. Венчавката се одржала на приватна церемонија во неговиот дом во [[Лос Ангелес]], а неколку дена, тие организирале [[Свадба|свадбена]] прослава на приватниот остров на Деп на [[Бахами]]те, при што тој ѝ подарил на невестата скап [[дијамант]]ски прстен.<ref>„Луѓе“, ''Утрински весник'', година XVI, број 4718, вторник, 24 февруари 2015, стр. 24.</ref><ref>„Кариерата поважна од бракот со Џони Деп“, ''Утрински весник'', година XVI, број 4720, четврток, 26 февруари 2015, стр. 24.</ref> == Кариера == === Телевизија === Деп играше главна улога во телевизиската серија 21 Jump Street, што се емитуваше на телевизијата Фокс во 1987. Тој ја прифатил улогата бидејќи не добивал многу работа во делото и сакал да работи со глумецот Фредерик Форест, којшто го инспирирал. Подоцна во сезоната како полуглавен партнер се придружува и Сал Јенко, долгогодишен пријател на Деп, како вратар наречен Блоуфиш. Успехот на серијата го претвори Деп во популарен тинејџерски идол за време на доцните 80. Него го иритираше тој статус на тинејџерски идол. Тој си вети дека откако ќе заврши неговиот договор за серијалот, ќе глуми само во филмови каде би сметал дека се добри за него. === Филмски улоги === Првата главна улога Деп ја добива во хорор филм „[[Кошмар на Улицата на брестовите]]“ во 1984 каде е во улога на дечко на хероината и еден од жртвите на [[Фреди Кругер]].{{sfn|Blitz|Krasniewicz|2007|p=17}}<ref name="Testimony">{{Наведени вести|url=https://www.marca.com/en/lifestyle/celebrities/2022/04/20/62607073ca4741c46e8b45d3.html|title=Johnny Depp reveals the legendary thespian who encouraged him to pursue acting|date=April 20, 2022|work=[[Marca (newspaper)|Marca]]|access-date=May 1, 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220517190126/https://www.marca.com/en/lifestyle/celebrities/2022/04/20/62607073ca4741c46e8b45d3.html|archive-date=May 17, 2022|language=en}}</ref> Во 1986, тој исто така се појавува во споредна улога како војник кој разбира виетнамски во [[Вод на смртта]] на [[Оливер Стоун]]. Потоа Деп зад себе го остави имиџот на тинејџерски идол во 1990, со оригиналната насловна улога во филмот на [[Тим Бартон]], [[Едвард со рацете-ножици]]. Успехот на филмот започна долго поврзување со Бартон. Во 1995 година Деп глумел во три филма. Со [[Марлон Брандо]] глумел во хитот на благајните ''[[Дон Хуан Демарко]]'', во улога ба човек кој верува дека е [[Дон Жуан]], најголемиот љубовник на светот. Глумел во ''[[Мртовец (филм)|„]][[Мртовец (филм)|Мртовец]]“'' на [[Џим Џармуш]], [[вестерн]] снимен целосно во црно-бела техника кој добил мешани критики; а глумел и во ''Временски теснец'', кој поминал многу лошо кај критиката и на благајните. Деп глумел улога на сметководител кој требало да убие политичар за да ја спаси својата киднапирана ќерка. Во 1997 година, Деп и [[Ал Пачино]] глумеле во криминалната драма ''[[Дони Браско (филм)|Дони Браско]]'', во режија на [[Мајк Њуел (режисер)|Мајк Њуел]]. Деп бил таен агент на ФБИ кој се претставува како Дони Браско за да се инфилтрира [[Американска мафија|во мафијата]] во Њујорк. ''Дони Браско'' поминал добро кај критиката и на благајните и се смета за еден од најдобрите глуми на Деп.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.indiewire.com/2012/06/the-essentials-the-5-best-johnny-depp-performances-109702/|title=The Essentials: The 5 Best Johnny Depp Performances|last=Lyttelton|first=Oliver|date=June 9, 2012|work=IndieWire|archive-url=https://web.archive.org/web/20201203044708/https://www.indiewire.com/2012/06/the-essentials-the-5-best-johnny-depp-performances-109702/|archive-date=December 3, 2020|accessdate=December 12, 2020}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=December 12, 2020}}</ref> Исто така во 1997 година, Деп дебитирал како режисер и сценарист со филмот ''The Brave''. Во него има улога на сиромашен домороден Американец кој прифаќа предлог од богат човек, кој го игра Марлон Брандо, да се појави во филм за да заработи пари за неговото семејство. Премиерно бил прикажан на Канскиот филмски фестивал во 1997 година со претежно негативни критики.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rottentomatoes.com/m/10001126-brave|title=The Brave (1997)|work=[[Rotten Tomatoes]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20201007052936/https://www.rottentomatoes.com/m/10001126-brave|archive-date=October 7, 2020|accessdate=March 9, 2021}}</ref> Поради критиките, Деп не го објавил ''The Brave'' во САД.<ref name="filmink">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.filmink.com.au/movies-you-might-not-have-seen-the-brave-1997/|title=Movies You Might Not Have Seen: The Brave (1997)|last=Free|first=Erin|date=May 27, 2016|work=filmink.com.au|archive-url=https://web.archive.org/web/20190207072300/https://www.filmink.com.au/movies-you-might-not-have-seen-the-brave-1997/|archive-date=February 7, 2019|accessdate=February 6, 2019}}</ref><ref name="latimes">{{Наведена мрежна страница|url=http://articles.latimes.com/1997-05-19/entertainment/ca-60345_1_johnny-depp|title=The Sad, Strange Journey of Johnny Depp's 'The Brave'|date=May 19, 1997|work=Los Angeles Times|archive-url=https://web.archive.org/web/20181012025124/http://articles.latimes.com/1997-05-19/entertainment/ca-60345_1_johnny-depp|archive-date=October 12, 2018|accessdate=February 6, 2019}}</ref> Деп, страстен обожавател и исто така долгогодишен пријател на авторот Хантер С. Томпсон, глумеше една верзија на Томпсон (наречен Раул Дјук) во филмот од 1998 Страв и омраза во Лас Вегас, заснована на псевдобиографската новела на авторот со истото име. Деп исто така го придружуваше Томпсон како негов организатор на една од последните турнеи на авторот на книги. Во 2006, Деп приложи личен договор кон Гонзо од Хантер С.Томпсон, посмртна визуелна биографија за наследството на авторот објавена на ammobooks.com. Како близок пријател на Томпсон, Деп плати за најголем дел од меморијалниот настан на Томпсон, исполнет со огномет и пукање на пепелта на Томпсон со топ во Аспен, Колорадо, каде што живееше Томпсон. Филмските одлики на Деп од печатот беа опишани како „иконски самотници”, а Деп забележа дека овој период од неговата кариера беше полн со „дефинирани неуспеси во студиото” и филмови кои беа „отров на бокс офисот”, изјавувајќи дека тој верува дека филмските студија никогаш „не ги разбирале” филмовите во кои тој се појавувал и не знаел како правилно да ги продава. Тој исто така рече дека посебно одбира да се појавува во филмови за кои тој лично е заинтересиран, отколку во оние што тој мислел дека би успеале на box office. Статусот на Деп како голема ѕвезда беше зацврстен со успехот од филмот Пиратите од Карибите: Проклетството на црниот бисер на Walt Disney Pictures од 2003, за којшто неговата водечка изведба како љубезниот пират Капетанот Џек Спероу беше високо пофалена. Изведбата отпрвин била негативно примена од шефовите на студиото кои го гледале филмот, но ликот стана популарен со публиката. Во 2006, партнерот на Деп од продолжението на Пиратите од Карибите, Бил Најги, ја опиша улогата како веројатно да е „една од најпопуларните изведби на последните времиња”. Според едно испитување од Фанданго, Деп исто така се сметал и за еден од главните причини што публиката сакала да го гледа филмот. Режисерот на филмот, Гор Вербински рече дека ликот на Деп, Џек Спероу блиску наликува на сопствената личност на Џони, иако Џони самиот рекол дека тој го моделирал ликот по гитаристот на Ролинг Стоунс, Кит Ричардс. Деп, кој бил забележан дека бил „изненаден” и „трогнат” на позитивниот прием на филмот, бил номиниран за оскар за најдобар глумец за улогата. Во 2004 повторно бил номиниран за оскар за најдобар глумец, но овој пат за улогата на Шкотскиот автор Ј.М.Бери во филмот Наоѓање на Недојдија. Потоа Деп глумеше како Вили Вонка во филмот Чарли и фабриката за чоколади во 2005, којшто беше огромен успех на box office. Деп му се врати на ликот Џек Спероу за продолжението Pirates of the Caribbean:Dead Man’s Chest, кое се отвори на 7 јули 2006 и заработи 135, 5 милиони долари во првите три дена на своето прикажување во САД, кршејќи го рекордот на бокс офисот со достигнувајќи го некогаш највисокиот резултат на викендот. Следното продолжение на Пиратите на Карибите, Крајот на светот, беше издадено на 24 мај 2007; Деп го спомна неговото приврзување за ликот на капетанот Џек Спероу, наведувајќи дека Спероу е „дефинитивно голем дел од мене”, и ја изрази својата желба да го претстави ликот во следните продолженија. Деп го позајми гласот на Спероу во видео играта Пиратите од Карибите:Легендата за Џек Спероу. Авантуристичките таленти со меч на Џони Деп развиени за ликот на Џек Спероу беа истакнати во документарниот филм Обработувајќи го сечилото. Со филмот Мајстор за меч, Боб Андерсон ги сподели своите искуства работејќи со Деп на кореографијата. Андерсон кој исто така го обучуваше Ерол Флин, друг познат Холивудски пират, во филмот ја опиша способноста на Деп како глумец кој го зема мечот како „толку добро колку што можеш да добиеш” Деп и Горе Вербински беа извршни продуценти на албумот Rogues Gallery, Pirate Ballads, Sea Songs and Chanteys. Деп ја играше главната улога на Свини Тод во филмската адаптација на мјузиклот на Тим Бартон, за којшто доби златен глобус за најдобар глумец-Motion Picture Musical or Comedy. Традиционалната церемонија за 65 доделување на златен глобус не се пласираше заради штрајкот на сојузот на писатели на Америка во 2007-2008. Деп му се заблагодари на Hollywood Foreign Press Association и го пофали Тим Бартон за неговата „безрезервна доверба и поддршка”. Како дете, Деп беше опседнат со Dark Shadows, сапунска опера со готска тема што се емитуваше на ABC од 1966 до 1971. Како резултат, тој го прифати предлогот на Warner Bros да направи филмска верзија на шоуто. Во јули 2007 договорот за права беше засегнат со имотот на Ден Картис, продуцент/директор на шоуто. Деп и Грахам Кинг ќе го реализираат филмот со Дејвид Кенеди, кој раководеше со Dan Curtis Productions inc. откако Картис почина во 2006. Деп исто така ќе се појави во филмската верзија на книгата The Rum Diary на Хантер С. Томпсон, претставувајќи го главниот лик Пол Кемп. Деп се пријави да игра една инкарнација на ликот на Хит Леџер во филм во 2009, The Imaginarium of Doctor Parnassus заедно со Џуд Ло и Колин Фарел. Тројцата глумци своите плати од филмот ги дадоа на ќерката на Леџер, Матилда. Тој го претставуваше Мед Хатер во Бартоновата Алиса во земјата на чудата, а ќе го игра и Тонто во идниот филм на Lone Ranger. Disney Studios исто така изјави дека четвртата сезона на серијата Пиратите е во развој, во која Деп ќе ја репризира улогата на капетанот Џек Спероу. Во [[2015]] година, Деп учествувал во петтото продолжение на серијалот „[[Пиратите од Карибите]]“. Притоа, снимањето било накратко прекинато во [[март]], кога Деп си ја повредил [[рака]]та.<ref name="ReferenceA"/> ===Соработката со Тим Бартон=== Деп соработуваше со режисерот и негов близок пријател Тим Бартон во седум филмови, почнувајќи од „[[Едвард со рацете-ножици]]“ (''Edward Scissorhands'') од [[1990]] година, наспроти [[Винона Рајдер]] и Винсент Прајс. Неговата следна улога со Бартон беше во филмот во 1994, [[Ед Вуд (филм)|Ед Вуд]]. Подоцна Деп рече дека „во рок од 10 минути што слушав за проектот, бев исполнет”.<ref name="Arnold, Gary2">{{Наведени вести|title=Depp sees promise in cult filmmaker Ed Wood's story|last=Arnold|first=Gary|date=October 2, 1994|work=The Washington Times}}</ref> Некое време глумецот беше депресивен за филмови и за кинематографија. Со прифаќање на овој дел му се даде „шанса да се истегне и малку да се забавува”, а работењето со Ландау „му ја подмлади љубовта за глумење”.<ref name="Arnold, Gary2"/> Продуцентот Скот Радин еднаш рече: „Во суштина Џони Деп го глуми Тим Бартон во сите филмови”, иако Бартон лично не го одобрил коментарот. Меѓутоа Деп се согласува со изјавата на Радин. Според Деп, „Edward Scissorhands“ ја претставувала неспособноста за комуницирање на Бартон како тинејџер. Ед Вуд ја одразува врската на Бартон со Винсент Прајс (многу слична со Едвард Д.Вуд Џуниор и Бела Лугоси). Следниот потфат на Деп беше улогата на Ихабод Крејн во мрачниот Sleepy Hollow (1999), наспроти Кристина Ричи. Sleepy Hollow ги изразува чувствата на Ихабод што ја одразуваат битката на Бартон со Холивудскиот студиски систем. За неговата изведба, Деп исцрпи инспирација од Ангела Лансбари, Роди Мекдовал и Басил Ратбон. Деп изјави: „Отсекогаш мислев дека Ихабод е нежна, слаба личност која можеби беше малку во допир со неговата женска страна, како исплашено мало девојче.” Деп не работеше пак со Бартон се’ до објавување на два филма во 2005, од кој првиот беше Чарли и фабриката за чоколади. Деп ја обликуваше косата на ликот на Ана Винтур. Филмот беше успех на box office и доби позитивна критичка реакција, иако Џин Вајлдер, кој го глумеше Вили Вонка во филмот во 1971, кој на почетокот се спротивставувал на оваа верзија. Чарли и фабриката за чоколади беше објавен во јули, придружен со Corpse Bride, за којшто Деп го позајми гласот на ликот Виктор Ван Дорт, во септември. Следуваше Sweeney Todd:The Demon Barber of Fleet Street (2007), носејќи му ја втората голема награда за победа, Златен глобус за најдобар глумец во Мјузикл или комедија како и третата номинација за Оскар за најдобар глумец. Тој го цитираше Питер Лор во Mad Love (1935) како негово главно влијание за улогата, и ги вежбал песните што неговиот лик би ги изведувал за време на снимањето на Пиратите од Карибите:Крајот на светот. Иако учествувал во музички групи, Деп прво бил несигурен дека ќе биде способен да ги одржи стиховите на Штефан Сондхајм. Деп сними свои демо албуми во Западен Холивуд, работејќи со Брус Виткин да ги обликува неговите вокали без квалификуван тренер за глас. Беше повикан да работи со Бартон како „враќање дома”, а тој го напиша воведот за Бартон за Бартон, книга со интервјуа со режисерот, во која тој го нарече Бартон „…брат, пријател...и храбра душа”. Следната соработка на Деп и Бартон беше Алиса во земјата на чудата (2010). Деп го глумеше Мед Хатер заедно со долгогодишниот соработник Хелена Бонам Картер, Ен Хатавеј и Алан Рикмен. == Други интереси == === Музика === Како гитарист, Деп сними соло албум, свиреше слајд гитара на песната на Оејзис “Fade In-Out” (од Be Here Now, 1997), како и на “Fade Away (верзија на Warchild)” (b-side на песната „Не оди си”). Тој исто така свиреше на акустична гитара во филмот Чоколада и на саундтракот за Беше еднаш во Мексико. Тој е пријател на Шејн Мекгован од The Pogues и настапи на нејзиниот прв соло албум. Исто така, тој беше член на Пи, група која го вклучува пејачот на Butthole Surfers, Џиби Хејнс и басистот на Ред хот чили пеперс, Фли. Тој се појави во музичкиот спот на Том Пети и Срцекршачите, “Into the Great Wide Open”. Производител на вино и сопственик на рестиран Деп и Парадис одгледуваат грозје и имаат винарски објекти во нивните лозови насади во План-де-ла-Тур северно од Сент Тропе. Познат по склоноста кон Француски вина, меѓу неговите омилени се Chateau Calon-Segur, Chateau Cheval-Blanc и Chateau Petrus, и виното од Бургунди Domaine de la Romanee-Conti. Интервјуиран во Мадам Фигаро, Џони изјавил: „Со овие вина ќе достигнете блаженство”. Заедно со Шон Пен, Џон Малкович и Мајк Хакнал, Деп е ко-сопственик на Парискиот ресторан-бар Ман Реј, кој се наоѓа во близина на Champs-Elysees. === Награди и номинации === Некои од наградите што ги добил Деп вклучуваат почести од Кругот на Лондонските филмски критичари (1996), Рускиот сојуз на филмски критичари (1998) и Златен глобус за најдобар глумец. Во 2008 на MTV Movie Awards тој ја доби наградата за „најдобар бандит” за неговиот портрет на Свини Тод и „најдобра комичка изведба” за Џек Спероу. Деп беше номиниран за три награди на Академијата, во 2004 за Пиратите од Карибите:Проклетството на црниот бисер, во 2005 за Наоѓајќи ја Недојдија, и во 2008 за Свини Тод:Демонот Барбер од улицата Флит. Деп го освои својот прв Златен глобус за неговиот портрет на Свини Тод во 2008. == Надворешни врски == * {{IMDb name|136}} * {{people.com}} * {{ymovies name|id=1800019485}} * {{Charlie Rose view|3238}} * {{NYTtopic|people/d/johnny_depp}} * {{Worldcat id|lccn-n92-21949}} {{Нормативна контрола}} <references /> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Деп, Џони}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Американски глумци]] [[Категорија:Родени во 1963 година]] [[Категорија:Американски филмски глумци]] [[Категорија:Добитници на Златен глобус]] ixx7gj3ck3r5u1q4ora82z4wl85yssx 0 44458 5537831 5423125 2026-04-11T20:21:30Z SpectralWiz 106165 5537831 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name = Доксат |name_local = Δοξάτο |image_skyline = |caption_skyline = |city_flag = |city_seal = |nickname = |image_map = {{ПолКарта | Егејска Македонија Доксат | ширина = | опис = <center>Местоположба на Доксат во [[Доксат (општина)|Општина Доксат]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = | натпис = Доксат | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41| ГШ_мин = 5| ГШ_прав = N | ГД_степ = 24| ГД_мин = 13| ГД_прав = E }} |map_caption = Местоположба во областа |lat_deg = 41 |lat_min = 5 |lon_deg = 24 |lon_min = 13 |elevation_min = |elevation = 66 |elevation_max = |periph = [[Централна Македонија (Грција)|Централна Македонија]] |periphunit = [[Драма (округ)|Драмски округ]] |prefec = |municipality = [[Доксат (општина)|Доксат]] |municunit = Доксат |established_c = |established_m = |districts = |mayor = |party = |since = |population_as_of = 2011 |population = 2884 |area = |population_metro = |area_metro = |population_urban = |area_urban = |population_village = |area_village = |pop_municipality = |area_municipality = |pop_municunit = |area_municunit = |pop_community = |area_community = |postal_code = |area_code = |licence = |website = }} '''Доксат''' ({{langx|el|Δοξάτο, Доксато}})<ref>[http://pandektis.ekt.gr/pandektis/handle/10442/171684 Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας. Αρμπατζίκ -- Δοξάτο]</ref> — село во [[Доксат (општина)|Општина Доксат]] во [[Драма (округ)|Драмски округ]], [[Егејска Македонија]], денес во областа [[Источна Македонија и Тракија]], [[Грција]]. == Географија и местоположба == Селото се наоѓа на 10 километри југоисточно од градот [[Драма (град)|Драма]] на надморска височина од 66 метри. == Историја== ===Отоманско Царство=== Селото во текот на [[XIX век]] се наоѓало во [[Драмска каза|Драмската каза]] во составот на [[Отоманското Царство]]. Според статистиката на [[Васил К’нчов]] („[[Македонија. Етнографија и статистика]]“) во [[1900]] година, селото имало 2190 жители од кои 120 [[Македонци]], 850 [[Турци]], 900 [[Грци]], 120 [[Власи]] и 200 [[Роми]]<ref name="ReferenceA">{{БИМ}}</ref><ref>[http://www.promacedonia.org/vk/vk_2_10.htm Кънчов, Васил. Македония. Етнография и статистика, София, 1900, стр. 197.]</ref>. Според податоците на секретарот на егзархијата [[Димитар Мишев (публицист)|Димитар Мишев]] ''(„[[La Macédoine et sa Population Chrétienne]]“)'' во [[1905]] година во селото живееле 48 македонски гркомани и 1100 Грци<ref name="ReferenceA"/><ref>Brancoff, D.M. La Macédoine et sa Population Chrétienne, Paris, 1905, pp. 204-205.</ref>. ===Грција=== По крајот на [[Балканските војни]], селото било вклучено во составот на [[Грција]]. На пописот од [[1913]] година биле евидентирани 1117 жители<ref>{{Наведена мрежна страница | last = Λιθοξόου | first = Δημήτρης | url = http://www.freewebs.com/onoma/1913.htm | title = Απαρίθμηση των κατοίκων των νέων επαρχιών της Ελλάδος του έτους 1913 - Μακεδονία | accessdate = 2009-05-04 | archiveurl = https://archive.today/20120731002754/http://www.freewebs.com/onoma/1913.htm | archivedate = 2012-07-31 | url-status = live }}</ref> Според [[Договор од Лозана (1923)|Лозанскиот договор]] потпишан помеѓу [[Турција]] и [[Грција]], во селото било населено грчко население од [[Турција]], додека муслиманското население ги напуштило своите домови. Во [[1927]] година, селото било преименувано во Доксато<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.freewebs.com/onoma/met.htm |title=Λιθοξόου, Δημήτρης. Μετονομασίες των οικισμών της Μακεδονίας 1919 - 1971 |accessdate=20 јуни 2012 |archive-date=20 јуни 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630054156/www.freewebs.com/onoma/met.htm |url-status=live }}</ref>. == Демографија== Во [[1928]] година во селото биле сместени 258 грчки семејства со 1099 лица<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.freewebs.com/onoma/eap.htm |title=Κατάλογος των προσφυγικών συνοικισμών της Μακεδονίας σύμφωνα με τα στοιχεία της Επιτροπής Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ) έτος 1928 |accessdate=20 јуни 2012 |archive-date=20 јуни 2012 |archive-url=https://archive.today/20120630054150/www.freewebs.com/onoma/eap.htm |url-status=live }}</ref>. Во [[1928]] година, бројот на населението бил 4295 лица, додека во [[1940]] година селото броело 4760 жители. Селото според пописот од [[1951]] година броело 4409 жители, на пописот од [[1961]] година во селото живееле 4402 жители, во [[1971]] година имало 3440 жители, во [[1981]] година имало 3389 жители, додека во [[1991]] година имало 3594 жители<ref name="НМЕМ">{{НМЕМ|дел= I |глава= |страници=19}}</ref>. Денеска, населението на селото е 2884 жители според пописот од [[2011]] година. {{Пописи-ЕМ|4760|4409|4402|3440|3389|3594|3739|2884}} == Знаменитости == * [[Црква „Св. Атанасиј“ - Доксат|Црква „Св. Атанасиј“]] од 1867 г. == Наводи == {{наводи|2}} {{Доксат}} [[Категорија:Доксат]] buhy9egkfyisykrvk0xeakxwicl243j 0 50182 5537815 5406717 2026-04-11T20:05:22Z ~2026-22371-83 132161 5537815 wikitext text/x-wiki {{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија за ТВ канал | name = Нова телевизија | logofile = Nova logo 2011.png | logosize = 100px | launch = {{start date|1994|07|16|df=yes}} | closed date = | picture format = 16:9 (SD/HD) | network = Нова Броудкастинг Груп | owner = Юнайтед Груп | slogan = ''Заедно сме №1'' (2017-2026) "Тук сме заедно" (2026-) | country = [[Бугарија]] | language = [[бугарски јазик|бугарски]] | headquarters = [[Софија]], [[Бугарија]] | web = {{URL|www.nova.bg}} | terr serv 1 = MUX2 | terr chan 1 = Канал 3 | sat serv 1 = А1 Бугарија | sat chan 1 = Канал 3 | sat serv 2 = Булсатком | sat chan 2 = Канал 4 | sat serv 3 = Виваком | sat chan 3 = | cable serv 1 = А1 Бугарија | cable chan 1 = Канал 3 | cable serv 2 = НЕТ1 | cable chan 2 = Канал 3 | iptv serv 1 = А1 Бугарија | iptv chan 1 = Канал 3 | iptv serv 2 = Булсатком | iptv chan 2 = Канал 4 | iptv serv 3 = Виваком | iptv chan 3 = Канал 3 }} '''Нова Телевизија''' ({{langx|bg|Нова телевизия}}) е [[Бугарија|бугарски]] приватен [[Телевизија|телевизиски]] канал. Основан е во [[Софија]] на [[16 јули]] [[1994]] г., а на [[7 август]] [[1995]] г. за првпат е емитувана информативната програма „Календар”. Од [[2000]] година телевизијата е сопственост на компанијата „Антена Бугарија”, дел од грчката „Antenna Group”. Во [[2003]] ''Нова Телевизија'' доби концесија за емитување на национално ниво. На [[31 јули]] [[2008]] шведскиот медиумски гигант МТГ (Modern Times Group MTG AB) подпиша договор за купување на телевизијата за 620 милиони евра. Секој ден ''Нова телевизија'' емитува програма во траење од 24 часа. Програмската шема ја сочинуваат емисии од информативен и забавно-рекреативен карактер. Вестите „Календар” се емитуваат секој ден од 19:00 часот (по бугарско време). == Надворешни врски == * [http://www.ntv.bg/ Официјално мрежно место на ''Нова Телевизија''] * [http://www.predavatel.com/bg/n/ntv.htm Предаватели на ''Нова Телевизија''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080511123733/http://www.predavatel.com/bg/n/ntv.htm |date=2008-05-11 }} [[Категорија:Телевизии во Бугарија]] onhr89cuh3ags7uqv2z7pfdrvzketvh 0 71877 5537867 4608767 2026-04-11T22:13:57Z Dandarmkd 31127 5537867 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Тодор Циповски - Мерџан | портрет=Todor Cipovski.jpg | опис=македонски народен херој | наставка= | роден-дата= 16 ноември 1920 | роден-место={{роден во|Тетово}}, [[Кралство СХС]] | починал-дата={{починал на и возраст|df=yes|1944|09|19|1920|11|16}} | починал-место={{починал во|Беличица}}, [[ДФ Македонија]], [[Демократска Федерална Југославија|ДФЈ]] }} '''Тодор Пецов Циповски ''' ({{роден на|16|ноември|1920}} - {{починал на|19|септември|1944}}) познат со прекарот '''„Мерџан“''' — [[ДФ Македонија|македонски]] [[КПМ|комунист]], учесник во [[НОВ]] и [[народен херој на Југославија]]. ==Животопис== Тој бил роден во 1920 година во [[Тетово]]. Потекнувал од мошне сиромашно занаетчиско семејство. Заради тешката економска состојба, тој морал да го напушти својот дом на дванаесет години и да појде на печалба во [[Белград]]. Тешкотиите и неприликите на тогашниот живот го изградиле како силна и борбена личност. Во [[1940]] година, тој бил примен за член на [[СКОЈ]].<ref>„Македонска енциклопедија“, МАНУ, Скопје, 2009, 1602 стр.</ref> ===Учество во НОБ=== На почетокот од [[1941]] година како член на [[СКОЈ]], тој бил уапсен од белградската полиција. Од затвор, тој бил пуштен по [[Априлска војна|капитулацијата]] на [[Кралството Југославија]], во април 1941 година. Од [[Белград]], тој веднаш дошол во Тетово и стапил во врска со партиската организација. Извесно време работел и во [[Скопје]] како член на месната скоевска организација, а во јануари 1942 година, тој бил примен за член на [[КПЈ]]. Во 1942 година, тој преминал да работи во Тетово. Во јули 1942 година, тој станал член на Околискиот комитет на Партијата во Тетово, а подоцна и негов секретар. На оваа должност останал сè до смртта. Во текот на 1942-43 година Околискиот комитет на КПЈ за Тетово бил долго време без врска со Покраинскиот комитет на КПЈ за Македонија. Но благодарение на Циповски револуционерите од овој крај, иако отсечени од покраинското раководство, останале доследни на револуционерната борба. Тогаш се покажал како добар организатор и одличен раководител. На [[19 март]] [[1943]] година, во неговата куќа била одржана првата седница на ЦК на [[КПМ]]. Во август [[1944]] година, Циповски бил делегат на Првото заседание на [[АСНОМ]]. Загинал херојски на 19 септември 1944 година при [[Масакр во Беличица|нападот]] на [[балисти]]те над селото [[Беличица]], Мавровско. За народен херој на Југославија бил прогласен на 11 октомври [[1951]] година.<ref>„Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 409</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=4350247AF70F22458D010B1B5489928B Почит за загинатите борци и жители на Беличица]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, „Утрински Весник“ ==Литература == * Димче Савевски, „Тодор Циповски-Мерџан: време, живот и дело“, Архив на Македонија, „Матица македонска“, Скопје, 1997. * „Народни херои од Македонија“, Наша книга, Скопје, 1973, стр. 405-409 {{Народни херои на Македонија}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Циповски, Тодор }} [[Категорија:Луѓе од Тетово]] [[Категорија:Починати во Беличица]] [[Категорија:Народни херои на Југославија од Македонија]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Народни херои на Југославија]] [[Категорија:Делегати на Првото заседание на АСНОМ]] kyezkotr9bpw55gvcxw6q9pr8kdig1u 0 124452 5537800 5057085 2026-04-11T19:09:42Z Dandarmkd 31127 5537800 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Јован Станојков | портрет = Jovan Dovezenski1.jpg | px = 150п | опис = Војвода на [[Српски комитет на четничката акција|Српскиот комитет на четничката акција]] | родено-име = | роден-дата = {{роден на|8|април|1871}} | роден-место = [[Довезенце]], {{роден во|Македонија}} | починал-дата = {{починал на и возраст|df-yes|1935|5|2|1871|4|8}} | починал-место = | починал-причина = | познат = | занимање = | сопружник = | родители = | деца = }} '''Јован Станојков (иќ) - Довезенски''' (8 април 1871 - {{починал на|2|мај|1935}}) — [[србоман]]ски деец и еден од првите војводи на [[Српски комитет на четничката акција|Српскиот комитет на четничката акција]] во [[Македонија (регион)|Македонија]]. == Животопис == [[Податотека:Chetnik Dušan, Vojvoda Micko, Vojvoda Jovan Dovezenski, Chetnik Gligorije.jpg|лево|мини|300п|Просрпските војводи Јован Довезенски и [[Мицко Крстевски]] и двајца четници.]] Тој бил роден во селото [[Довезенце]], [[Кумановско]]. Основно училиште учел во [[манастир]] на [[старословенски]]. Потоа заминал за [[Кралство Србија|Србија]] и учел во гимназија, меѓутоа поради немање на пари морал да ја напушти, по што завршил богословско-учителска школа. Бил учител во родниот крај. Во 1904 година, тој се приклучил на [[Српски комитет на четничката акција|Српскиот комитет на четничката акција]]. Довезенски бил меѓу првите српски војводи во Македонија и од тука имал силен авторитет меѓу четниците и војводите. Тој ја создал српската тајна организација од левата страна на реката Вардар. Учествувал во [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]]. Починал во 1935 година. Погребан бил во Куманово. Во [[Белград]], во честа на Јован Довезенски, била именувана една улица.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpsko-nasledje.rs/sr-c/1998/12/article-11.html |title=Биография на Довезенски |accessdate=2010-12-20 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106202000/http://www.srpsko-nasledje.rs/sr-c/1998/12/article-11.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://hammer.prohosting.com/~srpstvo/Sadrzaj.html#7 |title=„Српство“, број 15, Maj 2000. |accessdate=2010-12-20 |archive-date=2009-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909014002/http://hammer.prohosting.com/~srpstvo/Sadrzaj.html#7 |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:Dovezenski street.jpg|дясно|мини|Улица „Војвода Довезенски“ во Белград.]] == Извори == <references/> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Довезенски, Јован}} [[Категорија:Родени во 1873 година]] [[Категорија:Луѓе од Довезенце]] [[Категорија:Починати во Куманово]] [[Категорија:Македонски борци]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Македонци во Србија]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Војводи на Српскиот комитет на четничката акција]] [[Категорија:Србомани]] jmxbwv4l6lm13n4yu7go5e6xheeczqf 5537856 5537800 2026-04-11T21:42:43Z Dandarmkd 31127 5537856 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Јован Станојков | портрет = Jovan Dovezenski1.jpg | px = 150п | опис = Војвода на [[Српски комитет на четничката акција|Српскиот комитет на четничката акција]] | родено-име = | роден-дата = {{роден на|8|април|1871}} | роден-место = [[Довезенце]], [[Косовски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1935|5|2|1871|4|8}} | починал-место = | починал-причина = | познат = | занимање = | сопружник = | родители = | деца = }} '''Јован Станојков (иќ) - Довезенски''' (8 април 1871 - {{починал на|2|мај|1935}}) — [[србоман]]ски деец и еден од првите војводи на [[Српски комитет на четничката акција|Српскиот комитет на четничката акција]] во [[Македонија (регион)|Македонија]]. == Животопис == [[Податотека:Chetnik Dušan, Vojvoda Micko, Vojvoda Jovan Dovezenski, Chetnik Gligorije.jpg|лево|мини|300п|Просрпските војводи Јован Довезенски и [[Мицко Крстевски]] и двајца четници.]] Тој бил роден во селото [[Довезенце]], [[Кумановско]]. Основно училиште учел во [[манастир]] на [[старословенски]]. Потоа заминал за [[Кралство Србија|Србија]] и учел во гимназија, меѓутоа поради немање на пари морал да ја напушти, по што завршил богословско-учителска школа. Бил учител во родниот крај. Во 1904 година, тој се приклучил на [[Српски комитет на четничката акција|Српскиот комитет на четничката акција]]. Довезенски бил меѓу првите српски војводи во Македонија и од тука имал силен авторитет меѓу четниците и војводите. Тој ја создал српската тајна организација од левата страна на реката Вардар. Учествувал во [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]]. Починал во 1935 година. Погребан бил во Куманово. Во [[Белград]], во честа на Јован Довезенски, била именувана една улица.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpsko-nasledje.rs/sr-c/1998/12/article-11.html |title=Биография на Довезенски |accessdate=2010-12-20 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106202000/http://www.srpsko-nasledje.rs/sr-c/1998/12/article-11.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://hammer.prohosting.com/~srpstvo/Sadrzaj.html#7 |title=„Српство“, број 15, Maj 2000. |accessdate=2010-12-20 |archive-date=2009-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909014002/http://hammer.prohosting.com/~srpstvo/Sadrzaj.html#7 |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:Dovezenski street.jpg|дясно|мини|Улица „Војвода Довезенски“ во Белград.]] == Извори == <references/> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Довезенски, Јован}} [[Категорија:Родени во 1873 година]] [[Категорија:Луѓе од Довезенце]] [[Категорија:Починати во Куманово]] [[Категорија:Македонски борци]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Македонци во Србија]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Војводи на Српскиот комитет на четничката акција]] [[Категорија:Србомани]] f9lhmxauadkjoumf5w3ghavcyxm3u6w 5537857 5537856 2026-04-11T21:44:01Z Dandarmkd 31127 5537857 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Јован Станојков | портрет = Jovan Dovezenski1.jpg | px = 150п | опис = Војвода на [[Српски комитет на четничката акција|Српскиот комитет на четничката акција]] | родено-име = | роден-дата = {{роден на|8|април|1871}} | роден-место = [[Довезенце]], [[Косовски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1935|5|2|1871|4|8}} | починал-место = [[Куманово]], [[Вардарска Бановина]], [[Кралство Југославија]] | починал-причина = | познат = | занимање = | сопружник = | родители = | деца = }} '''Јован Станојков (иќ) - Довезенски''' (8 април 1871 - {{починал на|2|мај|1935}}) — [[србоман]]ски деец и еден од првите војводи на [[Српски комитет на четничката акција|Српскиот комитет на четничката акција]] во [[Македонија (регион)|Македонија]]. == Животопис == [[Податотека:Chetnik Dušan, Vojvoda Micko, Vojvoda Jovan Dovezenski, Chetnik Gligorije.jpg|лево|мини|300п|Просрпските војводи Јован Довезенски и [[Мицко Крстевски]] и двајца четници.]] Тој бил роден во селото [[Довезенце]], [[Кумановско]]. Основно училиште учел во [[манастир]] на [[старословенски]]. Потоа заминал за [[Кралство Србија|Србија]] и учел во гимназија, меѓутоа поради немање на пари морал да ја напушти, по што завршил богословско-учителска школа. Бил учител во родниот крај. Во 1904 година, тој се приклучил на [[Српски комитет на четничката акција|Српскиот комитет на четничката акција]]. Довезенски бил меѓу првите српски војводи во Македонија и од тука имал силен авторитет меѓу четниците и војводите. Тој ја создал српската тајна организација од левата страна на реката Вардар. Учествувал во [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]]. Починал во 1935 година. Погребан бил во Куманово. Во [[Белград]], во честа на Јован Довезенски, била именувана една улица.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.srpsko-nasledje.rs/sr-c/1998/12/article-11.html |title=Биография на Довезенски |accessdate=2010-12-20 |archive-date=2015-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151106202000/http://www.srpsko-nasledje.rs/sr-c/1998/12/article-11.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://hammer.prohosting.com/~srpstvo/Sadrzaj.html#7 |title=„Српство“, број 15, Maj 2000. |accessdate=2010-12-20 |archive-date=2009-09-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090909014002/http://hammer.prohosting.com/~srpstvo/Sadrzaj.html#7 |url-status=dead }}</ref> [[Податотека:Dovezenski street.jpg|дясно|мини|Улица „Војвода Довезенски“ во Белград.]] == Извори == <references/> {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Довезенски, Јован}} [[Категорија:Родени во 1873 година]] [[Категорија:Луѓе од Довезенце]] [[Категорија:Починати во Куманово]] [[Категорија:Македонски борци]] [[Категорија:Отомански Македонци]] [[Категорија:Македонци во Србија]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Војводи на Српскиот комитет на четничката акција]] [[Категорија:Србомани]] daaajwk4hsb7dw7buu9wydy5v1nmfv1 0 128868 5537955 5401696 2026-04-12T03:59:20Z Bjankuloski06 332 /* Патишта и железници */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537955 wikitext text/x-wiki ''Оваа статија го објаснува обединувањето во 1871 г. За обединувањето на [[Западна Германија|Западна]] и [[Источна Германија]] прочитајте [[Повторно обединување на Германија]].'' [[Податотека:Deutsches Reich (1871-1918)-en.png|мини|350п|[[Германско Царство|Германското Царство]] 1871-1918]] '''Обединувањето на Германија''' во [[Германско Царство|Германското Царство]], национална држава доминирана од [[Прусија]] со федерални одлики, официјално се случило на 18 јануари 1871 година во [[Сала на огледалата|Салата на огледалата]] во [[Версај (дворец)|Версајскиот дворец]] во [[Франција]]. Принцовите на германските држави се собрале таму за да го прогласат кралот [[Вилхелм I (Германија)|Вилхелм I]] од [[Прусија]] за цар на [[Германско Царство|Германското Царство]] за време на [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]]. За седум години, [[Данска]], [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката монархија]] и [[Франција]] биле победени. Царството го имало своето потекло, не во наплив на националистичко чувство од масите, туку преку традиционална дипломатска влада и договор од страна на водачите на државите во [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]], предводен од [[Прусија]]. [[Прусија]], окупирајќи повеќе од 3/5 од територијата на Германија и приближно 3/5 од населението, останала доминантна сила во Царството до неговото пропаѓање на крајот на [[Прва светска војна|Првата светска војна]].<ref>Oliver F. R. Haardt, [https://www.repository.cam.ac.uk/handle/1810/269288 The Federal Evolution of Imperial Germany (1871–1918).]</ref> [[Свето Римско Царство|Конфедерално Царство]] на германски кнежевства постоело повеќе од илјада години, што датирало од [[Верденски договор|Верденскиот договор]] во 843 година, во кој тогашното [[Каролиншко Царство]] било поделена на три кралства. Сепак, германскиот национален идентитет започнал да се развива дури во 1800 година, главно поради автономната природа на кнежевските држави; повеќето жители на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], надвор од оние со кои управувал царот, директно се идентификувале главно со нивниот крал, принц или кнез, а не со Царството како целина. Ова станало познато како „практика на мала - држава“. До XIX век, подобрувањата во транспортот и комуникациите ги зближиле овие мали држави и региони. Царството престанало да постои во 1806 година со абдикација на царот [[Франц II (Свето Римско Царство)|Франц II]] за време на [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]]. И покрај правните, административните и политичките нарушувања предизвикани од распаѓањето, народот од германското говорно подрачје на старото Царство имал заедничка јазична, културна и правна традиција. Европскиот [[либерализам]] понудил интелектуална основа за обединување со предизвикување на династички и апсолутистички модели на социјална и политичка организација; нејзината германска манифестација ја нагласила важноста на традицијата, образованието и јазичното единство. Моделот на дипломатски сфери на влијание што произлегле од [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]] во 1814–15 година по [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]] ја потврдила австриската доминација во [[Средна Европа]] преку [[Хабсбурговци|Хабсбуршкото]] раководство на [[Германски Сојуз|Германскиот Сојуз]], дизајниран да го замени [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]]. Преговарачите во [[Виена]] не ја земале во предвид зголемената сила на [[Прусија]] и не успеале да предвидат дека [[Прусија]] ќе се обиде да ја предизвика [[Австрија]] за лидерство помеѓу германските народи. Овој германски дуализам претставил две решенија за проблемот на обединување: '''Мало германско решение''' (Германија без Австрија), или '''Големо германско решение''' (Германија со Австрија). Историчарите дебатираат дали [[Ото фон Бизмарк]] - канцеларот на [[Прусија]] - имал план за проширување на [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]] од 1866 година да ги вклучи преостанатите независни германски држави во единствена држава или едноставно да ја прошири моќта на [[Прусија|Кралството Прусија]]. Тие заклучуваат дека покрај Бизмарковата „реална политика“, колекција од други фактори, како реорганизација на политичките, економските, воените и дипломатските односи во 19 век, играле значајна улога во обединувањето на германските држави во една заедничка држава. Реакцијата кон данскиот и францускиот национализам обезбедило израз на германско единство. Воените успеси - особено оние на Прусија - во три регионални војни, создало ентузијазам и гордост, што политичарите можеле да го искористат за да промовираат обединување. Со воспоставување на [[Германско Царство|Германија]] без [[Австрија]], политичкото и административното обединување во 1871 година барем привремено го решил проблемот со дуализмот. {{Историја на Германија}} == Германија и германците на почетокот на 19 век == {{Details|Свето Римско Царство}} [[Податотека:Map of the Holy Roman Empire, 1789 en.png|лево|мини|350x350пкс|Карта на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] во 1789 година. На картата доминираат [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката монархија]] (портокалова) и [[Прусија|Кралството Прусија]] (сина), покрај голем број мали држави (многу од нив премногу мали за да бидат прикажани на картата).]] Пред 1803 година, во [[Средна Европа]] постоеја повеќе од 300 политички субјекти, од кои повеќето беа дел од [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]] или обемните наследни имоти на [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]]. Тие беа во различни големини, од малите и сложени територии на принцовите на семејството [[Хоенлох]], до големи, добро дефинирани држави, како што се Кралствата [[Кралство Баварија|Баварија]] и [[Прусија]]. Нивното управување варираше: тие вклучуваа [[слободни империски градови]], исто така со различна големина, како моќниот [[Аугсбург]] и малиот [[Вајл дер Штад]]; црковни територии, како богатата [[опатија Рајхенау]] и моќната [[архиепископија Келн]]; и династички држави како што е [[Кралство Виртемберг|Виртемберг]]. Овие земји (или делови од нив - и [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] и [[Прусија]], исто така, вклучуваа територии надвор од структурите на Царството) ја сочинуваа територијата на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], која некогаш вклучуваше повеќе од 1.000 ентитети. Од 15 век, со мали исклучоци, избирачите на Царството избираа членови од [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката]] династија да ја носат титулата Свети римски цар.<ref>See, for example, [[James Allen Vann]], ''The Swabian Kreis: Institutional Growth in the Holy Roman Empire 1648–1715''. Vol. LII, Studies Presented to International Commission for the History of Representative and Parliamentary Institutions. Bruxelles, 1975. Mack Walker. ''German home towns: community, state, and general estate, 1648–1871''. Ithaca, 1998.</ref> [[Војна на Втората коалиција (1799-1802)|Војната на Втората коалиција (1799-1802)]] резултираше со пораз на империјалните и сојузничките сили од страна на [[Наполеон Бонапарт]]. Договорите на Луневил (1801) и Медијацијата од 1803 година ги секуларизираа црковните кнежевства и ги укинаа повеќето слободни империјални градови и овие територии заедно со нивните жители беа апсорбирани од династички држави. Овој пренос на територии особено ги зголеми териториите на [[Кралство Виртемберг|Виртемберг]] и [[Големо Војводство Баден|Баден]]. Во 1806 година, по успешната инвазија на [[Прусија]] и поразот на [[Прусија]] во битките кај Јена и Оерстед, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] го диктираше Договорот од Пресбург и претседаваше со создавањето на [[Рајнски Сојуз|Рајнскиот Сојуз]], кој, меѓу другото, предвидуваше медијација на над сто ситни кнежевства и апсорпција на нивните територии, како и оние на стотици империјални витези, од земјите-членки на Конфедерацијата. По формалното отцепување на овие земји од Царството, царот формално го распушти [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]].<ref>John G. Gagliardo, ''Reich and Nation. The Holy Roman Empire as Idea and Reality, 1763–1806'', Indiana University Press, 1980, p. 278–279.</ref><ref>[[Robert A. Kann]]. ''History of the Habsburg Empire: 1526–1918'', Los Angeles, 1974, p. 221. In his abdication, Francis released all former estates from their duties and obligations to him, and took upon himself solely the title of King of Austria, which had been established since 1804. Golo Mann, ''Deutsche Geschichte des 19. und 20. Jahrhunderts'', Frankfurt am Main, 2002, p. 70.</ref> === Подемот на германскиот национализам под Наполеоновиот Систем === {{Details|Наполеон Бонапарт}} [[Податотека:French Empire in 1812.jpg|мини|[[Прво Француско Царство]] во 1812 година]] По [[Битката кај Аустерлиц]] и [[војната на Третата коалиција]], [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] успеал да го порази [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], припоило делови на [[Австрија]] и одредени германски држави кон [[Прво Француско Царство|Франција]] и ги обединил германските држави во [[Рајнски Сојуз|Рајнскиот Сојуз]]. Францускиот период значително придонел за појавата на идејата за единство и национална свест во [[Германија]]. Многу региони со нивните различни дијалекти се нашле во заедничка борба против француската окупација, а термините „[[Германци]] и [[германски јазик]]“ претставувале заедничка дефиниција за антифранцуско расположение или слобода од окупаторот. На фестивалот во [[Вартбург]] во 1817 година биле формирани првите вистински движења меѓу студентите за обединување на сите [[Германци]]. Боите црна, црвена и златна биле симболични за овие движења. За германскиот филозоф [[Јохан Готлиб Фихте]],<blockquote>Првите, оригиналните и природните граници на една држава се без сомнение нивните внатрешни граници. Оние кои зборуваат на ист јазик, преку самата природа се споени со мноштво невидливи врски, долго пред да се развие човечката уметност; тие се разбираат и имаат моќ да продолжат да се разбираат се појасно и појасно; тие припаѓаат заедно и по природа се една неразделна целина.<ref>{{cite web|url=http://www.historyman.co.uk/unification/Fichte.html|title=Address to the German Nation|last=Fichte|first=Johann Gottlieb|author-link=Johann Gottlieb Fichte|year=1808|work=www.historyman.co.uk|access-date=2009-06-06}}</ref></blockquote> [[Податотека:MoshkovVI SrazhLeypcigom.jpg|мини|260x260пкс|[[Битка на народите]]]] Потребите на кампањите на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] во [[Полска]] (1806–07), [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]], западна Германија и неговата катастрофална инвазија врз [[Русија]] во 1812 година, разочараа многу Германци, кнезови и селани. [[Континентален систем|Континенталниот систем]] на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] речиси ја уништи економијата на [[Средна Европа]]. Инвазијата на [[Русија]] опфати речиси 125.000 војници од германските земји, а загубата на таа армија охрабри многу [[Германци]], и од моќни и богати фамилии и сиромашни селани, да ја замислат [[Средна Европа]] ослободена од влијанието на Наполеон.<ref>[[James J. Sheehan]], ''German History, 1780–1866'', Oxford, 1989, p. 434.</ref><ref>Jakob Walter, and Marc Raeff. ''The diary of a Napoleonic foot soldier''. Princeton, N.J., 1996.</ref><ref>Sheehan, pp. 384–387.</ref> Дебаклот во [[Русија]] го олабави француското влијание врз германските принцови. Во 1813 година, [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]]<nowiki/>започна кампања во германските држави за да ги врати во француската сфера на влијание; последователната ослободителна војна кулминираше со големата битка кај [[Лајпциг]], позната и како [[Битка на народите]]. Во октомври 1813 година, повеќе од 500.000 војници се вклучија во жестоки борби во текот на три дена, што ја направи најголемата европска копнена битка во 19 век. Битката резултираше со одлучувачка победа за Коалицијата на [[Австрија]], [[Прусија]], [[Русјаци|Русија]], [[Саксонија]] и [[Шведска]] и ја прекина француската доминација источно од [[Рајна]]. Успехот ги охрабри коалициските сили да го потиснат Наполеон преку Рајна; неговата војска и неговата влада се распаднаа, а победничката Коалиција го затвори [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] на [[Елба]]. За време на кратката реставрација на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] позната како 100-те дена од 1815 година, силите на Седмата коалиција, вклучително и англиска војска под команда на војводата од Велингтон и пруската војска под команда на Гебхард фон Блучер, победија кај Ватерло (18 јуни 1815 година).<ref>Although the Prussian army had gained its reputation in the [[Seven Years' War]], its humiliating defeat at [[Jena]] and [[Auerstadt]] crushed the pride many Prussians felt in their soldiers. During their Russian exile, several officers, including [[Carl von Clausewitz]], contemplated reorganization and new training methods. Sheehan, p. 323.</ref><ref>Sheehan, pp. 322–323.</ref> === Виенски конгрес и Германски Сојуз === {{Details|Виенски конгрес}} [[Податотека:Wappen Deutscher Bund.svg|мини|Грб на [[Германски Сојуз|Германскиот Сојуз]]]] По поразот на [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]], [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]] воспоставил нов европски политички - дипломатски систем заснован на рамнотежа на силите. Овој систем ја реорганизирал [[Европа]] во сфери на влијание што во некои случаи ги потиснал аспирациите на различните националности, вклучувајќи ги [[Германци]]те и [[Италијанци]]те.<ref>Sheehan, pp. 398–410; Hamish Scott, ''The Birth of a Great Power System, 1740–1815'', US, 2006, pp. 329–361.</ref> Конгресот воспоставил слаба [[Германски Сојуз]] (1815 – 1866) на чело со [[Австрија]], со „Федерална диета“ (наречена [[Бундестаг]], односно собрание на назначени водачи) што се состанала во градот [[Франкфурт на Мајна]]. Проблематично, вградената австриска доминација не успеала да го земе предвид појавувањето на [[Прусија]] во XVIII век во царската политика. Уште откако принцот - избирач на [[Бранденбург]] се прогласил за крал во Прусија на почетокот на тој век, нивните домени стабилно се зголемувале преку војни и дипломатија. Моќта на [[Прусија]] стана особено очигледна за време на војната за австриското наследство и [[Седумгодишна војна|Седумгодишната војна]] под водство на [[Фредерик Велики]].<ref>Sheehan, pp. 398–410.</ref> Додека [[Марија Терезија]] и [[Јосиф II (Свето Римско Царство)|Јосиф II]] се обидуваа да ја вратат Хабсбуршката хегемонија во [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], [[Фредерик Велики|Фредерик]] се спротивстави со создавањето на Ферстенбунд (Сојуз на принцови) во 1785 година. Австриско-прускиот дуализам беше цврсто вкоренет во старата империјална политика. Оние маневри на рамнотежата на моќта беа олицетворени со Војната на Баварското наследство, или позната како „Војна на компири“ меѓу обичните луѓе. Дури и по крајот на [[Свето Римско Царство|Светото Римско Царство]], натпреварот на овие две држави влијаеше на растот и развојот на националистичките движења во 19 век.<ref>[[Jean Bérenger|Jean Berenger]]. ''A History of the Habsburg Empire 1700–1918.'' C. Simpson, Trans. New York: Longman, 1997, {{ISBN|0-582-09007-5}}. pp. 96–97.</ref> Главното прашање околу идејата за германското обединување до средината на XIX век била идејата за „голема“ Германија наспроти „мала“ Германија. Концептот за „мала“ Германија бил унифициран германски ентитет да ја исклучи [[Австрија]], додека идејата за „голема“ Германија била Германија да ја вклучува [[Австрија]].<ref>Adam Zamoyski, ''Rites of Peace: The Fall of Napoleon and the Congress of Vienna'', New York, 2007, pp. 98–115, 239–40.</ref> == Економска соработка и царинската унија == [[Податотека:Map-GermanConfederation.svg|мини|300x300пкс|Граници на [[Германски Сојуз|Германскиот Сојуз]]. [[Прусија]] е сина, [[Австроунгарија]] жолта, а остатокот сива.]] Институција клучна за обединување на германските држави, царинската унија, односно [[Германска царинска унија|Золверајн]], помогнала да се создаде поголемо чувство за економско обединување. Првично замислен од прускиот министер за финансии Ханс, грофот фон Билоу, како пруска [[Царинска Унија|царинска унија]] во 1818 година, [[Золверајн]] ги поврзал многуте пруски и хоенцолерни територии. Во текот на следните триесет години се придружиле и други германски држави. Унијата помогнала да се намалат протекционистичките бариери помеѓу германските држави, особено во подобрувањето на транспортот на суровини и готови производи, што го олеснувало пренесувањето на стоката преку територијалните граници и било помалку скапо за купување, транспорт и продажба на суровини. Ова било, особено важно за новите индустриски центри, од кои повеќето се наоѓале во пруските региони на [[Рајна]], долината на [[Сар (река)|Саар]] и [[Рур (река)|Рур]]. Државите пооддалечени од крајбрежјето се приклучиле на Царинската унија порано. Да не се биде член било поважно за државите на југот на Германија, бидејќи надворешната тарифа на Царинската унија спречувала безцарински пристап до крајбрежјето. Така, до 1836 година сите држави на југот на [[Прусија]] се приклучиле на Царинската унија, освен [[Австрија]].<ref>Sheehan, pp. 465–467; Blackbourn, ''Long Century'', pp. 106–107.</ref><ref name="keller2">Wolfgang Keller and Carol Shiue, ''The Trade Impact of the Customs Union'', Boulder, University of Colorado, 5 March 2013, pp.10 and 18</ref> Спротивно на тоа, крајбрежните држави веќе имаа слободен пристап до меѓународната трговија и не сакаа потрошувачите и производителите да бидат оптоварени со увозни давачки што би ги платиле доколку се во рамките на царинската унија [[Германска царинска унија|Золверајн]]. [[Кралство Хановер|Хановер]] на северниот брег формираше сопствена царинска унија - „Даночна унија“ или Стиверверен - во 1834 година со [[Војводство Брауншвајг|Брауншвајг]] и со [[Големо Војводство Олденбург|Олденбург]] во 1836 година. Надворешните тарифи за готови производи и странски суровини беа пониски од оние на [[Германска царинска унија|Золверајнот]]. [[Војводство Брауншвајг|Брауншвајг]] се приклучи на царинската унија во 1842 година, додека [[Кралство Хановер|Хановер]] и [[Големо Војводство Олденбург|Олденбург]]<nowiki/>конечно се приклучија во 1854 година. По австро-пруската војна од 1866 година, [[Војводство Шлезвиг|Шлезвиг]], [[Холштајн]] и [[Војводство Лауенбург|Лауенбург]] беа припоени кон [[Прусија]] и на тој начин присоединети и кон царинската унија, додека двете Мекленбуршките држави и слободните градови [[Хамбург]] и [[Бремен (покраина)|Бремен]] се приклучија доцна, бидејќи беа зависни од меѓународната трговија. Мекленбурзите се приклучија во 1867 година, додека [[Хамбург]] и [[Бремен (покраина)|Бремен]] се приклучија во 1888 година.<ref name="keller2"/><ref>Florian Ploeckl. ''The Zollverein and the Formation of a Customs Union,'' Discussion Paper no. 84 in the Economic and Social History series, Nuffield College, Oxford, Nuffield College. Retrieved from www.nuff.ox.ac.uk/Economics/History March 2017; p. 23</ref> === Патишта и железници === [[Податотека:1834customstarrifs.jpg|лево|мини|280x280пкс|Сатиричен цртеж за распространетоста на граничните премини во многуте германски покраини, околу 1834 година. Некои држави беа толку мали што транспортерите ги товареа и претоваруваа своите товари два до трипати на ден.]] До почетокот на XIX век, германските патишта се влошиле до страшна мера. Патниците, странски и локални, горко се жалеле за државните „''Херастрасен''”, воените патишта што претходно биле одржувани за полесно движење на трупите, бидејќи германските држави престанале да бидат воени раскрсница, патиштата се подобрувале; Хајнрих фон Гагерн напишал дека патиштата се „вени и артерии на телото“ и предвидувал дека тие ќе ги промовираат слободата, независноста и просперитетот.<ref>Sheehan, p. 465.</ref> Колку и да биле важни овие подобрувања, тие не можеале да се натпреваруваат со влијанието на пругата. Германскиот економист Фридрих Лист ги нарекол железниците и Царинската унија „сијамски близнаци“, истакнувајќи ги нивните важни односи едни со други. Поетот Август Хајнрих Хофман фон Фалерслебен напиша песна во која ги величи доблестите на [[Германска царинска унија|Золверајнот]] и железниците, за кои смета дека придонеле повеќе за германското единство отколку политиката или дипломатијата. Историчарите на Втората Империја подоцна ги сметале железниците како прв индикатор за обединета држава; патриотскиот романописец, Вилхелм Раабе, напиша: „Германското Царство е основана со изградбата на првата железница...“ Не секој го поздрави железното чудовиште со ентузијазам. Прускиот крал Фредерик Вилијам III не виде предност во патувањето од [[Берлин]] до [[Потсдам]] неколку часа побрзо, а Метерних воопшто не се возел со воз. Други се прашуваа дали железницата е „зло“ што го загрозува пејзажот: Николаус Ленау преку поемата „До пролет“ од 1838 година се жалеше како возовите ја уништуваат беспрекорната тишина на германските шуми.<ref>Sheehan, p. 466.</ref><ref>Sheehan, p. 458.</ref> Баварската железница Лудвиг, која беше прва патничка или товарна железничка линија во германските земји, ги поврзуваше [[Нирнберг]] и [[Фирт]] во 1835 година. Иако беше долга 6 километри и работеше само преку ден, се покажа како многу профитабилна и популарна. За три години, беа изградени 141 километри железница, до 1840 година, 462 километри, а до 1860 година, 11.157 километри. Недостасувајќи географски централна одлика за организирање (како што е главен град), шините беа поставени во мрежи, поврзувајќи ги градовите и пазарите во регионите, регионите во поголемите региони итн. Со ширењето на железничката мрежа, стана поевтин превозот на стоки. Суровините можеа да патуваат по долината на [[Рур (река)|Рур]] без да мора да се растоварат и претоварат. Железничките линии ја поттикнаа економската активност преку создавање побарувачка за производи и со олеснување на трговијата. Железниците го сменија изгледот на градовите и начинот на патување на луѓето. Иако некои од далечните германски провинции не беа опслужувани со железница до 1890-тите, мнозинството од населението и производствените центри беа поврзани со железничката мрежа до 1865 година.<ref>Sheehan, pp. 466–467.</ref> === Географија, патриотизам и јазик === [[Податотека:Maas memel etsch belt (rus).svg|мини|270x270пкс|Распространетост на Германскиот јазик (зелена) и политичките граници во 1941 година (сива)]] Патувањето станувало полесно, побрзо и поевтино, Германците започнале да гледаат единство и во други фактори освен нивниот јазик. [[Браќа Грим|Браќата Грим]], кои составиле масивен речник познат како ''законот на Грим''',''''' исто така собрале збир на народни приказни и басни, кои ги потенцирале паралелите на раскажување приказни меѓу различните региони.<ref>They traced the roots of the German language, and drew its different lines of development together. ''The Brothers Grimm online.'' [http://www.pitt.edu/~dash/grimm.html#jointpublications Joint Publications].</ref> [[Карл Бедекер]] напишал водичи за различни градови и региони на [[Средна Европа]], укажувајки на места за престој, места за посета и давање кратка историја на замоци, боишта, познати згради и познати луѓе.<ref>Hans Lulfing, ''Baedecker, Karl'', ''Neue Deutsche Biographie (NDB)''. Band 1, Duncker & Humblot, Berlin, 1953, p. 516 f.</ref> Патриотски песни како „[[Песна на Германците]]” ([[Германски јазик|гер.]] ''Das Lied der Deutschen'' или ''Deutschland, Deutschland über Alles'') и „[[Часовникот на Рајна]]” ([[Германски јазик|гер.]] ''Die Wacht am Rhein''“) започнале да го насочуваат вниманието кон географскиот простор, не ограничувајќи го „германството“ само на заеднички јазик. Шнекенбургер ја напиша „Часовникот на Рајна“ во конкретен патриотски одговор на француските тврдења дека Рајна е „природната“, источната граница на [[Франција]]. Во рефренот, ''„Драга татковино, драга татковино, стави го својот ум на одмор / Часовникот стои точно на Рајна“'', и во други патриотски поезии, како што е „Рајна“ ([[Германски јазик|гер.]] ''Das Rheinlied'') од Николас Бекер, Германците се повикани да ја бранат својата татковина. Во 1807 година, [[Александар фон Хумболт]] тврди дека националниот карактер го одразува географското влијание, поврзувајќи го пејзажот со луѓето. Истовремено со оваа идеја, се појавија движења за зачувување на старите тврдини и историски локалитети, особено се фокусираа на Рајнската област, местото на толку многу конфронтации со [[Франција]] и [[Шпанија]].<ref>Peter Rühmkorf, Heinz Ludwig Arnold, ''Das Lied der Deutschen'' Göttingen: Wallstein, 2001, {{ISBN|3-89244-463-3}}, pp. 11–14.</ref><ref>Raymond Dominick III, ''The Environmental Movement in Germany'', Bloomington, Indiana University, 1992, pp. 3–41.</ref> == Либерализам од 19 век == Периодот на австриската и пруската полициска држава и огромната цензура пред Револуциите од 1848 година во [[Германија]] подоцна стана широко познат како ''Вормарц'', „Предмартовски период“, осврнувајќи се на март 1848 година. Во овој период, европскиот либерализам доби замав; агендата вклучуваше економски, социјални и политички прашања. Повеќето европски либерали во ''Вормарцот'' бараа обединување според националистичките принципи, ја промовираа транзицијата кон капитализам и зголемување на правото на глас, меѓу другото. Нивната „радикалност“ зависеше од тоа каде стојат на спектарот за правото на глас: колку е поширока дефиницијата за правото на глас, толку е порадикална.<ref>[[Jonathan Sperber]], ''Rhineland radicals: the democratic movement and the revolution of 1848–1849''. Princeton, N.J., 1993.</ref> === Фестивал во Хамбах: либерален национализам и конзервативен одговор === [[Податотека:Hambacher Fest 1832.jpg|мини|260x260пкс|Про-националистички учесници маршираат до урнатините на замокот Хамбах во 1832 година. Доминираа студентите и некои професионалци и нивните сопружници. Тие го носеа знамето на тајната организација ''Буршеншафт'', кој подоцна стана основа на знамето на модерна Германија.<ref>Sheehan, pp. 460–470. [http://germanhistorydocs.ghi-dc.org/sub_image.cfm?image_id=426&language=english German Historical Institute]</ref>]] И покрај значителната конзервативна реакција, идеите за единство се придружиле на поимите за народен суверенитет во германските земји. На фестивалот во Хамбах во мај 1832 година присуствувала толпа од повеќе од 30.000 луѓе. Промовирани како окружен саем, неговите учесници го прославиле братството, слободата и националното единство. Луѓето се собрале во градот и марширале кон урнатините на замокот Хамбах на височините над малото гратче Хамбах, во покраината Пфалц на [[Баварија]]. Таму слушале говори на националистички оратори од целиот конзервативен до радикален политички спектар. Реториката во Хамбах ја нагласила целокупната мирољубива природа на германскиот национализам: целта не била да се изградат барикади, многу „француска“ форма на национализам, туку да се градат емотивни мостови меѓу групите.<ref>Sheehan, p. 610.</ref><ref>Sheehan, p. 612.</ref> Како што направи во 1819 година, по убиството во Коцебуе, Метерних ги искористи народните демонстрации во Хамбах за да ја поттикне конзервативната социјална политика. „Шесте члена“ од 28 јуни 1832 година првенствено го потврдија принципот на монархиската власт. На 5 јули, Франкфуртската диета (парламент) изгласа дополнителни 10 статии, во кои беа повторени постојните правила за цензура, ограничени политички организации и ограничени други јавни активности. Понатаму, земјите-членки се согласија да испратат воена помош на секоја влада загрозена од немири. Принцот Вреде доведе половина од баварската војска кон Пфалц за да ја „покори“ провинцијата. Неколку несреќни говорници на Хамбах беа уапсени, судени и затворени; еден, Карл Хајнрих Бругеман (1810-1887), студент по право и претставник на таинствениот Буршеншафт, бил испратен во [[Прусија]], каде што прво бил осуден на смрт, но подоцна помилуван.<ref>Sheehan, p. 613.</ref><ref name="Sheehan, pp. 610–613">Sheehan, pp. 610–613.</ref> === Либерализм и одговор на економските проблеми === [[Податотека:Bildarchiv Preußischer Kulturbesitz.jpg|мини|270x270пкс|Германска карикатура која ги исмејува декретите на Карлсбад, кои ја потиснуваат слободата на изразување]] Неколку други фактори го комплицираа подемот на национализмот во германските покраини.Човечките фактори вклучуваа; политичко соперништво меѓу членовите на германскиот сојуз, особено меѓу [[Австријци]]те и [[Прусија|Прусите]], и социо-економска конкуренција меѓу комерцијалните и трговските интереси и старите аристократски интереси. Природните фактори вклучуваат зголемна суша во раните 1830-ти, и повторно во 1840 тите, и криза со храна во 1840-тите. Понатамошни компликации се појавија како резултат на промена во индустријализацијата и производството; додека луѓето бараа работа, ги напуштаа своите села и мали градови за да работат во текот на неделата во градовите, враќајќи се за ден и половина за време на викендите.<ref>David Blackbourn, ''Marpingen: Apparitions of the Virgin Mary in Nineteenth-Century Germany.'' New York, 1994.</ref><ref>Sperber, ''Rhineland radicals.'' p. 3.</ref> Економската, социјалната и културната дислокација на обичните луѓе, економските тешкотии на економијата во транзиција и притисоците од метеоролошките непогоди придонесоа за големи проблеми во [[Средна Европа]]. Неуспехот на повеќето влади да се справат со кризата со глад во средината на 1840-тите години, предизвикана од неколку сезони на лоши временски услови, охрабри многумина да мислат дека богатите и моќните немаат интерес за нивните проблеми. Оние што беа на власт беа загрижени за зголемениот немир, политичката и социјалната агитација меѓу работничките класи и незадоволството на интелектуалците. Се чини дека ниту една цензура, парични казни, затвор или протерување не можело да ги запре критиките. Понатаму, стануваше се појасно дека и [[Австрија]] и [[Прусија]] сакаат да бидат лидери во идната германска држава; секој ќе го спречи нагонот на другиот да го постигне обединувањето на [[Германци]]те.<ref>Blackbourn, ''Long Century'', p. 127.</ref> == Први напори за обединување == Она што е најважно, и митингот во [[Вартбург]] во 1817 година и фестивалот во Хамбах во 1832 година немаа јасна програма за обединување. Во Хамбах, позициите на многуте говорници ги илустрираа нивните различни агенди. Соединети само со идејата за обединување, нивните идеи за тоа како да се постигне ова не вклучуваа конкретни планови, туку се потпираа на небулозната идеја дека ''Волкот'' (народот), ако е соодветно образуван, ќе донесе обединување самостојно. Големите говори, знамиња, бујни студенти и пикник ручеците не се претворија во нов политички, бирократски или административен апарат. Иако многумина зборуваа за потребата од устав, од дискусиите не се појави таков документ. Во 1848 година, националистите се обидоа да го поправат тој проблем.<ref>Sheehan, pp. 610–615.</ref> === Германски револуции од 1848 година и парламентот во франкфурт === {{Details|Франкфуртско собрание}} [[Податотека:Parliament Frankfurt Pauls Church 1848.jpg|мини|Делегати на парламентот пред Павловата црква во [[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]], каде што ги поставија темелите за избор на Национален парламент<ref>Badische Heimat/Landeskunde online 2006 [http://www.zum.de/Faecher/G/BW/Landeskunde/rhein/geschichte/1848/national03.htm Veit's Pauls Church ''Germania'']. Retrieved 5 June 2009.</ref>]] Распространетите - главно германски - револуции од 1848 – 49 година барале обединување на Германија според единствен устав. Револуционерите вршеле притисок врз различни државни влади, особено оние во [[Рајнска област]], за парламентарно собрание што ќе има одговорност да подготви устав. Многумина од левичарските револуционери се надевале дека овој устав ќе воспостави универзално право на глас за сите мажи, постојан национален парламент и обединета Германија, можеби под водство на прускиот крал. Се чинело дека ова е најлогичниот курс, бидејќи Прусија била најсилна од германските држави, како и најголема по географска големина. Општо земено, револуционерите од десниот центар бараа некакво проширено право на глас во нивните држави и потенцијално, форма на лабаво обединување. Нивниот притисок резултираше со разновидни избори, врз основа на различни квалификации за гласање, како што е прускиот систем од три класи, кој им беше доделен на некои изборни групи-главно на побогатите, земјопоседници-поголема претставничка моќ.<ref>Blackbourn, ''Long Century'', pp. 138–164.</ref> На 27 март 1849 година, [[Франкфуртско собрание|Парламентот во Франкфурт]] го донел „Уставот на црквата Свети Павле” ([[Германски јазик|гер.]] ''Paulskirchenverfassung'') и му ја понудил титулата ''Кајзер'' (цар) на прускиот крал [[Фредерик Вилијам IV]] следниот месец. Тој одбил од различни причини. Јавно, тој одговори дека не може да прифати круна без согласност на вистинските држави, под кои се мисли на принцовите. Приватно, тој се плашеше од противење од другите германски принцови и од воена интервенција на [[Австрија]] или [[Русија]]. Тој, исто така, имаше фундаментално противење за идејата за прифаќање на круна од народно избраниот парламент: тој нема да прифати круна од „глина“.<ref>Jonathan Sperber, ''Revolutionary Europe, 1780–1850'', New York, 2000.</ref> === 1848 година и Франкфуртскиот парламент во ретроспективна анализа === [[Податотека:Frankfurt Am Main-Jakob Fuerchtegott Dielmann-FFMADIUSAAUNZ-021-Das Innere der Paulskirche als Parlamentshaus.jpg|мини|260x260пкс|[[Франкфуртско собрание|Парламентот во Франкфурт]]]] Германските историчари се вклучија во децениска дебата за тоа како успесите и неуспесите на [[Франкфуртско собрание|Парламентот во Франкфурт]] придонесуваат за историографските објаснувања за градењето на германската нација. Една хипотеза, која се појави по [[Прва светска војна|Големата војна]] и доби на интензитет по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], тврди дека неуспехот на германските либерали во [[Франкфуртско собрание|Парламентот во Франкфурт]] доведе до компромис на буржоазијата со конзервативците, што потоа доведе до т.н. ''Сондервег'' (карактеристичен пат) на германската историја од 20 век. Според овој аргумент, неуспехот да се постигне обединување во 1848 година, резултираше со доцно формирање на обединета држава во 1871 година, што пак го одложи развојот на позитивните национални вредности. [[Адолф Хитлер|Хитлер]] честопати ја повикуваше германската јавност да се жртвува за каузата на нивната голема нација, но неговиот режим не создаде германски национализам: тој само профитираше од внатрешната културна вредност на германското општество, која сè уште останува распространета до денес.<ref>Examples of this argument appear in: Ralf Dahrendorf, ''German History'', (1968), pp. 25–32; {{in lang|de}} Hans Ulrich Wehler, ''Das Deutsche Kaiserreich, 1871–1918'', Göttingen, 1973, pp. 10–14; [[Leonard Krieger]], ''The German Idea of Freedom'', Chicago, 1957; Raymond Grew, ''Crises of Political Development in Europe and the United States'', Princeton, 1978, pp. 312–345; Jürgen Kocka and Allan Mitchell. ''Bourgeois Society in Nineteenth-Century Europe.'' Oxford, 1993; Jürgen Kocka, "German History before Hitler: The Debate about the German Sonderweg." ''Journal of Contemporary History'', Vol. 23, No. 1 (January, 1988), pp. 3–16; Volker Berghahn, ''Modern Germany. Society, Economy and Politics in the Twentieth Century.'' Cambridge, 1982.</ref><ref>World Encyclopedia V.3 p. 542.</ref><ref>For a summary of this argument, see David Blackbourn, and Geoff Eley. ''The Peculiarities of German History: Bourgeois Society and Politics in Nineteenth-Century Germany.'' Oxford & New York, 1984, part 1.</ref> Неодамнешно истражување ја отфрли оваа идеја, тврдејќи дека [[Германија]] нема вистински „карактеристичен пат“ повеќе од која било друга нација, историографска идеја позната како исклучителност. Наместо тоа, модерните историчари тврдат дека во 1848 година се забележани специфични достигнувања на либералните политичари. Многу од нивните идеи и програми подоцна беа вклучени во социјалните програми на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]].<ref>Blackbourn and Eley. ''Peculiarities'', Part I.</ref><ref>[[Jürgen Kocka]], "Comparison and Beyond.'" ''History and Theory'', Vol. 42, No. 1 (February, 2003), pp. 39–44, and Jürgen Kocka, "Asymmetrical Historical Comparison: The Case of the German ''Sonderweg''", ''History and Theory'', Vol. 38, No. 1 (February, 1999), pp. 40–50.</ref><ref>For a representative analysis of this perspective, see [[Richard J. Evans]], ''Rethinking German History: Nineteenth-Century Germany and the Origins of the Third Reich.'' London, 1987.</ref> === Сојузот Ерфурт и Договорот од Оломоуц === [[Податотека:Image Germania (painting).jpg|мини|365x365пкс|Приказ на Германија, од Филип Вејт. Мечот ја симболизира Божјата реч и го означува обновувањето на луѓето и нивниот триумфален дух.]] По распадот на [[Франкфуртско собрание|Франкфуртскиот парламент]], [[Фредерик Вилијам IV]], под влијание на генералот [[Јосиф Марија фон Радовиц]], го поддржал формирањето на Ерфуртската унија - федерација на германски држави, со исклучок на [[Австрија]] - со слободен договор на германските принцови. Овој ограничен сојуз под [[Прусија]] скоро целосно ќе го елиминира австриското влијание врз другите германски држави. Комбиниран дипломатски притисок од [[Австрија]] и [[Русија]] ја принудиле [[Прусија]] да се откаже од идејата за Унијата на Ерфурт на состанокот во малиот град [[Оломоуц]] во [[Моравија]]. Во ноември 1850 година, Прусите - поточно Радовиц и Фредерик Вилијам - се согласиле за обновување на [[Германски Сојуз|Германскиот сојуз]] под водство на [[Австрија]]. Ова станало познато како ''„Пункција на Оломоуц“'', но кај Прусите било познато како ''„Понижување на Оломоуц“''.<ref>[[A. J. P. Taylor]], ''The Struggle for Mastery in Europe 1914–1918'', Oxford, 1954, p. 37.</ref> Иако навидум мали настани, предлогот на Сојузот во Ерфурт и Договорот од Оломоуц ги стави во фокус проблемите на влијанието во германските покраини. Повеќе прашањето не беше дали, туку кога ќе се случи обединувањето и кој ќе го изведе тоа. Еден од поранешните пратеници на [[Франкфуртско собрание|Франкфуртскиот парламент]], Јохан Густав Дројсен, го сумираше проблемот:<blockquote>Не можеме да го прикриеме фактот дека целото германско прашање е едноставна алтернатива помеѓу [[Прусија]] и [[Австрија]]. Во овие држави, германскиот живот има свои позитивни и негативни страни - во првите, сите интереси [кои] се национални и реформативни, во вторите, сите династични и деструктивни. Германското прашање не е уставно прашање, туку прашање на моќ; а пруската монархија сега е целосно германска, додека онаа на Австрија не може да биде.<ref>J.G.Droysen, ''[http://www.fordham.edu/halsall/mod/germanunification.html# Modern History Sourcebook: Documents of German Unification] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140814205029/http://www.fordham.edu/halsall/mod/germanunification.html |date=2014-08-14 }}'', 1848–1871. Retrieved 9 April 2009.</ref></blockquote>Обединувањето под овие услови покренало основен дипломатски проблем. Можноста за германско (или [[Обединување на Италија|италијанско]]) обединување ќе ги поништи сферите на систем на влијание создадени во 1815 година на [[Виенски конгрес|Виенскиот конгрес]]. Главните архитекти на оваа конвенција, Метерних, Кастли и [[Александар I (Русија)|Цар Александар]] (со неговиот министер за надворешни работи грофот Карл Неселроде), ја замислиле и организирале [[Европа]] балансирана и загарантирана од четири „големи сили“: [[Обединето Кралство|Велика Британија]], [[Франција]], [[Русија]] и [[Австрија]], при што секоја моќ имала географска сфера на влијание. Сферата на [[Франција]] го вклучуваше [[Пиринејски Полуостров|Пиринејскиот Полуостров]] и дел од влијанието во италијанските држави. [[Русија на Олимписките игри|Русија]] ги вклучува источните региони на [[Средна Европа]] и балансирачкото влијание на [[Балкански Полуостров|Балканот]]. Сферата на [[Австрија]] се прошири низ голем дел од териториите на [[Средна Европа]], порано територии на [[Свето Римско Царство|Светата Римска Империја]]. [[Британска Империја|Британската]] сфера беше остатокот од светот, особено морињата.<ref>Zamoyski, pp. 100–115.</ref> Овој систем на сфери на влијание зависел од фрагментацијата на германските и италијанските држави, а не од нивната консолидација. Следствено, германска нација обединета под едно знаме претставувало значајно прашање. Немало лесно применлива дефиниција за тоа кој би бил германскиот народ или до каде ќе се протегаат границите на германската нација. Имаше и неизвесност кој најдобро ќе ја води и брани „Германија“, како и да е, дефинирана. Различни групи понудија различни решенија за овој проблем. Во решението ''„Мала Германија“'', германските држави би биле обединети под водство на [[Хоенцолерн|Пруските Хоенцолерни]]; во решението ''„Голема Германија“'', германските држави би биле обединети под водство на [[Хабсбурговци|Австриските Хабсбурзи]]. Оваа контроверзија, најновата фаза од дебатата за германскиот дуализам, кој доминираше во политиката на германските држави и австро-пруската дипломатија од создавањето на [[Прусија|Кралството Прусија]] во 1701 година, ќе дојде до израз во текот на следните дваесет години.<ref>Blackbourn, ''The Long Nineteenth Century'', pp. 160–175.</ref> === Прусија и вистинска политика (''„Realpolitik”'') === {{Details|Кралство Прусија}} [[Податотека:BismarckRoonMoltke.jpg|мини|276x276пкс|[[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] (лево), [[Албрехт фон Рун]] (средина) и [[Хелмут фон Молтке]] (десно)]] Кралот [[Фредерик Вилијам IV]] доживеал мозочен удар во 1857 година и повеќе не можел да владее. Ова довело неговиот брат [[Вилхелм I|Вилијам]] да стане принц регент на [[Кралство Прусија|Кралството Прусија]] во 1858 година. Во меѓувреме, [[Хелмут фон Молтке]] станал началник на прускиот генералштаб во 1857 година, а [[Албрехт фон Рун]] ќе стане пруски министер за војна во 1859 година. Ова поместување на авторитетот во рамките на прускиот воен естаблишмент би имало важни последици. [[Албрехт фон Рун|Фон Рун]] и [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам]] започнале со реорганизација на пруската војска, додека [[Хелмут фон Молтке|Молтке]] ја редизајнирал стратешката одбрана на [[Прусија]] со рационализирање на оперативната команда. Реформите на пруската војска предизвикала уставна криза што започна во 1860 година, затоа што и парламентот и Вилијам - преку неговиот министер за војна - сакале контрола над воениот буџет. [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам]], крунисан под името крал [[Вилхелм I (Германија)|Вилхелм I]] во 1861 година, го назначил [[Ото фон Бизмарк]] на позицијата министер - претседател на Прусија во 1862 година. Бизмарк ја решил кризата во корист на министерот за војна.<ref>Holt, p. 27.</ref><ref>Holt, pp. 13–14.</ref> [[Кримска војна|Кримската војна]] од 1854 - 55 година и [[Втора италијанска војна за независност|Втората италијанска војна за независност]] од 1859 година ги нарушиле односите меѓу [[Велика Британија]], [[Франција]], [[Австрија]] и [[Русија]]. После овој неред, конвергенцијата на оперативниот редизајн на [[Хелмут фон Молтке|Фон Молтке]], преструктуирањето на војската на [[Албрехт фон Рун|Фон Рун]] и [[Вилхелм I (Германија)|Вилхелм]] и дипломатијата на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] влијаеле на преуредувањето на европскиот баланс на силите. Нивните комбинирани агенди ја утврдиле [[Прусија]] како водечка германска сила преку комбинација на странски дипломатски триумфи - поткрепена со можна употреба на пруската воена моќ - и внатрешен конзервативизам ублажен од прагматизмот, кој станал познат како ''„Realpolitik”'' (вистинска политика).<ref>Blackbourn, ''Long Century'', pp. 175–179.</ref> [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] ја изрази суштината на ''„Вистинската политика”'' во неговиот познат говор ''„Крв и железо“'' пред Комисијата за буџет на Пруската комора на пратеници на 30 септември 1862 година, кратко време откако стана министер - претседател: <blockquote>„Големите прашања од ова време нема да бидат решени со говори и мнозински одлуки - тоа беше голема грешка од 1848 и 1849 година - туку со железо и крв “.<ref>Hollyday, 1970, pp. 16–18.</ref><ref>Blackbourn, ''Peculiarities'', Part I.</ref></blockquote>Зборовите на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]], „железо и крв“ (или „крв и железо“, како што често се припишува), честопати биле злоупотребувани како доказ за германската страст за крв и моќ. Прво, фразата од неговиот говор „големите прашања на времето нема да се решат со говори и мнозински одлуки“ често се толкува како отфрлање на политичкиот процес - одрекување што [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] самиот не го застапуваше. Второ, неговиот акцент на крвта и железото не ја подразбира само неспоредливата воена моќ на пруската армија, туку два важни аспекти: способноста на германските држави да произведуваат железо и други воени материјали и подготвеност да ги користат тие воени материјали доколку е потребно.<ref>Bismarck had "cut his teeth" on German politics, and German politicians, in Frankfurt: a quintessential politician, Bismarck had built his power-base by absorbing and co-opting measures from throughout the political spectrum. He was first and foremost a politician, and in this lied his strength. Furthermore, since he trusted neither Moltke nor Roon, he was reluctant to enter a military enterprise over which he would have no control. Mann, Chapter 6, pp. 316–395.</ref><ref>[[Isabel V. Hull]], ''Absolute Destruction: Military culture and the Practices of War in Imperial Germany'', Ithaca, New York, 2005, pp. 90–108; 324–333.</ref> == Основање на унифицирана држава == <blockquote>Во политичката географија нема Германија за која треба да се зборува. Постојат Кралства и Големи Војводства, Војводства и Кнежевства, населени со Германци, и со секое [одделно] владее независен суверен со сите државни апарати. Сепак, постои природна подвижност која се стреми кон национално чувство и кон соединување на Германците во една голема нација, управувана од една заедничка престолнина.</blockquote><center>- напис од „The New York Times“ објавен на 1 јули 1866 година<ref>''[https://timesmachine.nytimes.com/timesmachine/1866/07/01/79809602.pdf The Situation of Germany.]'' ([[Portable Document Format|PDF]])&nbsp;– ''[[The New York Times]]'', July 1, 1866.</ref></center> До 1862 година, кога [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] го одржал својот говор, идејата за германска национална држава во мирољубивиот дух на пангерманизмот се префрлил од либералниот и демократскиот карактер од 1848 година за да се приспособи на поконзервативниот Реалполитик на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]]. [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] се обидел да ја поврзе унифицираната држава со династијата Хоенцолерн, што за некои историчари останува еден од примарните придонеси на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] за создавање на [[Германско Царство|Германското Царство]] во 1871 година.<ref>[[Michael Howard (historian)|Michael Eliot Howard]], ''The Franco-Prussian War: the German invasion of France, 1870–1871.'' New York, MacMillan, 1961, p. 40.</ref><ref>Mann, pp. 390–395.</ref> Додека, условите на договорите што ги врзувале различните германски држави една со друга забранувале [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] да преземе еднострана акција, политичарот и дипломатот во него сфатиле дека е непрактично ова. За да ги обедини германските држави на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] му бил потребен единствен, надворешен непријател, кој прво ќе и објави војна на една од германските покраини, со што ќе се обезбеди ''casus belli'' за да се соберат сите [[Германци]]. Оваа можност се појавила со избувнувањето на [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]] во 1870 г.<ref>[[A. J. P. Taylor]], ''Bismarck: The Man and the Statesman.'' Oxford, Clarendon, 1988. Chapter 1, and Conclusion.</ref><ref>Howard, pp. 40–57.</ref> Три епизоди се покажале како клучни за обединувањето на [[Германија]]. Прво, смртта без машки наследници на [[Фредерик VII Дански|Фредерик VII од Данска]] довела до [[Втора шлезвишка војна]] во 1864 година. Второ, [[обединување на Италија]] и обезбедило на [[Прусија]] сојузник против [[Австрија]] во [[Австро-пруска војна|Австро-пруската војна]] од 1866 година. Конечно, [[Франција]] - плашејќи се од опкружувањето на Хоенцолерн - објавила војна на [[Прусија]] во 1870 година, што резултирала во [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]]. Преку комбинација на дипломатијата и политичкото раководство на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]], воената реорганизација на [[Албрехт фон Рун|Фон Рун]] и воената стратегија на [[Хелмут фон Молтке|Молтке]], [[Прусија]] покажала дека никој од европските потписници на мировниот договор од 1815 година не може да ја гарантира сферата на влијание на [[Австрија]] во [[Средна Европа]], со што била постигната пруска хегемонија во [[Германија]] и завршување на дебатата за дуализмот.<ref>Sheehan, pp. 900–904; Wawro, pp. 4–32; Holt, p. 75.</ref> === Прашањето за шлезвиг – холштајн === {{Details|Втора шлезвишка војна}} [[Податотека:Jutland Peninsula map.PNG|мини|Од север кон југ: Данскиот дел на [[Јитланд]] во виолетова и теракота, [[Војводство Шлезвиг|Шлезвиг]] во црвена и кафеава боја и [[Холштајн]] во жолта боја. Прашањето за [[Шлезвиг-Холштајн]] се однесуваше на статусот на тие територии.]] Првата епизода во сагата за германското обединување под Бизмарк се појавила со прашањето за [[Шлезвиг-Холштајн|Шлезвиг - Холштајн]]. И со [[Војводство Шлезвиг|Шлезвиг]] и со [[Холштајн]] се владеело преку институции одделни од остатокот на [[Данска|Данското кралство]]. Кризата се појавила поради спор за сукцесија. Војводствата од [[Војводство Шлезвиг|Шлезвиг]] и [[Холштајн]] биле законски наследени според законот на Салиќ, кој ги игнорирал жените; [[Данска|Кралството Данска]] имал поинаков закон за наследство што им дозволувало на машките наследници да наследуваат преку женска линија. Според овие различни закони за сукцесија, бездетскиот крал [[Фредерик VII Дански|Фредерик VII од Данска]] би имал различни наследници во [[Данска]] и во [[Шлезвиг-Холштајн]]. Но, кога [[Фредерик VII Дански|Фредерик]] починал во 1863 година, неговиот дански наследник [[Кристијан IX]] тврдел дека ги наследил и Војводствата и се обидел да го интегрира [[Војводство Шлезвиг|Војводството Шлезвиг]] во данското кралство со потпишување на т.н. ноемвриски устав'''''.''''' [[Германски Сојуз|Германската конфедерација]] сметала дека овој чин претставува кршење на Лондонскиот протокол од 1852 година, со кој се нагласува статусот на [[Данска|Кралството Данска]], различен од трите независни војводства. Покрај тоа, населението на војводствата, го ценеле својот посебен статус. Дипломатските обиди за укинување на уставот од ноември пропаднале, а борбите започнале кога пруските и австриските трупи ја преминаа реката Ејдер на 1 февруари 1864 година. Првично, [[Данци]]те се обиделе да ја одбранат својата земја користејќи антички земјен ѕид познат како Даневирке, но тоа се покажал залудно. [[Данци]]те не претставувале предизвик на комбинираните пруски и австриски сили и не можеле да се потпрат на помошта од нивните сојузници во другите скандинавски држави, затоа што [[Данска]] го поништила својот сојуз со кршење на протоколот од Лондон. [[Втора шлезвишка војна]] резултирала со победа на комбинираните војски на [[Прусија]] и [[Австрија]], а двете земји ја обезбедиле контролата над [[Војводство Шлезвиг|Шлезвиг]] и [[Холштајн]] со мирот од [[Виена]], потпишан на 30 октомври 1864 година.<ref>Holt, p. 75.</ref> === Австро – пруска војна - 1866 година === {{Details|Австро-пруска војна}} [[File:Map-AustroPrussianWar.svg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map-AustroPrussianWar.svg|мини|Состојба{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} пред избувнување на војната: {{legend|#0000FF|Прусија}} {{legend|#FF0000|Австрија}} {{legend|#FFC0CB|Сојузници на Австрија}} {{legend|#ADD8E6|Сојузници на Прусија}} {{legend|#00FF00|Неутрални}} {{legend|#FFFF00|Под заедничка администрација (Шлезвиг-Холштајн)}}]] Втората епизода во напорите за обединување на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] се случила во 1866 година. Во сојузништво со новоформираната [[Италија]], [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] создал дипломатско опкружување во кое [[Австрија]] и објавила војна на [[Прусија]]. Војната избувнала како резултат на спорот меѓу [[Прусија]] и [[Австрија]] околу администрацијата на [[Шлезвиг-Холштајн]], кои биле освоени од двете држави од [[Данска]] и се согласиле заеднички да ги окупираат териториите на крајот на [[Втора шлезвишка војна]] во 1864 година.<ref>Sheehan, pp. 900–906.</ref> ==== Причини за избивање на војната ==== Кризата започнала на 26 јануари 1866 година, кога [[Прусија]] протестирала против одлуката на австрискиот гувернер на [[Холштајн]] да им дозволи на имотите на војводите да свикаат обединето собрание, прогласувајќи ја одлуката на [[Австрија]] за кршење на принципот на заеднички суверенитет. [[Бизмарк]] склучил сојуз со [[Италија]] на 8 април 1866 година, за помош во војна ако [[Прусија]] влезе во борба против [[Австрија]] во рок од три месеци, што било очигледен поттик за [[Бизмарк]] да влезе во војна со [[Австрија]] во рок од три месеци за да ги пренасочи австриските сили од [[Прусија]]. Кога германското сообрание одговорило со гласање за делумна мобилизација против [[Прусија]] на 14 јуни 1866 година, [[Бизмарк]] тврдел дека [[Германски Сојуз|Германскиот сојуз]] е распаднат и повеќе не постои. Пруската војска ги нападнала [[Хановер (покраина)|Хановер]], [[Саксонија]] и електоратот [[Хесен]] на 15 јуни 1866 година. [[Италија]] и објавила војна на [[Австрија]] на 20 јуни 1866 година.<ref>Sheehan, p. 906; [[Geoffrey Wawro]], ''The Austro Prussian War: Austria's War with Prussia and Italy in 1866.'' Cambridge, Cambridge University, 1996, pp. 82–84.</ref><ref>Sheehan, pp. 905–906.</ref> ==== Завојувани страни ==== [[File:1866_prinz-friedrich-karl-bei-koeniggraetz_1b-640x428.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1866_prinz-friedrich-karl-bei-koeniggraetz_1b-640x428.jpg|алт=officer{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} on horseback ordering his enthusiastic massed infantry into battle|мини|Прускиот принц Фридрих Карл им наредува на своите ентузијастички трупи да нападнат во Битката кај Кенигрец]] Во германскиот парламент, групата средни држави, познати како ''„Mittelstaaten”'' ([[Баварија]], [[Виртемберг]], големите војводсства на [[Големо Војводство Баден|Баден]] и [[Хесен]] и војводствата Саксонија - Вајмар, Саксонија - Мајнинген, Саксонија - Кобург и Насау), поддржале целосна демобилизација во рамките на сојузот. Овие поединечни влади ги отфрлиле примамливите ветувања и суптилни (или отворени) закани што ги користел [[Бизмарк]] за да се обиде да ја добие нивната поддршка против [[Хабсбурговци|Хабсбурзите]]. Прускиот воен кабинет сфатил дека неговите единствени поддржувачи меѓу германските држави против [[Хабсбурговци|Хабсбурзите]] биле две мали кнежевства што се граничат со [[Бранденбург]], кои имале мала воена сила или политичка моќ: Големите војводи на [[Мекленбург-Шверин]] и [[Мекленбург-Штрелиц]]. Тие, исто така, разбрале дека единствениот сојузник на [[Прусија]] е [[Италија]]. Противставеноста на милитарисичката тактика на [[Прусија]] се појавила и во други социјални и политички групи. Низ германските покраини, градските совети, либералните парламентарни членови кои се залагале за унифицирана држава и стопанските комори - кои ќе видат големи придобивки од обединувањето - се спротивставувале на секоја војна меѓу [[Прусија]] и [[Австрија]].<ref>Sheehan, p. 909.</ref><ref>Wawro, pp. 50–60; 75–79.</ref> ==== Воени и економски фактори ==== [[Податотека:Schlacht-bei-koeniggraetz-von-georg-bleibtreu.jpg|мини|300x300пкс|[[Битка кај Кенигрец]]]] Во 1862 година, [[Албрехт фон Рун|Фон Рун]] спровел неколку воени реформи со кои се осигурал дека сите пруски граѓани се подложени на регрутација. Пруската служба за регрутирање вршела постојана обука и вежбање, за разлика од австриската војска, каде што некои команданти рутински ги отпуштале воените регрути во своите домови на трајно отсуство, наскоро по нивното воведување во војската, задржувајќи само кадар долгорочни војници за формални паради и рутински должности. Пруската војска била локално базирана, организирана во воени области, секоја од нив имала штаб и составни единици. Повеќето резервисти живееле близу до нивните полковни депоа и можеле брзо да бидат мобилизирани. Австриската политика била да се осигура дека единиците се стационирани далеку од дома за да ги спречат да учествуваат во сепаратистички бунтови. Пруската пешадија била опремена со игличната пушка Драјзе, пушка која можела да се испука побрзо од пушките Лоренц на австриската војска наполнети со муцки. Иако, имале некои предупредувања за пруското оружје, тие ги игнорирале и ги задржале своите тактики наречени ''„Stoßtaktik”'' (шок тактики).<ref>Wawro, pp. 57–75.</ref> Во 1866 година, пруската економија рапидно растеше, делумно како резултат на [[Золверајн]], што и донел предност на [[Прусија]] во војната. [[Прусија]] можела да ги опреми своите војски со модерни пушки, а подоцна и со нова артилерија „Круп“, австриската економија страдала од ефектите на [[Унгарска револуција (1848)|Унгарската револуција]] од 1848 година и [[Втора италијанска војна за независност|Втората италијанска војна за независност]]. [[Австрија]] имала само една банка, „''Кредитансталт''“ и државата имала големи долгови.<ref>Sheehan, pp. 908–909</ref> ==== Тек на војната ==== [[File:Map-AustroPrussianWar-annexed.svg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Map-AustroPrussianWar-annexed.svg|мини|Состојба{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} по завршеток на војната:{{legend|#0062BD|Прусија}} {{legend|#81ABDE|Територии припоени кон Прусија}} {{legend|#04C6FF|Сојузници на Прусија}} {{legend|#FF5850|Австрија}} {{legend|#FFB1BD|Сојузници на Австрија}} {{legend|#2DDDA0|Неутрални членови на Германската конфедерација}}]] Главниот фронт на војната бил во [[Чешка (историска област)|Бохемија]]. Прускиот началник на Генералштабот [[Хелмут фон Молтке]] имал прецизни планови за војната. Тој брзо ја мобилизирал пруската војска и напредувал преку границата кон [[Саксонија]] и [[Чешка (историска област)|Бохемија]], каде австриската војска се концентрирала за инвазија на [[Шлеска|Шлезија]]. Таму, пруските војски, номинално предводени од кралот [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам I]], се сретнале со австриските војски во [[Битка кај Каниграц|Битката кај Канигграц]] ([[Храдец Кралове]]) на 3 јули 1866 година'''''.''''' Пруската војска на [[Елба]] предвреме напредувала кон австриското лево крило, а Првата војска кон центарот; ризикувале да бидат спротивставени на нивната лева страна. Победата зависела од навременото пристигнување на Втората војска на левото крило. Ова било постигнато преку сјајната работа на началникот на Генералштабот, [[Леонард Граф фон Блументал]]. Супериорната пруска организација ја решила битката против австриската бројна надмоќ и победата била целосна, загинати во австриската војска биле скоро седум пати повеќе од пруската страна. Примирјето помеѓу [[Прусија]] и [[Австрија]] стапило во сила на 22 јули 1866 година напладне. Прелиминарниот мир бил потпишан на 26 јули 1866 година во [[Микулов|Николсбург]]. Освен [[Саксонија]], другите германски држави сојузнички на [[Австрија]] играле мала улога во војната. Војската на [[Хановер (покраина)|Хановер]] ја победила [[Прусија]] во Втората битка во Лангенсалза на 27 јуни 1866 година, но за неколку дена, тие биле принудени да се предадат. Пруските војски се бореле против [[Баварија]], [[Виртемберг]], [[Големо Војводство Баден|Баден]] и хесиските држави на [[Мајна|реката Мајна]], достигнувајќи ги [[Нирнберг]] и [[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]]. Баварската тврдина [[Вирцбург]] била гранатирана од пруската артилерија, но гарнизонот ја бранел својата позиција до денот на примирјето. Австријците биле поуспешни во војната со Италија, победувајќи ги Италијанците на копно во битката Кустоза и на море во Битката кај Лиса. Прускиот мир со Австрија ја принудил италијанската влада да побара примирје со Австрија на 12 август 1866 година. Според Виенскиот договор, потпишан на 12 октомври 1866 година, Австрија го отстапила [[Венето]] на [[Франција]], што пак, и го отстапи на [[Италија]]. ==== Северногермански Сојуз ==== {{Details|Северногермански Сојуз}} [[Податотека:Map-NDB.svg|мини|280x280пкс|[[Северногермански Сојуз|Северногермански сојуз]] (црвено). Јужногерманските држави кои се приклучија во 1870 година за да ја формираат [[Германско Царство|Германското Царство]] се во портокалова боја. [[Алзас]]-[[Лорена]], територијата анектирана по [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]] од 1870 година, е во тен.]] Брзо примирје било неопходно за да се спречи [[Русија]] да влезе во конфликтот од страната на [[Австрија]]. [[Прусија]] ги припоила [[Хановер]], [[Хесе-Касел]], Насау и градот [[Франкфурт на Мајна|Франкфурт]]. [[Хесе Дармштад]] изгубил одредена територија, но не и нејзиниот суверенитет. Државите јужно од реката Мајна ([[Големо Војводство Баден|Баден]], [[Виртемберг]] и [[Баварија]]) потпишале посебни договори со кои се барало да плаќаат отштета и да склучуваат сојузи, доведувајќи ги во сферата на влијанието на [[Прусија]]. [[Австрија]] и повеќето нејзини сојузници биле исклучени од [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]]. Крајот на австриската доминација на германските држави го свртело вниманието на [[Австрија]] на [[Балканот]]. Во 1867 година, австрискиот цар [[Франц Јосиф]] прифатил спогодба (Австро - унгарскиот компромис од 1867 година) во која им дал на своите унгарски поседи еднаков статус со неговите австриски домени, создавајќи Двојна монархија на Австро - Унгарија.<ref>Taylor, ''Bismarck'', pp. 87–88.</ref><ref>Sheehan, p. 910.</ref> Реалноста на поразот за [[Австрија]] предизвикала повторна проценка на внатрешните поделби, локалната автономија и либерализмот. Новиот [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]] имаше свој устав, знаме и владини и административни структури. Преку воена победа, [[Прусија]] под влијание на [[Бизмарк]] го надмина активниот отпор на [[Австрија]] кон идејата за обединета Германија. Можеби влијанието на [[Австрија]] врз германските држави беше прекинато, но војната исто така го разби духот на пан-германското единство: повеќето германски држави негодуваа на пруската политика за моќ.<ref>Sheehan, pp. 905–910.</ref><ref>Rosita Rindler Schjerve ''Diglossia and Power: Language Policies and Practice in the Nineteenth Century Habsburg Empire'', 2003, {{ISBN|3-11-017653-X}}, pp. 199–200.</ref><ref>Bridge and Bullen, ''The Great Powers and the European States System 1814–1914''.</ref> == Војна со Франција == {{Details|Француско-пруска војна}} [[Податотека:Otto von Bismarck.JPG|лево|мини|[[Ото фон Бизмарк]], канцелар на [[Прусија]]]] До 1870 година станале очигледни три важни лекции од австро - пруската војна. Првата лекција била дека, преку воена сила, моќна држава може да ги предизвика старите сојузи и сфери на влијание воспоставени во 1815 година. Второ, преку дипломатско маневрирање, вешт водач може да создаде средина во која ривалската држава прва ќе објави војна, со што ги принудувал државите сојузнички со „жртвата“ на надворешната агресија да му помогнат на водачот. Конечно, бидејќи прускиот воен капацитет бил далеку поголем од австрискиот, [[Прусија]] очигледно била единствената држава во Конфедерацијата, способна да ги заштити сите од потенцијално мешање или агресија. Во 1866 година, повеќето средни германски држави се спротивставиле на [[Прусија]], но до 1870 година овие држави биле принудени во заштитни сојузи со [[Прусија]]. Во случај некоја европска држава да објави војна на еден од нивните членови, сите тие ќе излезат во одбрана на нападнатата држава. Со вешта манипулација со европската политика, [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] создал ситуација во која [[Франција]] би играла улога на агресор во германските политики, додека [[Прусија]] би ја играла заштитничката на германските права и слободи.<ref>Howard, pp. 4–60.</ref> === Причини за француско – пруската војна === [[Франција]] била силно против присоединувањето на јужногерманските држави од страна на [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]], што би создало премногу моќна земја покрај нејзините граници. Во [[Прусија]], се сметало дека е неопходна војна против [[Франција]] за да се разбуди германскиот национализам во тие држави со цел да се овозможи обединување на повеќето германски држави во голема [[Германска Империја]]. [[Бизмарк]], исто така знаел дека [[Франција]] треба да биде агресор во конфликтот за државите од Јужна Германија да бидат на страната на [[Прусија]], давајќи им на Германците бројна супериорност.<ref>Howard, pp. 50–57.</ref> === Монархиски кризи: сферите на влијание се распаѓаат во шпанија === [[Податотека:Napoleon 3.jpg|лево|мини|[[Наполеон III]], цар на Французите]] На Конгресот во Виена во 1815 година, [[Метерних]] и неговите конзервативни сојузници ја воспоставиле шпанската монархија под кралот [[Фердинанд VII]]. Во текот на следните четириесет години, големите сили ја поддржувале шпанската монархија, но настаните во 1868 година дополнително би го тестирале стариот систем. Револуција во Шпанија ја соборила кралицата [[Изабела II]], а престолот останал празен. [[Шпанци]]те, барајќи соодветен католички наследник, им ја понудиле функцијата на тројца европски принцови, секој од нив бил одбиен од [[Наполеон III]].<ref>Howard, pp. 55–56.</ref> Конечно, во 1870 година Регентството му ја понудил круната на Леополд од Хоенцолерн - Сигмаринген, принц од католичката линија Хоенцолерн. [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] го охрабрил Леополд да ја прифати понудата. Доколку шпанскиот крал би бил од династијата Хоенцолерн - Сигмаринген би значело дека две земји од двете страни на [[Франција]] ќе имаат германски кралеви со потекло од Хоенцолер. Можеби ова било пријатна перспектива за [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]], но било неприфатливо за [[Наполеон III]] или за Агенор, војводата од Грамонт, неговиот министер за надворешни работи. Грамонт му напишал остро формулиран ултиматум на [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам I]], како глава на семејството Хоенцолерн, наведувајќи дека доколку некој принц од Хоенцолер треба да ја прифати круната на Шпанија, француската влада ќе одговори - иако тој оставил двосмислена природа на таквиот одговор. Принцот се повлекол како кандидат, со што се смирила кризата, но францускиот амбасадор во [[Берлин]] не дозволил ова прашање да лебди во воздухот. Тој директно му пришол на прускиот крал, додека [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам I]] летувал во Емс Спа, барајќи од кралот да објави соопштение во кое вели дека никогаш нема да поддржи инсталирање на Хоенцолерн на престолот на [[Шпанија]].<ref>Howard, pp. 56–57.</ref><ref>Howard, pp. 55–59.</ref> [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам I]] одбил да даде ваква опфатена изјава и му испратил на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] телеграма во кое ги опишувал француските барања. [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] ја искористел телеграмата на кралот како образец за кратка изјава за печатот. Со својата формулација, скратена и изострена од [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] - и понатамошни измени направени во текот на неговиот превод од страна на француската агенција Хавас - телеграмата предизвикала бес во [[Франција]], а француската јавност побарала војна. === Сојузи и дипломатија === ==== Германски држави ==== Дипломатски и воено, [[Наполеон III]] барал поддршка од [[Австрија]], [[Данска]], [[Баварија]], [[Баден]] и [[Виртемберг]], бидејќи сите неодамна изгубиле војни против [[Прусија]]. Сепак, [[Наполеон III]] не успеа да обезбеди реваншистички сојузи од овие држави. [[Данска]] двапати се борела со [[Прусија]] за време на Првата и втората шлезвишка војна и не била подготвена повторно да се соочи со [[Прусија]]. Како дел од решавањето на Австро - пруската војна во 1866 година, биле потпишани тајни договори за меѓусебна одбрана меѓу [[Прусија]] и [[Баварија]], [[Баден]] и [[Баден|Виртемберг]]. ==== Австрија и Италија ==== Австрискиот канцелар Фридрих Фердинанд фон Беуст бил „нетрпелив да му се одмазди на Бизмарк за Садова“. Како прелиминарен чекор, Австро - унгарски компромис од 1867 година со [[Унгарија]] бил „брзо склучен“. Сепак, [[Австрија]] не ја поддржувала [[Франција]], освен ако [[Италија]] не била дел од Алијансата. [[Виктор Емануел II]] и италијанската влада сакале да ја поддржат [[Франција]], но италијанското јавно мислење било остро спротивставено сè додека [[Наполеон III]] имал француски гарнизон во [[Рим]], штитејќи го папата [[Папа Пиј IX|Пиј IX]], со што го негирал на [[Италија]] поседувањето на нејзиниот главен град. ==== Русија ==== Покрај проблемите со кои се соочувал [[Наполеон III]] при добивањето потенцијални сојузници, [[Бизмарк]] трескавично работел да ја изолира [[Франција]] од другите европски сили. Од 1863 година, [[Бизмарк]] се обидувал да ја култивира [[Русија]], соработувајќи, меѓу другото, во справувањето со полските востаници. Овој важен потег ја добил за [[Бизмарк]] неутралноста на [[Русија]], доколку [[Прусија]] влезе во војна, а исто така ја спречи [[Австрија]] да заземе страна со [[Франција]], бидејќи [[Австрија]] целосно ги поддржувал [[Полјаци]]те. Кога [[Александар II (Русија)|Александар II]] дошол во [[Франција]] во официјална посета во 1867 година бил цел на неуспешниот обид за атентат од страна полјакот Антон Березовски. Ова искуство засекогаш ги разбило неговите ставови за [[Франција]] и во реакцијата што ја добила неговата посета видел зошто неговиот татко ги презирал [[Французи]]те. === Тек на војната === [[File:BismarckundNapoleonIII.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:BismarckundNapoleonIII.jpg|алт=a tired sick old man in French military uniform, sitting beside an erect senior officer in Prussian uniform, spiked helmet, and sword|мини|260x260пкс|Царот [[Наполеон III]] (лево) кај Седан, на 2 септември 1870 година, седнат до прускиот канцелар [[Ото фон Бизмарк]], држејќи го предадениот меч на Наполеон. Поразот на француската армија го дестабилизира режимот на Наполеон; револуција во [[Париз]] ја формираше [[Трета Француска Република|Третата француска република]] и војната продолжи.]] Телеграмата „Емс“ од 13 јули 1870 година имала точно влијание врз јавното мислење на [[Франција]] што го намерил [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]]. Француската мобилизација била наредена рано на 15 јули 1871 година. По приемот на веста за француската мобилизација, [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]] се мобилизирала ноќта на 15 и 16 јули 1971 година. Јужните германски држави веднаш застанале на страната на [[Прусија]].<ref>Howard, pp. 64–68.</ref> По тривијалната победа кај [[Сарбрикен]], француските војски под водство на Патрис де Мак - Махон биле поразени кај Висембург и Ворт. Една француска војска под водство на Ахил Франсоа Базаин била потисната во [[Мец]] и не успеала да се извлече во двете жестоки битки Марс-ла-Тур и Гравелот. Главната француска војска под раководство на Мак - Махон најпрво се повлекла, а потоа се обидела да го помине крилото на германските сили со цел да го олесни нападот на [[Мец]]. Оваа војска била опколена кај Седан и на 2 септември 1871 година била принудена да се предаде. Францускиот цар [[Наполеон III]] бил заробен и војската на Втората Империја решително поразена. Тоа донело до соборување на [[Наполеон III|Наполеон]] и воспоставување на Привремена влада во [[Париз]]. Новата влада била решена да не предаде ниту една француска територија и затоа војната била продолжена. [[Стразбур]] се предал на 28 септември 1871 година, а [[Мец]] на 27 октомври 1871 година. Тогаш германските војски биле слободни да ја притискаат опсадата на [[Париз]] во текот на целата зима. [[Французи]]те биле принудени да капитулираат на 28 јануари 1871 година. По падот на [[Париз]] било склучено примирје и било избрано француско национално собрание што требало да го одобри заклучок на мирот. Прелиминарните услови биле договорени од Џулес Фавр на 26 февруари 1871 година, а последниот мировен договор бил потпишан во [[Франкфурт на Мајна]] на 10 мај 1871 година. [[Франција]] морала да го отстапи [[Алзас]] и поголемиот дел од [[Лорена]], вклучувајќи го и [[Мец]].<ref>Howard, pp. 218–222.</ref> === Прогласување на Германското Царство === [[File:Wernerprokla.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wernerprokla.jpg|алт=painting of well dressed and portly princes and dukes cheering a king on a dais|мини|300x300пкс|18 јануари 1871 година: Прогласување на [[Германско Царство|Германското Царство]] во [[Сала на огледалата|Салата на огледалата]] во [[Версај (дворец)|Версајската палата]]. [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] се појавува во бело. Големиот војвода од [[Баден]] стои покрај [[Вилхелм I (Германија)|Вилхелм]], водејќи ги навивањата. Престолонаследникот Фридрих, подоцна [[Фридрих III (Германија)|Фридрих III]], стои десно од неговиот татко. Слика од [[Антон фон Вернер]]]] За време на војната се воделе преговори за обединување на цела [[Германија]] надвор од [[Австрија]]. Во септември 1870 година била свикана и одржана конференција на [[Прусија]], [[Баварија]] и [[Виртемберг]] во [[Минхен]] за да разговараат за условите на обединување. Ото фон Бреј - Штајнбург, баварскиот премиер, се спротивставил на кој било вистински сојуз и побарал посебен третман за [[Баварија]]. [[Бизмарк]] го свртел своето крило со инкорпорирање на [[Баден]] во [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]]. Тогаш [[Баварија]] и [[Виртемберг]] преговарале за посебни договори на унијата, кои биле склучени на крајот на ноември 1870 година. Некои баварски желби биле исполнети. [[Баварија]] и [[Виртемберг]] имале свои поштенски и телеграфски услуги и биле во можност да наплатат свои даноци за одредени производи. [[Баварија]], исто така поседувала своја војска во мирно време.<ref>Howard, pp. 222–230.</ref><ref>G.Wawro. The Franco-Prussian War. The German Conquest of France in 1870–1871. Cambrige University Press.2003. p.235</ref> Останало прашањето за името на новата држава. [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] сакал да ја оживее титулата цар, предлог непосакуван за [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам I]]. [[Бизмарк]] го натерал Луис крлаот на [[Баварија]] да му ја притисне царската титула на [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам I]]. Предлогот бил поддржан од другите германски принцови и поддржан од северногерманскиот [[Рајхстаг]]. Во [[Версај (дворец)|Версај]] на 18 јануари 1871 година, [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам I]] бил прогласен за германски цар. Останатите формалности биле малку. Избран бил [[Рајхстаг]] од цела [[Германија]] и овој [[Рајхстаг]] го прифатил уставот од 1867 година - со отстапки за [[Баварија]] - како царски устав на 14 април 1871 година. Новиот Рајх се состоел од 4 кралства, 5 големи војводи, 13 војводи и кнежевства и 3 слободни градови ([[Хамбург]], [[Либек]] и [[Бремен]]). [[Алзас]]-[[Лорена]] се третирала како освоена покраина.<ref>Taylor, ''Bismarck'', p. 126</ref><ref>Howard, pp. 357–370.</ref><ref>[http://www.dhm.de/lemo/html/kaiserreich/innenpolitik/reichsgruendung/index.html Die Reichsgründung 1871] (The Foundation of the Empire, 1871), Lebendiges virtuelles Museum Online, accessed 2008-12-22. German text translated: [...] on the wishes of Wilhelm I, on the 170th anniversary of the elevation of the House of Brandenburg to princely status on 18 January 1701, the assembled German princes and high military officials proclaimed Wilhelm I as German Emperor in the Hall of Mirrors at the Versailles Palace.</ref> === Важност на процесот на обединување === Победата во [[Француско-пруска војна]] се испостави како камен-темелник на националното прашање. Во првата половина на 1860 -тите години, [[Австрија]] и [[Прусија]] тврдеа дека ќе зборуваат во името на германските држави; и двете кралства тврдеа дека можат да ги поддржат германските интереси во странство и да ги заштитат германските интереси дома. Одговарајќи на прашањето [[Шлезвиг-Холштајн]], и [[Австрија]] и [[Прусија]] се покажаа подеднакво вредни во тоа. По победата над [[Австрија]] во 1866 година, [[Прусија]] започна внатрешно да го наметнува својот авторитет кон германските држави и да ги брани германските интереси, додека [[Австрија]] почна да го насочува сè повеќе своето внимание кон поседите на [[Балканот]]. Победата над [[Франција]] во 1871 година ја прошири пруската хегемонија во германските држави (настрана од [[Австрија]]) на меѓународно ниво. Со прогласувањето на [[Вилхелм I (Германија)|Вилијам I]] за [[Кајзер]], [[Прусија]] го презеде раководството на новата империја.<ref>Taylor, ''Bismarck'', p. 133.</ref><ref>Crankshaw, Edward. ''Bismarck''. New York, The Viking Press, 1981, p. 299.</ref> Иако [[Бизмарк]] ја предводеше трансформацијата на Германија од лабава конфедерација во федерална национална држава, тој не го стори тоа сам. Обединувањето беше постигнато со изградба на традицијата на правна соработка под [[Светото Римско Царство]] и економска соработка преку [[Золверајн]]. Тешкотиите на Вормарц, влијанието на либералите од 1848 година, важноста на воената реорганизација на [[Албрехт фон Рун|Фон Рун]] и стратешката брилијантност на [[Хелмут фон Молтке|Фон Молтке]], одиграа улога во политичкото обединување. Според зборовите на [[Карл Маркс]], [[Германската империја|Германското Царство]] стана:<ref>Howard, Chapter XI: the Peace, pp. 432–456.</ref><ref>Blackbourn, ''Long Century'', pp. 255–257.</ref><ref>G.Wawro. The Franco-Prussian War. The German Conquest of France in 1870–1871. Cambrige University Press.2003. p.302</ref><blockquote>''„Воен деспотизам облечен во парламентарни форми со феудална состојка, под влијание на буржоазијата, оплемен со бирократи и чуван од полиција“''.</blockquote> == Политичко и управна обединување == {{Details|Германско Царство}}Новата [[Германско Царство|Германска Империја]] вклучува 26 политички субјекти: дваесет и пет конститутивни држави (или ''Бундештатен'') и една Царска територија (или ''Рајхсланд''). [[Германско Царство|Германска Империја]] го реализира „Малото германско решение“, со исклучок на [[Австрија]], наспроти „Големо германско решение“, што би ја вклучила [[Австрија]]. Обединувањето на различни држави во една нација бараше повеќе од воени победи, колку и да го зголемуваат моралот. Исто така, бараше преиспитување на политичките, социјалните и културните однесувања и изградба на нови метафори за „ние“ и „тие“. Кои беа новите членови на оваа нова нација? За што се залагаа? Како требаше да се организираат?<ref>[[Alon Confino]]. ''The Nation as a Local Metaphor: Württemberg, Imperial Germany, and National Memory, 1871–1918.'' Chapel Hill, University of North Carolina Press, 1997.</ref> === Составни држави на Царството === Иако честопати се одликува како федерација на монархии, [[Германско Царство|Германското Царство]], строго кажано, беше федерација од 26 конститутивни ентитети со различни форми на владеење, почнувајќи од главните четири уставни монархии до трите слободни ханзеатски градови.<ref>Richard J. Evans, ''Death in Hamburg: Society and Politics in the Cholera Years, 1830–1910.'' New York, 2005, p. 1.</ref> [[Податотека:German Empire states map mk.svg|мини|726x726px|центар]] === Политичка структура на Царството === [[File:Wappen_und_Flaggen_des_Deutschen_Reichs_und_der_Preußischen_Provinzen.png|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wappen_und_Flaggen_des_Deutschen_Reichs_und_der_Preu%C3%9Fischen_Provinzen.png|мини|300x300пкс|Грбовите и знамињата на составните држави во 1900 година]] Уставот на [[Северногермански Сојуз|Северногерманскиот Сојуз]] од 1866 година стана Устав на [[Германско Царство|Германското Царство]] од 1871 година. Со овој устав, новата [[Германија]] се здоби со некои демократски одлики: особено Империјалната ''диета'' (парламент), која - за разлика од парламентот на [[Прусија]] - им даде застапеност на граѓаните врз основа на избори со директно и еднакво право на глас на сите мажи кои наполниле 25 години.<ref>Blackbourn, ''Long Century'', p. 267.</ref> Сепак, законодавството бараше согласност од ''Бундесратот'', федералниот совет на пратеници од државите, во и над кои [[Прусија]] имаше моќно влијание; [[Прусија]] може да назначи 17 од 58 делегати, додека само 14 гласови се потребни за вето. Така, [[Прусија]] вршеше влијание во двете тела, со извршната власт што ја имаше прускиот крал како [[Кајзер]], кој го назначуваше федералниот [[Канцелар на Германија|канцелар]]. Канцеларот беше одговорен и му служеше единствено на [[Кајзер]]от. Официјално, канцеларот функционираше како кабинет со еден човек и беше одговорен за водење на сите државни работи; во пракса, државните секретари дејствуваа како неофицијални министри. Останатите држави ги задржаа своите влади, но војската на помалите држави се префрли под пруска контрола. Војниците на поголемите држави (како што се кралствата [[Баварија]] и [[Саксонија]]) задржаа одредена автономија, но тие беа подложени на големи реформи за да се координираат со пруските воени принципи и беа под контрола на федералната влада во време на војна.<ref>Blackbourn, ''Long Century'', pp. 225–301.</ref> == Формирање нација == Домашните политики на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] играле важна улога во создавањето на авторитарната политичка култура на Царството. Помалку преокупирана со политиката на континентална моќ по обединувањето во 1871 година, полупарламентарната влада на [[Германија]] спровела релативно непречена економска и политичка револуција одозгора што ги поттикнала на патот да станат водечка индустриска сила во тоа време.<ref>Blackbourn, ''Long Century'', pp. 240–290.</ref><ref>For more on this idea, see, for example, Joseph R. Llobera, and Goldsmiths' College. ''The role of historical memory in (ethno)nation-building'', Goldsmiths sociology papers. London, 1996; {{in lang|de}} Alexandre Escudier, Brigitte Sauzay, and Rudolf von Thadden. ''Gedenken im Zwiespalt: Konfliktlinien europäischen Erinnerns'', Genshagener Gespräche; vol. 4. Göttingen: 2001; Alon Confino. ''The Nation as a Local Metaphor: Württemberg, Imperial Germany, and National Memory, 1871–1918.'' Chapel Hill, 1999.</ref> === Надворешна политика === [[File:Koblenz_im_Buga-Jahr_2011_-_Deutsches_Eck_01.jpg|врска=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Koblenz_im_Buga-Jahr_2011_-_Deutsches_Eck_01.jpg|алт=high angle view the confluence of two major rivers, marked by the statue of a man on a horse, with a city behind|мини|260x260пкс|Споменик на [[Вилхелм I (Германија)|Кајзер Вилхелм]], во [[Кобленц (Западна Померанија)|Кобленц]], каде што реката [[Мозел (река)|Мозел]] (горната река) се среќава со реката [[Рајна]] (долната река), наречена Дојчес Ек, или германскиот агол.]] Надворешната политика на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] по 1871 година билла конзервативна и се обидувала да го зачува балансот на силите во [[Европа]]. Ова било оддалечување од неговата авантуристичка надворешна политика за [[Прусија]], каде тој се залагал за силата и експанзијата. Главната грижа на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] била дека [[Франција]] ќе подготви одмазда по нејзиниот пораз во [[Француско-пруска војна|Француско-пруската војна]]. Французите немале сила сами да ја победат [[Германија]], тие барале сојуз со [[Русија]], што ќе ја зароби [[Германија]] меѓу нив, но [[Бизмарк]] сакал да го спречи тоа по секоја цена и да одржува пријателски односи со Русите и поради тоа склучил сојуз со нив и [[Австроунгарија]], Драјкаизербунд (Лига на тројца цари) во 1881 година. Алијансата била зацврстена со посебен пакт за ненапаѓање со [[Русија]] наречен договор за реосигурување''''',''''' кој бил потпишан во 1887 година. Многумина ја сметале надворешната политика на [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] како кохерентен систем и делумно одговорен за зачувување на стабилноста на [[Европа]]. Тоа било обележано и со потребата да се балансира опсежната дефанзива и желбата да се ослободи од ограничувањата на нејзината позиција како голема европска сила. Наследниците на [[Бизмарк]] не го следеле неговото наследство во надворешната политика.<ref>Blackbourn, ''Long Century'', pp. 243–282.</ref> === Економија и индустрија === До 1900 година, [[Германија]] станала најголемата економија во континентална Европа и трета по големина во светот зад [[Соединети Американски Држави|Соединетите Држави]] и [[Британска Империја|Британската Империја]], кои, исто така биле нејзините главни економски соперници. Во текот на своето постоење, тој доживеал економски раст и модернизација предводена од тешката индустрија. Во 1871 година, таа имала главно рурално население од 41 милион жители, додека до 1913 година, ова се зголемило на претежно урбано население од 68 милиони жители.[[Податотека:Kladderadatsch 1875 - Zwischen Berlin und Rom.png|мини|270x270пкс|„Помеѓу Берлин и Рим“, со [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] лево и Папата десно, од германското сатирично списание ''Кладерадач'', 1875 година.]]Индустријализацијата напредувала динамично во [[Германија]]. Германската индустрија за текстил и метал до 1870 година ги надминала оние на [[Велика Британија]] според организацијата и техничката ефикасност. Технолошкиот напредок за време на германската индустријализација се случил во четири бранови: ''железнички бран (1877–1886), бран на бои (1887–1896), хемиски бран (1897–1902) и бран на електротехника (1903–1918).'' [[Германија]] затоа што се индустријализирала подоцна од [[Велика Британија]], била во можност да ги моделира своите фабрики според оние во [[Велика Британија]], со што поефикасно го искористила својот капитал и избегнала наследни методи во нејзиниот скок кон обвивката на технологијата. === ,,Kulturkampf” – Културкампф === За некои [[Германци]], дефиницијата за нација не вклучувала плурализам, а особено католиците биле под лупа; некои [[Германци]], а особено [[Бизмарк]], стравувале дека поврзаноста на [[Римокатоличка црква|католиците]] со папството може да ги направи помалку лојални на нацијата. Како [[Канцелар на Германија|канцелар]], [[Ото фон Бизмарк|Бизмарк]] се обидел без многу успех да го ограничи влијанието на [[Римокатоличка црква|Римокатоличката црква]] и на нејзината партиско - политичка рака, Католичката партија, во училиштата и политиките поврзани со образованието и јазикот. Католичката партија останала особено добро зацврстена во католичките упоришта на [[Баварија]] и Јужен [[Баден]] и во урбаните области кои имале високо население на раселени рурални работници кои баралле работа во тешката индустрија и се обидувале да ги заштитат правата не само на католиците, туку и на другите малцинства, вклучувајќи ги [[Полјаци]]те и [[Французи|француските]] малцинства во [[Алзас]] и [[Лорена]].<ref>Blackbourn, ''Long Century'', pp. 283; 285–300.</ref><ref>Jonathan Sperber. ''Popular Catholicism in Nineteenth-Century Germany'', Princeton, N.J., 1984.</ref> === Социјална реформа === [[Податотека:Popepiusix.jpg|мини|Папа Пиј IX]] [[Бизмарк]] се надоврзал на традицијата на социјални програми во [[Прусија]] и [[Саксонија]], кои започнале уште во 1840 – тите години. Во 1880 – тите години тој вовел старосна пензија, осигурување од несреќи, медицинска нега и осигурување за невработеност што претставувале основа на современата европска социјална држава. Тој сфатил дека ваквата политика е многу привлечна, бидејќи ги врзувала работниците за државата, а исто така одлично се вклопувала во неговата авторитарна природа. Системите за социјално осигурување инсталирани од [[Бизмарк]] во тоа време биле најголеми во светот и до одреден степен и денес постојат во [[Германија]].<ref>Marion Kaplan, ''The Making of the Jewish Middle Class: Women, Family, and Identity in Imperial Germany'', New York, 1991.</ref><ref>Kaplan, in particular, pp. 4–7 and Conclusion.</ref> === Германизација === Еден од ефектите на политиките на обединување било постепено зголемената тенденција да се елиминира употребата на негермански јазици во јавниот живот, училиштата и академските средини со намера да се изврши притисок врз негерманското население да го напушти својот национален идентитет во она што се нарекувало ,,Германизација“. Овие политики честопати имале спротивен ефект на стимулирање на отпор, обично во форма на домашно учење и поцврсто единство во малцинските групи, особено [[Полјаци]]те.<ref>Blackbourn and Eley, ''Peculiarities'', p. 241.</ref> == Наследство == Под власта на Бизмарк, конечно била постигната обединета германска држава, но таа останала држава каде доминирале Прусите и не ја вклучувала [[Австрија]], како што посакуваа пангерманските националисти. Влијанието на прускиот милитаризам, колонијалните напори на Царството и неговата енергична, конкурентна индустриска моќ, придонеле за немилост и завист на другите нации. [[Германско Царство|Германското Царство]] донела бројни прогресивни реформи, како што биле првиот систем на социјална помош во [[Европа]] и слободата на печатот. Имало и модерен систем за избор на федералниот парламент, [[Рајхстаг]]от, во кој секој возрасен маж имал еден глас. Ова им овозможило на социјалистите и Католичката партијата да играат значителни улоги во политичкиот живот на Царството и покрај континуираното непријателство на пруските аристократи. Ерата на [[Германско Царство|Германското Царство]] е добро запаметена во [[Германија]], како голема културна и интелектуална енергија. [[Томас Ман]] го објавил својот роман „Боденбрукс“ во 1901 година. [[Теодор Момзен]] ја добил [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] една година подоцна за неговата римска историја. Сликари како Дер Блау Рајтер и Дие Брике дале значителен придонес во модерната уметност. Фабриката за турбини AEG во [[Берлин]] од Питер Беренс од 1909 година била пресвртница во класичната модерна архитектура и извонреден пример за појава на функционализам. Општествените, економските и научните успеси на Грунџеит, или основачка епоха, понекогаш доведоа до тоа дека ерата на [[Вилхелм II (Германија)|Вилхелм II]] се смета за златно време. Во областа на економијата, „Кајзерзејт“ ги поставил темелите на статусот на [[Германија]], како една од водечките светски економски сили. Индустријата за железо и јаглен во [[Рур]], [[Сар]] и [[Шлеска|Горна Шлезија]] особено придонеле за тој процес. Првиот автомобил е изграден од [[Карл Бенц]] во 1886 година. Огромниот раст на индустриското производство и индустрискиот потенцијал, исто така, доведе до брза урбанизација на [[Германија]], што ги претвори [[Германци]]те во нација на градски жители. Повеќе од 5 милиони луѓе ја напуштиле [[Германија]] во [[САД]] во текот на XIX век. == Поврзано == * [[Обединување на Италија]] * [[Германско Царство]] == Наводи == <references responsive="" /> == Извори == {{refbegin|colwidth=60em}} * Berghahn, Volker. ''Modern Germany: Society, Economy and Politics in the Twentieth Century.'' Cambridge: Cambridge University Press, 1982. {{ISBN|978-0-521-34748-8}} * Beringer, Jean. ''A History of the Habsburg Empire 1700–1918.'' C. Simpson, Trans. New York: Longman, 1997, {{ISBN|0-582-09007-5}}. * Blackbourn, David, ''Marpingen: Apparitions of the Virgin Mary in Bismarckian Germany''. New York: Knopf, 1994. {{ISBN|0-679-41843-1}} * Blackbourn, David. ''The Long Nineteenth Century: A History of Germany, 1780–1918''. New York: Oxford University Press, 1998. {{ISBN|0-19-507672-9}} * Blackbourn, David and Eley, Geoff. ''The Peculiarities of German History: Bourgeois Society and Politics in Nineteenth-Century Germany''. Oxford & New York: Oxford University Press, 1984. {{ISBN|978-0-19-873057-6}} * Blickle, Peter. ''Heimat: A Critical Theory of the German Idea of Homeland.'' Studies in German literature, linguistics and culture. Columbia, South Carolina: Camden House Press, 2004. {{ISBN|978-0-582-78458-1}} * Bridge, Roy and Roger Bullen, ''The Great Powers and the European States System 1814–1914'', 2nd ed. Longman, 2004. {{ISBN|978-0-582-78458-1}} * Confino, Alon. ''The Nation as a Local Metaphor: Württemberg, Imperial Germany, and National Memory, 1871–1918''. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1997. {{ISBN|978-0-8078-4665-0}} * Crankshaw, Edward. ''Bismarck''. New York, The Viking Press, 1981. {{ISBN|0-333-34038-8}} * Dahrendorf, Ralf. '' Society and Democracy in Germany'' (1979) * Dominick, Raymond, III. ''The Environmental Movement in Germany'', Bloomington, Indiana University, 1992. {{ISBN|0-253-31819-X}} * Evans, Richard J. ''Death in Hamburg: Society and Politics in the Cholera Years, 1830–1910.'' New York: Oxford University Press, 2005. {{ISBN|978-0-14-303636-4}} * Evans, Richard J. ''Rethinking German History: Nineteenth-Century Germany and the Origins of the Third Reich.'' London, Routledge, 1987. {{ISBN|978-0-00-302090-8}} * Flores, Richard R. ''Remembering the Alamo: Memory, Modernity, and the Master Symbol.'' Austin: University of Texas, 2002. {{ISBN|978-0-292-72540-9}} * Friedrich, Karin, ''The Other Prussia: Royal Prussia, Poland and Liberty, 1569–1772'', New York, 2000. {{ISBN|978-0-521-02775-5}} * Grew, Raymond. ''Crises of Political Development in Europe and the United States.'' Princeton, Princeton University Press, 1978. {{ISBN|0-691-07598-0}} * Hollyday, F. B. M. ''Bismarck.'' New Jersey, Prentice Hall, 1970. {{ISBN|978-0-13-077362-3}} * Holt, Alexander W. ''The History of Europe from 1862–1914: From the Accession of Bismarck to the Outbreak of the Great War.'' New York: MacMillan, 1917. {{oclc|300969997}} * Howard, Michael Eliot. ''The Franco-Prussian War: The German invasion of France, 1870–1871''. New York, MacMillan, 1961. {{ISBN|978-0-415-02787-8}} * Hull, Isabel. ''Absolute Destruction: Military Culture and the Practices of War in Imperial Germany.'' Ithaca, New York, Syracuse University Press, 2005. {{ISBN|978-0-8014-7293-0}} * Kann, Robert A. ''History of the Habsburg Empire: 1526–1918.'' Los Angeles, University of California Press, 1974 {{ISBN|978-0-520-04206-3}} * Kaplan, Marion. ''The Making of the Jewish Middle Class: Women, Family, and Identity in Imperial Germany''. New York, Oxford University Press, 1991. {{ISBN|978-0-19-509396-4}} * Kocka, Jürgen and Mitchell, Allan. ''Bourgeois Society in Nineteenth Century Europe.'' Oxford, Oxford University Press, 1993. {{ISBN|978-0-85496-414-7}} * Kocka, Jürgen and Mitchell, Allan. "German History before Hitler: The Debate about the German Sonderweg." ''Journal of Contemporary History'' Vol. 23, No. 1 (January 1988), p.&nbsp;3–16. * Kocka, Jürgen and Mitchell, Allan. "Comparison and Beyond.'" ''History and Theory'' Vol. 42, No. 1 (February 2003), p.&nbsp;39–44. * Kocka, Jürgen and Mitchell, Allan. "Asymmetrical Historical Comparison: The Case of the German ''Sonderweg''". ''History and Theory'' Vol. 38, No. 1 (February 1999), p.&nbsp;40–50. * Kohn, Hans. ''German History; Some New German Views.'' Boston: Beacon, 1954. {{oclc|987529}} * Koshar, Rudy. ''Germany's Transient Pasts: Preservation and the National Memory in the Twentieth Century.'' Chapel Hill, 1998. {{ISBN|978-0-8078-4701-5}} * Krieger, Leonard. ''The German Idea of Freedom'', Chicago, University of Chicago Press, 1957. {{ISBN|978-1-59740-519-5}} * Lee, Lloyd. ''The Politics of Harmony: Civil Service, Liberalism, and Social Reform in Baden, 1800–1850''. Cranbury, New Jersey, Associated University Presses, 1980. {{ISBN|978-0-87413-143-7}} * Llobera, Josep R. and Goldsmiths' College. "The role of historical memory in (ethno)nation-building." ''Goldsmiths Sociology Papers.'' London, Goldsmiths College, 1996. {{ISBN|978-0-902986-06-0}} * Mann, Golo. '' The History of Germany Since 1789'' (1968) * Namier, L.B.. ''Avenues of History.'' New York, Macmillan, 1952. {{oclc|422057575}} * Nipperdey, Thomas. ''Germany from Napoleon to Bismarck, 1800–1866.'' Princeton, Princeton University Press, 1996. {{ISBN|978-0-691-02636-7}} * Schjerve, Rosita Rindler, ''Diglossia and Power: Language Policies and Practice in the Nineteenth Century Habsburg Empire.'' Berlin, De Gruyter, 2003. {{ISBN|978-3-11-017654-4}} * Schulze, Hagen. ''The Course of German Nationalism: From Frederick the Great to Bismarck, 1763–1867''. Cambridge & New York, Cambridge University Press, 1991. {{ISBN|978-0-521-37759-1}} * Scott, H. M. ''The Birth of a Great Power System.'' London & New York, Longman, 2006. {{ISBN|978-0-582-21717-1}} * Scribner, Robert W. and Sheilagh C. Ogilvie. ''Germany: A New Social and Economic History.'' London: Arnold Publication, 1996. {{ISBN|978-0-340-51332-3}} * Sheehan, James J. ''German History 1770–1866''. Oxford History of Modern Europe. Oxford, Oxford University Press, 1989. {{ISBN|978-0-19-820432-9}} * Sked, Alan. ''Decline and Fall of the Habsburg Empire 1815–1918''. London, Longman, 2001. {{ISBN|978-0-582-35666-5}} * Sorkin, David, ''The Transformation of German Jewry, 1780–1840'', Studies in Jewish history. New York, Wayne State University Press, 1987. {{ISBN|978-0-8143-2828-6}} * Sperber, Jonathan. ''The European Revolutions, 1848–1851''. New Approaches to European History. Cambridge, Cambridge University Press, 1984. {{ISBN|978-0-521-54779-6}} * Sperber, Jonathan. ''Popular Catholicism in Nineteenth-Century Germany.'' Princeton, Princeton University Press, 1984. {{ISBN|978-0-691-05432-2}} * Sperber, Jonathan. ''Rhineland Radicals: The Democratic Movement and the Revolution of 1848–1849''. Princeton, Princeton University Press, 1993. {{ISBN|978-0-691-00866-0}} * Stargardt, Nicholas. ''The German Idea of Militarism: Radical and Socialist Critics, 1866–1914''. Cambridge, Cambridge University Press, 1994. {{ISBN|978-0-521-46692-9}} * Steinberg, Jonathan. ''Bismarck: A Life'' (2011) * Taylor, A. J. P., ''The Struggle for Mastery in Europe 1848–1918'', Oxford, Clarendon, 1954. {{ISBN|978-0-19-881270-8}} * Taylor, A. J. P.. ''Bismarck: The Man and the Statesman.'' Oxford: Clarendon, 1988. {{ISBN|978-0-394-70387-9}} * Victoria and Albert Museum, Dept. of Prints and Drawings, and Susan Lambert. ''The Franco-Prussian War and the Commune in Caricature, 1870–71''. London, 1971. {{ISBN|0-901486-30-2}} * Walker, Mack. ''German Home Towns: Community, State, and General Estate, 1648–1871.'' Ithaca, Syracuse University Press, 1998. {{ISBN|978-0-8014-8508-4}} * Wawro, Geoffrey. ''The Austro-Prussian War.'' Cambridge, Cambridge University Press, 1996. {{ISBN|0-521-62951-9}} * Wawro, Geoffrey]. ''Warfare and Society in Europe, 1792–1914''. 2000. {{ISBN|978-0-415-21445-2}} * Wehler, Hans Ulrich. ''The German Empire, 1871–1918'' (1997) * Zamoyski, Adam. ''Rites of Peace: The Fall of Napoleon and the Congress of Vienna.'' New York, HarperCollins, 2007. {{ISBN|978-0-06-077519-3}} {{refend}} == Дополнителна литература == {{refbegin|colwidth=60em}} * Bazillion, Richard J. ''Modernizing Germany: Karl Biedermann's career in the kingdom of Saxony, 1835–1901''. American university studies. Series IX, History, vol. 84. New York, Peter Lang, 1990. {{ISBN|0-8204-1185-X}} * Brose, Eric Dorn. ''German History, 1789–1871: From the Holy Roman Empire to the Bismarckian Reich.'' (1997) [https://www.questia.com/read/10401562 online edition] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20101201220843/https://www.questia.com/read/10401562 |date=2010-12-01 }} * Bucholz, Arden. ''Moltke, Schlieffen, and Prussian War Planning''. New York, Berg Pub Ltd, 1991. {{ISBN|0-85496-653-6}} * Bucholz, Arden. ''Moltke and the German Wars 1864–1871.'' New York, Palgrave MacMillan, 2001. {{ISBN|0-333-68758-2}} * Clark, Christopher. ''Iron Kingdom: The Rise and Downfall of Prussia, 1600–1947.'' Cambridge, Belknap Press of Harvard University Press, 2006, 2009. {{ISBN|978-0-674-03196-8}} * Clemente, Steven E. ''For King and Kaiser!: The Making of the Prussian Army Officer, 1860–1914''. Contributions in military studies, no. 123. New York: Greenwood, 1992. {{ISBN|0-313-28004-5}} * Cocks, Geoffrey and Konrad Hugo Jarausch. ''German Professions, 1800–1950''. New York, Oxford University Press, 1990. {{ISBN|0-19-505596-9}} * Droysen, J.G. ''[http://www.fordham.edu/halsall/mod/germanunification.html# Modern History Sourcebook: Documents of German Unification] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20140814205029/http://www.fordham.edu/halsall/mod/germanunification.html |date=2014-08-14 }}'', 1848–1871. Accessed April 9, 2009. * Dwyer, Philip G. ''Modern Prussian history, 1830–1947''. Harlow, England, New York: Longman, 2001. {{ISBN|0-582-29270-0}} * Friedrich, Otto. ''Blood and Iron: From Bismarck to Hitler the Von Moltke Family's Impact On German History''. New York, Harper, 1995. {{ISBN|0-06-016866-8}} * Groh, John E. ''Nineteenth-Century German Protestantism: The Church As Social Model''. Washington, D.C., University Press of America, 1982. {{ISBN|0-8191-2078-2}} * Henne, Helmut, and Georg Objartel. ''German Student Jargon in the Eighteenth and Nineteenth Centuries''. Berlin & NY, de Gruyter, 1983. {{oclc|9193308}} * Hughes, Michael. ''Nationalism and Society: Germany, 1800–1945''. London & New York, Edward Arnold, 1988. {{ISBN|0-7131-6522-7}} * Kollander, Patricia. ''Frederick III: Germany's Liberal Emperor'', Contributions to the study of world history, no. 50. Westport, Conn., Greenwood, 1995. {{ISBN|0-313-29483-6}} * Koshar, Rudy. ''Germany's Transient Pasts: Preservation and the National Memory in the Twentieth Century.'' Chapel Hill, University of North Carolina Press, 1998. {{ISBN|0-8078-4701-1}} * Lowenstein, Steven M. ''The Berlin Jewish Community: Enlightenment, Family, and Crisis, 1770–1830''. Studies in Jewish history. New York, Oxford University Press, 1994. {{ISBN|0-19-508326-1}} * Lüdtke, Alf. ''Police and State in Prussia, 1815–1850''. Cambridge, New York & Paris, Cambridge University Press, 1989. {{ISBN|0-521-11187-0}} * Ogilvie, Sheilagh, and Richard Overy. ''Germany: A New Social and Economic History Volume 3: Since 1800'' (2004) * Ohles, Frederik. ''Germany's Rude Awakening: Censorship in the Land of the Brothers Grimm''. Kent, Ohio, Ohio State University Press, 1992. {{ISBN|0-87338-460-1}} * Pflanze Otto, ed. ''The Unification of Germany, 1848–1871'' (1979), essays by historians * Schleunes, Karl A. ''Schooling and Society: The Politics of Education in Prussia and Bavaria, 1750–1900''. Oxford & New York, Oxford University Press, 1989. {{ISBN|0-85496-267-0}} * Showalter, Dennis E. ''The Wars of German Unification'' (2nd ed. 2015), 412pp by a leading military historian * Showalter, Dennis E. ''Railroads and Rifles: Soldiers, Technology, and the Unification of Germany''. Hamden, Connecticut, Hailer Publishing, 1975. {{ISBN|0-9798500-9-6}} * Smith, Woodruff D. ''Politics and the Sciences of Culture in Germany, 1840–1920''. New York, Oxford University Press, 1991. {{ISBN|0-19-506536-0}} * Wawro, Geoffrey. ''The Franco-Prussian War: The German Conquest of France.'' Cambridge, Cambridge University Press, 2005. {{ISBN|0-521-61743-X}} {{refend}} == Надворешни врски == * [https://sourcebooks.fordham.edu/mod/germanunification.asp Документи за обединување на Германија] * [http://www.age-of-the-sage.org/history/german_unification.html Бизмарк и обединување на Германија] {{Обединување на Германија|state=expanded}} [[Категорија:Германски национализам]] [[Категорија:Германија во новиот век]] [[Категорија:Судири во 1866 година]] [[Категорија:Судири во 1871 година]] [[Категорија:Германија во 19 век]] r1hjno39aa8es2214gokos86wk56oeu 0 161112 5537788 5250426 2026-04-11T18:52:55Z Andrew012p 85224 /* Улоги */ 5537788 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}{{Без извори|датум=ноември 2009}} {{Инфокутија за филм | name = Неславни копилиња (Inglourious Basterds) | image = Неславни копилиња плакат.png | image_size =300px | caption = Плакатот на македонски јазик | director = [[Квентин Тарантино]] | producer = [[Лоренс Бендер]] | writer = Квентин Тарантино | narrator = | starring = [[Бред Пит]]<br />Мелани Лорент<br />[[Кристоф Валц]] | music = | genre = [[драма]] | cinematography = Роберт Ричардсон | distributor = Universal Pictures <br /> The Weinstein Company | released = [[19 август]] [[2009]] {{ВБ}} | runtime = 153 мин. | country = {{САД}}<br />{{GER}} | language = [[Англиски јазик|англиски]] <br />[[Германски јазик|германски]]<br />[[Француски јазик|француски]] | budget = $70 милиони | gross = $321,500,000 (моментално) | preceded_by = | followed_by = | website = http://inglouriousbasterds-movie.com/ | amg_id =465163 | imdb_id =0361748 }} '''Неславни копилиња''' ([[англиски]] ''Inglourious Basterds'') — [[САД|американски]]-[[Германија|германски]] [[драма|драмски]]-воен [[филм]] од [[2009]] година, режиран од [[Квентин Тарантино]] ([[Евтини приказни]], [[Убиј го Бил]] и др.). Филмот започнува како посвета на шпагети-вестерните и неизбежната музика на Ени Мориконе, но не се случува за време на Дивиот Запад, туку во светот на алтернативната [[Втората светска војна]], баш онаква каква постои само во имагинацијата на [[Квентин Тарантино]]. Филмот е посвета и на експлоатациските филмови па има и доста сцени во кои одредот на [[Евреи|еврејски]] одмаздници ги убиваат [[Германци]]те, ги скалпираат во живо, така што еврејските критичари се побунија поради тоа што во филмот тие се претставени како нацистите. Тарантино исто така е познат по својата разновиднот во ликовите, па така одредот на Гадовите го предводи јужно индијанската крв ([[Бред Пит]] со затегнат наглас), а тука се и почитуваните Германци, францускиот црнец, и германската и француско-еврејската ''femme fatale''. А да не спомнуваме дека во филмот гостува и [[Мајк Маерс]], како [[Велика Британија|британски]] генерал. Но, над сите овие се истакнува [[Кристоф Волц]], кој го игра шармантниот и злобниот есесовец. Неговиот лик Ханс Ланда за кој Тарантино вели дека ''’можеби е и најдобриот лик кој го створил’'', а Валтц го игра со толкаво уживање што успеа да ги фасцинира и оние кои мразат филмови. Публиката и критичарите веќе го фалат и бараат за него [[Оскар]], и сè повеќе го споредуваат со Леџеровиот Џокер. Филмот најпрво својата премиера ја доживеа на Канскиот Филмски Фестивал, а подоцна во месец август ја имаше својата светска премиера, каде што забележа одлична заработка во кино благајните, но пред сè одличните коментари од критичарите а и од публиката. == Содржина == Дејството на филмот се одвива во германско-окупираната [[Франција]], за време на [[Втората светска војна]]. Полковникот на германската војска, Ханс Ланда, доаѓа во посета на еден француски фармер,Периер Ла Падите, и го испрашува за да дознае каде се наоѓа последната непронајдена еврејска фамилија во таа област. Ако му даде информации кој може да му помогнаат на него, тој му ветува дека нема да му досадуваат повеќе на неговото семејство. Периер потпаднува на играта на Ланда и нема друга опција освен да открие каде се наоѓа еврејското семејство. Ланда им наредува на војниците да пукаат низ подните плоци и целото еврејско семејство е убиено освен за младата девојка Шосана, која успева да избега. Поручникот Алдо Рејн и неговите еврејско-американски војници сеат страв меѓу германските војници со убивањето и скалпирањето на германските војници, тие се познати по името "Копилињата". После нејзиното бегство, Шосана заминува за Париз и зазема нов идентитет. Таа работи како сопственичка на кино и една ноќ се сретнува со германски војник и херој Фредерик Цолер. Како љубител на кинито, тој се запознава со неа, но таа се претставува со својот лажен идентитет - Емануеле Мимиокс. Цолер набрзо се занесува и заљубува во Шосана, затоа го убедува [[Јозеф Гебелс]] да ја одржи премиерата на пропагандистичкиот филм во кој тој глуми и самиот, каде се прикажани неговите херојски дела, во киното на Шосана. Ова му отвора на Шосана можност да ја одмазди својата фамилија и затоа да прави план со нејзиниот љубовник и проектионист, Марсел, да ги убие нацистите во киното, иако Марсел не беше сигурен отпрвин. Англискиот потполковник Архи Хикокс исто така има план да го нападне киното за да ги убие нацистите и во тоа ќе му помогнаат и Копилињата. Затоа, тој оди во кафана, заедно со нив да се сретне со германската глумица Бридџет вон Хемерсмарк, која исто така ќе им помогне да го реализираат нивниот напад. Работите не одаат по планираното и се завршува во пукотница каде се убиени и Копилињата и сите други во кафаната, откако вистинскиот идентитет на Хикокс е откриен. Само наредникот Вилхелм и Бридџет преживуваат и пристигнува Алдо, кој преговара со Вилхелм со цел да биде ослободена Бридџет. Вилхелм се согласува да ја ослободи и го остава оружјето, но е застрелан од Бридџет. Алдо ангажира лекар да се погрижи за раната на Бридџет, но првин ја испрашува за да добие информации што се случило во кафаната. Бридџет му кажува што се случило и дури му кажува дека [[Адолф Хитлер]] ќе биде на премиерата на филмот каде е планиран нападот, со тоа планот на Копилињата да ги убијаат нацистите продолжува. Ланда врши истрага во кафаната каде се случило пукањето, каде ги наоѓа чевлите на Бридџет и салфетката со нејзиниот потпис. Копилињата (Дони Доновиц, Омар Улмер, Алдо Рејн) одаат во филмската премиера, заедно со Бридџет и се позираат како италијанци, но не можаат да го измамаат Ланда бидејќи тој течно го знае јазикот, но сепак им дозволува да продолжаат двајцата од Копилињата, а наредува да бидаат уапсени Алдо Рејн и Смитсон Утивич. Во меѓувреме, Ланда ја носи Бридџет во приватна соба каде потврдува дека чевлата што ја најде во кафаната ѝ припаѓа нејзе и ја убива. Ханс Ланда потоа прави договор со Алдо Рејн и со неговиот претпоставен, тој дозволува мисијата на Копилињата да продолжи во замена за награди. Цолер скришно оди во проекционата соба каде се наоѓа Шосана, додека трае неговиот филм, и е принуден насилно да влези во собата откако Шосана не му дозволува да влези. Таа му кажува на Цолер дека немаат многу време и му вели да ја затвори вратата. Кога Цолер оди да ја затвори вратата, таа ја зема можноста да го извади нејзиниот пиштол од торбата и да го застрела Цолер. Чувтсвувајќи вина на совест, Шосана му се приближува на Цолер за да го провери, но Цолер исто така ја застрелува и двајцата умираат. Марсел оди според планот и ги заклучува вратите на аудиториумот и го запалува екранот после кулминацијата на филмот кога Шосана им кажува на нацистите дека ќе умраат. Тогаш Доновиц и Улмер насилно навлегуваат во просторијата каде се наоѓаат Хитлер и Гебелс, убивајќи ги. Тие пукаат и по публиката сè додека не експлодираат нивните динамити и киното оди во воздухот. После успешната мисија, Ланда и неговиот радио оператор ги носаат Рејн и Утивич во сојузничката територија. Рејн не оди по желбите на Ланда и го убива неговиот радио оператор и одлучува да го казни Ланда за сите негови зло дела, тој му ја запечатува нацистичката свастика на неговото чело - нешто што не ќе може да го изваде. == Улоги == {| class="wikitable" |- bgcolor="#CCCCCC" ! Глумци || Ликови |- |[[Бред Пит]] || Алдо Рејн |- |[[Мелани Лорент]] || Шошана Дрејфус |- |[[Кристоф Волц]] || Ханс Ланда |- |[[Илај Рот]]|| Дони Доновиц |- |[[Мајк Маерс]] || Ед Фенех |- |[[Мајкл Фасбендер]] || Архи Хикокс |- |[[Тил Швајгер]] || Хуго Стиглиц |- |[[Даниел Брил]] || Фредерик Цолер |- |[[Дијани Кругер]]|| Бридџет вон Хемерсмарк |- |[[Гадеон Буркхенд]] || Вилхелм Вицки |- |[[Џеки Идо]] || Марсел |- |[[Б.Џ Новак]] || Смитсон Утивич |- |[[Омар Дум]] || Омар Улмер |- |[[Август Дил]] || Диетер Хелстром |- |[[Денис Меночет]] || Периер Ла Падите |- |[[Силвестер Грот]] || [[Јозеф Гебелс]] |- |[[Мартин Вутке]] || [[Адолф Хитлер]] |- |[[Џули Дрејфус]] || Францеска Модино |- |[[Ричард Самел]] || Вернер Рахтман |- |[[Александар Фехлинг]] || Вилхелм |- |[[Род Тејлор]] || [[Винстон Черчил]] |- |[[Сонке Моринг]] || Бац |- |[[Сем Левине]] || Хиршберг |- |[[Пол Раст]] || Енди Каган |- |[[Мајкл Бакал]] || Мајкл Цимерман |- |[[Кристијан Беркел]] || Ерик |- |[[Леа Сејдокс]] || Чарлоте Ла Падите |- |[[Рејнер Бок]] || Шонхер |- |[[Бо Свенсон]] || Американски полковник во Гордост на Нацијата |- |[[Ензо Г. Кастелари]] || Нацистички генерал |} == Награди и номинации == == Златен Глобус 2010 == * Најдобар филм '''номинација''' * Најдобар режисер ([[Квентин Тарантино]]) '''номинација''' * Најдобар спореден глумец во филм ([[Кристоф Валц]]) '''номинација''' * Најдобро филмско сценарио ([[Квентин Тарантино]]) '''номинација''' == Надворешни врски == * [http://inglouriousbasterds-movie.com/ Официјално мрежно место] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090901190244/http://www.inglouriousbasterds-movie.com/ |date=2009-09-01 }} * [http://www.imdb.com/title/tt0361748/ Семрежна филмска база на податоци] * [http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=inglouriousbasterds.htm Бокс Офис Мојо] * [http://www.rottentomatoes.com/m/inglourious_basterds/ Ротен Томатоес] {{Тарантино навигација}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Филмови од 2009 година]] [[Категорија:Филмови со Бред Пит]] [[Категорија:Филмови со Мајкл Фасбендер]] [[Категорија:Филмови со Мајк Маерс]] [[Категорија:Филмови на Квентин Тарантино]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Германски филмови]] [[Категорија:Филмови за Втората светска војна]] [[Категорија:Филмови на француски јазик]] idnb8hc7kn9z34ox0ba0vmgzh0z2d0l 0 208362 5537849 5397376 2026-04-11T21:22:14Z Dandarmkd 31127 5537849 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Андреja Димков Докурчев | портрет = Andrei Dimov IMARO.JPG | px = 150п | опис = ''Македонски револуционер'' | родено-име = | роден-дата = {{роден на|||1878}} | роден-место = {{роден во|Велес}}, [[Солунски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-дата = {{починал на|11|октомври|1907}} | починал-место = {{починат во|Будинарци}}, [[Косовски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-причина = | познат = војвода на [[ТМОРО]] | занимање = | сопружник = | родители = | деца = }} '''Андреј Димков Докурчев''' или '''Андреа Димов''' со псевдоним '''Докурче'''<ref>Псевдонимите на ВМРО, Ангел и Христо Узунови, Серија, „Архивата на Ангел Узунов“, Државен Архив на Република Македонија, Скопје, 2015, стр. 71</ref> или '''Осман Бегович'''<ref>Николов, Борис. ВМОРО - псевдоними и шифри 1893-1934, Звезди, 1999, стр. 74</ref> ({{роден на|||1878}}, {{роден во|Велес}} - {{починал на|11|октомври|1907}}, [[Будинарци]], [[Беровско]]) — [[Македонци|македонски]] револуционер, учесник во македонското револуционерно двиежење, член и војвода на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=|last2=д-р Стојан Киселиновски и др.|first2=|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=158-159}}</ref> == Животопис == Андреј е роден во [[1878]] година во [[Велес]], тогаш во [[Отоманското Царство]]. Се школувал во [[Солун]]. Станал член на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] во [[1894]] година, а со нелегален станал во [[1896]] година, кога се приклучил во четата на [[Андон Ќосето]], а подоцна бил четник и при [[Михаил Апостолов]]<ref name=":0" /> и [[Крсто Асенов]]. Докурчев бил горноџумајски околиски војвода во [[1901]] година. Учествувал во ликвидирањето на злогласниот бег од [[кукушко]]то село [[Мурилово]]. Исто така, учествувал во [[Афера Мис Стон|аферата Мис Стон]].<ref name=":0" /> За време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], тој бил војвода на првиот одред во Крушевскиот револуционерен реон и на 2-ри спроти 3-ти август, активно учествувал во ослободувањето на [[Крушево]]. Во таа прилика тој раководел со 14 востаници од Крушево и со 52-ца востаници од село [[Крушеани]] и [[Света]], особено при завземањето на турскиот уќумат, поштенско-телеграфската станица и беледието (општинската зграда) во Крушево.<ref name=":0" /> За време на [[Илинденското востание]], тој учествувал во заштитата на [[Крушевската Република]], а по востанието повторно бил војвода во Горноџумајско во периодот [[1904]] - [[1905]] година. Од следната [[1906]] година, тој бил нелегален член на Струмичкиот окружен револуционерен комитет и ревизор на четите. Загинал на 10/11 октомври [[1907]] година, во месноста Бел Камен, во близина на селото [[Будинарци]], Малешевско.<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893 – 1934). Биографично-библиографски справочник. София, 2001, стр. 50-51.</ref><ref>Енциклопедия Пирински край, том 1, Благоевград, 1995, стр. 282.</ref> Убиен е од заседа од страна на [[Врховизам|врховистите]]. Убиството го извршил арамијата Грушир по заповед на [[Врховизам|врховистите]] од [[Софија]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденска епопеја II|last=Динев|first=Ангел|publisher=Мисла|year=1987|location=Скопје|pages=294}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200px"> Податотека:Andon Kioseto.jpg|Андреј Докурчев, [[Андон Ќосето]] и [[Марко Христов]] Податотека:Andrey Dokurchev cheta IMARO Veles.JPG|Четата на Андреј Докурчев за време на Илинденското востание во Крушевско Податотека:Andreya Dimkov Veles IMARO.JPG|Портрет на Докурчев на паното на ВМРО </gallery> == Наводи == <references/> {{Дејци на МРО}} {{DEFAULTSORT:Докурчев, Андреј}} [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Македонски војводи]] [[Категорија:Дејци на ТМОРО]] qtlkfml4iod0entbepawkvozej7953i 5537852 5537849 2026-04-11T21:26:24Z Dandarmkd 31127 5537852 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Андреja Димков Докурчев | портрет = Andrei Dimov IMARO.JPG | px = 150п | опис = ''Македонски револуционер'' | родено-име = | роден-дата = {{роден на|||1878}} | роден-место = {{роден во|Велес}}, [[Солунски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-дата = {{починал на|11|октомври|1907}} | починал-место = {{починат во|Будинарци}}, [[Косовски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-причина = | познат = војвода на [[ТМОРО]] | занимање = | сопружник = | родители = | деца = }} '''Андреј Димков Докурчев''' или '''Андреа Димов''' со псевдоним '''Докурче'''<ref>Псевдонимите на ВМРО, Ангел и Христо Узунови, Серија, „Архивата на Ангел Узунов“, Државен Архив на Република Македонија, Скопје, 2015, стр. 71</ref> или '''Осман Бегович'''<ref>Николов, Борис. ВМОРО - псевдоними и шифри 1893-1934, Звезди, 1999, стр. 74</ref> ({{роден на|||1878}}, {{роден во|Велес}} - {{починал на|11|октомври|1907}}, [[Будинарци]], [[Беровско]]) — [[Македонци|македонски]] револуционер, учесник во македонското револуционерно двиежење, член и војвода на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]].<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Македонски историски речник|first=|last2=д-р Стојан Киселиновски и др.|first2=|publisher=ИНИ|year=2000|isbn=9989-624-46-1|location=Скопје|pages=158-159}}</ref> == Животопис == Андреј е роден во [[1878]] година во [[Велес]], тогаш во [[Отоманското Царство]]. Се школувал во [[Солун]]. Станал член на [[Македонска револуционерна организација|Организацијата]] во [[1894]] година, а со нелегален станал во [[1896]] година, кога се приклучил во четата на [[Андон Ќосето]], а подоцна бил четник и при [[Михаил Апостолов]]<ref name=":0" /> и [[Крсто Асенов]]. Докурчев бил горноџумајски околиски војвода во [[1901]] година. Учествувал во ликвидирањето на злогласниот бег од [[кукушко]]то село [[Мурилово]]. Исто така, учествувал во [[Афера Мис Стон|аферата Мис Стон]].<ref name=":0" /> За време на [[Илинденско востание|Илинденското востание]], тој бил војвода на првиот одред во Крушевскиот револуционерен реон и на 2-ри спроти 3-ти август, активно учествувал во ослободувањето на [[Крушево]]. Во таа прилика тој раководел со 14 востаници од Крушево и со 52-ца востаници од село [[Крушеани]] и [[Света]], особено при завземањето на турскиот уќумат, поштенско-телеграфската станица и беледието (општинската зграда) во Крушево.<ref name=":0" /> За време на [[Илинденското востание]], тој учествувал во заштитата на [[Крушевската Република]], а по востанието повторно бил војвода во Горноџумајско во периодот [[1904]] - [[1905]] година. Од следната [[1906]] година, тој бил нелегален член на Струмичкиот окружен револуционерен комитет и ревизор на четите. Загинал на 10/11 октомври [[1907]] година, во месноста Бел Камен, во близина на селото [[Будинарци]], Малешевско.<ref>Николов, Борис Й. Вътрешна македоно-одринска революционна организация. Войводи и ръководители (1893 – 1934). Биографично-библиографски справочник. София, 2001, стр. 50-51.</ref><ref>Енциклопедия Пирински край, том 1, Благоевград, 1995, стр. 282.</ref> Убиен е од заседа од страна на [[Врховизам|врховистите]]. Убиството го извршил арамијата Грушир по заповед на [[Врховизам|врховистите]] од [[Софија]].<ref>{{Наведена книга|title=Илинденска епопеја II|last=Динев|first=Ангел|publisher=Мисла|year=1987|location=Скопје|pages=294}}</ref> <gallery mode="packed" heights="200px"> Податотека:Andon Kioseto.jpg|Андреј Докурчев, [[Андон Ќосето]] и [[Марко Христов]] Податотека:Andrey Dokurchev cheta IMARO Veles.JPG|Четата на Андреј Докурчев за време на Илинденското востание во Крушевско Податотека:Andreya Dimkov Veles IMARO.JPG|Портрет на Докурчев на паното на ВМРО </gallery> == Наводи == <references/> {{Дејци на МРО}} {{DEFAULTSORT:Докурчев, Андреј}} [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Македонски војводи]] [[Категорија:Дејци на ТМОРО]] [[Категорија:Отомански Македонци]] coapd21jmeq2p8u919xxt4470ziegtq 0 733675 5537864 4748730 2026-04-11T22:04:27Z Dandarmkd 31127 5537864 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Зграда | name = Споменик Гоце Делчев | native_name = | image = Strumica X (23).JPG | image_alt = | caption = Поглед кон споменикот Гоце Делчев | map_type = Македонија Струмица | map_caption = Местоположба во рамките на Струмица | latd = 41 | latm = 26 | lats = 19.5 | latNS = N | longd = 22 | longm = 38 | longs = 13.8 | longEW = E | altitude = 256 метри | building_type = | architectural_style = | structural_system = | cost = | ren_cost = | client = | owner = Општина Струмица | current_tenants = | landlord = | location = Општина Струмица | address = ул. „Благој Јанков Мучето“ б.б. | location_town = [[Струмица]] | location_country = [[Македонија]] | coordinates = | start_date = 1973 | completion_date = 1976 | inauguration_date = | renovation_date = 2010 | antenna_spire = | roof = | top_floor = | other_dimensions = | floor_count = | floor_area = | seating_type = | seating_capacity = | elevator_count = | main_contractor = | architect = [[Бранко Конески]]<br>[[Мирјана Волинец]] | architecture_firm = }} '''Споменикот Гоце Делчев''' — споменик кој се наоѓа во градот [[Струмица]], [[Македонија]]. [[Податотека:Струмица - Р. Македонија , Strumica - R. of Macedonia - panoramio (20).jpg|мини]] [[Податотека:Monument of Goce Delcev.JPG|мини|Споменикот „Гоце Делчев“ пред реконструкцијата.]] == Конкурс== Во [[1972]] година, бил распишан анонимен југословенски конкурс на кој учество зеле осум познати македонски вајари со 13 решенија. На конкурсот учествувале Бранко Конески, Илија Аџиески, Драган Поповски - Дада, Борко Митриќески, [[Александар Ивановски Карадаре]], Томе Андреевски и Максим Димановски. Дури по повтореното одбирање, во која биле поставени и дополнителни барања (вклучително и обликување на плоштадот каде ќе биде поставен споменикот), било одобрено решението на академскиот ликовен уметник [[Бранко Конески]] а партерното решение било на [[архитект]]от [[Мирјана Волинец]], и двајцата од [[Скопје]]. Изградбата на споменикот била по повод стогодишнината од раѓањето на револуционерот [[Гоце Делчев]]. Остварувањето на споменикот започнала во [[1973]] година, а завршила на [[11 октомври]] [[1976]] година. == Опис == Доминантна е скулптурата од лиена бронза на [[Гоце Делчев]] во натприродна висина од 5,20 м. со симболична претстава на повик на борба за слобода, поставена на постамент. Тематско-иконографски, фигурата го претставува Делчев како симбол на повикот на борба за слобода и сугерира дека неговата сила на револуционер не е во оружјето туку во идејата за покренување на организацијата во извршувањето на својот идеал. Колосалната статуа го претставува го претставува Гоце Делчев зачекорен со десната нога што е свиткана во коленото како момент на опора и го повлекува динамизмот во акција. Двете раце му се широко раширени во едно закрилничко, благо движење. Делчев е облечен со [[гуна]] која е предадена со поедноставни атрибути на селско-комитска униформа. Доста е наметлива анатомско-пластичната изместеност и пренагласеност на слободата во решението на рацете, што наметнува изнасилување во некои детали и на горниот дел од облеката, Стилски тргнувајќи од реалистичка постапка, статуата е решавана со подвлекување на рамни линии и површини, геометризација, наместа непотребно нагласена масивост на одредени детали како на пример на десните долни дипли на гоцевата наметка-туна. Оваа обработка со остри, четвртести, коцкесто-кубистички поедноставувања е забележлива и врз главата на Гоце. На споменикот стои натписот: {{Цитат|Јас го разбирам светот како поле за културен натпревар меѓу народите}} Лево и десно од скулптурата на [[Гоце Делчев]] се прилепени две мермерни платна со релјеф на кои се поставени 16 фигури на револуционери со висина од над 2 метри, исто така поставени во движење со различити изрази на лицата<ref>[http://www.strumica.gov.mk/index.php?option=com_content&view=category&layout=blog&id=117&Itemid=167&lang=mk&limitstart=5 www.strumica.gov.mk]</ref>. Овие фигури го сугерираат одговорот на народот по повикот на Делчев. Разновидните енергични или опуштени ставови и движења, нагласено со различни изрази на лицето на овие 16 фигури, облечени слично како и Делчев, наметнуваат една натегната конструктивност. Ликовите и носиите не се поврзани за еден крај од Македонија и треба да ја сугерираат присутноста на Делчев во настаните од тоа време. Пред реконструкцијата на спомениците, зад мермерните платна се аоѓаа записи, заклетви и архивски материјал. Денеска споменикот се наоѓа на [[Плоштад Гоце Делчев (Струмица)|истоимениот плоштад]]<ref>[http://www.ii.edu.mk/predmeti/mm/20052006/mmproekti/Strumicki_karneval/strumica.html www.ii.edu.mk]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. За последен пат, споменикот бил реновиран во [[2010]] година. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рв|Monument Goce Delčev (Strumica)}} {{Згради и градби во Струмица}} [[Категорија:Згради и градби посветени на Гоце Делчев|Струмица]] [[Категорија:Згради и градби во Струмица]] [[Категорија:Споменици во Струмица|Гоце Делчев]] [[Категорија:Појавено во 1976 година во Македонија]] efrec7owbktojhbuh908c3rw2rl3a7n 10 746765 5537753 3701835 2026-04-11T18:10:18Z Andrew012p 85224 5537753 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{1|}}} |{{Main other |[[Категорија:Филмови од {{#ifexpr:{{{1}}}*10000+{{#if:{{{2|}}}|{{{2}}}|13}}*100+{{#if:{{{3|}}}|{{{3}}}|32}} > {{CURRENTYEAR}}{{CURRENTMONTH}}{{CURRENTDAY2}} |Претстојни филмови|{{{fy|{{{1}}}}}}}} година]]}} }}{{Start date|{{{1|}}}|{{{2|}}}|{{{3|}}}|df={{#if:{{{df|}}}|{{{df}}}|yes}}}}{{#if:{{{4|}}}|&#32;{{Nowrap|{{Small|({{{4|}}})}}}} }}{{#if:{{{5|}}} |<br />{{Start date|{{{5}}}|{{{6|}}}|{{{7|}}}|df={{#if:{{{df|}}}|{{{df}}}|yes}}}}{{#if:{{{8|}}}|&#32;{{Nowrap|{{Small|({{{8|}}})}}}}}} }}{{#if:{{{9|}}} |<br />{{Start date|{{{9}}}|{{{10|}}}|{{{11|}}}|df={{#if:{{{df|}}}|{{{df}}}|yes}}}}{{#if:{{{12|}}}|&#32;{{Nowrap|{{Small|({{{12|}}})}}}}}} }}{{#if:{{{13|}}} |<br />{{Start date|{{{13}}}|{{{14|}}}|{{{15|}}}|df={{#if:{{{df|}}}|{{{df}}}|yes}}}}{{#if:{{{16|}}}|&#32;{{Nowrap|{{Small|({{{16|}}})}}}}}} }}{{#if:{{{17|}}} |<br />{{Start date|{{{17}}}|{{{18|}}}|{{{19|}}}|df={{#if:{{{df|}}}|{{{df}}}|yes}}}}{{#if:{{{20|}}}|&#32;{{Nowrap|{{Small|({{{20|}}})}}}}}} }}<noinclude>{{документација}}</noinclude> ne6j0q2pzecvzn3khocrt50ibovslsh 0 760201 5537908 5494215 2026-04-11T23:12:56Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесла → ридонела 5537908 wikitext text/x-wiki {{Infobox book| <!-- See [[Wikipedia:WikiProject Novels]] or [[Wikipedia:WikiProject Books]] --> | name = Госпоѓа Бовари: Навики од провинцијата | title_orig = Madame Bovary: Moeurs de Province | translator = | image = [[Image:Madame Bovary 1857.jpg|200px]] | image_caption = Насловната страница од француското издание од 1857 г. | author = [[Гистав Флобер]] | illustrator = | cover_artist = | country = [[Франција]] | language = [[Француски јазик|француски]] | series = | genre = [[роман]] | publisher = ''[[Revue de Paris]]'' (во продолженија) и [[Michel Lévy Frères]] (како двотомна книга) | release_date = 1856 (во „Париска ревија“ во шест продолженија) и 1857 (како посебна книга) | english_release_date = | media_type = печатено издание (мек и тврд повез) | pages = | preceded_by = | followed_by = }} '''„Госпоѓа Бовари: Навики од провинцијата“''' (француски: ''Madame Bovary: Moeurs de Province'') — [[роман]] на францускиот писател [[Гистав Флобер]], првобитно објавен во шест продолженија во „Париската ревија“ (од 1 октомври до 15 декември 1856 година,<ref>Гистав Флобер, ''Госпођа Бовари''. Нови Сад: Матица српска, 1951, стр. 291.</ref> а една година подоцна и како самостојна книга. Самостојното издание авторот му го посветил на Мари-Антоан-Жил Сенар, член на [[адвокат]]ската комора и поранешен претседател на народното собрание и министер за внатрешни работи. Во посветата, напишана на 12 април 1857 година, Флобер му се заблагодарува на својот пријател за објавувањето на романот.<ref>Гистав Флобер, ''Госпођа Бовари''. Нови Сад: Матица српска, 1951, стр. 5.</ref><ref>Gustave Flaubert, ''Gospođa Bovary'' (II. izdanje). Zagreb: Zora, 1960, стр. 7.</ref> ==Содржина== Романот се состои од три дела: ===Прв дел (1-9 глава)=== Романот започнува така што во [[гимназија]]та во [[Руан]] доаѓа нов ученик — Шарл Бовари, кој е прикажан како послушно, но не многу паметно момче. Подоцна, Шарл завршува медицина и станува лекар во малото место Тот, а мајка му му наоѓа жена — една вдовица која е постара од него и која доминира во [[брак]]от. Еднаш, него го повикуваат во блиското село за да излекува некој човек кој ја скршил ногата. Тогаш, тој ја запознава Ема, ќерката на неговиот пациент и таа веднаш го привлекува така што често ја посетува. Набргу, неговата сопруга неочекувано умира и тој се жени со Ема. По [[свадба]]та, Шарл по цел ден работи, а кога ќе се врати дома, наоѓа радост: тој е вљубен во својата жена. Наспроти него, Ема, која целиот живот сонувала за нешто подобро, сфаќа дека не е среќна. Во една прилика, тие се поканети на гости во дворецот на еден маркиз, а Ема е воодушевена од посетата, бидејќи за првпат во животот има прилика да биде во друштво со богати и угледни луѓе. Некое време по тој настан, Ема е обеземна од впечатоците и фантазираза животот во [[Париз]], а тоа само го зголемува нејзиното незадоволство од здодевниот брачен живот со нејзиниот просечен маж. Најпосле, таа станува нервозна и ѝ се влошува здравјето, па Шарл одлучува дека ќе биде подобро ако се иселат од Тот. Во исто време, Ема [[Бременост|забременува]].<ref>Гистав Флобер, ''Госпођа Бовари''. Нови Сад: Матица српска, 1951, стр. 7-60.</ref><ref>Gustave Flaubert, ''Gospođa Bovary'' (II. izdanje). Zagreb: Zora, 1960, стр. 9-69.</ref> ===Втор дел (1-15 глава)=== Ема и Шарл се доселуваат во селото Јолвил и набргу им се раѓа ќерка. Таму, Ема се зближува со младиот [[нотар]]ски помошник Леон. По раѓањето на ќерката, Ема го менува однесувањето и станува примерна жена, така што сите во селото ѝ се восхитуваат, но во себе ги крие гневот, омразата кон Шарл и страста. Таа и Леон се вљубени еден во друг, но немаат храброст да ја искажат љубовта, па поради тоа двајцата страдаат. По некое време, Леон заминува во Париз за да го продолжи образованието, а кратко време, Ема тагува по него. Еднаш, таа случајно се запознава со Родолф Буланже, кому му остава силен впечаток и тој веднаш решава да ѝ се додворува. Набргу, за време на народниот собир во селото, тој останува насамо со неа и ѝ успева да ја освои. По неколку дена, тие стануваат љубовници при што тајно се среќаваат во домот на Родолф, а подоцна и во дворот на куќата на Ема и Шарл. Откако успева да ја освои, Буланже постепено престанува со нежниот и внимателен однос кон Ема, а таа пак целосно му се предава. Во меѓувреме, наговорен од аптекарот Оме, Шарл го оперира еден сакат човек од селото, меѓутоа операцијата е неуспешна и на пациентот мора да му се [[Ампутација|ампутира]] ногата. По тој настан, љубовта на Ема кон Родолф уште повеќе се разгорува и таа го убедува да избегаат некаде далеку. Привидно, Родолф се согласува, меѓутоа на договорениот ден, тој ѝ испраќа писмо на Ема, а потоа сам го напушта местото. Ема е скршена од болка и најпрвин помислува на [[самоубиство]], а потоа се онесвестува. Таа лежи болна подолго време, а потоа се обидува да ја најде утехата во [[религија]]та, но без успех. По наговор на аптекарот Еме, Шарл и Ема одат во Руан каде присуствуваат на [[Опера|оперска]] претстава и таму случајно го среќаваат Леон.<ref>Гистав Флобер, ''Госпођа Бовари''. Нови Сад: Матица српска, 1951, стр. 61-191.</ref><ref>Gustave Flaubert, ''Gospođa Bovary'' (II. izdanje). Zagreb: Zora, 1960, стр. 70-217.</ref> ===Трет дел (1-11 глава)=== Иако поминале три години од нивната последна средба, кај Леон сè уште е присутна страста по Ема и тој ја наговара да остане во градот, а утредента отворено ѝ ја искажува својата љубов. Најпрвин, таа секолеба, па дури му пишува и проштално писмо, но сепак, тој ја освојува и стануваат љубовници, возејќи се цел ден во кочија низ градот. Кога се враќа дома, Ема дознава за ненадејната смрт на татко му на Шарл. Наговорена од трговецот, таа се обидува да добие полномошно на имотот и, под изговор дека ѝ потребен правен совет од Шарл, таа се враќа во Руан, каде минува три дена заедно со својот љубовник. Потоа, таа повторно се служи со измама и, под изговор дека зема часови по [[Пијано|клавир]], еднаш неделно го посетува Леон. Со текот навремето, Ема почнува безобѕирно да го лаже Шарл, а истовремено, троши многу и сè повеќе се задолжува. Иако ја продолжува љубовната врска со Леон, таа чувствува некаква празнина во себе и не е среќна, па повторно започнува да фантазира за идеалната љубов и среќа. Од друга страна, и Леон се заситува од неа и почнува да ги согледува нејзините недостатоци. Трошејќи без никаква контрола, долговите кои ги прави Ема само се натрупуваат, па таа почнува да ги распродава личните предмети и целосно ги запоставува куќата и семејството. Најпосле, врз основа на судска пресуда, во нејзината куќа доаѓа судски извршител за да изврши присилна наплата на долговите. Ема безуспешно се обидува да најде пари, па најпосле го посетува Родолф, но ниту тој не може да ѝ помогне. Во очај, таа оди тајно во аптеката на Оме и, со помош на аптекарскиот помошник, скришно зема [[арсен]]ик. Потоа, таа оди дома, пишува писмо и паѓа во претсмртни маки. Шарл повикува двајца лекари, но тие не можат да ја спасат и Ема умира. На денот на закопот пристигнува и таткото на Ема. По нејзината смрт, од куќата си заминува слугинката и Шарл останува сам со ќерката Берта. Тој е скршен од болка, но во него сè уште живее големата љубов кон Ема. Погоден од тагата, Шарл ги распродава предметите од куќата, ги прекинува односите со мајка му и останува сам, напуштен од сите. Во меѓувреме, тој дознава дека Леон се оженил. По некое време, Шарл случајно ги наоѓа љубовните писма на Ема и така дознава за долгогодишните неверства на Ема. Тогаш, тој побеснува и пропаѓа материјално и морално, но кога во една прилика го среќава Родолф, сепак му простува. Еден ден, Шарл ненадејно умира, а Берта ја носат кај баба ѝ, но таа набргу умира. Така, за Берта се грижи некоја сиромашна тетка, така што девојчето е принудено да работи во предилница. Истовремено, по смртта на Ема, Оме ги менува своите ставови, ѝ се додворува на власта и прави сè за да добие орден и најпосле успева во тоа.<ref>Гистав Флобер, ''Госпођа Бовари''. Нови Сад: Матица српска, 1951, стр. 192-288.</ref><ref>Gustave Flaubert, ''Gospođa Bovary'' (II. izdanje). Zagreb: Zora, 1960, стр. 218-328.</ref> ==За делото== Во младоста, Флобер работел неколку години на поетско-философската рапсодија „[[Искушението на св. Антон]]“. Кога го завршил, тој им го прочитал делото на двајца пријатели — Ди Кам и Луј Бује (Louis Bouihet), кои му препорачале да го изгори ракописот и да се зафати со друга, посовремена тема. Притоа, тие му го посочиле случајот на госпоѓата Деламар, која го изневерувала сопругот и потоа, разочарана од своите љубовници, доброволно умрела. Флобер го прифатил советот и ги започнал подготовките за пишувањето на романот. За време на крсторувањето по Нил во 1850 година, го избрал името на главниот лик во романот — Ема Бовари. Кон средината на 1851 година, по враќањето дома, тој започнал интензивно да работи на „Госпоѓа Бовари“, на кој потрошил пет години, и на 1 септември 1856 година, романот почнал да излегува во списанието „Париска ревија“ (''Revue de Paris'') во кое важна улога имал неговиот пријател Ди Кам. Меѓутоа, Флобер морал да попушти кога Пеша (Pichat), еден од уредниците на списанието побарал од авторот некои места да ги ублажи, а други да ги исфрли од романот. Истовремено, и месниот весник „Руански новости“ (''Nouvelliste de Rouen'') започнал да го објавува романот со позитивна критика, но и тој морал да го запре објавувањето. На почетокот од 1857 година, романот се појавил како посебна книга, во издание на Мишел Леви (Michel Lévy), и постигнал голем успех, така што, Леви, кој за делото платил 500 франци, од продажбата на книгата остварил значителна добивка. Наспроти тоа, најголемиот дел од книжевната критика го нападнала делото, меѓутоа, познатиот критичар Сен-Бев (Sainte-Beuve) објавил пофална рецензија во службеното списание „Монитор“ (''Moniteur''), пишувајќи дека „господинот Гистав Флобер ракува со перото како што лекарите ракуваат со скалперот...“, заклучувајќи со зборовите: „О анатоми и философи, насекаде наидувам на вашата трага!“<ref>Ivo Hergešić, „Gustave Flaubert“. Во: Gustave Flaubert, ''Gospođa Bovary'' (II. izdanje). Zagreb: Zora, 1960, стр. 419-421.</ref> Објавувањето на романот предизвикало голем скандал во конзервативните кругови во Франција поради што против Флобер било поднесено обвинение и нему му се судело во шестото одделение на Парискиот суд за прекршоци, во две заседанија: на 31 јануари и на 7 февруари 1857 година. Во обвинението, царскиот обвинител Ернест Пинар тврдел дека романот претставува навреда на јавниот [[морал]] и на [[религија]]та. На судскиот процес, обвинителот најпрвин го прераскажал дејствието на романот, а потоа ги читал и ги коментирал спорните делови: љубовна сцена со Родолф, верскиот занос на Ема по разделбата со Родолф, неверството со Леон и смртта на Ема. Притоа, обвинителот сметал дека описите на неверствата на Ема со Родолф и со Леон претставуваат повреда на јавниот морал, додека во другиет две сцени се исмејува религијата. Сепак, судијата Дибарл го отфрлил обвинението. Во одбрана на Флобер, адвокатот Сенар, пак, истакнал дека авторот на книгата сакал да ги поттикне читателите на доблеста низ ужасувањето над порокот. Притоа, во своето излагање пред судот, Сенар ги истакнал сериозноста на Флобер и угледот на неговото семејство, како и квалитетот на романот. Според него, Флобер настојувал да ги истакне погубните последици кои произлегуваат од воспитувањето на жените во провинциските места, како и од несоодвениот брак, а исто така и недостатоците на [[општество]]то. Во романот авторот покажува неверојатна моќ за набљудување и за прикажување на човечките мисли со фотографска прецизност, а за тоа придонела долготрајната подготовка на Флобер кој во текот на две-три години собирл материјали и правел белешки за романот. Понатаму, Сенар ги приложил поволните критики кои ги предизвикало делото во француската книжевна јавност, а особено воодушевувањето на Ламартин, кој го оценил романот како „најдоброто дело што го прочитал во последните дваесетина години“. Во продолжение, адвокатот Сенар детаљно читал делови од романот, побивајќи ги наводите на обвинителот, а за таа цел се служел и со цитати од делата на неколку големи француски писатели ([[Шарл Монтескје|Монтескје]], [[Жан-Жак Русо|Русо]], [[Шарл Огистен Сент-Бев|Сент-Бев]] итн.). Врз основа на аргументите изнесени од бранителот Сенар, судијата Дибарл донесол ослободителна пресуда за Флобер и за одговорниот уредник и печатарот на „Париската ревија“.<ref>Гистав Флобер, ''Госпођа Бовари''. Нови Сад: Матица српска, 1951, стр. 289-341.</ref><ref>Gustave Flaubert, ''Gospođa Bovary'' (II. izdanje). Zagreb: Zora, 1960, стр. 329-414.</ref> Врз основа на романот, во 1952 година се појавил [[Госпоѓа Бовари (филм од 1952)|истоимениот филм]] на [[режисер]]от [[Винсент Минели]], во кој главните улоги ги играат [[Џенифер Џоунс]] (ликот на Ема Бовари) и [[Џејмс Мејсон]] (како Гистав Флобер).<ref>Ivo Hergešić, „Gustave Flaubert“. Во: Gustave Flaubert, ''Gospođa Bovary'' (II. izdanje). Zagreb: Zora, 1960, стр. 435.</ref> == Надворешни врски == {{Wikiquote|Gustave Flaubert}} {{Wikisource|en|Madame Bovary|''Госпоѓа Бовари''}} * {{Gutenberg|no=14155|name=„Госпоѓа Бовари“ на француски јазик}} * {{Gutenberg|no=2413|name=Madame Bovary}}, прв превод на англиски јазик ([[Eleanor Marx Aveling]] од 1898). [http://books.google.com/books?oe=utf-8&um=1&as_brr=1&q=inauthor%3A%22Eleanor+Marx+Aveling%22+intitle%3Abovary&btnG=Search+Books Google Books PDF]. *[http://www.polyglotproject.com/books/French/madame_bovary Madame Bovary] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110608051831/http://www.polyglotproject.com/books/French/madame_bovary |date=2011-06-08 }} „Госпоѓа Бовари“ на француски со англиски превод * [http://bovary.univ-rouen.fr/ Les manuscrits de Madame Bovary] – Слики и транскрипти на оригиналниот ракопис на делото, со избришан и цензуриран материјал од 4 500 страници * [http://fajardo-acosta.com/worldlit/flaubert/bovary.htm Dr.Fajardo-Acosta's World Literature] * [http://books.guardian.co.uk/departments/classics/story/0,6000,763030,00.html Коментар на „Госпоѓа Бовари“ на A. S. Byatt] * [https://web.archive.org/web/20000229232138/http://www.salon.com/sept97/bovary970915.html Коментар на „Госпоѓа Бовари“ на Ерика Џонг] * [http://www.imdb.com/find?s=all&q=madame+bovary Список на филмови за „Госпоѓата Бовари“] * [http://www.cummingsstudyguides.net/Guides3/Bovary.html#Madame%20Bovary Madame Bovary: A Study Guide] * [http://librivox.org/madame-bovary-by-gustave-flaubert/ ''Madame Bovary''], [[LibriVox]] аудио-снимка. *[http://www.archive.org/search.php?query=collection%3Aglobe_radio%20title%3Abovary&sort=publicdate ''Madame Bovary''], Радио-адаптација на романот, изведена во доцните 1980-ти. *[http://www.thebovarytale.com The Bovary Tale] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120226143134/http://www.thebovarytale.com/ |date=2012-02-26 }} == Наводи == {{наводи}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дела на Гистав Флобер]] [[Категорија:Француски романи]] [[Категорија:Книги од 1856 година]] ar2nxs19w2qkqa7ol06gyn26hyhezfh 0 766208 5537776 4888428 2026-04-11T18:35:59Z Gurther 105215 5537776 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Динијар Билалетдинов | image = [[Податотека:Bilya.JPG]] | fullname = Динијар Ринатович Билалетдинов | dateofbirth = {{birth date and age|1985|02|27|df=y}} | cityofbirth = Моксва | countryofbirth =[[СССР]] | height = 1.86 м<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~29790,00.html|title=Premier League Player Profile|accessdate=9 April 2011|publisher=Premier League|archive-date=2012-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20121002044906/http://www.premierleague.com/page/PlayerProfile/0,,12306~29790,00.html|url-status=dead}}</ref> | position = [[среден ред (фудбал)|среден ред]] | currentclub = | clubnumber = | youthyears1 = 2002–2004 |youthclubs1 = [[ФК Локомотив Москва|Локомотив Москва]] | years1 = 2004–2009 |clubs1 = [[ФК Локомотив Москва|Локомотив Москва]] |caps1 = 150 |goals1 = 31 | years2 = 2009–2012 |clubs2 = [[ФК Евертон|Евертон]] |caps2 = 59 |goals2 = 8 | years2 = 200012 |clubs2 = [[ФК Спартак Москва|Спартак Москва]] |caps2 = 59 |goals2 = 8 | nationalyears1 = 2005– |nationalteam1 = [[Фудбалска репрезентација на Русија|Русија]] |nationalcaps1 = 46 |nationalgoals1 = 6 | club-update = 22 јули 2012 | nationalteam-update = 22 јули 2012 }} '''Динијар Билалетдинов''' ({{Langx|ru|Динияр Ринатович Билялетдинов}}, роден на {{роден на|27|февруари|1985}} во {{роден во|Москва}}) — руски фудбалер кој во моментот настапува за екипата на [[ФК Спартак Москва]]. Билалетдинов својата професионална кариера ја започнал во [[2004]] година како играч на [[ФК Локомотив Москва]]. Во моментот настапува за [[ФК Евертон]]. За [[Фудбалска репрезентација на Русија|Руската фудбалска репрезентација]] дебитирал во [[2005]] година и постигнал пет гола. == Наводи == {{наводи}} {{Everton F.C. squad}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Билалетдинов}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Локомoтив Москва]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Евертон]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Спартак Москва]] [[Категорија:Руски фудбалери]] 2du3fm3te02xcy78sqxgyxq0yyaa6e4 0 779728 5537924 5535676 2026-04-12T00:05:04Z Bjankuloski06 332 /* Надворешни врски */ 5537924 wikitext text/x-wiki '''Фибоначиева низа''' е математичка [[низа (математика)|низа]] на броеви која се применува во многу [[физика|физички]], [[хемија|хемиски]] и [[биологија|биолошки]] појави. Името го добила по италијанскиот математичар [[Леонардо Фибоначи]]. Оваа низа претставува низа на броеви во која збирот на двата претходни броеви ја дава вредноста на наредниот број (т.е член на низата). Низата почнува со [[0]] и [[1]]. <math>f_0=0</math><br /><math>f_1=f_1</math> :<math>f_n = f_{n-1} + f_{n-2}, \;\; n \ge 2</math> То ест : [[1]], [[1]], [[2]], [[3]], [[5]], [[8]], [[13]], [[21]], [[34]], [[55]], [[89]], [[144]], ... == Поврзано == * [[Златен пресек]] == Надворешни врски == * [https://matematickitalent.mk/uploads/books/y_cTIyiu5EK26TExuEPmtA.pdf Фибиначиевите броеви, Теоријата на Елиот и тргувањето со хартии од вредност], Владимир Јорданов, Математички омнибус, 2021 {{mk}} * [http://www.youtube.com/watch?v=EpDaTwH92I4 Видеопрезентација за Фибоначиевата низа и златниот пресек] — [[ОУ "Живко Брајковски" - Бутел - 1|ОУ „Живко Брајковски“]], Скопје (YouTube) {{mk}} {{Метални пресеци}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Фибоначиеви броеви| ]] [[Категорија:Целобројни низи]] f85hkvhca6vdqlg772td9yu9uxiz07r 0 779729 5537925 5523096 2026-04-12T00:23:53Z Bjankuloski06 332 5537925 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | nickname = | name = Леонардо Фибоначи | image = Fibonacci5.jpg | caption = Замислен портрет на Фибоначи{{efn|Не е познато како Фибоначи навистина изгледал.<ref name=statue>{{нмс |url=http://www.epsilones.com/paginas/artes/artes-027-historia-estatua-ingles.html |title=Fibonacci's Statue in Pisa |publisher=Epsilones.com |access-date=2 август 2010|archive-date=22 февруари 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222022051/http://www.epsilones.com/paginas/artes/artes-027-historia-estatua-ingles.html |url-status=live }}</ref>}} | birth_name = Леонардо Боначи | birth_date = {{c.|1170}} | birth_place = [[Пиза]],<ref>{{наведена книга|last1=Smith|first1=David Eugene|last2=Karpinski|first2=Louis Charles|title=The Hindu–Arabic Numerals|year=1911|page=128|url=https://books.google.com/books?id=wEw6AAAAMAAJ&pg=PA128|location=Boston and London|publisher=Ginn and Company|access-date=2 март 2016|archive-date=13 март 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=wEw6AAAAMAAJ&pg=PA128|url-status=live}}.</ref> [[Република Пиза]] | death_date = {{c.|lk=no}} {{починал на и возраст|1250|||1170||}} | death_place = Пиза | occupation = [[математичар]] | known_for = | father = Гуљелмо Боначи }} '''Леонардо Фибоначи''' ({{langx|it|Leonardo Bonacci}}), роден '''Леонардо Боначи''' ({{langx|it|Leonardo Bonacci}}) или само '''Фибоначи'''{{efn|„Фибоначи“ е сратено од [[латински јазик|латинското]] {{јаз|la|filius Bonacci}} („син на Боначи“).<ref>{{наведена книга |first= Keith|last= Devlin| title= The Man of Numbers: Fibonacci's Arithmetic Revolution| publisher= A&C Black| year= 2012 | isbn= | page= 13}}</ref>}} ({{c.|1170}} – {{c.|1240–50}}),<ref name=Knott>{{нмс |first=R. |last=MacTutor |url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Fibonacci.html |title=Leonardo Pisano Fibonacci |publisher=www-history.mcs.st-and.ac.uk |access-date=22 декември 2018 |archive-date=28 ноември 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028210911/http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Fibonacci.html |url-status=live }}</ref>{{efn|Наречен и '''Леонардо Пизански''' ({{langx|it|Leonardo di Pisa}}) или '''Леонардо Биголо Пизано''' („Леонардо Патникот/Талкачот од Пиза“).<ref name=livio/>}} — [[Италијанци|италијански]] [[математичар]] from the [[Република Пиза]]. Се смета за „најнадарениот западен математичар во [[среден век|средниот век]]“.<ref>{{МатЛек|413}}</ref> Ги популаризирал [[индоарапски бројки|индоарапските бројки]] во западниот свет преку своето дело „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'') од 1202 г.<ref>{{нмс|url=http://www.halexandria.org/dward093.htm|title=Fibonacci Numbers| website= halexandria.org | publisher= |archive-date=13 октомври 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191013054050/http://halexandria.org/dward093.htm| url-status=live |access-date=29 април 2015}}</ref><ref>{{наведена енциклопедија| url= https://www.britannica.com/eb/article-4153/Leonardo-Pisano |title= Leonardo Pisano: 'Contributions to number theory'| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080617154015/https://www.britannica.com/eb/article-4153/Leonardo-Pisano |archivedate=17 јуни 2008| encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]]| year= 2006| page= 3| access-date= 18 септември 2006}}</ref> и ја вовел низата на [[Фибоначиеви броеви]], која ја дава како пример во делото.<ref>{{наведено списание| last= Singh| first= Parmanand| title= Acharya Hemachandra and the (so called) Fibonacci Numbers| journal= Math| publisher= Ed. Siwan| volume= 20| number= 1| pages= 28–30| year= 1986 |issn= 0047-6269}}</ref> ==Животопис== Роден е околу 1170 г. во семејството на Гуљелмо, трговец и царински службеник.<ref name=livio>{{наведена книга|last=Livio|first=Mario|title=The Golden Ratio: The Story of Phi, the World's Most Astonishing Number|url=https://books.google.com/books?id=bUARfgWRH14C|orig-year=2002|edition=First trade paperback|year=2003|publisher=Broadway Books]]|location=New York City|isbn=0-7679-0816-3|pages=92–93|access-date=19 декември 2018|archive-date= 13 март 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=bUARfgWRH14C|url-status=live}}</ref> кој раководел со трговска испостава во [[Беџаја|Бужа]], денешна Беџаја, [[Алжир]].<ref name= Germano>{{наведено списание| first= G.| last= Germano| title= New editorial perspectives in Fibonacci's Liber abaci| journal= Reti Medievali Rivista| volume= 14| number= 2| url= http://www.rmoa.unina.it/2147/1/400-1462-3-PB.pdf | pages= 157–173| archiveurl= https://web.archive.org/web/20210709022418/http://www.rmoa.unina.it/2147/1/400-1462-3-PB.pdf |archivedate=9 јули 2021| access-date=}}</ref> Патувал со татка си како дете и го стекнал образованието во Бужа, каде ги научил индоарапските бројки.<ref name= "GlickLivesey2014">{{наведена книга| first1=Thomas F.| last1= Glick| first2= Steven| last2= Livesey| first3= Faith| last3= Wallis|title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA172|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-45932-1|page=172|access-date=7 декември 2018|archive-date=13 март 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA172|url-status= live}}</ref><ref name="Knott" /> Фибоначи патувал околу [[Средоземјето]] и се среќавал со многу трговци, учејќи ги нивните системи на аритметика.<ref name= Germano /> Набргу ги согледал многуте предности на индоарапскиот систем, кои, за разлика од тогаш користените [[римски бројки]], овозможувале лесно пресметување со употреба на [[положбен запис]]. Во 1202 г. го завршил делото „Книга за абакот“, преку кое го популаризирал овој броен систем во Европа.<ref name=Knott/> Бил гостин на царот [[Фридрих II (Свето Римско Царство)|Фридрих II]], кој бил љубител на математиката и науката. Дворјанинот Јован Палермски му поставил на Фибоначи неколку задачи од арапските математички книги. Во 1240 г. [[Република Пиза]] го почестила Фибоначи со редовна плата како благодарност за неговите заслуги во својство на советник за сметководство и подучувач на граѓаните.<ref>{{наведени вести | url= https://www.theguardian.com/education/2002/nov/07/research.science | title=A man to count on | first= Keith| last= Devlin | date=7 ноември 2002 | newspaper= The Guardian | access-date=7 јуни 2016 | archive-date=17 септември 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160917004540/https://www.theguardian.com/education/2002/nov/07/research.science | url-status=live }}</ref><ref>{{наведено списание| quote= Considerantes nostre civitatis et civium honorem atque profectum, qui eis, tam per doctrinam quam per sedula obsequia discreti et sapientis viri magistri Leonardi Bigolli, in abbacandis estimationibus et rationibus civitatis eiusque officialium et aliis quoties expedit, conferuntur; ut eidem Leonardo, merito dilectionis et gratie, atque scientie sue prerogativa, in recompensationem laboris sui quem substinet in audiendis et consolidandis estimationibus et rationibus supradictis, a Comuni et camerariis publicis, de Comuni et pro Comuni, mercede sive salario suo, annis singulis, libre xx denariorum et amisceria consueta dari debeant (ipseque pisano Comuni et eius officialibus in abbacatione de cetero more solito serviat), presenti constitutione firmamus.| first= F.| last= Bonaini| title= Memoria unica sincrona di Leonardo Fibonacci, novamente scoperta| journal= Giornale storico degli archivi toscani| volume= 1| number= 4| year= 1857| pages= 239–246}}</ref> Се смета дека починал во Пиза некаде помеѓу 1240<ref>{{наведена книга |title=Fibonacci and Lucas Numbers with Applications|first=Thomas|last=Koshy|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=9781118031315|url=https://books.google.com/books?id=1iDKKceqD2sC&pg=PA3|page=3|access-date=12 декември 2015|archive-date=13 март 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=1iDKKceqD2sC&pg=PA3|url-status=live}}.</ref> и 1250 г.<ref>{{наведена книга |title= Encyclopédia of Mathematics|first=James Stuart|last=Tanton|publisher=Infobase Publishing |year= 2005| isbn= 9780816051243| page=192}}</ref>. ==Книга за абакот== [[Податотека:Liber abbaci magliab f124r.jpg|мини|Страница од „Книга за абакот“]] Во „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'', 1202), Фибоначи го вовел т.н. „начин на [[Древна Индија|Индијците]]“, денес познат како индоарапски систем,<ref name="Sigler2002">{{наведена книга | title = Fibonacci's Liber Abaci | translator-last = Sigler | translator-first = Laurence E. | publisher = Springer-Verlag | year = 2002 | isbn = 0-387-95419-8}}</ref><ref name= "Grimm 1973">{{наведено списание| last= Grimm| first= R. E. | url= http://www.fq.math.ca/Scanned/11-1/grimm.pdf| title= The Autobiography of Leonardo Pisano| journal= Fibonacci Quarterly| volume= 11| number= 1| date= февруари 1973| via= fq.math.ca| pages= 99–104 | doi= 10.1080/00150517.1973.12430873 }}</ref> со десет цифри (вклучувајќи ја [[нула]]та) и [[положбен запис]]. Книгата ја покажала практичната употреба и полезност на овој приод, применувајќи ги цифрите во [[книговодство]]то, претворање на мери и тегови, пресметка на камати, менување на валути и други нешта. Била добро примена меѓу образованите слоеви во Европа и извршила темелно влијание врз европската мисла. Замената на римските бројки, нивниот староегипетски начин на множење и употребата на [[сметалка]] биле голем исчекор во олеснувањето на деловните пресметки, што придонело до развојот на [[банкарство]]то и [[сметководство]]то на континентот.<ref name="Fibonacci: The Man Behind The Math">{{нмс|title = Fibonacci: The Man Behind The Math |url = https://www.npr.org/2011/07/16/137845241/fibonaccis-numbers-the-man-behind-the-math| website = Weekend Edition | publisher= NPR |date= 16 јули 2011 | access-date = 29 август 2015|archive-date = 16 јули 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110716211651/https://www.npr.org/2011/07/16/137845241/fibonaccis-numbers-the-man-behind-the-math|url-status = live}}</ref><ref name="Man of Numbers excerpt">{{нмс|title = The Man of Numbers: Fibonacci's Arithmetic Revolution [Excerpt]|url = http://www.scientificamerican.com/article/the-man-of-numbers-fibona/|first = Keith|last = Devlin |website = Scientific American| archive-date = 18 јуни 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140618102122/http://www.scientificamerican.com/article/the-man-of-numbers-fibona/ |url-status = live| access-date = 19 август 2015}}</ref> Изворниот ракопис на книгата од 1202 г. се смета за изгубен.<ref name="JSG" /> Зачуван е примерок од 1228 г., каде првиот оддел го претставува бројниот систем и го споредува со други како римските бројки, и дава начини на претворање. Вториот оддел ја образложува неговата примена во деловното работење, на пример за претворање на различни валути и пресметка на добивката и каматите, од голема важност за растот на банкарството. Во неа се обработуваат и [[ирационален број|ирационалните]] и [[прост број|простите броеви]].<ref name="JSG">{{нмс|title = The Man Behind Modern Math|url = http://www.barrons.com/articles/the-man-behind-modern-math-1440227497|access-date = 28 август 2015|first = John Steele|last = Gordon|archive-date = 23 август 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150823132758/http://www.barrons.com/articles/the-man-behind-modern-math-1440227497|url-status = live}}</ref><ref name="Fibonacci: The Man Behind The Math"/><ref name="Man of Numbers excerpt" /> ==Фибоначиева низа== {{Главна|Фибоначиева низа}} Делото „Книга за абакот“ поставило и решило проблем за прирастот на бројот на зајаците врз основа на идеализирани претпоставки. Решението, пококление по поколение, било низа од броеви подоцна наречени [[Фибоначиеви броеви]]. Иако книгата го содржи првиот опис на оваа низа надвор од Индија, во самата индија таа е опишана уште во VI век.<ref>{{наведено списание|first=Pamanand|last=Singh|title=The so-called fibonacci numbers in ancient and medieval India|journal=Historia Mathematica|volume=12|issue=3|year=1985|pages=229–244|doi=10.1016/0315-0860(85)90021-7|doi-access=free}}</ref><ref>{{наведена книга |title = Toward a Global Science | first = Susantha | last = Goonatilake |publisher = Indiana University Press |year = 1998 |page = [https://archive.org/details/towardglobalscie0000goon/page/126 126] |isbn = 978-0-253-33388-9 |url = https://archive.org/details/towardglobalscie0000goon |url-access = registration |quote = Virahanka Fibonacci. }}</ref><ref>{{наведена книга |title=The Art of Computer Programming: Generating All Trees – History of Combinatorial Generation; Volume 4 |first=Donald |last=Knuth |publisher=Addison-Wesley |year=2006 |isbn=978-0-321-33570-8 |page=50 |url=https://books.google.com/books?id=56LNfE2QGtYC&q=rhythms&pg=PA50 |access-date=11 ноември 2020 |archive-date=13 март 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121953/https://books.google.com/books?id=56LNfE2QGtYC&q=rhythms&pg=PA50 |url-status=live }}</ref><ref>Hall, Rachel W. [http://www.sju.edu/~rhall/mathforpoets.pdf Math for poets and drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212145748/http://www.sju.edu/~rhall/mathforpoets.pdf |date=12 февруари 2012 }}. ''Math Horizons'' '''15''' (2008) 10–11.</ref> Во Фибоначиевата низа, секој број е збир од претходните два броја. Фибоначи ги изоставува нулата и првата единица што се набројуваат денес, и ја почнува низата со 1, 2, 3, ... . Сметањето го извел до тринаесетто место, вредноста 233, иако друг ракопис оди до следното, 377.<ref>{{наведен OEIS|1=A000045|2=Fibonacci Numbers}}</ref><ref>{{наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=gvRFAAAAcAAJ&pg=PA231 |title=Scritti: Il Liber Abbaci |first1=Leonardus |last1=Pisanus |first2=Baldassarre |last2=Boncompagni |date=1 јануари 1857 |page=231 |publisher=Tip. delle Scienze Fisiche e Matematiche |via=Google Books |access-date=20 декември 2018 |archive-date=13 март 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121953/https://books.google.com/books?id=gvRFAAAAcAAJ&pg=PA231 |url-status=live }}</ref> Фибоначи не се занимавал со [[златен пресек|златниот пресек]] како граница на односот на последователни броеви во низата. ==Оставнина== Во XIX век во Пиза е подигната статуа на Фибоначи. Денес таа се наоѓа во западната галерија на [[Монументални гробишта во Пиза|Монументалните гробишта]], сместени на [[Пјаца деи Мираколи]].<ref name=statue/><ref>{{нмс| url= https://www.maa.org/external_archive/devlin/Fibonacci.pdf|title=The Man of Numbers: In Search of Leonardo Fibonacci |last= Devlin| first=Keith |year=2010 |website= maa.org| publisher= Mathematical Association of America| pages=21–28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150907132015/https://www.maa.org/external_archive/devlin/Fibonacci.pdf|url-status=live |archive-date=7 септември 2015| access-date=21 декември 2018}}</ref> Постојат разни математички концепти наречени по Фибоначи поради нивната врска со Фибоначиевите броеви. Такви примери се Брамагупта–Фибоначиевиот идентиет, Фибоначиевата техника на пребарување и Пизановиот период. Beyond mathematics, namesakes of Fibonacci include the asteroid 6765 Фибоначи.. ==Дела== * „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'', 1202) — книга за пресметки * „Практика на геометријата“ (''Practica Geometriae'', 1220) — прирачник со техники за [[геодетски премер]], [[мерење]] и разбивањето на [[плоштина|плоштини]] и [[зафатнина|зафатнини]], како и други теми од практичната [[геометрија]]. * „Цвет“ (''Flos'', 1225) — решенија на проблеми поставени од Јован Палермски * „Книга за квадратите“ (''Liber quadratorum'', 1225) — за [[Диофантова равенка|Диофантовите равенки]], посветена на царот Фридрих II . * „На попрост начин“ (''Di minor guisa'') — за трговска аритметика (изгубена) * „Коментар на Книга X од Евклидовите [[Елементи (Евклид)|Елементи]]“ (изгубена) == Поврзано == * [[Фибоначиева низа]] * [[Аделард Батски]] ==Белешки== {{белешки}} ==Наводи== {{наводи|30em}} === Библиографија === {{Refbegin}} * {{наведена книга|url=https://nrc-publications.canada.ca/eng/view/fulltext/?id=fbfdddf4-d0e9-45fe-bef6-fe6d3cbecfa0|title=Fibonacci, his numbers and his rabbits| last1= Drozdyuk| first1= Andriy |last2= Drozdyuk| first2= Denys|date=2010|publisher=Choven Pub|isbn=978-0-9866300-1-9|location=Toronto|oclc=813281753|access-date=26 јануари 2020|archive-date=17 февруари 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217035426/https://nrc-publications.canada.ca/eng/view/fulltext/?id=fbfdddf4-d0e9-45fe-bef6-fe6d3cbecfa0|url-status=live}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{рв|Fibonacci}} * [https://matematickitalent.mk/uploads/books/i5JGNggCwUWWwQ7orDiGaw.pdf Леонардо Фибоначи], Ристо Малчески {{mk}} * [https://enauka.mk/nauchnik-na-denot-leonardo-fibonachi/ Напис за Леонардо Фибоначи], ЕНаука {{mk}} * [https://matematickitalent.mk/uploads/books/y_cTIyiu5EK26TExuEPmtA.pdf Фибиначиевите броеви, Теоријата на Елиот и тргувањето со хартии од вредност], Владимир Јорданов, Математички омнибус, 2021 {{mk}} * [https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost13/Fibonacci/fib_la00.html ''Liber Abaci'' („Книга за абакот“) во оригинал], Библиотека Августана {{la}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фибоначи, Леонардо}} [[Категорија:Италијански математичари]] [[Категорија:Теоретичари на броевите]] [[Категорија:Геометри]] [[Категорија:Луѓе од Пиза]] [[Категорија:Родени во 1170-тите]] [[Категорија:Починати во 13 век]] gmcn2qh9blma6i5zpkdvj1x2cjdcpyj 5537926 5537925 2026-04-12T00:24:44Z Bjankuloski06 332 5537926 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | nickname = | name = Леонардо Фибоначи | image = Fibonacci5.jpg | caption = Замислен портрет на Фибоначи{{efn|Не е познато како Фибоначи навистина изгледал.<ref name=statue>{{нмс |url=http://www.epsilones.com/paginas/artes/artes-027-historia-estatua-ingles.html |title=Fibonacci's Statue in Pisa |publisher=Epsilones.com |access-date=2 август 2010|archive-date=22 февруари 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222022051/http://www.epsilones.com/paginas/artes/artes-027-historia-estatua-ingles.html |url-status=live }}</ref>}} | birth_name = Леонардо Боначи | birth_date = {{c.|1170}} | birth_place = [[Пиза]],<ref>{{наведена книга|last1=Smith|first1=David Eugene|last2=Karpinski|first2=Louis Charles|title=The Hindu–Arabic Numerals|year=1911|page=128|url=https://books.google.com/books?id=wEw6AAAAMAAJ&pg=PA128|location=Boston and London|publisher=Ginn and Company|access-date=2 март 2016|archive-date=13 март 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=wEw6AAAAMAAJ&pg=PA128|url-status=live}}.</ref> [[Република Пиза]] | death_date = {{c.|lk=no}} {{починал на и возраст|1250|||1170||}} | death_place = Пиза | occupation = [[математичар]] | known_for = | father = Гуљелмо Боначи }} '''Леонардо Фибоначи''' ({{langx|it|Leonardo Fibonacci}}), роден '''Леонардо Боначи''' ({{langx|it|Leonardo Bonacci}}) или само '''Фибоначи'''{{efn|„Фибоначи“ е сратено од [[латински јазик|латинското]] {{јаз|la|filius Bonacci}} („син на Боначи“).<ref>{{наведена книга |first= Keith|last= Devlin| title= The Man of Numbers: Fibonacci's Arithmetic Revolution| publisher= A&C Black| year= 2012 | isbn= | page= 13}}</ref>}} ({{c.|1170}} – {{c.|1240–50}}),<ref name=Knott>{{нмс |first=R. |last=MacTutor |url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Fibonacci.html |title=Leonardo Pisano Fibonacci |publisher=www-history.mcs.st-and.ac.uk |access-date=22 декември 2018 |archive-date=28 ноември 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028210911/http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Fibonacci.html |url-status=live }}</ref>{{efn|Наречен и '''Леонардо Пизански''' ({{langx|it|Leonardo di Pisa}}) или '''Леонардо Биголо Пизано''' („Леонардо Патникот/Талкачот од Пиза“).<ref name=livio/>}} — [[Италијанци|италијански]] [[математичар]] from the [[Република Пиза]]. Се смета за „најнадарениот западен математичар во [[среден век|средниот век]]“.<ref>{{МатЛек|413}}</ref> Ги популаризирал [[индоарапски бројки|индоарапските бројки]] во западниот свет преку своето дело „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'') од 1202 г.<ref>{{нмс|url=http://www.halexandria.org/dward093.htm|title=Fibonacci Numbers| website= halexandria.org | publisher= |archive-date=13 октомври 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191013054050/http://halexandria.org/dward093.htm| url-status=live |access-date=29 април 2015}}</ref><ref>{{наведена енциклопедија| url= https://www.britannica.com/eb/article-4153/Leonardo-Pisano |title= Leonardo Pisano: 'Contributions to number theory'| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080617154015/https://www.britannica.com/eb/article-4153/Leonardo-Pisano |archivedate=17 јуни 2008| encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]]| year= 2006| page= 3| access-date= 18 септември 2006}}</ref> и ја вовел низата на [[Фибоначиеви броеви]], која ја дава како пример во делото.<ref>{{наведено списание| last= Singh| first= Parmanand| title= Acharya Hemachandra and the (so called) Fibonacci Numbers| journal= Math| publisher= Ed. Siwan| volume= 20| number= 1| pages= 28–30| year= 1986 |issn= 0047-6269}}</ref> ==Животопис== Роден е околу 1170 г. во семејството на Гуљелмо, трговец и царински службеник.<ref name=livio>{{наведена книга|last=Livio|first=Mario|title=The Golden Ratio: The Story of Phi, the World's Most Astonishing Number|url=https://books.google.com/books?id=bUARfgWRH14C|orig-year=2002|edition=First trade paperback|year=2003|publisher=Broadway Books]]|location=New York City|isbn=0-7679-0816-3|pages=92–93|access-date=19 декември 2018|archive-date= 13 март 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=bUARfgWRH14C|url-status=live}}</ref> кој раководел со трговска испостава во [[Беџаја|Бужа]], денешна Беџаја, [[Алжир]].<ref name= Germano>{{наведено списание| first= G.| last= Germano| title= New editorial perspectives in Fibonacci's Liber abaci| journal= Reti Medievali Rivista| volume= 14| number= 2| url= http://www.rmoa.unina.it/2147/1/400-1462-3-PB.pdf | pages= 157–173| archiveurl= https://web.archive.org/web/20210709022418/http://www.rmoa.unina.it/2147/1/400-1462-3-PB.pdf |archivedate=9 јули 2021| access-date=}}</ref> Патувал со татка си како дете и го стекнал образованието во Бужа, каде ги научил индоарапските бројки.<ref name= "GlickLivesey2014">{{наведена книга| first1=Thomas F.| last1= Glick| first2= Steven| last2= Livesey| first3= Faith| last3= Wallis|title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA172|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-45932-1|page=172|access-date=7 декември 2018|archive-date=13 март 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA172|url-status= live}}</ref><ref name="Knott" /> Фибоначи патувал околу [[Средоземјето]] и се среќавал со многу трговци, учејќи ги нивните системи на аритметика.<ref name= Germano /> Набргу ги согледал многуте предности на индоарапскиот систем, кои, за разлика од тогаш користените [[римски бројки]], овозможувале лесно пресметување со употреба на [[положбен запис]]. Во 1202 г. го завршил делото „Книга за абакот“, преку кое го популаризирал овој броен систем во Европа.<ref name=Knott/> Бил гостин на царот [[Фридрих II (Свето Римско Царство)|Фридрих II]], кој бил љубител на математиката и науката. Дворјанинот Јован Палермски му поставил на Фибоначи неколку задачи од арапските математички книги. Во 1240 г. [[Република Пиза]] го почестила Фибоначи со редовна плата како благодарност за неговите заслуги во својство на советник за сметководство и подучувач на граѓаните.<ref>{{наведени вести | url= https://www.theguardian.com/education/2002/nov/07/research.science | title=A man to count on | first= Keith| last= Devlin | date=7 ноември 2002 | newspaper= The Guardian | access-date=7 јуни 2016 | archive-date=17 септември 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160917004540/https://www.theguardian.com/education/2002/nov/07/research.science | url-status=live }}</ref><ref>{{наведено списание| quote= Considerantes nostre civitatis et civium honorem atque profectum, qui eis, tam per doctrinam quam per sedula obsequia discreti et sapientis viri magistri Leonardi Bigolli, in abbacandis estimationibus et rationibus civitatis eiusque officialium et aliis quoties expedit, conferuntur; ut eidem Leonardo, merito dilectionis et gratie, atque scientie sue prerogativa, in recompensationem laboris sui quem substinet in audiendis et consolidandis estimationibus et rationibus supradictis, a Comuni et camerariis publicis, de Comuni et pro Comuni, mercede sive salario suo, annis singulis, libre xx denariorum et amisceria consueta dari debeant (ipseque pisano Comuni et eius officialibus in abbacatione de cetero more solito serviat), presenti constitutione firmamus.| first= F.| last= Bonaini| title= Memoria unica sincrona di Leonardo Fibonacci, novamente scoperta| journal= Giornale storico degli archivi toscani| volume= 1| number= 4| year= 1857| pages= 239–246}}</ref> Се смета дека починал во Пиза некаде помеѓу 1240<ref>{{наведена книга |title=Fibonacci and Lucas Numbers with Applications|first=Thomas|last=Koshy|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=9781118031315|url=https://books.google.com/books?id=1iDKKceqD2sC&pg=PA3|page=3|access-date=12 декември 2015|archive-date=13 март 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=1iDKKceqD2sC&pg=PA3|url-status=live}}.</ref> и 1250 г.<ref>{{наведена книга |title= Encyclopédia of Mathematics|first=James Stuart|last=Tanton|publisher=Infobase Publishing |year= 2005| isbn= 9780816051243| page=192}}</ref>. ==Книга за абакот== [[Податотека:Liber abbaci magliab f124r.jpg|мини|Страница од „Книга за абакот“]] Во „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'', 1202), Фибоначи го вовел т.н. „начин на [[Древна Индија|Индијците]]“, денес познат како индоарапски систем,<ref name="Sigler2002">{{наведена книга | title = Fibonacci's Liber Abaci | translator-last = Sigler | translator-first = Laurence E. | publisher = Springer-Verlag | year = 2002 | isbn = 0-387-95419-8}}</ref><ref name= "Grimm 1973">{{наведено списание| last= Grimm| first= R. E. | url= http://www.fq.math.ca/Scanned/11-1/grimm.pdf| title= The Autobiography of Leonardo Pisano| journal= Fibonacci Quarterly| volume= 11| number= 1| date= февруари 1973| via= fq.math.ca| pages= 99–104 | doi= 10.1080/00150517.1973.12430873 }}</ref> со десет цифри (вклучувајќи ја [[нула]]та) и [[положбен запис]]. Книгата ја покажала практичната употреба и полезност на овој приод, применувајќи ги цифрите во [[книговодство]]то, претворање на мери и тегови, пресметка на камати, менување на валути и други нешта. Била добро примена меѓу образованите слоеви во Европа и извршила темелно влијание врз европската мисла. Замената на римските бројки, нивниот староегипетски начин на множење и употребата на [[сметалка]] биле голем исчекор во олеснувањето на деловните пресметки, што придонело до развојот на [[банкарство]]то и [[сметководство]]то на континентот.<ref name="Fibonacci: The Man Behind The Math">{{нмс|title = Fibonacci: The Man Behind The Math |url = https://www.npr.org/2011/07/16/137845241/fibonaccis-numbers-the-man-behind-the-math| website = Weekend Edition | publisher= NPR |date= 16 јули 2011 | access-date = 29 август 2015|archive-date = 16 јули 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110716211651/https://www.npr.org/2011/07/16/137845241/fibonaccis-numbers-the-man-behind-the-math|url-status = live}}</ref><ref name="Man of Numbers excerpt">{{нмс|title = The Man of Numbers: Fibonacci's Arithmetic Revolution [Excerpt]|url = http://www.scientificamerican.com/article/the-man-of-numbers-fibona/|first = Keith|last = Devlin |website = Scientific American| archive-date = 18 јуни 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140618102122/http://www.scientificamerican.com/article/the-man-of-numbers-fibona/ |url-status = live| access-date = 19 август 2015}}</ref> Изворниот ракопис на книгата од 1202 г. се смета за изгубен.<ref name="JSG" /> Зачуван е примерок од 1228 г., каде првиот оддел го претставува бројниот систем и го споредува со други како римските бројки, и дава начини на претворање. Вториот оддел ја образложува неговата примена во деловното работење, на пример за претворање на различни валути и пресметка на добивката и каматите, од голема важност за растот на банкарството. Во неа се обработуваат и [[ирационален број|ирационалните]] и [[прост број|простите броеви]].<ref name="JSG">{{нмс|title = The Man Behind Modern Math|url = http://www.barrons.com/articles/the-man-behind-modern-math-1440227497|access-date = 28 август 2015|first = John Steele|last = Gordon|archive-date = 23 август 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150823132758/http://www.barrons.com/articles/the-man-behind-modern-math-1440227497|url-status = live}}</ref><ref name="Fibonacci: The Man Behind The Math"/><ref name="Man of Numbers excerpt" /> ==Фибоначиева низа== {{Главна|Фибоначиева низа}} Делото „Книга за абакот“ поставило и решило проблем за прирастот на бројот на зајаците врз основа на идеализирани претпоставки. Решението, пококление по поколение, било низа од броеви подоцна наречени [[Фибоначиеви броеви]]. Иако книгата го содржи првиот опис на оваа низа надвор од Индија, во самата индија таа е опишана уште во VI век.<ref>{{наведено списание|first=Pamanand|last=Singh|title=The so-called fibonacci numbers in ancient and medieval India|journal=Historia Mathematica|volume=12|issue=3|year=1985|pages=229–244|doi=10.1016/0315-0860(85)90021-7|doi-access=free}}</ref><ref>{{наведена книга |title = Toward a Global Science | first = Susantha | last = Goonatilake |publisher = Indiana University Press |year = 1998 |page = [https://archive.org/details/towardglobalscie0000goon/page/126 126] |isbn = 978-0-253-33388-9 |url = https://archive.org/details/towardglobalscie0000goon |url-access = registration |quote = Virahanka Fibonacci. }}</ref><ref>{{наведена книга |title=The Art of Computer Programming: Generating All Trees – History of Combinatorial Generation; Volume 4 |first=Donald |last=Knuth |publisher=Addison-Wesley |year=2006 |isbn=978-0-321-33570-8 |page=50 |url=https://books.google.com/books?id=56LNfE2QGtYC&q=rhythms&pg=PA50 |access-date=11 ноември 2020 |archive-date=13 март 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121953/https://books.google.com/books?id=56LNfE2QGtYC&q=rhythms&pg=PA50 |url-status=live }}</ref><ref>Hall, Rachel W. [http://www.sju.edu/~rhall/mathforpoets.pdf Math for poets and drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212145748/http://www.sju.edu/~rhall/mathforpoets.pdf |date=12 февруари 2012 }}. ''Math Horizons'' '''15''' (2008) 10–11.</ref> Во Фибоначиевата низа, секој број е збир од претходните два броја. Фибоначи ги изоставува нулата и првата единица што се набројуваат денес, и ја почнува низата со 1, 2, 3, ... . Сметањето го извел до тринаесетто место, вредноста 233, иако друг ракопис оди до следното, 377.<ref>{{наведен OEIS|1=A000045|2=Fibonacci Numbers}}</ref><ref>{{наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=gvRFAAAAcAAJ&pg=PA231 |title=Scritti: Il Liber Abbaci |first1=Leonardus |last1=Pisanus |first2=Baldassarre |last2=Boncompagni |date=1 јануари 1857 |page=231 |publisher=Tip. delle Scienze Fisiche e Matematiche |via=Google Books |access-date=20 декември 2018 |archive-date=13 март 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121953/https://books.google.com/books?id=gvRFAAAAcAAJ&pg=PA231 |url-status=live }}</ref> Фибоначи не се занимавал со [[златен пресек|златниот пресек]] како граница на односот на последователни броеви во низата. ==Оставнина== Во XIX век во Пиза е подигната статуа на Фибоначи. Денес таа се наоѓа во западната галерија на [[Монументални гробишта во Пиза|Монументалните гробишта]], сместени на [[Пјаца деи Мираколи]].<ref name=statue/><ref>{{нмс| url= https://www.maa.org/external_archive/devlin/Fibonacci.pdf|title=The Man of Numbers: In Search of Leonardo Fibonacci |last= Devlin| first=Keith |year=2010 |website= maa.org| publisher= Mathematical Association of America| pages=21–28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150907132015/https://www.maa.org/external_archive/devlin/Fibonacci.pdf|url-status=live |archive-date=7 септември 2015| access-date=21 декември 2018}}</ref> Постојат разни математички концепти наречени по Фибоначи поради нивната врска со Фибоначиевите броеви. Такви примери се Брамагупта–Фибоначиевиот идентиет, Фибоначиевата техника на пребарување и Пизановиот период. Beyond mathematics, namesakes of Fibonacci include the asteroid 6765 Фибоначи.. ==Дела== * „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'', 1202) — книга за пресметки * „Практика на геометријата“ (''Practica Geometriae'', 1220) — прирачник со техники за [[геодетски премер]], [[мерење]] и разбивањето на [[плоштина|плоштини]] и [[зафатнина|зафатнини]], како и други теми од практичната [[геометрија]]. * „Цвет“ (''Flos'', 1225) — решенија на проблеми поставени од Јован Палермски * „Книга за квадратите“ (''Liber quadratorum'', 1225) — за [[Диофантова равенка|Диофантовите равенки]], посветена на царот Фридрих II . * „На попрост начин“ (''Di minor guisa'') — за трговска аритметика (изгубена) * „Коментар на Книга X од Евклидовите [[Елементи (Евклид)|Елементи]]“ (изгубена) == Поврзано == * [[Фибоначиева низа]] * [[Аделард Батски]] ==Белешки== {{белешки}} ==Наводи== {{наводи|30em}} === Библиографија === {{Refbegin}} * {{наведена книга|url=https://nrc-publications.canada.ca/eng/view/fulltext/?id=fbfdddf4-d0e9-45fe-bef6-fe6d3cbecfa0|title=Fibonacci, his numbers and his rabbits| last1= Drozdyuk| first1= Andriy |last2= Drozdyuk| first2= Denys|date=2010|publisher=Choven Pub|isbn=978-0-9866300-1-9|location=Toronto|oclc=813281753|access-date=26 јануари 2020|archive-date=17 февруари 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217035426/https://nrc-publications.canada.ca/eng/view/fulltext/?id=fbfdddf4-d0e9-45fe-bef6-fe6d3cbecfa0|url-status=live}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{рв|Fibonacci}} * [https://matematickitalent.mk/uploads/books/i5JGNggCwUWWwQ7orDiGaw.pdf Леонардо Фибоначи], Ристо Малчески {{mk}} * [https://enauka.mk/nauchnik-na-denot-leonardo-fibonachi/ Напис за Леонардо Фибоначи], ЕНаука {{mk}} * [https://matematickitalent.mk/uploads/books/y_cTIyiu5EK26TExuEPmtA.pdf Фибиначиевите броеви, Теоријата на Елиот и тргувањето со хартии од вредност], Владимир Јорданов, Математички омнибус, 2021 {{mk}} * [https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost13/Fibonacci/fib_la00.html ''Liber Abaci'' („Книга за абакот“) во оригинал], Библиотека Августана {{la}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фибоначи, Леонардо}} [[Категорија:Италијански математичари]] [[Категорија:Теоретичари на броевите]] [[Категорија:Геометри]] [[Категорија:Луѓе од Пиза]] [[Категорија:Родени во 1170-тите]] [[Категорија:Починати во 13 век]] e9twjf6nqv1ct27xs1ij8dgup5l8hzo 5537927 5537926 2026-04-12T00:26:48Z Bjankuloski06 332 5537927 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | nickname = | name = Леонардо Фибоначи | image = Fibonacci5.jpg | caption = Замислен портрет на Фибоначи{{efn|Не е познато како Фибоначи навистина изгледал.<ref name=statue>{{нмс |url=http://www.epsilones.com/paginas/artes/artes-027-historia-estatua-ingles.html |title=Fibonacci's Statue in Pisa |publisher=Epsilones.com |access-date=2 август 2010|archive-date=22 февруари 2014 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140222022051/http://www.epsilones.com/paginas/artes/artes-027-historia-estatua-ingles.html |url-status=live }}</ref>}} | birth_name = Леонардо Боначи | birth_date = {{c.|1170}} | birth_place = [[Пиза]],<ref>{{наведена книга|last1=Smith|first1=David Eugene|last2=Karpinski|first2=Louis Charles|title=The Hindu–Arabic Numerals|year=1911|page=128|url=https://books.google.com/books?id=wEw6AAAAMAAJ&pg=PA128|location=Boston and London|publisher=Ginn and Company|access-date=2 март 2016|archive-date=13 март 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=wEw6AAAAMAAJ&pg=PA128|url-status=live}}.</ref> [[Република Пиза]] | death_date = {{c.|lk=no}} {{починал на и возраст|1250|||1170||}} | death_place = Пиза | occupation = [[математичар]] | known_for = | father = Гуљелмо Боначи }} '''Леонардо Фибоначи''' ({{langx|it|Leonardo Fibonacci}}), роден '''Леонардо Боначи''' ({{langx|it|Leonardo Bonacci}}) или само '''Фибоначи'''{{efn|„Фибоначи“ е сратено од [[латински јазик|латинското]] {{јаз|la|filius Bonacci}} („син на Боначи“).<ref>{{наведена книга |first= Keith|last= Devlin| title= The Man of Numbers: Fibonacci's Arithmetic Revolution| publisher= A&C Black| year= 2012 | isbn= | page= 13}}</ref>}} ({{c.|1170}} – {{c.|1240–50}})<ref name=Knott>{{нмс |first=R. |last=MacTutor |url=http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Fibonacci.html |title=Leonardo Pisano Fibonacci |publisher=www-history.mcs.st-and.ac.uk |access-date=22 декември 2018 |archive-date=28 ноември 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028210911/http://www-history.mcs.st-and.ac.uk/Biographies/Fibonacci.html |url-status=live }}</ref>{{efn|Наречен и '''Леонардо Пизански''' ({{langx|it|Leonardo di Pisa}}) или '''Леонардо Биголо Пизано''' („Леонардо Патникот/Талкачот од Пиза“).<ref name=livio/>}} — [[Италијанци|италијански]] [[математичар]] from the [[Република Пиза]]. Се смета за „најнадарениот западен математичар во [[среден век|средниот век]]“.<ref>{{МатЛек|413}}</ref> Ги популаризирал [[индоарапски бројки|индоарапските бројки]] во западниот свет преку своето дело „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'') од 1202 г.<ref>{{нмс|url=http://www.halexandria.org/dward093.htm|title=Fibonacci Numbers| website= halexandria.org | publisher= |archive-date=13 октомври 2019 |archive-url= https://web.archive.org/web/20191013054050/http://halexandria.org/dward093.htm| url-status=live |access-date=29 април 2015}}</ref><ref>{{наведена енциклопедија| url= https://www.britannica.com/eb/article-4153/Leonardo-Pisano |title= Leonardo Pisano: 'Contributions to number theory'| archiveurl= https://web.archive.org/web/20080617154015/https://www.britannica.com/eb/article-4153/Leonardo-Pisano |archivedate=17 јуни 2008| encyclopedia= [[Encyclopædia Britannica]]| year= 2006| page= 3| access-date= 18 септември 2006}}</ref> и ја вовел низата на [[Фибоначиеви броеви]], која ја дава како пример во делото.<ref>{{наведено списание| last= Singh| first= Parmanand| title= Acharya Hemachandra and the (so called) Fibonacci Numbers| journal= Math| publisher= Ed. Siwan| volume= 20| number= 1| pages= 28–30| year= 1986 |issn= 0047-6269}}</ref> ==Животопис== Роден е околу 1170 г. во семејството на Гуљелмо, трговец и царински службеник.<ref name=livio>{{наведена книга|last=Livio|first=Mario|title=The Golden Ratio: The Story of Phi, the World's Most Astonishing Number|url=https://books.google.com/books?id=bUARfgWRH14C|orig-year=2002|edition=First trade paperback|year=2003|publisher=Broadway Books]]|location=New York City|isbn=0-7679-0816-3|pages=92–93|access-date=19 декември 2018|archive-date= 13 март 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=bUARfgWRH14C|url-status=live}}</ref> кој раководел со трговска испостава во [[Беџаја|Бужа]], денешна Беџаја, [[Алжир]].<ref name= Germano>{{наведено списание| first= G.| last= Germano| title= New editorial perspectives in Fibonacci's Liber abaci| journal= Reti Medievali Rivista| volume= 14| number= 2| url= http://www.rmoa.unina.it/2147/1/400-1462-3-PB.pdf | pages= 157–173| archiveurl= https://web.archive.org/web/20210709022418/http://www.rmoa.unina.it/2147/1/400-1462-3-PB.pdf |archivedate=9 јули 2021| access-date=}}</ref> Патувал со татка си како дете и го стекнал образованието во Бужа, каде ги научил индоарапските бројки.<ref name= "GlickLivesey2014">{{наведена книга| first1=Thomas F.| last1= Glick| first2= Steven| last2= Livesey| first3= Faith| last3= Wallis|title=Medieval Science, Technology, and Medicine: An Encyclopedia|url=https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA172|year=2014|publisher=Routledge|isbn=978-1-135-45932-1|page=172|access-date=7 декември 2018|archive-date=13 март 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=77y2AgAAQBAJ&pg=PA172|url-status= live}}</ref><ref name="Knott" /> Фибоначи патувал околу [[Средоземјето]] и се среќавал со многу трговци, учејќи ги нивните системи на аритметика.<ref name= Germano /> Набргу ги согледал многуте предности на индоарапскиот систем, кои, за разлика од тогаш користените [[римски бројки]], овозможувале лесно пресметување со употреба на [[положбен запис]]. Во 1202 г. го завршил делото „Книга за абакот“, преку кое го популаризирал овој броен систем во Европа.<ref name=Knott/> Бил гостин на царот [[Фридрих II (Свето Римско Царство)|Фридрих II]], кој бил љубител на математиката и науката. Дворјанинот Јован Палермски му поставил на Фибоначи неколку задачи од арапските математички книги. Во 1240 г. [[Република Пиза]] го почестила Фибоначи со редовна плата како благодарност за неговите заслуги во својство на советник за сметководство и подучувач на граѓаните.<ref>{{наведени вести | url= https://www.theguardian.com/education/2002/nov/07/research.science | title=A man to count on | first= Keith| last= Devlin | date=7 ноември 2002 | newspaper= The Guardian | access-date=7 јуни 2016 | archive-date=17 септември 2016 | archive-url= https://web.archive.org/web/20160917004540/https://www.theguardian.com/education/2002/nov/07/research.science | url-status=live }}</ref><ref>{{наведено списание| quote= Considerantes nostre civitatis et civium honorem atque profectum, qui eis, tam per doctrinam quam per sedula obsequia discreti et sapientis viri magistri Leonardi Bigolli, in abbacandis estimationibus et rationibus civitatis eiusque officialium et aliis quoties expedit, conferuntur; ut eidem Leonardo, merito dilectionis et gratie, atque scientie sue prerogativa, in recompensationem laboris sui quem substinet in audiendis et consolidandis estimationibus et rationibus supradictis, a Comuni et camerariis publicis, de Comuni et pro Comuni, mercede sive salario suo, annis singulis, libre xx denariorum et amisceria consueta dari debeant (ipseque pisano Comuni et eius officialibus in abbacatione de cetero more solito serviat), presenti constitutione firmamus.| first= F.| last= Bonaini| title= Memoria unica sincrona di Leonardo Fibonacci, novamente scoperta| journal= Giornale storico degli archivi toscani| volume= 1| number= 4| year= 1857| pages= 239–246}}</ref> Се смета дека починал во Пиза некаде помеѓу 1240<ref>{{наведена книга |title=Fibonacci and Lucas Numbers with Applications|first=Thomas|last=Koshy|publisher=John Wiley & Sons|year=2011|isbn=9781118031315|url=https://books.google.com/books?id=1iDKKceqD2sC&pg=PA3|page=3|access-date=12 декември 2015|archive-date=13 март 2023| archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121951/https://books.google.com/books?id=1iDKKceqD2sC&pg=PA3|url-status=live}}.</ref> и 1250 г.<ref>{{наведена книга |title= Encyclopédia of Mathematics|first=James Stuart|last=Tanton|publisher=Infobase Publishing |year= 2005| isbn= 9780816051243| page=192}}</ref>. ==Книга за абакот== [[Податотека:Liber abbaci magliab f124r.jpg|мини|Страница од „Книга за абакот“]] Во „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'', 1202), Фибоначи го вовел т.н. „начин на [[Древна Индија|Индијците]]“, денес познат како индоарапски систем,<ref name="Sigler2002">{{наведена книга | title = Fibonacci's Liber Abaci | translator-last = Sigler | translator-first = Laurence E. | publisher = Springer-Verlag | year = 2002 | isbn = 0-387-95419-8}}</ref><ref name= "Grimm 1973">{{наведено списание| last= Grimm| first= R. E. | url= http://www.fq.math.ca/Scanned/11-1/grimm.pdf| title= The Autobiography of Leonardo Pisano| journal= Fibonacci Quarterly| volume= 11| number= 1| date= февруари 1973| via= fq.math.ca| pages= 99–104 | doi= 10.1080/00150517.1973.12430873 }}</ref> со десет цифри (вклучувајќи ја [[нула]]та) и [[положбен запис]]. Книгата ја покажала практичната употреба и полезност на овој приод, применувајќи ги цифрите во [[книговодство]]то, претворање на мери и тегови, пресметка на камати, менување на валути и други нешта. Била добро примена меѓу образованите слоеви во Европа и извршила темелно влијание врз европската мисла. Замената на римските бројки, нивниот староегипетски начин на множење и употребата на [[сметалка]] биле голем исчекор во олеснувањето на деловните пресметки, што придонело до развојот на [[банкарство]]то и [[сметководство]]то на континентот.<ref name="Fibonacci: The Man Behind The Math">{{нмс|title = Fibonacci: The Man Behind The Math |url = https://www.npr.org/2011/07/16/137845241/fibonaccis-numbers-the-man-behind-the-math| website = Weekend Edition | publisher= NPR |date= 16 јули 2011 | access-date = 29 август 2015|archive-date = 16 јули 2011|archive-url = https://web.archive.org/web/20110716211651/https://www.npr.org/2011/07/16/137845241/fibonaccis-numbers-the-man-behind-the-math|url-status = live}}</ref><ref name="Man of Numbers excerpt">{{нмс|title = The Man of Numbers: Fibonacci's Arithmetic Revolution [Excerpt]|url = http://www.scientificamerican.com/article/the-man-of-numbers-fibona/|first = Keith|last = Devlin |website = Scientific American| archive-date = 18 јуни 2014|archive-url = https://web.archive.org/web/20140618102122/http://www.scientificamerican.com/article/the-man-of-numbers-fibona/ |url-status = live| access-date = 19 август 2015}}</ref> Изворниот ракопис на книгата од 1202 г. се смета за изгубен.<ref name="JSG" /> Зачуван е примерок од 1228 г., каде првиот оддел го претставува бројниот систем и го споредува со други како римските бројки, и дава начини на претворање. Вториот оддел ја образложува неговата примена во деловното работење, на пример за претворање на различни валути и пресметка на добивката и каматите, од голема важност за растот на банкарството. Во неа се обработуваат и [[ирационален број|ирационалните]] и [[прост број|простите броеви]].<ref name="JSG">{{нмс|title = The Man Behind Modern Math|url = http://www.barrons.com/articles/the-man-behind-modern-math-1440227497|access-date = 28 август 2015|first = John Steele|last = Gordon|archive-date = 23 август 2015|archive-url = https://web.archive.org/web/20150823132758/http://www.barrons.com/articles/the-man-behind-modern-math-1440227497|url-status = live}}</ref><ref name="Fibonacci: The Man Behind The Math"/><ref name="Man of Numbers excerpt" /> ==Фибоначиева низа== {{Главна|Фибоначиева низа}} Делото „Книга за абакот“ поставило и решило проблем за прирастот на бројот на зајаците врз основа на идеализирани претпоставки. Решението, пококление по поколение, било низа од броеви подоцна наречени [[Фибоначиеви броеви]]. Иако книгата го содржи првиот опис на оваа низа надвор од Индија, во самата индија таа е опишана уште во VI век.<ref>{{наведено списание|first=Pamanand|last=Singh|title=The so-called fibonacci numbers in ancient and medieval India|journal=Historia Mathematica|volume=12|issue=3|year=1985|pages=229–244|doi=10.1016/0315-0860(85)90021-7|doi-access=free}}</ref><ref>{{наведена книга |title = Toward a Global Science | first = Susantha | last = Goonatilake |publisher = Indiana University Press |year = 1998 |page = [https://archive.org/details/towardglobalscie0000goon/page/126 126] |isbn = 978-0-253-33388-9 |url = https://archive.org/details/towardglobalscie0000goon |url-access = registration |quote = Virahanka Fibonacci. }}</ref><ref>{{наведена книга |title=The Art of Computer Programming: Generating All Trees – History of Combinatorial Generation; Volume 4 |first=Donald |last=Knuth |publisher=Addison-Wesley |year=2006 |isbn=978-0-321-33570-8 |page=50 |url=https://books.google.com/books?id=56LNfE2QGtYC&q=rhythms&pg=PA50 |access-date=11 ноември 2020 |archive-date=13 март 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121953/https://books.google.com/books?id=56LNfE2QGtYC&q=rhythms&pg=PA50 |url-status=live }}</ref><ref>Hall, Rachel W. [http://www.sju.edu/~rhall/mathforpoets.pdf Math for poets and drummers] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120212145748/http://www.sju.edu/~rhall/mathforpoets.pdf |date=12 февруари 2012 }}. ''Math Horizons'' '''15''' (2008) 10–11.</ref> Во Фибоначиевата низа, секој број е збир од претходните два броја. Фибоначи ги изоставува нулата и првата единица што се набројуваат денес, и ја почнува низата со 1, 2, 3, ... . Сметањето го извел до тринаесетто место, вредноста 233, иако друг ракопис оди до следното, 377.<ref>{{наведен OEIS|1=A000045|2=Fibonacci Numbers}}</ref><ref>{{наведена книга |url=https://books.google.com/books?id=gvRFAAAAcAAJ&pg=PA231 |title=Scritti: Il Liber Abbaci |first1=Leonardus |last1=Pisanus |first2=Baldassarre |last2=Boncompagni |date=1 јануари 1857 |page=231 |publisher=Tip. delle Scienze Fisiche e Matematiche |via=Google Books |access-date=20 декември 2018 |archive-date=13 март 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230313121953/https://books.google.com/books?id=gvRFAAAAcAAJ&pg=PA231 |url-status=live }}</ref> Фибоначи не се занимавал со [[златен пресек|златниот пресек]] како граница на односот на последователни броеви во низата. ==Оставнина== Во XIX век во Пиза е подигната статуа на Фибоначи. Денес таа се наоѓа во западната галерија на [[Монументални гробишта во Пиза|Монументалните гробишта]], сместени на [[Пјаца деи Мираколи]].<ref name=statue/><ref>{{нмс| url= https://www.maa.org/external_archive/devlin/Fibonacci.pdf|title=The Man of Numbers: In Search of Leonardo Fibonacci |last= Devlin| first=Keith |year=2010 |website= maa.org| publisher= Mathematical Association of America| pages=21–28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20150907132015/https://www.maa.org/external_archive/devlin/Fibonacci.pdf|url-status=live |archive-date=7 септември 2015| access-date=21 декември 2018}}</ref> Постојат разни математички концепти наречени по Фибоначи поради нивната врска со Фибоначиевите броеви. Такви примери се Брамагупта–Фибоначиевиот идентиет, Фибоначиевата техника на пребарување и Пизановиот период. Beyond mathematics, namesakes of Fibonacci include the asteroid 6765 Фибоначи.. ==Дела== * „Книга за абакот“ (''Liber Abaci'', 1202) — книга за пресметки * „Практика на геометријата“ (''Practica Geometriae'', 1220) — прирачник со техники за [[геодетски премер]], [[мерење]] и разбивањето на [[плоштина|плоштини]] и [[зафатнина|зафатнини]], како и други теми од практичната [[геометрија]]. * „Цвет“ (''Flos'', 1225) — решенија на проблеми поставени од Јован Палермски * „Книга за квадратите“ (''Liber quadratorum'', 1225) — за [[Диофантова равенка|Диофантовите равенки]], посветена на царот Фридрих II . * „На попрост начин“ (''Di minor guisa'') — за трговска аритметика (изгубена) * „Коментар на Книга X од Евклидовите [[Елементи (Евклид)|Елементи]]“ (изгубена) == Поврзано == * [[Фибоначиева низа]] * [[Аделард Батски]] ==Белешки== {{белешки}} ==Наводи== {{наводи|30em}} === Библиографија === {{Refbegin}} * {{наведена книга|url=https://nrc-publications.canada.ca/eng/view/fulltext/?id=fbfdddf4-d0e9-45fe-bef6-fe6d3cbecfa0|title=Fibonacci, his numbers and his rabbits| last1= Drozdyuk| first1= Andriy |last2= Drozdyuk| first2= Denys|date=2010|publisher=Choven Pub|isbn=978-0-9866300-1-9|location=Toronto|oclc=813281753|access-date=26 јануари 2020|archive-date=17 февруари 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200217035426/https://nrc-publications.canada.ca/eng/view/fulltext/?id=fbfdddf4-d0e9-45fe-bef6-fe6d3cbecfa0|url-status=live}} {{Refend}} == Надворешни врски == {{рв|Fibonacci}} * [https://matematickitalent.mk/uploads/books/i5JGNggCwUWWwQ7orDiGaw.pdf Леонардо Фибоначи], Ристо Малчески {{mk}} * [https://enauka.mk/nauchnik-na-denot-leonardo-fibonachi/ Напис за Леонардо Фибоначи], ЕНаука {{mk}} * [https://matematickitalent.mk/uploads/books/y_cTIyiu5EK26TExuEPmtA.pdf Фибиначиевите броеви, Теоријата на Елиот и тргувањето со хартии од вредност], Владимир Јорданов, Математички омнибус, 2021 {{mk}} * [https://www.hs-augsburg.de/~harsch/Chronologia/Lspost13/Fibonacci/fib_la00.html ''Liber Abaci'' („Книга за абакот“) во оригинал], Библиотека Августана {{la}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фибоначи, Леонардо}} [[Категорија:Италијански математичари]] [[Категорија:Теоретичари на броевите]] [[Категорија:Геометри]] [[Категорија:Луѓе од Пиза]] [[Категорија:Родени во 1170-тите]] [[Категорија:Починати во 13 век]] 6eeb3uvy84yzmw24dsx4y9pg9upwuc5 0 782781 5537745 5457070 2026-04-11T16:24:09Z ~2026-22497-59 132153 5537745 wikitext text/x-wiki :''За другите значења на поимот видете ја [[Пиреј (појаснување)|страницата за појаснување]].'' {{Инфокутија за книга | name = Пиреј | image = [[Податотека:Пиреј.jpg|200px]] | caption = Корицата на „Пиреј“ (издание на „Три“). | author = [[Петре М. Андреевски]] | cover_artist = Томислав Филипов, Александар Саздов | country = {{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]] | language = [[македонски јазик|македонски]] | genre = историски, социјален | media_type = печатено издание, 140 х 205 mm (И.К. „Три“) | publisher = [[Наша книга (Издавачка куќа)|Наша книга]], [[Три]], [[Табернакул (издавачка куќа)|Табернакул]] и др. | release_date = 1980 (оригинал) | pages = 263 („Наша книга“), 252 („Три“) | ISBN = }} '''Пиреј''' — роман на македонскиот писател [[Петре М. Андреевски]], првобитно издаден во [[1980]] година. За кратко време, тој станал еден од најчитаните македонски романи во поновата македонска книжевност и ужива статус на култен македонски роман.<ref>[http://www.kniga.com.mk/?pArtID=676&pDetail=Y Петре М. Андреевски, Пиреј.] на официјалната страница на И.К. „Три“.</ref> == Посвета и наслов == Романот ја носи следнава посвета:<ref name="ReferenceA">Петре М. Андреевски, ''Пиреј'' (четврто издание), Скопје: Наша книга, 1986, стр. 5.</ref> {{Цитатник|На моите баби: Велика, Милка и Севда, наместо запалена свеќа на нивниот гроб, иако знам дека ова е мало пламенче за да угрее нивната бескрајно испустена душа.}} Притоа, на почетокот на романот, авторот го дава следново објаснение за насловот:<ref name="ReferenceA"/> {{Цитатник|[[Пиреј]] е троскотна трева, а некои ја викаат и Коштрева. Ама ти колку сакаш кошкај ја, корни ја, куби ја, таа пак не умира. Само малку да се допре до земјата и пак ќе се фати, ќе оживи, ќе потера. Ништо не ја ништи таа трева.}} Најпосле, на крајот од романот, авторот објаснува дека за да обезбеди поубедлива документарност во толкувањето на личните и општите судбини за време на [[Балкански војни|Балканските војни]] и [[Првата светска војна]], тој разговарал со десетина преживеани учесници во војните, а исто така се потпирал и врз „Воениот дневник“ на учителот Милорад Марковиќ.<ref>Петре М. Андреевски, ''Пиреј'' (четврто издание), Скопје: Наша книга, 1986, стр. 263.</ref> == Содржина == Дејствието во романот го покрива периодот на [[Балкански војни|Балканските војни]], [[Прва светска војна|Првата светска војна]] и повоениот период, ги следи главните политички случувањата на [[Балкански Полуостров|Балканот]] кон крајот на владеењето на [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], како и нивното влијание врз едно македонско село и врз брачниот пар Јон и Велика. Во романот се прикажани бедата, [[војна]]та, неукоста, болестите, гладот и студот. Оваа книга го опишува животот во Македонија во тоа време. Ништо на светот не може да го одземе мајчинското од мајка и ништо не може да боли повеќе од загубата на чедото. Главниот лик Велика едно по едно ги губи своите пет деца, а нема никаква моќ да направи нешто за да го запре тоа.<ref>[http://sakamknigi.mk/index.php?option=com_k2&view=item&id=225:%D0%BF%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%98-%D0%BF%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B5-%D0%BC-%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8&Itemid=6 Пиреј од Петре М. Андреевски] на sakamknigi.mk</ref> Романот започнува со сцената на [[закоп]]от на старицата Велика Мегленоска. Пред да умре, таа оставила завет дека не сака да ја закопаат со нејзиниот маж Јон. Нејзиниот син Роден Мегленоски прашува за причините за таа одлука и тогаш стрико му Дуко Вендија почнува да раскажува за животот на Јон и Велика при што наизменично се прикажани приказните на двајцата.<ref>Петре М. Андреевски, ''Пиреј'' (четврто издание), Скопје: Наша книга, 1986, стр. 9-13.</ref> Во детството, татко му на Јон, Коте, заминува на [[Печалбар|печалба]], а мајка му се разболува од некоја чудна [[болест]]. По некое време, Коте се враќа дома за да ја види сопруга си. Се збогуваат со неа, и тогаш тој го праќа Јон и брат му Мирче да живеат во блискиот [[манастир]]. Во манастирот доаѓаат тројца комити и го убиваат [[Свештенство|отецот]] Висарион. Тогаш Јон им се придружува на комитите. Еден ден, додека Велика работи на нивата со [[пченка]], Јон ја набљудува, заветувајќи се дека таа ќе му стане жена. Подоцна, при една нивна средба, Јон и Велика си даваат збор дека ќе се земат, наспроти [[сон]]от на Велика дека ќе се омажи за војник. Набргу, тие прават [[свадба]], а потоа Велика почнува да раѓа при што постојано се измачува со болестите на децата и со напорната домашна работа. За тоа време, Јон е повремено комита во четата на локалниот [[војвода]], а повремено ги извршува земјоделските работи, заедно со жена си, борејќи се за опстанок. На почетокот, ним им помага брат му Мирче, но откако се жени, тој заминува на печалба во [[САД]]. Тогаш започнува [[Првата светска војна]] и војводата ја распушта четата.<ref>Петре М. Андреевски, ''Пиреј'' (четврто издание), Скопје: Наша книга, 1986, стр. 14-52.</ref> Во селото пристигнува [[Србија|српската]] војска која ги мобилизира мажите и Јон завршува на фронтот како српски војник. Тогаш, Велика се присетува на една случка пред војната, кога таа и Јон набљудувале како на небото се борат [[штркови]]те и [[орли]]те, а таа претчувствувала дека надоаѓа голема [[војна]]. И додека Јон учествува во тешките борби меѓу српската и [[Бугарија|бугарската]] војска, неговото најголемо дете, Ангеле, погинува во игра, кога со другарите фрла [[куршум]]и во огнот. Првата зима по започнувањето на војната е многу остра и во селото владеат [[глад]], [[Вошка|вошки]] и [[болест]]и. Роса, ќерката на Јон и Велика, се разболува и умира, а Велика самата ја [[закоп]]ува.<ref>Петре М. Андреевски, ''Пиреј'' (четврто издание), Скопје: Наша книга, 1986, стр. 53-98.</ref> На фронтот, Јон копнее да го посети семејството, а за да добие отсуство мора да зароби непријателски војник. Ноќта, тој заробува бугарски војник, кој всушност е неговиот брат Мирче. Иако поминува зимата, во селото сè уште владеат гладот и [[болест]]ите и многу луѓе умираат, а некои од селаните гинат на фронтот. Во селото се сместуваат германските и бугарските војници и селаните се ангажирани на принудна работа. Тогаш се разболува уште едно од децата на Велика, синот Здравко, кој набргу умира. Мирче му раскажува на Јон дека тој и другите печалбари, кога слушнале за војната во [[Македонија]], дале отказ од работата и заминал кон татковината; патем, од радост, ги фрлиле пасошите в море, но кога пристигнале во [[Варна]] биле уапсени и осудени на смртна казна како странски шпиони; сепак, во последен миг биле помилувани, но испратени на фронтот, како бугарски војници. Јон го носи Мирче во својата чета, но не добива отсуство, туку само е унапреден.<ref>Петре М. Андреевски, ''Пиреј'' (четврто издание), Скопје: Наша книга, 1986, стр. 99-126.</ref> Летото, исплашени од болестите кои постојано се шират, селаните во очај решаваат живи да ги запалат сите селски [[Куче|кучиња]], меѓутоа ниту тоа не ги запира болестите, па селаните го напуштаат селото. Тогаш, уште две деца на Велика, Калинка и Ѕвездан, се разболуваат и умираат во ист ден. На фронтот, пак, Јон е ранет во ногата и пренесен во болницата, во близината на [[Битола]] каде му го [[Ампутација|ампутираат]] палецот на ногата, а откога закрепнува, повторно го враќаат на фронтот. Велика, пак, ја посетуваат комитите, кои го сметаат Јон за предавник и ѝ се закануваат дека ќе ја заколат. По некое време, во селото пристигнува глас дека се приближува бугарската војска, која пали сè пред себе и селаните повторно бегаат во шумата. Оттаму, тие набљудуваат како гори соседното село [[Вирово]].<ref>Петре М. Андреевски, ''Пиреј'' (четврто издание), Скопје: Наша книга, 1986, стр. 127-206.</ref> Јон учествува во тешките завршни борби во кои има многу загинати и ранети војници, но тој има среќа и останува неповреден. Набргу, војната завршува и Јон, одликуван со бројни ордени, се враќа дома, а кога Велика му кажува за смртта на децата, тој доживува шок и косата наеднаш му побелува. При едно патување во Битола, Велика и Уља дознаваат дека за време на војната Мирче бегал од една во друга војска, потоа служел во англиската армија и најпосле избегал во странство. Во селото доаѓа српската власт, која врши [[попис]] на луѓето и имотот при што им ги менува презимињата на луѓето, а Јон соработува со власта. Тој станува [[Алкохолизам|алкохоличар]] и се однесува грубо со Велика и без причина ја тепа во секоја прилика. Исто така, тој се однесува лошо и кон луѓето од селото. Еднаш, кога пијан заспива крај патот, некои луѓе жив го заѕидале во гроб. Велика повторно е бремена. Кога некој во жандармеријата фрла [[бомба]], Јон е повикан таму и тој повторно се опива, иако веќе е сериозно болен. Пијан, тој заспива крај патот и замрзнува, но еден минувач го наоѓа и го носи дома. Додека тој лежи тешко болен во креветот, Велика го раѓа синот Роден, а во тој миг умира Јон.<ref>Петре М. Андреевски, ''Пиреј'' (четврто издание), Скопје: Наша книга, 1986, стр. 207-261.</ref> ==Изданија на романот== * ''Четврто издание'': Четвртото издание на „Пиреј“ го објавила издавачката куќа „[[Наша книга (Издавачка куќа)|Наша книга]]“ во 1986 година, во рамки на библиотеката „Бисери“. Книгата, со обем од 263 страници и со димензии од 20 сантиметри, е каталогизирана во [[НУБ „Климент Охридски“]] во Скопје и ја носи меѓународната ознака YU ISBN 86-373-0108-8. Книгата била испечатена во [[печатница]]та „Нова Македонија“ во [[Скопје]], во тираж од 2 000 примероци, а ликовно-графичкото уредување е дело на Томислав Филипов.<ref>Петре М. Андреевски, ''Пиреј'' (четврто издание), Скопје: Наша книга, 1986.</ref> == Наводи== {{наводи}} == Поврзано== * [[Македонска книжевност]] == Надворешни врски == * [http://mk.wikibooks.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%98_-_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B5_%D0%9C._%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8 „Пиреј“] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20111119124131/http://mk.wikibooks.org/wiki/%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%98_-_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B5_%D0%9C._%D0%90%D0%BD%D0%B4%D1%80%D0%B5%D0%B5%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8 |date=2011-11-19 }} на Викикниги. *[http://www.scribd.com/doc/56228433/%D0%9F%D0%B8%D1%80%D0%B5%D1%98 Осврт на романот „Пиреј“] * [http://www.utrinski.com.mk/?ItemID=67ED2A1AC374294AAAC8F7731560EA68 Романот „Пиреј“ од Петре М. Андреевски промовиран на руски]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://217.16.70.245/?pBroj=2195&stID=77743&pR=5 Делото на Петре М. Андреевски е редок духовен и јазичен храм]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.vest.com.mk/?ItemID=F8BE9D47385AB249A81F5500640B3016 Пиреј од Петре М. Андреевски на англиски јазик] * [https://msoldieroflove.wordpress.com/2020/11/13/прекрасни-и-извонредни-мисли-од-пире/ Прекрасни и извонредни мисли од „Пиреј“ на Петре М. Андреевски!] {{Петре М. Андреевски}} {{Македонска книжевност}} [[Категорија:Македонски романи]] [[Категорија:Романи кои се одвиваат во Македонија]] [[Категорија:Дела на Петре М. Андреевски]] [[Категорија:Книги од 1980 година]] [[Категорија:Појавено во 1980 година во Македонија]] [[Категорија:Воени романи]] gcuf4dwmzbgte1k26t1d8vprfye2fcw 0 1037306 5537883 5515761 2026-04-11T23:11:39Z Bjankuloski06 332 /* Животопис */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537883 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Душко Поповиќ<br>Душко Поповић | портрет = | px = 180п | занимање = комунист и партизан | опис = | роден-дата = {{роден на|3|јануари|1913}} | роден-место = {{роден во|Врање}}, [[Кралство Србија]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1943|5|17|1913|1|3}} | починал-место = {{починал во|Тирана}}, [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|Кралство Албанија]] | наставка = |image_name=Dushko Popovic.jpg}} '''Душко Поповиќ''' ([[српски]]: ''Душко Поповић''; {{роден во|Врање}}, [[Србија]], {{роден на|3|јануари|1913}} - {{починал во|Тирана}}, [[Албанија]], {{починал на|17|мај|1943}})<ref>Дејан Алексиќ „Душко Поповиќ-Ѓоко: прилог кон биографијата“, Скопје, 1985, 69 стр.</ref> бил македонски и југословенски комунист и партизан. ==Животопис== Поповиќ е роден во [[Врање]], [[Кралство Србија|Србија]], во [[1913]] година. Имал нешто повеќе од една година кога неговото семејство се преселило во [[Скопје]]. Завршил основно училиште и [[гимназија]] во Скопје, а во [[1932]] година се запишал на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во Скопје. Во [[1934]] година, тој бил примен за член на [[КПЈ]]. Како студент активно работел во движењето на напредните студенти. Правилно ја разбрал ситуацијата во која се наоѓал [[Македонци|македонскиот народ]], чие револуционерно минато добро го познавал. Со својата неуморна работа придонел за правилното ориентирање на напредната македонска интелигенција. Како и многу други, силно ги чувствувал тешкотиите на кои биле изложени работните маси од градот и селото. Како истакнат организатор против режимот, полицијата постојано го гонела.<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и други|publisher=Историски Архив|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=116-117}}</ref> На [[26 јануари]] [[1935]] година е уапсен и во јуни 1935 година е осуден на една и пол година затвор. Казната ја издржувал во [[Сремска Митровица]]. Од затвор излегува на [[27 јули]] [[1936]] година.<ref name=":1" /> По издржувањето на казната неуморно работел за организационо зацврстување на студентското движење. По негова иницијатива бил организиран првиот состанок на студентите од сите градови на [[Вардарска Македонија|вардарскиот дел]] на [[Македонија (регион)|Македонија]], што бил одржан во летото [[1936]] година во [[Охрид]]. Кога [[Трет Рајх|Германија]] ја нападнале [[Чехословачка]] во 1938 година, станал еден од организаторите на акцијата за пријавување на доброволци за одбрана и помош на народот од оваа земја. И самиот се јавил за доброволец, заедно со неколку стотини младинци. Во наредната 1939 година, тој придонел да бидат осудат [[Кралство Италија|италијанските]] [[фашисти]], кои ја нападнале и ја [[Италијански протекторат на Албанија (1939–1943)|зазеле]] [[Кралство Албанија|Албанија]].<ref name=":0" /> Во [[1939]] година, тој станал член на редакцијата на „''[[Наша реч]]''“. Бил организатор на протестните демонстрации. Учествувал на општонародните демонстрации од [[27 март]] [[1941]] година во Скопје. === Окупација на Македонија === [[Податотека:Kućata na Popović (2).JPG|десно|мини|220п|Споменик на местото каде била куќата на Поповиќ во [[Ново Маало]], Скопје.]] По [[Окупација на Македонија во Втората светска војна|окупацијата на Македонија]] во [[1941]] година, тој преминал во илегала и делувал прво во [[Скопје]], а од есента 1941 година во Западна Македонија, во [[Гостивар]]. Во [[1943]] година, тој бил еден од организаторите на [[Мавровско-гостиварски НОПО „Кораб“|Мавровско-гостиварскиот партизански одред „Кораб“]] и негов инструктор. На [[27 април]] [[1943]] година, тој бил уапсен по битката против [[балисти]]те во [[Ново Село (Гостиварско)|Ново Село]], [[Гостиварско]]. Тој бил спроведен во затворот во [[Тирана]], и бил осуден на смрт и обесен на [[17 мај]] [[1943]] година, заедно со петмина други соборци.<ref name=":1">[http://www.marxists.org/makedonski/kolendik/1986/racin.htm Антун Колендиќ „Рацин на робија“]</ref> По повод неговата ликвидација, албанското население протестирало и демонстрирало по улиците на [[Тирана]].<ref name=":0" /> Во негова чест, неколку македонски улици го носат неговото име, а на местото каде што била неговата куќа во Скопје, во [[Ново Маало]], било поставено спомен-обележје.<ref>Крсто Здравковски „Да не се заборави: споменици и спомен белези од НОВ во Скопје“, Скопје, 1982, 90-91 стр.</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Поповиќ, Душко}} [[Категорија:Луѓе од Врање]] [[Категорија:Македонски партизани]] [[Категорија:Македонски комунисти]] [[Категорија:Југословенски комунисти]] [[Категорија:Македонски Срби]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] [[Категорија:Југословенски затвореници и притвореници]] [[Категорија:Затвореници и притвореници во Југославија]] [[Категорија:Затвореници и притвореници во Албанија]] htqufle0kylbkjjzi0gdbof8vovotl6 10 1062291 5537685 4145337 2026-04-11T14:08:04Z Andrew012p 85224 5537685 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци директно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија астронаут | name = | image = | image_size = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | mission = | insignia = | eva1 = | eva2 = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || Задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `активен`, `пензиониран` или `починат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `Државен универзитет на Северна Каролина`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''mission''' || Список на мисии. || Користете <code><br><code> за нови редови. |- | '''eva1''' || Вкупно излегувања (ИОС). || Број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva2''' || Вкупно време во ИОС. || Времетраење на излегувањата. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Предлошка:'' <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Предлошка:'' <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија астронаут | name = Кристина Кук | image = Christina Koch official profile.jpg | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | alma_mater = [[Државен универзитет на Северна Каролина]] | status = активен | selection = 2013 NASA Group 21 | mission = [[Артемис II]]<br>[[Експедиција 59]] }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> oavgyevvn3bye68ifiptppodklcdzq5 5537686 5537685 2026-04-11T14:10:15Z Andrew012p 85224 5537686 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци директно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија астронаут | name = | image = | image_size = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | mission = | insignia = | eva1 = | eva2 = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || Задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `активен`, `пензиониран` или `починат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `Државен универзитет на Северна Каролина`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''mission''' || Список на мисии. || Користете <code><nowiki><br></nowiki></code> за нови редови. |- | '''eva1''' || Вкупно излегувања (ИОС). || Број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva2''' || Вкупно време во ИОС. || Времетраење на излегувањата. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Предлошка:'' <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Предлошка:'' <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија астронаут | name = Кристина Кук | image = Christina Koch official profile.jpg | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | alma_mater = [[Државен универзитет на Северна Каролина]] | status = активен | selection = 2013 NASA Group 21 | mission = [[Артемис II]]<br>[[Експедиција 59]] }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> gfkr1ow9a3w82k80chszybe3kpuekhf 5537687 5537686 2026-04-11T14:12:23Z Andrew012p 85224 /* Упатство за датуми */ 5537687 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци директно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија астронаут | name = | image = | image_size = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | mission = | insignia = | eva1 = | eva2 = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || Задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `активен`, `пензиониран` или `починат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `Државен универзитет на Северна Каролина`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''mission''' || Список на мисии. || Користете <code><nowiki><br></nowiki></code> за нови редови. |- | '''eva1''' || Вкупно излегувања (ИОС). || Број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva2''' || Вкупно време во ИОС. || Времетраење на излегувањата. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Преку предлошка:'' # <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code> (автоматски пресметува возраст) # <code><nowiki>{{роден на|29|јануари|1979}}</nowiki></code> (текстуален приказ) ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Преку предлошка:'' # **Раѓање:** <code><nowiki>{{роден на|3|април|1924}}</nowiki></code>. # **Смрт:** <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' # **Раѓање:** <code>3 април 1924</code>. # **Смрт:** <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија астронаут | name = Кристина Кук | image = Christina Koch official profile.jpg | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | alma_mater = [[Државен универзитет на Северна Каролина]] | status = активен | selection = 2013 NASA Group 21 | mission = [[Артемис II]]<br>[[Експедиција 59]] }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> ob5zbi7pkm3nzlrkiq5rgcpgct8t84r 5537688 5537687 2026-04-11T14:12:49Z Andrew012p 85224 /* Упатство за датуми */ 5537688 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци директно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија астронаут | name = | image = | image_size = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | mission = | insignia = | eva1 = | eva2 = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || Задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `активен`, `пензиониран` или `починат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `Државен универзитет на Северна Каролина`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''mission''' || Список на мисии. || Користете <code><nowiki><br></nowiki></code> за нови редови. |- | '''eva1''' || Вкупно излегувања (ИОС). || Број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva2''' || Вкупно време во ИОС. || Времетраење на излегувањата. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Преку предлошка:'' # <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code> (автоматски пресметува возраст) # <code><nowiki>{{роден на|29|јануари|1979}}</nowiki></code> (текстуален приказ) ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Преку предлошка:'' # Раѓање: <code><nowiki>{{роден на|3|април|1924}}</nowiki></code>. # Смрт: <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' # Раѓање: <code>3 април 1924</code>. # Смрт: <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија астронаут | name = Кристина Кук | image = Christina Koch official profile.jpg | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | alma_mater = [[Државен универзитет на Северна Каролина]] | status = активен | selection = 2013 NASA Group 21 | mission = [[Артемис II]]<br>[[Експедиција 59]] }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> lnfui1rf3dsdl0ekr74kc5eqwf1wmvd 5537689 5537688 2026-04-11T14:13:10Z Andrew012p 85224 /* Пример */ 5537689 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци директно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија астронаут | name = | image = | image_size = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | mission = | insignia = | eva1 = | eva2 = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || Задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `активен`, `пензиониран` или `починат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `Државен универзитет на Северна Каролина`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''mission''' || Список на мисии. || Користете <code><nowiki><br></nowiki></code> за нови редови. |- | '''eva1''' || Вкупно излегувања (ИОС). || Број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva2''' || Вкупно време во ИОС. || Времетраење на излегувањата. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Преку предлошка:'' # <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code> (автоматски пресметува возраст) # <code><nowiki>{{роден на|29|јануари|1979}}</nowiki></code> (текстуален приказ) ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Преку предлошка:'' # Раѓање: <code><nowiki>{{роден на|3|април|1924}}</nowiki></code>. # Смрт: <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' # Раѓање: <code>3 април 1924</code>. # Смрт: <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија Астронаут | name = Кристина Кук | image = Christina Koch official profile.jpg | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | alma_mater = [[Државен универзитет на Северна Каролина]] | status = активен | selection = 2013 NASA Group 21 | mission = [[Артемис II]]<br>[[Експедиција 59]] }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> bkcabkhxurzx2fc4pg16dou5xlodgq0 5537690 5537689 2026-04-11T14:13:27Z Andrew012p 85224 /* Пример */ 5537690 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци директно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија астронаут | name = | image = | image_size = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | mission = | insignia = | eva1 = | eva2 = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || Задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `активен`, `пензиониран` или `починат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `Државен универзитет на Северна Каролина`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''mission''' || Список на мисии. || Користете <code><nowiki><br></nowiki></code> за нови редови. |- | '''eva1''' || Вкупно излегувања (ИОС). || Број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva2''' || Вкупно време во ИОС. || Времетраење на излегувањата. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Преку предлошка:'' # <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code> (автоматски пресметува возраст) # <code><nowiki>{{роден на|29|јануари|1979}}</nowiki></code> (текстуален приказ) ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Преку предлошка:'' # Раѓање: <code><nowiki>{{роден на|3|април|1924}}</nowiki></code>. # Смрт: <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' # Раѓање: <code>3 април 1924</code>. # Смрт: <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија Астронаут | name = Кристина Кук | image = Jsc2023e0016435 alt.jpg | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | alma_mater = [[Државен универзитет на Северна Каролина]] | status = активен | selection = 2013 NASA Group 21 | mission = [[Артемис II]]<br>[[Експедиција 59]] }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> mfed4u9xxwe4rigq784bgmyp26a0w1e 5537703 5537690 2026-04-11T14:27:50Z Andrew012p 85224 5537703 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци директно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија Астронаут | name = | image = | image_size = | alt = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | spouse = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | education = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | missions = | insignia = | evas = | eva_time = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || Задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `Активен`, `Пензиониран` или `Починат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''spouse''' || Име на сопругот/сопругата. || Пр. `Роберт Кук`. |- | '''education''' / '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `[[Државен универзитет на Северна Каролина]]`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[Полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''missions''' || Список на мисии. || Користете <code><nowiki><br></nowiki></code> за нови редови. |- | '''evas''' || Вкупно излегувања (ИОС). || Број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva_time''' || Вкупно време во ИОС. || Пр. `42 часа, 15 минути`. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Преку предлошка:'' # <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code> (автоматски пресметува возраст) # <code><nowiki>{{роден на|29|јануари|1979}}</nowiki></code> (текстуален приказ) ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Преку предлошка:'' # Раѓање: <code><nowiki>{{роден на|3|април|1924}}</nowiki></code>. # Смрт: <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' # Раѓање: <code>3 април 1924</code>. # Смрт: <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија Астронаут | name = Кристина Кук | image = Jsc2023e0016435 alt.jpg | caption = Кук во 2023 г. | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | spouse = Роберт Кук | education = [[Државен универзитет на Северна Каролина]] | status = Активен | selection = 2013 NASA Group 21 | missions = [[Артемида 2]]<br>[[Експедиција 59]] | evas = 6 | eva_time = 42 часа, 15 минути }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> ej9so7ttaudf0gofbecosr09kewg8pv 5537704 5537703 2026-04-11T14:29:08Z Andrew012p 85224 5537704 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци непосредно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија Астронаут | name = | image = | image_size = | alt = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | spouse = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | education = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | missions = | insignia = | evas = | eva_time = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `активен`, `пензиониран` или `шочинат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''spouse''' || Име на сопругот/сопругата. || Пр. `Роберт Кук`. |- | '''education''' / '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `Државен универзитет на Северна Каролина`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''missions''' || Список на мисии. || Користете <code><nowiki><br></nowiki></code> за нови редови. |- | '''evas''' || Вкупно излегувања (ИОС). || број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva_time''' || Вкупно време во ИОС. || Пр. `42 часа, 15 минути`. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Преку предлошка:'' # <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code> (автоматски пресметува возраст) # <code><nowiki>{{роден на|29|јануари|1979}}</nowiki></code> (текстуален приказ) ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Преку предлошка:'' # Раѓање: <code><nowiki>{{роден на|3|април|1924}}</nowiki></code>. # Смрт: <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' # Раѓање: <code>3 април 1924</code>. # Смрт: <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија Астронаут | name = Кристина Кук | image = Jsc2023e0016435 alt.jpg | caption = Кук во 2023 г. | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | spouse = Роберт Кук | education = Државен универзитет на Северна Каролина | status = активен | selection = 2013 NASA Group 21 | missions = [[Артемис II]]<br>[[Експедиција 59]] | evas = 6 | eva_time = 42 часа, 15 минути }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> gmc00ioqxi9nmohsi6p49ua6blfjc6f 5537705 5537704 2026-04-11T14:29:44Z Andrew012p 85224 5537705 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци непосредно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија Астронаут | name = | image = | image_size = | alt = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | spouse = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | education = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | missions = | insignia = | evas = | eva_time = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || Задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `активен`, `пензиониран` или `шочинат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''spouse''' || Име на сопругот/сопругата. || Пр. `Роберт Кук`. |- | '''education''' / '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `Државен универзитет на Северна Каролина`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''missions''' || Список на мисии. || Користете <code><nowiki><br></nowiki></code> за нови редови. |- | '''evas''' || Вкупно излегувања (ИОС). || Број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva_time''' || Вкупно време во ИОС. || Пр. `42 часа, 15 минути`. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Преку предлошка:'' # <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code> (автоматски пресметува возраст) # <code><nowiki>{{роден на|29|јануари|1979}}</nowiki></code> (текстуален приказ) ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Преку предлошка:'' # Раѓање: <code><nowiki>{{роден на|3|април|1924}}</nowiki></code>. # Смрт: <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' # Раѓање: <code>3 април 1924</code>. # Смрт: <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија Астронаут | name = Кристина Кук | image = Jsc2023e0016435 alt.jpg | caption = Кук во 2023 г. | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | spouse = Роберт Кук | education = Државен универзитет на Северна Каролина | status = активен | selection = 2013 NASA Group 21 | missions = [[Артемис II]]<br>[[Експедиција 59]] | evas = 6 | eva_time = 42 часа, 15 минути }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> k0rre9eol2bqu24k9zuw236mkpo7vp2 5537736 5537705 2026-04-11T16:09:12Z Andrew012p 85224 5537736 wikitext text/x-wiki {{потстраница за документација}} Оваа предлошка се користи за статии за астронаути и космонаути. Овозможува лесно копирање на податоци непосредно од англиската Википедија бидејќи ги користи истите имиња на параметри. === Употреба === Копирајте го кодот подолу во статијата и пополнете ги соодветните параметри. <pre style="overflow: auto;"> {{Инфокутија Астронаут | name = | image = | image_size = | alt = | caption = | native_name = | nationality = | status = | birth_name = | birth_date = | birth_place = | death_date = | death_place = | spouse = | occupation = | current_occupation = | previous_occupation = | education = | alma_mater = | rank = | flight_time = | selection = | missions = | insignia = | evas = | eva_time = | retirement = | awards = | website = }}</pre> === Параметри === {| class="wikitable" ! Параметар !! Опис !! Напомена |- | '''name''' || Името на астронаутот на македонски јазик. || Задолжително. |- | '''image''' || Име на податотеката (без [[Податотека:]]). || Пр. `Photo.jpg`. |- | '''native_name''' || Име на изворниот јазик. || Се прикажува под основното име. |- | '''nationality''' || Националност на личноста. || Користете вики-линк (пр. `[[САД|американско]]`). |- | '''status''' || Моментален професионален статус. || Пр. `активен`, `пензиониран` или `починат`. |- | '''birth_date''' || Датум на раѓање. || Погледнете го „Упатството за датуми“. |- | '''spouse''' || Име на сопругот/сопругата. || Пр. `Роберт Кук`. |- | '''education''' / '''alma_mater''' || Образование (Универзитет). || Пр. `Државен универзитет на Северна Каролина`. |- | '''rank''' || Воен или професионален чин. || Пр. `[[полковник]]`. |- | '''flight_time''' || Вкупно поминато време во вселената. || Пр. `328 дена, 13 часа`. |- | '''selection''' || Година и група на избор. || Пр. `2013 NASA Group 21`. |- | '''missions''' || Список на мисии. || Користете <code><nowiki><br></nowiki></code> за нови редови. |- | '''evas''' || Вкупно излегувања (ИОС). || Број на излегувања во отворена вселена. |- | '''eva_time''' || Вкупно време во ИОС. || Пр. `42 часа, 15 минути`. |- | '''website''' || Официјална веб-страница. || Пр. `[https://nasa.gov nasa.gov]`. |} == Упатство за датуми == * '''За живи личности''': ** ''Преку предлошка:'' # <code><nowiki>{{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}}</nowiki></code> (автоматски пресметува возраст) # <code><nowiki>{{роден на|29|јануари|1979}}</nowiki></code> (текстуален приказ) ** ''Рачно:'' <code>29 јануари 1979</code>. * '''За починати личности''': ** ''Преку предлошка:'' # Раѓање: <code><nowiki>{{роден на|3|април|1924}}</nowiki></code>. # Смрт: <code><nowiki>{{починал на|1|јули|2004}} {{мали|(возр. 80)}}</nowiki></code>. ** ''Рачно:'' # Раѓање: <code>3 април 1924</code>. # Смрт: <code>1 јули 2004 (возр. 80)</code>. == Пример == <pre> {{Инфокутија Астронаут | name = Кристина Кук | image = Jsc2023e0016435 alt.jpg | caption = Кук во 2023 г. | nationality = [[САД|американско]] | birth_date = {{датум на раѓање и возраст|1979|1|29}} | spouse = Роберт Кук | education = Државен универзитет на Северна Каролина | status = активен | selection = 2013 NASA Group 21 | missions = [[Артемис II]]<br>[[Експедиција 59]] | evas = 6 | eva_time = 42 часа, 15 минути }}</pre> <includeonly> [[Категорија:Инфокутии за личности]] [[Категорија:Вселенски предлошки]] </includeonly> g7sfenp6sbxl3w137hpd5h645gssz0f 0 1083186 5537663 5251885 2026-04-11T13:06:05Z Dandarmkd 31127 /* Првите криминали мигови */ 5537663 wikitext text/x-wiki '''Вилијам Ервин Вокер''', познат како Ервин М. Вокер и Митралезот Вокер (1918 - 1982) бил поранешен полициски работник и ветеран во армијата за време на Втората светска војна запаметен по серија насилни кражби, грабежи, и престрелки со полицијата во [[Лос Анџелес]], Калифорнија, за време на 1945 и 1946 година. Филмот “Навечер одеше ” беше заснован на мигови на Вокеровиот криминал во 1946 година. ==Ран живот== Нема доволно податоци за раниот живот на Вокер . Тој бил роден во 1918 година од Вестон и Ирина Л. Вокер, а бил одгледан во [[Глендел]] , Калифорнија. Вокер живеел со своите родители и сестра. Иако краткотрајно , Вокер бил добар [[спортист]]. Тој подоцна ќе биде опишан како "нежен , приврзан, внимателен над обичните за благосостојба на другите, и [давал ] и не правел проблеми на било кој начин ." Таткото на Вокер бил контролен инженер за поплави во [[Лос Анџелес]], додека неговиот чичко Херберт В. Вокер бил истакнат адвокат и поранешен главен заменик-јавен обвинител во Лос Анџелес . Вокер дипломирал на Факултетот Хувер и студирал на Калифорнискиот институт за [[технологија]] една година, напредувајќи во електрониката и радиоинженерството. ==Полициска и воена служба== Откако тој се одвоил од Кал Теч (eng .Cal Tech ) , Вокер работел како [[радиооператор]] и полициски диспечер за полициската станица Глендел . Во текот на Втората светска војна, тој бил регрутиран од страна на Selective Service и покрај неговиот слаб вид поради неговите радио и електронски вештини. Во 1944 година, Вокер дипломирал OCS и бил овластен втор поручник во армијата на [[САД]]. Во јуни 1944 година, Вокер ја добил својата прва задача во Остров Вејк (eng. Wake Island ).. Во ноември, тој добил наредба за негов трансфер на Островот Лејт на [[Филипините]], каде што бил ставен на задача во одред со 85 мажи. Вокер очигледно добро се согласувал со војниците кои работеле со него. Во подоцнежното сведоштво, Вокер призанал дека по пристигнувањето во Лејт тој и уште еден офицер, близок пријател, избрале локација за [[радар]] и рутински безбедносни мерки но не поставил дневен чувар поради наредбите. Вокер наредил негово враќање на бродот . Кога се вратил во радар станицата следниот ден, тој дознал дека Јапонците ја нападнале радарската станица на изгрејсонце, неговиот најблизок пријател бил тешко повреден за време на нападаот . И покрај фактот дека Вокер и неговите луѓе не биле добро подготвени , неговата [[единиц]]а не била зајакната по тој првичен напад , и мал одред поминал три дена и ноќи на континуирана битка со јапонската армија на падобранци, кои предизвикале многу жртви. При последователната истрага за пронаоѓање на одговорност за тој напад Вокер сведочел дека тој се чувствува одговорен за тоа што се случило. По средбата во Лејт , Вокер го известил својот комадант шеф дека не можел да продолжи да слуша и побарал да се врати во САД. Тој бил ослободен од должност во [[Јужниот Тихи Океан]], во декември 1944 година, и бил назначен за поручник во јули 1945 година, три месеци по неговото пристигнување во САД. Според неговите изјави и изјавите на неговото семејство , Вокер се вратил од должноста длабоко вознемирен , убеден дека тој бил одговорен за смртта на војниците во својата единица со тоа што не направил одбрана за неговата позиција . Тој подоцна ја опишувал својата вина за смртта на неговиот најдобар пријател, тој верувал дека можел да ја спречи ако наредел да ископаат ровови' Тој никогаш повторно не живеел со своето семејство, изнајмил стан и живеел сам . Неговото семејство велело дека бил мрзлив, меланхолилен , молчалив, замислен, груб со мали деца, таинствен, и тежок . Тој одбил понуда од полициската станица Глендл да се врати на својата стара работа поради ниските плати . ==Првите криминали мигови== Во почетокот на 1945 година, додека бил во активна должност како прв потполвник во армијата тој ја ограбил гаражата , земајќи сет на алатки, [[волтметар]], и [[радиоприемник]]. Во август 1945 година, тој влегол во магацинот на армијата во текот на ноќта, и украл седум. 45 калибар Томпсон полуавтоматски [[пушки]], дванаесет 0,45 калибар пиштоли, шест 0,38 калибар [[револвери]], [[муниција]], футроли , и списанија. Вокер бил отпуштен од армијата во ноември 1945 година. За време на неговото послендо заминување тој украл [[автомобил]], го сменил регистарски ознаки, и го искористил да префрли некои од украдените стоки. Потоа тој провалил во бутик и земал неколку парчиња облека за мажи. Следната цел на Вокер биле магацините и канцелариите на снимања и филмските компании, земајќи засилувачи, електронска опрема, записи, филмски проектори, грамофони , камери и друга опрема. Тој изнајмил гаража, како експериментална работилница. Вокер ја користел гаражата како негова база на операции, Вокер продолжувал да врши грабежи да ги плати трошоците за живеење, како и да стекне електронска опрема. Неговата криминална треска изнесувала повеќе од десетина вооружени грабежи, но и пребивање на сума од околу $ 70,000. Вокер подоцна објаснил дека неговата злосторства беа мотивирани од желбата да се соберат средства и опрема да се изгради електронски радарски пиштол,со кој ќе може да ја прислили владата да донесе закон за зголемување на платите на војниците.. На 25 април 1946 година, додека поминувал покрај домот на Вилард В, Стар на 1347 Петтата авенија во [[Лос Анџелес]], Вокер бил застрелан и ранет од ЛАПД (eng . LAPD) Холивудската на детективи од потполковник Колин В. Форбс и неговиот партнер Стјуарт В Џонсон, кога тие се обиделе да го уапсат. Нарекувајќи се себеси Пол В. Норис, Вокер го контактирал Стар, [[инженер]] кој купувал и продавал слики во движење и снимки со цел да му продаде на него опрема за слика во движење . Стар веднаш се посомневал дека опремата била украдена и ја известила полицијата ,кој го чекале осомничениот во неговиот дом.Како Вокер се приближувал до куќата така полицијата го спремила за нападот. Вокер отворил оган и потполковникот Форбс, бил погоден во стомакот.Водник Џонсон го ранил Вокер во стомакот и во левата нога, со најмалку два куршуми од 0,38 калибар револвер . И покрај неговите рани, Вокер побегнал пешки со користење на лавиринтот- канализација под градот . Форбс и Џонсо побрзале во болница, каде потполковникот Форбс имал [[куршум]] од 0,45 калибар во неговиот ’рбет. Тој закрепнал, иако лекарите не биле во можност да го отстранат куршумот и го оставиле внатре . Во мај, 1946 Вокер направил друга кражба, крадејќи безбедносна ролна и детонирачки осигурачо и една ролна кабел . За да го отвори сефот и да ги пробие клучевите , Вокер направил експлозив -. [[Нитроглицерин]]- со користење на азотна киселина, сулфурна киселина , и глицерин. Рано наутро во среда, 5 јуни , 1946, Вокер возел до пазарот за месо на аголот на булеварот Лос Фелиз и на булеварот Брунсвик во Глендел , [[Калифорнија]]. Според сведоштвото на Вокер во судот ,по отсекувањето на бравата на продавницата со [[бонсек]] ,тој потоа ставил свој катанец .Вокер го скрил бонсекот во близина ,влегол во својот автомобил и возел наоколу да види дали некој го видел .Не гледајќи никого, тој го земал бонсекот и пак се вратил во својот автомобил ,повторно возејќи околу [[квартот]] .Излегувајќи од својот автомобил Вокер рекол дека забележал човек со фенерче во близина каде што бил скриен бонсекот. Тој го следел човекот со фенерче возејќи по него .Како возел со колата тој забелжал дека човекот бил полицаец ,кој излегол дека бил Калифорниски патролен офицер,[[Лорен Корнвел Рузвелт]]. Рузвелт едно време бил шеф на полицијата Аркадија ,Калифорнија ,го повикал Вокер до неговиот автомобил и го прашал што правел во соседството .Воекр одговорил дека одел да се види со девојка.Офицерот кој седел зад воланот со фенерчето во левата рака и неговата десна рака ставена на бутот каде што стоел неговиот пиштол ,ја побарал од обвинетиот идентификацијата. Вокер сведочел дека пукал двапати во Рузвелт се наведнал и побегнал ,оставајќи го својот автомобил и повторно бегајќи преку канализација Според детективите кои разговарале со него, Вокер изјави малку поинаква верзија на она што се случило за времен на неговото апсење, изјавувајќи дека директор Рузвелт пукал прво во него што го натерало Вокер да клекне и да пука удирајќи го Рузвелт двапати ,.Вокер тогаш појаснил дека Рузвелт од него побарал да повика болничко возило ,на што Вокер одговорил дека тој нема да направи ништо за него . Пукањето од пиштолот ги разбудило жителите во квартот ,кои повикале полиција .Според весниците Офицерот Рузвелт вратил со пукање но поради неговите рани тој не можел да повика помош преку радиостаницата. Погоден неколкупати од о,45 [[калибар]] ,Офицерот Рузвелт бил пренесен во блиската болница .Иако тешко ранет ,Офицерот Рузвелт бил во можност да даде физички опис на напаѓачот и различна изјава за средбата со Вокер и последователната престрелка. Рузвлет им кажал на инспекторите дека утрото тој се враќал дома кога почнало да го следи возило на булеварот Лос Фелиз,и дека возачот отворил оган без предупредување Додека Вокер изјавил дека тој пукал двапати во Офицерот Рузвелт ,подоцна весниците објавиле дека Рузвелт бил погоден не помалку од девет пати со куршуми од 0.45. Рузвелт починал во болница неколку часа по ранувањето. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Вокер, Ервин}} [[Категорија:Американски војници]] [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1917 година]] tijdrctsc7ac8k5echgkni9jeoorfm0 0 1107053 5537659 4311871 2026-04-11T12:41:47Z Buli 2648 5537659 wikitext text/x-wiki [[Податотека:John Calvin Museum Catharijneconvent RMCC s84 cropped.png|мини|229x229пкс|[[Жан Калвин]]]] Во [[Швајцарија]], реформацијата била распространета најпрвин во [[Цирих]] во [[1516]] година преку [[Улрих Цвингли]]. Според него, реформацијата имала национален карактер, и како таква, тој сметал дека секуларната власт нема право да се меша во работите на [[црква]]та. Во текот на [[1528]] година го напишал Коментарот околу правната и лажната религија, а следната [[1529]] година во [[Марбург]] заедно со Лутер дискутирале околу суштината на евхаристијата, држејќи на тоа дека [[Христос]] е присутен само духовно и симболички. Во [[1531]] година алијансата на [[Улрих Цвингли]] подготвила штрајк со глад против католичката црква, меѓутоа обидот бил без успех бидејќи движењето не било доволно подготвено во Цирих. Улрих Цвингли бил убиен на возраст од 47 години. [[Жан Калвин]], протеран од [[Франција]], заминал во [[Швајцарија]] и [[Женева]] ја претворил во град-црква. Во [[1536]] година, тој ја објавил книгата ''Институции на христијанската религија'', во која ги прецизирал разликите помеѓу својата и протестантската теологија. Тој признал само две тајни: [[крштевање]] и евхаристија. Тој ги одбил концепциите на Цвингли во врска со симболичките вредности на евхаристичкото учење, зборувал во врска со градот Божји односно околу црковната организација и дисциплина. {{Христијанство-никулец}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Христијанство]] [[Категорија:Протестантство]] [[Категорија:Протестанти]] [[Категорија:Протестантска реформација]] [[Категорија:Протестантски цркви‎]] 33924un7zx59mvrqaottuz43ab1dudl 0 1113188 5537889 5446260 2026-04-11T23:11:52Z Bjankuloski06 332 /* Објавување и прифатеност */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537889 wikitext text/x-wiki {{About|the novel by Vladimir Nabokov}} {{redirect|Clare Quilty|the band|Clare Quilty (group)}} {{Infobox book | name = Лолита | image = Lolita 1955.JPG | caption = Прво издание | author = [[Владимир Набоков]] | country = Франција | language = англиски | genre = [[трагедија]], роман | publisher = [[Олимпија прес]] | release_date = 1955 }} '''„Лолита“''' — [[роман]] од [[Владимир Набоков]], напишан на [[англиски јаизик]] и објавен во 1955 година во [[Париз]], во 1958 година во [[Њујорк]] и во 1959 година во [[Лондон]]. Подоцна, авторот го превел романот на [[руски јазик]]. Романот е забележлив по неговата контроверзна тема, главниот лик и раскажувач кому не може да му се верува, 37 до 38-годишен професор по литература по име Хамберт Хамберт е опседнат со дванаесетгодишната Долорес Хејз со која влегува во сексуални односи, откако ќе стане нејзин очув. Лолита е негов таен прекар за Долорес ( и двете имиња се од шпанско потекло). По нејзиното издавање, ''Лолита'' добива статус на класик, станувајќи еден од најпознатите и најконтроверзни примери на литературата од дваесеттиот век. Името Лолита навлезе во поп културата како опис на девојче кое предвреме созреало сексуално. Романот беше адаптиран во филм во 1966 година од страна на [[Стенли Кјубрик]] и во 1997 година од [[Адријан Лејн]]. Неколкупати беше адаптиран на сцена и беше тема на две опери, два балета и извикан, но неуспешен Бродвејски мјузикал. Лолита е вклучена и во списокот на 100 најдобри романи на англиски јазик од 1923 до 2005 година издадена од [[Тајм]]. Четрврта е на списокот на 100 најдобри романи на 20 век од [[Модерната библиотека]] и е вклучена во списокот на 100 најдобри книги на сите времиња направена во 2002 од стана на Норвешкиот клуб на книги. ==Содржина== Фиктивниот предговор на романот тврди дека Хамберт Хамберт умира од коронарна тромбоза додека ги завршува неговите мемоари, настаните од романот. Исто така се вели дека госпоѓа Ричард Шилер умрела на возраст од 17 години при раѓањето на мртво девојче на Божиќ 1952 година. Хамберт Хамберт, книжевен научник, криеше долготрајна опсесија со млади девојчиња или „нимфети“. Тој претпоставуваше дека ова е предизвикано од прераната смрт на неговата сакана од детсвото, Анабел Ли. По неуспешен брак и краток период во ментална болница поради нервен слом Хамберт се преселува во малата Нова Англија во Ремсдејл за да пишува. Тој изнајмува соба во куќата на вдовицата Шарлот Хејз. Хамберт се запознава и со нејзината дванаесетгодишна ќерка Долорес (родена во 1935 година)<ref>{{Наведена книга|last=Nabokov|first=Vladimir|title=Lolita|year=1997|publisher=Random House|location=New York|page=32|edition=Second Vintage International|quote=Born 1935.)}}</ref> позната како „Ло“, „Лола“ или „Доли“ која веднаш го заведува, делумно поради нејзината необјаснива сличност со Анабел. Тој тајно ѝ го дава прекарот Лолита. Хамберт останува во куќата само за да остане близу до неа. Додека Долорес е во летниот камп, Шарлот која се заљуби во Хамберт му вели дека тој мора да се ожени со неа или во спротивно да се отсели. Хамберт се согласува да се ожени со неа за да може да остане близу до Лолита. Шарлот е несвесна за гадењето кое Хамберт го чувствува кон неа, како и за желбата која ја има за Лолита, додека не го прочита неговиот дневник. Дознавајќи за вистинските чувства и намери на Хамберт, Шарлот планира да избега и да ја прати Долорес во поправно училиште заканувајќи му се на Хамберт дека ќе го претстави како „гнасен, одвратен, криминален измамник“. Сепак судбината работи во корист на Хамберт – додека Шарлот во шок ја преминува улицата, ја удира кола и таа умира. Хамберт ја зема Лолита од кампот преправајќи се дека Шарлот е во болница. Намаесто да ја врати дома, Хамберт ја носи Лолита во хотел каде и дава апчиња за спиење. Додека чека апчињата да почнат да делуваат се шета низ хотелот и запознава еден човек, кој како да знае кој е тој. Хамберт се извинува за чуднот разговор и се враќа во собата. Таму се обидува да ја злоупотреби Лолита, но забележува дека седативите не се доволно силни. Но, утредента таа иницира секс, по објаснувањето дека во кампот спиела со некое момче. Подоцна Хамберт ѝ открива на Лолита дека Шарлот е мртва не давајќи ѝ друг избор освен да го прифати како очув или да се соочи со домот за сираци. Лолита и Хамберт патуваат низ земјата, од држава во држава, од мотел во мотел. За да ја оттргне од идејата да оди во полиција Хамберт ѝ вели на Лолита дека така ќе го уапсат и таа ќе стане штитеник на државата и ќе ја изгуби цела облека и сè што поседува. Исто така ја подмитува за сексуални услуги, иако знае дека таа го прави тоа со сила и не ги дели неговите интереси. По една година патувајќи низ [[Северна Америка]] тие се вселуваат во нов град во Нова Англија каде Лолита се запишува во училиште за девојчиња. Хамберт станува многу посесивен и строг и не ѝ дозволува на Лолита да учествува во училишни активности по часовите или да другарува со момчиња. Најголемиот дел на жителите на градот ова го гледаат како однесување на загрижен и старомоден родител, но полн со љубов. Лолита моли за дозвола да игра во училишната претстава, а тој без задоволство ѝ ја дава во замена за уште сексуални услуги. Претставата е напишана од г-дин Клер Квилти. Наводно Квилти присуствувал на пробите и се воодушевил од глумата на Лолита. Пред вечерта на премиерата Лолита и Хамберт имаат жестока расправија, по која Лолита бега од дома додека Хамберт ги убедува соседите дека сè е во ред. Тој ја бара очајнички и ја наоѓа како излегува од една телефонска говорница. Таа е во весело, пријатно расположение велејќи му дека се обидувала да го добие и дека донела важна одлука. Одат да се напијат нешто и таму Лолита му вели на Хамберт дека не ѝ е гајле за претставата и дека сака да продолжат со патувањето. Додека возат кон запад, Хамбер добива чувство дека некој ги следи и станува претерано параноичен, сомневајќи се дека Лолита крои завера со други како да избега. Лолита се разболува и мора да закрепне во болница, додека Хамберт престојува во мотел во близина без Лолита за првпат во толку години. Една вечер Лолита исчезнува од болницата. Вработените му кажуваат на Хамберт дека нејзиниот „вујко“ ја отпишал. Хамберт влегува во очајничка потрага по Лолита и нејзиниот грабнувач, но најпосле се откажува. За ова време Хамберт има двегодишна врска со жена по име Рита, која ја опишува како „вид добар спорт“ кој ја дозволува неговата потрага по Лолита без да ги знае деталите. Хамберт добива писмо од Лолита, која сега има седумнаесет, и која му вели дека е мажена (нејзиното сегашно име е Долорес Шилер), бремена и очајно ѝ се потребни пари. Хамберт оди да ја види, давајќи ѝ пари во замена за името на човекот кој ја грабна. Таа му ја открива вистината. Клер Квилти ја отпишал од болницата, откако ги следел насекаде при нивните патувања и се обидел да ја направи ѕвезда во нековите порнографиски филмови. Откако одбила, тој ја исфрлил. Работела несекојдневни работи пред да го запознае и да се омажи со нејзиниот сопруг кој не знае ништо за нејзиното минато. Хамберт ја замолува Лолита да го остави нејзиниот сопруг Дик и да се врати да живее со Хамберт, но таа го одбива. И покрај тоа, тој ѝ дава голема сума пари која ќе ѝ ја обезбеди иднината. Додека тој си заминуваше таа се насмевна и го отпоздрави на сладок американски начин. Хамберт го наоѓа Квилти, кого има намера да го убие во неговиот замок. Пред да го направи тоа, сака Квилти да дознае зошто ќе биде убиен. Најпосле, го застрелува и убива, и ја напушта куќата. Кратко потоа го апсат за возење во спротивна насока и застранување. Раскажувањето завршува со завршните зборови на Хамберт со кои ѝ посакува на Лолита сè најдобро и го предава романот да биде објавен по неговата и по смртта на Лолита. ==Еротски мотиви и контроверзија== ''Лолита'' повремено е опишана како „еротски роман“ од страна на некои критици како и од стандардни наводи... Големата советска енциклопедија ја нарече Лолита експеримент во комбинирање на еротски роман со поучен манирен роман. Истото објаснување е најдено и во рефернцната работа на [[Дезмонд Морис]] во Книгата на вековите. Попретпазливи класификации ја класифицираат како „роман со еротски мотиви“ или еден од многуте дела на класична еротска литература и уметност и романи кои содржат елементи на еротика како Улис и Љубовникот на Лејди Четерли. Сепак, оваа класификација беше оспорена. Малком Бредбери пишува „одпрво позната како еротски роман Лолита пробива низ патот како литературен роман – доцна модернистичка дестилација на целата сурова митологија. [[Семјуел Шуман]] вели дека Набоков е надреалист сличен на Гогољ, Достоевски и Кафка. Лолита е карактеризирана со иронија и сарказам. Не е еротски роман. Ленс Олсен пишува „Првите 13 глави од текстот кулминирајќи со сцената во која Ло не сакајќи ги испружува нозете преку Хамбертовиот возбуден скут...се единствените глави кои наведуваат на еротиката. Набоков и самиот забележува во поговорот дека некои читатели биле наведени на погрешно мислење. На почетокот на книгата заклучуваат дека ќе биде разуздана, очекуваат разгорување на еротските сцени и кога тие запираат на читателите им се здосадува и запираат и тие. ==Стил и интерпретација== Романот е трагикомедија, раскажана од Хамберт, кој ја изрешетува нарацијата со игра на зборови и неговите изопачени набљудувања на [[американската култура]]. Неговиот хумор обезбедува ефективне контрапункт на патосот на трагичната содршина. Екстравагантниот стил на романот се одликува со двојни значења, анаграми и кованици како што е нимфета, збор кој по романот создава свој живот и може да се најде во повеќето речници, и помалку употребваниот фаунлета. Еден од ликовите во романот „Вивиан Даркблум“ е анаграм од името на авторот. Неколкупати, раскажувачот го моли читателот да разбере дека тој не се гордее со силувањето на Лолита и дека е полн со грижа на совест. Во еден момент тој слуша звуци на деца како си играат и е погоден од грижа на совест кога сфаќа дека ѝ го украл детствотот на Лолита. Кога повторно се среќава со седумнаедетгодишната Лолита, тој сфаќа дека сè уште е заљубен во неа, иако таа веќе не е нимфетата од неговите соништа. Некои критици ја прифатија верзијата на настаните на Хамберт во номинална вредност. Во 1959 година романописецот [[Робертсон Дејвис]] целосно го оправдува наараторот пишувајќи дека „темата на Лолита не е корупцијата на невино дете од страна на итар возрасен човек туку експлоатацијата на слаб возрасен од страна на корумпирано дете. Ова не е пријатна тема, но е таква со која социјалните работници, магистрите и психијатрите се запознаени“. Повеќето критици, како и да е, му препишале помалку значење на Хамберт, а повеќе на Набоковите вештини како иронист. За [[Ричард Рорти]], во неговата интерпретација на Лолита во Контингенција, иронија и солидарност Хамберт е „рамнодушен монструм“. Набоков, самиот го опиша Хамберт како „суетен, суров бедник“ и „личност полна со омраза“. Во неговиот есеј за станилизмот Мартин Амис предлага дека Лолита е сложена метафора за [[тоталитаризам|тоталитаризмот]] кој ја уништи Русија во детството на Набоков (иако Набоков во поговорот тврди дека презира симболи и алегории). Амис го толкува романот како приказна за тиранијата раскажана од тиранот. „Набоков, во целата негова фикција пишува со неспоредлива пенетрација за делузијата и принудата, за суровоста и лагите,“ тој вели „дури и Лолита, особено Лолита е студија по тиранија“. Критиците понатаму забележаа дека романот дава многу малку информации за тоа каква е Лолита лично, на некој начин била премолчена. Номи Тамир – Гез пишува „не само гласот на Лолита бил премолчен, туку и нејзината гледна точка, начинот на кој гледа на ситуацијата и се чувствува во врска со неа ретко се спомнува и читателот може само да претпоставува за тоа...бидејќи Хамберт е тој кој ја раскажува приказната, читателот е апсорбиран во неговите чувства“. Слично пишуваат и Мика Хоув и Сара Апелтон Агиар, дека расказот ја премолчува и објектифицира Лолита. Кристин Клег забележува дека ова е повторлива тема во критиката на романот во деведесеттите. Глумецот Брајан Кокс, кој го одигра Хамберт во претставата – монолог заснована на романот, изјави дека романот не е за Лолита како ентитет од крв и месо, туку за Лолита како спомен. Тој заклучи дека монолог на сцена би бил поблизок до книгата, повеќе од кој било филм што би можел да биде. Елизабет Џејвеј, пишувајќи во Њујоршкиот преглед на книги вели дека, Хамберт е секој човек кој толку силно ја поскаува својата Лолита, што не може да гледа како човечко суштество или што било освен месо од соништата. Клег го гледа неоткривањето на чувствата на Лолита како директно поврзано со фактот дека нејзиното вистинско име e Долорес и само Хамберт (во романот, не и во филмот) се повикува на неа како на Лолита. Ерик Лимеј од Северозападниот универзитет пишува: „Човечкото дете, она забележано од ненимфоманијата, одговара на други имиња, „Ло“, „Лола“, „Доли“, и најмалку привлечно од сите „Долорес“, „но во моите раце“, изјавува Хамберт, „таа секогаш беше Лолита“. ==Објавување и прифатеност== Набоков го завршил романот на 6 декември 1953 година, пет години по започнувањето на пишувањето.<ref>Brian Boyd, ''Vladimir Nabokov: The American Years'' (Princeton, NJ: Princeton University Press, 1991; ISBN 0-691-06797-X), p.226.</ref> Поради нејзината тема Набоков имал намера да ја објави под псевдоним (иако анаграмот Вивијен Даркблум ќе го алармирал читателот). Ракописот бил одбиени неколку издавачи, како: од Вајкинг, Сајмон и Шустер, Нови правци, Фарар, Штраус и Даблдеј. По овие одбивања и предупредувања, Набоков се обратил за издавање во [[Франција]]. Преку неговиот преведувач стигнал до Маурицио Гиродиас од „Олимпија прес“ „од чиј каталог, три четвртини беше порнографско ѓубре“. Недоволно информиран за „Олимпија“, и покрај предупредувањата од неговиот пријател од Корнел, Морис Бишоп, Набоков потпишал договор со „Олимпија прес“ за издавање на книгата под неговото име. Романот бил објавен во 1955 година, со зелени, меки корици, а книгат била полна со печатни грешки. Иако првото печатење од 5 000 примероци било распродадено, за книгата не се појавиле никакви позначајни критички есеи. Најпосле, на крајот од 1955 година, Грахам Грине во лондонскиот „Сандеј тајмс“ ја прогласил книгата за една од трите најдобри книги на годината. Оваа изјава предизвикала одговор од „Сандеј експрес“, чиј уредник Чон Гордон, ја нарекол „највалканата книга која некогаш сум ја прочитал“ и „чиста, неконтролирана [[порнографија]]“. Притоа, „Лолита“ била забранета во [[Велика Британија]] и во Франција. Нејзиното подоцнежно издавање во Британија од лондонската издавачка куќа „Вајденфелд и Николсон“ во 1959 година предизвикал скандал кој придонел за крајот на политичката кариера на еден од издавачите, Најџел Николсон. Подоцна се појавиле преводи на романот на [[Дански јазик|дански]] и на [[холандски јазик]], а две изданија на [[Шведски јазик|шведски]] биле повлечени на барање на авторот). И покрај почетните стравувања, во САД немало службен одговор и првото американско издание било издадено во август 1958 година. Книгата станала првата книга по „[[Одвеани од виорот (роман)|Одвеани од виорот]]“ која продала 100 000 копии во првите три недели. „Лолита“ е објавена и на македонски јазик од издавачката куќа „[[Темплум]]“, како 24. книга од библиотеката „Магма“. Романот „Јакоб фон Гунтен“ е објавен како прва книга на [[библиотека]]та „Магма“. Преводот од [[германски јазик]] е направен од Лепа Георгиевска. [[Книга]]та е отпечатена во мал формат (18 сантиметри), во [[мек повез]] и има 150 страници. Каталогизацијата е извршена во [[Национална и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“ - Скопје|Националната и универзитетска библиотека „Св. Климент Охридски“ - Скопје]] и ја носи ознаката ISBN 9989-902-11-9. [[Графичкото]] уредување и [[дизајн]]от на книгата е дело на фирмата „Точка“. Сликата на предната корица е дело на Ширин Кулаџи (''Shirin Kouladjie''). На крајот од книгата се наоѓа белешка за романот, напишана од Никола Б. Цветковиќ, како и белешка за авторот, потпишана со иницијалите Н.Г. На задната корица е даден кус осврт врз делото.<ref name="ReferenceA">Роберт Валзер, ''Јакоб фон Гунтен'' (второ издание), Темплум, Скопје, 2005.</ref> Романот продолжува да генерира контроверзија и денес, кога модерното општество е свесно за опасноста од сексуалната злоупотреба на децата. Во 2008 година била издадена книга со најдобрите начини како да се предава книгата во колџите во која е наведено дека „нејзиниот особен микс на раскажувачки стратегии, накитена алузивна проза, и мачното сиже го комплицираат нејзиното презентирање на студентите“. Во оваа книга, еден автор ги наговара професорите да забележат дека страдањето на Лолита е забележано во книгата, иако главниот фокус е на Хамберт. Денес многумина ја сметаат „Лолита“ за еден од најдобрите романи напишани во [[XX век]]. Во 1988 година, таа била поставена на четвртото место на списокот на Модерната библиотека на најдобрите романи на англиски јазик во 20 век.<ref>[http://www.modernlibrary.com/top-100/100-best-novels/ "100 best novels"], Modern Library. Retrieved 8 February 2011.</ref> ==Извори и врски== Поема, наречена Лилит, која опишува сексуално привлечна, малолетна девојка која го заведува машкиот протагонист само за да го омаловажи пред јавноста, беше напишана од Набоков во 1928 година. Во 1939 година Набоков ја напиша новелата Волшебник, која беше објавена посмртно во 1989 година. Носи многу сличности со Лолита, но има и значајни разлики. Дејството се одвива во Центална Европа, а главниот јунак е неспособен да ја уништи страста кон својата поќерка, што е причина за неговото самоубиство. До хебефилијата како тема Набоков веќе имаше допрено во неговата расказ Приказна од детската соба напишана во 1926 година. Исто така, во Смеење во темница од 1939, Маргот Питерс е 16 годишна девојка и веќе има афера, кога средновековниот Албин ќе биде привлечен од неа. Во третата глава од романот Подарок (напишана на руски во 1935 – 1937) преку главниот лик е прикажната истата суштина, како во првата глава во Лолита. Маж се венчава со вдовица, само за да добие пристап до нејзината млада ќерка. Во април 1947, Набоков му пишува на [[Едмунд Вилсон]] „Пишувам краток роман за човек на кого му се допаѓаа млади девојчиња и ќе се вика Кралството покрај морето“ Делото се прошири во Лолита во наредните осум години. Набоков го употреби насловот Кралство покрај морето во неговиот псевдо-автобиографски роман за книга слична на Лолита во која раскажувачот патува од мотел во мотел со неговата ќерка, тинејџерка Бел, по смртта на нејзината мајка и подоцна неговата четврта жена личи на Бел и тие го делат истиот роденден. Во Набоковиот роман од 1962 година Блед пламен, во насловната поема од фиктивниот [[Џон Шејд]], се спомнува ураган Лолита кој доаѓа на Американскиот Источен Брег во 1958 година. Подоцна, во коментарот во книгата раскажувачот прашува зошто некој би избрал толку опскурно шпанско име за ураган. Таа година немаше урагани наречени Лолита, но тоа беше годината кога романот Лолита беше објавен во Северна Америка. Во недовршениот роман, [[Оригиналот на Лаура]], објавен посмртно е вклучем ликот Хјуберт Х. Хјуберт кој плени по главниот лик, десетгодишната Флора. За разлика од оние на Хамберт Хамберт во Лолита, Хјубертовите додворувања се неуспешни. ===Книжевни имитации, алузии и прототипи=== Романот изобилува со наговестувања на класична и модерна литература. Сите тие беа виртуелно забележани во Анотираната Лолита. Многу од нив се повикуваат на омлениот писател на Хамберт, [[Едгар Алан По]]. Првата љубов на Хамберт, Анабел Ли, е именувана по „момата“ во поемата [[Анабел Ли]] на По. На оваа поема се алудира многупати во романот и нејзините стихови се позајмени со цел да ја опишат љубовта на Хамберт. Двојното име на Хамберт Хамберт се повикува на Вилијам Вилсон, приказна од По, приказна во која главниот лик е прогонуван од неговиот двојник. Целта била да се даде паралела на присуството на Хамбертовиот двојник, Клер Квилти. Сепак Хамберт не е неговото вистинско име туку избран псевдоним. Темата за двојникот може да се сретне и во поранешниот роман на Набоков, Очај. 26 глава од првиот дел содржи пародија на Џојсовиот роман на струјата на свеста. Полето на компетенција на Хамберт Хамберт е француската литература (една од неговите работи е пишување на серија образовни дела за споредба на француски со англиски автори). Неколкупати се повикува на француска литература вклучувајќи ги авторите [[Густав Флобер]], [[Марсел Пруст]], [[Франсоа Рабле]], [[Шарл Бодлер]], [[Проспер Мериме]], [[Оноре де Балзак]] и [[Пјер де Ронсар]]. Набоков беше обожавател на [[Луис Керол]] и ја преведе [[Алиса во земјата на чудата]] на руски. Тој дури го нарече Керол „првиот Хамберт Хамберт“. Лолита содржи неколку кратки алузии на книгите за Алиса, иако Набоков избегнувал директни алузии на Керол. Џојс Милтон има изјавено дека најголем дел од инспирацијата за романот Животот на Чарли Чаплин е добиена од врската на Чарли Чаплин со неговата втора сопруга Лита Греј, чие вистинско име е Лилита и често е помешано со Лолита. Грахам Викерс, во неговата книга Бркајќи ја Лолита – Како поп културата повторно го расипа малото девојче на Набоков расправа за тоа дека двајцата главни претходници на Хамберт се Луис Керол и Чарли Чаплин. Бил Делани бележи дека на крајот на романот Лолита и нејзиниот сопруг се селат во градот Сива Ѕвезда (греј стар) во Алјаска , додека во Златната грозница на Чарли Чаплин, снимана во Алјаска првенствено беше одредена за ѕвездата Лита Греј. Првата сексуална средба на Лолита беше со момче по име Чарли Холмс, кое Хамберт го опишува како „молчаливиот... но неуморен Чарли“. Чаплин имаше уметничка слика Лита Греј во имитација на Добата на невиност од Џошуа Греј. Кога Хамберт ја посетува Лолита на час во училиштето забележува отпечаток од истата слика во училницата. Делани во својата статија забележува и многу други паралели. Предговорот се однесува на „значајната одлука донесена на 6 декември 1933 година од Џон М. Вулси која се однесува на друга, значајно подиректна книга“ – тоа е одлуката во случајот САД против Една книга наречена Улис во кој Вулси пресуди дека [[Улис]] на [[Џејмс Џојс]] не е непристоен роман и може да се продава во САД. Во 29 глава од вториот дел Хамберт коментира дека Лолите изгледа како „темно-црвената Венера на Ботичели – истиот нежен нос, истата замаглена убавина“ повикувајќи се на описот на Венера кој Сандро Ботичели го има дадено во Раѓањето на Венера или Венера и Марс. Во 35 глава во втората глава, смртната казна која Хамберт му ја пресуди на Квилти е пародија на ритамот и анафората користена во поемата Чиста среда на [[Т.С. Елиот]]. Изобилство од други наводи на класична литература и роматизам, вклучувајќи го Странствувањето на Чајлд Харолд од Бајрон и поезијата на Лоренс Стерн. ===Други можни прототипи од вистинскиот живот=== Покрај горенаведените можни прототипи на [[Луис Керол]] и [[Чарли Чаплин]], Александер Долинин претпоставува дека прототипот на Лолита е 11-годишната Флоренс Хорнер, киднапирана во 1948 година од 50-годишен механичар, кој ја фатил како краде бележник од пет центи. Тој патувал со неа низ разни земји 21 месец и се верува дека ја силувал. Тој изјавил дека ФБИ агент и ѝ се заканил дека ќе ја уапси за кражба и ќе ја однесе „на место за девојчиња како тебе“. За случајот Хорпер не се известило надалеку, но Долини забележал разни сличности во настаните и описите. Додека Набоков веќе ја употребил истата базична идеја – онаа за злоупотребувач на дете и неговата жртва кои резервираат соба во хотел како татко и ќерка – во неговата тогаш необјавена книга [[Волшебник]], случајот Хорнер експлицитно е споменат во 33 глава од вториот дел: „Дали можеби и го направив на Доли тоа што Френк Ласел, 50-годишен механичар и го направи на 11 годишната Сели Хорнер во 1948 година?“ ===„Лолита“ на Хајнц фон Лингберг=== Германскиот академик Михаел Маар во својата книга Двете Лолити го опишува своето недамнешно откритие на германска расказ од 1916 година наречена Лолита чив средновековен раскажувач го опишува патувањето во странство како студент. Тој изнајмува соба како потстанар и инстантно се опседнува со девојче во предтинејџерска возраст (исто така Лолита), која живее во истата куќа. Маар шпекулираше дека можеби Набоков имал криптомнезија („скриено сеќавање“ на расказот за кое Набоков не бил свесен) додека ја пишувал Лолита. ==Набоков за ''Лолита''== ===Поговор=== Во 1956 година Набоков напиша поговор за Лолита. Една од првите работи кои ги мисли дека треба да ги каже е дека и покрај изјавата на Џон Реј Џуниор во предговорот приказната нема поука. Набоков додава дека „почетната треска од инспирација“ за Лолита „на некој начин беше предизвикана од приказна во весник за мајмун во Градината на растенијата кој по месеци убедувања од страна на еден научник ја создаде првата слика нацртана со јаглен од животно. Оваа скица ги покажа решетките на кафезот на кутрото суштество. Ниту статијата, ниту цртежот беа надоместени. Како одговор на еден американски критичар кој ја карактеризираше Лолита како снимка на „љубовната афера на Набоков со романтизмот“ Набоков пишува дека замената на англискиот јазик со романтизмот би ја направил оваа елегантна формула поисправна. Набоков го завршува поговорот со рефернца за неговиот мајчин јазик, кој го напушти како писател кога се пресели во САД во 1940 година: „Мојата приватна трагедија, која не може, и навистина не би требала да биде ничива грижа е дека јас морав да го напуштам својот мајчин идиом, мојот неограничен покорлив руски јазик за просечен англиски“. ===Оценување=== Набоков високо ја оцени книгата. Во едно интервју за [[Би Би Си]] изјави: „Лолита е мој посебен фаворит. Тоа е мојата најтешка книга – книга која обработуваше тема која е толку далечна,од мојот личен емоционален живот што ми направи посебно задоволство да употребам мојот комбинирачки талент за да ја оживеам.“ Една година подоцна во интервју за [[Плејбоj]] рече: „Никогаш нема да се покајам за Лолита. Таа е како композиција на прекрасна сложувалка. Нејзина композиција и решение во исто време. Секако дека таа потполно ги засени моите други дела – барем оние кои ги напишав на англиски Вистинскиот живот на Себастијан Најт и Бенд Синистер, моите кратки приказна, мојата книга на реколекции, но не можам да ѝ судам за тоа. Постои некој чуден, нежен шарм кај митската нимфета.“ Истата година во интервју за [[Лајф]] Набоков го прашаа кое од неговите дела му причинило најголемо задоволство. Тој одговори: „Би рекол дека од сите мои дела Лолита ми остави најзадоволувачки одсјај, можеби затоа што е најчистата од сите, најапстрактна и внимателно создадена. Јас сум најверојатно одговорен за тоа што луѓето повеќе не ги крстуваат своите ќерки Лолита. Сум чул за млади пудлици на кои им е дадено тоа име по 1956, но не и за човечки суштества“. == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Лолита}} [[Категорија:Книги од 1955 година]] [[Категорија:Романи на Владимир Набоков]] [[Категорија:Изданија на Темплум]] 6j91pj38sdeiofeymbqgzu0krlwffwv 0 1124357 5537768 5381098 2026-04-11T18:25:02Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5537768 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност |име=Љубе Петковски |портрет= |px=170px |опис= |роден-дата={{роден на|4|декември|1924}} |роден-место={{роден во|Скопје}}, [[Кралство СХС]] |починал-дата= {{починат на и возраст|df=yes|2015|2|26|1924|12|4}} |починал-место= {{починат во|Скопје}}, [[Македонија]] |занимање = снимател }} '''Љубе Петковски''' ({{роден во|Скопје}}, {{роден на|4|декември|1924}} - {{починат во|Скопје}}, {{починат на|16|февруари|2015}}) — [[Македонија|македонски]] снимател, голем мајстор на [[филм]]ската [[камера]], кој ја одбележал [[Македонска кинематографија|македонската кинематографија]] во целата втора половина на [[XX век]]. == Животопис == Петковски е роден во [[Скопје]] на [[4 декември]] [[1924]] година. Средното училиште го завршил во родното Скопје, а по [[Втората светска војна]], својата кариера, како млад филмски работник, ја започнал како помошник на тогаш искусните [[режисер]]и од поранешните југословенски простори, како [[Жорж Скригин]] од [[Белград]], [[Вјекослав Африќ]] од Загреб и [[Франце Штиглиц]] од [[Љубљана]]. Потоа тој професионално се усовршувал во [[Загреб]] и во [[Париз]]. Петковски во [[Вардар филм]], како еден од неговите основачи, започнал како камерман на документаристот режисерот [[Кочо Недков]], во првите уметнички документарци „''Техника на народот''“ и „''Памук''“, двата снимени во [[1950]] година. Оваа двојка подоцна одново се здружила во документарецот „''Средновековни фрески''”, остварен во [[1957]] година. Меѓутоа, претходно [[1955]] година, тој бил снимател кинематографер во двата етнографски документарци на режисерот [[Ацо Петровски]], „''Галичка свадба''“ и „''Дервиши''“, како и документарецот „''Ритам и звук''“ на режисерот [[Трајче Попов]]. Во истата 1955 година, заедно со колегата [[Бранко Михајловски]], како кинематограферски тандем, го снимиле партизaнскиот филм „''[[Волчја ноќ]]''“ во режија на гостинот од [[СР Словенија|Словенија]], Франце Штиглиц, што по „''Фросина''“, бил вториот целовечерен игран филм во продукција на Вардар филм. Неговите два најдобри долгометражни документарни филма во кариерата се лауреатските „''Скопје ‘63''” на режисерот [[Вељко Булаиќ]], посветен на катастрофалниот земјотрес во Скопје (освојувач на Златниот лав за најдобар документарен филм во Венеција во 1964 година) и „''Тулгеш''“ на [[Коле Манев]], вдахнат од голготата и масовниот егзодус на [[егејските Македонци]] во 1948 година, по [[граѓанската војна во Грција]], од страна на грчките фашисти на режимот на [[Јоанис Метаксас]] (освојувач на Големиот златен медал и Гран при на [[Мартовски|Белградскиот мартовски фестивал]] во 1977 година). Петковски соработувал и со режисерот [[Мето Петровски]] во неговите два високорангирани лауреатски документарци, „''Вранештица''“ од 1976 и „''Голгота''“ од 1979 година, а за вториот на фестивалот во полски Краков го освоил признанието Бронзен змев за неговата снимателска творба. Како дел од високата кинематограферско творештво на Љубе Петковски се и група најуспешни македонски целовечерни играни филмови, како „''[[Мирно лето]]''“ од 1961 година, првиот игран филм режиран од македонскиот режисер [[Димитрие Османли]], потоа двете историско-епски драми на белградскиот режисер [[Жика Митровиќ]], „''Солунските атентатори''“ од 1961 година и „''До победата и по неа''“ во 1966 година, двата снимени во црно/бела фотографија и т.н. [[wide-screen]] техника. Во големиот опус на Петковски се и двата играни филма на режисерот [[Бранко Гапо]], „''[[Време без војна]]''” од [[1969]] и „''[[Време води]]''“ од [[1980]] година, две општествено-психолошки драми со критички нагласок. Своевиден кинематограферски врв во опусот на Петковски претставуваат и двата наградувани филма на режисерот [[Кирил Ценевски]], „''[[Црно семе]]''“ од [[1971]] година, филм своевидно документаристичко сведоштво за страдањата на затворените и убивани македонски партизани од [[Егејска Македонија]], филм кој триумфирал на ценетиот на поранешните југословенски простори, па и пошироко, филмски фестивал во [[Пула]], а ја освои наградата [[Жар птица]] на Московскиот фестивал, како и историската епска фреска од XI век „Јад“, за кој во [[1975]] на фестивалот во Пула, Петковски бил награден со Златната арена за најдобра фотографија. Како бард на македонската кинематографија од редовите на кинематограферите, во [[1997]] година на 18-от Фестивал на филмската камера во Битола, заедно со колегата Бранко Михајловски, станале лауреати на [[Златната камера 300]] за животно дело, со што Љубе Петковски заслужено влегол во клубот на великаните на фестивалот [[Браќа Манаки]]. Во [[2010]] година го добил почесното признание „[[Златен објектив]]“ за неговиот исклучителен придонес во развојот на домашниот филм и во уметноста на филмот, воопшто.<ref>[http://www.utrinski.mk/?ItemID=9369D732D0A9D04B87D5722B1FB4D54D ''ЉУБЕ ПЕТКОВСКИ ДОБИ ПОЧЕСЕН „ЗЛАТЕН ОБЈЕКТИВ“'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Починал на [[16 февруари]] [[2015]] година во [[Скопје]].<ref>[http://www.kurir.mk/makedonija/vesti/190037-Pocina-doajenot-na-makedonskata-kinematografija-Ljube-Petkovski?utm_source=feedburner&utm_medium=feed&utm_campaign=Feed%3A+kurir%2Fmakedonija+%28%D0%9A%D1%83%D1%80%D0%B8%D1%80+-+%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D0%B5%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D0%B8%D1%98%D0%B0%29 ''Почина доајенот на македонската кинематографија Љубе Петковски'']{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://www.maccinema.com/Person.aspx?p=284 Љубе Петковски на Кинотека на Македонија] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петовски, Љубе}} [[Категорија:Луѓе од Скопје]] [[Категорија:Македонски сниматели]] [[Категорија:Југословенски сниматели]] 4v1a6u0ixsws4d5fcxqkqxt58i2iw72 0 1125151 5537930 4935090 2026-04-12T03:57:15Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537930 wikitext text/x-wiki '''„Љубовникот“''' ([[француски]]: ''L'Amant'') — [[роман]] на француската [[писателка]] [[Маргарит Дирас]] (''Marguerite Duras''), објавен во [[1984]] година. Книгата е пишувана од [[февруари]] до [[мај]] 1984 година во Нуфле ле Шато (во близината на Париз) и во [[Париз]].<ref name="Marguerite Duras 1987">Marguerite Duras, ''Ljubavnik'' (treće izdanje). Sarajevo: Svjetlost, 1987.</ref> ==Содржина== Романот претставува [[Автобиографија|автобиографска]] приказна за девојче од 15,5 години, кое во [[1930]]-тите живее во [[Сајгон]], [[Виетнам]]. Таткото е [[смрт]]но болен и поради тоа, тој постојано е отсутен од сите семејни настани и работи, а по некое време, тој заминува на лечење во [[Франција]], каде што умира. Девојчето живее во [[Сиромаштија|сиромашно]] [[семејство]], со несредени односи и со малку [[љубов]] и разбирање. Мајката е наставничка, која има болна амбиција за своите деца и веќе ја има испланирано иднината на својата ќерка, која мора да зврши средно [[училиште]], а потоа да учи за професорка по [[математика]]. Наспроти тоа, ќерката сака да биде слободна и да пишува, иако мајката не гледа благонаклонето на таа желба. Постариот брат е [[паразит]], кој дури и на возраст од 50 години не е способен самостојно да заработува, крадејќи ја својата сестра и продавајќи го имотот на мајка си за да ги покрие коцкарските долгови. По смртта на сопругот, мајката се сели во Франција, каде купува мал [[замок]] на брегот на [[Лоара]], во која живее со гувернантата, грижејќи се за неспособниот син, и најпосле, таму умира. Претходно, нејзиниот помлад син умира од воспаление на [[Бели дробови|белите дробови]] во [[1942]] година, а тој настан силно ја потресува неговата сестра. <br /> Инаку, централна тема на романот, кој обилува со многу сеќавања, е врската на малолетната девојка со едне богат [[Кинез]]. Еден ден, девојката чекала да ја премине [[река]]та [[Меконг]] со скеле. Таа носи црна машка шапка и [[Свилa|свилен]] фустан. Додека чека, потпрена на оградата, таа гледа скап [[автомобил]] во кој се наоѓа непознат богат Кинез. Тој ѝ приоѓа, нудејќи ѝ да ја однесе со автомобилот во Сајгон. Таму, тие започнуваат да се гледаат и по неколку дена, тој ја носи во својот стан, каде за првпат водат љубов. Кинезот ѝ кажува дека ја сака, но таа му вели дека за нив нема никаква иднина, како и дека таа никогаш нема да го сака и нема да биде само негова. Потоа, таа го запознава љубовникот со семејството, тој ги носи во скапи [[ресторан]]и, но нејзините никогаш не разговараат со него, ниту го гледаат. По некое време, мајка ѝ запаѓа во лудило, ја обвинува дека е [[Проституција|проститутка]] и ја тепа. Сепак, свесна за сиромаштијата на семејството, таа ѝ дозволува и понатаму да се гледа со него, па дури им кажува на наставничките да не ја казнуваат девојката, кога таа одвреме-навреме не се враќа на спиење во интернатот. Еднаш, Кинезот го посетува болниот татко, но се враќа целосно разочаран, зашто тој не му дава дозвола за врската со неа. <br /> На седумнаесетгодишна возраст, по матурата, девојката го напушта Сајгон и заминува во [[Париз]]. При заминувањето на [[брод]]от, додека нејзиното семејство ја испраќа, Кинезот седи во својот автомобил, растргнат од тага. Во Франција, таа го губи детето, има неколку разводи и се занимава со пишување. Притоа, таа дознава дека нејзиниот љубовник во меѓувреме се оженил. Еден ден, тој пристигнува во Франција со сопругата и ѝ се јавува по [[телефон]] на својата поранешна љубовница, кажувајќи ѝ дека ништо не се променило, дека сè уште ја сака и дека секогаш ќе ја сака.<ref name="Marguerite Duras 1987"/> ==Осврт кон делото== „Љубовникот“ го означува почетокот на циклусот составен од исповедна проза во кој Дирас пишува за најинтимните настани од својот живот. Истовремено, тој е првата нејзина книга во која таа пишува во прво лице.<ref>Nada Bojić, „Pogovor“, во: Margerit Diras, ''Stvarni život''. Sarajevo: Svjetlost, 1988, стр. 148.</ref> Во текстот „Црниот блок“, Дирас наведува дека пишувајќи го „Љубовникот“ имала чувство како да открива и така настанало пишувањето кое потсетувало на зборот при алкохолното пијанство, т.е. јасно и разбирливо.<ref>Margerit Diras, ''Stvarni život''. Sarajevo: Svjetlost, 1988, стр. 30.</ref> Во „Љубовникот“, Дирас ја применува постапката на [[монтажа]]та со која ја разурнува класичната постапка на раскажување и обезбедува лесно и брзо воспоставување на времето и просторот на самото дело, така што романот ја воспоставува а не ја раскажува стварноста. Оваа постапка Дирас ја нарекува „écriture courante“, т.е. лизгачко пишување кое потсетува на лизгањето на [[филм]]ската [[камера]]. Ритамот, густината, преместување според асоцијативноста а не по хронологија, сето тоа придонело книгата да прерасне во мало ремек-дело кое ги надминало тесните граници на екпериментот и стекнало голема популарност кај читателите.<ref>„Od eksperimenta do dokumenta“, во: Marguerite Duras, ''Bol''. Sarajevo: Svjetlost, 1988, стр. 194-195.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дела на Маргерит Дирас]] [[Категорија:Француски романи]] [[Категорија:Книги наградени со Гонкуровата награда]] [[Категорија:Книги од 1984 година]] om61d5l8ymw8uo8eozipqt564v4wrvm 0 1144635 5538030 5211377 2026-04-12T11:09:30Z Andrew012p 85224 5538030 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов}}'''''Тексашки масакр со моторна пила''''' — американски [[Слешер (жанр)|слешер]] во [[режија]] на [[Маркус Ниспел]]. Главните улоги ги играат: [[Џесика Бил]], [[Џонатан Такер]] и [[Мајк Вогел]]. ==Содржина== Петмина момци наоѓаат една повредена автостоперка. Во потрага по помош, тие влегуваат во една куќа, но не знаат дека таа е легло на [[Патологија|патолошки]] убијци...<ref>„Тексашки масакр со...“, ''Антена'', број 870, 27.2.2015, стр. 14.</ref><ref>„Тексашки масакр со моторна пила“, ''Антена'', број 900, 25.9.2015, стр. 24.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови со Џесика Бил]] [[Категорија:Филмови со Мајк Вогел]] [[Категорија:Филмови со Џонатан Такер]] [[Категорија:Филмови на Маркус Ниспел]] [[Категорија:Хорор филмови]] [[Категорија:Филмови од 2003 година]] a0gn77pqo89l4xv1mgseuene2agf2xz 0 1152378 5537758 5521961 2026-04-11T18:14:49Z Amherst99 14303 5537758 wikitext text/x-wiki '''Динамичка меморија со случаен пристап (ДРАМ)''' ({{langx|en|dynamic random-access memory (DRAM)}}) — вид [[меморија со случаен пристап]] која го чува секој [[бит]] на податоци во посебен [[кондензатор]] во рамките на едно [[интегрирано коло]]. Кондензаторот може да биде полн или празен. Овие две состојби се земаат да ги претставуваат двете вредности на битот, вообичаено наречени 0 и 1. Бидејќи дури и неспроводливите [[транзисто]]ри секогаш пропуштаат мала количина, кондензаторите полека се празнат и информациите почнуваат да се губат освен ако полнежот на кондензаторите не се освежува периодично. Поради ова барање за освежување, се работи за динамичка меморија што е спротивно на [[статичка меморија со случаен пристап]] (СРАМ) и други статички типови на мемории. За разлика од [[флеш-меморија]]та, ДРАМ е непостојана меморија бидејќи таа брзо ги губи своите податоци кога ќе се исклучи од напојување. [[Податотека:Slikaaa.jpg|thumb|340x340px|Фотографија на ДРАМ интегрираното коло Micron Technology MT4C1024. Капацитет од 1 [[мегабит]].]] ДРАМ широко се користи во [[дигитална електроника|дигиталната електроника]] каде што се потребни ниска цена и меморија со голем капацитет. Една од најголемите примени на ДРАМ е нејзино користење како главна меморија (наречена РАМ) во современите компјутери и како главна меморија во компонентите што се користат во овие компјутери како што се графичките картички (каде главната меморија се нарекува графичка меморија). Спротивно на тоа СРАМ што е побрза и поскапа отколку ДРАМ, обично се користи каде што брзината е поважна од трошоците, како што е случај со кеш-меморијата во обработувачите. Предноста на ДРАМ е во нејзината структурна едноставност - потребни се само еден транзистор и кондензатор по бит, во споредба со четири или шест транзистори во СРАМ. Ова му овозможува на ДРАМ да постигне многу висока густина. Транзисторите и кондензаторите што се користат, бидејќи се многу мали може да се спакуваат милијарди на еден мемориски чип. Поради динамичкиот карактер на неговите мемориски клетки ДРАМ троши релативно големи количини на енергија, со различни начини за управување со потрошувачката енергија<ref>S. Mittal, "[https://www.academia.edu/2475806/A_survey_of_architectural_techniques_for_DRAM_power_management A Survey of Architectural Techniques For DRAM Power Management]", IJHPSA, 4(2), 110-119, 2012.</ref>. == Историја == Во криптографската машина со кодно име „Аквариус“ користена во Блечли Парк (Bletchley Park) за време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] била инкорпорирана ожичена динамичка меморија. Податоците биле читани од хартиена лента и карактерите биле меморирани во динамичката меморија. Меморијата користела голем склад на кондензатори кои биле полни или празни. Полн кондензатор претставувал еден (1), а празен кондензатор нула(0)<ref>Copeland B. Jack, and others (2006) ''Colossus: The Secrets of Bletchley Park's Codebreaking Computers'' Oxford: Oxford University Press, p301.</ref>. [[Податотека:Slikaa2.png|thumb|317x317px|Шематски приказ на пресек на оригиналната NMOS ДРАМ ќелија составена од еден транзистор и еден кондензатор. Патент од 1968 година.]] Во 1964 година, Арнолд Фарбер (Arnold Farber) и Јуџин Шлиг (Eugene Schlig), работејќи за IBM создале ожичени мемориски ќелии со користење флип-флоп (составен од транзистор и [[диода со ефект на тунел]]). Тие го замениле флип-флопот со два транзистори и два отпорници добивајќи конфигурација која станала позната како Фарбер-Шлигова ќелија. Во 1965 година Бенџамин Агуста (Benjamin Agusta) и неговиот тим од IBM, создале 16-битен силициумски мемориски чип на основа на Фарбер-Шлиговата ќелија, со 80 транзистори, 64 отпорници и 4 диоди. Во 1966 година, била измислена динамичката меморија со случаен пристап од страна на д-р Роберт Денард (Robert Dennard) во истражувачкиот центар Томас Џ. Вотсон во IBM. Нему, во 1968 година во САД му бил доделен патентот број 3.387.386. Во 1969 година Ханивел (Honeywell) побарал од Интел да направи ДРАМ со користење на ќелија со три транзистори кои тие ја развиле. Истото било остварено како Интел 1102 во почетокот на 1970 година<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://inventors.about.com/library/weekly/aa100898.htm |title=архивска копија |accessdate=2017-10-08 |archive-date=2020-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200314061801/http://inventors.about.com/library/weekly/aa100898.htm |url-status=dead }}</ref>. Меѓутоа, 1102 имал многу проблеми поради што Интел почнале во тајност, за да избегнат конфликт со Ханивел, да работат на нивен сопствен подобрен дизајн. Овој дизајн станал првиот комерцијално достапен ДРАМ, Интел 1103, во октомври 1970 година. 1103 бил дизајниран од страна на Џоел Карп и реализиран од Пат Ерхарт<ref>http://archive.computerhistory.org/resources/still-image/PENDING/X3665.2007/Semi_SIG/Notes%20from%20interview%20with%20John%20Reed.pdf</ref>. Првиот ДРАМ со мултиплексиран ред и колона од адресни редови бил Mostek MK4096 Kbit, дизајниран од страна на Роберт Пробстинг (Robert Proebsting), воведен во 1973 година. Оваа адресна шема ги користела истите адресни пинови за да се добие ниска половина и висока половина на адреса од референцираните мемориски ќелии, префрлени помеѓу двете половини на наизменични циклуси на магистралата. Ова било радикално напредување, ефикасно преполовување на бројот на адресни линии кој се барал, што ќе им овозможи да се вклопат во пакети со помалку пинови, со предност во однос на цената која растела со секој чекор на пораст на меморијата. MK4096 се покажал како многу стабилен дизајн за апликациите на клиентите. 16-килобитниот ДРАМ Mostek MK4116 кој бил воведен во 1976 година, постигнал удел од повеќе од 75% од светскиот пазар на ДРАМ. Но, иако густината се зголемила на 64 килобита во почетокот на 1980 година Mostek бил претекнат од страна на јапонските производители на ДРАМ со повисок квалитет, со користење на исти мултиплексирани шеми по пониски цени на трошоци. Ова создало конфликт меѓу [[Јапонија]] и [[САД]]. == Принципи на работа == [[Податотека:Slika3333.png|thumb|369x369px|Принципите на работа за читање едноставна 4х4 ДРАМ-низа.]] ДРАМ обично се наредени во правоаголна низа од ќелии за складирање, составена од еден кондензатор и еден транзистор по бит податоци. Сликата покажува едноставен пример со мобилна матрица со четири на четири ќелии. Долгите хоризонтални линии кои го поврзуваат секој ред се познати како збор-линии. Секоја колона на ќелиите е составена од две бит-линии, секоја поврзана со секоја друга ќелија за складирање во колоната (сликата не го вклучува овој важен детаљ). Тие се познати како "+" и "-" бит-линии. === Операции за читање на податоци од ќелија за складирање на ДРАМ == 1. Детекторските засилувачи се исклучени. (Во модерната меморија на сметачот, детекторскиот засилувач е еден од елементите кои ги формираат колата на полуспроводничкиот чип (интегрирано коло). 2. Бит-линиите се наполнети до точно еднакви напони кои се помеѓу високите и ниските логички нивоа. Бит-линиите се физички симетрични за да се задржи еднаква капацитивност, па со тоа во тоа време и нивните напони еднакви. 3. Колото за претполнење е исклучено. Бидејќи бит-линиите се релативно долги, тие имаат доволно капацитет да го одржат однапред наполнетиот напон за кратко време. Ова е пример за динамичка логика. 4.Потоа посакуваната збор-линија на редот се зголемува за да се поврзе со кондензаторот на ќелијата за складирање. Ова предизвикува транзисторот да спроведува, пренесувајќи го полнежот од складишните ќелии до поврзаните бит-линии (доколку складираната вредност е 1) или од поврзаната бит-линија до складишната ќелија (доколку складираната вредност е 0). Бидејќи капацитетот на бит-линијата е обично многу повисок од капацитетот на складишните ќелии, напонот на бит-линијата се зголемува многу малку ако складишната ќелија е празна или се зголемува многу малку ако ќелијата за складирање е полна (0,54 и 0,45 V во двата случаи). 5. Детекторските засилувачи сега се поврзани со бит-линиите во парови. Позитивна повратна врска настанува меѓу вкрстено поврзаните инвертори, на тој начин се засилува разликата на напоните меѓу парните и непарните редови на бит-линии на одредена колона сè додека една бит-линија е целосно на најнизок напон, а другата е на максимално висок напон. Откако тоа ќе се случи редот е „отворен“ (податокот од таа ќелија е достапен). 6. Сите ќелии за складирање на отворен ред се детектираат истовремено и детекторските засилувачи се флип-флопирани. Адресната колона потоа избира флип-флоп бит да се поврзе со надворешната магистрала на податоци. Читање од различни колони во ист ред може да се изврши без одлагање на отворање на редот затоа што за отворен ред сите податоци веќе биле детектирани и флип-флопирани. 7. За време на читањето на колоните од отворениот ред, активно протекува струја назад на бит-линиите од излезот на детекторските засилувачи и ги полни складишните клетки. Ова го засилува (т.е. „освежува“) полнењето на складишната ќелија со зголемување на напонот во кондензаторот за складирање ако на почетокот бил наполнет, или го држи ненаполнет ако бил празен. Треба да се има на ум дека заради должината на бит-линиите, постои значително доцнење на патувањето на полнежот назад во кондензаторот на ќелијата. Ова бара значително време за детекторскиот засилувач и така се преклопува со една или повеќе колони за читање. 8. Кога ќе заврши со читање на сите колони во тековниот отворен ред, збор-линијата се исклучува за да го дисконектира кондензаторите на складишните ќелии. Детекторскиот засилувач е исклучен и бит-линиите повторно се претполнат. ===Впишување во меморијата=== За складирање на податоци, редот е отворен и даден детекторски засилувач на колона времено е принудно доведен во саканата состојба на висок или низок напон, со што се предизвикува бит-линијата да го полни или празни кондензаторот на складишната ќелија на саканата вредност. Заради конфигурацијата на позитивна повратна врска на детекторскиот засилувач, бит-линијата ќе има стабилен напон дури и откако принудувачкиот напон ќе биде отстранет. За време на впишувањето во одредена ќелија, сите колони во еден ред истовремено се детектираат исто како при читањето, па иако се менува состојбата само на еден кондензатор на складишна ќелија, цел ред се освежува (повторно е впишан) како што е прикажано на сликата десно. [[Податотека:Square array of mosfet cells write.png|мини|250px|десно|Впишување во ДРАМ-ќелија]] ===Брзина на освежување=== Вообичаено произведувачот прецизира дека секој ред мора да ги освежи своите кондензатори на складишни ќелии на секои 64 ms или помалку. Логиката на освежување е обезбедена во ДРАМ контролерот кој го автоматизира периодичното освежување, т.е. тоа не мора да го извршува софтвер или друг хардвер. Заради ова, логиката на колото на контролерот е комплицирана, но таа маана е оправдана со фактот дека ДРАМ-от е многу поевтини по складишна ќелија и самата складишна ќелија е едноставна. ДРАМ-от има многу поголем капацитет по единица површина отколку СРАМ-от. Некои системи ги освежуваат редовите во рафални активности кои ги вклучуваат сите редови на секои 64 ms. Други системи освежуваат еден ред во еден момент кој се распоредува во интервалот од 64 ms. На пример, систем со 8192 реда би изискувал распоредено освежување на еден ред на секои 7,5 µs, што 64 ms поделено на 8192 реда. Неколку системи кои работат во реално време освежувањето го вршат во интервали определени од надворешна временска функција која управува со работата на останатиот дел од системот, како што е примерот со вертикалното освежување кај видео сигналите кое се јавува на секои 10-20 ms. Сите методи бараат некој вид бројач да следи кој следен ред треба да се освежи. Поголемиот број ДРАМ-чипови вклучува бројач. Постарите видови барале надворешна логика на освежување. Под одредени услови, поголемиот дел податоци во ДРАМ-от може да се повратат дури истиот да не бил освежен и неколку минути<ref>[https://www.usenix.org/legacy/event/sec08/tech/full_papers/halderman/halderman_html/ Lest We Remember: Cold Boot Attacks on Encryption Keys], Halderman et al, USENIX Security 2008.</ref>. == ДРАМ-ќелии == Секој бит податоци во ДРАМ-от се чува како позитивен или негативен електричен полнеж во капацитивна структура. Структурата која го обезбедува капацитетот, како и транзисторите кои го контролираат пристапот до него се вика ДРАМ-ќелија. Тие се основните градбени блокови на ДРАМ-низите. Постојат повеќе варијанти на ДРАМ мемориски ќелии, но најчесто користена модерна варијанта е ќелијата од еден транзистор и еден кондензатор. Транзистор се користи за да се доведе капацитет во текот на впишувањето и за исполнувањето на кондензаторот за време кога тој се отчитува. Пристапниот транзистор е дизајниран да ја зголеми движечката сила и да се минимизира истекувањето транзистор-транзистор. Кондензаторот има и два терминали, од кои еден е поврзан со пристапен транзистор, а другиот со која било област или V_CC/2. Во модерниот ДРАМ последниот случај е почест, бидејќи тоа им овозможува побрзо работење. Во модерниот ДРАМ, напон од +V_CC/2 низ кондензатор е потребно да се складира логичко еден. И напон од -V_CC/2 низ кондензатор за да се складира логичка нула. Електричниот полнеж кој се чува во кондензаторот се мери во [[кулон]]и. За логичко еден вредноста е: Q=Vcc / 2 * C, каде Q е количеството електричество во кулони, а C е капацитетот во [[фарад]]и. А логичката нула има полнеж: Q = -Vcc / 2 * C Читање или впишување на логичко еден (1) бара зборот-линија да биде управуван од напон поголем од збирот на Vcc и прагот на пристап на пристапниот транзистор. Овој напон се нарекува Vcc наполнет (pumped). Времето потребно за празнење на кондензаторот зависи од тоа каква логичка вредност се чува во кондензаторот. Ако кондензаторот содржи логичко еден (1) почнува да се ослободува напонот во терминалот на транзисторот е над Vccp. Ако кондензаторот содржи логичка нула(0), тој почнува да се ослободува кога напонот е над Vth. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.eecs.berkeley.edu/~culler/courses/cs252-s05/lectures/cs252s05-lec01-intro.ppt#359,15,Memory%20Capacity%20%20(Single%20Chip%20DRAM) DRAM density and speed trends] has some interesting historical trend charts of DRAM density and speed from 1980. * [http://www-1.ibm.com/servers/eserver/pseries/campaigns/chipkill.pdf Benefits of Chipkill-Correct ECC for PC Server Main Memory] — A 1997 discussion of SDRAM reliability—some interesting information on "soft errors" from [[cosmic ray]]s, especially with respect to [[error-correcting code]] schemes * [http://www.tezzaron.com/about/papers/soft_errors_1_1_secure.pdf Tezzaron Semiconductor Soft Error White Paper] 1994 literature review of memory error rate measurements. * [http://www.nepp.nasa.gov/DocUploads/40D7D6C9-D5AA-40FC-829DC2F6A71B02E9/Scal-00.pdf Scaling and Technology Issues for Soft Error Rates] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20041103124422/http://www.nepp.nasa.gov/docuploads/40D7D6C9-D5AA-40FC-829DC2F6A71B02E9/Scal-00.pdf |date=2004-11-03 }} A Johnston—4th Annual Research Conference on Reliability Stanford University, October 2000 * [http://www.research.ibm.com/journal/rd/462/mandelman.html Challenges and future directions for the scaling of dynamic random-access memory (DRAM)] — J. A. Mandelman, R. H. Dennard, G. B. Bronner, J. K. DeBrosse, R. Divakaruni, Y. Li, and C. J. Radens, IBM 2002 * [https://arstechnica.com/paedia/r/ram_guide/ram_guide.part1-2.html Ars Technica: RAM Guide] * {{Наведено списание|author=David Tawei Wang|title=Modern DRAM Memory Systems: Performance Analysis and a High Performance, Power-Constrained DRAM-Scheduling Algorithm|version=|publisher=PhD thesis, University of Maryland, College Park|year=2005|url=http://www.ece.umd.edu/~blj/papers/thesis-PhD-wang--DRAM.pdf|format=|accessdate=2007-03-10}} A detailed description of current DRAM technology. * [http://www.cs.berkeley.edu/~pattrsn/294 Multi-port Cache DRAM — '''MP-RAM'''] * [https://lwn.net/Articles/250967/ What every programmer should know about memory] by Ulrich Drepper {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Дигитална електроника]] [[Категорија:Компјутерска меморија]] [[Категорија:Американски пронајдоци]] 6zqhat5xjmrsj751q5df0k7a3984frt 0 1155395 5537789 4929609 2026-04-11T18:53:13Z Dandarmkd 31127 5537789 wikitext text/x-wiki {{Infobox architect |name = Трајко Димитров |image = ТРАЈКО-ДИМИТРОВ МАРХ-770x330.jpg |caption = Портрет на Трајко Димитров |nationality = [[Македонија|Македонец]] |birth_date = {{роден на|8|август|1930}} |birth_place = {{роден во|Скопје}}, [[Вардарска Бановина]], [[Кралство Југославија]] |death_date = {{починат на|5|јануари|2023}} |death_place = {{починат во|Скопје}}, [[Македонија]] |alma_mater = |practice = Македонијапроект |significant_buildings= |awards = }} '''Трајко Димитров''' ({{роден во|Скопје}}, {{роден на|8|август|1930}} - {{починат во|Скопје}}, {{починат на|5|јануари|2023}}) — [[Македонија|македонски]] [[архитект]]. Припаѓа на првата генерација архитекти запишана на Архитектонскиот отсек на Техничкиот факултет во [[Скопје]] во 1949, а дипломирал во 1956 година. По дипломирањето се вработил во [[Заводот за станбена изградба]] во Скопје, којшто подоцна бил преобразен во [[Македонијапроект]] и тука останал сè до истекот на неговиот активен работен стаж во 1990 година. Својата кариера претежно ја посветил на [[проектирањето]] на објекти од општествен карактер, давајќи притоа посебен нагласок на [[Спортско здание|спортските зданија]].<ref name ="МАРХ">[http://marh.mk/%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%BA%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2-1930/ Трајко Димитров], страница на „МАРХ“.</ref> ==Животопис== Потекнува од [[занаетчиско]] семејство. Татко му Ѓорѓи, роден 1902 година во [[Булачани]], бил истакнат мајстор во градот за изработка на мебел, а мајка му Стојна, родена 1903 година во [[Пагаруша]], потекнувала од семејство кое според семејната традиција имало свој рудник за вадење и обработка на [[мермер]]. До 1937 живеел во маалото [[Буњаковец]], а потоа за време на школувањето и студиите па сè до 1962 во [[Дебар Маало]].<ref name ="МАРХ"/> Починал на 5 јануари 2023 година во Скопје.<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title=ПОЧИНА ТРАЈКО ДИМИТРОВ, АРХИТЕКТОТ НА ПРИРОДОНАУЧНИОТ МУЗЕЈ, БАЗЕНОТ „МЛАДОСТ“, „ПАЛОМА БЈАНКА“ | url=https://sdk.mk/index.php/kultura/pochina-trajko-dimitrov-arhitektot-na-prirodonauchniot-muzej-bazenot-mladost-paloma-bjanka/ | date=5.1.2023 | work= | publisher=СДК | accessdate=25 јануари 2023}}</ref> ==Позначајни дела== * 1958 Домот на културата „Кочо Рацин” во [[Скопје]], * 1962 Станбениот блок ( П+5+По) на аголот на улиците „Ленинова” и „Орце Николов” во Скопје * 1966 Пристанишна аеродромска зграда „Скопје” во Петровец, Скопје * 1968 [[Природонаучен музеј на Македонија]],Скопје * 1970 [[Спортска сала Градски Парк|Кошаркарската сала „Работнички”]] во Скопје, (со арх. Живко Гелевски) * 1973 Универзалната спортска сала на Тутунски комбинат во [[Прилеп]], * 1973 Основно училиште „Гоце Делчев” во [[Кавадарци]], * 1978 Покриениот пливачки базен „Младост” во Скопје * 1979 [[Спортска сала Куманово|Универзалната спортска сала]] во [[Куманово]] (со арх. Живко Гелевски) * 1986 Административно-деловниот комплекс „Палома Бјанка” во Скопје <gallery> Prirodonaucen muzej makedonija.zgrada.24.8.2013.1.JPG|Природонаучен музеј во Скопје </gallery> ==Награди и признанија== * 1966 [[Борбина плакета]], за пристанишна аеродромска зграда „Скопје” во Петровец, Скопје * 1973 [[Златна јубилејна плакета]], за универзалната спортска сала на Тутунскиот комбинат во Прилеп, * 1981 Голема награда на [[Бимас]], за Универзалната спортска сала во Куманово == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Димитров, Трајко}} [[Категорија:Македонски архитекти]] [[Категорија:Југословенски архитекти]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Булачани]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Пагаруша]] b6ctwsutt52oz2p8l8wmmiunyemyilr 5537793 5537789 2026-04-11T18:56:53Z Dandarmkd 31127 /* Наводи */ 5537793 wikitext text/x-wiki {{Infobox architect |name = Трајко Димитров |image = ТРАЈКО-ДИМИТРОВ МАРХ-770x330.jpg |caption = Портрет на Трајко Димитров |nationality = [[Македонија|Македонец]] |birth_date = {{роден на|8|август|1930}} |birth_place = {{роден во|Скопје}}, [[Вардарска Бановина]], [[Кралство Југославија]] |death_date = {{починат на|5|јануари|2023}} |death_place = {{починат во|Скопје}}, [[Македонија]] |alma_mater = |practice = Македонијапроект |significant_buildings= |awards = }} '''Трајко Димитров''' ({{роден во|Скопје}}, {{роден на|8|август|1930}} - {{починат во|Скопје}}, {{починат на|5|јануари|2023}}) — [[Македонија|македонски]] [[архитект]]. Припаѓа на првата генерација архитекти запишана на Архитектонскиот отсек на Техничкиот факултет во [[Скопје]] во 1949, а дипломирал во 1956 година. По дипломирањето се вработил во [[Заводот за станбена изградба]] во Скопје, којшто подоцна бил преобразен во [[Македонијапроект]] и тука останал сè до истекот на неговиот активен работен стаж во 1990 година. Својата кариера претежно ја посветил на [[проектирањето]] на објекти од општествен карактер, давајќи притоа посебен нагласок на [[Спортско здание|спортските зданија]].<ref name ="МАРХ">[http://marh.mk/%D1%82%D1%80%D0%B0%D1%98%D0%BA%D0%BE-%D0%B4%D0%B8%D0%BC%D0%B8%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2-1930/ Трајко Димитров], страница на „МАРХ“.</ref> ==Животопис== Потекнува од [[занаетчиско]] семејство. Татко му Ѓорѓи, роден 1902 година во [[Булачани]], бил истакнат мајстор во градот за изработка на мебел, а мајка му Стојна, родена 1903 година во [[Пагаруша]], потекнувала од семејство кое според семејната традиција имало свој рудник за вадење и обработка на [[мермер]]. До 1937 живеел во маалото [[Буњаковец]], а потоа за време на школувањето и студиите па сè до 1962 во [[Дебар Маало]].<ref name ="МАРХ"/> Починал на 5 јануари 2023 година во Скопје.<ref>{{нмс | last= | first= | author= | title=ПОЧИНА ТРАЈКО ДИМИТРОВ, АРХИТЕКТОТ НА ПРИРОДОНАУЧНИОТ МУЗЕЈ, БАЗЕНОТ „МЛАДОСТ“, „ПАЛОМА БЈАНКА“ | url=https://sdk.mk/index.php/kultura/pochina-trajko-dimitrov-arhitektot-na-prirodonauchniot-muzej-bazenot-mladost-paloma-bjanka/ | date=5.1.2023 | work= | publisher=СДК | accessdate=25 јануари 2023}}</ref> ==Позначајни дела== * 1958 Домот на културата „Кочо Рацин” во [[Скопје]], * 1962 Станбениот блок ( П+5+По) на аголот на улиците „Ленинова” и „Орце Николов” во Скопје * 1966 Пристанишна аеродромска зграда „Скопје” во Петровец, Скопје * 1968 [[Природонаучен музеј на Македонија]],Скопје * 1970 [[Спортска сала Градски Парк|Кошаркарската сала „Работнички”]] во Скопје, (со арх. Живко Гелевски) * 1973 Универзалната спортска сала на Тутунски комбинат во [[Прилеп]], * 1973 Основно училиште „Гоце Делчев” во [[Кавадарци]], * 1978 Покриениот пливачки базен „Младост” во Скопје * 1979 [[Спортска сала Куманово|Универзалната спортска сала]] во [[Куманово]] (со арх. Живко Гелевски) * 1986 Административно-деловниот комплекс „Палома Бјанка” во Скопје <gallery> Prirodonaucen muzej makedonija.zgrada.24.8.2013.1.JPG|Природонаучен музеј во Скопје </gallery> ==Награди и признанија== * 1966 [[Борбина плакета]], за пристанишна аеродромска зграда „Скопје” во Петровец, Скопје * 1973 [[Златна јубилејна плакета]], за универзалната спортска сала на Тутунскиот комбинат во Прилеп, * 1981 Голема награда на [[Бимас]], за Универзалната спортска сала во Куманово == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Димитров, Трајко}} [[Категорија:Македонски архитекти]] [[Категорија:Југословенски архитекти]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Булачани]] [[Категорија:Луѓе со потекло од Пагаруша]] [[Категорија:Апсолвенти на универзитетот „Св. Кирил и Методиј“]] 2rks0yqhzyz6yxiw46sajlzzhunxplm 0 1176546 5537901 5401025 2026-04-11T23:12:21Z Bjankuloski06 332 /* Соренто и Јувентус */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537901 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Чиро Имобиле | image = [[Податотека:Ciro Immobile - CFR Cluj - Lazio 0-0 (cropped).png|200px]] | fullname = Чиро Имобиле | birth_date = {{birth date and age|1990|2|20|df=y}} | height = {{height|m=1.85}} | cityofbirth = {{роден во|Торе Анунцијата|}} | countryofbirth = [[Италија]] | nationality = {{flagsport|ITA}} [[Италија]] | currentclub = {{Fb team Besiktas}} | clubnumber = 17 | position = [[Напад (фудбал)|напад]] | youthyears1 = 2002–2008 | youthclubs1 = {{Fb team Sorrento}} | youthyears2 = 2008–2009 | youthclubs2 = {{Fb team Juventus}} | years1 = 2008-2012 | caps1 = 3 | goals1 = 0 | clubs1 = {{Fb team Juventus}} | years2 = 2010-2011 | caps2 = 4 | goals2 = 1 | clubs2 = →{{Fb team Siena}} | years3 = 2011 | caps3 = 16 | goals3 = 1 | clubs3 = →{{Fb team Grosseto}} | years4 = 2011-2012 | caps4 = 37 | goals4 = 28 | clubs4 = →{{Fb team Pescara}} | years5 = 2012-2013 | caps5 = 33 | goals5 = 5 | clubs5 = {{Fb team Genoa}} | years6 = 2013-2014 | caps6 = 33 | goals6 = 22 | clubs6 = {{Fb team Torino}} | years7 = 2014-2015 | caps7 = 24 | goals7 = 3 | clubs7 = {{Fb team Borussia Dortmund}} | years8 = 2015-2016 | caps8 = 8 | goals8 = 2 | clubs8 = {{Fb team Sevilla}} | years9 = 2016 | caps9 = 14 | goals9 = 5 | clubs9 = →{{Fb team Torino}} | years10 = 2016-2024 | caps10 = 270 | goals10 = 169 | clubs10 = {{Fb team Lazio}} | years11 = 2024- | caps11 = 1 | goals11 = 2 | clubs11 = {{Fb team Besiktas}} | nationalyears1 = 2009-2010 | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 20 години|Италија 20]] | nationalyears2 = 2009-2013 | nationalcaps2 = 16 | nationalgoals2 = 9 | nationalteam2 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|Италија 21]] | nationalyears3 = 2014- | nationalcaps3 = 57 | nationalgoals3 = 17 | nationalteam3 = {{flagsport|ITA}} [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] }} '''Чиро Имобиле''' ({{IPA-it|ˈtʃiːro imˈmɔːbile}}; роден на 20 февруари 1990 година) — [[Италијанци|италијански]] [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[ФК Бешикташ|Бешикташ]] и на [[Фудбалска репрезентација на Италија|италијанската репрезентација]]. Имобиле се развивал како фудбалер во младинските категории најпрво на [[Соренто Калчо|Соренто]], а потоа и на [[ФК Јувентус|Јувентус]]. Потоа, бил позајмен во три различни клубови, каде најуспешен престој имал во [[Делфино Пескара 1936|Пескара]] со која изборил промоција во [[Серија А]] и бил најдобар стрелец во [[Серија Б]] во [[Серија Б 2011-2012|сезоната 2011-2012]]. Во летото 2012, Јувентус го продал играчот на [[ФК Џенова|Џенова]], но по само една сезона во [[Лигурија]] во која не се снашол најдобро се вратил во [[Торино]], потпишувајќи за градскиот соперник на Јувентус, [[ФК Торино]],<ref name="Fasano">{{cite web|author=Alfonso Fasano|url=https://www.rivistaundici.com/2019/08/28/ciro-immobile-limiti/|title=Grandezza e limiti di Ciro Immobile|date=28 август 2019}}</ref> каде одиграл одлична сезона, освојувајќи ја наградата ''[[Капоканониере]]'' - за најдобар стрелец во Серија А. Последователните авантури во странство (во [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] и [[ФК Севиља|Севиља]]) не се покажале успешни за него и во јули 2016 година тој потпишал за [[СС Лацио|Лацио]], каде се етаблирал како еден од најдобрите италијански напаѓачи на неговата генерација.<ref name="Fasano"/> Играјќи за клубот од [[Рим]], тој уште двапати бил најдобар стрелец во Серија А ([[Серија А 2017-2018|2017-2018]] и [[Серија А 2019-2020|2019-2020]]) како и најдобар стрелец во [[УЕФА Лига Европа]] ([[УЕФА Лига Европа 2017-2018|2017-2018]]); со 150 постигнати гола тој моментално е најдобар стрелец во историјата на Лацио во официјални натпревари, оставајќи го зад себе [[Силвио Пјола]].<ref>Севкупно, Имобиле е на второто место зад [[Силвио Пјола]], најдобриот стрелец во историјата на Лацио со 159 гола; сепак, 10-те голови постигнати од страна на Пјола во [[Митропа куп|Купот на Центална Европа]], натпреварување кое не е признато од УЕФА, се одземаат при пребројувањето на постигнатите голови во официјалните натпревари.{{cite web|author=Simone Pace|url=https://www.eurosport.it/calcio/serie-a/2020-2021/lazio-immobile-miglior-bomber-di-sempre-raggiunto-piola-a-quota-149-gol_sto8300864/story.shtml|title=Lazio: Immobile miglior bomber di sempre, raggiunto Piola a quota 149 gol|date=2 мај 2021}}</ref> За време на сезоната 2019-2020, со 36 постигнати голови тој го изедначил рекордот за најмногу постигнати голови во Серија А во рамките на една сезона,<ref name="record36">{{cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/immobile-record-di-higuain-capocannoniere-della-serie-a-goal/arjtoxw0f3il1o3t7wfmijex0|title=Immobile eguaglia il record di Higuain: capocannoniere della Serie A con 36 goal|date=1 август 2020}}</ref> а подоцна таа бројка на голови му ја донела и наградата [[Златна копачка 2020|Златна копачка]] - за најдобар стрелец во европските фудбалски лиги.<ref name="Scarpa">{{cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/ora-e-ufficiale-ciro-immobile-vince-la-scarpa-doro-2020/mhwntc42srwe1gjmjlbz4bhgh|title=Ora è ufficiale: Ciro Immobile vince la Scarpa d'Oro 2020|date=1 август 2020}}</ref> Исто така, на поединечно ниво, тој бил вклучен трипати во [[Серија А Тим на годината|Серија А Тимот на годината]] ([[Гран Гала дел калчо 2014|2014]], [[Гран Гала дел калчо 2018|2018]] и [[Гран Гала дел калчо 2020|2020]]) и еднаш во Тимот на годината во УЕФА Лига Европа (2018). Имобиле ја претставувал Италија во репрезентациите [[Фудбалска репрезентација на Италија под 20 година|под 20 години]] и [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|под 21 година]]. Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Италија|сениорската италијанска репрезентација]] го имал во 2014 година во пријателски натпревар против {{NazNB|FUrep|ESP}}. Оттогаш, бил дел од репрезентацијата на [[Светско првенство во фудбал 2014|Светското првенство 2014]] и [[Европско првенство во фудбал 2016|Европското првенство 2016]]. ==Биографија== Имобиле е роден [[Торе Анунцијата]], како дете на Антонио и Микела Имобиле;<ref name="Детство и семејство"/> тој, исто така, има помал брат Лујџи.<ref name="Детство и семејство">{{cite web|url=https://lifebogger.com/ciro-immobile-childhood-story-plus-untold-biography-facts/|title=Ciro Immobile Childhood story plus untold biography facts|accessdate=2021-06-12|archive-date=2021-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210804053813/https://lifebogger.com/ciro-immobile-childhood-story-plus-untold-biography-facts/|url-status=dead}}</ref> Во брак e со Џесика Мелена, по занимање [[Модел (личност)|модел]], со која се запознал додека играл за Пескара.<ref name="Детство и семејство"/> Двојката стапила во брак на 17 мај 2015 и имаат три деца.<ref name="Детство и семејство"/><ref>{{cite web|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/serie-a/lazio/2019/08/17-60099339/immobile_di_nuovo_papa_e_nato_mattia/|title=Immobile di nuovo papà: è nato Mattia|date=17 август 2019}}</ref> ==Технички карактеристики== [[Напад (фудбал)|Центарфор]], кој може да биде поставен било каде во предни позиции, неговите главни предности се чувство за гол, [[дриблинг]] на мал простор и шут од прва од било која позиција со било која нога.<ref>{{cite web|url=http://www.torinotoday.it/sport/ciro-immobile-pescara-juventus-prestito.html|title=Ciro Immobile dalla Juventus al Pescara per imporsi con Zeman|date=31 agosto 2011|access-date=21 giugno 2014}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/it/news/3785/generazione-di-fenomeni/2012/01/17/2851678/generazione-di-fenomeni-ciro-immobile-lultimo-goleador|title=Generazione di Fenomeni - Ciro Immobile, l'ultimo goleador esploso con Zeman|date=18 јануари 2012|access-date=21 јуни 2014}}</ref> Опремен со добра основна техника<ref name="Fasano"/> - "има застрашувачки добар удар од далечина дури и без да има беспрекорни основи"<ref name="Mariottini">{{cite web|author=Diego Mariottini|url=https://www.rivistacontrasti.it/ciro-immobile-lazio-gol-stampa-capocannoniere-scarpa-doro/|title=Ciro Immobile non è pop|date=17 февруари 2020}}</ref> - сепак, неговата моќна фигура, експлозивност и издржливост му овозможуваат да се истакне во тактичките системи што ги бараат овие одлики, т.е. насочени кон создавање на слободни простори зад грбот на противничката одбрана.<ref name="Fasano"/> Така што може да се каже дека Имобиле, најдобро му користи на тимот кога игра како единствен централен напаѓач,<ref name="Mariottini"/> затоа што може да напаѓа вертикално;<ref name="Fasano"/> спротивно на тоа, тој е помалку ефикасен ако биде принуден да игра како „пивот“ во казнениот простор или да разменува серија на брзи и блиски додавања. По освојувањето на [[Златната копачка]] и рекордот за голови во една сезона во [[Серија А]], и покрај критиките кој ги добил - главно од странскиот печат<ref name="Undici">{{Cite web|url=https://www.rivistaundici.com/2020/09/19/focus-ciro-immobile/|title=Focus — Ciro Immobile|date=19 септември 2020}}</ref> - за можноста да се изрази максимално само благодарение на тоа што целиот тим игра за него,<ref>{{cite web|language=en|author=Nicky Bandini|url=https://www.theguardian.com/football/blog/2020/jul/30/ciro-immobile-goldilocks-footballer-or-deserved-goal-record-chaser-lazio-serie-a|title=Ciro Immobile: 'Goldilocks' footballer or deserved goal record-chaser?|date=30 јули 2020}}</ref> имало и такви кои признаваат дека тој достигнал дефинитивна зрелост, откако научил „да го носи својот тим на рамениците“<ref name="Undici"/> како резултат и на тоа што станал поупорен и секогаш можел да го најде патот до мрежата, нешто што довело да биде прогласен за „најталентиран и најконзистентен италијански напаѓач“ во 2010-тите години.<ref>{{cite web|author=Daniele Manusia|url=https://www.ultimouomo.com/immobile-lazio-scarpa-oro/|title=La stagione d'oro di Ciro Immobile|date=4 agosto 2020}}</ref> ==Клупска кариера== ===Соренто и Јувентус=== Првите чекори ги направил во фудбалската школа Торе Анунцијата '88, а потоа се преселил во клубот Марија Роса и, конечно, во младинскиот погон на [[УС Салернитана|Салернитана]], каде што сепак не успеал да се прослави.<ref>{{cite web|url=http://www.resport.it/calcio_giovanile/43717/da_guardalinee_bomber_ecco_storia_ciro_immobile.aspx|title=Da guardalinee a bomber, ecco la storia di Ciro Immobile|date=16 febbraio 2010|access-date=8 ноември 2014|urlarchive=https://web.archive.org/web/20141108104018/http://www.resport.it/calcio_giovanile/43717/da_guardalinee_bomber_ecco_storia_ciro_immobile.aspx|datearchive=8 ноември 2014|archive-date=2014-11-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20141108104018/http://www.resport.it/calcio_giovanile/43717/da_guardalinee_bomber_ecco_storia_ciro_immobile.aspx|url-status=dead}}</ref> Подоцна, тој се приклучил на младинската академија на [[АСД Соренто 1945|Соренто]],<ref>{{cite web|url=http://www.calciomercato.com/news/focus-bwin-immobile-a-cm-zeman-gioca-come-piace-a-me-140540/page/2|title=Immobile a CM: 'Zeman gioca come piace a me'|date=13 септември 2011|access-date=21 јуни 2014|archive-date=2017-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821170626/http://www.calciomercato.com/news/focus-bwin-immobile-a-cm-zeman-gioca-come-piace-a-me-140540/page/2|url-status=dead}}</ref> каде во категоријата Алиеви во сезоната 2006-2007 постигнал 30 гола, вклучувајќи и два гола против врсниците од Торино со што ги импресионирал скаутите на [[ФК Јувентус|Јувентус]].<ref>{{cite web|url=http://www.spaziomilan.it/2011/06/esclusiva-spaziojuve-un-giorno-con-ciro-immobile/|title=Esclusiva spaziojuve: un giorno con Ciro Immobile|date=29 јуни 2011|access-date=21 јуни 2014}}</ref> Во 2007 година, на 17-годишна возраст, Имобиле бил купен од Јувентус за 80 илјади евра<ref>{{cite web|url=http://sport.panorama.it/calcio/Immobile-Inter-Juventus-Sorrento|title=Quando l'Inter scartò Immobile per Balotelli...|date=26 март 2014|access-date=9 јуни 2014|urlarchive=https://web.archive.org/web/20140609073940/http://sport.panorama.it/calcio/Immobile-Inter-Juventus-Sorrento|datearchive=9 јуни 2014|archive-date=2014-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20140609073940/http://sport.panorama.it/calcio/Immobile-Inter-Juventus-Sorrento|url-status=dead}}</ref> на совет на [[Чиро Ферара]],<ref>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/juventus/?action=read&idnet=dHV0dG9qdXZlLmNvbS05NDI5Nw|title=Danilo Pagni: "Ecco come la Juve soffiò Immobile all'Inter"|date=15 мај 2012|access-date=21 јуни 2014}}</ref> приклучувајќи се на [[Јувентус Примавера|Примавера]] тимот на ''бјанконерите''. На 23 февруари 2009 година, тој придонел за освојувањето на [[Турнир Вијареџо|Турнирот Вијареџо]], постигнувајќи два гола во победата со 4-1 во финалето против {{Fb team (N) Sampdoria}}.<ref>{{cite web|url=http://www.offsidepisa.com/allievi-b-gir-a/34-commenti/1465-torneo-di-viareggio-juventus-sampdoria-4-1.html|title=Juventus 4-1 Sampdoria|date=23 февруари 2009|access-date=9 јуни 2014|archive-date=2014-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714135815/http://www.offsidepisa.com/allievi-b-gir-a/34-commenti/1465-torneo-di-viareggio-juventus-sampdoria-4-1.html|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:Ciro Immobile crop (2).jpg|thumb|left|Имобиле во 2011 година, за време на тренинг со Јувентус.]] Своето деби за првиот тим на Јувентус во [[Серија А 2008-2009|Серија А]] го направил на 19-годишна возраст, на 14 март 2009 година, во натпреварот Јувентус-{{Fb team (N) Bologna}} (4-1), влегувајќи од клупата за резерви на местото на [[Алесандро Дел Пјеро]] во судиското продолжение.<ref>{{cite web|url=http://www.calcioblog.it/post/8431/juve-bologna-4-1-giovinco-scatenato-nella-ripresa-bianconeri-travolgenti|title=Juve - Bologna 4-1: Giovinco scatenato, nella ripresa bianconeri travolgenti|date=14 март 2009|access-date=9 јуни 2014|urlarchive=https://web.archive.org/web/20140203000137/http://www.calcioblog.it/post/8431/juve-bologna-4-1-giovinco-scatenato-nella-ripresa-bianconeri-travolgenti|datearchive=3 февруари 2014|archive-date=2014-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20140203000137/http://www.calcioblog.it/post/8431/juve-bologna-4-1-giovinco-scatenato-nella-ripresa-bianconeri-travolgenti|url-status=dead}}</ref> Следната сезона, тој исто така дебитирал во [[Европски фудбалски натпреварувања|европските купови]], повторно заменувајќи го Дел Пјеро во 68-та минута од натпреварот {{Fb team (N) Bordeaux}}-Јувентус (2-0) одигран на 25 ноември 2009 година, во рамките на групната фаза од [[УЕФА Лига на шампиони 2009/10|Лигата на шампионите]];<ref>{{cite web|url=http://www.sportlive.it/calcio/video-gol-bordeaux-juventus-2-0-champions-league.html|title=Bordeaux–Juventus 2-0|date=26 novembre 2009|access-date=9 јуни 2014|urlarchive=https://web.archive.org/web/20140605052013/http://www.sportlive.it/calcio/video-gol-bordeaux-juventus-2-0-champions-league.html|dataarchive=5 јуни 2014}}</ref> во текот на сезоната 2009-2010, тој исто така дебитирал во [[Фудбалски куп на Италија|Купот на Италија]] и остварил уште два настапи во Серија А. На 15 февруари 2010, тој повторно го освоил Турнирот Вијареџо со Примавера тимот на Јувентус, овојпат постигнувајќи [[хет-трик]] во финалето добиено против {{Fb team (N) Empoli}} (4-2):<ref>{{cite web|url=http://archivio.lastampa.it/LaStampaArchivio/main/History/tmpl_viewObj.jsp?objid=10203166|title=Viareggio Cup: i bianconeri si aggiudicano il trofeo dominando l'Empoli|date=16 февруари 2010|access-date=2 февруари 2015|deadlink=yes|archiveurl=https://archive.today/20120709152827/http://archivio.lastampa.it/LaStampaArchivio/main/History/tmpl_viewObj.jsp?objid=10203166|archivedate=9 јули 2012}}</ref> тој исто така бил прогласен за најдобар играч на изданието, добивајќи ја наградата „Златното момче“ додека во исто време ја добил и титулата најдобар стрелец на турнирот со 10 погодоци. Во двете изданија на Вијареџо во кои учествувал, Имобиле постигнал вкупно 14 голови со што го изедначил рекордот на [[Ренцо Капеларо]];<ref>{{cite web|url=http://www.seriebnews.com/squadre-3/2012/03/07/pescara-ai-piedi-del-re-ciro-la-stagione-della-consacrazione-per-immobile/|title=Pescara, ai piedi del Re Ciro. La stagione della consacrazione per Immobile|date=7 март 2012|access-date=9 јуни 2014}}</ref> згора на тоа, со своите 10 гола на изданието во 2010 година, тој поставил рекорд за најмногу постигнати голови на едно издание на турнирот. ===Сиена и Гросето=== На 1 јули 2010 година, тој заминал на позајмица во {{Fb team (N) Siena}}, во [[Серија Б]], заедно со [[Лука Мароне]].<ref>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/serie-a/ufficiale-scambio-juventus-siena-immobile-e-marrone-in-toscana-215968|title=Ufficiale: Scambio Juventus-Siena, Immobile e Marrone in Toscana|date=1 јули 2010|access-date=2 февруари 2015}}</ref> Дебитирал за екипата од [[Тоскана]] на 13 август во натпреварот Сиена-{{Fb team (N) Ternana}} (2-0), во вториот круг од [[Фудбалски куп на Италија 2010-2011|Купот на Италија]], појавувајќи се како замена на местото на [[Емануеле Калајо]] во 76-тата минута.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/it/news/98/coppa-italia/2010/08/13/2068597/coppa-italia-siena-ternana-2-0-ai-bianconeri-lanticipo-del|title=Coppa Italia, Siena-Ternana 2-0: ai bianconeri l'anticipo del secondo turno, Conte ha ritrovato un Reginaldo devastante|date=13 agosto 2010|access-date=24 април 2014}}</ref> Дебито во [[Серија Б 2010-2011|првенството]] го направил во четвртото коло од сезоната против {{Fb team (N) Cittadella}} (завршило 3-1 за тосканците),<ref>{{cite web|url=http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Siena-Cittadella/25649|title=Siena 3-1 Cittadella|date=12 септември 2010|access-date=21 јуни 2014|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141107114223/http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Siena-Cittadella/25649|archivedate=7 ноември 2014}}</ref> повторно заменувајќи го Калајо.<ref>{{cite web|url=http://www.tuttoreggina.com/serie-b/siena-cittadella-3-1-tutto-facile-per-i-bianconeri-3018|title=Siena-Cittadella 3-1, tutto facile per i bianconeri|date=11 септември 2010|access-date=21 јуни 2014|archive-date=2021-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612000228/https://www.tuttoreggina.com/serie-b/siena-cittadella-3-1-tutto-facile-per-i-bianconeri-3018|url-status=dead}}</ref> Својот прв гол меѓу професионалците го постигнал на 27 октомври 2010 против {{Fb team (N) Lecce}} (во поразот со 3-2), во натпревар од третото коло на Купот на Италија.<ref>{{cite web|url=http://www.fedelissimoonline.it/coppa-italia/lecce-siena-3-2-681|title=Lecce-Siena 3-2|date=27 октомври 2010|access-date=21 јуни 2014|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140912181529/http://www.fedelissimoonline.it/coppa-italia/lecce-siena-3-2-681|archivedate=12 септември 2014}}</ref> Првиот негов погодок во првенството, пак дошол на 20 ноември против [[АСД Портогруаро Калчо|Портогруаро]] во гостинската победа со 1-4.<ref>{{cite web|url=http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Portogruaro-Siena/25779|title=Portogruaro 1-4 Siena|date=20 ноември 2010|access-date=21 јуни 2014|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141107114152/http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Portogruaro-Siena/25779|archivedate=7 ноември 2014}}</ref> Не можејќи да најде доволно простор за игра во Сиена,<ref>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/serie-b/esclusiva-tmw-immobile-via-da-siena-tre-pretendenti-238631|title=Immobile via da Siena: tre pretendenti|date=17 ноември 2010|access-date=2 февруари 2015}}</ref> позајмицата на Имобиле таму била прекината и тој бил пратен на нов заем во истата лига, приклучувајќи му се на {{Fb team (N) Grosseto}} на 25 јануари 2011 година.<ref>{{cite web|url=http://www.tuttomercatoweb.com/serie-b/ufficiale-grosseto-arriva-immobile-250108|title=Ufficiale: Grosseto, arriva Immobile|date=25 јануари 2011|access-date=23 април 2014}}</ref> Тој дебитирал за црвено-белите четири дена подоцна во гостинскиот натпревар кој го добиле против {{Fb team (N) Vicenza}} (0-1), заменувајќи го [[Фердинандо Сфорцини]] во 64-тата минута.<ref>{{cite web|url=http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Vicenza-Grosseto/25863|title=Vicenza 0-1 Grosseto|date=29 јануари 2011|access-date=21 јуни 2014|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314010938/http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Vicenza-Grosseto/25863|archivedate=14 март 2014}}</ref> Својот прв и единствен гол за Гросето го постигнал на 18 февруари во тосканското [[Дерби (фудбал)|дерби]] против {{Fb team (N) Empoli}}.<ref>{{cite web|url=http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Grosseto-Empoli/25896|title=Grosseto 2-1 Empoli|date=18 февруари 2011|access-date=21 јуни 2014|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140314004809/http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Grosseto-Empoli/25896|archivedate=14 март 2014}}</ref> ===Пескара=== Следната сезона, тој бил позајмен во {{Fb team (N) Pescara}} на 17 август 2011, со што останал да се натпреварува во Серија Б.<ref>{{cite web|url=http://www.pescaracalcio.com/stagione/archivio-news/4518-speciale-calciomercato-immobile-in-biancazzurro.html|title=Speciale Calciomercato: Immobile in biancazzurro|date=17 август 2011|access-date=20 aprile 2014|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104205243/http://www.pescaracalcio.com/stagione/archivio-news/4518-speciale-calciomercato-immobile-in-biancazzurro.html|archivedate=4 јануари 2014}}</ref> Својот прв гол за екипата од [[Абруцо]] го постигнал во [[Серија Б 2011-2012|првото коло од сезоната]] против {{Fb team (N) Verona}} во гостинската победа со 1-2.<ref>{{cite web|url=http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Hellas%20Verona-Pescara/35592|titolo=Hellas Verona 1-2 Pescara|date=26 август 2011|access-date=9 јуни 2014|urlmorto=sì|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104204550/http://www.legaserieb.it/it/serie-b/campionato/matchreport/-/match-report/Hellas%20Verona-Pescara/35592|archivedate=4 јануари 2014}}</ref> Веќе во следниот натпревар, победата со 3-2 на домашен терен против Емполи, Имобиле постигнал уште два гола. По претходна сезона во која не можел да дојде до израз, се чинело дека Имобиле ја пронашол вистинската средина за себе: играјќи редовно во Пескара, тој постигнал 13 гола за клубот во првиот дел од сезоната во Серија Б. Како резултат на добрите игри на Имобиле во Пескара, тој се нашол на мета на многу клубови и од Серија А. Конечно, на 30 јануари 2012 година, {{Fb team (N) Juventus}} и продал половина од договорот на {{Fb team (N) Genoa}} за 4 милиони евра,<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/wps/wcm/connect/01e92df9-472f-42ca-9001-1bf4bc20b6f8/comunicato+30012012+immobile+ita.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=01e92df9-472f-42ca-9001-1bf4bc20b6f8|title=Accordo con la società Genoa C.F.C. relativo al calciatore Ciro Immobile|date=30 јануари 2012|access-date=19 април 2014|deadlink=yes}}{{Мртва_врска|date=September 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> која пак одлучила да го остави младиот напаѓач на позајмица во Абруцо до крајот на сезоната. Имобиле ја завршил [[Серија Б 2011-2012|сезоната 2011-2012]] со 28 постигнати голови, благодарение на кои станал најдобар стрелец во првенството<ref>{{cite web|url=http://sport.notizie.it/serie-b-2011-2012-la-classifica-marcatori-completa/|title=Serie B 2011-2012: la classifica marcatori finale|date=27 мај 2012|access-date=19 април 2014|archive-date=2014-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140420062946/http://sport.notizie.it/serie-b-2011-2012-la-classifica-marcatori-completa/|url-status=dead}}</ref> како и играчот кој постигнал најмногу голови во историјата на Пескара во рамките на една сезона (надминувајќи го [[Стефано Ребонато]] кој постигнал 21 во [[Серија Б 1986-1987]]);<ref>{{cite web|url=http://www.resport.it/serie_b/84870/immobile_storia_pescara_superato_record_rebonato.aspx|title=Immobile nella storia del Pescara, superato il record di Rebonato|date=7 marzo 2012|access-date=19 aprile 2014|deadlink=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140104204248/http://www.resport.it/serie_b/84870/immobile_storia_pescara_superato_record_rebonato.aspx|archivedate=4 јануари 2014}}</ref> покрај тоа, неговите голови придонеле за враќањето на Пескара во [[Серија А]] по дваесет години отсуство.<ref>{{cite web|url=http://www.ilfattoquotidiano.it/2012/05/20/pescara-torna-serie-dopo-foggia-nuovo-zemanlandia/236013/|title=Il Pescara torna in Serie A: dopo Foggia, è di nuovo Zemanlandia|date=20 мај 2012|access-date=2 февруари 2015}}</ref> На 18 јуни 2012 година, партнерството помеѓу Џенова и Јувентус за услугите на Имобиле било обновено со спортски права во корист на ''грифоните''.<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/c/document_library/get_file?p_l_id=58608&folderId=159875&name=DLFE-47629.pdf|title=Partecipazioni|date=18 giugno 2012|access-date=8 ноември 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20130626172007/http://www.legaseriea.it/c/document_library/get_file?p_l_id=58608&folderId=159875&name=DLFE-47629.pdf|archivedate=26 јуни 2013}}</ref> ===Џенова и Торино=== Дебитирал со екипата од [[Лигурија]] на 18 април 2012 година, во натпреварот од третото коло на [[Фудбалски куп на Италија 2012-2013|Купот на Италија]] загубен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување пенали]] од Верона, појавувајќи се како замена во второто полувреме на местото на [[Давиде Бјондини]].<ref>{{cite web|url=http://www.hellasverona.it/news.php?id=19942|title=Hellas Verona di rigore, eliminato il Genoa|date=18 август 2012|access-date=2 февруари 2015|archive-date=2021-06-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210612000228/https://www.hellasverona.it/news.php?id=19942|url-status=dead}}</ref> Дебитирал во [[Серија А 2012-2013|Серија А]] во дресот на Џенова, на 26 август 2012 година, против {{Fb team (N) Cagliari}} (победа со 2-0), постигнувајќи го својот прв гол во најсилната фудбалска лига во Италија на пет минути пред крајот на натпреварот против сардинијците.<ref>{{cite web|url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Genoa-Cagliari/47668|title=Genoa 2-0 Cagliari|date=26 август 2012|access-date=19 април 2014|archive-date=2015-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20150202093618/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Genoa-Cagliari/47668|url-status=dead}}</ref> Сезоната ја завршил со вкупно 34 настапи и 5 постигнати голови во сите натпреварувања. [[Податотека:Cirogranata.jpg|thumb|Имобиле со [[ФК Торино|Торино]] во 2014.]] На 12 јули 2013 година, Јувентус го решил партнерството со Џенова во своја корист, стекнувајќи ги одново целосно правата над Имобиле откако ја откупиле втората половина на договорот за 2.75 милиони евра.<ref>{{cite web|url=http://www.football-italia.net/36366/official-immobile-torino |title=Official: Immobile to Torino |publisher=Football Italia |date=12 July 2013 |access-date=2 June 2014}}</ref> Меѓутоа, веќе истиот ден по добивањето на целосната сопственост, ''бјанконерите'' продале половината од договорот на својот градски соперник [[ФК Торино|Торино]], како и спортските правата во корист на ''биковите''.<ref>{{cite web|url=https://www.juventus.com/it/news/articoli/ciro-immobile-ceduto-al-torino|title=Ciro Immobile ceduto al Torino|date=12 јули 2013|access-date=13 февруари 2020}}</ref> На 17 август 2013 година, тој дебитирал за Торино во поразот на домашен терен од [[Делфино Пескара 1936|Пескара]] (1-2) во [[Фудбалски куп на Италија 2013-2014|Купот Италија]], и во истата прилика погодил за првпат во дресот на ''Торо'' во 53-тата минута. На 25 август 2013, го направил своето деби во првенството во натпреаврот Торино - {{Fb team (N) Sassuolo}} (2-0), забележувајќи притоа асистенција за првиот гол на својата екипа. На својот прв првенствен гол чекал до седмото коло од [[Серија А 2013-2014|првенството]], кога погодил во ремито 2-2 против {{Fb team (N) Sampdoria}}. Со овој гол ја прекинал својата суша од 10 месеци без гол во Серија А, што му донело голема самодоверба и одлична форма во продолжение: тој постигнал уште 12 погодоци на следните 15 натпревари, вклучувајќи ги и двата гола (првпат во кариерата постигнал два гола на еден натпревар во Серија А) во победата со 4-1 над {{Fb team (N) Chievo}} во декември. На 22 март 2014 година, Имобиле го постигнал својот прв [[хет-трик]] во Серија А, во победата со 3-1 против {{Fb team (N) Livorno}}.<ref>{{cite web|title=TORINO LIVORNO 3–1|url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Torino-Livorno/66357|work=legaseriea.it|publisher=Lega Serie A|access-date=23 March 2014|archive-date=2014-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322225903/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/match-report/-/match-report/Torino-Livorno/66357|url-status=dead}}</ref> Сезоната 2013-2014, била мошне успешна за младиот центарфор, кој - заедно со својот партнер во нападот [[Алесио Черчи]] - го води клубот трениран од [[Џампјеро Вентура]] до пласман во [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]] по 20-годишно отсуство од европските турнири. Со 22 гола во 33 настапи, Имобиле бил најдобар стрелец во [[Серија А 2013-2014|Серија А за сезоната 2013-2014]]: тој станал првиот играч на Торино што го сторил тоа уште од [[Франческо Грацијани]] во [[Серија А 1976-1977|сезоната 1976-1977]], како и тринаесеттиот играч во историјата на италијанскиот фудбал кој бил најдобар стрелец и во [[Серија А]] и [[Серија Б]]. На крајот на сезоната, Торино го откупил целиот договор на играчот од Јувентус за 8 милиони евра.<ref>{{cite web|url=http://www.juventus.com/it/news/news/2013/accordi-con-il-torino.php|title=Accordi con il Torino|date=18 јуни 2014}}</ref> ===Борусија Дортмунд=== [[Податотека:Ciro-immobile-bvb-2014 (cropped).jpg|thumb|left|Имобиле во акција со {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} во летото 2014.]] На 2 јуни 2014 година, бил официјализиран трансферот на Имобиле во германскиот гигант {{Fb team (N) Borussia Dortmund}}<ref>{{cite web|language=de|url=http://www.bvb.de/News/Uebersicht/Ciro-Immobile-wechselt-zum-BVB|title=Ciro Immobile wechselt zum BVB|date=2 јуни 2014|access-date=9 јуни 2014}}</ref> за 19,4 милиони евра;<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calciomercato/02-06-2014/nazionale-blitz-immobile-dortmund-le-visite-mediche-col-borussia-80818213142.shtml|title=Nazionale, Immobile ha firmato con il Borussia Dortmund|date=2 јуни 2014|access-date=7 февруари 2016}}</ref> Дебитирал на 13 август, во натпреварот од [[Суперкуп на Германија 2014|Суперкупот на Германија]] против {{Fb team (N) Bayern Munchen}}, кој завршил со победа на ''милионерите'' од 2-0.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Estero/13-08-2014/supercoppa-tedesca-borussia-dortmund-2-0-bayern-90128616655.shtml|title=Supercoppa tedesca al Borussia Dortmund: 2-0 al Bayern|date=13 август 2014|access-date=7 декември 2014}}</ref> Дебито во [[Бундеслига 2014-2015|Бундеслигата]] го имал на 23 истиот месец, играјќи како стартер во поразот со 0-2 од [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]].<ref>{{cite web|url=http://www.lapresse.it/sport/calcio-estero/bundesliga-esordio-amaro-per-immobile-borussia-dortmund-ko-in-casa-con-il-leverkusen-1.565648|title=Bundesliga, esordio amaro per Immobile: Borussia Dortmund ko in casa con il Leverkusen|date=23 agosto 2014|access-date=8 ноември 2014|archiveurl=https://web.archive.org/web/20141006081336/http://www.lapresse.it/sport/calcio-estero/bundesliga-esordio-amaro-per-immobile-borussia-dortmund-ko-in-casa-con-il-leverkusen-1.565648|archivedate=6 октомври 2014|deadlink=yes}}</ref> На 16 септември, во својот само втор натпревар во [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|Лигата на шампиони]] во кариерата (првиот со ''жолто-црните'', а првиот воопшто го имал со Јувентус во 2009 година), тој го постигнал својот прв гол за Борусија во победата од 2-0 против {{Fb team (N) Arsenal}} во групната фаза.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Champions-League/16-09-2014/gruppo-d-super-immobile-l-arsenal-si-arrende-2-0-inizio-shock-prandelli-90472513226.shtml|title=Champions, gruppo D: Dortmund-Arsenal 2-0, Galatasaray-Anderlecht 1-1|date=16 септември 2014|access-date=7 декември 2014}}</ref> На 27 септември, тој му помогнал на својот тим да го избегне поразот постигнувајќи гол во 86-тата минута, прв за него во Бундеслигата, со кој ги поставил конечните 2-2 против [[ФК Штутгарт|Штутгарт]].<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Bundesliga/24-09-2014/bundesliga-dortmund-stoccarda-2-2-immobile-salva-borussia-86-90551672774.shtml|title=Bundesliga, Dortmund-Stoccarda 2-2: Immobile salva il Borussia all'86'|date=24 септември 2014|access-date=7 декември 2014}}</ref> На 28 октомври, тој се запишал во листата на стрелците во [[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|Купот на Германија]], при победата со 3-0 на гости кај [[ФК Санкт Паули 1910|Ст. Паули]], исто така обезбедувајќи асистенција за голот на [[Марко Ројс]] во истиот натпревар.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Estero/28-10-2014/balotelli-immobile-gol-chelsea-che-fatica-lo-shrewsbury-90878163991.shtml|title=Balotelli salva il Liverpool. E sui tabloid torna Super Mario|date=28 септември 2014|access-date=8 ноември 2014}}</ref> На 3 март 2015 година, повторно во Купот на Германија, тој постигнал два гола во еден натпревар за првпат во дресот на Борусија во победата со 2-0 на гостувањето против [[ФК Динамо Дрезден|Динамо Дрезден]]; оваа победа ги одвела ''жолто-црните'' во четвртфиналето.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Bundesliga/03-03-2015/tegola-dortmund-nuovo-infortunio-reus-coppa-germania-1001105307089.shtml|title=Il Dortmund si gode Immobile, ma è ansia per l'infortunio di Reus|date=3 март 2015|access-date=4 март 2015}}</ref> Имобиле ја завршил сезоната, која што ќе се испостави неговата единствена во Германија, со 10 постигнати гола во првенството и купот, од кои само 3 во Бундеслигата, каде што, во најголемиот дел од сезоната се наоѓа на клупата; многу различна е неговата статистика во Лигата на шампионите каде напаѓачот постигнал 4 гола на 6 натпревари за Борусија,<ref>{{cite web|url=http://www.calciomercato.com/news/borussia-dortmund-immobile-che-carattere-erdmann-lo-insulta-ma-l-896009|title=Borussia Dortmund, Immobile che carattere: Erdmann lo insulta, ma la risposta è da leader|date=11 март 2015|access-date=28 мај 2015}}</ref> која била елиминиран во осминафиналето од Јувентус. ===Севиља и Торино=== [[Податотека:2015 UEFA Super Cup - Ciro Immobile (2).jpg|thumb|Имобиле со {{Fb team (N) Sevilla}} во август 2015, пред почетокот на натпреварот од [[Суперкуп на УЕФА|Суперкупот на УЕФА]]]] После една сезона во Германија со повеќе темни отколку светли моменти, диктирани од средината во која се нашол,<ref name="Јазик">{{cite web|url=http://www.repubblica.it/sport/calcio/esteri/2015/07/18/news/siviglia_immobile_al_borussia_non_parlavo_con_nessuno_sono_pronto_a_rilanciarmi_-119352673/?ref=nrct-1|title=Siviglia, Immobile: "Al Borussia non parlavo con nessuno, sono pronto a rilanciarmi|date=18 јули 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.repubblica.it/sport/calcio/esteri/2015/08/13/news/la_bild_contro_ciro_immobile_uno_dei_piu_grandi_errori_del_borussia_-120918518/|title=Germania, la 'Bild' contro Immobile: "Uno dei più grandi errori del Borussia"|date=13 август 2015}}</ref> на 12 јули 2015 година, Имобиле се преселил во {{Fb team (N) Sevilla}} на позајмица до крајот на сезоната 2015-2016, со обврска за откуп за шпанците по истекувањето на позајмицата.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calciomercato/12-07-2015/ufficiale-immobile-siviglia-parte-nuova-vita-ciro-120529625489.shtml|title=Ufficiale: Immobile al Siviglia. Parte la nuova vita di Ciro|date=12 јули 2015|access-date=12 јули 2015}}</ref> По потпишувањето за Севиља, Имобиле признал дека една од главните причини за неуспехот во Борусија биле потешкотиите со јазикот и комуникацијата со тренерот и соиграчите, изјавувајќи дека: ''речиси не разговарал со никого во клубот'', и ја смета Севиља добро место за нов почеток.<ref name="Јазик"/> Имобиле дебитирал за андалусијците на 11 август, во натпреварот од [[Суперкуп на УЕФА 2015|Суперкупот на УЕФА]] кој неговата екипа го загубила со 5-4 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]] од {{Fb team (N) Barcelona}}; тој се појавил како замена во второто полувреме и обезбедил асистенција за голот на [[Евгени Коноплјанка]] за израмнување на 4-4.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Estero/11-08-2015/supercoppa-europea-barcellona-5-4-siviglia-supplementari-gol-pedro-120908592174.shtml|title=Supercoppa europea al Barcellona: 5-4 al Siviglia, ai supplementari gol di Pedro|author=Ivan Palumbo|date=11 август 2015}}</ref> Својот прв гол за шпанскиот клуб го постигнал на 8 ноември, во победата со 3-2 над {{Fb team (N) Real Madrid}} во [[Примера Дивисион (Шпанија)|првенството]], ставајќи крај на својата голгетерска суша која траела осум месеци.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Liga/08-11-2015/immobile-primo-gol-liga-siviglia-stende-real-madrid-130842416035.shtml|title=Immobile, primo gol nella Liga. E il Siviglia stende il Real Madrid|author=Adriano Seu|date=8 ноември 2015}}</ref> Сепак, дури и во Шпанија напаѓачот не бил во состојба да се изрази на задоволително ниво,<ref>{{cite web|url=http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2015-12-24/il-siviglia-scarica-immobile-torna-italia-125316.shtml?uuid=ACHLEczB|title=Il Siviglia scarica Immobile, torna in Italia?|date=24 декември 2015}}</ref> така, завшрувајќи ја својата авантура таму со само 15 настапи и 4 гола, на 14 јануари 2016, тој се вратил во својата родна Италија на позајмица, и тоа во клубот каде што се искачил на врвот на својата кариера само осумнаесет месеци порано, Торино.<ref>{{cite web|url=http://torinofc.it/news/14/01/2016/bentornato-ciro_10424|title=Bentornato Ciro!|date=14 јануари 2016|access-date=7 февруари 2016|archive-date=2021-10-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20211015230059/https://torinofc.it/news/14/01/2016/bentornato-ciro_10424|url-status=dead}}</ref> Само два дена поцона, на 16 јануари 2016, тој го одбележил своето враќање во ''Торо'' со погодок, резлизирајќи пенал со кој го отворил резултатот во победата со 4-2 над {{Fb team (N) Frosinone}}.<ref>{{cite web|url=http://it.soccerway.com/matches/2016/01/16/italy/serie-a/torino-fc/frosinone-calcio/2120568/|title=Torino 4-2 Frosinone|date=16 јануари 2016}}</ref> До крајот на сезоната тој се запишал во листата на стрелците уште четири пати, постигнувајќи по два гола во натпреварите против {{Fb team (N) Palermo}} (победа 1-3),<ref>{{cite web|url=http://it.soccerway.com/matches/2016/02/14/italy/serie-a/us-citta-di-palermo/torino-fc/2120625/|title=Palermo 1-3 Torino|date=14 февруари 2016}}</ref> и {{Fb team (N) Genoa}} (пораз 3-2).<ref>{{cite web|url=http://it.soccerway.com/matches/2016/03/13/italy/serie-a/genoa-cfc/torino-fc/2120665/|title=Genoa 3-2 Torino|date=13 март 2016}}</ref> ===Лацио=== На 27 јули 2016 година, Севиља објавиле на својата матична страница дека го продале Имобиле на {{Fb team (N) Lazio}}.<ref>{{cite web|url=http://www.sevillafc.es/actualidad/noticias/ciro-immobile-traspasado-la-ss-lazio|title=Ciro Immobile, traspasado a la SS Lazio|language=es|data=27 luglio 2016|access-date=27 luglio 2016}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.sslazio.it/it/news/ultime-news/32647-benvenuto-ciro|title=Benvenuto Ciro|access-date=28 јули 2016|archive-date=2016-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727193955/http://www.sslazio.it/it/news/ultime-news/32647-benvenuto-ciro|url-status=dead}}</ref> Сумата за трансферот на напаѓачот која римската екипа ја платила на Севиља изнесувала 8.75&nbsp;милиони&nbsp;евра.<ref>{{cite web|url=http://www.sslazio.it/images/documents/investors/Relazione_S.S._Lazio_Sem._Cons._31.12.216.pdf|title=RELAZIONE FINANZIARIA SEMESTRALE CONSOLIDATA AL 31 DICEMBRE 2016|date=30 March 2017|access-date=2 April 2017|publisher=S.S. Lazio|language=it|archive-date=2017-04-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170402171143/http://www.sslazio.it/images/documents/investors/Relazione_S.S._Lazio_Sem._Cons._31.12.216.pdf|url-status=dead}}</ref> На 21 август, дебитирал за Лацио, постигнувајќи го притоа и првиот гол за својот нов клуб во гостинската победа со 3-4, против {{Fb team (N) Atalanta}} во [[Бергамо]]. Враќањето во Серија А значително влијаело во подобрувањето на перформансите на Имобиле во споредба со игрите кој тој ги прикажувал во странските клубови. Во месец октомври 2016, тој постигнал гол во секој од петте натпревари на Лацио во лигата, постигнувајќи вкупно 7 голови. На 1 март 2017 година, го постигнал својот прв гол во [[Дерби дела Капитале|римското дерби]] во полуфиналето од [[Фудбалски куп на Италија 2016-2017|Купот на Италија]] во кое Лација ја победил [[ФК Рома|Рома]] со 2-0;<ref>{{Cite web|url=http://it.eurosport.com/calcio/coppa-italia/2016-2017/milinkovic-immobile-la-lazio-surclassa-la-roma-2-0-nel-match-d-andata_sto6076909/story.shtml|title=Milinković-Immobile: la Lazio surclassa la Roma, 2-0 nel match d'andata|author = Enrico Turcato|date=1 март 2017|access-date=1 март 2017}}</ref> тој играл и во [[Фудбалски куп на Италија 2016-2017 (завршна фаза)#Финале|финалето]] на 17 мај, каде неговиот тим бил поразен од Јувентус со 2-0. Позитивната сезона со ''бјанкочелестите'', ја завршил со вкупно 26 гола во сите натпреварувања, од кои 23 во [[Серија А 2016-2017|Серија А]] со кои го подобрил својот личен рекорд во лигата од сезоната 2013-2014 (кога со 22 гола бил најдобар стрелец во лигата). [[Податотека:FC Salzburg versus S.S. Lazio Rom Euroleague-Viertelfinale (12. April 2018) 33.jpg|thumb|left|Имобиле (лево) со [[СС Лацио|Лацио]] во 2018, во натпреварот од Лигата на Европа против [[ФК Салцбург|Салцбуг]].]] На 13 август 2017 година, на почетокот на следната сезона, тој постигнал два гола против Јувентус во натпреварот од [[Суперкупот на Италија 2017]], придонесувајќи за победата над ''бјанконерите'' со 2-3.<ref>{{cite web|author=Jacopo Gerna|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Juventus/13-08-2017/juventus-lazio-2-3-murgia-94-decide-supercoppa-210979855916.shtml|title=Juventus-Lazio 2-3: Murgia al 94' decide la Supercoppa|date=13 август 2017|access-date=13 август 2017}}</ref> Со таа победа, тој го освоил својот прв клупски трофеј во Италија во својата кариера. На 10 септември, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] за Лацио во домашната победа против {{Fb team (N) Milan}} со 4-1.<ref>{{Cite web|url = https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Milan/10-09-2017/lazio-milan-4-1-immobile-tripletta-luis-alberto-montolivo-gol-220476936713.shtml|title = Lazio-Milan 4-1: Immobile tripletta, Luis Alberto e Montolivo in gol|author = Nicola Berardino|date = 10 септември 2017|access-date = 11 септември 2017}}</ref> Четири дена подоцна, тој го постигнал и својот прв гол во светло-синиот дрес во европските натпреварувања, тресејќи ја мрежата на холандскиот [[ФК Витесе|Витесе]] во гостинската победа со 2-3. На 6 јануари 2018 година, за првпат во својата кариера постигнал четири гола во еден натпревар, во победата со 2-5 против {{Fb team (N) SPAL}}.<ref>{{Cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Spal/06-01-2018/serie-a-spal-lazio-2-5-luis-alberto-poker-immobile-antenucci-non-basta-240718272828.shtml|title=Spal-Lazio 2-5: Immobile segna 4 gol|author=Stefano Cieri|date=6 јануари 2018}}</ref> Следниот месец, на 22 февруари тој го реализирал својот прв хет-трик во меѓународен натпревар во успехот со 5-1 на [[Стадион Олимпико|Олимпико]] против {{Fb team (N) Steaua Bucuresti}}. Во текот на сезоната, неговата најплодна во дотогашната кариера, тој влегол во [[Статистика и рекорди на СС Лацио|„топ десет“ стрелци за Лацио на сите времиња]],<ref>{{cite web|url=http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/europa_league/europa-league-lazio-steaua-5-1-biancocelesti-agli-ottavi_1199046-201802a.shtml|title=Europa League, Lazio-Steaua 5-1: biancocelesti agli ottavi|author=Giulia Bassi|date=22 февруари 2018}}</ref> исто така, станувајќи и играчот со најмногу постигнати голови (41) во рамките на една сезона во историјата на клубот од главниот град, сметајќи ги головите постигнати во сите натпреварувања.<ref name=record1>Претходниот рекорд му припаѓал на [[Џорџо Кинаља]], автор на 34 гола за време на сезоната [[СС Лацио сезона 1973-1974|1973-1974]], cfr. {{cite web|url=http://www.sslazio.it/it/news/34-news-mobile/45887-laziobenevento-immobile-supera-chinaglia|title=Immobile supera Chinaglia|date=1 април 2018|accessdate=2021-06-12|archive-date=2020-08-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200802020301/http://www.sslazio.it/it/news/34-news-mobile/45887-laziobenevento-immobile-supera-chinaglia|url-status=dead}}</ref> и конечно играчот кој постигнал најмногу голови за Лацио во една првенствена сезона (со 29 голови).<ref name=record2>Претходниот рекорд им припаѓал на [[Џузепе Сињори]] и [[Ернан Креспо]], автори на 26 гола за време на сезоната [[Серија А 1992-1993|1992-1993]] и [[Серија А 2000-2001|2000-2001]], cfr. {{cite web|url=http://www.goal.com/it/notizie/immobile-nella-storia-della-lazio-27-goal-in-un-solo/7clw23qtzc1yzcbb5ms9ls9a|title=Immobile nella storia della Lazio: 27 goal in un solo campionato|date=8 април 2018}}</ref> Со 8 гола, тој бил најдобар стрелец во [[УЕФА Лига Европа 2017-2018|Лига Европа]], заедно со [[Ариц Адурис]], а исто така, бил вклучен и во идеалниот тим на турнирот.<ref>{{cite web|url=http://www.tuttosport.com/news/calcio/europa-league/2018/05/17-43043889/europa_league_2017-2018_bonucci_e_immobile_nella_squadra_dellanno/|title=Europa League 2017-2018, Bonucci e Immobile nella squadra dell'anno|date=17 мај 2018}}</ref> На 20 мај, со завршувањето на сезоната во [[Серија А 2017-2018|Серија А]], тој исто така бил најдобар стрелец и таму со вкупно 29 гола, колку што постигнал и играчот на Интер [[Мауро Икарди]], освојувајќи го својот втор наслов ''[[Капоканониере]]'' во кариерата;<ref>{{Cite web|url=http://www.goal.com/it/notizie/marcatori-serie-a-immobile-e-icardi-capocannonieri-a-29-reti/1xoj0zeruyewq103d9nw284bk2|title=Marcatori Serie A: Immobile e Icardi capocannonieri a 29 reti|date=20 мај 2018}}</ref> претходно само [[Златан Ибрахимовиќ]] и [[Лука Тони]] успеале да станат најдобри стрелци во Серија А со две различни екипи. Својата втора сезона со „бјанкочелестите“ ја завршил со 47 настапи и 41 погодок. На 25 октомври 2018, тој го одиграл својот 100-ти натпревар во дресот на Лацио, во победата со 1-3, против [[Франција|францускиот]] {{Fb team (N) Olympique Marseille}}. За време на сезоната 2018-2019, Имобиле не бил во можност да ја повтори својата статистика од претходната сезона; сепак со освојувањето на [[Фудбалски куп на Италија 2018-2019|Купот на Италија]], тој го подигнал неговиот втор трофеј во дресот на Лацио, придонесувајќи со 3 гола во 5 натпревари во оваа конкуренција. Сезоната ја завршил со 15 постигнати голови во првенството.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/classifica-marcatori-serie-a-20182019/sqev3tuveosv19psb663dpvcu|title=Classifica marcatori Serie A 2018/2019|access-date=9 септември 2019}}</ref> На 25 август 2019 година, во првиот официјален натпревар од сезоната 2019-2020 (неговата четврта во Рим), тој постигнал два гола во победата со 3-0 на гостувањето кај Сампдорија што му овозможила да стигне до бројката од 100 гола во Серија А.<ref>{{Cite web|author=Marco Gaetani|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/serie-a/2019/08/25/news/sampdoria-lazio_0-3_dominio_biancoceleste_a_marassi-234347623/|title=Sampdoria-Lazio 0-3, Immobile sfonda il muro dei 100 gol|date=25 август 2019}}</ref> На 3 ноември истата година, отворајќи го резултатот во победата од 2-1 на [[Сан Сиро]] над Милан, го одбележил својот јубилеен 100-ти погодок во дресот на Лацио.<ref>{{cite web|url=http://www.ansa.it/lazio/notizie/2019/11/03/immobile-fa-a-milan-gol-n.100-con-lazio_94af1abc-f5fd-44d2-a6af-494f567dd347.html|title=Immobile, fa a Milan gol n.100 con Lazio|date=3 ноември 2019}}</ref> На 22 декември 2019, тој започнал како стартер во натпреварот од [[Суперкуп на Италија 2019|Суперкупот на Италија]] во [[Ријад]] против Јувентус, во кој лацијалите славеле победа од 3-1,<ref>{{Cite web|url=http://www.legaseriea.it/it/sala-stampa/notizie/info/alla-lazio-la-coca-cola-supercup|title=Alla Lazio la Coca-Cola Supercup|date=22 декември 2019|accessdate=2021-06-12|archive-date=2019-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20191228005528/http://www.legaseriea.it/it/sala-stampa/notizie/info/alla-lazio-la-coca-cola-supercup|url-status=dead}}</ref> која му овозможува и на Имобиле да се израдува на третиот трофеј со клубот. На половината од сезоната во Серија А тој постигнал 23 гола: нешто во што подобар од него бил само еден играч, [[Антонио Анџелило]] за време на сезоната [[Серија А 1958-1959|1958-1959]].<ref>{{cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Serie-A/Lazio/18-01-2020/lazio-immobile-passo-record-se-continuasse-cosi-chiuderebbe-46-gol-360200440042.shtml|title=Lazio e Immobile, passo da record! Se continuasse così, chiuderebbe a 46 gol...|date=18 јануари 2020}}</ref> Првенството го затворил со 36 погодоци на 37 натпревари, што покрај тоа што му донело по трет пат во кариерата да биде најдобар стрелец во италијанското првенство, му овозможиле да го изедначи приматот на головите во рамките на една сезона од Серија А играна во „една група“,<ref name="record36"/> поставен [[Серија А 2015-2016|четири години порано]] од страна на [[Гонсало Игуаин]], и пред се да ја освои [[Златна копачка|Златната копачка]] како [[Златна копачка 2020|најдобар стрелец во европската фудбалска сезона]],<ref name="Scarpa"/> трет италијанец по [[Лука Тони]] и [[Франческо Тоти]]. ==Репрезентативна кариера== ==== Младински репрезентации ==== На 25 март 2009 година, тој дебитирал за [[Фудбалска репрезентација на Италија под 21 година|репрезентацијата под 21 година]] под водството на селекторот [[Пјерлујџи Казираги]], во пријателскиот натпревар [[Фудбалска репрезентација на Австрија под 21 година|Австрија]] - Италија (2-2) игран во [[Виена]].<ref>{{cite news|url=http://archiviostorico.gazzetta.it/2009/marzo/26/Ariaudo_poi_Paloschi_Quest_Italia_ga_10_090326012.shtml|title=Ariaudo, poi Paloschi - Quest'Italia sa lottare|pubblicazione=La Gazzetta dello Sport|date=26 март 2009|access-date=24 декември 2013}}</ref> Истата година тој исто така се приклучил на [[Фудбалска репрезентација на Италија под 20 години|репрезентацијата под 20 години]] на [[Франческо Рока]], со која учествувал на [[Фудбал на XVI Средоземни игри|Средоземните игри 2009]] во [[Пескара]]. Во репрезентацијата под 21 година се враќа три години подоцна по неговото деби, на 25 април 2012 година, постигнувајќи го својот прв гол со дресот на ''аѕурините'' во пријателскиот натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Шкотска под 21 година|Шкотска]], завршен со победа на Италија од 4-1. Следната година, Имобиле бил избран од селекторот [[Девис Манџија]] да учествува на [[Европско првенство во фудбал под 21 година 2013|Европското првенство под 21 година 2013]] во [[Израел]], каде одиграл 4 натпревари и постигнал еден гол и тоа во финалето загубено со 4-2 од [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија]].<ref>{{cite web|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/nazionale/2013/06/18/news/europeo_under_21_spagna_batte_italia-61377885/|title=Europeo U21, Spagna-Italia 4-2: Furie Rosse troppo forti per gli azzurri|date=18 јуни 2013}}</ref> ===Сениорска репрезентација=== [[Податотека:20150616 - Portugal - Italie - Genève - Ricardo Quaresma et Ciro Immobile.jpg|thumb|Имобиле (десно) играјќи за италијанската репрезентација во 2015 година, заедно со португалецот [[Рикардо Кварежма]].]] На 2 март 2014 година, Имобиле го добил првиот повик во [[Фудбалска репрезентација на Италија|сениорската репрезентација]] од селекторот [[Чезаре Прандели]].<ref>{{cite web|language=en|title=Paletta and Immobile Get Surprise Italy Call-ups|url=http://soccerly.com/article/juarango/paletta-and-immobile-get-surprise-italy-callups|datе=3 март 2014|access-date=2 февруари 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20141006081444/http://soccerly.com/article/juarango/paletta-and-immobile-get-surprise-italy-callups|archivedate=2014-10-06|deadlink=yes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006081444/http://soccerly.com/article/juarango/paletta-and-immobile-get-surprise-italy-callups|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.figc.it/it/204/39094/2014/03/News.shtml|title=Amichevole con la Spagna: prima convocazione per Immobile e Paletta|date=2 marzo 2014|access-date=2 февруари 2015|urlarchivio=https://web.archive.org/web/20140410005542/http://www.figc.it/it/204/39094/2014/03/News.shtml#|dataarchivio=10 aprile 2014|deadlink=yes|archive-date=2014-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20140410005542/http://www.figc.it/it/204/39094/2014/03/News.shtml|url-status=dead}}</ref> Дебитирал на 5 март 2014 година, на 24-годишна возраст, во пријателски натпревар против {{NazNB|FUrep|ESP}} кој ''aѕурите'' го загубиле со 1-0 во [[Мадрид]].<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Nazionale/05-03-2014/spagna-italia-1-0-gol-pedro-ripresa-ottimo-esordio-paletta-80177541707.shtml|title=Spagna-Italia 1-0: gol di Pedro nella ripresa. Ottimo l'esordio di Paletta|date=5 март 2014|access-date=6 септември 2016}}</ref> Одличните игри кои ги прикажал во неговата прва сезона со Торино, проследени со последователната победа на листата на стрелците во Серија А, го натерале селекторот да го повика за [[Светско првенство во фудбал 2014|Светското првенство 2014]] во [[Бразил]].<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Nazionale/15-05-2014/prandelli-intervista-esclusiva-forum-totti-rossi-cassano-balotelli-berlusconi-immobile-80680254974.shtml|title=Prandelli: "Italia da finale. Totti? Ci avevo pensato, Immobile come Pablito"|date=16 мај 2014|access-date=6 септември 2016}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/21-05-2014/brasile-2014-immobile-che-rivincite-quest-anno-ma-firenze-volevo-starci-80724017257.shtml|title=Brasile 2014, Immobile: "Voglio il Borussia". Toro e Juve ci pensano|date=21 maggio 2014|access-date=6 септември 2016}}</ref> После влегувањето како замена во првиот натпревар на турнирот, победата со 2-1 против {{NazNB|FUrep|ENG}},<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/15-06-2014/inghilterra-italia-1-2-gol-marchisio-sturridge-balotelli-80930904968.shtml|title=Inghilterra-Italia 1-2: gol di Marchisio, Sturridge e Balotelli|date=15 giugno 2014|access-date=6 септември 2016}}</ref> тој играл од почетокот во последниот натпревар од групата против {{NazNB|FUrep|URU}}, загубен со 1-0, што довело до елиминација на Италија.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Mondiali/24-06-2014/mondiali-italia-uruguay-0-1-gol-decisivo-godin-espulso-marchisio-801031098838.shtml|title=Mondiali, Italia-Uruguay 0-1: gol decisivo di Godin, espulso Marchisio|date=24 јуни 2014|access-date=6 септември 2016}}</ref> На 4 септември 2014, го постигнал својот прв гол за репрезентацијата, во дебито на новиот селектор [[Антонио Конте]], отворајќи го резултатот во пријателскиот натпревар игран во [[Бари]] во кој италијанците биле подобри со 2-0 од {{NazNB|FUrep|NED}}.<ref>{{cite web|url=http://www.gazzetta.it/Calcio/Nazionale/04-09-2014/nazionale-italia-olanda-2-0-gol-immobile-de-rossi-rigore-90358138305.shtml|title=Nazionale, Italia-Olanda 2-0. Gol di Immobile e De Rossi su rigore|date=4 септември 2014|access-date=8 ноември 2014}}</ref> На првите натпревари од [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2016|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2016|Европското првенство 2016]], тој бил постојан стартер играјќи во тандем во нападот заедно со [[Симоне Ѕаѕа]]; подоцна двајцата тие ќе бидат претекнати во хиерархијата од [[Едер Ситадин Мартинс|Едер]] и [[Грацијано Пеле]].<ref>{{cite web|url=https://sport.sky.it/calcio/2015/03/31/aggiornamenti_italia_verso_inghilterra_conte_elkann_amichevole_torino|title=Conte stravolge l'attacco: Eder-Pellè contro l'Inghilterra|date=31 март 2015|access-date=6 септември 2016|archive-date=2021-04-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210417010356/https://sport.sky.it/calcio/2015/03/31/aggiornamenti_italia_verso_inghilterra_conte_elkann_amichevole_torino|url-status=dead}}</ref> Имобиле бил повикан од Конте и за завршницата на Европското првенство во [[Франција]], каде добил два настапи, двата во групната фаза, против {{NazNB|FUrep|BEL}}<ref>{{Cite web|url=http://www.gazzetta.it/calcio/europei/2016/13-06-2016/euro-2016-belgio-italia-0-2-giaccherini-pelle-gol-conte-testa-girone-1501056614049.shtml|title=Euro 2016, Belgio-Italia 0-2: Giaccherini e Pellè, gol, Conte in testa al girone|date=13 јуни 2016|access-date=6 септември 2016}}</ref> и {{NazNB|FUrep|IRL}}.<ref>{{Cite web|url=http://www.gazzetta.it/calcio/europei/2016/italia/22-06-2016/euro-2016-italia-irlanda-0-1-decide-brady-anche-verdi-ottavi-16073481692.shtml|title=Euro 2016, Italia-Irlanda 0-1: decide Brady, anche i verdi agli ottavi|date=22 јуни 2016|access-date=6 септември 2016}}</ref> По Европското првенство и заминувањето на Конте, Имобиле повторно бил стартер во репрезентацијата под раководството на новиот селектор [[Џанпјеро Вентура]], кој веќе бил негов тренер од времето додека настапувал за {{Fb team (N) Torino}}. На 9 октомври 2016 година, за време на натпреварот од [[Квалификации за Светско првенство во фудбал 2018|квалификациите за Светското првенство]] одигран во [[Скопје]] против {{NazNB|FUrep|MKD}}, Имобиле постигнал два гола во синиот дрес, со што и овозможил на Италија да дојде до кам-бек победа од 3-2.<ref>{{Cite web|url=http://sport.ilmessaggero.it/calcio/macedonia_italia_qualificazioni_mondiali_ventura_immobile_bernardeschi_diretta_live-2015606.html|title=Immobile salva la faccia dell'Italia al 93'. Gli azzurri vincono 3-2 con la Macedonia|date=9 октомври 2016|accessdate=2021-06-12|archive-date=2018-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180911081629/https://sport.ilmessaggero.it/calcio/macedonia_italia_qualificazioni_mondiali_ventura_immobile_bernardeschi_diretta_live-2015606.html|url-status=dead}}</ref> Со 6 гола во десет натпревари, тој бил најдобар стрелец во групата Г од мундијалските квалификации, кои Италија ги затворила на второто место зад {{NazNB|FUrep|ESP}}: тоа значело дека во ноември 2017 ќе играат бараж од два натпревари за пласман на првенството против {{NazNB|FUrep|SWE}}, која била подобра од „аѕурите“ со вкупен резултат 1-0 што значело дека Италија не успеала да се квалификува за Светското првенство, 60 години подоцна по единствениот претходен ваков неуспех.<ref>{{cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Nazionale/13-11-2017/italia-svezia-0-0-azzurri-fuori-mondiale-230601942551.shtml|title=Italia-Svezia 0-0: Azzurri fuori dal Mondiale|author=Stefano Cantalupi|date=13 ноември 2017}}</ref> Тој останал потврден во репрезентацијата и на почетокот на циклусот на [[Роберто Манчини]], кој во текот на своето водство ќе го стави Имобиле во директна конкуренција со [[Андреја Белоти]], менувајќи ги двајцата на позицијата централен напаѓач во формацијата [[4-3-3]].<ref>{{cite web|url=https://www.repubblica.it/sport/calcio/nazionale/2020/09/02/news/nazionale_immobile_mi_sento_un_titolare_contro_la_bosnia_serve_una_gara_intelligente_-266078368/|title=Nazionale, Immobile: "La concorrenza con Belotti? Io mi sento un titolare"|date=2 септември 2020}}</ref><ref>{{cite web|author=Alberto Dalla Palma|url=https://www.corrieredellosport.it/news/calcio/italia/2020/10/13-74848010/immobile_o_belotti_mancini_faccia_la_sua_scelta|title=Immobile o Belotti: Mancini faccia la sua scelta|date=13 октомври 2020}}</ref> На 10 септември 2018 година, во поразот со 1-0 во [[Лисабон]] против {{NazNB|FUrep|POR}} во новороденото натпреварување [[УЕФА Лига на нации|УЕФА Лигата на нации]], тој за првпат во својата кариера излегол на терен како [[капитен]] на репрезентацијата.<ref>{{cite web|author=Jacopo Simonelli|url=http://www.laziopress.it/2018/09/10/immobile-capitano-degli-azzurri-lultima-volta-di-un-laziale-risaliva-al-2005/|title=Immobile capitano degli Azzurri. L'ultima volta di un laziale risaliva al 2005...|date=10 септември 2018}}</ref> Во следните [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020|квалификации]] за [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]] тој остварил четири настапи и постигнал 3 гола: посебно значаен бил оној што го отклучил резултатот во победата со 2-1 над {{NazNB|FUrep|FIN}} на 8 септември 2019 година, со кој ја прекинал сушата во синиот дрес по речиси две години.<ref>{{Cite web|url=https://www.figc.it/it/nazionali/news/l-italia-non-si-ferma-pi%C3%B9-con-la-finlandia-arriva-il-6-successo-l-europeo-%C3%A8-sempre-pi%C3%B9-vicino/|title=L'Italia non si ferma più! Con la Finlandia arriva il 6° successo, l'Europeo è sempre più vicino|date=8 септември 2019|access-date=26 март 2021}}</ref> === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|ITA}} {{Cronopar|5-3-2014|Мадрид|ESP|1|0|ITA|-|Пријателска|13={{subon|69}}}} {{Cronopar|31-5-2014|Лондон|ITA|0|0|IRL|-|Пријателска|13={{suboff|56}}}} {{Cronopar|14-6-2014|Манаус|ENG|1|2|ITA|-|Светско првенство|2014|Прва фаза|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|24-6-2014|Натал|ITA|0|1|URU|-|Светско првенство|2014|Прва фаза|13={{suboff|71}}|14=Натал (Бразил)}} {{Cronopar|4-9-2014|Бари|ITA|2|0|NED|1|Пријателска|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|9-9-2014|Осло|NOR|0|2|ITA|-|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|10-10-2014|Палермо|ITA|2|1|AZE|-|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|13-10-2014|Та Кали|MLT|0|1|ITA|-|Квал. за ЕП|2016|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|16-11-2014|Милано|ITA|1|1|HRV|-|Квал. за ЕП|2016|13={{yel|47}}, {{suboff|52}}}} {{Cronopar|28-3-2015|Софија|BUL|2|2|ITA|-|Квал. за ЕП|2016|13={{yel|83}}}} {{Cronopar|31-3-2015|Торино|ITA|1|1|ENG|-|Пријателска|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|16-6-2015|Женева|ITA|0|1|POR|-|Пријателска|13={{suboff|73}}}} {{Cronopar|6-6-2016|Верона|ITA|2|0|FIN|-|Пријателска}} {{Cronopar|13-6-2016|Лион|BEL|0|2|ITA|-|Евро|2016|Прва фаза|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|22-6-2016|Лил|ITA|0|1|IRL|-|Евро|2016|Прва фаза|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|5-9-2016|Хаифа|ISR|1|3|ITA|1|Квал. за СП|2018|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|6-10-2016|Торино|ITA|1|1|ESP|-|Квал. за СП|2018|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|9-10-2016|Скопје|MKD|2|3|ITA|2|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|12-11-2016|Вадуц|LIE|0|4|ITA|1|Квал. за СП|2018|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|15-11-2016|Милано|ITA|0|0|GER|-|Пријателска|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|24-3-2017|Палермо|ITA|2|0|ALB|1|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|28-3-2017|Амстердам|NED|1|2|ITA|-|Пријателска|13={{suboff|53}}}} {{Cronopar|7-6-2017|Ница|ITA|3|0|URU|-|Пријателска|13={{yel|40}}, {{suboff|82}}}} {{Cronopar|11-6-2017|Удине|ITA|5|0|LIE|-|Квал. за СП|2018|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|2-9-2017|Мадрид|ESP|3|0|ITA|-|Квал. за СП|2018|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|5-9-2017|Реџо Емилија|ITA|1|0|ISR|1|Квал. за СП|2018|13={{yel|86}}}} {{Cronopar|6-10-2017|Торино|ITA|1|1|MKD|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|9-10-2017|Скадар|ALB|0|1|ITA|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|10-11-2017|Солна|SWE|1|0|ITA|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|13-11-2017|Милано|ITA|0|0|SWE|-|Квал. за СП|2018|13={{yel|90+2}}}} {{Cronopar|23-3-2018|Манчестер|ARG|2|0|ITA|-|Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|27-3-2018|Лондон|ENG|1|1|ITA|-|Пријателска|13={{suboff|64}}}} {{Cronopar|10-9-2018|Лисабон|POR|1|0|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{Капитен}} {{suboff|59}}}} {{Cronopar|10-10-2018|Џенова|ITA|1|1|UKR|-|Пријателска|13={{subon|57}}}} {{Cronopar|17-11-2018|Милано|ITA|0|0|POR|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|23-3-2019|Удине|ITA|2|0|FIN|-|Квал. за ЕП|2020|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|8-9-2019|Тампере|FIN|1|2|ITA|1|Квал. за ЕП|2020|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|12-10-2019|Рим|ITA|2|0|GRE|-|Квал. за ЕП|2020|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|18-11-2019|Палермо|ITA|9|1|ARM|2|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|4-9-2020|Фиренца|ITA|1|1|BIH|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{subon|73}}}} {{Cronopar|7-9-2020|Амстердам|NED|0|1|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|14-10-2020|Бергамо|ITA|1|1|NED|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|25-3-2021|Парма|ITA|2|0|NIR|1|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|28-3-2021|Софија|BUL|0|2|ITA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|31-3-2021|Вилниус|LTU|0|2|ITA|1|Квал. за СП|2022|13={{Капитен}}}} {{Cronopar|4-6-2021|Болоња|ITA|4|0|CZE|1|Пријателска|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|11-6-2021|Рим|TUR|0|3|ITA|1|Евро|2020|Прва фаза|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|16-6-2021|Рим|ITA|3|0|SUI|1|Евро|2020|Прва фаза}} {{Cronofin|48|15||18||Играчи на италијанската фудбалска репрезентација#Список на стрелци за италијанската репрезентација}} ==Статистика на кариерата== === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана на 14 јуни 2021.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Јувентус сезона 2008-2009|2008-2009]] || rowspan="2"|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Juventus}} || [[Серија А 2008-2009|А]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2008-2009|КИ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2008/09|ЛШ]] || 0 || 0 || - || - || - || 1 || 0 |- || [[ФК Јувентус сезона 2009-2010|2009-2010]] || [[Серија А 2009-2010|А]] || 2 || 0 || [[Фудбалски куп на Италија 2009-2010|КИ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2009/10|ЛШ]] || 1 || 0 || - || - || - || 4 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Јувентус || 3 || 0 || || 1 || 0 || || 1 || 0 || || - || - || 5 || 0 |- || [[ФК Сиена сезона 2010-2011|2010-јан. 2011]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Siena}} || [[Серија Б 2010-2011|Б]] || 4 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2010-2011|КИ]] || 2 || 1 || - || - || - || - || - || - || 6 || 2 |- || [[УС Гросето сезона 2010-2011|јан.-јун. 2011]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Grosseto}} || [[Серија Б 2010-2011|Б]] || 16 || 1 || [[Фудбалски куп на Италија 2010-2011|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 16 || 1 |- || [[Делфино Пескара 1936 сезона 2011-2012|2011-2012]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Pescara}} || [[Серија Б 2011-2012|Б]] || 37 || 28 || [[Фудбалски куп на Италија 2011-2012|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 37 || 28 |- || [[ФК Џенова сезона 2012-2013|2012-2013]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Genoa}} || [[Серија А 2012-2013|А]] || 33 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 2012-2013|КИ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 34 || 5 |- || [[ФК Торино сезона 2013-2014|2013-2014]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Torino}} || [[Серија А 2013-2014|А]] || 33 || 22 || [[Фудбалски куп на Италија 2013-2014|КИ]] || 1 || 1 || - || - || - || - || - || - || 34 || 23 |- | [[ФК Борусија Дортмунд сезона 2014-2015|2014-2015]] || {{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Borussia Dortmund}} || [[Бундеслига 2014-2015|БЛ]] || 24 || 3 || [[Фудбалски куп на Германија 2014-2015|КГ]] || 3 || 3 || [[УЕФА Лига на шампиони 2014/15|ЛШ]] || 6 || 4 || [[Суперкуп на Германија 2014|СГ]] || 1 || 0 || 34 || 10 |- || [[ФК Севиља сезона 2015-2016|2015-јан. 2016]] || {{flagsport|ESP}} {{Fb team (N) Sevilla}} || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2015-2016|ПД]] || 8 || 2 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2015-2016|КШ]] || 3 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2015-2016|ЛШ]] || 3 || 0 || [[Суперкуп на Шпанија 2015|СУ]] || 1 || 0 || 15 || 4 |- || [[ФК Торино сезона 2015-2016|јан.-јун. 2016]] || {{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Torino}} || [[Серија А 2015-2016|А]] || 14 || 5 || [[Фудбалски куп на Италија 2015-2016|КИ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 14 || 5 |- !colspan="3"|Вкупно Торино || 47 || 27 || || 1 || 1 || || - || - || || - || - || 48 || 28 |- || [[СС Лацио сезона 2016-2017|2016-2017]] || rowspan="5"|{{flagsport|ITA}} {{Fb team (N) Lazio}} || [[Серија А 2016-2017|А]] || 36 || 23 || [[Фудбалски куп на Италија 2016-2017|КИ]] || 5 || 3 || - || - || - || - || - || - || 41 || 26 |- || [[СС Лацио сезона 2017-2018|2017-2018]] || [[Серија А 2017-2018|А]] || 33 || 29 || [[Фудбалски куп на Италија 2017-2018|КИ]] || 4 || 2 || [[УЕФА Лига Европа 2017-2018|ЛЕ]] || 9 || 8 || [[Суперкуп на Италија 2017|СИ]] || 1 || 2 || 47 || 41 |- || [[СС Лацио сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Серија А 2018-2019|А]] || 36 || 15 || [[Фудбалски куп на Италија 2018-2019|КИ]] || 5 || 3 || [[УЕФА Лига Европа 2018-2019|ЛЕ]] || 5 || 1 || - || - || - || 46 || 19 |- || [[СС Лацио сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Серија А 2019-2020|А]] || 37 || 36 || [[Фудбалски куп на Италија 2019-2020|КИ]] || 2 || 1 || [[УЕФА Лига Европа 2019-2020|ЛЕ]] || 4 || 2 || [[Суперкуп на Италија 2019|СИ]] || 1 || 0 || 44 || 39 |- || [[СС Лацио сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Серија А 2020-2021|A]] || 35 || 20 || [[Фудбалски куп на Италија 2020-2021|КИ]] || 1 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2020-2021|ЛЕ]] || 5 || 5 || || - || - || 41 || 25 |- !colspan="3"|Вкупно Лацио || 177 || 123 || || 17 || 9 || || 23 || 16 || || 2 || 2 || 219 || 150 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 348 || 190 || || 28 || 16 || || 33 || 20 || || 4 || 2 || 413 || 228 |} ===Репрезентативна статистика=== {{updated|11 јуни 2021}} {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! colspan=3 | [[Фудбалска репрезентација на Италија|Италија]] |- !Година!!Настапи!!Голови |- |2014||9||1 |- |2015||3||0 |- |2016||8||4 |- |2017||10||2 |- |2018||5||0 |- |2019||4||3 |- |2020||3||0 |- |2021||5||4 |- !Вкупно||47||14 |} ===Рекорди=== ==== Лацио ==== *Играч со најголем број постигнати голови во сите официјални натпреварувања: 150 ==== Поединечни ==== *Еден од само тројцата играчи во историјата на [[Серија А]], заедно со [[Златан Ибрахимовиќ]] и [[Лука Тони]], кој ја освоиле титулата [[Капоканониере|најдобар стрелец]] носејќи го дресот на две различни екипи (Торино и Лацио). *Заедно со [[Гонсало Игуаин]], тој е играчот кој постигнал најмногу голови (36) во една сезона во италијанската лига.<ref name="record36"/> *Еден од италијанските фудбалери кој најмногу пати (3) бил најдобар стрелец во историјата на Серија А, заедно со [[Алдо Бофи]], [[Џузепе Меаца]], [[Роберто Пруцо]], [[Паоло Пуличи]], [[Џиџи Рива]] и [[Џузепе Сињори]]. ===Хет-трикови=== Во својата кариера Имобиле постигнал 6 [[хет-трик]]а. Во 5 од нив постигнал три гола, а еднаш постигнал и четири гола на еден натпревар што е негов личен рекорд во кариерата, правејќи го тоа во гостинската победа над {{Fb team (N) SPAL}} со 2-5 во [[Серија А 2017-2018]]. Иако во кариерата променил поголем број на клубови, интересно е тоа што хет-трик успеал да оствари само со две екипи Торино (1) и Лацио (5). <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 22/03/2014 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико Гранде Торино|Олимпико Гранде Торино]], [[Торино]] || align=left|{{Fb team Torino}} || align=left|{{Fb team Livorno}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''3''' - 1 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 2013-2014]] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''2''' || 10/09/2017 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико|Олимпико]], [[Рим]] || align=left|{{Fb team Lazio}} || align=left|{{Fb team Milan}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''4''' - 1 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 2017-2018]] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''3''' || 06/01/2018 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Паоло Маца|Паоло Маца]], [[Ферара]] || align=left|{{Fb team Lazio}} || align=left|{{Fb team SPAL}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || 2 - '''5''' || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 2017-2018]] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''4''' || 22/02/2018 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико|Олимпико]], [[Рим]] || align=left| {{Fb team Lazio}} || align=left|{{Fb team Steaua Bucuresti}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''5''' - 1 || align=left|{{симбол2|Europa League.png|17px}} [[УЕФА Лига Европа 2017-2018]] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''5''' || 18/01/2020 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Олимпико|Олимпико]], [[Рим]] || align=left|{{Fb team Lazio}} || align=left|{{Fb team Sampdoria}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''5''' - 1 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 2019-2020]] |-style="text-align: center;" bgcolor=#EFEFEF |'''6''' || 26/07/2020 || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Стадион Маркантонио Бентегоди|Маркантонио Бентегоди]], [[Верона]] || align=left|{{Fb team Lazio}} || align=left|{{Fb team Verona}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || 1 - '''5''' || align=left|{{flagsport|ITA}} [[Серија А 2019-2020]] |} </center><br> |} </center> ==Титули== {{Col-begin}} {{col-2}} ===Клупски=== ===={{flagsport|ITA}} Јувентус==== * '''[[Турнир Вијареџо]]''' : 2 : 2009, 2010 ===={{flagsport|ITA}} Пескара==== * '''{{Трофеј-Серија Б}} [[Серија Б]]''' : 1 : 2011-2012 ===={{flagsport|GER}} Борусија Дортмунд==== *'''{{Трофеј-Суперкуп на Германија}} [[Суперкуп на Германија]]''' : 1 : 2014 ===={{flagsport|ITA}} Лацио==== *'''{{Трофеј-Куп на Италија}} [[Фудбалски куп на Италија|Куп на Италија]]''' : 1 : 2018-2019 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Италија}} [[Суперкуп на Италија]]''' : 2 : 2017, 2019 {{col-2}} ===Поединечни=== *Најдобар стрелец на [[Турнир Вијареџо|Турнирот Вијареџо]]: 1 : 2010 <small>(10 голa)</small> *Златно момче на [[Турнир Вијареџо|Турнирот Вијареџо]]: 1 : 2010 * Најдобар стрелец во [[Серија Б]]: 1 :[[Серија Б 2011-2012|2011-2012]] <small>(28 голa)</small> *[[Гран Гала дел калчо]]: 4 награди :[[Фудбалер на годината во Серија Б]]: 2012 :[[Серија А Тим на годината]]: 2014, 2018, 2020 * [[Капоканониере|Најдобар стрелец]] во [[Серија А]]: 3 :[[Серија А 2013-2014|2013-2014]] <small>(22 гола)</small>, [[Серија А 2017-2018|2017-2018]] <small>(29 гола, изедначен со [[Мауро Икарди]])</small>, [[Серија А 2019-2020|2019-2020]] <small>(36 гола)</small> * Најдобар стрелец во [[УЕФА Лига Европа]]: 1 :[[УЕФА Лига Европа 2017-2018|2017-2018]] <small>(8 гола, изедначен со [[Ариц Адурис]])</small> *[[УЕФА Лига Европа Тим на годината]]: 1 :[[УЕФА Лига Европа 2017-2018|2017-2018]] *[[Награди на Серија А]] : 1 :Најдобар напаѓач: 2019-2020 *[[Златна копачка]] : 1 :[[Златна копачка 2020|2019-2020]] {{col-end}} == Наводи == {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Ciro Immobile}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Италија |image3=Flag of Italy.svg }} *{{Soccerway|ciro-immobile/75164}} *[https://www.transfermarkt.com/ciro-immobile/profil/spieler/105521 Чиро Имобиле на transfermarkt] *[https://www.tuttocalciatori.net/Immobile_Ciro Чиро Имобиле на tuttocalciatori] *[https://www.whoscored.com/Players/70141/Show/Ciro-Immobile Чиро Имобиле на whoscored] {{Navboxes |title=Состави на Италија |bg= #0066bc |fg= #FFFFFF |bordercolor= darkblue |list1= {{Состав на Италија на СП фудбал 2014}} {{Состав на Италија на Европското првенство 2016}} {{Состав на Италија на ЕП фудбал 2020}} }} {{Златна копачка}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Имобиле, Чиро}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Јувентус]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Пескара]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Џенова]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Торино]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Борусија Дортмунд]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Лацио]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Бешикташ]] [[Категорија:Италијански фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1990 година]] t78le20zm0w0i1v4zlsgmt3anbv84dc 0 1177006 5537917 5423955 2026-04-11T23:48:31Z Bjankuloski06 332 5537917 wikitext text/x-wiki {{Geobox <!-- *** Heading *** --> | name = Вик / Викос | native_name = Φαρράγγι του Βίκου | other_name = | category = <!-- *** Names **** --> | etymology = | official_name = | motto = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image =Vikos Gorge from Beloe.jpg | image_caption = Поглед на клисурата Вик од Белои <!-- *** Symbols *** --> | flag = | symbol = <!-- *** Country *** --> | country = Грција | state = | state1 = | region = [[Епир (област)|Епир]] | district = [[Јанина (округ)|Јанина]] | municipality = [[Загори]] <!-- *** Family *** --> | city = | landmark = | river = | lake = | mountain = <!-- *** Locations *** --> | location = | elevation = | prominence = | lat_d = | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = | long_m = | long_s = | long_EW = | highest = | highest_location = | highest_region = | highest_country = | highest_elevation = | highest_lat_d = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS = | highest_long_d = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW = | lowest = | lowest_location = | lowest_region = | lowest_country = | lowest_elevation = | lowest_lat_d = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS = | lowest_long_d = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW = <!-- *** Dimensions *** --> | length = 20 | length_orientation = | width = до 0.4 | width_orientation = | depth = 450 до 1600 | area = <!-- *** Features *** --> | geology = | biome = | plant = | animal = <!-- *** History & management *** --> | established = | date = | management = | management_location = | management_region = | management_country = | management_elevation = | management_lat_d = | management_lat_m = | management_lat_s = | management_lat_NS = | management_long_d = | management_long_m = | management_long_s = | management_long_EW = | owner = | leader = <!-- *** Access *** --> | public = | visitation = | visitation_date = | access = <!-- *** UNESCO etc. *** --> | whs_name = | whs_year = | whs_number = | whs_region = | whs_criteria = | iucn_category = <!-- *** Free fields *** --> | free = | free_type = <!-- *** Maps *** --> | map = | map_caption = | map_background = | map_locator = | map_locator_x = | map_locator_y = <!-- *** Website *** --> | <!-- *** Footnotes *** --> | footnotes = }} '''Вик''' или '''Викос''' ({{langx|grc|Φαράγγι του Βίκου}}) — длабока [[клисура (географија)|клисура]] во [[Пинд]], во областа [[Епир]]. Се наоѓа на јужната страна на [[планина]]та [[Тимфи]] и е со [[должина]] од околу 20 км, променлива длабочина од 450 до 1 600 м, како и ширина од 400 м до само неколку метри во најтесниот дел<ref name=Amanatidou>{{нмс | last=Amanatidou |first=Despoina | title=A case study in Vikos-Aoos National Park – Greece | format=PDF | url=http://www.freidok.uni-freiburg.de/volltexte/2378/pdf/DespoinaAmanatidouDissertation.pdf |year= 2005| accessdate=8 март 2017 |work=Универзитет Фрајбург}}</ref> Името потекнува од словенскиот поим ''вик'', што се однесува на одекот што се слуша кога некој вика.<ref>{{нмс|url=https://vikos.wordpress.com/vikoshistory/|title=ΒΙΚΟΣ: ΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΜΑΣ|date=24 февруари 2012|work=Βίκος - Ζαγοροχώρια|accessdate=15 јуни 2022}}</ref> Се смета за најдлабока клисура или [[кањон]] на светот според [[Гинисови рекорди|Гинисовата книга на рекорди]].<ref name="Guinness World Records">{{наведена книга | title=Guinness World Records 2005: Special 50th Anniversary Edition | publisher=Guinness World Records | year=2004 |url= https://books.google.com/books?id=D4wYAAAAIAAJ&dq=Vikos%2BGuines&lr=&as_brr=0&hl= | isbn= 978-1-892051-22-6| page = 52}}</ref> Клисурата се наоѓа во централниот дел на [[Национален парк Вик-Војуша|Националниот парк Вик-Војуша]] во областа [[Загори]]. Започнува меѓу селата [[Горно Маало (Епир)|Горно Маало]], маало на блиското село [[Везица]] (Вица), денес Монодрендри<ref name=Kathareios>A. Kathareios (Inspector of the 1st educational region of Epirus) ''Report of Inspection of Zagorochoria in 1913''</ref> и [[Кукули]], и завршува во близина на селото [[Високо (село)|Високо]] (Вицико, Викос).<ref>{{нмс | title=Natura 2000 Data Form. Site code: GR2130009| format=PDF | url= http://www.minenv.gr/1/12/121/12103/g1210300/00/DeltiaNatura/GR2130009.pdf | accessdate=8 март 2017 |year=2009 |work=Натура 2000 |page=8}}</ref> Низ клисурата тече [[Водоматица]], една од [[притоки]]те на реката [[Војуша]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Vikos Gorge}} * [http://www.greecetravel.com/hiking/vikos.html Планинарење по клисурата Вик] {{en}} {{Нормативна контрола}} {{coord|39.969444|20.728333|type:pass_region:GR|display=title}} [[Категорија:Клисури во Грција]] [[Категорија:Географија на Епир]] [[Категорија:Загори]] [[Категорија:Пинд]] s460ih2jpvgp50osy0cf2vqmesbwfxf 5537918 5537917 2026-04-11T23:48:48Z Bjankuloski06 332 5537918 wikitext text/x-wiki {{Geobox <!-- *** Heading *** --> | name = Вик / Викос | native_name = Φαρράγγι του Βίκου | other_name = | category = <!-- *** Names **** --> | etymology = | official_name = | motto = | nickname = <!-- *** Image *** --> | image =Vikos Gorge from Beloe.jpg | image_caption = Поглед на клисурата Вик од Белои <!-- *** Symbols *** --> | flag = | symbol = <!-- *** Country *** --> | country = Грција | state = | state1 = | region = [[Епир (област)|Епир]] | district = [[Јанина (округ)|Јанина]] | municipality = [[Загори]] <!-- *** Family *** --> | city = | landmark = | river = | lake = | mountain = <!-- *** Locations *** --> | location = | elevation = | prominence = | lat_d = | lat_m = | lat_s = | lat_NS = | long_d = | long_m = | long_s = | long_EW = | highest = | highest_location = | highest_region = | highest_country = | highest_elevation = | highest_lat_d = | highest_lat_m = | highest_lat_s = | highest_lat_NS = | highest_long_d = | highest_long_m = | highest_long_s = | highest_long_EW = | lowest = | lowest_location = | lowest_region = | lowest_country = | lowest_elevation = | lowest_lat_d = | lowest_lat_m = | lowest_lat_s = | lowest_lat_NS = | lowest_long_d = | lowest_long_m = | lowest_long_s = | lowest_long_EW = <!-- *** Dimensions *** --> | length = 20 | length_orientation = | width = до 0.4 | width_orientation = | depth = 450 до 1600 | area = <!-- *** Features *** --> | geology = | biome = | plant = | animal = <!-- *** History & management *** --> | established = | date = | management = | management_location = | management_region = | management_country = | management_elevation = | management_lat_d = | management_lat_m = | management_lat_s = | management_lat_NS = | management_long_d = | management_long_m = | management_long_s = | management_long_EW = | owner = | leader = <!-- *** Access *** --> | public = | visitation = | visitation_date = | access = <!-- *** UNESCO etc. *** --> | whs_name = | whs_year = | whs_number = | whs_region = | whs_criteria = | iucn_category = <!-- *** Free fields *** --> | free = | free_type = <!-- *** Maps *** --> | map = | map_caption = | map_background = | map_locator = | map_locator_x = | map_locator_y = <!-- *** Website *** --> | <!-- *** Footnotes *** --> | footnotes = }} '''Вик''' или '''Викос''' ({{langx|el|Φαράγγι του Βίκου}}) — длабока [[клисура (географија)|клисура]] во [[Пинд]], во областа [[Епир]]. Се наоѓа на јужната страна на [[планина]]та [[Тимфи]] и е со [[должина]] од околу 20 км, променлива длабочина од 450 до 1 600 м, како и ширина од 400 м до само неколку метри во најтесниот дел<ref name=Amanatidou>{{нмс | last=Amanatidou |first=Despoina | title=A case study in Vikos-Aoos National Park – Greece | format=PDF | url=http://www.freidok.uni-freiburg.de/volltexte/2378/pdf/DespoinaAmanatidouDissertation.pdf |year= 2005| accessdate=8 март 2017 |work=Универзитет Фрајбург}}</ref> Името потекнува од словенскиот поим ''вик'', што се однесува на одекот што се слуша кога некој вика.<ref>{{нмс|url=https://vikos.wordpress.com/vikoshistory/|title=ΒΙΚΟΣ: ΕΝΑ ΣΥΝΤΟΜΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΤΟΥ ΧΩΡΙΟΥ ΜΑΣ|date=24 февруари 2012|work=Βίκος - Ζαγοροχώρια|accessdate=15 јуни 2022}}</ref> Се смета за најдлабока клисура или [[кањон]] на светот според [[Гинисови рекорди|Гинисовата книга на рекорди]].<ref name="Guinness World Records">{{наведена книга | title=Guinness World Records 2005: Special 50th Anniversary Edition | publisher=Guinness World Records | year=2004 |url= https://books.google.com/books?id=D4wYAAAAIAAJ&dq=Vikos%2BGuines&lr=&as_brr=0&hl= | isbn= 978-1-892051-22-6| page = 52}}</ref> Клисурата се наоѓа во централниот дел на [[Национален парк Вик-Војуша|Националниот парк Вик-Војуша]] во областа [[Загори]]. Започнува меѓу селата [[Горно Маало (Епир)|Горно Маало]], маало на блиското село [[Везица]] (Вица), денес Монодрендри<ref name=Kathareios>A. Kathareios (Inspector of the 1st educational region of Epirus) ''Report of Inspection of Zagorochoria in 1913''</ref> и [[Кукули]], и завршува во близина на селото [[Високо (село)|Високо]] (Вицико, Викос).<ref>{{нмс | title=Natura 2000 Data Form. Site code: GR2130009| format=PDF | url= http://www.minenv.gr/1/12/121/12103/g1210300/00/DeltiaNatura/GR2130009.pdf | accessdate=8 март 2017 |year=2009 |work=Натура 2000 |page=8}}</ref> Низ клисурата тече [[Водоматица]], една од [[притоки]]те на реката [[Војуша]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Vikos Gorge}} * [http://www.greecetravel.com/hiking/vikos.html Планинарење по клисурата Вик] {{en}} {{Нормативна контрола}} {{coord|39.969444|20.728333|type:pass_region:GR|display=title}} [[Категорија:Клисури во Грција]] [[Категорија:Географија на Епир]] [[Категорија:Загори]] [[Категорија:Пинд]] l1ucocjnq739g4r1jsfxv69pdwgkg2h 0 1185838 5537771 5039881 2026-04-11T18:30:25Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5537771 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Перо Зубац | image = Pero Zubac.jpg | imagesize = | alt = | caption = | pseudonym = | birthname = | birth_date = {{роден на|30|мај|1945}} | birth_place = [[Невесиње]] | death_date = | death_place = | occupation = | nationality = | ethnicity = | citizenship = | education = | alma_mater = | period = | genre = | subject = | movement = | notableworks = | spouse = | partner = | children = | relatives = | influences = | influenced = | awards = | signature = | website = | portaldisp = }} '''Перо Зубац''' ([[Невесиње]], [[30 мај]] [[1945]]) е [[Срби|српски]] и [[Југославија|југословенски]] книжевник и почесен претседател на политичката партија Зелени-социјална правда.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.zelenisocijalnapravda.org.rs/funkcije.html |title=Зелени-соцјална правда |accessdate=2017-12-17 |archive-date=2020-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200219195819/http://www.zelenisocijalnapravda.org.rs/funkcije.html |url-status=dead }}</ref> == Животопис == Основно училиште завршил во родното место [[Невесиње]], а експериментална гимназија во [[Широки Бријег|Лиштици]] и [[Зрењанин]]. Студирал [[книжевност]] на јужнословенските народи на Филозофскиот факултет во [[Нови Сад]]. Член на здружението на новинари на Југославија, Друштвото на книжевници на Војводина и здружението на книжевници на Србија. Објавил 50 книги поезија, 20 книги песни за деца, една книга есеи („Тие денови“, Стражилово, Нови Сад, 1976), лирска студија за Ленка Дунѓерска, три книге пародија на југословенската поезија (Пантологија нова, Смејуљци, Перодија), 16 антологии на југословенски и странски песни. На странски јазици му се преведени 7 книги (две книги на македонски, две на албански, една на унгарски, една на италијански и една на романски јазик), а песните му се преведувани на дваесет светски јазици. Се наоѓа во десет странски и преку триста српски антологии за песни и песни за деца. Бил главен уредник на студентскиот весник Индекс, главен и одговорен уредник на списанија за култура Полиња во Нови Сад, уредник на загребачката ревија Полет, уредник на скопски Мисли, списанијата „Детство“, на [[Јован Јовановиќ Змај|Змајевите]] детски игри и списанијата за деца „Витез“ од Белград, соработник на бројни југословенски ревии, списанија и весници. Како [[новинар]], имал свои колумни и фељтони во „Борба“ (Белград), „Победа“ ([[Подгорица]]), „Свет“ и „Недела“ ([[Сараево]]), „Око“ ([[Загреб]]), „Дневник“ (Нови Сад), „Полет“ (Загреб), „Труд“ (Белград), „Гласот на младината“ (Нови Сад), „Уна“ (Сараево), „Суботички вести“ ([[Суботица]])... Ја објваил(со Горан Бабиќ, Лука Паљетка, Владимир Николиќ) драмата “Мудбол”, изведена во 1968 година, драмата „Николетина се врати“ (со Драган Јерковиќ), изведена во Белград во 2000 година, ТВ драмата “Избацивач”, која е емитувана во 1979 година, на ТВ Нови Сад и ТВ Белград. Го напишал либретото за балетот „Бановиќ Страхиња“ на Стевана Дивјаковиќ и либретото за операта “Ленка Дунѓерска” на Мирослава Штаткиќ. На стиховите на Перо Зубац се компонирани повеќе кантати, соло песни, ораториуми, а за своите стихови ги добил и најзначајните награди на југословенските фестивали во Опатија, Белград, Подгорица, Ниш, Долни Милановац, Панчево, Рожај, Никшиќ. Напишал сценарија за 8 документарни филмови и целовечерниот филм „Центар на филмот“ од Белград за [[Јован Јовановиќ Змај]]. Добил Златна повелба на меѓународниот [[Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм]] за сценариото на филмот „Пинки“ на Карољ Вичек. Реализирал педесетина мултимедијални спектакли (Денови на младоста, логорски огнови, отворање на олимписки натпревари), а како телевизиски автор и уредник напишал и реализиларал преку четиристотини сценарија за документарни, музички, забавни, уметнички и емисии за деца и млади. Уредник е на популарната југословенска серија за деца „Музички тобоган“ и „Фазони и фори“. Бил уредник на популарната серија за класична музика на Радио-телевизија Србија „Хармонија сфера“, шеснаесет филмови за современи композитори на класична музика. == Признанија == За книжевните работи наградуван е со значајни југословенски награди како што се: „Награда за полнолетство“ ОК ССО Нови Сад, “Горанов венец”, „Горанова плакета“ за книжевност за деца, „Јован Поповиќ“, „Жарко Васиљев“, Октомвриска награда на Нови Сад, Повелба на Нови Сад, Награда за ослободување на Мостар, Златна плакета од градот Вуковар, Голема повелба на град Краљево, Награда за ослободување на Кикинда, „Златна капка на сонцето од Мостар“, „Стражилово“, „[[Јован Јовановиќ Змај|Змајев]] стап“, Награда на Сремски Карловац „Павле Адамов“, Годишна награда на Радио Белград, Наградата „Змајевите детски игри” за книжевност за деца, наградата „Стара маслина“ за книжевност за деца, Бар, „Гашино перо“, Лазаревац, за животно дело за книжевност за деца, „Златно клуче“ на Смедеревската поетска есен за книжевност за деца, Златна чаша на манифестацијата „Чаша вода од извор”, Награда за ослободување на Војводина. Застапен е во читанките и лектирите во Србија, Хрватска и Босна и Херцеговина. == Дела == Објавил повеќе текстови за југословенската периодика на теми од советската и руската уметност. Пишувал за Сергеј Есенин , Владимир Мајаковски, Борис Пастернак , М. Цветаева, О. Мандељштам, Владимир Висотски и други. Поемата „Мостарски дождови“ во превод на Ирина Чивилихина, ја објавил во московскиот весник “Работничка” (февруари 1988 година) во тираж од 19.750.000 примероци. Неколку негови песни се преведени на руски јазик и објавени во руските ревии. Поемата „Руска илузија“ е објавена и на италијански јазик, во Бари 2001. године. Преводите на Перо Зубац на поетите на руските војници паднати во татковинската војна, посебно песната Захар Гордиски, се објавени во Југославија, а песната „Кога часовите на смртта ќе ми станат блиски“ долги години била популарна помеѓу младите во Југославија. Перо Зубац живее и твори во Нови Сад. До пензионирањето, бил вработен во Радио-телевизија Србија, Телевизија Нови Сад, како одговорен уредник на Редакцијата за програма за деца и младинци. == Наводи== {{reflist}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Зубац, Перо }} [[Категорија:Српски политичари]] [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Српски поети]] [[Категорија:Срби во Босна и Херцеговина]] p0splhpw1193l19rocv9n5qh5g0bafg 0 1189704 5537880 5338992 2026-04-11T23:11:33Z Bjankuloski06 332 /* За романот */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537880 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Пастернак СС 1том Х.лит.JPG|мини|Предната корица на „Доктор Живаго“]] '''„Доктор Живаго“''' е [[роман]] на рускиот писател [[Борис Пастернак]], првпат објавен во 1957 година. Романот е насловен според главниот лик, лекарот Јуриј Живагo. Зборот „живаго“ го има истиот корен со зборот „живот“ (''жизнь''), кој, воедно, е една од најголемите и најважните теми во романот. Во него се раскажува за еден човек кој е распнат помеѓу две жени, за неговата работа за време на [[Руската револуција]] и за време на [[Руска граѓанска војна|Руската граѓанска војна]]. Уште подлабоко, овој роман зборува за маките на поединецот кој животот, отсекогаш го знаел како драматична борба помеѓу две сили кои се надвор од неговата контрола. „Доктор Живаго“ е еден од најпознатите политички романи во 20 век. ==Содржина== ===Прва книга=== * Прва глава. ''Брзиот во пет'': По погребот на Марија Николаевна Живаго, нејзиниот син Јуриј (Јура) живее со вујко му Николај — познат писател и поранешен поп. Јура не се сеќава не татко му, кој рано го напуштил семејството, а детето го поминало детството со мајка му. Иако татко му на Јура бил многу богат човек, наеднаш, семејството осиромашило. Едно лето, за време на престојот на Јура и вујко му во малото место Дупљанка, во близината накратко застанува возот поради тоа што еден патник извршил [[самоубиство]]. Во возот патува Миша Гордон, дете со [[Евреи|еврејско]] потекло, кое со татко му патува за [[Москва]].<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 37-56.</ref> * Втора глава. ''Девојката од друга средина'': За време на [[Руска револуција|Руската револуција]], во Москва се доселува вдовицата Амалија Гишар, која таму купува мала кројачка работилница. Таа одржува љубовна врска со пријателот на нејзиниот покоен сопруг, [[адвокат]]от Виктор Комаровски, кој набргу се вљубува во нејзината убава малолетна ќерка, Лариса (Лара). Есента, железничарите стапуваат во [[штрајк]], а [[Козаци]]те ги разбиваат демонстрациите. Во тоа време, во Москва се доселува Николај, откако претходно таму го испратил внукот Јура, кој станува добар другар со Миша Гордон. Во близината на станот на Амамила Гишар се водат борби на барикадите, па таа и Лара се принудени привремено да се сместат во хотелот „Црна Гора“. Во јануари 1906 година, за време на една забава во куќата каде е сместен Јура, домаќинот Александар, кој е лекар по професија, мора итно да замине во хотелот „Црна Гора“ за да прегледа некоја пациентка, а тој со себе ги зема Јура и Миша. Всушност, се работи за Амалија која се обидела да се отруе. Таму, Јура ја здогледува Лара и тоа му предизвикува чуден душевен немир.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 57-103.</ref> * Трета глава. ''Божиќната забава кај Свентицки'': Во 1912 година, Јура и Миша Гордон ги завршуваат студиите: тој дипломира [[медицина]], а Миша — [[филозофија]]. Истовремено, Јура пишува стихови. Вујко му Николај веќе неколку години живее во [[Лозана]], како познат автор на неколку книги. Домаќинката на куќата каде престојува Јура, Ана Ивановна, е тешко болна и, претчувствувајќи ја скорешната смрт, му дава завет на Јура да се ожени со нејзината ќерка Антонина (Тоња) со која тој другарува за време на своето школување. Во меѓувреме, пролетта 1906 година, со цел да побегне од Комаровски, Лара се вработува во едно богато семејство како воспитувачка на малолетната ќерка. Таму, таа работи неколку години при што нема никакви односи не само со Коамровски, туку и со мајка си. За тоа време, таа ја завршува гимназијата и се запишува на факултет, а истовремено парично му помага на сиромашното момче Павле (Паша) Антипов, кое е вљубено во неа. Пред [[Божиќ]] 1911 година, Лара дава отказ од работата, решена да започне самостоен живот и оди кај Комаровски со намера да му побара пари. Комаровски не е дома и Лара се упатува бо куќата на семејството Свентицки, кое приредува божиќна забава на која присуствува и Комаровски. Претходно, таа навраќа кај Паша и го моли што побрзо да се венчаат. И Јура и Тоња се поканети на забавата кај Свентицки, а на патот до таму, вниманието на Јура го привлекува една свеќа која гори во нечиј стан, а тоа е станот на Паша во мигот на Ларината посета. Кога пристига на забавата кај Свентицки, Лара чека погоден миг да му се обрати на Комаровски, но тој не ја приметува. Тогаш, Лара пука во таа насока, а куршумот лесно го повредува помошникот на државниот тужител. Тогаш, Јура ја забележува Лара и се присетува дека веќе ја видел во хотелот „Црна Гора“. Меѓутоа, во тој миг, Јура и Тоњ мора да се вратат дома, зашто умрела мајка ѝ на Тоња, Ана Ивановна. Утредента, на погребот на Ана, Јура се присетува на закопот на мајка си и решава да напише песна за Ана.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 104-135.</ref> * Четврта глава. ''Доаѓањето на неизбежното'': За да се спаси од можниот скандал, Комаровски изнајмува соба во која ја сместува Лара, но набргу таа се сели во друг стан. Откако ги завршуваат студиите, таа и Паша прават [[свадба]] по што се селат во родниот град на Лара на [[Урал (планина)|Урал]]. По неколку години започнува [[Прва светска војна|Првата светска војна]]. Јуриј (Јура) Живаго е лекар кој работи во московските болници, оженет со Тоња која набргу му раѓа син. Лара и Паша работат како гимназиски професори и имаат ќерка. Паша ја сака Лара, но се сомнева дека таа е со него не поради љубов, туку поради великодушноста и сака да побегне од таквиот брак, па се пријавува како доброволец на фронтот. Откако подолго време не добива писма од сопругот, Лара се пријавува како медицинска сестра и заминува на фронтот за да го најде Паша. За време на една битка, Павле Антипов е заробен, но во руската војска мислат дека погинал. Истовремено, и д-р Живаго е испратен на должност на фронтот, а еден ден, него го посетува Миша Гордон. Кога непријателската војска го напаѓа селото во кое се сместени тие, Гордон веднаш го напушта селото, а д-р Живаго е ранет. Во болницата во која се лекува работи Лара. Еден ранет офицер ѝ кажува на Лара дека Павле е заробен, но таа не му верува зашто веќе ја слушнала веста за неговата смрт. Во меѓувреме, во Москва излегува од печат првата книга на д-р Живаго. Еден ден, во болницата доаѓа веста за избувнувањето на [[Февруарска револуција|револуцијата]].<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 136-180.</ref> * Петта глава. ''Разделба со минатото'': Д-р Живаго закрепнува и има чести средби со Лара додека ја извршуваат својата должност во воената болница во едно мало место. Сепак, поради настанатиот хаос и распадот на војската и на власта, по некое време, Лариса го напушта фронтот, а малку подоцна си заминува и д-р Живаго, кој во возот патува заедно со глувонемиот човек за кој постојано слушал на фронтот.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 181-221.</ref> * Шеста глава. ''Престојот во Москва'': Најпосле, д-р Живаго пристига дома и таму првпат го гледа својот двегодишен син Александар (Саша). Истовремено, од [[Швајцарија]] се вратил вујко му Николај и д-р Живаго ужива во средбите со него, зашто двајцата имаат исти ставови за [[уметност]]а. Во тоа време, иако конечно се наоѓа во своето семејство, д-р Живаго се чувствува осамен и несреќен, претчувствувајќи голема несреќа. Тој повторно работи во болницата, но неговото семејство, исто како и целиот град, се бори со [[глад]]от и големата сиромаштија. Кон крајот на октомври 1917 година избувнува нова [[Октомвриска револуција|револуција]] и власта ја преземаат [[болшевици]]те. По некое време, д-р Живаго заболува од [[тифус]], но успева да иѕдрави. Во тоа тешко време, неговиот полубрат Јевграф од [[Омск]], му помага на семејството на Живаго да преживее, а потоа, по неговиот совет, тоа се сели на имотот на мајката на Тоња во Уралската област.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 222-271.</ref> * Седма глава. ''Патување'': По долготрајни подготовки, откако ги добива неопходните дозволи, семејството Живаго најпосле поаѓа на пат со воз до Урал, патем продавајќи разни домашни предмети во замена за храна. Патувањето е долго и мачно, а кога возот застанува на една станица, д-р Живаго го запознава познатиот офицер на [[Црвена армија|Црвената армија]], Стрељников при што воопшто не знае дека се работи за сопругот на Лара, Павел Антипов.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 272-324.</ref> ===Втора книга=== * Осма глава. ''Пристигнување'': При крајот на патувањето, семејството Живаго се запознава со еден патник, Самдевјатов, кој им дава подробни објасненија за крајот во кој ќе се населат, нудејќи им помош. Набргу, семејството пристига на имотот Варикино, каде ги пречекуваат запрепастените домаќини, брачниот пар Микулицин.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 9-34.</ref> * Деветта глава. ''Варикино'': Семејството Живаго живее обработувајќи ја земјата, но исто така и благодарение на помошта од Самдевјатов. Д-р Живаго забележува дека Тоња е бремена. Во текот на зимата, д-р Живаго води дневник, но со доаѓањето на пролетта го прекинува пишувањето. Еднаш, за време на посетата на библиотеката во блискиот град Јурјатин, тој ја здогледува Лара, а по некое време ја посетува во нејзиниот дом. Тогаш, таа му кажува дека Стрељников, всушност, е нејзиниот маж, но дека сè уште немала средба со него. Наскоро, тие започнуваат љубовна врска, а докторот го гризе совеста поради неверството кон Тоња и сака да ја прекине врската. Меѓутоа, по една средба со Лара, на патот кон дома, него го пресретнува група партизани, кои го мобилизираат во Црвената армија.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 35-68.</ref> * Десетта глава. ''На главниот друм'': Во градот Ходатско, во близината на главниот сибирски пат, трговката Галузина е вознемирена поради општата мобилизација во која е повикан и нејзиниот син. Во исто време, група [[партизан]]и одржува таен состанок на којшто присуствуваат и таткото на Павел Антипов, поранешниот железнички работник Тиверзин од Москва и Ливериј Микулицин. Сопругот на Галузина, Власа, е дел од регрутната комисија која спроведува мобилизација за [[Бела армија|Белата армија]]. Додека трае регрутацијата, во градот одекнува експлозија по што настанува безредие и некои од регрутите бегаат, а меѓу нив се наоѓа и синот на Галузин.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 69-93.</ref> * Единаесетта глава. ''Шумско војување'': Веќе година и половина, д-р Живаго се наоѓа во партизанскиот одред со кој командува Ливериј Микулицин. Докторот трипати се обидел да побегне, но без успех. Иако тој не носи оружје и не учествува непосредно во борбите, сепак, за време на една битка, тој пука кон непријателот при што ранува младо момче кое потоа го спасува. Неколку партизани, меѓу кои и синот на Галузини, коваат завера против Ливериј со намера да го заробат и да го предадат на Белата армија, но заверениците се откриени.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 94-120.</ref> * Дванаесетта глава. ''Зашеќерената оскоруша'': Набргу, на партизаните им се придружуваат нивните семејства кои побегнале пред Белата армија и сите заедно се селат на друго место, длабоко во [[тајга]]та. Таму, партизаните ги стрелаат заверениците. Ливериј му кажува на д-р Живаго дека Варикино е опустошено, но дека нема вести за судбината на неговото семејство. Тогаш, докторот ја остварува својата намера за која се подготвувал веќе подолго време — бега од партизанскиот логор.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 121-147.</ref> * Тринаесетта глава. ''Наспроти куќата со фигури'': По долго и напорно пешачење, д-р Живаго пристигнува во Јурјатин кој се наоѓа под советска власт. Тој веднаш оди во куќата на Лара која меѓувреме заминала во Варикино, оставајќи му порака да го чека тука. Тој дознава дека Варикино е уништено од непозната разбојничка банда, но неговото семејство претходно заминало во Москва, а Тоња му родила ќерка. Истоштен од патувањето, д-р Живаго се наоѓа неколку дена во бунило, а кога се освестува, ја здогледува Лара која го негува. Живаго и Лара разговараат за нејзината судбина, за нејзиниот брак со Павел Антипов и за Комаровски, кој е виновен и за смртта на татко му на Жиавго. Летото, д-р Живаго започнува да работи како лекар. Еден ден, тој добива писмо од Тоња, која го известува за нивната ќерка Маша, за преселбата во Москва и за прогонството во странство. Сфаќајчи дека никогаш повеќе нема да го види своето семејство, Живаго се онесвестува од тие несреќни вести.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 148-196.</ref> * Четиринаесетта глава. ''Повторно во Варикино'': Еден ден, во домот на Лара и Живаго се појавува Комаровски, кој им кажува дека се наоѓаат во голема опасност и им нуди да ги префрли на некое безбедно место на [[Далечен Исток|Далечниот Исток]]. Тие грубо ја одбиваат неговата понуда, но свесни за опасноста, заминуваат во Варикино каде живеат некое време во кое Живаго пишува поезија. По некое време, повторно ги посетува Комаровски, кој им нуди помош. Тој му кажува на Живаго дека Стрељников е стрелан и тогаш Живаго ги испраќа Лара и Каќа со Комаровски, а тој останува во Варикино. По некој ден, во куќата се појавува Стрељников, кој и претходно се криел тука. Насетувајќи дека ќе биде уапсен, тој побегнал по што долго време се криел на разни места и најпосле дошол во Варикино. Тој и Живаго разговараат за Лара, а утредента, Живаго го наоѓа мртвото тело на Стрељников, кој ноќта извршил самоубиство, свесен дека неговите гонители наскоро ќе го фатат.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 197-251.</ref> * Петнаесетта глава. ''Завршеток'': Во оваа глава се опишани последните осум-девет години од животот на д-р Живаго. Пролетта 1922 година, тој пристигнува во Москва по долго патување, поголемиот дел — пеш, а последниот дел од патувањето го минува со воз. Патем, тој доаѓа во непознато, запалено село и таму среќава едно момче и патувањето го продолжуваат заедно со него. Момчето е Васја Брикин, кое своевремено патувалос со семејството Живаго во истиот воз кон Урал. Неправедно обвинет за убиство, Васја бил затворен, но побегнал од затворот и се скрил во родното село кое подоцна го запалила Црвената армија, по што селаниет се иселиле и така селото останало пусто. Докторот и Васја некое време живеат заедно во Москва, каде момчето се запишува во графичко училиште, додека д-р Живаго пишува кратки популарни книги на разни теми, кои се одлично прифатени од публиката. Меѓутоа, откако Васја ги прифаќа комунистичките идеи, тие се разделуваат и оттогаш д-р Живаго живее осамен, запуштен и беден живот. Подоцна, тој се запознава со Марина, ќерката на неговиот поранешен слуга Маркел, која му станува невенчана сопруга и со неа има две ќерки. Во тоа време, д-р Живаго се допишува со семејството кое живее во [[Париз]], но нивната преписка се прекинува кога сопругата и тастот дознаваат за неговата нова жена, а потоа, по петгодишен прекин, тие повторно се допишуваат. Летото, 1929 година, по еден разговор со старите пријатели Дудоров и Гордон, д-р Живаго тргнува кон својот дом, но случајно го среќава братот Јевграф. По разговорот со него, Живаго не се враќа дома, туку тајно живее во една соба во Москва, каде секојдневно пишува, а Јевграф му помага финансиски. Три дена по исчезнувањето, д-р Живаго им испраќа писма на сопругата Марина и на двајцата пријатели, барајќи од нив да не го бараат, зашто сака да биде сам и да го преиспита својот живот. Марина и другарите упорно се обидуваат да откријат каде се наоѓа Живаго, но без успех. Најпосле, д-р Живаго добива работно место во една болница и додека патува со [[трамвај]] натаму, тој чувствува силна болка во градите и паѓа мртов на плочникот. Околу него се собира голема група луѓе, меѓу кои се наоѓа и една стара жена со која тој живеел во истата куќа додека служел на фронтот за време на војната. Во неговата соба се собираат многу луѓе, кои сакаат да му оддадат последна почит на покојникот, а за неговото [[Кремација|кремирање]] се грижи брат му Јевграф. Сосема случајно за неговата смрт дознава Лара, која во тоа време доаѓа во Москва и, додека шета по улиците, ја забележува собата во која некогаш живеел нејзиниот сопруг Павел Антипов. Таа влегува во собата и таму го здогледува мртвото тело на д-р Живаго. По кремирањето, Лара и Јевграф ги средуваат ракописите на Живаго, но по неколку дена таа наеднаш исчезнува при што најверојатно е уапсена и одведена во [[концентрационен логор]].<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 252-295.</ref> * Петнаесетта глава. ''Епилог'': Летото 1943 година, Гордон и Дудоров, кои се [[офицер]]и во Црвената армија, се среќаваат во едно мало место во близината на фронтот и разговараат за својата животна судбина: Пред војната, Гордон бил затворен во еден [[гулаг]] во [[Сибир]], и од таму заминал како доброволец на фронтот. И Дудоров бил затворен, но потоа бил ослободен и повторно предавал на [[универзитет]]от. Во 1941 година, тој се свршил со неговата студентка Христина, но војната ги разделила, а таа погинала во херојска акција. Подоцна, во друго место, тие ја среќаваат Татјана (Тања) која служи во позадинската чета на Црвената армија и таа им ја раскажува својата животна приказна: таа била родена во близината на монголската граница, но уште како мало девојче мајка ѝ била принудена да ја напушти; така, за Тања се грижеле еден железничар и неговата жена; еден ден, во нивната куќа дошол разбојник, кој претходно го убил железничарот, но Тања избегала; во следните години, таа скитала по разни места и живеела во домови за сираци; пред извесно време, таа се запознала со [[генерал]]от Јевграф Живаго и кога му го раскажала својата животен пат, тој се заинтересирал за неа, укажувајќи ѝ дека можеби се роднини. Слушајќи го нејзиниот исповед, Гордон и Дудоров сфаќаат дека таа е вонбрачната ќерка на Јуриј Живаго и Лара. По неколку години, Гордон и Дудоров ги читаат записите на Јуриј Живаго, кои ги објавил брат му Јевграф, и го претчувствуваат доаѓањето на [[слобода]]та во нивната земја.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 296-313.</ref> * Шеснаесетта глава. ''Песните на Јуриј Живаго'': Во последната глава на романот се прикажани 25 песни на д-р Живаго: „Хамлет“, „Март“, Страсната недела“, „Бела ноќ“, „Пролетно беспаќе“, „Објаснение“, „Лето во градот“, „Ветар“, „Пијанство“, „Бабино лето“, Свадба“, „Есен“, „Бајка“, Август“, „Зимска ноќ“, „Разделба“, „Средба“, „Божиќна ѕвезда“, „Разденување“, „Чудо“, „Земја“, „Злокобни денови“, „Марија Магдалрна I“, „Марија Магдалрна II“ и „Гетсиманската градина“.<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго II'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 214-348.</ref> ==Главни ликови== Во романот се појавуваат поголем број ликови, како:<ref>Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 35-36.</ref> * Јуриј (Јура, Јурочка) Андреевич Живаго * Николај Николаевич Ведењапин (вујко Коља) — вујко на д-р Жиавго * Антонина (Тоња) Александровна Громеко — жена на д-р Живаго * Александар (Саша, Сашењка) — син на д-р Живаго и на Антонина * Александар Александрович Громеко — татко на Антонина * Ана Ивановна Громеко (родена Кригер) — мајка на Антонина * Јевграф (грања) Андреевич Живаго — полубрат на д-р Живаго * Лариса (Лара) Фјодоровна Антипова (родена Гишар) * Павле Павлович (Паша, Патуља) Антипов-Стрељников — маж на Лара * Катерина (Каќа, Каќенка) — ќерка на Лара и на Павле * Амалија Карловна Гишар — мајка на Лара * Родион (Роѓа) Фјодорович Гишар — брат на Лара * економката Тања — ќерка на Лара и на д-р Живаго * Виктор Иполитович Комаровски — адвокат, љубовникот на Лара во младоста * Маркел Шчапов — слуга на Громекови * Марина — ќерката на Маркел * Капитолина (Капа, Капка) и Клавдија (Клаша) — ќерки на Марина и на д-р Живаго * Михаил (Миша) Григориевич Гордон — пријател на д-р Живаго * Инокентиј (Ника) Дудоров — пријател на д-р Живаго * Гимазетдин Галијулин — железничарски работник и подоцнежен офицер * Фатима Галијулина — негова жена * Осип (Јусупка) Гимазетдинович Галијулин — син на Гимазетдин и на Фатима * Марфа Гавриловна Тиверзина * Кипријан (Куприк, Куприњка) Савељевич Тиверзин — син на Марфа Тиверзина * Аверкиј Степанович Микулицин * Ливериј (Ливка) Аверкиевич Микулицин-Шумски — син на Аверкиј Микулицин * Елена Прокловна Микулицина — втората жена на Аверкиј * Агрипина (Аграфена) Тунцева — првата жена на Аверкиј, мајката на Ливериј * Евдокија (Авдотја) Тунцева — сестра на Агрипина * Глафира (Глаша) Тунцева — сестра на Агрипина * Серафима (Сима) Тунцева — сестра на Агрипина * Анфим Јефимович Самдевјатов * Пелагија Ниловна Тјагунова (тета Поља, Палаша) == За романот == Иако содржи делови који се напишани во 1910 и 1920 година, „Доктор Живаго“ не бил завршен сè до [[1956]] година, кога Борис Пастернак го дал на увид на весникот ''Новиј мир''. Весникот одбил да го објави поради Пастернаковите политички ставови кои не биле прифатливи во [[Советскиот Сојуз]]. Имено, како и самиот главен лик, авторот повеќе се грижел за благосостојбата на поединецот, наместо за благосостојбата на општеството, поради што советските цензори го прогласиле делото за антимарксистичко, затоа што во него има имплицинтни критики на [[затвор]]ските логори. Во [[1957]] година, италијанскиот издавач Џанџакомо Фелтрин го копирал ракописот на романот од СССР, па истовремено го објавил во две изданија, прво на [[Руски јазик|руски]], а потоа и на [[италијански јазик]] во својата издавачка куќа „Фелтринели“ во [[Милано]]. Следната година, романот бил објавен и на [[англиски јазик]], а потоа уште на осумнаесет јазици. За популарноста на романот придонел и фактот дека на Борис Пастернак му била доделена [[Нобелова награда за литература|Нобеловата награда за литература]] во 1958 година. Романот бил објавен во [[Советскиот Сојуз]] во [[1988]] година, и тоа на страниците на весникот „Новиј мир“. „Доктор Живаго“ е првото подолго прозно дело на Пастернак и во него тој значително ги изменил својата книжевна постапка и израз. За разлика од неговата рана проза која се одликува со субјективно есеистичка ориентација, во овој роман доминира стремежот кон поголема објективност, односно тој се вратил на традиционалниот стил на раскажување, прикажувајќи го животниот пат на еден човек од смртта на мајка му во 1905 година до неговата смрт во 1929 година (со епилог за некои подоцнежни настани). Во позадината на оваа животна приказна се прикажани главните историски настани во [[Русија]]: револуцијата од 1905 година, Првата светска војна, Октомвриската револуција, почетокот на изградбата на [[Социјализам|социјализмот]] и [[Јосиф Сталин|Сталиновата епоха]]. Притоа, јадрото на романот го сочинуваат [[љубов]]та и [[слобода]]та: иако д-р Живаго општествено пропаѓа прилично рано, а потоа и умира, сепак неговата ќерка од врската со Лара го продолжува неговото физичко наследство, а книгите го претставуваат неговото духовно наследство. Така, Пастернак ја изложува идејата за [[уметност]]а како еден од најважните облици на создавањето трајни духовни вредности и како најскапоцениот начин на човековот траење и достигнување на вечноста. Уште повеќе, во романот доминира идејата за човековата слобода и можноста за нејзиното остварување. Во романот се испитува дали поединецот, соочен со страшните [[Тоталитаризам|тоталитарни]] околности, успева да ја сочува поединечноста во себе. За разлика од [[Егзистенцијализам|егзистенцијалистите]], Пастренак не се задржува само на апсурдноста и парадоксалноста на растојанието меѓу животните услови и личната слобода, туку пее химна за големата човекова победа, за имунитетот на личноста. Според него, во човекот постојат длабоки, внатрешни сили кои успеваат да го ослободат од општетсвениот детерминизам. Во продолжение, Пастернак ја изложува идејата за љубовта како првата човекова судбина, фаталност од најголемите длабочини на битието, како сила која овозможува максимална хармонија во животот; љубовта е најважниот начин на стекнување на слободата, овозможена од делувањето на вечните, природни сили во човекот. На тој начин, во романот Пастернак го искажува своето старо верување за природната перспектива на човекот, кое е застапено уште во неговото автобиографско дело „[[Заштитна повелба]]“. Човекот е такво природно суштество кое со сите искуства стреми кон целосно проживување на сопствената поединечност, а на врвот од тоа движење, тој успева да се слее со надпоединечното, со општиот тек на нештата. Оттука, поединечноста не е цел, туку само средство, а ослободувањето се состои во „враќањето“ на човекот кон својата природа. Во таа смисла, романот содржи модерна варијанта на [[Романтизам|романтичарската]] „[[филозофија]]“, т.е. порака која ги поврзува [[Жан-Жак Русо|Русоовата]] и [[Георг Вилхелм Фридрих Хегел|Хегеловата]] теорија на отуѓувањето со [[Александар Блок|Блоковите]] сфаќања. Тука има и остатоци на [[христијанство]]то, како што е основната идеја за враќањето на човекот кон својата суштина која личи на христијанскиот мит за враќањето во изгубениот [[рај]]. Исто така, во романот има и непосредно, отворено христијанство од [[Лав Николаевич Толстој|толстоевски]] тип, но тоа е повеќе декларативно, отколку литерарно. Уште повеќе, некои книжевни критичари сметаат дека романот претставува [[Библија|библиска]] [[Парабола (книжевност)|парабола]].<ref>Света Лукић, „Ново сведочанство о Пастернаку“, во: Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 17-23.</ref> Непосредно по појавата на романот, поголем број критичари го пречекале со воодушевување, нарекувајќи го „доцен плод на големата класична раскажувачка традиција“, кој „го евоцира целото руско искуство во текот на последните педесет години“ и претставува „клучна книга не само на подерна Русија, туку и на целиот наш противречен и страсен век“. Книгата се одликува со оригиналност и уметничко мајсторство и содржи блескави и неповторливи пасажи во која објективноста е секогаш [[Лирика|лирска]], а рационалноста е стопена со [[поезија]]та. Во романот, Пастернак го изменил својот стар метод — комбинирањето на [[метафора]]та (поетската слика) со коментарот (дискурзивната расправа) и применува поголема рационалност, при што метафората е збогатена, по цена на претерана [[барок]]на раскошност, додека коментарот е исчистен од филозофската заматеност, губејќи дел од свежината, но добивајќи на едноставноста. Сепак, таквата поразвиена книжевна постапка во принцип го зачувува изворното значење на поетската слика. На крајот од романот, како додаток, се ставени „Песните на Јуриј Живаго“ кои претставуваат или поетска надградба на некои моменти од животот на Живаго или се однесуваат на некои слободни теми.<ref>Света Лукић, „Ново сведочанство о Пастернаку“, во: Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 23-27.</ref> Според Света Лукиќ, набљудуван во целост, романот зазема видно место во светската книжевност и има непроценливо значење за [[Руска книжевност|руската книжевност]], зашто Пастернак ја продолжува традицијата на слободоумната, оригинална расправа за централните проблеми на човекот и на [[општество]]то. Сепак, романот има и некои недостатоци, кои првенствено се изразени во отсуството на кохерентност. На пример, некои места кои се однесуваат на љубовта и на слободата (првата средба на Јура и Лара во младоста, нивната средба на фронтот, сцената со Лара и мртвиот Живаго итн.) се маркантни во книжевна смисла, но не се подреднеи на целината и не го држат јадрото на романот. Истиот впечаток се добива и со тоа што бројни други фрагменти се надвор од главниот тек на книгата, како: детството на Гордон, првата љубов на Дудоров, средбата со глувонемиот човек, младиот селски кретен Галузин, претераните описи на природата и на физичката работа со која се бави Живаго итн. Со овие фрагменти, центарот на романот постојано се поместува настрана од она место каде би требало да биде. Исто така, главните ликови во романот, кои се паметни но невитални, повеќе лимфатични отколку несреќни, не оставаат секогаш впечаток дека се длабоко зафатени и погодени од крупните историски настани што се случуваат околу нив, а кога се, тие не им се спротивставуваат. Најчесто, тие вегетираат во ламентации, во жалење за минатото и декадентски, лесно и брзо се претопуваат во минливоста, заборавот или смртта. Од техничка гледна точка, книжевниот израз на Пастернак се колеба меѓу автентичната метафора, вообичаената прозна нарација и есеистичкиот коментар при што понекогаш овие средства се судираат меѓусебно како различни ракописи. Навистина, планот на книгата е целосен, складен, затворен и строг како да е правен според некој геометриски систем, но е недокажан и авторот не успева секогаш да ги направи убедливи оние неколку среќни околности кои ги спојуваат главните ликови — Живаго и Лара. Понекогаш, Пастернак запаѓа во сентименталност, па дури на границата на кичот, а во последните глави се спушта на нивото на [[Социјалистички реализам|социјалистичкиот реализам]]. Романот е напишан поетски каприциозно и претставува еден вид антологија на убавите фрагменти од творештвото на Пастернак, кој прави лирски ексцеси и на местата каде што тие не се неизбежни, останувајќи претерано дискретен таму каде што е потребна поголема експликација. Оттука, романот делува невоедначено, како дел на значаен, но веќе уморен писател.<ref>Света Лукић, „Ново сведочанство о Пастернаку“, во: Борис Пастернак, ''Доктор Живаго I'' (друго издање). Београд: Просвета, 1963, стр. 30-32.</ref> ==Адаптации== Врз основа на романот се снимени неколку филмски верзии, а најпознат е [[Доктор Живаго (филм од 1965)|истоимениот филм]] од 1965 година во [[Режисер|режија]] на [[Дејвид Лин]].<ref>[http://www.imdb.com/title/tt0417319/releaseinfo, IMDb (посетено на 1.4.2012)].</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Дела на Борис Пастернак]] [[Категорија:Руски романи]] [[Категорија:Романи на руски јазик]] [[Категорија:Книги од 1957 година]] 4l5o5tkappgfl7da3qxjyculns7jvac 0 1189731 5537866 5473441 2026-04-11T22:07:51Z Dandarmkd 31127 5537866 wikitext text/x-wiki {{Infobox Officeholder |honorific-suffix = |image = |imagesize = |office = [[Општина Куманово|Градоначалник на Општина Куманово]] |president = |term_start = [[1984]] |term_end = [[1986]] |birth_date = {{роден на|7|април|1943}} |birth_place = {{роден во|Никуљане}}, [[Царство Бугарија]] |death_date = {{датум на смрт и возраст|df=yes|2014|1|14|1943|4|7}} |death_place = {{починал во|Куманово}}, [[Македонија]] |nationality = [[Македонија|Македонец]] |ethnicity = [[Македонски Срби|Србин]] |party = [[Сојуз на комунистите на Македонија]] |profession = [[Инженер]], [[политичар]] |religion = |spouse = |website = }} '''Тоде Илиќ''' ({{роден во|Никуљане}}, {{роден на|7|април|1943}} - {{починал во|Куманово}}, {{починал на|14|јануари|2014}}) — [[Македонија|македонски]] [[политичар]] и [[градоначалник]] на [[Општина Куманово]] во периодот од 1984 до 1986 година. Илиќ е роден во 1943 година и потекнува од [[Народноослободителна војска на Македонија|првоборечко]] семејство. Се школувал во Куманово, а студиите ги завршил во [[Белград]]. Во Куманово, тој се вратил како дипломиран [[инженер]] технолог и се вработил во мелничко-пекарската [[индустрија]]. Во својата стопанска дејност, тој набргу станал технички, а потоа и генерален директор.<ref>{{наведени вести |title=Комеморација за Тоде Илиќ |url=http://kumanovonews.mk/vesti/komemoracija-za-tode-ilic |accessdate=17 февруари 2018‎ |author= |publisher=kumanovonews.mk |date=16 јануари 2014 |archive-date=30 октомври 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030211328/http://kumanovonews.mk/vesti/komemoracija-za-tode-ilic |url-status= }}</ref> ==Наводи== {{наводи}} {{Биографија-никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Илиќ, Тоде}} [[Категорија:Градоначалници на Општина Куманово]] [[Категорија:Политичари од СДСМ]] [[Категорија:Југословенски Срби]] [[Категорија:Македонски Срби]] [[Категорија:Апсолвенти на Белградскиот универзитет]] bbitfggrwaq6h797kwixdjfaizq7o4t 0 1191418 5537963 5418484 2026-04-12T04:40:44Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:InfoboxHez.PNG]] со [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5537963 wikitext text/x-wiki [[File:Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png|200п|мини|десно|Знаме на Хезболах]] '''Хезболах''' ({{langx|ar|حزب الله}}, или '''Хизболах''', односно '''Хизб Алах''', значи '''Божја партија''') претставува [[шиизам|шиитска]] [[либан]]ска [[иран|проиранска]] (формално) паравоена организација, која беше создадена [[1982]] година како одговор на [[Либанска војна (1982)|упадот]] на [[Израел]] во јужниот дел на [[Либан]]. По 18 години, военото крило на Хезболах („Исламски отпор на Либан“) по многу загуби нанесени на Израелците, го принудило Израел 2000 година на повлекување. Од 1992 до водач бил [[Хасан Насралах]], сè до 2024 г. кога бил убиен во осмислен израелски напад. Движењето нило прогласено за терористичка организација од страна на 6 земји, вклучувајќи ги и [[Соединети Американски Држави|САД]] и [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство]]. Во моментов, движењето прерасна во организација која има широк спектар на активности, вклучувајќи и радио, телевизија, весници, училишта, болници, социјални институции, а некои членови се и во состав на либанската влада. Главниот финансиер е [[Иран]], а одредена помош доаѓа и од [[Сирија]]. Воениот дел на Хезболах располага со околу 1000 вооружени лица и околу 10.000 во резервен состав. Воената тактика главно се заснова на ракетирање на израелски цели, а во посебна група се и ракети со домет до 150 км. Во нападите се исклучува употребата на бомбаши-самоубијци, а исто така, барем во принцип, не напаѓаат цивилни цели. Хезболах се оградил од работата на [[Ал Каеда]] и во своите соопштенија ги осудувал нападите врз цивилите. Во [[Граѓанска војна во Сирија|Граѓанската војна во Сирија]] учествува на страна на [[Алавити]]те, кои исто така се дел од Шиитите. == Надворешни врски == * [http://www.moqawama.org/ Официјална страница] [[Категорија:Паравоени организации]] [[Категорија:Политички партии во Либан]] [[Категорија:Исламски тероризам]] [[Категорија:Терористички организации]] 3xvk156hqyflw1ds3nnyspn2tkmhafh 0 1191630 5537845 5479444 2026-04-11T20:44:50Z ~2026-22329-69 132162 5537845 wikitext text/x-wiki {{Infobox musical artist |name = Слаткаристика<br><small>Марко Маринковиќ</small> |background = solo_singer |image = Марко Маринковиќ - Слаткаристика2.jpg |caption = |birth_name = |alias = |birth_date = {{birth date and age|df=yes|1986|8|15}} |birth_place =[[Скопје]] |origin = {{знамеикона|Македонија}} [[Македонија]] |occupation = {{flatlist| *[[Пејач]] * продуцент }} |genre = {{flatlist| *[[популарна музика|Поп]], * [[хип-хоп]] }} |years_active = 2004–сè уште |instrument = [[Вокал]] |First_album = |Latest_album = |Notable_albums = |Notable_songs = |label = |associated_acts = |website = }} {{внимание}} [[Податотека:Marko Slatkaristika1.jpg|мини|Слаткар пее во студио]] '''Марко Маринковиќ-Слаткар''', познат под сценското име '''Слаткаристика''' (роден на {{роден на|15|август|1986}} година во [[Скопје]]) — македонски [[рап]]ер, северџан, продуцент, [[Поп-музика|поп]] и [[Хип-хоп музика|хип-хоп]] [[пејач]]. Тој започнал со своите музички творби кога имал 12 години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.edennaeden.mk/sana-i-slatkar-imaat-sin/|title=Ќе си славам дома сам: Слаткар и Сања имаат син|date=2020-04-15|work=Еден на еден|language=mk|accessdate=2021-03-06}}</ref> ==Животопис== На возраст од 15 години, заедно со неговиот пријател Скит Скитара ја формирал хип-хоп групата [[Единствена Опција]], а во 2004 година заедно го издале албумот „Рап Тврдина“. Заедно со Пука Козметика, Скит, Ел Маријачи, Боро Лаказ, Кацар, Желе, Сиги, Аце НЛ, Че и Димитриј Јеа, во 2008 година го формирал хип-хоп екипажот [[Токсикологија (музичка група)|Токсикологија]]. Во мај 2009 година потпишал договор со продукција „Јованов Рекордс“ и го издал својот прв соло албум под наслов „''Слаткаристика Будало''“, кој постигнал значителни успеси со песните „''Шопинг''“, „''ФМ''“, „''Да полетам''“ и „''Топ''“. Тоа претставувала најава на револуцијата на хип-хоп музиката во Македонија. Понатака во кариерата имал и свои концерти во Охридско-Античкиот театар, Дом на култура - Штип и Струмица, Спортска сала "Младост" - Битола и Метрополис арена - Скопје. Во мај 2010 година бил издаден ДВД со неговиот голем концерт во Арената Метрополис во Скопје. Во 2011 година ги објавил сингловите „''Класика''“ и „''Екстра, екстра''“. Во 2012 го извадил својот втор соло албум „''Новиот Албум''“ кој достигнал голема популарност со песните „''Олабави ме''“, „''Сара''“, „''Разговор со совеста''“, „''Бум Бам''“ и други. Во 2015 објавил неколку хитови како „''Бумеранг''“ и „''Дими Џам''“. Во 2016 излегла една од неговите најслушани песни „''Тик Так''“ во колаборација со Криско која има над 12.000.000 прегледи. Истата година излегла и песната „''Кажи Да''“ која исто така постана хит. Во 2017 излегла песната која била слушана низ цела Македонија и Балканот и која има над 18.000.000 прегледи - „''Терориста''“. Веднаш по неа ја извадил песната „Мани“. Во 2018 објавил неколку песни, меѓу кои се „''Луда Романтика''“ во месец март, „''Отворено Писмо''“ во септември и „''Амстердам''“ која што излегла во ноември. Во 2019 година направил низа проекти во соработка со "Урбан Рекордс" како што се песните „''Дијаманти''“ со [[Два Бона]] и „''Марадона“'' со [[Таско (рапер)|Таско]]. Исто така тој е автор и на првиот македонско-грчки музички проект наречен „''Марија''“. === Љубовен живот === Во 2014, тој се оженил со [[Сања Николиќ]], а во 2020 го добиле синот Моша. === Спотови === {| class="wikitable mw-collapsible" |- ! Спот !! Година !! Режисер |- |''NL WOW'' |2004 | — |- |''Внимание'' |2004 | — |- | ''Жолта штампа'' || 2008 || — |- | ''Остај ме да пишувам ''|| 2009 || — |- | ''Шопинг'' || 2009 || Јован Јованов |- |''FM'' || 2009 || — |- | ''Спушти се доле'' || 2009 || — |- | ''Да полетам || 2010|| Јован Јованов |- | ''Биди зелен''|| 2010 || Томато продкуција |- |''Екстра, екстра'' || 2011 || Exit B Production |- | ''Класика''|| 2011 || Exit B Production |- | ''Tonight'' || 2012 || Огнен Шапковски |- | ''Олабави ме ''|| 2012 || Огнен Шапковски |- | ''Добро да е'' || 2013 || Томато продкуција |- |''Дими Џам''|| 2014 || Владимир Дади Ивановски |- | ''Тик Так ''|| 2016 || Flux |- | ''Терориста ''|| 2017 || Огнен Шапковски |- | ''Money ''|| 2017 || Мартин Макариев |- | ''Луда Романтика''|| 2018 || Flux |- | ''Амстердам'' || 2018 || Огнен Шапковски |- |''Дијаманти'' || 2019 || God Eye Production |- | ''Maradona'' || 2019 || God Eye Production |- | ''Dinero'' || 2019 || God Eye Production |- | ''Maria'' || 2019 || God Eye Production |- | ''Odisea'' || 2019 || Крсте Шупев |- | ''Batman'' || 2019 || Крсте Шупев |- | ''Распукала Шар планина'' || 2020 || Крсте Шупев |- | ''Get down more'' || 2020 || Крсте Шупев |- | ''Bypass'' || 2021 || Ljubba |- | ''Безобразна си ти'' || 2022 || Крсте Шупев |- | ''Ново BMW'' || 2022 || Крсте Шупев |- | ''Гусари'' || 2022 || Драган Божино |- | ''Аман аман'' || 2022 || Драган Божино |- | ''Сибир'' || 2023 || Крсте Шупев |- | ''Насмевка'' || 2023 || Крсте Шупев |- | ''Мъка'' || 2023 ||Димитрис Георгиев |- | ''Алал вера'' || 2023 || Никола Димов |- | ''Ај леле'' || 2023 || Reezy Rane |- | ''Allo''|| 2023 || Reezy Rane |- | ''Дон Пери'' || 2023 || Reezy Rane |- | ''Sugar'' || 2024 || Reezy Rane |- | ''Милион лета'' || 2024 || Крсте Шупев |- | ''Немир'' || 2024 || Никола Димов |- | ''Провокација'' || 2024 || Reezy Rane |- | ''Налеј'' || 2024 || Reezy Rane |- | ''Океани'' || 2024 || Мартин Филиповски |- | ''Жими се'' || 2024 || Владислав Гавриловски |- | ''Еуфорија'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''К-15'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''Магдалена'' || 2025 || Кристијан Тодоровски,Дарко Јовановски |- | ''Мама'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''Спушти се доле 2'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''Сол на рана'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''Не се слави сам'' || 2025 || Дарко Јовановски |- | ''50 евра'' || 2025 || Nic Design |- | ''Дали ќе ме сакаш'' || 2025 || Кристијан Тодоровски,Дарко Јовановски |- | ''Госпоѓа Сара'' || 2025 || Кристијан Тодоровски,Дарко Јовановски |- | ''Води ме'' || 2025 || Кристијан Тодоровски,steadyflow |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [http://www.slatkaristika.mk/ Официјално мрежно место] {{рв|Slatkaristika}} [[Категорија:Македонски пејачи]] tdt137k2rclximtm0hc8y59sbgyxn4r 14 1196812 5537865 3721884 2026-04-11T22:05:09Z Dandarmkd 31127 5537865 wikitext text/x-wiki {{појземја|197|6|Македонија}} [[Категорија:Појавено во 1976 година во Југославија]] 63v8566j67j9qfu6p8fc4eliujmaeti 2 1202230 5537928 5502459 2026-04-12T01:08:47Z ListeriaBot 65467 Wikidata list updated [V2] 5537928 wikitext text/x-wiki {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?item wdt:P21 wd:Q6581072 . ?item wdt:P27 wd:Q221 . ?sitelink schema:about ?item . FILTER NOT EXISTS { ?wfr schema:about ?item . ?wfr schema:inLanguage "mk" } } limit 1000 |sort=label |columns=number:#,label:Article,description,p569,p570,p18,item |thumb=100 |links=red }} {| class='wikitable sortable' ! # ! Article ! description ! датум на раѓање ! датум на смрт ! слика ! item |- | style='text-align:right'| 1 | [[Aleksandra Kolovska]] | | 2004-02-23 | | | [[:d:Q116690280|Q116690280]] |- | style='text-align:right'| 2 | [[Andrea Sedloska]] | | | | | [[:d:Q115003412|Q115003412]] |- | style='text-align:right'| 3 | [[Andrijana Boškoska]] | | 1979-09-07 | | | [[:d:Q130760296|Q130760296]] |- | style='text-align:right'| 4 | [[Ashley Paris]] | | 1987-09-21 | | [[Податотека:Ashley Paris 55.jpg|center|100px]] | [[:d:Q4805546|Q4805546]] |- | style='text-align:right'| 5 | [[Bisera Paskal]] | | | | | [[:d:Q130172645|Q130172645]] |- | style='text-align:right'| 6 | [[Ema Nikochevikj]] | | 1994-03-20 | | [[Податотека:Ema Nikochevikj 20250822 (6) (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q135977663|Q135977663]] |- | style='text-align:right'| 7 | [[Emilijana Rizoska]] | | 2005-05-21 | | | [[:d:Q116690278|Q116690278]] |- | style='text-align:right'| 8 | [[Lidija Milkova]] | | 1970-12-26 | | | [[:d:Q3832051|Q3832051]] |- | style='text-align:right'| 9 | [[Marija Guguljanova]] | | 1999-11-11 | | | [[:d:Q116690276|Q116690276]] |- | style='text-align:right'| 10 | [[Matea Nikolic]] | | 2002-08-01 | | | [[:d:Q119555659|Q119555659]] |- | style='text-align:right'| 11 | [[Teodora Gulicoska]] | | | | | [[:d:Q130172852|Q130172852]] |- | style='text-align:right'| 12 | [[Valbona Ismaili]] | | 2003-02-24 | | [[Податотека:2019-11-13 Volleyball, 1. Bundesliga Frauen, Schwarz-Weiss Erfurt - Nawaro Straubing 1DX 5028 by Stepro.jpg|center|100px]] | [[:d:Q68313478|Q68313478]] |- | style='text-align:right'| 13 | [[Јована Мицевска]] | македонска ракометарка | 2000-07-26 | | | [[:d:Q115104246|Q115104246]] |- | style='text-align:right'| 14 | [[Љиљана Меѓеши]] | македонска глумица | 1956-04-20 | | | [[:d:Q31185200|Q31185200]] |- | style='text-align:right'| 15 | [[Џансевер]] | турско-македонска пејачка | 1967-07-08 | | | [[:d:Q101064387|Q101064387]] |- | style='text-align:right'| 16 | [[Александра Боканча]] | македонско-молдавска фудбалерка | 1989-10-22 | | | [[:d:Q93769838|Q93769838]] |- | style='text-align:right'| 17 | [[Амелија Уце-Николов]] | македонска пингпонгарка | | | [[Податотека:20220814 ECM22 Table Tennis 9053.jpg|center|100px]] | [[:d:Q113638918|Q113638918]] |- | style='text-align:right'| 18 | [[Ана Марија Зафировска]] | македонска спортистка | 2002-05-11 | | [[Податотека:2020-01-12 Biathlon Single Mixed Relay (2020 Winter Youth Olympics) by Sandro Halank–033.jpg|center|100px]] | [[:d:Q81908280|Q81908280]] |- | style='text-align:right'| 19 | [[Ана Цветановска]] | македонска скијачка | 2000<br/>2000-12-06 | | [[Податотека:46 Ana Cvetanovska 7723.jpg|center|100px]] | [[:d:Q28870411|Q28870411]] |- | style='text-align:right'| 20 | [[Анастасија Овнарска]] | македонска одбојкарка | 2005-06-24 | | | [[:d:Q125416835|Q125416835]] |- | style='text-align:right'| 21 | [[Анастасија Спасевска]] | музичар | 2005-07-21 | | | [[:d:Q130259088|Q130259088]] |- | style='text-align:right'| 22 | [[Андријана Цветковиќ]] | македонска режисерка, амбасадор | 1981-04-05 | | [[Податотека:Ambassador Cvetkovik.jpg|center|100px]] | [[:d:Q55085022|Q55085022]] |- | style='text-align:right'| 23 | [[Арта Биљали-Зендели]] | македонска политичарка | 1981-04-11 | | | [[:d:Q106645258|Q106645258]] |- | style='text-align:right'| 24 | [[Артина Ќазими]] | политичарка | 1997-04-13 | | | [[:d:Q106645209|Q106645209]] |- | style='text-align:right'| 25 | [[Биг Мама]] | албанско-македонска пејачка | 1986-02-28 | | | [[:d:Q539335|Q539335]] |- | style='text-align:right'| 26 | [[Вангелина Маркудова]] | македонска судијка | 1956 | | | [[:d:Q64005921|Q64005921]] |- | style='text-align:right'| 27 | [[Вера Маркова (Q64007076)|Вера Маркова]] | македонска судијка | 1947-11-21 | | | [[:d:Q64007076|Q64007076]] |- | style='text-align:right'| 28 | [[Весна Стојаноска]] | македонска математичарка | | | | [[:d:Q102382710|Q102382710]] |- | style='text-align:right'| 29 | [[Викторија Јовановска (Q28867693)|Викторија Јовановска]] | македонска скијачка | 2000-07-11 | | | [[:d:Q28867693|Q28867693]] |- | style='text-align:right'| 30 | [[Викторија Недева]] | македонска фудбалерка | 2003-06-20 | | | [[:d:Q98090292|Q98090292]] |- | style='text-align:right'| 31 | [[Габриела Коскоска]] | македонска шахистка | 1969-02-14 | | | [[:d:Q9265219|Q9265219]] |- | style='text-align:right'| 32 | [[Девона Бонер]] | американско-македонска кошаркарка | 1987-08-21 | | [[Податотека:Bonner9-20180601.jpg|center|100px]] | [[:d:Q866093|Q866093]] |- | style='text-align:right'| 33 | [[Драгана Волкановска]] | македонска спортистка | 1993-06-06 | | | [[:d:Q1254659|Q1254659]] |- | style='text-align:right'| 34 | [[Елена Гошева]] | македонска судијка | 1948-03-02 | | | [[:d:Q64005776|Q64005776]] |- | style='text-align:right'| 35 | [[Елена Панеска]] | македонска фудбалерка | 2002-07-10 | | | [[:d:Q98069004|Q98069004]] |- | style='text-align:right'| 36 | [[Елизабета Шелева (Q16633882)|Елизабета Шелева]] | македонска писателка | | | | [[:d:Q16633882|Q16633882]] |- | style='text-align:right'| 37 | [[Елита Речи]] | македонска пејачка | 1981-02-04 | | | [[:d:Q13038573|Q13038573]] |- | style='text-align:right'| 38 | [[Ермира Мехмети]] | политичарка | 1979-10-06 | | [[Податотека:Ermira Mehmeti (born 1979) in the video 'ARGUMENT - 08.03.2016'.png|center|100px]] | [[:d:Q13038677|Q13038677]] |- | style='text-align:right'| 39 | [[Жанина Мирчевска]] | македонска писателка | 1967-10-20 | | | [[:d:Q18643152|Q18643152]] |- | style='text-align:right'| 40 | [[Ивана Арсениевска]] | македонска ракометарка | 2003-12-08 | | | [[:d:Q116690274|Q116690274]] |- | style='text-align:right'| 41 | [[Ивана Гакидова]] | македонска ракометарка | 1995-02-27 | | | [[:d:Q85981516|Q85981516]] |- | style='text-align:right'| 42 | [[Илза Бафтиари]] | македонска виолончелистка | | | | [[:d:Q44509407|Q44509407]] |- | style='text-align:right'| 43 | [[Катерина Кузмановска]] | македонска политичарка | 1968-06-15 | | | [[:d:Q31155330|Q31155330]] |- | style='text-align:right'| 44 | [[Кети Смилеска]] | македонска политичарка | 1974-12-13 | | | [[:d:Q31207147|Q31207147]] |- | style='text-align:right'| 45 | [[Криси Гивенс]] | американско-македонска кошаркарка | 1985-07-26 | | | [[:d:Q40451177|Q40451177]] |- | style='text-align:right'| 46 | [[Лариса Кисељова]] | руско-македонска ракометарка | 1970-03-11 | | | [[:d:Q2679524|Q2679524]] |- | style='text-align:right'| 47 | [[Лилјана Ѓузелова-Хаџи Бошкова]] | македонска уметница | 1935 | 2018-07-17 | | [[:d:Q111715706|Q111715706]] |- | style='text-align:right'| 48 | [[Лилјана Кузмановска]] | македонска политичарка | 1962-07-15 | | | [[:d:Q31030756|Q31030756]] |- | style='text-align:right'| 49 | [[Линдита Алиу - Тахири]] | македонска новинарка | 1962 | | | [[:d:Q13041633|Q13041633]] |- | style='text-align:right'| 50 | [[Магдалена Манаскова]] | македонска политичарка | 1981-06-22 | | | [[:d:Q31030803|Q31030803]] |- | style='text-align:right'| 51 | [[Марија Јовановска (Q115104251)|Марија Јовановска]] | македонска фудбалерка | 2004-08-30 | | | [[:d:Q115104251|Q115104251]] |- | style='text-align:right'| 52 | [[Марија Петровиќ]] | македонска одбојкарка | 1987-04-15 | | | [[:d:Q15262810|Q15262810]] |- | style='text-align:right'| 53 | [[Маја Бојаџиевска]] | македонска писателка | 1962 | | | [[:d:Q12286337|Q12286337]] |- | style='text-align:right'| 54 | [[Мери Лазарова]] | македонска политичарка | 1984-09-17 | | | [[:d:Q31207150|Q31207150]] |- | style='text-align:right'| 55 | [[Милева Горгиева]] | македонска политичарка | 1963-03-17 | | | [[:d:Q31207158|Q31207158]] |- | style='text-align:right'| 56 | [[Мимоза Несторова-Томиќ]] | македонска архитектка | 1929-06-21 | 2024-05-22 | | [[:d:Q19594838|Q19594838]] |- | style='text-align:right'| 57 | [[Мира Стојчевска]] | македонска политичарка | 1966-07-19 | | | [[:d:Q31207162|Q31207162]] |- | style='text-align:right'| 58 | [[Моника Јанеска]] | македонска ракометарка | 1993-05-17 | | [[Податотека:Beach handball Euro 2019 Consolation Round Women SUI-MKD 067- Monika Janeska.jpg|center|100px]] | [[:d:Q115104244|Q115104244]] |- | style='text-align:right'| 59 | [[Мојца Седеу]] | македонски перкусионист | 1970 | | | [[:d:Q1943115|Q1943115]] |- | style='text-align:right'| 60 | [[Нада Ципушева]] | македонска политичарка | 1958-01-22 | | | [[:d:Q31030839|Q31030839]] |- | style='text-align:right'| 61 | [[Наташа Илиевска]] | македонска каратистка | 1983-04-04 | | | [[:d:Q24237389|Q24237389]] |- | style='text-align:right'| 62 | [[Наташа Коцевска]] | македонска ракометарка | 1984-04-07 | | | [[:d:Q1966367|Q1966367]] |- | style='text-align:right'| 63 | [[Никица Корубин]] | македонска политичарка | 1976-05-22 | | | [[:d:Q31207202|Q31207202]] |- | style='text-align:right'| 64 | [[Нора Бектеши]] | македонска пејачка | 1992 | | | [[:d:Q51856376|Q51856376]] |- | style='text-align:right'| 65 | [[Павлинче Честојнова]] | македонска политичарка | 1974-03-15 | | | [[:d:Q31030855|Q31030855]] |- | style='text-align:right'| 66 | [[Радица Чонева]] | македонска фудбалерка | 2001-11-08 | | | [[:d:Q97738214|Q97738214]] |- | style='text-align:right'| 67 | [[Светлана Карапетрова]] | македонска политичарка | 1965-03-31 | | | [[:d:Q30306429|Q30306429]] |- | style='text-align:right'| 68 | [[Селвие Салиу]] | македонска политичарка | 1970-08-20 | | | [[:d:Q39250871|Q39250871]] |- | style='text-align:right'| 69 | [[Симона Маџовска]] | македонска ракометарка | 1993-11-02 | | | [[:d:Q116202543|Q116202543]] |- | style='text-align:right'| 70 | [[Славица Бабамова]] | | 1971 | | [[Податотека:Slavica Babamova 2024 (cropped).jpg|center|100px]] | [[:d:Q113813072|Q113813072]] |- | style='text-align:right'| 71 | [[Славица Грковска-Лошкова]] | македонска политичарка | 1970-07-27 | | [[Податотека:Slavica Grkovska official portrait 2022.jpg|center|100px]] | [[:d:Q110628915|Q110628915]] |- | style='text-align:right'| 72 | [[Славица Шуманска-Mитева]] | македонска политичарка | 1980-10-20 | | | [[:d:Q31207167|Q31207167]] |- | style='text-align:right'| 73 | [[Тања Вујисиќ-Тодоровска]] | македонска актерка | 1961-08-28 | | | [[:d:Q44059834|Q44059834]] |- | style='text-align:right'| 74 | [[Теодора Ѓорѓевска]] | македонска фудбалерка | 2000-03-19 | | | [[:d:Q109993253|Q109993253]] |- | style='text-align:right'| 75 | [[Теодора Јанковска]] | македонска фудбалерка | 2002-01-16 | | | [[:d:Q98088309|Q98088309]] |- | style='text-align:right'| 76 | [[Теодора Керамичиева (Q47500045)|Теодора Керамичиева]] | македонска ракометарка | 1996-01-14 | | | [[:d:Q47500045|Q47500045]] |- | style='text-align:right'| 77 | [[Теута Биљали]] | Политичар од Македонија | 1980-05-25 | | | [[:d:Q30557491|Q30557491]] |- | style='text-align:right'| 78 | [[Фитнете Туда]] | македонска новинарка | | | | [[:d:Q13038964|Q13038964]] |- | style='text-align:right'| 79 | [[Фросина Стојковска]] | македонска писателка | 1986 | | | [[:d:Q106258742|Q106258742]] |- | style='text-align:right'| 80 | [[Ширет Елези]] | македонска политичарка | 1981-03-20 | | | [[:d:Q24470416|Q24470416]] |- | style='text-align:right'| 81 | [[Шпреса Хадри]] | Политичар од Македонија | 1964-03-06 | | | [[:d:Q30528658|Q30528658]] |} {{Wikidata list end}} q9p1600eiss6pauw2ofbixobynzerw4 0 1205212 5537943 5443611 2026-04-12T03:58:36Z Bjankuloski06 332 /* Потекло */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537943 wikitext text/x-wiki {{Infobox artist | name = Никола Михајлов | birth_date = {{околу|1820}} | birth_place = [[Крушево]], [[Османлиско Царство]] | death_date = {{околу|1900}} | death_place = [[Крушево]], [[Османлиско Царство]] | father = [[Михаил Зиси]] }} '''Никола Михајлов''' ({{fl.|1842–1894}}) од [[Крушево]], македонски сликар и зограф од XIX век. == Животопис == === Потекло === Никола Михаилов, помладиот син на зографот [[Михаил Зиси]], бил еден меѓу малобројните припадници на традиционалното црковно сликарство од втората половина на 19 в. во Македонија, кој, со силата на својата обдареност, внесува свежи импулси во уметноста со појавности на нејзиното опаѓање. Родното место на Никола е [[Крушево]], населено во втората половина на 18 и првите децении на 19 в. од [[Мијаци|мијачки]] и [[Власи|влашки]] семејства, во потрага по побезбеден живот и работа. Меѓу нив се наоѓале предприемливи и имотни трговци, искусни занаетчии и сточари, прочуени градители, зографи и резбари, кои значително придонеле за стопанското зајакнување на Крушево, за воспоставување деловни врски и работа ширум Македонија, во соседните земји и Средна Европа.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Николовски|first=Антоние|date=1990|title=Никола Михаилов - Последниот потомок од зографската фамилија на Михаил Зиси|journal=Културно наследство|pages=21-42}}</ref> [[Податотека:Nikola Mihaylov Kozi Dol Church St John the Baptist Icon.png|мини|лево|''Свети Јован Претеча'']] Неговите родители, зографот Михаил, претставник на извесната зографска фамилија Зиси од [[Самарина]] (Епир), со жената и првенецот зографот Димитрие, под притиоок и злосторство на турските феудалци, се доселуваат во 1788, или помеѓу 1812 и 1821 година, во Крушево. Овде се населила, исто така, зографската фамилија Анастасови, која ја предводи [[Анастас Зограф|Анастас]] (Атанас) со неговите синови [[Коста Анастасов|Коста]] (Костадин), [[Никола Анастасов|Никола]] и [[Вангел Анастасов|Вангел]], и во почетокот на 19 в. зографите Цветко Јанкулов, со синот Станко Цветков и Стојан (Стојче) Станков, негов внук, по потекло од родот Рензовци, и др. Денес, со проучувањето на Крушево, се знае повеќе за зографите што живееле и создавале тука, во ова досега малку познато уметничко средиште. Овде, со посредство на овие групи зографи, се формират еден вид сликарски јадра, претпоставувајќи го престижот на сликарската група на чело со Михаил Зиси.<ref name=":0" /> Животот и движењето на Никола Михаилов можно е делумно да се реконструира врз основа на неговите датирани творби. Тој се родил, претпоставуваме, кон крајот на втората или самиот почеток на третата деценија од 19 век. Првите поуки ги добива, што е логично, во работилницата на татка си. Тој ја дели судбината на обдарените синови, кои уште од раната младост се упатуваат во технолошките процеси, поминувајќи ги степените на еснафскиот ред. Приврзаноста на Михаил кон своите синови, неговата желба да ги оспособи во достоинствени наследници на неговиот позив, се изразувала не само во фазата на нивното учење, туку и подоцна, следејќи го нивното усовршување. Веројатно од почит кон угледот и авторитетот што го ужива нивниот родител „што во турска земја не може да биде друг“, пишува еден современик на Михаил, или чувствувајќи благодарност кон несебичната помош што им ја укажувал Михаил, тие, речиси редовно во сигнатурите наспомнуваат дека се негови синови. Така, впечатливо изразена заемна приврзаност, што трае до крајот на нивниот работен век, ретко се среќава.<ref name=":0" /> === Дејност === Во 1867 година ја насликал иконата Преображение Христово за [[Зрзевски манастир|Зрзескиот манастир]], а во периодот помеѓу 1870 и 1872 г. Никола, ги изработил најзначајните икони за иконостасот во црквата „[[Црква „Св. Преображение“ - Прилеп|Св. Преображение]]“ во Прилеп (кон неговото творештво, од преостанатите икони во ризницата на црквата „Св. Преображение“, може со поголема веројатност да му се препишат уште три икони Преображение, Богородица со Христос, Исус Христос. Негови икони се пронајдени и во соседната црква „[[Црква „Св. Благовештение“ - Прилеп|Св. Благовештение]]“ иако се смета дека се тие донесени од некоја друга црква. Заедно со Адамче Најдов (Зограф) работеле и во [[Белград]].<ref>{{Наведено списание|last=Бабиќ|first=Бошко|date=1961|title=Неколку податоци за ѕидарите и сликарите во Прилепскиот крај од XIX век|url=|journal=Стремеж|volume=1|pages=59}}</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Михајлов, Никола}} [[Категорија:Македонски зографи]] [[Категорија:Македонски Власи]] [[Категорија:Родени во 19 век]] 1jr0tssyw0bvu4lup299emkyssqrm6r 0 1208689 5537948 5462238 2026-04-12T03:59:00Z Bjankuloski06 332 /* Структура на банкарскиот систем */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537948 wikitext text/x-wiki '''Економијата на САД''' е најголемата [[економија]] во светот, мерено според вредноста на [[БДП]]. ==Надворешна трговија== Во 2017 година, најголемо учество во американскиот извоз на стоки имале [[ЕУ]] и [[Канада]] (по 18%), а потоа следувале: [[Мексико]] (16%), [[Кина]] (9%) и [[Јапонија]] (4%), додека 35% од извозот на САД отпаѓал на другите земји. Од друга страна, најголемо учество во американскиот увоз имале: Кина (22%), ЕУ (18%), Мексико и Канада (по 13%) и Јапонија (6%), додека 28% од американскиот увоз бил по потекло од другите земји. Притоа, САД имале дефицит во трговската размена со секој од нејзините пет најголеми трговски партнери, а дури 45,8% од трговскиот дефицит на САД отпаѓал на Кина.<ref>Зоран Јовановски, „Надворешно-трговскиот дефицит на САД“, ''Економија и бизнис'', година 20, број 242, септември 2018, стр. 10.</ref> ==Финансиски систем== ===Пазар на капитал=== ====Пазар на обврзници==== Пред 1984 година, САД задржувале [[данок]] во висина од 30 % на [[камата]]та исплатена на нерезидентите кои поседувале американски корпоративни или државни [[Обврзница|обврзници]]. Исто така, и американските претпријатија кои издавале [[Еврообврзница|еврообврзници]] во САД биле подлежни на оваа даночна обврска за каматата што им ја исплаќале на нерезидентите. Меѓутоа, овој данок бил укинат во 1984 година, а потоа американските претпријатија добиле право да им продаваат на странските инвеститори домашни обврзници кои гласат на доносител.<ref>Cheol S. Eun and Bruce G. Resnick, ''International Financial Management''. Boston etc.: Irwin/McGraw-Hill, 1998, стр. 173.</ref> ====Пазар на акции==== Пазарот на акции во САД е најголем во светот: пазарната капитализација во 2019 година изнесувала 44% од светската капитализација на [[Акционерско друштво|акционерските друштва]], иако американските акционерски друштва учествуваат само со 17% во вкупниот број на акционерски друштва во светот. Сепак, тоа претставува намалување во однос на 2000 година, кога американската пазарна капитализација претставувала половина од светската капитализација. Американскиот пазар на акции е двојно поголем во споредба со сите европски пазари на акции, земени заедно. Американските акции се најскапите акции во светот, мерени според показателот „цена / принос“.<ref>[https://www.nasdaq.com/articles/us-stock-market-biggest-most-expensive-world-us-economy-not-most-productive-2018-04-02 www.nasdaq.com (пристапено на 10.1.2019)]</ref> Во текот на [[XX век]], реалниот принос на акциите во САД изнесувал 4,3% на годишно ниво, во споредба со останатите пазари кои имале принос од 0,8%.<ref>Goetzmann, William N., Lingfeng Li, and K. Geert Rouwenhorst (2001), „Long-term global market correlations“. Working Paper w8612, National Bureau of Economic Research.</ref> Најпрестижниот [[берзански индекс]] во САД е [[Дау Џонс (берзански индекс)|Дау Џонс]] (''Dow Jones Industrial Average''), кој е составен од 30 акционерски друштва со вкупна пазарна капитализација од 7,5 трилиони [[долар]]и. Во составот на Дау Џонс 30 влегуваат следниве друштва: [[Мајкрософт|Microsoft]], [[Епл|Apple]], JP Morgan Chase & Co., [[Џонсон анд Џонсон|Johnson & Johnson]], [[Волмарт|Walmart]], [[Виза|Visa]], [[Проктер и гембл|Procter & Gamble]], ExxonMobil, Walt Disney, Home Depot, Verizon, [[Кока-Кола компанија|Кока кола]], Dow, Chevron, UnitedHealth, Merck & Co., [[Боинг]], Cisco Systems, [[Интел]], Pfizer, [[Мекдоналдс|McDonald's]], [[ИБМ|IBM]], United Technologies, [[Најк]], [[Американ Експрес|American Express]], 3M, [[Голдман Сакс|Goldman Sachs]], Caterpillar, Walgreens Boots Alliance и [[Тревелерс|Travelers]]. Индексот се пресметува со методата на ценовно пондерирани просеци, при што [[Акција (финансии)|акциите]] со повисоки пондер цени имаат поголемо влијание врз индексот од оние со понизок. Највисок пондер во индексот имаат акциите на „Боинг“, а по неа следуваат акциите на „Јунајтед хелт“.<ref>[https://www.cnbc.com/dow-30/ www.cnbc.com (пристапено на 15.1.2020)]</ref> Исто така, големо значење има берзанскиот индекс ''Standard & Poor Composite 500'' (S & P 500), составен од акциите на 500 претпријатија, а кој се пресметува така што како пондер служи пазарната вредност на акциите. Други познати берзански индекси во САД се: индексите на [[Њујоршка берза|Њујоршката берза]], индексите на [[Насдак|НАСДАК]], Вилшер 5000 итн.<ref>Zvi Bodie, Alex Kane, and Allan J. Marcus, ''Investments'' (fifth edition). Boston etc.: McGraw-Hill Irwin, 2002, стр. 51-53.</ref> Во 1987 година се случил голем пад на американскиот пазар на акции. Имено, во текот на три дена, од среда, 14 октомври до петок, 16 октомври, индексот Дау Џонс се намалил за околу 10% при што најголемиот дел од падот се случил во петокот попладне. По викендот, во понеделник, на 19 октомври 1987 година, индексот Дау Џонс се намалил за повеќе од 20%.<ref>John C. Hull, ''Risk Management and Financial Institutions'' (Fourth Edition). John Wiley and Sons, Hoboken, New Jersey, 2015, стр. 518.</ref> ====Инвестициски фондови==== [[Инвестициски фонд|Инвестициските фондови]] (''Mutual funds'') се појавиле во 1940 година и оттогаш забележале огромен растеж. Така, во 1940 година, вкупните средства со кои управувале овие фондови изнесувале 500 милиони долари, во 1960 година тој износ достигнал 17 милијарди, до 1980 година се зголемил на 134,8 милијарди, во 2000 година изнесувал 6 946,6 милијарди, додека во април 2014 година го достигнал нивото од 15 196,2 милијарди долари. Притоа, 46% од американските семејства имаат инвестирано во инвестициски фондови.<ref>John C. Hull, ''Risk Management and Financial Institutions'' (Fourth Edition). John Wiley and Sons, Hoboken, New Jersey, 2015, стр. 71-72.</ref> ===Банкарски систем=== ===Историски развој на банкарскиот систем во САД=== По стекнувањето на независноста, САД презеле мерки за намалување на зависноста од странските банки. Притоа, давањето дозвола за основање на банките било надлежност на сојузните држави при што на банките им било дозволено да основаат филијали само во рамките на одделна држава, а тие имале право и да издаваат [[Банкнота|банкноти]]. Подоцна, во 1791 година, американскиот [[Конгрес на Соединетите Американски Држави|конгрес]] ја основал [[Прва банка на САД|Првата банка на САД]] (''First Bank of the United States'') која добила дозвола за работа со трајност од 20 години. Таа била во сопственост на сојузната влада, можела да отвора филијали во сите сојузни држави, а била основана за да се зголеми довербата во банкнотите. Меѓутоа, [[кредит]]ната активност на банката била мала, а истовремено, конгресот бил загрижен поради централизацијата на финансиската моќ, па затоа, во 1811 година, кога завршила нејзината дозвола, банката била затворена, а нејзините средства и обврски биле префрлени на банките основани во сојузните држави. Во меѓувреме, банките одобрувале премногу кредити, што довело до првата американска банкарска криза во која пропаднале повеќе банки. Затоа, во 1816 година, конгресот ја основал [[Втора банка на САД|Втората банка на САД]] (''Second Bank of the United States''), повторно со дваесетгодишна дозвола. Сепак, поради стравот од преголема финансиска централизација, во 1836 година таа престанала да постои, т.е. нејзината дозвола не била продолжена. Така, во тој период, банкарскиот систем на САД го сочинувале само приватни банки, основани со дозвола на сојузните држави. Иако кон крајот на 1830-тите пропаднале повеќе банки, сепак во средината на [[19 век]] бројот на банките драстично се зголемил. Во 1864 година бил донесен Националниот банкарски закон (''national Banking Act'') чија цел била да ги принуди големите банки од северните држави да се префрлат од државна кон сојузна дозвола за работа. Оттука, конгресот им дал посебни даночни олеснувања на националните банки, кои пак морале да купуваат државни [[Обврзница|обврзници]]. Така, со тој закон настанало двојното банкарство во САД при што истовремено постојат банки со дозвола од сојузните држави и национални банки, т.е. банки со сојузна дозвола. Периодот од [[Американската граѓанска војна]] до почетокот на [[20 век]] е познат како „диво банкарство“ (''wildcat banking''), зашто постапката за основање и затворање на банките била многу лесна и немало никаква [[Регулација на банките|регулација]] на банките, кои контролирале повеќе од 90 % од [[Финансиски посредници|финансиското посредување]]. Во овој период, од средината на 1870-тите до средината на 1890-тите пропаднале околу 20 % од американските банки. Меѓутоа, по големата финансиска паника од 1907 година, довербата на јавноста во банките била нарушена, па во 1913 година, конгресот го донесол Законот за федералните резерви (''Federal Reserve Act'') со кој бил основан [[Федерални резерви на САД|Системот на федералните резерви]] како [[централна банка]] на САД. Со тој закон, сите национални банки имале обврска да членуваат во Системот на федералните резерви, додека членството било доброволно за банките со дозвола од сојузните држави.<ref>George H. Hempel and Donald G. Simonson, ''Bank Management'' (fifth edition). New York etc. John Wiley and Sons, 1999, стр. 8-10.</ref> За време на [[Големата депресија]], американскиот банкарски систем доживеал голем потрес: меѓу 1930 и 1933 година пропаднале дури 9 600 банки. Како последица на тоа, веднаш по стапувањето на должноста, американскиот претседател [[Франклин Д. Рузвелт|Рузвелт]] веднаш издејствувал конгресот да го изгласа Законот за банките во вонредни услови (''Emergency Banking Act'') кој бил донесен на 9 март 1933 година. Врз основа на тој закон, банките биел затворени во период од шест дена, а потоа 12 000 банки биле повторно отворени, 2 000 биле веднаш затворени, а 3 000 започнале да работат подоцна. Во следните две години, администрацијата на Рузвелт донела неколку важни закони во областа на банкарството, како: Федералниот закон за осигурување на депозитите од 1933 и 1934 година со кој била основана [[Федерална корпорација за осигурување на депозитите|Федералната корпорација за осигурување на депозитите]] (''Federal Deposit Insurance Corporation''), [[Глас-Стигалов закон|Глас-Стигаловиот закон]] од 1933 година со кој се одделиле [[Инвестициска банка|инвестициското]] и комерцијалното банкарство и биле воведени ограничувања во однос на исплатата на камата на депозитите, Законот за федералните резерви (''Federal Reserve Act'')од 1935 година со кој се засилила контролната функција на ФЕД, итн.<ref>George H. Hempel and Donald G. Simonson, ''Bank Management'' (fifth edition). New York etc. John Wiley and Sons, 1999, стр. 11-12.</ref> По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], американските банки биле многу регулирани и заштитени од [[конкуренција]]та. Како последица на тоа, во 1960-тите банките располагале со околу 40 % од вкупните средства на [[Финансиски систем|финансискиот систем]], а потоа започнал периодот на нивната стагнација така што во 1998 година нивното улество се намалило на само 20 % од вкупните средства на финансискиот систем. Истовремено, банките постепено почнале да воведуваат нови иновативни производи со кои настојувале да ја избегнат строгата регулација. Така, во 1962 година, њујоршката банка ''City National Bank'' ја вовела преносливата [[Депозитарна потврда|потврда за депозит]] (''Negotiable certificate of deposit''). Под притисок на банките, во 1980 година, конгресот го донесол Законот за дерегулација на депозитарните институции и за монетарна контрола (''Depository Institutions and Monetary Control Act'') со кој било предвидено до 1985 година да се отстранат ограничувањата на [[Каматна стапка|каматните стапки]] на депозитите. Во текот на 1980-тите се случило масовно пропаѓање на штедно-кредитните здруженија (''Savings and Loan Associations''), а за обесштетување на штедачите биле потрошени меѓу 200 и 300 милијарди долари, Истовремено, и банките се нашле во неповолни услови, што довело до пропаѓање на 1 304 банки меѓу 1985 и 1992 година, вклучувајќи го и фактичкото пропаѓање на десеттата по големина банка, ''Continental Illinois Bank of Chicago''. Во 1990-тите дошло до голема концентрација на американскиот банкарски систем: бројот на малите банки (оние со средства под една милијарда долари) се намалил од 12 500 на 8 661 при што нивното учество во вкупните средства на банкарскиот сектор се намалило од 54 % на 21 %; од друга страна, бројот на големите банки (оние со повеќе средства од 10 милијарди долари) се зголемил од 6 на 65, а нивното учество во вкупните средства на банкарскиот сектор пораснало од 32 % на 60 %.<ref>George H. Hempel and Donald G. Simonson, ''Bank Management'' (fifth edition). New York etc. John Wiley and Sons, 1999, стр. 12-22.</ref> {| class="wikitable" |+ Број на банки во САД, 1811-1930<ref>George H. Hempel and Donald G. Simonson, ''Bank Management'' (fifth edition). New York etc. John Wiley and Sons, 1999, стр. 9.</ref> |- ! Година !! Број на банки !! Вкупни средства (во мил. долари) |- | 1811 || 88 || 42 |- | 1820 || 307 || 103 |- | 1830 || 329 || 110 |- | 1866|| 1 391 || 1 673 |- | 1880 || 3 355 || 3 399 |- | 1900 || 13 053 || 11 388 |- | 1920 || 30 909 || 53 094 |- | 1930 || 24 273 || 74 290 |} ===Структура на банкарскиот систем=== Во текот на 1970-тите и почетокот на 1980-тите, бројот на [[Банка|банките]] во САД бил приближно стабилен и се движел помеѓу 13 500 и 14 500. Потоа, пропаѓањата на повеќе банки и меѓусебните спојувања придонеле бројот на банките драстично да се намали на 6 544 во 2010 година.<ref>F. M. Scherer, ''Financial Mergers and Their Consequences'', Harvard University, John F. Kennedy School of Government, 2013.</ref> Наспроти големиот број банки, американскиот банкарски систем е многу концентриран: во 2014 година имало само 91 голема банка (со вкупни средства над 10 милијарди долари), но тие учествувале со дури 83% во вкупните средства на американскиот банкарски систем.<ref name="John C. Hull 2015">John C. Hull, ''Risk Management and Financial Institutions'' (Fourth Edition). John Wiley and Sons, Hoboken, New Jersey, 2015, стр. 26-27.</ref> {| class="wikitable" |+ Број на банки во САД, 1934-2017<ref>Извор: Federal Deposit Insurance Corporation.</ref> |- ! Година !! Број на банки |- | 1934 || 14 146 |- | 1944 || 13 268 |- | 1954 || 13 323 |- | 1964|| 13 493 |- | 1974 || 14 230 |- | 1980 || 14 434 |- | 1985 || 14 417 |- | 1990 || 12 347 |- | 1997 || 9 144 |- | 2002 || 7 887 |- | 2006 || 7 397 |- | 2008 || 7 077 |- | 2010 || 6 519 |- | 2013 || 5 847 |- | 2016 || 5 112 |- | 2017 || 4 918 |} ===Регулација на банкарскиот систем=== Во САД постојат повеќе периоди на засилување и намалување на регулацијата на банките. Првиот закон во областа на банкарството е Законот за националното банкарство од 1864 година при што била основана посебна служба (''Comptroller of the Currency'') за доделување дозволи за работа на целата територија на САД, наместо само во одделните сојузни држави како што било дотогаш. Во 1913 година бил донесен Законот за федералните резерви со кој била основана централната банка која добила одредени надлежности во регулацијата и супервизијата на банките. Во 1933 и 1934 година било воведено задолжителното осигурување на депозитите во согласност со Федералнито закон за осигурување на депозитите, а Глас-Стигаловиот закон од 1933 година ги раздвоил инвестициското од комерцијалното банкарство. Со Законот за банкарските велепоседнички друштва од 1956 година и со неговите амандмани од 1963 и 1970 година биле ограничени активностите на [[Банкарска велепоседничко друштво|банкарските велепоседнички друштва]]. Во 1980 година започнал процесот на дерегулација на банките, кога бил донесен Законот за дерегулација на депозитарните институции и за монетарна контрола (''Depository Institutions and Monetary Control Act'') со кој било предвидено до 1985 година да се отстранат ограничувањата на каматните стапки на депозитите и бил зголемен износот на осигурувањето на [[депозит]]ите од 40 000 на 1000 долари. Дерегулацијата на депозитите на населението била дополнително засилена со Гарн-Сенжерменовиот закон (''Garn-St. Germain Act'') од 1982 година, кој им дозволил на депозитарните институции да отвораат сметки на пазарот на пари. Во 1989 година бил донесен Законот реформа на финансиските институции, за обнова и за спроведување (''Financial Institutions Reform, Recovery, and Enforcement Act'', ''FIRREA'') со кој биле направени промени во однос на штедно-кредитните здруженија и во однос на осигурувањето на депозитите. Дополнителни промени во осигурувањето на депозитите биле направени со Законот за унапредување на Федералната корпорација за осигурување на депозитите (''Federal Deposit Insurance Corporation Improvement Act''). Во 1994 година, со Законот за меѓудржавно банкарство и за ефикасност на отворањето филијали (''Interstate Banking and Branching Efficiency Act'') целосно се отстраниле сите органичувања за влез на банките од една во друга сојузна држава.<ref>George H. Hempel and Donald G. Simonson, ''Bank Management'' (fifth edition). New York etc. John Wiley and Sons, 1999, стр. 10-26.</ref> Пред 1930-тите, големите комерцијални банки во САД работеле и со хартии од вредност. За да се спречи судирот на интереси меѓу комерцијалното и [[Инвестициска банка|инвестициското банкарство]], во 1933 година бил донесен т.н. Глас-Стигалов закон (''Glass-Steagall Act'') со кој се раздвоиле овие две активности, т.е. на комерцијалните банки им биле наметнати бројни ограничувања. Така, ним им било забрането да вршат јавна понуда на [[хартии од вредност]], да вршат купопродажба на хартии од вредност со јавноста и да продаваат осигурителни полиси. Сепак, на комерцијалните банки им било дозволено да запишуваат државни хартии од вредност и приватни пласмани. Од друга страна, на инвестициските банки им било забрането да прифаќаат [[депозит]]и и да одобруваат комерцијални [[кредит]]и. Во 1960-тите, на комерцијалните банки им било дозволено да посредуваат во издавањето на општинските [[Обврзница|обврзници]], а тие можеле слободно да се занимаваат со инвестициско банкарство во странство. Во 1987 година, американската централна банка дополнително ги олабавила овие ограничувања, дозволувајќи им на банките да формираат велепоседнички друштва со две подружници — една за инвестициско и друга за комерцијално банкарство. Во 1991 година, со законот познат како ''FDICIA'', можноста на банкарските велепоседнички друштва да се занимаваат со инвестициско банкарство добила и законска основа. Во 1997 година, комерцијалните банки добиле дозвола да купуваат (преземаат) инвестициски банки. Во 1997 година, ФЕД им дозволил на подружниците на банкарските велепоседнички друштва да можат да остваруваат приходи од инвестициско банкарство до 25 % (наместо 10 % како што било дотогаш). Конечно, во 1999 година бил донесен Законот за модернизација на финансиските услуги (''Financial Services Modernization Act''), кој ги отстранил сите ограничувања во активностите на банките. Во 2008 година, банката ''JPMorgan Chase'' ја презела инвестициската банка ''Bear Stearns'', додека [[Банка на Америка|Банката на Америка]] ја купила инвестициската банка [[Мерил Линч]] (''Merrill Lynch''). Истовремено, другите две големи инвестициски банки, [[Голдман Сакс]] (''Goldman Sachs'') и [[Морган Стенли]] (''Morgan Stanley'') се пререгистрирале како [[Банкарска велепоседничко друштво|банкарски велепоседнички друштва]] и тоа го означил крајот на поделбата меѓу инвестициското и комерцијалното банкарство во САД.<ref>John C. Hull, ''Risk Management and Financial Institutions'' (Fourth Edition). John Wiley and Sons, Hoboken, New Jersey, 2015, стр. 37-38.</ref><ref>Dileep Mehta and Hung-Gay Fung, ''International Bank Management''. Blackwell Publishing, 2004, стр. 306-307.</ref> Традиционално, во американскиот банкарски систем постоеле долгогодишни ограничувања во однос на можноста за ширење на банките од една во друга американска држава. Така, во 1927 година бил донесен Мекфејденовиот закон (дополнет во 1933 година) со кој на банките им било забрането да отвораат филијали во повеќе од една сојузна држава, а едниствениот начин за заобиколување на ова ограничување било да се воспостави мултибанкарски холдинг (''multibank holding company''), т.е. друштво кое поседува повеќе подружници-банки. На тој начин, до 1956 година се појавиле 47 банкарски велепоседнички друштва, но потоа бил изменет Законот за банкарски велепоседнички друштва и оваа практика била укината. Од друга страна, за да ги заобиколат новите ограничувања, банките почнале да формираат велепоседнички друштва кои поседувале само една банка, а повеќе небанкарски друштва. Меѓутоа, Законот за банкарски велепоседнички друштва од 1970 година ги ограничил активностите и на ваквите велепоседнички друштва. Сепак, во 1978 година, државата [[Мејн]] им дозволила на банките од другите држави да работат во неа, а потоа, тој пример го следеле и другите држави. Како последица на тоа, меѓудржавните органичувања на банките почнале да исчезнуваат. Во 1994 година бил донесен Ригел-Ниловиот закон за меѓудржавно банкарство и ефикасноста на филијалите (''Riegel-Neal Interstate Banking and Branching Efficiency Act'') кој им дозволил на банкарските велепоседнички друштва да преземаат и отвораат филијали во други сојузни држави. Наспроти големиот број банки, американскиот банкарски систем е многу концентриран: во 2014 година имало само 91 голема банка (со вкупни средства над 10 милијарди долари), но тие учествувале со дури 83% во вкупните средства на американскиот банкарски систем.<ref name="John C. Hull 2015"/> Во однос на регулативата во врска со активностите на странските банки во САД, клучна улога има Законот за меѓународно банкарство (''International Banking Act'') од 1978 година со кој се воспоставил принципот на национален третман на сите странски банки од кои се бара да ги исполнат сите законски прописи кои се однесуваат на домашните банки. Тоа значи дека странските банки се предмет на супервизија на ФЕД и мора да издвојуваат [[задолжителна резерва]] под истите услови како домашните банки. Во 1991 година бил донесен уште еден важен закон, Законот за унапредување на супервизијата на странските банки (''Foreign Bank Supervision Enhancement Act'') кој донесол пет важни новини: прво, за да влезе на американскиот пазар, секоја странска банка мора да добие одобрение од ФЕД за организационата форма; второ, ФЕД може да ја затвори странската банка ако супервизијата во нејзината домашна земја е несоодветна, ако банката ги прекрши американските закони или ако применува несигурни банкарски практики; трето, ФЕД може да врши [[супервизија]] на секоја филијала на странската банка; четврто, на депозитите во странскиет банки се применува американскиот систем на осигурување; петто, филијалата на странка банка која работи со дозвола на некоја сојузна држава не може да врши активности кои не им се дозволени на филијалите на домашните банки.<ref>Dileep Mehta and Hung-Gay Fung, ''International Bank Management''. Blackwell Publishing, 2004, стр. 41.</ref> Регулацијата на капиталот на банките во САД започнала во 1981 година, по големиот бран на пропаѓање на штедно-кредитниет институции, кога регулаторните агенции започнале за воведуваат единствени стандарди за капиталот. Притоа, ФЕД и Службата на контролорот на валутата се фокусирале врз две мерки на капиталот: односот меѓу основниот капитал (акционерскиот капитал и резервите за покривање на загубите на кредитите) и вкупните средства и односот меѓу вкупниот капитал (збир на основниот капитал, [[Приоритетни акции|приоритетните акции]] со ограничена рочност и дел од [[Субординиран долг|субординираниот долг]]) и вкупните средства. Од друга страна, Федералната корпорација за осигурување на депозитите користела само едне показател: односот меѓу акционерскиот капитал и вкупниет средства. Во 1986 година, ФЕД склучил спогодба со [[Банка на Англија|Банката на Англија]] за воспоставување повисоки стандарди за потребниот капитал при што тие ги вклучувале и [[Вонбилансни ставки|вонбилансните ставки]]. Во 1989 година, Конгресот го донел законот познат како ''FIRREA'' со кој од депозитните институции се барало да одржуваат основен капитал од најмалку 3 % од вкупните средства. Подоцна, од 1992 година, законот познат како ''FDICIA'' воспоставил стандарди за потребниот капитал засновани врз односот меѓу основниот капитал (''core capital'') и вкупните средства изложени на ризик. Притоа, според степенот на капитализација, банките биле поделени во пет групи:<ref>Dileep Mehta and Hung-Gay Fung, ''International Bank Management''. Blackwell Publishing, 2004, стр. 286-287.</ref> * добро капитализирани (оние со акционерски капитал поголем од 5 %, со капитал од нивото 1 над 6 % и со вкупен капитал над 10 %) * соодветно капитализирани (оние со акционерски капитал над 4 %, со капитал од нивото 1 над 4 % и со вкупен капитал над 8 %) * поткапитализирани (оние со акционерски капитал под 4 %, со капитал од нивото 1 под 4 % и со вкупен капитал под 8 %) * значително поткапитализирани (оние со акционерски капитал под 3 %, со капитал од нивото 1 под 3 % и со вкупен капитал под 6 %) * критично поткапитализирани (оние со вкупен капитал под 2 %) САД започнале со примена на [[Базелска спогодба|Базелската спогодба]] на 1 јануари 1993 година.<ref>Dileep Mehta and Hung-Gay Fung, ''International Bank Management''. Blackwell Publishing, 2004, стр. 287.</ref> [[Финансиска криза 2007–2008|Финансиската криза од 2007 година]] оставила големи последици врз американскиот банкарски систем. Поради пропаѓањето на повеќе банки, во јули 2010 година бил донесен т.н. Дод-Френков закон (''Dodd-Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act'') чии главни одредби се:<ref>John C. Hull, ''Risk Management and Financial Institutions'' (Fourth Edition). John Wiley and Sons, Hoboken, New Jersey, 2015, стр. 366-368.</ref> * биле основани две нови регулаторни тела - [[Совет за надзор врз финансиската стабилност|Советот за надзор врз финансиската стабилност]] (''Financial Stability Oversight Council'', ''FSOC'') и Службата за финансиско истражување (''Office of Financial Research'', ''OFR'') * биле проширени надлежностите на Федералната корпорација за осигурување на депозитите во однос на ликвидацијата на банките * Службата за супервизија на штедилниците (''Office of Thrift Supervision'') била укината * износот на осигурувањето на депозитите бил трајно зголемен на 250 000 долари * [[хеџ фонд]]овите и личните институции добиле обврска да се регистрираат кај Комисијата за хартии од вредност * била основана [[Федерална служба за осигурување]] (''Federal Insurance Office'') * било прифатено т.н. Волкерово правило (''Volcker rule'') со кое на депозитните институции им било забрането да тргуваат со [[Хартија од вредност|хартии од вредност]] за своја сметка * трансакциите со стандардизираните деривати со кои се тргува на шалтерските пазари мора да се извршуваат на електронски платформи, познати како средства за извршување на [[своп]]ови (''Swap execution facilities''), а ваквите трансакции меѓу финансиските институции мора да се порамнуваат кај централните [[Клиринг|клириншки]] куќи * била зголемена заштитата на инвеститорите * во рамките на Комисијата за хартии од вредност била основана Служба за кредитните рејтинзи со задача да врши надзор врз агенциите за [[кредитен рејтинг]] * била укината употребата на надворешните агенции за кредитен рејтинг во регулацијата ба банките * во рамките на [[Систем на федералните резерви|Системот на федералните резерви]] било основано Бирото за финансиска заштита * издавачите на [[Секјуритизација|секјуритизирани]] производи биле задолжени да чуваат кај себе 5% од секој производ * големите финансиски фирми мора да имаат барем еден член на одборот на директори со искуство во областа на управувањето со [[Ризик|ризиците]] во сложени и големи фирми * Федералната корпорација за осигурување на депозитите добила овластување да може да преземе некоја голема финансиска институција која е пред пропаѓање * системски значајните финансиски институции мора да изработат документ со кој ќе покажат како би обезбедиле пари во случај на криза Во периодот од 1930 до 1933 година, во САД пропаднале околу 10 000 банки. Поради тоа, во 1933 година, САД формирале посебна државна агенција за заштита на малите штедачи — [[Федерална корпорација за осигурување на депозитите|Федералната корпорација за осигурување на депозитите]] (''Federal Deposit Insurance Corporation'', ''FDIC''). На почетокот биле [[Осигурување на депозитите|осигурани само депозитите]] во износ до 2 500 долари, а подоцна овој износ бил зголемен во неколку наврати, а со последните измени од октомври 2008 година, осигурувањето ги покрива [[депозит]]ите во висина до 250 000 долари по штедач во една банка. Притоа, банките плаќаат премии за осигурување на домашните депозити, а од 2007 година, големината на премиите зависи од капиталот на банката и од оцената на банката добиена од [[Супервизија|супервизорот]]. За добро капитализираните банки, премијата може да изнесува 0,1% од осигурениот износ, а за поткапитализираните банки премијата може да достигне 0,35%. До 1980 година, системот на осигурување на депозитите функционирал добро, но потоа, во следните десет години пропаднале над илјада банки така што резервите на Федералната корпорација сериозно се намалиле и таа морала да позајми 30 милијарди долари од министерството за финансии. Во 1991 година бил донесен Законот за подобрување на Федералната корпорација за осигурување на депозитите (''Federal Deposit Insurance Corporation Improvement Act'', ''FDICIA'') со цел да спречи таа да стане несолвентна во иднина. Во 2006 година, резервите на Федералната корпорација достигнале 50 милијарди долари, но тие повторно се намалила за време на финансиската криза од 2007 година.<ref>John C. Hull, ''Risk Management and Financial Institutions'' (Fourth Edition). John Wiley and Sons, Hoboken, New Jersey, 2015, стр. 30-31.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Економија на САД]] [[Категорија:Економија по земја]] 1vrxsy6sk16ssl3yz0meqj0k4mlne45 0 1217366 5537698 4487658 2026-04-11T14:19:08Z Ziv 110717 ([[c:GR|GR]]) [[File:IGTV logo.png]] → [[File:IGTV logo.svg]] → File replacement: jpg/png/gif to svg vector image ([[c::c:GR]]) 5537698 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Програмска опрема|name=ИГТВ|logo=IGTV logo.svg|developer=[[Инстаграм]] ([[Фејсбук]])|released={{Start date and age|2018|06|20}}|operating system=[[iOS]], [[Андроид (оперативен систем)|Андроид]]|size=140.3 мегабајти (ИОС), 30.05 MB (Андроид)|language=|genre=вертикална видео апликација|licence=}} '''ИГТВ''' е самостојна вертикална видео апликација во сопственост на [[Инстаграм]] направена првенствено за [[Паметен телефон|паметни телефони]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.digitaltrends.com/mobile/igtv-stand-alone-app-vs-igtv-inside-instagram/|title=IGTV is sweet — but you probably don’t need the dedicated app. Here’s why|date=2018-07-24|work=Digital Trends|access-date=2018-09-02|language=en-US}}</ref> За разлика од Инстаграм, им овозможува на корисниците да испраќаат вертикални видеа до 10 минути во должина или до 60 минути ако се потврдени или популарни. И покрај тоа што е самостојна апликација, основната функционалност е достапна и во апликацијата Инстаграм и на мрежната страница.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.scmp.com/tech/apps-gaming/article/2152011/how-use-igtv-new-instagram-app-watching-and-creating-long-form|title=How to use Instagram’s new IGTV app|work=South China Morning Post|access-date=2018-07-02|language=en}}</ref> Услугата била ставена во функција и воведена од поранешниот извршен директор на Инстаграм, Кевин Систром, во настанот во живо во Сан Франциско на 20 јуни 2018 година, во кој учествувале различни творци како Леле Понс.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wired.com/story/with-igtv-instagram-takes-aim-at-youtube/|title=With IGTV, Instagram Takes Aim at YouTube|work=WIRED|access-date=2018-07-02|language=en-US}}</ref> == Сервис == ИГТВ бара корисниците да се најават со нивната сметка на Инстаграм, овозможува да се подигнати до 10 минути во должина со големина на податотеки до 650 MБ, со заверени и популарни корисници да може да поставуваат видеа со должина до 60 минути со големина на податотека до 3,6 ГБ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://help.instagram.com/1038071743007909|title=What are the video upload requirements for IGTV? Instagram Help Center|work=Instagram Help|accessdate=June 27, 2018}}</ref> Апликацијата автоматски ќе започне да репродуцира видеа веднаш штом ќе биде пуштена, што Кевин Систром се спротивстави на видео-домаќините, каде што прво мора да се лоцира видеото.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theverge.com/2018/6/20/17484436/instagram-igtv-video-app-launch|title=Instagram announces IGTV, a standalone app for longer videos|work=The Verge|access-date=2018-06-22}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/newsbeat-44546270|title=Instagram now allows 60-minute videos|last=Rosney|first=Daniel|date=20 June 2018|work=BBC News|access-date=21 June 2018}}</ref><ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://techcrunch.com/2018/06/20/igtv/|title=Instagram launches IGTV app for creators, 1-hour video uploads|work=TechCrunch|access-date=21 June 2018}}</ref> Апликацијата е достапна на глобално ниво како за iOS, така и за Андроид и моментално е реклама.<ref name=":0" /> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Програмска опрема за мобилни уреди]] [[Категорија:Инстаграм]] a93dwtksv1fnbsifuqwmbzwjhar28vm 0 1220870 5537973 5292798 2026-04-12T07:40:22Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5537973 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bosnia_and_Herzegovina_film_clapperboard.svg|десно|120x120пкс]] (Ова е целосен список на филмови произведени во '''[[Босна и Херцеговина]]'''. Босна и Херцеговина постоела со векови, а по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] 45 години била дел од [[Југославија]]. Бидејќи Босна и Херцеговина била дел од Југославија пред обновената независност во 1992 година, сите филмови од тој регион биле признаени како произведени во Југославија, а не во одделните републики, без оглед каде се продуцирани и без оглед на повеќекратните меѓународни признанија за сценарија, режија и кинематографија на: Златко Топчиќ, Хајрудин Крвавац, Данис Тановиќ, Ахмед Имамовиќ, Ивица Матиќ, Адемир Кеновиќ, Бенџамин Филиповиќ, Јасмин Диздар, Дино Мустафиќ, Срѓан Вулетиќ, Аида Бегиќ, Адис Бакрач. == 1990-ти години == {| class="wikitable" width="100%" ! width="21%" |Наслов ! width="16%" |Режисер ! width="22%" |Улоги ! width="13%" |Жанр ! width="28%" |Забелешки |- | '''[[1987 во филмот|1987]]''' |- |''Ovo malo duše'' |Адемир Кеновиќ | |Драмедија | |- | '''[[1991 во филмот|1991]]''' |- |''Praznik u Sarajevu'' |Бенџамин Филиповиќ | |Драмедија | |- | '''[[1994 во филмот|1994]]''' |- |''Bosna!'' |Алан Ферари, Бернард-Анри Леви | |Документарен филм | |- |''Mizaldo, крај teatra!'' |Семездин Мехмединовиќ, Бенџамин Филиповиќ |Бернард-Анри Леви, Исмет Бајрамовиќ |Мокументарец | |- |''Magareće godine '' |Ненад Диздаревиќ |Драшко Трниниќ, Игор Бјелан |Драма/Комедија | |- |''MGM Sarajevo: Čovjek, Bog, Monstrum '' |Исмет Арнауталиќ, Мирсад Идризовиќ | |Документарен филм | |- | '''[[1995 во филмот|1995]]''' |- |''Čudo u Bosni'' |Дино Мустафиќ | |Документарен/Војна |Влезен е во [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал]], [[Венецијански филмски фестивал]], [[Берлински меѓународен филмски фестивал]]; Специјална Награда во 1995&nbsp;г. на [[Кански филмски фестивал|Канскиот филмски фестивал]] |- |''The Fourth Part of the Brain'' |Ненад Диздаревиќ | |Документарен филм | |- | '''[[1997 во филмот|1997]]''' |- |''Das Jahr nach Dayton'' |Nikolaus Geyrhalter | |Документарен филм | |- |''Neočekivana šetnja'' |Франсоа Башиќ |Сенад Башиќ |Драма | |- |''Savršeni круг'' |Адемир Кеновиќ |Мустафа Надаревиќ |Драма | |- |''Zivot u krugu'' |Горан Дујаковиќ | |Документарен филм | |- | '''[[1999 во филмот|1999]]''' |} == 2000-ти години == {| class="wikitable" width="100%" ! width="21%" |Наслов ! width="16%" |Режисер ! width="22%" |Улоги ! width="13%" |Жанр ! width="28%" |Забелешки |- | '''[[2000 во филмот|2000]]''' |- |''Ljudi sa deponije '' | | | |TV |- |''Mliječni put'' |Фарук Соколовиќ | | | |- |''Moj mrtvi grad '' | | | |TV |- |''Tunel'' | | | | |- | '''[[2001 во филмот|2001]]''' |- |''No Man's Land (Ničija zemlja)'' |Данис Тановиќ | | |Најдобар филм на странски јазик, 2002&nbsp;г. на 74-тото доделување на Оскари, Најдобар филм на странски јазик, Награда Златен глобус во 2001&nbsp;г., Најдобро сценарио во 2001&nbsp;г. на Канскиот филмски фестивал. |- |''His Highness the Wheel '' | | | |TV |- |''Hotel Hidajet'' | | | | |- |''List'' | | | | |- |''Sugar-Free '' | | | | |- |''Zivot od Milutina'' | | | | |- |''Znak'' | | | | |- | '''[[2002 во филмот|2002]]''' |- |''Adio Kerida'' | | | | |- |''Opst'o i ost'o jedan dan '' | | | | |- | '''[[2003 во филмот|2003]]''' |- |''Discovery: Sarajevo'' | | | | |- |''Remake'' |Дино Мустафиќ |Ермин Браво, Александар Сексан, Ермин Сијамија |Биографија/Драма/Историја/Војна |Влезен во [[Кански филмски фестивал]], [[Венецијански филмски фестивал]], [[Берлински меѓународен филмски фестивал]], Меѓународен филмски фестивал Ротердам, Меѓународен филмски фестивал Карлови Вари; Специјална награда на 53-тиот Берлински меѓународен филмски фестивал |- |''Gori vatra '' | | | | |- |''Images from the Corner'' | | | | |- |''Ljeto u zlatnoj dolini '' | | | |Summer in the Golden Valley |- |''A Normal Life'' | | | | |- |''Racconto di guerra '' | | | | |- |''North Went Mad'' | | | |Sjever je poludio |- | '''[[2004 во филмот|2004]]''' |- |''Crna hronika'' | | | | |- |''Ispred prve linije '' | | | | |- |''Days and Hours'' | | | | |- |''Neka se ovaj film zove po meni '' | | | | |- |''Sasvim licno'' | | | | |- |''À propos de Sarajevo'' | | | | |- | '''[[2005 во филмот|2005]]''' |- |''Back to Bosnia'' |Сабина Вајрача | | | |- |''Dobro ustimani mrtvaci '' | | | | |- |''Go West'' | | |Комедија-драма | |- |''Heroji za jedan dan'' | | | | |- |''Ljubav na granici'' | | | | |- |''Lost and Found '' | | | | |- |''Prva plata'' | | | | |- |''Ram za sliku moje domovine '' | | | | |- | '''[[2006 во филмот|2006]]''' |- |''Brod ludaka '' | | | | |- |''Duhovi Sarajeva '' | | | | |- |''Grbavica'' |Јасмила Жбаниќ | | |Златна мечка - Берлински филмски фестивал 2006&nbsp;г. |- |''Kako smo se igrali'' | | | | |- |''Mama i tata'' | | | | |- |''Nafaka'' | | | | |- |''Nebo iznad krajolika '' | | | | |- |''Nikdy nebylo líp '' | | | | |- |''Sve dzaba'' | | | | |- |''Transfiguration in Trebinje, Herzegovina '' | | | |TV |- |''U zmajevom gnijezdu '' | | | | |- | '''[[2007 во филмот|2007]]''' |- |''Balkanski sindrom'' | | | | |- |''In the Name of the Son '' |Харун Мехмединовиќ |[[Сергеј Трифуновиќ]] | | |- | '''[[2008 во филмот|2008]]''' |- |''Snow'' | | | | |- |} == 2010-ти години == {| class="wikitable" width="100%" ! width="21%" |Наслов ! width="16%" |Режисер ! width="22%" |Улоги ! width="13%" |Жанр ! width="28%" |Забелешки |- | '''[[2010 во филмот|2010]]''' |- |''Na putu'' |Јасмила Жбаниќ | | |Влегол во 60-тиот Берлински меѓународен филмски фестивал |- |''Sevdah'' |Марина Андре | | | |- |''As If I Am Not There'' |Хуанита Вилсон | | | |- |''[[Циркус Колумбија (филм)|Циркус Колумбија]]'' |Данис Тановиќ | | | |- |''Wrath of Lilith'' | | | | |- |''Ostavljeni'' |Адис Бакрач |[[Мира Фурлан]], Тони Грга |Драма |Влегол во Меѓународен филмски фестивал Карлови Вари, Меѓународниот филмски фестивал Санта Барбара, Холивудски филмски фестивал; Златна Арена за најдобар глумец во водечка улога (Тони Грга) на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал]] во 2010&nbsp;г. |- | '''[[2011 во филмот|2011]]''' |- |''A Cell Phone Movie'' |Неџад Беговиќ | | | |- | '''[[2013 in film|2013]]''' |- |''U potrazi za porodicom'' |Огњен Оги Томиќ | |Документарен филм |Дел од серијата ''Oni pobjeđuju'' на Ал Џазира Балканс <ref name="Al-Jazeera-Oni-pobjeđuju-Oggi-Tomić">{{Наведена мрежна страница|url=http://balkans.aljazeera.net/video/oni-pobjeduju-oggi-tomic|title=Oni pobjeđuju: Oggi Tomić|last=Ognjen Oggi Tomić|date=4 September 2014|work=Al Jazeera Balkans|language=bs|accessdate=7 January 2017}}</ref> | |- |''Epizoda u životu berača željeza'' |Данис Тановиќ | | |Влегол во 63-тиот Берлински меѓународен филмски фестивал; Големата награда на жирито ([[Берлински меѓународен филмски фестивал|Сребрена Мечка]]) Данис Тановиќ; Сребрена Мечка за најдобар глумец Назиф Мујиќ |- | '''[[2017 во филмот|2017]]''' |- |''Muškarci ne plaču'' |Ален Дрљевиќ | | | |- |} == Поврзано == *[[Светска кинематографија]] *[[Босанско-херцеговски филмски фестивал]] *[[Сараевски филмски фестивал]] == Наводи == <references group="" responsive=""></references> == Надворешни врски == * [https://us.imdb.com/Sections/Countries/Bosnia-Herzegovina/ Босански филм] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080509072608/http://us.imdb.com/Sections/Countries/Bosnia-Herzegovina/ |date=2008-05-09 }} на [[Семрежна филмска база на податоци|Семрежната филмска база на податоци]] [[Категорија:Кинематографија на Босна и Херцеговина]] okrh8p4slc3llons0tipb19ttpqwzyp 0 1225504 5537902 4575827 2026-04-11T23:12:25Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537902 wikitext text/x-wiki '''„Човекот со златната рака“''' ([[англиски]]: ''The Man with the Golden Arm'') – американски [[филм]] од 1955 година, во [[режија]] на [[Ото Премингер]] (Otto Preminger) по [[сценарио]]то на Волтер Њуман (Walter Newman) и Луис Мелцер (Lewis Meltzer). Филмот, заснован на истоимениот [[роман]] на Нелсон Алгрен, бил еден од првите успешни филмови поврзани со дрогата и бил номиниран за „[[Оскар]]“ во три категории: најдобар глумец (Синатра), најдобра музика ([[Елмер Бернстајн]]) и најдобра [[сценографија]]. Главните улоги ги играат: [[Френк Синатра]], [[Ким Новак]], [[Елинор Паркер]] и Арнолд Стенг. Филмот претставувал нов успех на Синатра, а придонел и за зголемувањето на популарноста на тогашната млада глумица Ким Новак која ја имала првата улога во престижен филм.<ref name="raspored.hrt.hr">[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2021-06-12 HRT, Čovjek sa zlatnom rukom, američki film (пристапено на 12.6.2021)]</ref> ==Синопсис== По шестмесечно лечење од зависноста од [[дрога]], Френки Машин (го игра Синатра) се враќа во [[Чикаго]] со намера да зпаочне нов живот како [[Тапани|тапанар]]. Меѓутоа, неговите познаници и неподвижната супруга Зош (ја игра Паркер) го наговараат да ја искористи својата „златна рака“ и да игра [[покер]] со цел да заработи повеќе пари. Комарот, заедно со опкружувањето и незадоволството поради откажувањето од [[музика]]та, повторно го носат Френки во прегратката на дрогата, но неговата млада сосетка Моли (ја игра Новак) успева да го наговори да се пријави на аудицијата за тапанар во еден музички состав. По неуспехот на аудицијата, неговата состојба уште повеќе се влошува, а тој, иако невин, се наоѓа и на мета на [[полиција]]та...<ref name="raspored.hrt.hr"/> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Криминалистички филмови]] [[Категорија:Филмови засновани на романи]] [[Категорија:Филмови поврзани со дрога]] [[Категорија:Филмови поврзани со коцкање]] [[Категорија:Филмови од 1955 година]] [[Категорија:Филмови на Ото Премингер]] [[Категорија:Филмови со Френк Синатра]] [[Категорија:Филмови со Ким Новак]] [[Категорија:Филмови со Елинор Паркер]] 8kpldr46zp3xwkupgurcrb212jzlspk 0 1236048 5537868 4240946 2026-04-11T22:32:46Z Dandarmkd 31127 5537868 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Наум | портрет = Naum Chakarov.JPG | px = 200п | опис = македонски револуционер | родено-име = | роден-дата = {{роден на|||1869}} | роден-место = {{роден во|Струга}}, [[Битолски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-дата = {{починал на и возраст|df=yes|1903|5|21|1869||}} | починал-место = {{починал во|Шипокно}}, [[Битолски Вилает]], [[Османлиска Империја]] | починал-причина = | познат = | занимање = | сопружник = | родители = | деца = }} '''Наум Чакаров''', нарекуван '''Лондра''' ({{роден на|||1869}}-{{починал на|21|мај|1903}}) — [[Македонци|македонски]] деец, учител, војвода и член на Охридското револуционерно началство на [[Македонска револуционерна организација|Македонската револуционерна организација]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://denesen.mk/na-deneshen-den-kraj-ohridskoto-ezero-podmolno-beshe-ubien-vojvodata-naum-chakarov-londra/|title=НА ДЕНЕШЕН ДЕН: Крај Охридското Езеро подмолно беше убиен војводата Наум Чакаров – Лондра|work=Denesen.mk|language=mk-MK|accessdate=2020-01-22}}</ref> == Животопис == [[Податотека:Гробен споменик на Наум Чакаров.jpg|200п|мини|лево|Гробниот споменик во дворот на [[Шипокнички манастир|Шипокничкиот манастир]]]] Чакаров е роден во градот [[Струга]] во 1869 година. Завршил педагошки курс во [[Солунска машка гимназија „Св. Кирил и Методиј“|Солунската машка гимназија]], а четврти клас гимназија завршил во [[Битола]]. Потоа работел како учител во родниот град. Во 1890 година заминал во [[Бугарија]], каде започнал воена обука во [[Бугарска армија|бугарската војска]], а одреден период работел и како учител во селата [[Сестримо]] и [[Живково]]. Кон крајот на 1896 година се враќа повторно во Македонија, кога станал член на струшкиот комитет на [[Внатрешна македонска револуционерна организација|ВМРО]]. Есента 1901 година се вработил како учител во Охридската гимназија, додека следната година бил избран за секретар на околискиот комитет на ВМРО во [[Охрид]]. Во 1903 година за време на [[Смилевски конгрес|Смилевскиот конгрес]] бил поставен како охридскиот реонски началник. Истата година бил убиен во неразјаснети околности и е верувано дека било грешка. Убиството било извршено од четник на организацијата во близина на брегот на [[Охридско Езеро|Охридското Езеро]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред|Naum Chakarov}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Чакаров, Наум}} [[Категорија:Луѓе од Струга]] [[Категорија:Починати во Шипокно]] [[Категорија:Македонски учители]] [[Категорија:Македонски револуционери]] [[Категорија:Отомански учители]] [[Категорија:Отомански Македонци]] muzkmfte86ufjgtkkbqpav72qzs5env 0 1249054 5537938 5308526 2026-04-12T03:58:16Z Bjankuloski06 332 /* Културната значајност во Македонија */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537938 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Свирачи на тапан и грнета во с. Долнени, Прилепско поле (1945).jpg|мини|Милан Богески, свирач на '''грнета''' „гарнета“ свирејки во с. [[Долнени]], [[Прилепско Поле|Прилепско поле]] (1945)]] '''Грнета''' – народен термин за фабрички произведениот европскиот [[кларинет]] од обичен или бемов штим. Во Македонија не се изработува, ами се увезува. == Културната значајност во Македонија == Репертоарот ѝ е поврзан со репертоарот на составот во кој дејствува. А тоа значи, со репертоарот на чалгаџииските состави, што ќе биде детално изнесен при описот и составот на чалгијата. Дејствувањето на грнетата може да се подели во две етапи: * '''''во ХIХ век и во овој век до втората светска војна''''', исклучиво како чалгаџиски мелодиски инструмент * '''''по втората светска војна''''', каде надвор од чалгаџиските потреби исто така игра улога и во ансабли и солистички, каде наоѓа мошне поголема примена Употребата на грнета во македонската инструментална практика, се јавува кон крајот на ХIХ век, во времето на пелачбарството. Наши печалбари испраќале и донесувале кларинетисти. За совладувањето на техниката на свирењето, многу ги придонеле тогашните воени музичари по турските гаринзони. Од постојаните штимови, најчесто се користи „B“ (Бе) кларинетот. Распостранет е во сите области на Македонија, како во градовите така и во селата. ==Литература== * [[Александар Линин|Линин А]]. 1986. [[Народните музички инструменти во Македонија]]: стр. 88-89. Македонска книга. Скопје. == Надворешни врски == * [[Кларинет]] [[Категорија:Македонски фолклор]] 5mri0nokwyf6nvfj4xclkctoktzqvoc 0 1251604 5537795 5524700 2026-04-11T19:00:55Z Dandarmkd 31127 5537795 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | наставка = а |име=Елизабета Димитрова |портрет= |px= |опис= |роден-дата= {{родена на и возраст|df=yes|1962|7|28}} |роден-место={{роден во|Скопје}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] |националност =[[Македонија|Македонка]] |народност =[[Македонци|Македонка]] |занимање = [[историчар на уметноста]], [[византолог]], [[професор]] }} ''' Елизабета Димитрова ''' ({{родена на|28|јули|1962}}, {{роден во|Скопје}}) — [[Македонија|македонски]] [[историчар на уметноста]], [[византолог]], [[професор]]. ==Животопис== Дипломирала во [[1986]] година на [[Филозофскиот факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во [[Скопје]], добивајќи ја наградата „Франц Манинг“ како најдобар студент на Филозофскиот факултет во декадата [[1976]] - [[1986]] и најдобар студент на [[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“|Универзитетот „Кирил и Методиј“]] во 1986 година. Во академската [[1989]]/[[1990]] година, таа била стипендист на [[Универзитетот во Виена]] преку фондацијата „Готфрид фон Хердер“. Магистрирала на [[Филозофскиот факултет во Белград]] во [[1993]] (ментор – проф. д-р [[Јованка Максимовиќ]]), каде што и докторирала во [[1998]] година (под менторство на проф. д-р [[Иван М. Ѓорѓевиќ]]). Во 1998 година била корисник на стипендијата „Мери Чонкоф“ и остварила престој на посетувачки предавач на [[Универзитетот Темпи]] во [[Аризона]]. Во 1987 година, таа почнала да работи на Филозофскиот факултет во Скопје, каде во [[2008]] година, била избрана за редовен професор. Во [[2001]] и [[2002]] година се стекнала со сертификат за организирање и раководење на Летни школи, семинари и обуки од [[Средноевропскиот универзитет во Будимпешта]]. Во периодот [[2004]]–[[2011]] година, таа била директор на авангардниот Охридски летен универзитет ([[Универзитет Евро-Балкан]]) во рамките на којшто е организирана и првата Летна школа за [[византиска уметност|источноримска уметност]] (2002). Постојан член е на Редакцијата на археожурналот „''[[Folia Archaeologica Balkanica]]''“ кој, во издание на Филозофскиот факултет, посветуван на заслужните современи археолошки авторитети.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.bibliomonde.com/auteur/elizabeta-dimitrova-2260.html/ |title=Elizabeta Dimitrova |accessdate=2020-10-04 |archive-date=2013-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130515192729/http://bibliomonde.com/auteur/elizabeta-dimitrova-2260.html |url-status=dead }}</ref> ==Творештво== Во рамките на својата научна работа, се посветила на проучувањето на [[уметност]]а, [[култура]]та и општествено-културните одлики на ранохристијанската и средновековноримската епоха. Во тој контекст, ги дешифрирала и прва ги објавила програмските, иконографски и ликовни одлики на керамичките [[икони]] од наоѓалиштето [[Виничко Кале]], кои во 90-тите години на 20 век, станале една од главните археолошки знаменитости на [[Балкан]]от. Го идентификувала програмскиот и иконографски концепт на фреските во [[Епископската базилика]] во [[Стоби]] врз основа на фрагментарно зачуваните делови на украсот од 4 столетие. Голем дел од нејзините научни трудови посветен е на анализата и контекстуализацијата на симболичните значења на иконографија та на ранохристијанските мозаици во [[Стоби]], [[Хераклеја Линкестис]] и антички [[Лихнид]]. Посебно внимание во нејзините истражување е посветено на моделите на визуелизација на догматските пораки преку симболичниот јазик на уметничкиот израз во периодот 3–6 век (во римските [[катакомби]], на мозаиците во [[Равена]], во доменот на камената пластика од [[Средоземје|средоземското]] подрачје). Во сферата на источноримската ликовна култура, монографски ја обработила црквата посветена на [[Црква „Успение на Пресвета Богородица“ - Матејче]] (најголемиот средновековен сликан ансамбл на македонската територија) и прецизно ја определила хронологијата на градбата и на изведениот [[живопис]]. Исто така, ги контекстуализирала фрескоаранжманите во определен број средновековни цркви на [[македонска]]та територија ([[Нерези]] , [[Курбиново]], [[Вељуса]], [[Водоча]], [[Црква „Св. Андреја“ - Матка]], [[Марков манастир]], итн.) Во своите истражувања на средновековната културна [[историја, најголемо внимание посветила на проучувањето на социо-културните димензии на ктиторските аранжмани на определени авторитети од круговите на црковната, световната власт и [[благородништво]]то, како и на анализата на стилските и естетските одлики на балканските фрескоателјеа од епохата на 13 и 14 столетие. Со свои реферати учествувала на 53 домашни и меѓународни научни собири и била раководител на 29 меѓународни проекти.<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://search.library.utoronto.ca/details?3429844&uuid=57ffd858-6162-4b71-82ad-bb6e34afdd8e/ |title=Najstarite hristijanski simboli |accessdate=2020-10-04 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008205305/https://search.library.utoronto.ca/details?3429844&uuid=57ffd858-6162-4b71-82ad-bb6e34afdd8e/ |url-status=dead }}</ref>,<ref>[https://www.amazon.co.uk/Mac%C3%A9doine-Byzantine-Histoire-mac%C3%A9donien-si%C3%A8cle/dp/2352780004/ Macédoine Byzantine]</ref>,<ref>[https://www.academia.edu/10414726/IN_THROUGH_THE_INNER_DOOR_THE_MOSAIC_IN_THE_NARTHEX_OF_THE_LARGE_BASILICA_IN_HERACLEA_LYNCESTIS_/ IN THROUGH THE INNER DOOR (THE MOSAIC IN THE NARTHEX OF THE LARGE BASILICA IN HERACLEA LYNCESTIS)]</ref> ==Објавени стручни дела== ===Библиографија === * Керамичките релјефи од Виничкото Кале, Скопје 1993/Ceramic Reliefs of the Vinica Kale, Skopje 1995 <ref>[https://books.google.mk/books/about/Kerami%C4%8Dkite_reljefi_od_Vini%C4%8Dkoto_Kale.html?id=bfzVAAAAMAAJ&redir_esc=y/ Keramičkite reljefi od Viničkoto Kale]</ref> * Најстарите христијански симболи, Скoпје 1995 <ref>[https://www.worldcat.org/title/najstarite-hristijanski-simboli/oclc/605434224/ Najstarite hristijanski simboli]</ref> * Виничките теракоти, Скopje 2000 <ref>[https://www.goodreads.com/book/show/25322987/ Виничките теракоти]</ref> * Средновековни фрески во Македонија, Скопје 2000 <ref>[https://www.worldcat.org/title/srednovekovni-freski-vo-makedonija-medieval-frescoes-in-macedonia/oclc/56535355?referer=di&ht=edition/ Medieval frescoes in Macedonia]</ref> * Манастир Матејче, Скopje 2002 <ref>[https://www.worldcat.org/title/manastir-matejce/oclc/55758039/ Manastir Matejče]</ref> * Macedonia. L’arte medioevale, Milano 2006/Византиска Македонија, Скопје 2006/ Macedoine Byzantine. Histoire de l’Art Macédonien du IXe au XIVe siècle, Thalia, Paris 2006 (во соавторство со С. Коруновски) <ref>[https://www.worldcat.org/title/vizantiska-makedonija-istorija-na-umetnosta-na-makedonija-od-ix-do-xv-vek/oclc/173251694/editions?referer=di&editionsView=true/ Византиска Македонија]</ref> * Охрид - богатството на светот, Скопје 2007<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://kupikniga.mk/product/ohrid-bogatstvoto-na-svetot/ |title=Охрид богатството на светот |accessdate=2020-10-04 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008100523/https://kupikniga.mk/product/ohrid-bogatstvoto-na-svetot/ |url-status=dead }}</ref> * Седум споменици на културата во Скопје и скопско, Скопје 2009/Skopje. Seven Monuments of Art and Architecture, Skopje 2010 Les Arts Sacrès de Sept Monuments à Skopje et dans ses environs du XIIe au XIXe siècle, Skopje 2012<ref>[http://makedonida.org/projects/%D1%81%D0%B5%D0%B4%D1%83%D0%BC-%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BC%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%98/ Седум споменици на културата во скопје и скопско ]</ref> * Охрид Sub specie aeternitatis, Охрид 2011 (во соавторство со П. Кузман)<ref>[https://www.worldcat.org/title/ohrid-sub-specie-aeternitatis/oclc/778703252/ Ohrid sub specie aeternitatis]</ref> * Painting and Architecture in Medieval Macedonia, Skоpje 2011 (во соавторство со С. Коруновски)<ref>[https://kupikniga.mk/product/painting-and-architecture-in-medieval-macedonia-artist-and-works-of-art/ Painting and architecture in medieval Macedonia : artist and works of art]{{Мртва_врска|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Матка. Културно наследство, Охрид 2011 (во соавторство со В. Лилчиќ, К. Антевска и А. Василевски) * Виничката мистерија. Керамичката ризница од Доцноантичкото Кале /The Vinica Mystery. The Ceramic Treasuries of a Late Antique Fortress, Vinica 2012<ref>[https://books.google.mk/books/about/%D0%92%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%BC%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B8j%D0%B0.html?id=WEvskQEACAAJ&redir_esc=y/ Vinica mystery]</ref> * The Painterly Horizons of the Frescoes of the Episcopal Basilica: Iconographic Design, Symbolic Configuration, Stylistic Modularities, Early Christian Wall Paintings from the Episcopal Basilica in Stobi, Stobi 2012<ref>[http://www.stobi.mk/upload/pdf/Early%20Christian%20Wall%20Paintings%20from%20the%20Episcopal%20Basilica%20in%20Stobi.pdf]</ref> * Македонија. Милениумски културно-историски факти (еден од авторите на енциклопедијата и уредник), Скопје 2013<ref>[https://kupikniga.mk/product/makedonija-mileniumski-kulturno-istoriski-fakti/ Македонија : милениумски културно-историски факти]{{Мртва_врска|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * Seven Medieval Churches in the Republic of Macedonia, Skопје 2014/ Седум средновековни цркви во Република Македонија, Скопје 2015 (во соавторство со Г. Велков)<ref>[https://www.worldcat.org/title/sedum-srednovekovni-crkvi-vo-republika-makedonija/oclc/936633316/editions?referer=di&editionsView=true/ Седум средновековни цркви во Република Македонија]</ref> * The Church of Saint Panteleimon at Nerezi, Skопје 2015/Црквата Свети Пантелејмон во Нерези, Скопје 2016<ref>[https://www.academia.edu/17654954/The_Church_of_Saint_Panteleimon_at_Nerezi_Office_for_Protection_of_Cultural_Heritage_Skopje_2015/ Црквата Свети Пантелејмон во Нерези]</ref> * The Church of Saint George at Kurbinovo, Skопје 2016/Црквата Свети Ѓорѓи во Курбиново, Скопје 2016<ref>[https://www.academia.edu/31047092/THE_CHURCH_OF_SAINT_GEORGE_AT_KURBINOVO_The_most_significant_values_of_the_cultural_and_natural_heritage/Црквата Свети Ѓорѓи во Курбиново ]</ref> * The Church of the Virgin Eleoussa at Veljusa, Skоpje 2016/Црквата Света Богородица Елеуса во Велјуса, Скопје 2016 <ref>[https://www.academia.edu/31047105/THE_CHURCH_OF_THE_HOLY_VIRGIN_ELEOUSSA_AT_VELJUSA_The_most_significant_values_of_the_cultural_and_natural_heritage/ The Church of the Virgin Eleoussa at Veljusa, Skоpje 2016]</ref> * The Church of the Holy Mother of God at Matejče, Skопје 2016/Црквата Света Богородица во Матејче, Скопје 2016<ref>[https://www.academia.edu/38657122/%D0%A6%D1%80%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%B0_%D0%A1%D0%B2%D0%B5%D1%82%D0%B0_%D0%91%D0%BE%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D1%86%D0%B0_%D0%9C%D0%B0%D1%82%D0%B5%D1%98%D1%87%D0%B5/ Црквата Света Богородица во Матејче]</ref> * The Terracotta Relief Plaques from Vinica, Skопје 2016/Керамичките релјефни плочи од Виница, Скопје 2016 <ref>[https://www.academia.edu/38657128/%D0%9A%D0%B5%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B8%D1%87%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5_%D1%80%D0%B5%D0%BB%D1%98%D0%B5%D1%84%D0%BD%D0%B8_%D0%BF%D0%BB%D0%BE%D1%87%D0%B8_%D0%BE%D0%B4_%D0%92%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D1%86%D0%B0/ Керамичките релјефни плочи од Виница]</ref> * Perception of Beauty (with co-authors), Rijeka 2017<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.intechopen.com/books/perception-of-beauty/ |title=Byzantine... |accessdate=2020-10-04 |archive-date=2020-10-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201008124152/https://www.intechopen.com/books/perception-of-beauty/ |url-status=dead }}</ref> * Охридската архиепископија: историја, култура, традиции, идентитет, Скопје 2018 * Скопје. Осум милениуми живот, култура, творештво, Скопје. 2019 (во соавторство со Д. Митревски, В. Лилчиќ Адамс и Е. Манева)<ref>[https://www.academia.edu/41899282/SKOPJE_Osum_Mileniumi_zivot_kultura_i_tradicija/ Скопје. Осум милениуми живот, култура, творештво ]</ref> * Seven Medieval Churches in the Region of Pelagonia and Prespa, Skopje 2019<ref>[http://makedonida.org/projects/seven-churches-in-the-region-of-pelagonia-mariovo-and-prespa/?lang=en/ Seven Churches in the Regions of Pelagonia, Mariovo and Prespa ]</ref> * The Church of Saint Demetrius (King Marko’s Monastery) at Sušica, Skopje 2020/Црквата Свети Димитрија (Марков манастир) во Сушица, Скопје 2020<ref>[https://www.academia.edu/42603506/The_Church_of_Saint_Demetrius_King_Markos_Monastery_at_Sushica_Calamus_Publishers_Skopje/ Црквата Свети Димитрија (Марков манастир) во Сушица]</ref> * The Church of Saint Andreas In the Gorge of Matka, Skopje 2020/Црквата Свети Андреја во кањонот Матка, Скопје 2020<ref>[https://www.academia.edu/42603540/The_Church_of_Saint_Andreas_In_the_Gorge_of_Matka_Calamus_Publishers_Skopje/ Црквата Свети Андреја во кањонот Матка]</ref>, и * 120 научни трудови објавени во домашната и меѓународната периодика<ref>[https://ukim.academia.edu/ElizabetaDimitrova/ Elizabeta Dimitrova]</ref> ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://uzkn.gov.mk/mk/%D0%BF%D1%83%D0%B1%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%B0%D1%86%D0%B8%D0%B8-2/ Проект: Најзначајните вредности од областа на културното и природно наследство на Република Македонија] *[https://www.academia.edu/19924797/Folia_Archaeologica_Balkanica_III_Faculty_of_Philosophy_Publishers_Skopje_2015?auto=download/ Folia Archaeologica Balkanica] *[http://pbf.edu.mk/povik-za-ucestvo/ ВТОРА ЛЕТНА ШКОЛА СВ. КЛИМЕНТ] *[https://www.intechopen.com/profiles/201062/elizabeta-dimitrova/ Depiction of Saintly Images in Byzantine Mural Painting] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20201009071506/https://www.intechopen.com/profiles/201062/elizabeta-dimitrova/ |date=2020-10-09 }} *[https://www.amazon.com/Elizabeta-Dimitrova/e/B001JO4JEE%3Fref=dbs_a_mng_rwt_scns_share/ Libros de Elizabeta Dimitrova] *[http://opac.regesta-imperii.de/lang_en/autoren.php?name=Dimitrova%2C+Elizabeta/ Publications »Dimitrova, Elizabeta«] *[https://ukim.academia.edu/ElizabetaDimitrova/ Most widely held works by Elizabeta Dimitrova] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Димитрова, Елизабета}} [[Категорија:Македонски историчари на уметноста]] [[Категорија:Македонски византолози]] [[Категорија:Македонски универзитетски професори]] [[Категорија:Добитници на наградата „Франц Манинг“]] [[Категорија:Професори на Филозофскиот факултет - Скопје]] [[Категорија:Апсолвенти на Филозофскиот факултет - Скопје]] [[Категорија:Магистри на Белградскиот универзитет]] [[Категорија:Доктори на Белградскиот универзитет]] rc0ymlvp7gvn9ej88oqx9kpc1h7i7sd 0 1253495 5537945 5375482 2026-04-12T03:58:55Z Bjankuloski06 332 /* Ширењето на кризата надвор од Азија */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537945 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Asian Financial Crisis EN vector.svg|мини|368x368пкс|Земјите најмногу погодени од азиската финансиска криза во 1997 година]] '''Азиската финансиска криза''' — период на [[финансиска криза]] што зафатила голем дел од [[Источна Азија]] и [[Југоисточна Азија]], почнувајќи од јули [[1997]] година и ги зголемила стравувањата од економско распаѓање во светот поради т.н. „[[финансиска зараза]]“. Кризата започнала во [[Тајланд]] (позната во Тајланд како „''криза на Том Јам Кунг''“; [[Тајландски јазик|тајландски]]: วิกฤต ต้มยำ กุ้ง) на [[2 јули]], со финансиски колапс на [[тајландски бах|тајландскиот бах]], откако тајландската влада била принудена да [[Флуктуирачки девизен курс|лебди]] со бахот поради недостаток на девизи за поддршка на нејзината валута која била [[Врзан девизен курс|врзана]] за [[Американски долар|американскиот долар]]. Повлекување на капиталот следело скоро веднаш, започнувајќи меѓународна верижна реакција. Во тоа време, Тајланд се стекнал со товар на [[надворешен долг]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.euromoney.com/Article/1005746/When-the-world-started-to-melt.html|title=Asian Financial Crisis: When the World Started to Melt|work=EuroMoney|url-access=subscription|accessdate=16 November 2015|archive-date=2017-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20170608084312/http://www.euromoney.com/Article/1005746/When-the-world-started-to-melt.html|url-status=dead}}</ref> Како што се ширела кризата, поголемиот дел од Југоисточна Азија и [[Јапонија]] забележале пад на валутите,<ref>{{Наведено списание|last=Yamazawa|first=Ippei|date=September 1998|title=The Asian Economic Crisis and Japan|url=http://www.ide.go.jp/English/Publish/Periodicals/De/pdf/98_03_05.pdf|journal=The Developing Economies|volume=36|issue=3|pages=332–351|doi=10.1111/j.1746-1049.1998.tb00222.x|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924032900/http://www.ide.go.jp/English/Publish/Periodicals/De/pdf/98_03_05.pdf|archive-date=24 September 2015|access-date=16 November 2015}}</ref> девалвирани берзи и други цени на активата и неверојатен пораст на приватниот долг.<ref>Kaufman: pp. 195–6</ref> [[Индонезија]], [[Јужна Кореја]] и [[Тајланд]] биле земјите најпогодени од кризата. [[Хонгконг]], [[Лаос]], [[Малезија]] и [[Филипини]] исто така биле повредени од падот. Помалку биле погодени [[Брунеј]], [[Народна Република Кина|Кина]], [[Сингапур]], [[Република Кина|Тајван]] и [[Виетнам]], иако сите страдале од губење на побарувачката и довербата во целиот регион. [[Јапонија]] исто така била погодена, иако помалку значајна. Односите на надворешниот долг кон БДП се зголемиле од 100% на 167% во четирите големи економии на [[Здружение на нации од Југоисточна Азија|Здружението на нации од Југоисточна Азија]] (АСЕАН) во периодот 1993–96 година, а потоа се зголемиле и над 180% за време на најтешката криза. Во [[Јужна Кореја]], коефициентите пораснале од 13% на 21%, а потоа достигнале дури 40%, додека другите северно новоиндустријализирани земји поминале многу подобро. Само во Тајланд и [[Јужна Кореја]] се зголемиле стапките на за извоз.<ref>{{Наведено списание|date=August 2003|title=Key Indicators of Developing Asian and Pacific Countries 2003|url=http://www.adb.org/publications/key-indicators-developing-asian-and-pacific-countries-2003|journal=Asian Development Bank|access-date=16 November 2015}}</ref> Иако повеќето влади на Азија имале навидум здрава [[фискална политика]], [[Меѓународен монетарен фонд|Меѓународниот монетарен фонд]] (ММФ) се вклучил во иницијатива на програма вредна 40 милијарди долари за стабилизирање на валутите на [[Јужна Кореја]], Тајланд и [[Индонезија]], економии особено погодени од кризата. Напорите за запирање на глобалната економска криза сепак не направиле многу за да се стабилизира домашната состојба во [[Индонезија]]. По 30 години на власт, индонезискиот претседател Сухарто бил принуден да се повлече од функцијата на 21 мај 1998 година во пресрет на раширените немири, кои следеле по наглите зголемувања на цените предизвикани од драстичното обезвреднување на [[Индонезиска рупија|индонезиската рупија]]. Ефектите од кризата траеле до 1998 година. Во 1998 година, растот на [[Филипините]] паднал буквално на нула. Само [[Сингапур]] и Тајван се покажале релативно изолирани од шокот. Кон 1999 година, аналитичарите виделе знаци дека економиите во Азија започнуваат да се опоравуваат.<ref>Pempel: pp 118–143</ref> По кризата, економиите во регионот работеле кон финансиска стабилност и подобар финансиски надзор.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.adbi.org/files/2012.08.28.wp377.central.banking.financial.stability.asia.pdf|title=Central Banking for Financial Stability in Asia|last=Kawai|first=Masahiro|last2=Morgan|first2=Peter J.|date=2012|work=ADBI Working Paper 377|publisher=Asian Development Bank Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20121018154416/http://www.adbi.org/files/2012.08.28.wp377.central.banking.financial.stability.asia.pdf|archive-date=18 October 2012}}</ref> До 1999 година, Азија привлекла скоро половина од вкупниот прилив на [[капитал]] во [[Земја во развој|земјите]] во [[Земја во развој|развој]]. Економиите на Југоисточна Азија особено одржувале високи каматни стапки привлечни за странските инвеститори кои бараат висока стапка на принос. Како резултат на тоа, економиите во регионот добиле голем прилив на пари и доживеале драматичен пораст на цените на активата. Во исто време, регионалните економии на Тајланд, [[Малезија]], [[Индонезија]], [[Сингапур]] и [[Јужна Кореја]] доживеале високи стапки на раст, од 8-12% БДП, во доцните 1980-ти и раните 1990-ти. Ова достигнување било широко прифатено од финансиските институции, вклучувајќи ги ММФ и [[Светска банка]], и станало познато како дел од „А[[Четири азиски тигри|зиското економско чудо]] “. ==Причините за настанувањето на Азиската криза== === Кредитните балони и фиксните девизни курсеви === Причините за дебаклот се многу и спорни. Економијата на Тајланд се развила во економски балон поттикнат од [[топли пари]]. Сè повеќе и повеќе се барало додека големината на балонот растела. Истиот тип на ситуација се случила во [[Малезија]] и [[Индонезија]], кои имале дополнителна компликација на, она што било наречено „другарски капитализам “.<ref>Hughes, Helen. Crony Capitalism and the East Asian Currency Financial 'Crises'. ''Policy''. Spring 1999.</ref> Краткорочниот проток на капитал бил скап и честопати многу условен за брз [[Заработка|профит]]. Парите за развој отишле во голема мерка неконтролирано само на одредени луѓе - кај оние кои се најблиску до центрите на моќ.<ref>Blustein: p. 73</ref> Во средината на 90-тите години, Тајланд, [[Индонезија]] и [[Јужна Кореја]] имале голем дефицит на приватната тековна сметка, а одржувањето на [[Врзан девизен курс|фиксните девизни курсеви го]] поттикнувале надворешното задолжување кое довело до прекумерна изложеност на [[Валутен ризик|девизен ризик]] и во финансискиот и во корпоративниот сектор. Во средината на 90-тите, серија надворешни шокови започнале да го менуваат економското опкружување. [[Девалвација]]та на кинескиот [[Кинески јуан|јуан]] и јапонскиот [[Јапонски јен|јен се]] должи на Договорот од Плаза од 1985 година, зголемувањето на каматните стапки во САД што довело до силен американски долар и наглиот пад на цените на полупроводниците, сето тоа негативно влијаело на нивниот раст.<ref>[http://www.frbsf.org/econrsrch/wklyltr/wklyltr98/el98-24.html FRBSF Economic Letter : What Caused East Asia's Financial Crisis?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20130514045814/http://www.frbsf.org/econrsrch/wklyltr/wklyltr98/el98-24.html |date=2013-05-14 }} 7 August 1998</ref> Како што [[Економија на САД|американската економија се]] опоравувала од рецесија на почетокот на 90-тите години, [[Федерални резерви на САД|Банката на федералните резерви]] на [[Федерални резерви на САД|САД]] под раководство на Алан Гринспен започнала да ги зголемува каматните стапки на САД за да ја намали инфлацијата. Ова ги направило [[Соединетите Американски Држави]] поатрактивно одредиште за инвестиции во однос на [[Југоисточна Азија]], која привлекувала топол прилив на пари преку високи краткорочни каматни стапки, и ја зголемило вредноста на американскиот долар. За земјите од Југоисточна Азија кои имале валути врзани за американскиот долар, повисокиот американски долар предизвикал нивниот сопствен извоз да стане поскап и помалку конкурентен на глобалните пазари. Во исто време, растот на извозот на [[Југоисточна Азија]] драматично забавил во пролетта 1996 година, влошувајќи ја позицијата на нивната тековна сметка. Некои економисти го напредувале растечкиот извоз на [[Кина]] како фактор што придонесува за забавување на растот на извозот на земјите од [[АСЕАН]], иако овие економисти сметаат дека главната причина за нивната криза е прекумерната шпекулација со недвижнини. Кина започнала делотворно да се натпреварува со другите азиски извозници, особено во 90-тите години од минатиот век, по спроведувањето на голем број реформи насочени кон извозот. Други економисти го оспоруваат влијанието на [[Кина]], истакнувајќи дека и [[АСЕАН]] и [[Кина]] доживеале истовремен брз раст на извозот во раните 90-ти.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=l07ak-yd6DAC&q=%22Bangkok+Declaration%22+ASEAN&pg=RA1-PA311|title=The Asia-Pacific Profile|last=Bernard Eccleston|last2=Michael Dawson|last3=Deborah J. McNamara|publisher=Routledge (UK)|year=1998|isbn=978-0-415-17279-0}}</ref> Многу економисти сметаат дека азиската криза не е создадена од пазарната психологија или технологија, туку од политиките што ги искривуваат стимулациите во односот заемодавател-заемопримач. Како резултат на големи количини на [[кредит]], кој станува достапен создава висока балонска економска клима, и ги зголемува цените на средствата до неодржливо ниво.<ref>[http://web.mit.edu/krugman/www/FIRESALE.htm FIRE-SALE FDI] by [[Paul Krugman]].</ref> Овие цени на активните средства на крајот почнале да паѓаат, предизвикувајќи физичките лица и компании да не плаќаат за долговите. === Паника меѓу заемодавателите и повлекување на капиталот === Паниката меѓу заемодавателите довела до големо повлекување на капиталот од земјите зафатени со кризата, предизвикувајќи кредитна криза и понатамошни банкротства. Покрај тоа, додека странските инвеститори се обиделе да ги повлечат своите пари, [[Девизен пазар|девизниот пазар]] бил преплавен со валути на земјите во криза, ставајќи амортизациски притисок врз нивните курсеви. За да спречат колапс на вредностите на валутите, владите на овие земји ги зголемиле домашните каматни стапки на премногу високи нивоа (да помогнат во намалувањето на преносот на капитал со тоа што заемот ќе биде попривлечен за инвеститорите) и интервенирале на девизниот пазар, купувајќи вишок домашна валута на [[Врзан девизен курс|фиксната размена стапка]] со [[девизни резерви]]. Ниту еден од овие одговори на политиката не може да се одржи долго. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2020)">потребно е цитирање</span>]]'' &#x5D;</sup> Многу високите каматни стапки, што можат да бидат исклучително штетни за здравата економија, направиле дополнителен хаос во економиите во веќе кревката држава, додека централните банки ги обезвреднувале девизните резерви. Кога станало јасно дека бранот капитал што бега од овие земји нема да се запре, властите престанале да ги бранат нивните фиксни курсеви и дозволиле да [[Флуктуирачки девизен курс|варираат]] нивните валути. Резултирачката амортизирана вредност на тие валути значело дека обврските деноминирани во странска валута значително растат во услови на домашна валута, предизвикувајќи повеќе банкроти и дополнително продлабочување на кризата. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (June 2020)">потребно е цитирање</span>]]'' &#x5D;</sup> Други економисти, вклучувајќи ги [[Џозеф Стиглиц]] и [[Џефри Сакс]], ја минимизирале улогата на реалната економија во кризата во споредба со финансиските пазари. Брзината со која се случила кризата ги поттикнало Сакс и другите да ја споредат со класична банкарска криза пред[[Банкарска криза|водена]] од ненадеен ризичен шок. Сакс посочил на строгите монетарни и контракциони фискални политики што ги спровеле владите по совет на ММФ во пресрет на кризата, додека Фредерик Мишкин укажал на улогата на [[асиметрични информации]] на финансиските пазари што довело до т.н. „однесување како стадо“. Кризата привлекла интерес од [[Економско поведение|економисти]] во [[Економско поведение|однесувањето,]] заинтересирани за [[Економско поведение|психологија на пазарот]].<ref>{{Наведена книга|title=Crisis management : master the skills to prevent disasters|last=Goel|first=Suresh|publisher=Global India Publications|year=2009|isbn=9789380228082|location=New Delhi|page=101}}</ref> Друга можна причина за ненадејниот ризичен шок може да се припише и на предавањето на суверенитетот на Хонгконг на 1 јули 1997 година. Во текот на 90-тите години, топлите пари се префрлале во регионот на Југоисточна Азија преку финансиските центри, особено во Хонгконг. Инвеститорите честопати не знаеле за реалните основи или профили на ризик на соодветните економии и откако кризата го зафатил регионот, политичката несигурност во врска со иднината на Хонгконг како азиски финансиски центар довело некои инвеститори да се повлечат од Азија. Ова намалување на инвестициите само ги влошило финансиските услови во Азија <ref>{{Наведени вести|url=http://spyonstocks.com/history-lesson-asian-financial-crisis/|title=History Lesson: Asian Financial Crisis|last=Ho|first=Sam|date=19 September 2011|work=Spy on Stocks|access-date=16 November 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151117133309/http://spyonstocks.com/history-lesson-asian-financial-crisis/|archive-date=17 November 2015}}</ref> (последователно довело до депрецијација на тајландскиот бахт на 2 јули 1997 година).<ref>Stiglitz: pp. 12–16</ref> Неколку студии на случај на тема примена на мрежна анализа на финансиски систем помагаат да се објасни меѓусебната поврзаност на [[Финансиски пазар|финансиските пазари]], како и значењето на робусноста на центрите (или главните јазли).<ref name="AFC-NA-12">{{Наведена мрежна страница|url=http://mfi.uchicago.edu/sysrisk/sysrisk_summary.pdf|title=Measuring Risk – A network analysis|date=15 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20130503082823/https://bfi.uchicago.edu/sysrisk/sysrisk_summary.pdf|archive-date=2013-05-03|accessdate=15 January 2018}} University of Chicago</ref> Какви било [[Екстерналија|негативни надворешни влијанија]] во центрите создаваат бран ефект преку финансискиот систем и економијата (како и сите поврзани економии) како целина.<ref name="AFC-NA-14">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.institutlouisbachelier.org/risk2011/papers/Session_3_Taylan_Eren_Yenilmez_slides.pdf|title=Analyzing Systemic Risk with Financial Networks During a Financial Crash|date=10 March 2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20121120075648/http://www.institutlouisbachelier.org/risk2011/papers/Session_3_Taylan_Eren_Yenilmez_slides.pdf|archive-date=20 November 2012|accessdate=8 December 2015}}</ref> Министрите за надворешни работи на 10-те земји на [[АСЕАН]] верувале дека добро координираната манипулација со нивните валути е намерен обид за дестабилизација на економиите на АСЕАН. Малезискиот премиер [[Махатир Мохамад]] го обвинил [[Џорџ Сорос]] дека ја уништил економијата на [[Малезија]] со „''огромни валутни шпекулации''“. Сорос [[Џорџ Сорос|тврдел дека бил купувач]] на [[Малезиски ринггит|ринггитот]] за време на неговиот пад, откако го продал кратко во 1997 година. На 30-тиот министерски состанок на [[АСЕАН]] одржан во [[Субанг Јаја]], [[Малезија]], министрите за надворешни работи издале заедничка декларација на [[25 јули]] 1997 година во која изразиле сериозна загриженост и повикале на натамошно интензивирање на соработката на [[АСЕАН]] за зачувување и унапредување на интересот на АСЕАН во оваа насока. Случајно, на истиот ден, централните банкари на повеќето погодени земји биле на состанокот EMEAP (Извршен состанок на Источна Азија и Тихи Океан) во [[Шангај]] и тие не успеале да го направат оперативниот „''Нов аранжман за позајмување''“. Една година порано, министрите за финансии од истите овие земји присуствувале на 3-тиот состанок на министрите за финансии на АПЕК во [[Кјото]], [[Јапонија]], на 17 март 1996 година и според таа заедничка декларација, тие не биле во можност да ги удвојат износите достапни според „''Општиот договор''“ и „ ''Механизмот за итни финансии'' “. Кризата може да се смета како неуспех на соодветно градење на капацитет на време за да се спречи валутна шпекулација. Сепак, оваа хипотеза немала голема поддршка кај економистите, кои тврделе дека ниту еден инвеститор не може да има доволно влијание на пазарот за успешно да ги манипулира вредностите на валутите. Покрај тоа, нивото на организација што е потребно за да се координира масовниот егзодус на инвеститори од валутите на Југоисточна Азија, со цел да се изманипулираат со нивните вредности, оваа можност е далечна.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" data-ve-ignore="true" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2010)">потребно е цитирање</span>]]'' &#x5D;</sup> {| class="wikitable" |+ Временски редослед на настаните за време на Азиската криза во 1997 и во 1998 година.<ref>J. Ashok Robin, ''International Corporate Finance''. New York: McGraw-Hill/Irwin, 2011, 106.</ref><ref>Dileep Mehta and Hung-Gay Fung, ''International Bank Management''. Blackwell Publishing, 2004, стр. 246-247.</ref> |- ! Дата !! Опис |- | 15 мај 1997|| [[Тајланд]] почнал да ги контролира внатрешниот и меѓународниот промет со бахтот. |- | 2 јули 1997|| Откако неколку недели спекулаторите го продавале [[Тајландски бахт|тајландскиот бахт]], [[Централна банка на Тајланд|централната банка на Тајланд]] објавила дека преминува кон раководено флуктуирање на бахтот и побарала техничка помош од ММФ. |- | 11 јули 1997 || [[Индонезија]] го проширила опсегот на дозволеното движење на курсот на [[Индонезиска рупија|рупијата]] од 8 на 12 %; Филиписнката централна банка го проширува опсегот на дозволеното движење на филипинското песо. |- | 14 јули 1997 || [[Малезија]] се откажала од одбраната на курсот на [[рингит]]от. |- | 24 јули 1997 || Премиерот на Малезија, [[Махатир Мохамад]] остро ги нападнал „злонамерните спекулатори“. |- | 28 јули 1997|| Тајланд побарал пакет за спасување од ММФ; малезискиот рингит опаднал за 4,8 %. |- | 5 август 1997|| Тајланд го објавил планот за штедење, како дел од договорот со ММФ. |- | 10 август 1997|| Во Јапонија се проширил скандалот со кредитите на еден рекетар поради што дел од членовите на одборот на директори на ''Yamaichi Securities'' си дале оставка. |- | 14 август 1997|| Индонезиската рупија почнала слободно да флуктуира. |- | 20 август 1997|| ММФ му одобрил на Тајланд кредит во износ од 3,9 милијарди долари. |- | 24 август 1997|| Малезискиот премиер го обвинил [[Џорџ Сорос]] со зборовите: „Сите овие земји потрошија 40 години обидувајќи се да ги изградат своите економии, а тогаш се појави морон како Џорџ Сорос.“ |- | 27 август 1997|| Јапонија објавила дека ќе ги задржи нискиет каматни стапки за да ја закрепне економијата. |- | 4 септември 1997|| Во Малезија биле откажани или одложени неколку проекти вредни повеќе милијарди долари. |- | 17 септември 1997|| Агенцијата [[Стандард и Пурс]] го намалила [[Кредитен рејтинг|рејтингот]] на седум [[финансиски институции]] во Тајланд. |- | 24 септември 1997|| Неколку поранешни и тековни високи раководители на [[Даива]] и на [[Јамаичи]] биле уапсени или си дале оставка. |- | 1 октомври 1997|| Малезија повикала на целосна забрана на трговијата со девизи. |- | 8 октомври 1997|| Индонезија побарала помош од ММФ. |- | 16 октомври 1997|| Тајланд ги преправил прогнозите за [[Економски раст|економскиот раст]] за 1997 од 1 % на 2,5 %. |- | 20-23 октомври 1997|| Берзанскиот индекс во Хонгконг паднал за 23 % во текот на три дена. |- | 22 октомври 1997|| [[Централна банка на Индонезија|Централната банка на Индонезија]] подготвила план за спасување кој предвидувал затворање на проблематичните банки. |- | 27 октомври 1997|| Цените на [[Акција (финансии)|акциите]] во САД опаднале за 7 %. |- | 28 октомври 1997|| Цените на акциите во Русија опаднале за 23 %. |- | 29 октомври 1997|| Политичка нестабилност во Тајланд, проследена со оставки во владата. |- | 31 октомври 1997|| ММФ објавил пакет за спас на Индонезија во вредност од 23 милијарди долари. |- | 17 ноември 1997|| [[Јужна Кореја]] се откажала од одбраната на курсот на [[Корејски вон|вонот]]. |- | 20 ноември 1997|| Јужна Кореја го проширила опсегот на дозволеното флуктуирање на вонот од 2,25 на 10 %. |- | 21 ноември 1997|| Јужна Кореја побарала пакет за спас од ММФ. |- | 1 декември 1997|| Севернокорејските банки се нашле на работ на пропаста. |- | 4 декември 1997|| ММФ обезбедил финансиска помош за Јужна Кореја во износ од 57 милијарди долари. |- | 16 декември 1997|| Корејскиот вон започнал слободно да флуктуира. |- | 29 јануари 1998|| Корејската влада и странските кредитори се согласиле да разменат кусорочни кредити во вредност од 24 милијарди долари за кредити со променлива каматна стапка, гарантирана од владата. |- | 9-10 февруари 1998|| ММФ и странските кредитори се спротивставиле на индонезискиот предлог за [[валутен одбор]]. |- | 4 март 1998|| ММФ олеснил определени услови во поглед на макроекономската политика на Тајланд. |- | 1 септември 1998|| Малезискиот премиер Махатир Мохамад презел строги мерки на девизна контрола. |} == Улогата на ММФ == Обемот и сериозноста на колапсите довеле до итна потреба од надворешна интервенција. Бидејќи земјите што се топиле биле меѓу најбогатите во нивниот регион и во светот, и бидејќи биле во прашање стотици милијарди долари, секој одговор на кризата веројатно бил кооперативен и меѓународен. [[Меѓународен монетарен фонд|Меѓународниот монетарен фонд]] создал серија „пакети за спасување“ за најпогодените економии за да им се овозможи да избегнат неисполнување на обврските, врзувајќи ги пакетите со реформите во валутата, банкарството и финансискиот систем <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.imf.org/external/np/speeches/1998/032098.htm|title=The IMF and the Asian Crisis|last=Fischer|first=Stanley|date=20 March 1998|work=International Monetary Fund|accessdate=16 November 2015}}</ref> Поради учеството на ММФ во финансиската криза, терминот ММФ станал синоним за самата азиска финансиска криза.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.allkpop.com/article/2012/09/reply-1997-was-originally-going-to-be-reply-1994|title=Taking place in 1997 when the IMF (International Monetary Fund) crisis hit South Korea, the drama draws out the vivid lives of a group of teenagers in their prime stage of growth.|work=allkpop|accessdate=2019-04-10}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.soompi.com/article/1316088wpp/microdots-parents-invite-criticism-with-explanation-of-their-actions-upon-return-to-korea|title=We're sorry. We had no choice because of the IMF financial crisis. We will faithfully cooperate with investigations.|date=8 April 2019|work=Soompi|language=en|accessdate=2019-04-10}}</ref> Некои сугерираат дека улогата на ММФ и другите моќни интереси претставуваат форма на економски колонијализам.<ref>Halloran, Richard. [http://www.bu.edu/globalbeat/pubs/ib24.html China's Decisive Role in the Asian Financial Crisis] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080921220546/http://www.bu.edu/globalbeat/pubs/ib24.html |date=2008-09-21 }} Global Beat Issue Brief No. 24. 27 January 1998.</ref> === Економски реформи === Поддршката на [[ММФ]] била условена со низа економски реформи како „''пакетот структурно прилагодување''“ (ПСП). ПСП ги повикал земјите погодени од кризата да ги намалат државните трошоци и дефицити, да дозволат несолвентни банки и финансиски институции и да агресивно ги зголемат каматните стапки. Образложението било дека овие чекори ќе ја вратат довербата во фискалната солвентност на нациите, ќе ги казнат несолвентните компании и ќе ги заштитат валутните вредности. Пред сè, било пропишано дека капиталот финансиран од ММФ треба да се администрира рационално во иднина, без посакувани страни да добиваат средства по избор. Во барем една од погодените земји ограничувањата за странска сопственост биле значително намалени.<ref>{{Наведување|last=Woo-Cumings|first=Meredith|author-link=Meredith Jung-En Woo|title=South Korean Anti-Americanism|journal=Working Paper No. 93|date=July 2003|url=http://www.jpri.org/publications/workingpapers/wp93.html|accessdate=2020-11-01|archive-date=2020-11-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20201109220618/http://www.jpri.org/publications/workingpapers/wp93.html|url-status=dead}} Korea:"[T]he ceiling on foreign ownership of publicly traded companies was raised to 50 percent from 26 percent; and the ceiling on individual foreign ownership went up from 7 percent to 50 percent."</ref> Требало да бидат воспоставени соодветни владини контроли за да се надгледуваат сите финансиски активности, оние што треба да бидат независни, во теорија, од приватен интерес. Несолвентните институции требало да бидат затворени, а самата несолвентност требало да биде јасно дефинирана. Покрај тоа, финансиските системи требало да станат „''транспарентни''“, односно да обезбедат вид на сигурни финансиски информации што се користат на Запад за донесување на здрави финансиски одлуки.<ref>Noland: pp. 98–103</ref> Како што земјите паѓале во кризата, многу локални бизниси и влади кои земале заеми во американски долари, кои одеднаш станале многу поскапи во однос на локалната валута што ги формирало нивните заработени приходи, се нашле во неможност да им платат на своите доверители. Динамиката на ситуацијата станала слична со Латиноамериканската должничка криза. Ефектите од ПСП биле мешани и нивното влијание било контроверзно. Сепак, критичарите ја забележале контракционата природа на овие политики, тврдејќи дека во [[рецесија]], традиционалниот кејнзијански одговор бил зголемување на државните трошоци, поддршка на големите компании и пониски каматни стапки. Образложението било дека со стимулирање на економијата и спречување на рецесијата, владите може да ја вратат довербата, истовремено спречувајќи ги економските загуби. Тие посочиле дека американската влада спроведила експанзивна политика, како што се намалување на каматните стапки, зголемување на државните трошоци и намалување на даноците, кога самите [[САД]] влегле во рецесија во 2001 година, и несомнено истото во фискалната и монетарната политика за време на [[Финансиска криза 2007–2008|глобална финансиска криза]] 2007-2008. Многу коментатори во ретроспектива го критикувале ММФ за поттикнување на економиите во развој во Азија по патот на „брз капитализам“, што значи либерализација на финансискиот сектор (елиминирање на ограничувањата на протокот на капитал), одржување на високи домашни каматни стапки за привлекување [[портфолио инвестиции]] и банкарски капитал и врзаност на националната валута со доларот за да ги увери странските инвеститори во однос на ризикот од валути.<ref name="waldenbelloimf">{{Наведени вести|url=https://focusweb.org/addicted-to-foreign-capital/|title=Addicted to foreign capital|last=Bello|first=Walden|date=4 December 1997|work=Nation Newspaper|access-date=22 February 2020|via=Focus on the Global South}}</ref> === ММФ и високите каматни стапки === За време на Азиската криза, тогашниот прв заменик-директор на ММФ, [[Стенли Фишер]], го дал следново објаснување за потребата од високи камати:<ref>(Stanley Fischer, "The IMF and the Asian Crisis," Forum Funds Lecture at UCLA, Los Angeles on 20 March 1998)</ref><blockquote>Кога нивните влади „се приближија до ММФ, резервите на Тајланд и [[Јужна Кореја]] беа опасно ниски, а индонезиската рупија беше прекумерно амортизирана. Така, првиот редослед на деловна активност беше... враќање на довербата во валутата. За да се постигне ова, земјите треба да направат попривлечно да имаат домашна валута, што пак бара привремено зголемување на каматните стапки, дури и ако повисоките трошоци за камати ја комплицираат ситуацијата на слабите банки и корпорации... Зошто да не работиме со пониски каматни стапки и поголема девалвација? Ова е релевантна размена, но не може да има прашање дека степенот на [[девалвација]] во азиските земји е прекумерен, како од гледна точка на одделните земји, така и од гледна точка на меѓународниот систем. Гледајќи прво кон одделната земја, компаниите со значителни девизни долгови, како што претрпеа толку многу компании во овие земји, претрпеа да страдаат многу повеќе од… валута (амортизација) отколку од привремен пораст на домашните каматни стапки. Така, за макроекономијата, монетарната политика треба да се држи цврсто за да се врати довербата во валутата...</blockquote> Слично, тогашниот управен директор на ММФ, [[Мишел Камдеси]] изјавил:<ref>("Doctor Knows Best?" ''[[Asiaweek]]'', 17 July 1998, p.&nbsp;46)</ref><blockquote>За да се врати (амортизација на валутата), земјите треба да направат попривлечно да ја чуваат домашната валута, а тоа значи привремено зголемување на каматните стапки, дури и ако ова (им наштети) на слабите банки и корпорации.</blockquote> == Ефектите на кризата врз одделни земји == === Тајланд === Од 1985 до 1996 година, [[Економија на Тајланд|економијата на Тајланд]] растела во просек со над 9% годишно, што е највисока стапка на економски раст од било која земја во тоа време. Инфлацијата се задржала разумно на ниско ниво во опсег од 3,4-5,7%.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.columbia.edu/cu/thai/html/financial97_98.html|title=A Good Look at the Thai Financial Crisis in 1997-98|last=Laplamwanit|first=Narisa|date=1999|work=Columbia.edu|accessdate=16 November 2015}}</ref> Бахтата била врзана за 25 до американскиот долар. На 14 и 15 мај 1997 година, тајланскиот бах бил погоден од масивни шпекулативни напади. На 30 јуни 1997 година, премиерот Чавалит Јонгчаијуд рекол дека нема да ја девалвира бахтата. Сепак, на Тајланд му недостасувале девизни резерви за да ја поддржат врзаноста за валута американски долар-бах, а тајландската влада на крајот била принудена да лебди со бахот, на 2 јули 1997 година, дозволувајќи ја вредноста да ја поставува пазарот на валути. Ова предизвикало верижна реакција на настаните, на крајот кулминирајќи во криза низ целиот регион.<ref>Haider A. Khan, Global Markets and Financial Crises in Asia, University of Denver 2004</ref> Економијата во подем на Тајланд запрела во време на масовни отпуштања во финансии, недвижнини и градежништво, што резултирало со огромен број работници што се вратиле во своите села и 600.000 странски работници биле вратени во нивните матични земји.<ref>Kaufman: pp. 193–8</ref> Бахтата брзо девалвирала и изгубила повеќе од половина од својата вредност. Батата ја достигнала најниската точка од 56 единици на американскиот долар во јануари 1998 година. Тајландската берза паднала за 75%. „''Фајнс оне''“, најголемата тајландска компанија за финансии до тогаш, пропаднала.<ref>Liebhold, David. "Thailand's Scapegoat? Battling extradition over charges of embezzlement, a financier says he's the fall guy for the 1997 financial crash." Time.com. 27 December 1999.</ref> На 11 август 1997 година, ММФ го претставил пакетот за спас на Тајланд со над 17 милијарди долари, под услови како што се донесување закони во врска со постапките за банкрот (реорганизација и преструктуирање) и воспоставување на силни рамки за регулирање на банките и другите финансиски институции. ММФ одобрил на 20 август 1997 година, друг пакет за спас од 2,9 милијарди долари. Сиромаштијата и нееднаквоста се зголемиле додека вработувањето, платите и социјалната помош се намалиле како резултат на кризата.<ref>Hewison, Kevin, The World Bank and Thailand: Crisis and Safety Nets, Public Administration and Policy, 11, 1, pp. 1-21.</ref> После азиската финансиска криза во 1997 година, приходите на североисток, најсиромашниот дел од земјата, се зголемиле за 46 проценти од 1998 до 2006 година. Сиромаштијата во целата земја паднала од 21,3 на 11,3 проценти.<ref name="WBBO-200511">{{Наведена мрежна страница|url=http://siteresources.worldbank.org/INTTHAILAND/Resources/Economic-Monitor/2005nov-econ-full-report.pdf|title=Thailand Economic Monitor, November 2005|work=World Bank Bangkok Office|accessdate=15 January 2019}}</ref> [[Џиниев коефициент|Џиниевиот коефициент]] во Тајланд, мерка за [[Економска нееднаквост|нееднаквост во приходите]], паднал од 525 во 2000 година на 0,499 во 2004 година (се зголеми од 1996 до 2000 година) наспроти азиската финансиска криза во 1997 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://siteresources.worldbank.org/INTTHAILAND/Resources/Economic-Monitor/2005nov-econ-full-report.pdf|title=Thailand Economic Monitor November 2005|publisher=World Bank|accessdate=5 January 2019}}</ref> До 2001 година, економијата на Тајланд закрепнала. Зголемените даночни приходи и дозволиле на земјата да го балансира својот буџет и да ги отплати долговите кон ММФ во 2003 година, четири години пред предвидениот рок. Тајландскиот бах продолжил да се цени на 29 бах за еденамерикански долар во октомври 2010 година. === Индонезија === [[Податотека:Suharto_resigns.jpg|мини|300x300пкс|Пад на Сухарто : Претседателот Сухарто поднесува оставка, 21.05.1998 г.]] Во јуни 1997 година, [[Индонезија]] се чинело дека е далеку од криза. За разлика од Тајланд, [[Индонезија]] имала ниска инфлација, [[Трговски биланс|трговски суфицит]] од над 900 милиони долари, огромни девизни резерви над 20 милијарди долари и добар банкарски сектор. Но, голем број индонезиски корпорации се позајмувале во американски долари. Во текот на претходните години, бидејќи [[Индонезиска рупија|рупијата]] се зајакнувала соодветно на доларот, оваа практика добро функционирала за овие корпорации; нивните ефективни нивоа на долг и трошоци за финансирање се намалиле со зголемувањето на вредноста на локалната валута. Во јули 1997 година, кога Тајланд излегол со бахот, монетарните власти на [[Индонезија]] го прошириле опсегот за тргување со валути од 8 на 12%. Рупијата одеднаш се нашла под силен напад во август. На 14 август 1997 година, режимот на управување со лебдечка размена бил заменет со аранжман за слободен флуктуирачки курс. Рупијата паднала уште повеќе. ММФ се појавила со пакет за спасување од 23 милијарди долари, но рупијата тонела уште повеќе поради стравувањата за долговите на компаниите, масовната продажба на рупијата и силната побарувачка за долари. Рупијата и Берзата во Џакарта достигнале историски најниско ниво во септември. [[Мудис|Мудис на]] крајот го намалил долгорочниот долг на [[Индонезија]].<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/SB882840058627490500?mod=googlewsj|title=Japan Stocks Slide Again on Fears About Stability|last=Raghavan|first=Anita|date=26 December 1997|work=Wall Street Journal|access-date=2 September 2009}}</ref> Иако руписката криза започнала во јули и август 1997 година, таа се засилила во ноември кога ефектите од таа летна девалвација се појавиле на билансите на состојба на компанијата. Компаниите кои позајмиле во долари морале да се соочат со повисоките трошоци што им биле наметнати од падот на рупијата, а многумина реагирале со тоа што купувале долари преку продажба на рупија, поткопувајќи ја вредноста на последниот. Пред кризата, девизниот курс помеѓу рупијата и доларот бил приближно 2.600 рупии на 1 американски долар.<ref>[http://www.oanda.com/convert/fxhistory Historical Exchange Rates] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060720101840/http://oanda.com/convert/fxhistory |date=2006-07-20 }}. OANDA. 13 August = 2673; 14 August = 2790; 15 August = 2900; 31 August = 2930; 31 October = 3640; 31 December = 5535. Accessed 2009-08-20. 2009-09-04.</ref> Стапката паднала на над 11.000 рупии на 1 американски долар на 9 јануари 1998 година, со прометни стапки над 14.000 во текот на 23-26 јануари и повторно тргуваше над 14.000 за околу шест недели во периодот јуни-јули 1998 година. На 31 декември 1998 година, стапката била скоро точно 8.000 до 1 американски долар.<ref>[http://www.oanda.com/convert/fxhistory Historical Exchange Rates]. OANDA. 31 January = 10,100; 31 March = 8,650; 31 May = 11,350; 31 July = 13,250; 30 September = 10,800. Accessed 2009-08-20. [https://www.webcitation.org/5jXUXlzHo?url=http://www.oanda.com/convert/fxhistory Archived] 2009-09-04.</ref> [[Индонезија]] загуби 13,5% од својот БДП таа година. Во февруари 1998 година, претседателот Сухарто го разрешил гувернерот на Банка Индонезија Ј. Соерадаџад Џивандоно, но тоа се покажало како недоволно. Среде раширените немири во мај 1998 година, Сухарто поднел оставка под притисок на јавноста и го заменил потпретседателот Б.J. Хабиби. Како резултат на финансиската криза што ја погодила земјата, многу фактори што произлегуваат од сите аспекти, вклучувајќи ги и спортските преноси што се емитуваат на индонезиската телевизија, вклучуваат: # Сите шест индонезиски телевизии (TVRI, RCTI, SCTV, МНК ТВ (порано позната како TPI), ANTV и Indosiar) не биле во можност да обезбедат официјално емитување на Светското првенство во Формула Еден во Индонезија до 1999 година. RCTI конечно повторно го обезбедил преносот за {{Ф1|1999}}. # [[Серија А 1997-1998|Серија А]] 1997-98, Бундеслига 1997-98 и Ла Лига 1997-98, која првично била емитувана од АНТВ, била принудена да престане да емитува програма пред крајот на сезоната. Но, ова не влијаело на ФА Премиер лигата 1997-98, бидејќи тие веќе ја емитувале до крајот на сезоната. # Сите телевизиски станици во [[Индонезија]] имале ограничен распоред на емитување со просечен завршен час на емитување во 23:30 часот. # Гран при на Индонезискиот мотоцикл, кој во моментот се одржувал во Сентул, испаднал од календарите Супербајк и Мото ГП и бил заменет со друга земја. === Јужна Кореја === Банкарскиот сектор бил оптоварен со [[Нефункционален кредит|нефункционални заеми]] бидејќи неговите големи корпорации финансирале агресивни експанзии. За тоа време, постоело брзање да се изградат големи конгломерати за да се натпреваруваат на светската сцена. Многу бизниси на крајот не успеале да обезбедат поврат и профитабилност. Чаболот, јужнокорејски конгломерати, едноставно апсорбирал сè повеќе и повеќе капитални инвестиции. На крајот, вишокот долг довел до големи неуспеси и преземања. Скандалот Ханбо од почетокот на 1997 година ги разоткрило економските слабости на [[Јужна Кореја]] и проблемите со корупцијата пред меѓународната финансиска заедница.<ref name=":1hanbo">{{Наведени вести|url=https://www.wsj.com/articles/SB856112251674048000|title=Hanbo Scandal Highlights Failings of Kim's Crusade|last=Journal|first=Michael SchumanStaff Reporter of The Wall Street|work=WSJ|access-date=2018-08-28|language=en-US}}</ref><ref name="Quah2011">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=7qV6un8vKNUC&pg=PA307|title=Curbing Corruption in Asian Countries: An Impossible Dream?|last=Jon S. T. Quah|date=21 July 2011|publisher=Emerald Group Publishing|isbn=978-0-85724-820-6|pages=307–308}}</ref> Подоцна истата година, во јули, третиот најголем производител на автомобили во [[Јужна Кореја]], Киа моторс, побарал итни заеми.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.economist.com/node/156049|title=The Kia standard|date=4 September 1997|work=[[The Economist]]|accessdate=19 November 2016}}</ref> Домино-ефектот од колапс на големите јужнокорејски компании ги натерало каматните стапки нагоре и меѓународните инвеститори.<ref name="Edwards2009">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=CxnzJ3etZgYC&pg=PA503|title=Capital Controls and Capital Flows in Emerging Economies: Policies, Practices, and Consequences|last=Sebastian Edwards|date=15 February 2009|publisher=University of Chicago Press|isbn=978-0-226-18499-9|page=503}}</ref> Во пресрет на падот на азискиот пазар, Мудис го намалил [[Кредитен рејтинг|кредитниот рејтинг]] на [[Јужна Кореја]] од А1 на А3, на 28 ноември 1997 година и повторно се намалил на Б2 на 11 декември. Тоа придонело за натамошен пад на акциите на [[Јужна Кореја]], бидејќи берзите веќе биле оптоварени во ноември. Берзата во Сеул паднала за 4% на 7 ноември 1997 година. На 8 ноември паднала за 7%, најголем пад на еден ден до тој датум. И на 24 ноември, акциите паднале за уште 7,2% од стравот дека ММФ ќе побарал тешки реформи. Во 1998 година, компанијата Хјундаи ја презела Киа моторс. Потфатот на Самсунг Моторс вреден 5 милијарди долари бил распуштен поради кризата, а на крајот Даву Моторс бил продаден на американската компанија [[Џенерал моторс]] (ГМ). [[Меѓународен монетарен фонд|Меѓународниот монетарен фонд]] (ММФ) обезбеди 58,4 милијарди американски долари како пакет за спас.<ref>Kihwan, Kim. (2006). [https://www.imf.org/external/np/seminars/eng/2006/cpem/pdf/kihwan.pdf The 1997-98 Korean Financial Crisis: Causes, Policy Response, and Lessons.] The High-Level Seminar on Crisis Prevention in Emerging Markets, The International Monetary Fund and The Government of Singapore</ref> За возврат, од Кореја се барало да преземе мерки за преструктуирање.<ref>Lim, Sunghack. (2005). Foreign Capital Entry in the Domestic Banking Market of Korea: Bitter Medicine or Poison. Korean Political Science Review, 39(4)</ref> Странските инвестиции во корејски компании бил зголемен од 26 на 100 проценти.<ref>Kalinowski, Thomas and Cho, Hyekyung. (2009) The Political Economy of Financial Liberalization in South Korea: State, Big Business, and Foreign Investors. Asian Survey, 49(2)</ref> Покрај тоа, корејската влада започнала програма за реформи во финансискиот сектор. Според програмата, 787 несолвентни финансиски институции биле затворени или сбодови до јуни 2003 година.<ref>Hahm, Joon-Ho. (2005). The Resurgence of Banking Institutions in Post-crisis Korea. Journal of Contemporary Asia, 35(3)</ref> Бројот на финансиски институции во кои инвестирале странски инвеститори рапидно се зголемил. Примерите вклучуваат преземање на New Bridge Capital врз Korea First Bank. [[Јужнокорејски вон|Јужнокорејскиот вон]], во меѓувреме, ослабел на повеќе од 1.700 по американски долар од околу 800, но подоцна успеал да се опорави. Сепак, како и чаеболот, владата на [[Јужна Кореја]] не избегала неповредена. Нејзиниот однос на [[Јавен долг|национален долг]] -БДП се зголемил двојно (приближно 13% на 30%) како резултат на кризата. === Филипини === Во мај 1997 година, [[Централна Банка на Филипините|Централната Банка на Филипините]], ги зголемила каматните стапки за 1,75 процентни бодови и повторно за 2 бода на 19 јуни. Тајланд ја активирал кризата на 2 јули и на 3 јули, Банката продолжила да го брани [[Филипинско пезо|пезосот]], зголемувајќи ја стапката преку ноќ од 15% на 32% на почетокот на азиската криза во средината на јули 1997 година. Пезосот паднал од 26 пезоси за долар на почетокот на кризата на 46,50 пезоси на почетокот на 1998 година на 53 пезоси како во јули 2001 година. Филипинскиот БДП се намалил за 0,6% за време на најтешкиот дел од кризата, но пораснал за 3% до 2001 година, и покрај скандалите со администрацијата на Жозеф Естрада во 2001 година, особено скандалот „јуетенг“, предизвикувајќи го PSE Composite Index, главниот индекс на филипинската берза, да се спушти на 1.000 бода од највисоките 3.448 бода во 1997 година. Вредноста на пезосот се намалил на околу 55,75 пезоси во однос на американскиот долар. Подоцна истата година, Естрада бил на работ на импичмент, но неговите сојузници во сенатот гласале против продолжување на постапката. Ова довело до народни протести кои кулминирале во „ Револуцијата ЕДСА II “, која завршила со оставка и ја издигнала [[Глорија Макапагал-Аројо]] на претседателската функција. Аројо ја намалила кризата во земјата. Филипинскиот пезос се искачил на околу 50 пезоси до крајот на годината и се тргувал со околу 41 пезос до еден долар кон крајот на 2007 година. Берзата исто така достигнала историски максимум во 2007 година и економијата растела за повеќе од 7 проценти, највисоко во скоро две децении. === Кина === Кинеската валута, јуан ( [[Кинески јуан|РМБ]] ), бил [[Врзан девизен курс|врзан]] во 1994 година со [[Американски долар|американскиот долар]] во однос од 8,3 јени за еден долар. Во голема мерка се валутата била одржувана, а, во западниот печат имало големи шпекулации дека [[Кина]] наскоро ќе биде принудена да ја девалвира својата валута за да ја заштити конкурентноста на нејзиниот извоз наспроти оние на земјите од АСЕАН, чиј извоз станал поевтин во однос на кинескиот. Сепак, не- конвертибилноста на РМБ ја заштитило нејзината вредност од шпекулантите на валутите и било донесена одлука да се одржи вртливата валута, со што се подобрила состојбата на земјата во Азија. Врската за валутата била делумно укината во јули 2005 година, порасна за 2,3% во однос на доларот, како одраз на притисокот од САД. За разлика од инвестициите на многу од југоисточните азиски нации, скоро сите странски инвестиции во [[Кина]] имале форма на фабрики на теренот наместо хартии од вредност, кои ја изолирале земјата од брзото бегство на капитал. Додека [[Кина]] не била под влијание на кризата во споредба со Југоисточна Азија и [[Јужна Кореја]], растот на БДП нагло забавил во 1998 и 1999 година, привлекувајќи внимание на структурните проблеми во нејзината економија. Особено, азиската финансиска криза ја убеди кинеската влада во потребата од решавање на прашањата за нејзините огромни финансиски слабости, како што се премногу [[Нефункционален кредит|нефункционални заеми]] во рамките на нејзиниот банкарски систем и многу се потпираат на трговијата со Соединетите Американски Држави. === Хонгконг === Во октомври 1997 година, доларот во Хонгконг, кој од 1983 година бил врзан за 7,8 американски долар, се најде под притисок на шпекулациите, бидејќи стапката на инфлација во Хонгконг со години бил значително повисока од онаа на САД. Монетарните власти потрошиле повеќе од една милијарда долари за одбрана на локалната валута. Бидејќи Хонгконг имал повеќе од 80 милијарди долари [[девизни резерви]], што е еквивалентно на 700% од неговата парична маса [[Понуда на пари|М1]] и 45% од паричната маса М3, Монетарната управа на Хонгконг (делотворно централната банка на регионот) успеала да го одржи колчето. Берзите станувале сè понестабилни; помеѓу 20 и 23 октомври индексот Ханг Сенг паднал за 23%. Монетарната управа на Хонгконг тогаш ветила дека ќе ја заштити валутата. На 23 октомври 1997 година, таа ги зголемила каматните стапки преку ноќ од 8% на 23% и во еден момент на '280%'. HKMA признала дека шпекулантите го искористуваат единствениот градски систем на [[Валутен одбор|валути]], во кој стапките преку ноќ ( HIBOR ) автоматски се зголемуваат пропорционално на големата нето продажба на локалната валута. Сепак, зголемувањето на стапката го зголеми надолниот притисок врз берзата, дозволувајќи им на шпекулантите да профитираат со кратки продажни акции. ХКМА започнал да купува компоненти на акциите на индексот Ханг Сенг во средината на август 1998 година. ХКМА и Доналд Цанг, тогашниот финансиски секретар, им објавиле војна на шпекулантите. Владата на крајот откупила акции во различни компании во вредност од приближно 120 милијарди HK (15 милијарди американски долари) и станала најголемиот акционер на некои од тие компании (на пример, владата поседувала 10% од HSBC ) на крајот на август, кога непријателствата завршија со затворање на фјучерс-договорот за август Ханг Сенг индекс. Во 1999 година, Владата започна да ги продава тие акции со лансирање на Фондот Тракер од Хонгконг, остварувајќи профит од околу 30 милијарди HK (4 милијарди американски долари). === Малезија === Во јули 1997 година, во рок од неколку дена по девалвацијата на тајландскиот бахт, малезискиот ринггит бил силно тргуван од шпекуланти. Стапката преку ноќ скокнала од под 8% на над 40%. Ова довело до намалување на рејтингот и генерално распродажба на берзите и на валутите. До крајот на 1997 година, рејтингот дополнително паднал, KLSE изгубил повеќе од 50% од над 1.200 на под 600, а ринггитот изгубил 50% од својата вредност, паѓајќи од над 2,50 на под 4,57 на (23.01.1998) на доларот. Тогашниот премиер, [[Махатир Мохамад]] вовеле= строга контрола на капиталот и вовел 3,80 однос во однос на американскиот долар. Малезиските потези вклучувале фиксирање на локалната валута на американскиот долар, запирање на трговијата во странство со валута на ринггит и други средства на [[ринггитот]], поради што користењето на ринггитот станало невалидно во странство, ограничување на износот на валута и инвестиции што жителите можат да ги земат во странство и наметнати за странски портфолио средства, минимум едногодишен „''период на престој''“ кој оттогаш е претворен во данок за излез. Одлуката да се направи валутата што се чува во странство невалидна исто така ги исушила изворите на ринггитот што се одржувале во странство од кои шпекулантите се позајмуваат за да манипулираат со ринггитот, на пример со т.н. „<nowiki><i>кратко продавање</i></nowiki> “. Оние што го направиле тоа, морале да го откупат ограничениот ринггит по повисоки цени, што го направил непривлечен за нив.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.henciclopedia.org.uy/autores/Khor/Malaysia.htm|title=Capital Controls in Malaysia|last=Khor|first=Martin|work=Henciclopedia|accessdate=16 November 2015}}</ref> Исто така, целосно го суспендирал тргувањето со шалтерите CLOB (Централна граница за нарачки), на неодредено време замрзнувајќи акции во вредност од околу 4,47 милијарди американски долари и влијаел на 172,000 инвеститори, повеќето [[Сингапур]]ци,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.atimes.com/se-asia/BI02Ae05.html|title=INVESTMENT IN MALAYSIA|work=Asia Times|accessdate=10 December 2012|archive-date=2018-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20180929064526/http://www.atimes.com/se-asia/BI02Ae05.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2000/01/01/business/international-business-malaysia-extends-deadline-in-singapore-exchange-dispute.html|title=INTERNATIONAL BUSINESS; Malaysia Extends Deadline in Singapore Exchange Dispute|date=1 January 2000|work=The New York Times|access-date=10 December 2012}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.economist.com/node/221572|title=Malaysia's stockmarket; Daylight Robbery|date=10 July 1999|work=The Economist|access-date=10 December 2012}}</ref> што станало политичко прашање помеѓу две земји.<ref>{{Наведени вести|url=http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/intelligence/9910/26/|title=The CLOB Revisted|date=26 October 1999|access-date=23 July 2015|publisher=CNN|archive-date=2015-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20151203155142/http://edition.cnn.com/ASIANOW/asiaweek/intelligence/9910/26/|url-status=dead}}</ref> Во 1998 година, производството на реалната економија се намалило и ја втурнало земјата во нејзината прва рецесија за многу години. Градежниот сектор се намалил за 23,5%, производството се намалило за 9%, а земјоделскиот сектор за 5,9%. Генерално, бруто домашниот производ на земјата паднал за 6,2% во 1998 година. Во текот на таа година, ринггитот паднал под 4,7, а KLSE паднал под 270 бода. Во септември истата година биле објавени разни одбранбени мерки за надминување на кризата. Главната мерка што била преземена била да се премести ринггитот од слободен во режим на фиксен курс. Банката Негара го утврдила ринггитот на 3,8 на доларот. Контролите на капиталот биле воведени додека помошта понудена од ММФ била одбиена. Биле формирани различни агенции со задачи. Комитетот за реструктуирање на корпоративниот долг се занимавал со корпоративни заеми. Растот тогаш се смирил со побавно, но одржливо темпо. Масивниот дефицит на тековната сметка станал прилично значителен суфицит. Банките биле подобро капитализирани. Малите банки ги откупиле силните банки. Голем број не биле во можност да ги регулираат своите финансиски работи и биле избришани од списокот. Во споредба со тековната сметка од 1997 година, до 2005 година, се проценува дека [[Малезија]] има суфицит од 14,06 милијарди долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/my.html|title=The World Factbook - Malaysia|work=CIA Factbook|publisher=The United States|archive-url=https://web.archive.org/web/20070613005830/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/print/my.html|archive-date=13 June 2007|accessdate=16 November 2015}}</ref> Вредностите на средствата сепак не се вратиле на највисоките нивоа пред кризата. Довербата на странските инвеститори сè уште била мала, делумно како резултат на недостаток на транспарентност прикажано како се постапуваше со шалтерите на CLOB.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.singapore-window.org/sw99/91219afp.htm|title=Clob row tied to return of foreign funds|date=19 December 1999|access-date=23 July 2015|publisher=AFP (repost)|archive-date=2018-10-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001001439/http://www.singapore-window.org/sw99/91219afp.htm|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.singapore-window.org/sw00/000115sta.htm|title=Malaysian federation urges speedy solution to Clob issue|date=15 January 2000|access-date=23 July 2015|publisher=[[The Star (Malaysia)]](repost)|archive-date=2018-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930232247/http://www.singapore-window.org/sw00/000115sta.htm|url-status=dead}}</ref> === Монголија === Монголија била негативно погодена од ''азиската финансиска криза'' од 1997-1998 година и претрпела понатамошна загуба на приходот како резултат на руската криза во 1999 година. [[Стопански раст|Економскиот раст се]] зголемил во 1997-1999 година по застојот во 1996 година поради низата [[Природна катастрофа|природни катастрофи]] и зголемувањето на светските цени на [[бакар]]от и [[Кашмир (волна)|кашмирот]]. Јавните приходи и извозот паднале во 1998 и 1999 година како резултат на последиците од азиската финансиска криза. Во август и септември 1999 година, економијата страдала од привремена руска забрана за извоз на нафта и нафтени производи. Монголија се приклучила на [[Светска трговска организација|Светската трговска организација]] (СТО) во 1997 година. Меѓународната донаторска заедница ветила над 300 милиони американски долари годишно на последниот состанок на Консултативната група, одржан во [[Улан Батор]] во јуни 1999 година. === Сингапур === Како што се ширела финансиската криза, економијата на [[Сингапур]] [[Рецесија|западнала]] во кратка [[рецесија]]. Краткото траење и поблагиот ефект врз нејзината економија биле заслужни за активното управување од страна на владата. На пример, Монетарната управа на [[Сингапур]] дозволила постепена амортизација од 20% на сингапурскиот долар за да се амортизира и да се води економијата кон нежно слетување. Тајмингот на владините програми како што е Програмата за привремена надградба и други проекти поврзани со градежништвото биле презентирани.<ref name="Ngian Kee Jin: p. 12">Ngian Kee Jin: p. 12</ref> Наместо да дозволи да работат на пазарите на труд, Националниот совет за плати превентивно се согласил на намалување на Централниот фонд за обезбедување на пониски трошоци за работна сила, со ограничено влијание врз расположливиот доход и локалната побарувачка. За разлика од Хонгконг, не бил направен обид директно да се интервенира на [[Пазар на капитал|пазарите]] на [[Пазар на капитал|капитал]] и на индексот <nowiki><i id="mwAco">Страјт Тајмс му</i></nowiki> бил дозволен да падне 60%. За помалку од една година, сингапурската економија целосно се опоравила и продолжила по својата траекторија на раст.<ref name="Ngian Kee Jin: p. 12">Ngian Kee Jin: p. 12</ref> === САД и Јапонија === „''Азискиот грип''“ исто така извршил притисок врз САД и [[Јапонија]]. Нивните пазари не пропаднале, но биле сериозно погодени. На 27 октомври 1997 година, индустрискиот индекс Дау Џоунс паднал на 554 бода или 7,2%, поради постојаните грижи за азиските економии. Њујоршката берза за кратко го прекинала тргувањето. Кризата довела до пад на потрошувачката и довербата на потрошувачката (види мини-несреќа на 27 октомври 1997 година).<ref name="Pettis: pp. 55–60">Pettis: pp. 55–60</ref> Јапонија била погодена затоа што нејзината економија е истакната во регионот. Азиските земји обично имаат [[Трговски биланс|трговски дефицит]] со [[Јапонија]] затоа што економијата на последната била повеќе од двојно поголема од остатокот на Азија заедно; околу 40% од извозот на [[Јапонија]] оди во Азија. [[Јапонски јен|Јапонскиот јен]] паднал на 147 кога започнала масовната продажба, но [[Јапонија]] во тоа време била најголемиот носител на валутни резерви во светот, така што лесно се бранела, и брзо се вратила назад. Реалната стапка на раст на БДП драматично се забавила во 1997 година, од 5% на 1,6%, па дури и пропаднала во рецесија во 1998 година поради интензивната конкуренција на евтините соперници. Азиската финансиска криза довела и до поголем банкрот во [[Јапонија]]. Покрај тоа, со девалвираната валута на [[Јужна Кореја]] и постојаните придобивки на [[Кина]], многу компании се жалеле целосно дека не можат да се натпреваруваат.<ref name="Pettis: pp. 55–60">Pettis: pp. 55–60</ref> Друг подолгорочен резултат била промената на односите меѓу Соединетите Американски Држави и [[Јапонија]], при што САД веќе не отворено го поддржуваа високо вештачкото трговско опкружување и девизните курсеви што ги регулирале економските односи меѓу двете земји скоро пет децении по [[Втора светска војна|Втората светска војна]].<ref>Pettis: p. 79</ref> == Последици == === Азија === Кризата имала значителни [[Макроекономија|макроекономски]] ефекти, вклучително и нагло намалување на вредностите на валутите, берзите и другите цени на активата на неколку азиски земји.<ref>Tiwari: pp. 1–3</ref> Номиналниот БДП на [[АСЕАН]] во американски долар паднал за 9,2 милијарди долари во 1997 година и 218,2 милијарди долари (31,7%) во 1998 година. Во [[Јужна Кореја]], падот од 170,9 милијарди долари во 1998 година бил еднаков на 33,1% од БДП во 1997 година.<ref name="autogenerated1">{{Наведена книга|url=http://www.adb.org/publications/key-indicators-developing-asian-and-pacific-countries-2001|title=Key Indicators of Developing Asian and Pacific Countries 2001: Growth and Change in Asia and the Pacific is the 32nd edition of the flagship annual statistical data book of ADB.|publisher=ADB|year=2001|access-date=16 November 2015}}</ref> Многу бизниси пропаднале, и како последица на тоа, милиони луѓе паднале под линијата на сиромаштија во 1997–1998 година. [[Индонезија]], [[Јужна Кореја]] и Тајланд биле земјите најпогодени од кризата.{{Столб-почеток}} {{Столб-прелом}} {|class="wikitable" !rowspan=2|Валута!!colspan=2|Девизен курс<br>(за $1)<ref name="Cheetham">Cheetham, R. 1998. Asia Crisis. Paper presented at conference, U.S.-ASEAN-Japan policy Dialogue. School of Advanced International Studies of Johns Hopkins University, 7–9 June, Washington, D.C.</ref> !!rowspan=2|Change |- |јуни 1997 ||јули 1998 |- |{{Државнознаме|THA}} [[тајландски бахт]] ||align=right|24.5 ||align=right|41 || {{Пад}} 40.2% |- |{{Државнознаме|IDN}} [[индонезиска рупија]] ||align=right|2,380 ||align=right|14,150 || {{Пад}} 83.2% |- |{{Државнознаме|PHL}} [[филипински песо]] ||align=right|26.3 ||align=right|42 || {{Пад}} 37.4% |- |{{Државнознаме|MYS}} [[малезиски рингит]] ||align=right|2.48 ||align=right|4.88 || {{Пад}} 45.0% |- |{{Државнознаме|KOR}} [[Јужнокорејски вон]] ||align=right|850 ||align=right|1,290 || {{Пад}} 34.1% |} {{Столб-прелом}} {|class="wikitable" |- !rowspan=2|Земја!!colspan=2|[[GNP]] (US$1 милијарди)<ref name="Cheetham"/>!!rowspan=2|Промена |- |јуни 1997 ||јули 1998 |- |{{THA}} ||align=right|170 ||align=right|102 || {{Пад}} 40.0% |- |{{ИДН}} ||align=right|205 ||align=right|34 || {{Пад}} 83.4% |- |{{PHL}} ||align=right|75 ||align=right|47 || {{Пад}} 37.3% |- |{{MYS}} ||align=right|90 ||align=right|55 || {{Пад}} 38.9% |- |{{KOR}} ||align=right|430 ||align=right|283 || {{Пад}} 34.2% |} {{Столб-крај}}Горенаведената табела покажува дека и покрај брзото покачување на каматните стапки на 32% на [[Филипините]] со почетокот на кризата кон средината на јули 1997 година и на 65% во [[Индонезија]] по интензивирањето на кризата во 1998 година, нивните локални валути се амортизирале исто и не се претставиле подобро од оние на [[Јужна Кореја]], Тајланд и [[Малезија]], кои земји имале високи каматни стапки утврдени на општо пониски од 20% за време на азиската криза. Ова создало сериозни сомневања за кредибилитетот на [[ММФ]] и за валидноста на неговиот пропишан каматен стапка за економска криза. Економската криза довела и до политички пресврт, а најпосле тоа кулминирало во оставките на претседателот Сухарто во [[Индонезија]] и генералниот премиер Чавалит Јонгчаијуд на Тајланд. Имало општ пораст на антизападното расположение, а особено кон Џорџ [[Џорџ Сорос|Сорос]] и [[ММФ]] кои биле издвоени како мета на критики. Завршиле тешките американски инвестиции во Тајланд, заменети со претежно европски инвестиции, иако јапонските инвестиции биле одржливи. [[Ислам]]ските и другите сепаратистички движења се интензивирале во Југоисточна Азија, бидејќи централните власти слабееле.<ref>Radelet: pp. 5–6</ref> Новите регулативи го ослабнале влијанието на бамбусовата мрежа, мрежа на прекуокеански кинески семејни бизниси кои доминираат во приватниот сектор на Југоисточна Азија. По кризата, деловните односи почесто се засноваа на договори, наместо довербата и семејните врски на традиционалната мрежа од бамбус.<ref name="Chen">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=zbaVMDJG8SIC&pg=PA205|title=Asian Management Systems: Chinese, Japanese and Korean Styles of Business|last=Min Chen|publisher=Cengage Learning EMEA|year=2004|isbn=978-1-86152-941-1|page=205}}</ref> Повеќе долгорочни последици вклучуваат пресврт во некои придобивки остварени во бум-годините што претходеа на кризата. Номиналниот американски долар БДП по глава на жител паднал за 42,3% во [[Индонезија]] во 1997 година, 21,2% во Тајланд, 19% во [[Малезија]], 18,5% во [[Јужна Кореја]] и 12,5% на Филипини.<ref name="autogenerated1"/> Падот на приходите по глава на жител со [[Паритет на куповна моќ|паритет на куповната моќ]] бил многу помал: во [[Индонезија]] за 15%, Тајланд 12%, [[Малезија]] 10%, [[Јужна Кореја]] 6%, Филипини 3%.<ref name="WB GDP">{{Наведена мрежна страница|url=https://data.worldbank.org/indicator/NY.GDP.PCAP.PP.KD?cid=GPD_31&end=2017&locations=TH-1W-ID-MY-PH-KR&start=1990|title=GDP per capita, PPP (constant 2011 international $)|publisher=[[World Bank]], International Comparison Program database}}</ref> Во повеќето земји закрепнувањето било брзо. Помеѓу 1999 и 2005 година просечниот годишен раст по глава на жител бил 8,2%, раст на инвестициите скоро 9%, [[странски директни инвестиции]] 17,5%.<ref>[http://www.frbsf.org/our-district/press/presidents-speeches/yellen-speeches/2007/february/the-asian-financial-crisis-ten-years-later-assessing-the-past-and-looking-to-the-future/ The Asian financial crisis ten years later: assessing the past and looking to the future] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20151117080434/http://www.frbsf.org/our-district/press/presidents-speeches/yellen-speeches/2007/february/the-asian-financial-crisis-ten-years-later-assessing-the-past-and-looking-to-the-future/ |date=2015-11-17 }}. Janet L. Yellen. Speech to the Asia Society of Southern California, Los Angeles, California, 6 February 2007</ref> Нивото на приход по глава на жител со паритет на куповна моќ бил надминат во 1999 година во [[Јужна Кореја]], во 2000 година во Филипини, во 2002 година во [[Малезија]] и [[Тајланд]], во 2005 година во [[Индонезија]]. Во рамките на [[Источна Азија]], најголемиот дел од инвестициите и значителното количество економска тежина се префрлиле од [[Јапонија]] и [[АСЕАН]] кон [[Кина]] и Индија.<ref>Kilgour, Andrea (1999). The changing economic situation in Vietnam: A product of the Asian crisis?</ref> Економистите интензивно ја анализирале кризата за нејзината ширина, брзина и динамика; таа влијаела на десетици земји, имала директно влијание врз егзистенцијата на милиони луѓе, се случила за само неколку месеци и во секоја фаза на кризата водечките економисти, особено меѓународните институции, биле чекор поназад. Можеби поинтересна за економистите била брзината со која се завршила, оставајќи ги неповредени повеќето развиени економии. Овие куриозитети предизвикале експлозија на литература за финансиска економија и многу објаснувања зошто се случила кризата. Голем број критики биле упатени против однесувањето на [[ММФ]] во кризата, вклучително и една од поранешниот економист на Светска банка Џозеф[[Џозеф Стиглиц|Стиглиц]]. Политички кризата имала некои придобивки. Во неколку земји, особено во [[Јужна Кореја]] и [[Индонезија]], повторно се појавил притисок за подобрување на корпоративното управување. Засилувањето на инфлацијата го ослабел авторитетот на режимот на Сухарто и довело до негово соборување во 1998 година, како и забрзување на независноста на [[Источен Тимор]].<ref>Weisbrot: p. 6</ref> Се верува дека 10.400 лица извршиле самоубиство во Хонгконг, [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]] како резултат на кризата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.economist.com/news/finance-and-economics/21724402-and-it-enough-protect-it-future-disasters-what-asia-learned-its|title=What Asia learned from its financial crisis 20 years ago|date=30 June 2017|work=[[The Economist]]|access-date=30 June 2017}}</ref> === Ширењето на кризата надвор од Азија === По азиската криза, меѓународните инвеститори не сакале да им даваат заем на земјите во развој, што довело до забавување на економијата во земјите во развој во многу делови на светот. Силниот негативен шок нагло ја намалило и цената на нафтата, која достигнала ниско ниво од околу 11 американски долари за барел кон крајот на 1998 година, предизвикувајќи финансиски измами во [[Организација на земји извознички на нафта|земјите на ОПЕК]] и другите извозници на нафта. Како одговор на сериозниот пад на цените на нафтата, големите нафтени гиганти кои се појавиле кон крајот на 1990-тите, презеле некои големи спојувања и преземања помеѓу 1998 и 2002 година - често во обид да се подобрат економиите на обем, да се заштитат од нестабилноста на цената на нафтата и да се намалат големите парични резерви преку реинвестирање.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.pbs.org/newshour/bb/business/july-dec98/oil_12-1.html|title=Slick Deal?|date=1 December 1998|access-date=20 August 2007|publisher=[[NewsHour with Jim Lehrer]]|archive-date=2020-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20201217051137/https://www.pbs.org/newshour/bb/business/july-dec98/oil_12-1.html|url-status=dead}}</ref> Намалувањето на приходите од [[нафта]] придонело и за [[Руска финансиска криза (1998)|Руската финансиска криза]] во [[Руска финансиска криза (1998)|1998 година]], што пак предизвикало долгорочното управување со капитал во САД да пропадне откако загубил 4,6 милијарди долари за 4 месеци. Поширок колапс на финансиските пазари бил избегнат кога [[Алан Гринспен]] и [[Банката на федерални резерви од Њујорк]] организирале спас од 3,625 милијарди долари. Големите економии во подем [[Бразил]] и [[Аргентина]], исто така, западнале во криза кон крајот на 1990-тите години (види криза на Аргентинскиот долг ). [[Терористички напади од 11 септември 2001 година|Нападите од 11 септември]] придонеле за големи потреси во развиените и во економиите во развој.<ref>''The Crash'' transcript. [[PBS Frontline]].</ref> Кризата воопшто била дел од глобалната реакција против „[[Вашингтонски консензус|Вашингтонскиот консензус]]“ и институциите, како што се [[ММФ]] и [[Светска банка]], кои истовремено станале непопуларни во развиените земји по подемот на движењето [[Антиглобализам|против глобализацијата]] во 1999 година. Четири големи круга на состаноци за светската трговија (во [[Сиетл]], [[Доха]], [[Канкун]] и Хонгконг) не успеале да направат значаен договор, бидејќи земјите во развој станале поактивни, а земјите сè повеќе се свртувале кон регионалните или билатералните [[Договор за слободна трговија|договори за слободна трговија]]) како алтернатива на глобалните институции. Многу земји ја научиле лекцијата и брзо создале [[девизни резерви]] како заштита од спекулативните напади, вклучувајќи ги и [[Јапонија]], [[Кина]] и [[Јужна Кореја]]. Исто така, азиските централни банки склучиле [[Валутен своп|размени на валути]] како одбрана во случај на друга криза. Земјите како Бразил, Русија и Индија, како и поголемиот дел од Источна Азија, започнале да го копираат јапонскиот модел на ослабување на нивните валути и да ги преструктуираат своите економии за да создадат вишок на тековната сметка за да создадат големи [[девизни резерви]]. == Поврзано == * [[Руска финансиска криза (1998)|Руска финансиска криза од 1998 година]], делумно поврзана со азиската финансиска криза од 1997 година * Бамбусова мрежа ;Општо * Реструктуирање на кинеските банки во 1990-тите * Финансиска зараза * Ликвидност криза * [[Финансиска криза 2007–2008|Финансиска криза од 2007-08 година]] * Акции на хартии од вредност во Хонгконг == Наводи == {{Наводи|colwidth=30em}} == Користена литература == ;Книги * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/encyclopediamone00alle|title=The Encyclopedia of Money|last=Allen|first=Larry|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2009|isbn=978-1598842517|edition=2|location=[[Santa Barbara, California|Santa Barbara, CA]]|pages=[https://archive.org/details/encyclopediamone00alle/page/n143 125]–127|url-access=limited}}<bdi>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/encyclopediamone00alle|title=The Encyclopedia of Money|last=Allen|first=Larry|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2009|isbn=978-1598842517|edition=2|location=[[Santa Barbara, California|Santa Barbara, CA]]|pages=[https://archive.org/details/encyclopediamone00alle/page/n143 125]–127|url-access=limited}}</bdi> {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/encyclopediamone00alle|title=The Encyclopedia of Money|last=Allen|first=Larry|publisher=[[ABC-CLIO]]|year=2009|isbn=978-1598842517|edition=2|location=[[Santa Barbara, California|Santa Barbara, CA]]|pages=[https://archive.org/details/encyclopediamone00alle/page/n143 125]–127|url-access=limited}} ;Трудови * Нгијан Ки Jinин (март 2000 година). [https://web.archive.org/web/20050223070039/http://www.iseas.edu.sg/vr82000.pdf ''Справување со азиската финансиска криза: Искуството во Сингапур'']. Институт за студии на Југоисточна Азија.{{ISSN|0219-3582}}[[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/search?fq=x0:jrnl&q=n2:0219-3582 0219-3582 година] * Тивари, Рајниш (2003). [http://www.global-innovation.net/team/tiwari/PDF/exchange-rate.pdf ''Посткризни режими на размена во Југоисточна Азија''], Семинарска работа, Универзитет во Хамбург. * Килгур, Андреа (1999). [http://www.geogr.uni-goettingen.de/kus/apsa/pn/pn12/vietnam.html ''Променливата економска состојба во Виетнам: Производ на азиската криза?''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080817000329/http://www.geogr.uni-goettingen.de/kus/apsa/pn/pn12/vietnam.html |date=2008-08-17 }} * {{Наведено списание|last=Radelet|first=Steven|last2=Sachs|first2=Jeffrey D.|last3=Cooper|first3=Richard N.|last4=Bosworth|first4=Barry P.|year=1998|title=The East Asian Financial Crisis: Diagnosis, Remedies, Prospects|journal=[[Brookings Papers on Economic Activity]]|volume=1998|issue=1|pages=1–90|citeseerx=10.1.1.200.1827|doi=10.2307/2534670|issn=1533-4465|jstor=2534670}} * [[Џозеф Стиглиц|Стиглиц, Josephозеф]] (1996). [http://wbro.oxfordjournals.org/content/11/2/151.short ''Неколку лекции од источноазиското чудо'']. Наб Researchудувач на Светска банка за истражување. * Вајзбот, Марк (август 2007 година). [http://www.cepr.net/documents/publications/asia_crisis_2007_08.pdf ''Десет години потоа: трајното влијание на азиската финансиска криза''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070925211721/http://www.cepr.net/documents/publications/asia_crisis_2007_08.pdf |date=2007-09-25 }}. Центар за истражување на економијата и политиката. * Тексон, Марсело Л. (2009), ''„[[ММФ]] мора да се одрекне од своето оружје за масовно уништување: високи каматни стапки“'' (труд од 4 дела за ''заблуди и алтернативи со високи каматни стапки'', испратени на [[ММФ]] и други на 27 јануари 2009 година) ;Друго * [http://photo-journ.com/asian-economic-crisis-is-thailand-on-the-road-to-recovery/#axzz2HacpXvKb/ Дали Тајланд е на пат кон закрепнување]{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, напис од австралискиот фото-новинар Johnон Ле Февр, кој ги разгледува ефектите на азиската економска криза врз градежната индустрија во Тајланд * [http://photo-journ.com/women-bear-brunt-of-asian-economic-crisis/#axzz2HacpXvKb/ Articleените носат товар на криза], напис од австралискиот фото-новинар Johnон Ле Февр, испитувајќи ги ефектите од азиската економска криза врз женската работна сила во Азија * [https://www.pbs.org/wgbh/pages/frontline/shows/crash/ Несреќата] (само транскрипт), од серијата PBS Frontline == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20121216061926/http://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552587 Влијание врз Индонезија] од [https://web.archive.org/web/20160115205405/https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 дикталните архиви] на [https://web.archive.org/web/20160115205405/https://repository.library.georgetown.edu/handle/10822/552494 Деканот Питер Крог за надворешни работи] * [https://web.archive.org/web/20151013100555/http://fas.org/man/crs/crs-asia2.htm Извештај на Конгресната служба за истражување за американскиот Конгрес] * [https://web.archive.org/web/20140201232556/http://www.adb.org/features/12-things-know-asias-financial-sector Финансиски сектор во Азија: 12 работи што треба да ги знаете] Азиската банка за развој [[Категорија:Финансиски кризи]] [[Категорија:Економија на Јужна Кореја]] [[Категорија:Економија на Сингапур]] [[Категорија:Економија на Индонезија]] [[Категорија:Економија на Јапонија]] [[Категорија:Економија на Малезија]] [[Категорија:Економија на Кина]] [[Категорија:Економија на Филипините]] i0zyjhs8p01cyqcr9brxu4pahwnr6lb 0 1253497 5537862 5148576 2026-04-11T22:01:32Z Dandarmkd 31127 5537862 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност |име=Александар Ивановски Карадаре |портрет= |px= |опис= |роден-дата= {{birth year and age|1943}} |роден-место= {{роден во|Прилеп}}, [[Царство Бугарија]] |починал-дата= |починал-место= |националност =[[Македонија|Македонец]] |народност =[[Македонци|Македонец]] |занимање = [[вајар]] }} ''' Александар Ивановски Карадаре ''' (роден во 1943 година, {{роден во|Прилеп}}) — [[Македонија|македонски]] [[вајар]]<ref>[https://msu.mk/collection/aleksandar-ivanovski-karadare/ Александар Ивановски Карадаре]</ref>. ==Животопис== Тој бил роден во [[Прилеп]], тогаш во [[Царството Бугарија]], односно за време на [[Бугарска окупација на Македонија во Втората светска војна|окупацијата]] во [[Македонија во Втората светска војна|Втората светска војна]]. Тој станал член на Друштвото на ликовните уметници на Македонија во 1967 година. Дипломирал на Академијата за ликовни уметности во [[Љубљана]] во 1968 година. Автор е на неколку самостојни изложби во [[Македонија]] и во странство, учествувал на повеќе значајни збирни изложби во странство: [[Белград]], [[Загреб]], [[Панчево]], [[Пореч]], [[Мурска Собота]], [[Будимпешта]], [[Букурешт]], [[Валета]], [[Каиро]], [[Нирнберг]] и др. Карадаре за своето творештво е добитник на многу награди, од кои : 1972, [[Струмица]], награда за [[Споменик Гоце Делчев (Струмица)|Споменик на Гоце Делчев]]; 1980, награда [[Нерешки мајстори]] за скулптура, од изложбата на ДЛУМ; 1982, награда за споменикот посветен на депортирањето на [[Македонски Евреи|Евреите]], итн.<ref>[https://www.kic.com.mk/mk/content/nacionalna-galerija-na-makedonija-proekt-izlozhba-na-skulpturi-od-aleksandar-{{Мртва_врска|date=August 2021 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Изложба на скулптури од Александар Ивановски-Карадаре</ref> == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ивановски, Александар Карадаре}} [[Категорија:Македонски вајари]] [[Категорија:Југословенски вајари]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Членови на ДЛУМ]] [[Категорија:Апсолвенти на Љубљанскиот универзитет]] ecwvbxabyoehv145qe8x3atm8my0xo0 0 1258256 5537859 5383964 2026-04-11T21:51:08Z Dandarmkd 31127 5537859 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Ацо Гогов | image = Емилија Златкова Анастасова 2.jpg | caption = Емилија Златкова Анастасова за време на промоцијата на „''Детето во снегот''“ во [[Велес]]. | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1982|5|2}} | birth_place = {{роден во|Кочани}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | death_date = | death_place = | occupation = [[писател]], уредник | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Емилија Златкова Анастасова'''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://zlatkovaanastasova.wixsite.com/zlatkovaanastasova|title=Биографија|work=Zlatkovaanastasova|language=en|accessdate=2021-01-22}}</ref> ( {{роден на|2|мај|1982}}, {{роден во|Кочани}}) — [[Македонија|македонска]] [[писател]]ка. Од петтата година живеела во [[Пробиштип]], каде завршила основно и средно училиште. Таа завршила македонска книжевност и македонски јазик на [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошкиот факултет „Блаже Конески“]] во [[Скопје]].Таа била основач на издавачката куќа „[[Збор (Издавачка куќа)|Збор]]“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.izdavackazbor.mk/|title=Дома {{!}} ЗБОР - Издавачка куќа|work=Збор|language=en|accessdate=2022-01-03}}</ref> и главен уредник во истата. Моментално живее и работи во [[Велес]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://krajbrezjenadvasprotivnisveta.com/2020/07/09/zapoznajte-se-odblisku-so-romanot-bliznaci-od-emilija-zlatkova-anastasova/|title=Запознајте се одблиску со романот „Близнаци“ од Емилија Златкова Анастасова|date=2020-07-09|work=Крајбрежје на ДВА спротивни света|language=mk-MK|accessdate=2021-01-21|archive-date=24 јануари 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210124191112/https://krajbrezjenadvasprotivnisveta.com/2020/07/09/zapoznajte-se-odblisku-so-romanot-bliznaci-od-emilija-zlatkova-anastasova/|url-status=dead}}</ref> == Творештво == Автор е на книгите: * „Волшебното синџирче“ 2000 г. (роман за деца и млади), * „Нов Ден, Нова Песна“ 2003 г. (поезија), * „Поглед кон невидливото“ 2020 г. (збирка драми), * „Близнаци“ 2020 г. (прв роман за возрасни), * „Детето во снегот“ 2020 г. (раскази).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vecer.press/%d0%ba%d0%bd%d0%b8%d0%b3%d0%b0-%d0%b4%d0%b5%d1%82%d0%b5%d1%82%d0%be-%d0%b2%d0%be-%d1%81%d0%bd%d0%b5%d0%b3%d0%be%d1%82-%d1%80%d0%b0%d1%81%d0%ba%d0%b0%d0%b7%d0%b8-%d0%b7%d0%b0/|title=Книга: „Детето во снегот“ – раскази за дечиња со аутизам {{!}} Вечер ...1963 {{!}} Vecer MK|last=Вечер|language=mk-MK|accessdate=2021-01-22}}{{Мртва_врска|date=February 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * „Неверство “ 2021 г. (роман)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mia.mk/emili-a-zlatkova-anastasova-a-promovira-knigata-neverstvo/|title=Емилија Златкова Анастасова ја промовира книгата „Неверство“|work=МИА|language=mk-MK|accessdate=2021-03-09|archive-date=2023-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20230123110840/https://mia.mk/emili-a-zlatkova-anastasova-a-promovira-knigata-neverstvo/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kanal5.com.mk/emilija-zlatkova-anastasova-ja-promovira-knigata-neverstvo/a464554|title=Емилија Златкова Анастасова ја промовира книгата „Неверство"|work=kanal5.com.mk|language=mk|accessdate=2021-03-09}}</ref><ref>{{Наведување|title=Авторка Емилија Златкова Анастасова ја промовираше својата најнова книга „Неверство“|url=https://www.youtube.com/watch?v=LKcKoHTtrhs|accessdate=2021-03-09|language=mk-MK}}</ref> *„[[Каде е Емили?]]“ 2021 г. (роман) *„Новогодишна ноќ“ 2021 г. (роман) *„Невообичаен Велигден“ 2022 г. (роман) *„Одмазда“ 2022 г. (роман) *„2248“ 2024 г. (роман) == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Златкова Анастасова, Емилија}} [[Категорија:Луѓе од Пробиштип]] [[Категорија:Македонски романописци]] [[Категорија:Македонски поетеси]] [[Категорија:Македонски писатели за деца]] [[Категорија:Македонски уредници]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] 48nmxh2ye6tgcd6pnec9gs93r5s8nr1 0 1259257 5537884 5010297 2026-04-11T23:11:41Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537884 wikitext text/x-wiki '''Евровалута''' ([[англиски]]: ''Eurocurrency'') — [[депозит]] во домашна [[банка]], деноминиран во некоја странска валута (на пример, депозит во британска банка кој е деноминиран во [[долар]]и). Овие валути се нарекуваат „евровалути“ затоа што најпрвин се појавиле во [[Европа]], но потоа се прошириле и на другите финансиски центри. Оттука, депозит кој е деноминиран во долари, а се наоѓа во банка во [[Сингапур]], исто така, претставува пример за евровалута (наречен евродоларски депозит или, едноставно, евродолари). Најпосле, и покрај сличноста во името, овој финансиски инструмент нема врска со [[евро]]то како заедничка валута на земјите од [[ЕУ]]. ==Историја== Пазарот на евровалути се појавил во 1950-тите како пазар на депозити деноминирани во долари, но надвор од САД. Всушност, постојат различни верзии за настанувањето на овој пазар, но сите се поврзани со [[Студената војна]], кога [[СССР]] не сакал доларите да ги чува во американските банки, плашејќи се од можното блокирање и поради тоа почнал доларите да ги депонира во банките во [[Лондон]]. Според една верзија, евровалутниот пазар започнал да се развива така што една англиска банка (''Midland Bank'') во 1955 година почнала да нуди депозити кои гласеле на американски долари при што на нив исплаќала малку повисока камата во споредба со каматата што ја исплаќале американските банки, а која во тоа време била ограничена на максимум 1 % на депозитите со рочност од 30 дена. На почетокот, [[Банка на Англија|Банката на Англија]] била загрижена поради ваквата активност, но набргу сфатила дека тоа имало поволно влијание врз зачувувањето на статусот на Лондон како водечки светски финансиски центар. Според друга верзија, СССР и другите комунистички земји од Источна Европа ги депонирале девизите во една француска банка чија телекс-адреса била ''EURO-BANK'' и така настанало името на овој пазар. Како друга причина за подемот на евровалутниот пазар се наведуваат ограничувањето на висината на [[Каматна стапка|каматните стапки]] на депозитите во американските банки (т.н. „регулација Q“) и повисоката стапка на [[задолжителна резерва]] во САД во споредба со Британија. Сето тоа предизвикало распонот меѓу каматните стапки на кредитите и на депозитите во САД да го надмине распонот во лондонските банки, кои на тој начин станале попривлечни за меѓународните клиенти. Понатаму, според некои мислења, постојаниот раст на трговските дефицити на САД, исто така, предизвикал услови за појава на евродоларскито пазар. Најпосле, како значаен фактор во појавата на евровалутниот пазар се наведува и развојот на [[Меѓународно банкарство|меѓународното банкарство]]. Со текот на времето, покрај евродоларските депозити, банките почнале да нудат и депозити деноминирани во други валути, а покрај британските банки, на пазарот се вклучиле и банките сместени во Лондон, Сингапур, Токио, на Бахамите итн.Многу важен фактор кој придонел за силен развој на евровалутниот пазар бил подемот на [[ОПЕК]] чии членки ги депонирале доларите од продажбата на [[нафта]] во лондонските банки.<ref>Jeff Madura, ''International Financial Management'' (ninth edition). Thomson South-Western, 2008, стр. 60.</ref><ref>Cheol S. Eun and Bruce G. Resnick, ''International Financial Management''. Boston etc.: Irwin/McGraw-Hill, 1998, стр. 146.</ref><ref>Kent Matthews and John Thompson, ''The Economics of Banking''. John Wiley and Sons, Chichester, 2005, стр. 67-70.</ref><ref>J. Ashok Robin, ''International Corporate Finance''. New York: McGraw-Hill/Irwin, 2011, стр. 36.</ref> ==Крактеристики== Основната одлика на веровалутниот пазар е тоа што тој е пазар на големо. Тоа значи дека на него се тргува со големи износи, вообичаено поголеми од еден милион долари. Понатаму, главни учесници на овој пазар се банките, односно најголем дел од трансакциите се извршуваат меѓу самите банки, а помал дел меѓу банките и небанкарските фирми. Понатаму, каматните стапки на евровалутниот пазар се тесно поврзани со соодветните домашни каматни стапки. На овој пазар се тргува со депозити чија рочност најчесто е помала од три месеци, а покрај банките, главни клиенти се државите и [[Мултинационално претпријатие|мултинационалните претпријатија]]. Евровалутниот пазар е нерегулиран: на пример, обврската за издвојување задолжителна резерва не се однесува на евродоларските депозити. Исто така, на евровалутниот пазар се издаваат и [[хартии од вредност]] ([[Комерцијални записи|Еврокомерцијални записи]] и Евроцертификати за депозити) со кои се тргува на секундарниот пазар. На страната на [[кредит]]ите, најголем дел од нив се во форма на [[Синдициран кредит|синдицирани кредити]], односно кредитите ги одобрува група од повеќе банки, кои на тој начин го намалуваат [[ризик]]от. Овие кредити најчесто имаат рочност меѓу 3 и 15 години, а вообичаено се одобруваат со променлива каматна стапка која е заснована врз [[ЛИБОР]]. Покрај ЛИБОР, на евродоларскиот пазар се применува уште една каматна стапка - ЛИБИД (''London Interbank Bid Rate''), која ја претставува каматната стапка која ја нудат банките на примените депозити, но таа има помало значење. Всушност, разликата меѓу ЛИБОР и ЛИБИД го претставува распонот (''spread'') кој го остваруваат банките на евродоларскиот пазар. Во однос на монетарните ефекти на евровалутниот пазар, се смета дека тој не предизвикува пораст на глобалната [[ликвидност]], туку само претставува прераспределба на ликвидноста од домашниот кон меѓународниот пазар.<ref>Kent Matthews and John Thompson, ''The Economics of Banking''. John Wiley and Sons, Chichester, 2005, стр. 70-73.</ref><ref>J. Ashok Robin, ''International Corporate Finance''. New York: McGraw-Hill/Irwin, 2011, стр. 35-36.</ref> Најголемиот дел од активностите со евровалутите се одвиваат во пет финансиски центри: [[Западна Европа]] (особено, Лондон), [[Кариби]]те и [[Средна Америка]], [[Среден Исток|Средниот Исток]], [[Далечен Исток|Далечниот Исток]] и [[Соединети Американски Држави|САД]] (особено, [[Њујорк]]). Притоа, Лондон е најстариот и најголемиот центар за трговија со евровалути; на Карибите, [[Кајмански Острови|Кајманските острови]] претставуваат една од најпривлечните локации на кои американскиет банки отвораат „празни“ филијали; на Блискиот Исток, [[Бахреин]] е главниот центар за тргување со евровалути и, воопшто, со девизи; на Далечниот Исток, главните центри се [[Токио]], [[Сингапур]] и [[Хонгконг]]; од декември 1981 година, американските банки, како и филијалите на странските банки во САД, имаат можност да основаат т.н. Служби за меѓународно банкарство (''International Banking Facilities'', ''IBFs''), изземени од федералните даноци, обврската за [[задолжителна резерва]] и [[Осигурување на депозитите|осигурувањето на депозитите]], а сето тоа придонело за подемот на Њујор како еден од центрите на евровалутниот пазар.<ref>Dileep Mehta and Hung-Gay Fung, ''International Bank Managemen''t. Blackwell Publishing, 2004, стр. 87-88.</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Меѓународни финансии]] [[Категорија:Банкарство]] 93xsk21sijf431vng5tinixb74vevva 0 1261463 5537941 5101971 2026-04-12T03:58:31Z Bjankuloski06 332 /* Опис */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537941 wikitext text/x-wiki {{ taxobox | name =Орнитомимус<br/> Ornithomimus | fossil_range = [[доцна кредаа]], {{fossilrange|76.5|66}} | image = OrnithomimusROM.JPG | image_caption = Измонтиран скелет ''O. edmontonicus'', [[Кралскиот музејво Онтарио]] | taxon = Ornithomimus | authority = [[Othniel Charles Marsh|Марш]], 1890 | type_species = {{extinct}}'''''Ornithomimus velox''''' | type_species_authority = Марш, 1890 | subdivision_ranks = Други видови | subdivision = *{{extinct}}'''''O. edmontonicus''''' <br/><small>[[Charles Hazelius Sternberg|Стернберг]], 1933</small> *{{extinct}}'''''O. samueli'''''? <br/><small>(Паркс, 1928)</small> }} '''Орнитомимус''' е [[диносауруси|диносаурус]] од семејството [[Ornithomimidae|птицолики диносауруси]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.britannica.com/animal/Ornithomimus/ |title=Ornithomimus |accessdate=2021-02-26 |archive-date=2021-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210817174828/https://www.britannica.com/animal/Ornithomimus }}</ref>. == Опис == Со должина од 2,5 до 4 метри, тој бил многу лесен и грациозен, со [[мускулно ткиво|мускулно]] на задните екстремитети прилагодени на трчање. [[Устата]] му била без [[заб]]и и изглдала како [[клун]]. Тој бил ловец и мршојадец и веројатно можел да развие значителна брзина, но според неодамнешните истражувања, се чини дека бил ладнокрвен и трчал на кратки растојанија. неговите шупливи [коска]и придонеле за брзината, а добриот вид за ловот. Кога трчал, најверојатно ја држел главата високо кренато за да може да има добар поглед и да ја одржува [[рамнотежа]]та со долгата, тврда [[опашка]]<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://www.nhm.ac.uk/discover/dino-directory/ornithomimus.html/ |title=Ornithomimus |accessdate=2021-02-26 |archive-date=2020-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201020043402/https://www.nhm.ac.uk/discover/dino-directory/ornithomimus.html }}</ref>. == Наоди од фосили == Првиот комплетен [[скелетен систем|скелет]] е пронајден во 1971 година. Пред тоа биле пронајдени само [[фосили]] од нозе со [[канџи]]. Го имало во [[Канада]], [[САД]] и на [[Тибет]]<ref>[https://www.thedinopark.com/ornithomimus.html/ Ornithomimus]</ref>. ==Класификација== [[File:Ornithomimus - claw.jpg|thumb|Коска од ноктот]] Во 1890 година Марш го сместил „Орнитомимус“ на [[Орнитомимозаурија]], класификација која сè уште е честа. Современите [[кладистички]] студии укажуваат на изведена позиција во орнитомимидите; овие сепак вклучија само '' О. edmontonicus '' во нивните анализи. Односите помеѓу '' О. edmontonicus '', '' О. velox "" и "" O. sedens "не се објавени<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://dino.wikia.org/wiki/Ornithomimus/ |title=Ornithomimus (pron.: /ˌɔrnɨθɵˈmaɪməs/; "bird mimic") |accessdate=2021-02-26 |archive-date=2020-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126033953/https://dino.wikia.org/wiki/Ornithomimus |url-status=dead }}</ref>. Следниот кладограм се заснова на Xu ''et al.'', 2011 {{clade| style=font-size:100%;line-height:80% |label1=[[Ornithomimidae]] |1={{clade |1=''[[Archaeornithomimus asiaticus]]'' |label2= <span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=''[[Sinornithomimus dongi]]'' |label2= <span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1={{clade |1=''[[Anserimimus planinychus]]'' |2=''[[Gallimimus bullatus]]'' }} |label2= <span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=''[[Qiupalong henanensis]]'' |label2= <span style="color:white;">unnamed</span> |2={{clade |1=''[[Struthiomimus altus]]'' |2='''''Ornithomimus edmontonicus''''' }} }} }} }} }} }} ==Палеобиологија== [[File:Dakotaraptor RPR.jpg|thumb|160px|„Орнитомимус“ кој се брани додека бил напаѓан од „[[Дакотараптор]]“]] За исхраната на „Орнитомимус“ сè уште се расправа. Како тероподи, орнитомимидите можеби биле месојади, но нивниот облик на тело исто така би одговарал за делумно или во голема мера тревојаден начин на живот. Покрај тоа се хранеле и со инсекти, ракови, овошје, лисја, гранки, јајца и месо од гуштери и мали цицачи. „Орнитомимус“ имал нозе што биле прилагодени за брзо движење, со [[тибијата]] околу 20% подолга од [[бедрената коска]]. Големите дупки за очи сугерираат изразит вид, а исто така укажуваат на можност дека тие биле способни и за гледање во темнина и ноќ. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * Claessens, L., Loewen, M. and Lavender, Z. 2011. A reevaluation of the genus ''Ornithomimus'' based on new preparation of the holotype of ''O. velox'' and new fossil discoveries. Journal of Vertebrate Paleontology, SVP Program and Abstracts Book, 2011, pp.&nbsp;90. * Reisdorf, A.G., and Wuttke, M. 2012. Re-evaluating Moodie's Opisthotonic-Posture Hypothesis in fossil vertebrates. Part I: Reptiles - The taphonomy of the bipedal dinosaurs ''Compsognathus longipes'' and ''Juravenator starki'' from the Solnhofen Archipelago (Jurassic, Germany). Palaeobiodiversity and Palaeoenvironments, {{doi|10.1007/s12549-011-0068-y}} [[Категорија:Орнитомимиди]] [[Категорија:Диносауруси од доцната креда во Северна Америка]] [[Категорија:Палеонтологија на Колорадо]] [[Категорија:Палеонтологија на Алберта]] [[Категорија:Палеонтологија на Монтана]] [[Категорија:Палеонтологија на Јужна Дакота]] b9pry4taibknwsifj22mwzrtzyf883y 0 1261644 5537661 5437268 2026-04-11T13:01:35Z Dandarmkd 31127 5537661 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Могила артиста Виктора Борцова.jpg|мини|Гробот на Борцов на гробиштата Троекуровски во Москва.]] '''Виктор Андреевич Борцов''' ― [[Русија|руски]] театарски и филмски [[глумец]]. Роден на 14 јуни 1934 година во Оренбург, СССР, а починал на 20 мај 2008 година во Москва, Русија. Тој исто така бил народен уметник на РСФСР. Борцов бил најпознат кога ја глумел улогата на Сава Игнатјевич во филмот „Портата Покровски“ во [[1982 во филмот|1982]] година. По долга борба со рак на цревата починал на својата 73 годишна возраст на 73 години <ref>[http://www.gmanews.tv/story/96284/Ka-Bel-declared-dead-due-to-severe-head-injuries GMA NEWS]</ref>. Погребот бил одржан во Театарот Мали, Москва, на 23.05.2008 година. Погребан е на гробиштата Тројекуровскоје во Москва. == Избрана филмографија == * [[1970 во филмот|1970 година]] - Ослободување ({{langx|ru|Освобождение}}) како генерал Григориј Ориол * [[1978 во филмот|1978 година]] - Анискин повторно започнува како Сидоров, возач на трактор * [[1982 во филмот|1982 година]] - Станица за двајца (Вокзал для двоих) како пијаница во ресторан * [[1982 во филмот|1982 година]] - Портата Покровски (Покровские ворота) како Сава Игнатиевич * [[1984 во филмот|1984 година]] - Сами и невооружени (Один и без оружия) како Дмитриј Сергеевич * [[1986 во филмот|1986 година]] - Балада за стар пиштол (Баллада о старом оружии) како Гритсенко * [[1988 во филмот|1988 година]] - Гардес-маринци, напред! (Гардемарины, вперёд!) Како Гаврила * [[1991 во филмот|1991 година]] - Вива Гардес-маринци! (Виват, гардемарины!) Како Гаврила == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Imdb име|0097584}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Борцов, Виктор}} [[Категорија:Носители на Орденот за заслуги пред татковината од IV степен]] [[Категорија:Заслужни глумци на Руска СФСР]] [[Категорија:Народни уметници на Руската СФСР]] [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1934 година]] [[Категорија:Починати во Москва]] [[Категорија:Советски Руси]] [[Категорија:Руски глумци]] fdw3ivvobdzd1n7gbr3y4ul5i4kz3qn 0 1265844 5537956 5502882 2026-04-12T03:59:22Z Bjankuloski06 332 /* Рани иницијативи */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537956 wikitext text/x-wiki '''Право на детето на образование''' ― учење и практикување на правата на децата во училиштата, образовните програми или установите, како што е информирано и во согласност со [[Конвенција за правата на детето|Конвенцијата на Обединетите нации за правата на детето]]. Кога е целосно имплементирана програмата за образование на правата на децата се состои од наставен план за учење на нивните човекови права и рамка за управување со училиштето на начин што ги почитува правата на децата. Членовите [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art29 29] и [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art42 42] од Конвенцијата за правата на детето бараат децата да бидат образовани за своите права. Покрај исполнувањето на законските обврски на Конвенцијата за ширењето на свеста за правата на децата, на децата и возрасните, учењето на децата за нивните права има придобивки и од подобрувањето на нивната свест за правата воопшто, правејќи ги повеќе да ги почитуваат правата на другите луѓе и да ги зајакнува да преземат акција за поддршка на туѓите права. Раните програми за да ги научат децата за нивните права, во [[Белгија]], [[Канада]], [[Англија]] и [[Нов Зеланд]] обезбедиле докази за тоа.<ref name="impact">Covell, K., and Howe, R.B. (1999). "The Impact of Children’s Rights Education: A Canadian study." ''International Journal of Children’s Rights,'' 7, 171-183.</ref><ref name="moral">Covell, K., and Howe, R.B. (2001). "Moral Education through the 3 Rs: Rights, Respect and Responsibility." ''Journal of Moral Education,'' 30, 31-42.</ref><ref name="dead">Covell, K., Howe, R.B., and McNeil, J.K. (2008). "'If there’s a dead rat, don’t leave it.' Young children's understanding of their citizenship rights and responsibilities." ''Cambridge Journal of Education,'' 38 (3), 321-339.</ref><ref name="empower">Howe, R.B. and Covell, K. (2007). ''Empowering Children: Children’s Rights Education as a Pathway to Citizenship''. Toronto: University of Toronto Press.</ref><ref name="belgium">DeCoene, J., and De Cock, R. (1996). "The Children's Rights Project in the Primary School 'De vrijdagmarkt' in Bruges. In E. Verhellen (Ed.), ''Monitoring children’s rights.'' (pp. 627-636). The Hague: Martinus Nijhoff.</ref><ref name="wallberg">Wallberg, P., and Kahn, M. (2011). "The Rights Project: How rights education transformed a classroom." ''Canadian Children,'' 36 (1), 31-35.</ref><ref name="comp6">Covell, K., McNeil, J.K, and Howe, R.B. (2009). "Reducing teacher burnout by increasing student engagement." ''School Psychology International,'' 30 (3), 282-290.</ref> Правата на децата во училиштата биле предавани и практикувани како етос на „ослободување на детето“ многу пред да се напише Конвенцијата на [[ООН]] и дека оваа практика помогнала да се информираат вредностите и филозофијата на Конвенцијата, ИБЕ и [[УНЕСКО]], иако за жал овие практики, и оваа историја навистина не е признаена или вградена од ООН. Ова е една од причините што правата на децата не станаа основа на училиштата и покрај 100 години борба.<ref name="newman movement">Newman, Michael (2015) Children’s Rights in our Schools – the movement to liberate the child, an introduction to the New Ideals in Education Conferences 1914-1937, [https://www.academia.edu/14081708/Regaining_the_History_of_Childrens_Rights_in_Schools_Through_the_New_Ideals_in_Education_Conferences_1914-37 www.academia.edu]</ref> == Значење на образованието за човекови права на децата == Образованието за [[Образование за човекови права|човековите права]] на децата се однесува на образованието и образовните практики во училиштата и образовните институции кои се во согласност со Конвенцијата на Обединетите нации за правата на детето.<ref name="empower"/><ref name="krappman">{{Наведено списание|last=Krappmann|first=Lothar|date=2006-01-10|title=The Rights of the Child as a Challenge to Human Rights Education|url=https://www.jsse.org/index.php/jsse/article/view/373|journal=JSSE - Journal of Social Science Education|language=de|doi=10.4119/jsse-373|issn=1618-5293|access-date=2021-04-14|archive-date=2024-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20241203210433/https://www.jsse.org/index.php/jsse/article/view/373|url-status=dead}}</ref><ref name="osler">Osler, A., and Starkey, H. (2006). "Education for democratic citizenship: A review of research, policy and practice 1995-2005." ''Research Papers in Education,'' 21 (4), 433-466.</ref> Тоа е форма на образование што сериозно го сфаќа ставот дека децата се носители на човековите права, дека децата се граѓани по свое право, дека училиштата и образовните институции учат заедници каде што децата учат (или не успеваат да ги научат) вредностите и практиките на човекови права и државјанство и дека едукацијата на децата за нивните [[Основни права|основни човекови права]] е законска обврска на Конвенцијата на Обединетите нации за правата на детето. Образованието за детски права е образование каде што правата на детето, како што е опишано во Конвенцијата, се изучуваат и практикуваат во одделни училници. Но, во својата најразвиена форма, правата на децата се учат и се практикуваат на систематски и сеопфатен начин низ нивоата на одделенијата, низ училиштето и низ училишните области. Со целосното образование за правата на децата, правата на децата не се едноставно додаток на одреден предмет или училница. Наместо тоа, правата на детето се вклучени во училишните наставни програми, наставни практики и наставни материјали по предмети и нивоа на одделенија и се основни во изјавите за училишна мисија, кодови на однесување и училишни политики и практики.<ref name="implement">Covell, K., Howe, R.B., and McNeil, J.K. (2010). "Implementing children’s human rights education in schools." ''Improving Schools,'' 13 (2), 117-132.</ref> Целосно развиено образование за правата на децата значи дека сите членови на училишната заедница добиваат едукација за правата на детето. Конвенцијата служи како рамка за вредности за животот и функционирањето на училиштето или образовната институција и за напорите за промовирање на попозитивна училишна клима и училишна култура за учење. Основно верување во образованието за правата на децата е дека кога децата учат за своите основни човекови права, ова учење служи како важна основа за нивно пошироко разбирање и поддршка на човековите права. == Образованието и Конвенцијата на ООН за правата на детето == Конвенцијата за правата на детето има важни импликации врз образованието на децата. Одобрена од [[Обединети нации|Обединетите нации]] во 1989 година, Конвенцијата е најшироко ратификувана и најбрзо ратификувана земја во светската историја. Само две земји - [[Соединети Американски Држави|САД]] и [[Јужен Судан]] - сè уште не го ратификувале договорот .<ref name="Dwpcotpotg">{{Наведени вести|url=http://www.dayniilecom.com/December2014/27December12.htm|title=Weekly Press Conference on the Progress of the Government|date=28 December 2014|work=Dayniile|access-date=28 December 2014}}</ref> Со ратификување на Конвенцијата, земјите се залагаат за принципот дека децата имаат основни права како лица и дека државните органи имаат обврски да ги обезбедуваат тие права.<ref name="detrick">Detrick, S. (1999). ''A Commentary on the United Nations Convention on the Rights of the Child.'' The Hague: Martinus Nijhoff.</ref><ref name="verhellen">Verhellen, E. (1994). ''Convention on the Rights of the Child.'' Kessel-Lo, Belgium: Garant</ref><ref name="bueren">Van Bueren, G. (1992). ''The international Law on the Rights of the Child.'' Dordrecht: Martinus Nijhoff.</ref> Според условите на Конвенцијата, законски обврзувачки договор, државите членки имаат обврска своите закони, политики и практики да ги направат во согласност со одредбите на Конвенцијата, ако не веднаш, со текот на времето. Во Конвенцијата има бројни членови што се однесуваат на образованието и образованието за правата на децата. Јуџин Верхелен ги поделил одредбите на Конвенцијата за образование по три линии.<ref name="verhellen2">Verhellen, E. (1993). "Children’s rights and education." ''School Psychology International,'' 14 (3), 199-208.</ref> Прво е правото на детето на образование врз основа на еднакви можности ( [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art28 член 28]). Ова вклучува право на бесплатно основно образование и достапно средно и високо образование. Второ се правата на детето во образованието (членови [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art2 2], [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art12 12], [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art13 13], [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art14 14], [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art15 15] и [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art19 19]). Ова вклучува право на недискриминација, учество, заштита од злоупотреба и насилство и слобода на мисла, изразување и религија. Третото се правата на детето преку образование (член [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art29 29] и [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm#art42 42]). Ова се однесува на образованието каде што децата се способни да ги знаат и разберат своите права и да развијат почитување на човековите права, вклучително и нивните сопствени човекови права. Оваа трета насока за образование кажува обврска од страна на земјите и властите за образование да обезбедат образование за човекови права на децата. Членот 29 од Конвенцијата бара „образованието на детето да биде насочено кон развој на почитување на човековите права и основните слободи“. Ова претпоставува знаење и разбирање на правата. Член 42 бара земјите да се обврзат да ги направат принципите на Конвенцијата широко познати, на соодветни и активни средства, на возрасни и деца. Свесен за оваа должност за ширење знаење и препознавање на неговата важност, Комитетот на ООН за правата на детето, органот на ООН надлежен за следење на спроведувањето на Конвенцијата, постојано ги повикуваше земјите да ги вклучат правата на децата во училишните програми и да осигураат дека децата ги познаваат и разбираат своите права на систематска и сеопфатна основа.<ref name="empower"/><ref name="un">United Nations Committee on the Rights of the Child (1991). ''General Guidelines Regarding the Form and Content of Initial Reports.'' CRC/C/5. New York.</ref><ref name="hodgkin">Hodgkin, R., and Newell, P. (1998). ''Implementation handbook for the Convention on the Rights of the Child.'' New York: UNICEF.</ref> == Вредност на образованието за човекови права на децата == Образованието за правата на децата во училиштата има вредност затоа што ги исполнува обврските на земјите да ги почитуваат правата на детето и да ги спроведуваат одредбите на Конвенцијата. Но, надвор од исполнувањето на законската обврска, образованието за правата на децата има вредност за децата. Фелиса Тибитс предложила дека образованието за детски права може да се очекува да влијае на учениците на три начина.<ref name="tibbitts">Tibbitts, F. (1997). ''An Annotated Primer for Selecting Democratic and Human Rights Education Teaching Materials.'' Amsterdam: Open Society Institute/Human Rights education Associates.</ref> Прво е во обезбедувањето на основни информации и знаења за природата на правата и специфичните права што ги уживаат децата. Од децата може да се очекува поточно и подлабоко разбирање на правата. Второ е во ставовите, вредностите и однесувањето во согласност со разбирањето на правата. Од децата може да се очекува да имаат поголемо почитување на правата на другите како што е прикажано во нивниот став и однесување. Третото е во поттикнување на децата да преземат активности за поддршка на правата на другите. Тибитс го означува ова како „трансформациски модел“ на образованието за правата. Децата тука имаат поголема веројатност да заземат став во спречувањето или исправувањето на повредите на човековите права. Пример би бил поддршка на жртва на насилство и застанување против насилникот на училишното игралиште. Истражувањето на Кетрин Ковел и Р. Брајан Хоу<ref>[https://web.archive.org/web/20130405010253/http://www.cbu.ca/crc/ Katherine Covell and R. Brian Howe]</ref> (видете го делот за евалуација на образованието за човекови права на децата) покажува докази за горенаведените ефекти.<ref name="impact"/><ref name="moral"/><ref name="dead"/> Во споредба со децата кои не добиле образование за детски права, децата кои добиле образование за детски права имаат поголема веројатност да имаат точно и возрасно разбирање за правата, да разберат дека правата и одговорностите се поврзани и да прикажуваат општествено одговорно однесувања за поддршка на правата на другите. == Имплементација за едукација за човекови права на децата == === Рани иницијативи === Вклучувајќи го Јануш Корчак и сиропиталиштето засновано на неговите права во [[Варшава]], Хомер Лејн и неговиот Мал Комонвелт (1913 г.) на деликвентни „затвореници“, Самерхил училиштетото „А. С. Нилс“ (1921) на деца. Навистина, вдахнати од Монтесори, Хомер Лејн и Хариет Финли Џонсон, заедница на наставници, едукатори, суфрагисти, политичари, инспектори и културни соработници создале заедница наречена Нови идеали во образовните конференции (1914–37)<ref name="newman movement"/><ref>[https://www.facebook.com/New-Ideals-in-Education-Conferences-386690128169894/?ref=bookmarks New Ideals in Education Conferences (1914-37)]</ref> основната вредност била „ослободување на детето“ и тие барале, споделувале и славеле примери на практика во училиштата, затворите и детските заедници. Тие придонеле за основното училиште „во центарот на децата“.<ref>Selleck, R.J.W. (1972) English Primary Education and the Progressives, 1914-1939, p156 Routledge & Kegan Paul London and Boston {{ISBN|0710072082}}</ref> Ова е занемарена историја на културата на правата на детето, онаа што треба да се сподели и да се слави за да се помогне во зајакнувањето на децата и оние возрасни кои работат со нив. Од одобрувањето на Конвенцијата за правата на детето од Обединетите нации во 1989 година, се прават различни напори да се обезбеди образование за правата на децата во училиштата.<ref name="empower"/><ref name="educate">Howe, R.B., and Covell, K. (2013). ''Education in the Best Interests of the Child: A Children’s Rights Perspective on Closing the Achievement Gap.'' Toronto: University of Toronto Press.</ref> Преземени биле иницијативи главно на ниво на одделни училници и училишта. Меѓу најраните иницијативи била една во основно училиште во [[Бриж]], [[Белгија]].<ref name="belgium"/> Ова бил сеопфатен проект за образование на детските права што бил воведен во раните 90-ти во основното училиште „Де Вријдагмаркт“. Во него биле вклучени деца на возраст од 3 до 12 години со цел да ги образова за содржината на Конвенцијата, да користи демократска [[педагогија]] и да обезбеди учество на децата во процесот на учење. Децата биле изучувани за нивните права според Конвенцијата преку различни медиуми, вклучувајќи уметност и поезија. Уметничките активности вклучувале колажи во весници кои претставуваат примери за кршење на правата. Бил даден додаток за активности иницирани од деца и мали групи, играње улоги и групна дискусија. Активностите што биле избрани биле од важност и интерес за децата. Помладите деца, на пример, научиле за правото на храна создавајќи многу голема кукла со илустрации на храна. Постарите деца се вклучиле во разговори и играње улоги во врска со правата на [[посвојување]], образование и семејство. Понатамошни примери на рани иницијативи имало во училниците во Кејп Бретон, [[Канада]], кон крајот на 90-тите.<ref name="impact"/><ref name="moral"/> Материјалите за наставната програма засновани на Конвенцијата биле развиени во соработка со деца и нивните наставници за три одделенски нивоа. На ниво од 6 одделение (деца на возраст од 11 до 13 години), образованието се насочило на воведување на детски права во однос на нивната важност за поединечното дете. Прашањата вклучуваат здрав живот, лична безбедност, семејство и семеен живот, употреба на дрога и донесување одлуки. На пример, за да дознаат за нивното право на заштита од [[Наркоманија|наркотици]], учениците играа улоги во деца и дилери на дрога и испитувале начини на справување со притисокот да пробаат или продаваат дрога. На ниво на одделение 8 (возраст од 13 до 15 години), насоченоста била ставена на врските од важност за детето. Наставната програма вклучувала единици за сексуалност, младинска правда, злоупотреба на деца и експлоатација. На пример, учениците ги анализираа популарните текстови на песните за да разговараат за тоа како се претставени сексуалните права во музиката, и тие завршувале цртани филмови кои вклучувале конкурентни размислувања за слободата на говорот и правата против [[дискриминација]]та. Наставната програма од 12 одделение (за возраст од 17 до 19 години) ја прошири сферата на знаењето за правата на децата со примена на глобални теми. Овие прашања вклучувале деца погодени од [[војна]] и [[детски труд]]. === Хемпшир, Англија === Пишувањата за иницијативата во училиштата во Кејп Бретон инспирираа голема иницијатива во округот Хемпшир, [[Англија]], наречена „Права, Почит и Одговорност“ или иницијатива „RRR“. Тој е меѓу досега познатите и најперспективните модели на образование за човекови права на децата.<ref name="implement"/><ref name="rrr">Covell, K., and Howe, R.B. (2008). "Rights, Respect and Responsibility: Final Report on the County of Hampshire Rights Education Initiative." Available at: {{Наведена мрежна страница|url=http://www.hants.gov.uk/education/childrensrights/|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20121106212258/http://www3.hants.gov.uk/education/childrensrights/|archive-date=2012-11-06|accessdate=2012-10-01}}</ref> Тоа е иницијатива што содржи не само одделни училници и училишта, туку и цела училишна област. Иницијативата за „RRR“ била поттикната од признавањето кај високите администратори за образование во Хемпшир за потребата од рамка за споделени вредности и позитивна училишна клима за подобри резултати од учењето и образованието. Тие исто така биле мотивирани од нивното читање за успехот на проектот за образование на правата во Кејп Бретон. По студиското отсуство во Кејп Бретон, група администратори и наставници од Хемпшир решиле да тестираат пилот и потоа да започнат своја верзија за образование за детски права во Хемпшир. По успешното почетно тестирање во 2002 година, тие службено го лансирале „RRR“ во 2004 година.<ref name="hants">Hampshire Education Authority (2003). "The case for RRR." Available at: {{Наведена мрежна страница|url=http://www3.hants.gov.uk/education/hias/childrensrights/rrrthecase.htm|title=Архивиран примерок|archive-url=https://archive.today/20121223170331/http://www3.hants.gov.uk/education/hias/childrensrights/rrrthecase.htm|archive-date=23 декември 2012|accessdate=14 април 2021}}</ref> За да ги спроведат целите на RRR, властите во Хемпшир - со финансирање од Министерството за образование - април изготвиле тригодишен стратешки план за имплементација. Ова вклучувало одредби за обука на наставници, развој на ресурси и следење на развојот. Планот били иницијативата најпрво да се воведе во доенчиња, основни и помлади училишта, а потоа со текот на времето, како што децата оделе во повисоки одделенија, таа ќе се воведе во средните училишта. До 2012 година, во различен степен на имплементација, поголемиот дел од училиштата во Хемпшир учествувале во иницијативата. Главната цел на иницијативата била да се подобрат резултатите од образованието за децата преку преобразба на училишните култури, градење заедничка рамка за вредности заснована на Конвенцијата и промовирање на образовни практики во согласност со Конвенцијата. Познавањето и разбирањето на правата, почитувањето и општествената одговорност требале да ја обезбедат рамката за вредности за сите училишни политики, практики во училницата, кодекси на однесување, изјави за мисија, училишни прописи и училишни наставни програми. Рамката требала да се спроведе низ целото училиште преку одделенско ниво, преку наставни програми и низ училишни практики. Од особено значење, во согласност со правата на учество на децата, како што е опишано во член 12 од Конвенцијата, треба да се развијат кодекси, правила и прописи за однесување во соработка со децата, наставата во училница да биде демократска, а на децата да им се обезбедат бројни значајни можности за учество во сите аспекти на функционирањето на училиштето. === Нов Зеланд === Иницијативите во Кејп Бретон и Хемпшир влијаеле на развојот на настаните во другите училишта, училишни области, па дури и во земји. Меѓу најамбициозните случувања се забележани на [[Нов Зеланд]], каде што се водат напори образованието за човекови права на децата да стане иницијатива за национално ниво. Контекстот за иницијативата е поволен. Силна тема за човекови права поминува низ законот за образование на Нов Зеланд, националните цели за образование и националните административни упатства. Во раните 2000-ти, на првичните дискусии за вклучување на образованието за правата на децата во наставната програма на Нов Зеланд им се даде интензитет од доказите обезбедени од иницијативите на округот Кејп Бретон и Хемпшир.<ref name="hrie">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rightsined.org.nz/|title=Home {{!}} Human Rights In Education {{!}} Mana Tika Tangata|date=29 октомври 2012|work=web.archive.org|accessdate=14 април 2021|archive-date=2012-10-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20121029140555/http://www.rightsined.org.nz/|url-status=bot: unknown}}</ref> Како и на друго место, воспитувачите и поборниците за човекови права во Нов Зеланд се занимавале со слаби нивоа на достигнувања, малтретирање и насилно однесување што се забележува кај значајно малцинство на деца во училиштата. И, исто како и на друго место, наставниците и администраторите биле фрустрирани од низата тешки барања во училиштата, расцепканоста на напорите за решавање на заедничките проблеми и разочарувачките резултати од тие напори. Учејќи за успесите во иницијативите на Кејп Бретон и Хемпшир, била создадена иницијативата за соработка Човекови права во образованието/Mana Tika Tangata (HRiE). Неговата цел била да развие позитивни училишни култури врз основа на правата на детето и да ги подобри достигнувањата за сите деца преку тоа што училиштата и центрите за рано детство ќе станат заедници за учење што ги знаат, промовираат и живеат човековите права и одговорности. За да се постигне оваа цел, HRiE го следи моделот Хемпшир при користењето на правата на децата како главна и интегрирана рамка за вредности за настава, учење и управување и организирање на училиштата. Сите членови на училишната заедница - раководството на училиштето, наставниците и другиот кадар, учениците, одборите на доверители и родителите - учат за правата на децата и одговорностите што одат со нив. Тие признаваат дека секој член на училишната заедница има право да се третира достоинствено и да учествува во делотворно образование. Учениците формално се признаваат како граѓани на училиштето и земјата со изречни права и одговорности. Тие учествуваат во донесувањето одлуки низ училиштето, а правата се вградени низ наставната програма, училишните практики и политиките. === Иницијативи со предучилишна возраст === Иницијативи за образование на детски права, исто така, се случија на ниво на предучилишна возраст. На пример, канадските просветни работници Памела Волберг и Марија Кан вовеле образование за правата на групата за програми за рано детство на 3 и 4 годишни деца во [[Британска Колумбија]] во период од три месеци.<ref name="wallberg"/> Воведувањето на „Проектот за права“ било мотивирано во голем дел од набљудувањата на детското фокусирање и непочитувањето на чувствата на нивните врсници. Користејќи боенка дизајнирана да ги научи многу малите деца за нивните права, наставниците се надеваа дека ќе го сменат фокусот на децата од поедините желби кон потребите на заедницата - да ги зголемат нивоата на соработка, алтруизам и емпатија. == Евалуации на образованието за човекови права на децата == Најраната пријавена проценка на проектот за образование на детски права била таа на иницијативата во [[Бриж]].<ref name="belgium"/> Вклучување на деца на возраст од 3 до 12 години, примарниот фокус на евалуацијата била на општественото однесување на учениците. Добивките во социјалното разбирање, однесувањето на почит, грижата за другите и просоцијалното делување биле клучните забележани промени. На пример, децата станале позаинтересирани за социјална правда и прашања поврзани со правата, како што се мир, војна, неправда и глад. И тие сакаа да разговараат за правата на маргинализираните деца - оние кои живеат со попреченост, во институциите и со статус на етничко малцинство. Слични резултати биле пронајдени во проценките за ефектите од образованието за правата на децата во училиштата во Кејп Бретон. Евалуациите спроведени на учениците од 6 и 8 одделение (на возраст од 12 и 14 години) покажале подобрена клима во училницата, ангажман и однесување.<ref name="impact"/><ref name="moral"/> На ниво на одделение 6, биле откриени разлики во разбирањето на децата за правата, нивното прифаќање на малцински деца и во нивните перципирани нивоа на поддршка од врсници и наставници. Наставниците пријавиле подобрено однесување и попозитивна клима во училницата. Покрај тоа, на ниво на одделение 8, децата на часови засновани на права покажале зголемување на нивната самодоверба. Исто така, биле видени слични проекти иницирани од деца, како и оние пријавени од Бриж. На пример, во едно училиште кога сфатиле дека не секое дете во областа го има осигурено правото на обрк, учениците иницирале програма за појадок со добивање соработка и донации од месната заедница. Во друго училиште, класот одлучил да работи во месна банка за храна за да им помогне на децата чии семејства не биле во можност да обезбедат доволно храна. Анегдотски податоци од наставниците кои ја користеле наставната програма од 12 одделение опишале колку учениците бил е ангажирани во активностите и забележуваат подобрувања во проценката на глобалните проблеми од страна на нивните ученици и комплексноста и важноста за почитување на човековите права. Учениците кои учествуваа во проектот завршија истражување. Резултатите покажаа дека имаат трипати поголема веројатност отколку нивните врсници да ја разберат хуманитарната помош за деца во тешки околности како основно човеково право. Најсодржајните податоци за евалуација се на иницијативата „Хемпшир RRR“.<ref name="dead"/><ref name="comp6"/><ref name="implement"/><ref name="comp2">Covell, K, Howe, R.B., and Polegato, J. (2011). "Children’s human rights education as a counter to social disadvantage: A case study from England." ''Educational Research,'' 53,(2), 193- 206.</ref><ref name="comp3">Howe, R.B., and Covell, K., (2010). "Miseducating children about their rights." ''Education, Citizenship and Social Justice,'' 5 (2), 91-102.</ref><ref name="comp5">Covell, K. (2010). "School engagement and rights-respecting schools." ''Cambridge Journal of Education,'' 40 (1), 39-51.</ref> Годишни проценки биле спроведени во текот на шест години за да се проценат ефектите од „RRR“. Вклучени биле деца на возраст од 4-14 години. Децата и наставниците во училиштата каде „RRR“ бил целосно наменет биле споредувани со оние во демографски еквивалентни училишта без „RRR“. Овие споредби ги покажале следниве ефекти на „RRR“. Низ сите возрасти, децата покажале поголемо разбирање за правата и нивната поврзаност со одговорностите, зголемено ниво на саморегулација, доверба, напор и мотивација, учество и ангажирање во училиште и достигнувања. Овие когнитивни и промени во ставови се одразиле во значителни подобрувања во однесувањето. Децата биле пријавени и од нивните наставници во училница и од директорот на училиштето да бидат попочитувани, по соработка, повклучени и чувствителни на потребите на другите деца. Инцидентите на малтретирање драматично се намалиле со несогласувањата решени со дискурсот на правата наместо со физичко или говорно насилство. Наставата во училиштата за иницијативата исто така довело до промени во наставниците. Училишните администратори забележале значителни промени во употребата на наставниците за демократско учење и позитивно управување со училницата и во помалку конфронтативни зделки со нивните ученици. Наставниците ги слушале децата и ги земаа предвид нивните ставови. И колку е поголемо нивото на учество и учество на учениците, толку повеќе наставници покажале придобивки во смисла на лични достигнувања и значително намалување на емоционалната исцрпеност и обезличување. Меѓу сите позитивни наоди од евалуацијата на иницијативата, најинтригирачко било тоа што во секое време на мерење, најнеповолното училиште покажувало најголеми позитивни промени.<ref name="comp2"/> Подобрувањата во ангажманот, однесувањето и академските достигнувања биле извонредни и се припишувало на тоа како иницијативата ја преобразила културата на училиштето. Доказите предложуваат дека училиштата што се целосно во согласност со одредбите на Конвенцијата за правата на детето можат да посредуваат во ефектите на предизвикувачкото опкружување за одгледување и да помогнат да се затвори јазот во постигнувањата помеѓу загрозените деца и нивните поповолни врсници.<ref name="educate"/> == Други проценки == Иако сè уште не е објавена службена проценка на иницијативата за [[Нов Зеланд]], анегдотски докази предложуваат дека резултатите се споредливи со оние пријавени од Хемпшир.<ref name="hrie"/> Наставниците известуваат за подобрени средини за учење и намален стрес. „Ме тера да размислувам критички за некои работи што ги правам во мојот училница“, објавил наставник, „особено за некои аспекти на управувањето со моето однесување“. Друга истакнала дека таа „имала чудесен одговор од децата“. Податоците за евалуација на Памела Волберг и Марија Кан покажуваат дека нивниот проект за предучилишни права бил многу успешен.<ref name="wallberg"/> Откриле дека поучувањето на малите деца за нивните права од Конвенцијата на соодветен начин на возраст ја преобразува средината за учење. Бидејќи правилата во училницата биле заменети со права, потребна била помала контрола од возрасните и групните разговори се менувале од хаотичен муабет во почитувана размена на идеи. Однесувањето на децата значително се променило. Нивните интеракции одразувале разбирање за универзалноста на правата и важноста за заштита на правата на другите. Па дури и на оваа многу млада возраст, дискурсот за правата ја заменила расправијата; на пример, „ти ми го повредиш правото за играње“ станал ефикасен решавач на проблеми што ги заменило солзите и борбите. Волберг и Кан заклучуваат дека признавањето на децата за односот помеѓу правата и одговорностите го пренасочило нивниот фокус „од ''мене'' во ''ние''“. == Поврзано == * [[Детски права]] * [[Движење за правата на децата]] * [[Конвенција за правата на детето]] * [[Образование за човекови права|Едукација за човекови права]] * [[Право на образование]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20100611182141/http://www2.ohchr.org/english/law/crc.htm Конвенција за правата на детето (целосен текст)] * [https://web.archive.org/web/20121106212258/http://www3.hants.gov.uk/education/childrensrights/ Орган за образование на Хемпшир] * [https://www.amnesty.org/en/human-rights-education/projects-initiatives/rfsp Проект за пријателски училишта за човекови права - Меѓународна амнестија] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150104052021/http://www.amnesty.org/en/human-rights-education/projects-initiatives/rfsp |date=2015-01-04 }} * [https://web.archive.org/web/20121029140555/http://www.rightsined.org.nz/ Човекови права во образованието (Нов Зеланд)] * [http://www.scyofbc.org/ Друштво за деца и младинци од Британска Колумбија] [[Категорија:Образованието по предмет]] dfjylsxx2zyqzs5oriocaisuduknzgb 14 1266481 5537791 5387625 2026-04-11T18:54:46Z Dandarmkd 31127 5537791 wikitext text/x-wiki {{поврзанакат|Луѓе со потекло од Булачани}} [[Категорија:Булачани]] [[Категорија:Луѓе од Скопско|Булачани]] [[Категорија:Луѓе од Општина Чучер-Сандево|Булачани]] [[Категорија:Луѓе по села во Македонија|Булачани]] lpg1vcu7t5dwlarhr1w3y4bdh5750p6 0 1266482 5537897 5406190 2026-04-11T23:12:10Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537897 wikitext text/x-wiki {{Infobox scientist|name=Стамен Григоров|image=Sanitaren maior medium.jpg|birth_date=27 октомври 1878|birth_place=Студен Извор, [[Кнежевство Бугарија]]|death_date={{death date and age|1945|10|27|1878|10|27|df=y}}|death_place=[[Софија]], [[Кралство Бугарија]]|field=[[микробиологија]], [[медицина]]|alma_mater=Универзитет во Монтпелиер<br>Универзитет во Женева|workplace=|known_for=''lactobacillus bulgaricus'', третман за туберкулоза|prizes=}}'''Стамен Гигов Григоров''' ({{Langx|bg|Стамен Гигов Григоров}}; [[27 октомври]] [[1878]] - [[27 октомври]] [[1945]]) — истакнат [[Бугарија|бугарски]] [[лекар]] и [[Микробиологија|микробиолог]]. Тој го открил бакцилот ''Lactobacillus bulgaricus'', користен при правењето [[јогурт]]. == Живот == Стамен Григоров е роден во селото Студен Извор во [[Перник (област)|областа Перник]], Бугарија. Средното образование по природни науки го завршил во Монпелје, Франција, а медицинска наука во Женева, Швајцарија. Во 1905 година, на 27-годишна возраст, Григоров го направил откритието по кое е најпознат. Во микробиолошката лабораторија на професорот Леон Масол во Женева открил дека одреден вид на бацил е основа на [[јогурт]]от.<ref>Grigoroff, Stamen, 1905. Étude sur une lait fermentée comestible. Le "Kissélo mléko" de Bulgarie. ''Revue Médicale de la Suisse Romande.'' Genève. Georg&G., Libraires-Éditeurs. Librairie de L'Université.</ref> Како признание, видот бил именуван од научната заедница како ''Lactobacillus bulgaricus''. Во 1950те државната компанија за јогурт патентирала и промовирала специфична мешавина на соеви на бактерии за да се создаде „официјален бугарски јогурт“. Оваа мешавина продолжува да се извезува кај производителите на јогурт во многу земји.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.com/travel/story/20180110-the-country-that-brought-yoghurt-to-the-world|title=The country that brought yoghurt to the world|last=Ramani|first=Madhvi|date=January 11, 2018|work=bbc.com|accessdate=October 27, 2020}}</ref> Освен откривањето на ''Lactobacillus bulgaricus'', Григоров придонел за создавање на третман за [[туберкулоза]] во 1906 година, заедно со [[Алберт Калмет]]. Овој третман користел пеницилински габи. Преку неговите научни експерименти ''инвитро'' и ''инвиво'' на лабораториски животни, а подоцна и на човечки пациенти, Григоров го покажал лекувањето на пеницилинските габи во третманот на [[туберкулоза]].<ref>Katherine Harmon Courage, Cultured: How Ancient Foods Can Feed Our Microbiome, Penguin, 2019, {{ISBN|1101905298}}, p. 79.</ref> Григоров починал на 27 октомври 1945 година, на 67от роденден.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.msn.com/en-gb/news/world/stamen-grigorov-who-was-the-microbiologist-and-what-did-he-discover/ar-BB1apRIu|title=Stamen Grigorov: Who was the microbiologist and what did he discover?|work=www.msn.com|accessdate=2020-10-28}}</ref> == Наследство == [[Ледник Григоров]] на островот [[Брабант (остров)|Брабант]] во [[Палмеров Архипелаг|Палмеровиот Архипелаг]] на[[Антарктик]]от го носи името на Стамен Григоров. На 27 октомври 2020 година, Стамен бил почестен од [[Google]] како [[Гугл Дудл|''Google Doodle'']] на денот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://9to5google.com/2020/10/26/google-doodle-celebrates-dr-stamen-grigorov-the-biologist-who-discovered-yogurt-bacteria/|title=Google Doodle celebrates Dr. Stamen Grigorov – and yogurt|last=Bradshaw|first=Kyle|date=2020-10-26|work=9to5Google|language=en-US|accessdate=2020-10-27}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Бугарски научници]] [[Категорија:Починати во 1945 година]] [[Категорија:Родени во 1878 година]] [[Категорија:Починати во Софија]] d85vz8674wq0ijrmono791s62fykk5w 0 1268475 5537898 5473282 2026-04-11T23:12:12Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537898 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Теему Пуки | image = [[Податотека:Norwich 2 Chelsea 3 - Teemu Pukki.jpg|160px]] | height = {{height|m=1.91}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1990|3|29}} | cityofbirth = {{роден во|Котка|}} | countryofbirth = [[Финска]] | nationality = {{flagsport|FIN}} [[Финска]] | currentclub = {{Fb team HJK}} | clubnumber = 20 | position = [[Напад (фудбал)|напад]] | years1 = 2006-2008 | caps1 = 29 | goals1 = 3 | clubs1 = {{Fb team KooTeePee}} | years2 = 2008-2010 | caps2 = 1 | goals2 = 0 | clubs2 = {{Fb team Sevilla}} | years3 = 2008-2010 | caps3 = 17 | goals3 = 3 | clubs3 = {{Fb team Sevilla Atletico}} | years4 = 2010-2011 | caps4 = 25 | goals4 = 13 | clubs4 = {{Fb team HJK}} | years5 = 2011-2013 | caps5 = 37 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Schalke 04}} | years6 = 2013-2015 | caps6 = 26 | goals6 = 7 | clubs6 = {{Fb team Celtic}} | years7 = 2015-2018 | caps7 =130 | goals7 = 55 | clubs7 = {{Fb team Brondby}} | years8 = 2018-2023 | caps8 =198 | goals8 = 87 | clubs8 = {{Fb team Norwich City}} | years9 = 2023-2024 | caps9 = 35 | goals9 = 14 | clubs9 = {{Fb team Minnesota United}} | years10 = 2025- | caps10 = 29 | goals10 = 14 | clubs10 = {{Fb team HJK}} | nationalyears1 = 2005 | nationalcaps1 = 4 | nationalgoals1 = 4 | nationalteam1 = {{flagsport|FIN}} [[Фудбалска репрезентација на Финска под 15 години|Финска 15]] | nationalyears2 = 2006 | nationalcaps2 = 13 | nationalgoals2 = 7 | nationalteam2 = {{flagsport|FIN}} [[Фудбалска репрезентација на Финска под 16 години|Финска 16]] | nationalyears3 = 2006-2007 | nationalcaps3 = 12 | nationalgoals3 = 5 | nationalteam3 = {{flagsport|FIN}} [[Фудбалска репрезентација на Финска под 17 години|Финска 17]] | nationalyears4 = 2007-2008 | nationalcaps4 = 18 | nationalgoals4 = 5 | nationalteam4 = {{flagsport|FIN}} [[Фудбалска репрезентација на Финска под 18 години|Финска 18]] | nationalyears5 = 2009 | nationalcaps5 = 3 | nationalgoals5 = 2 | nationalteam5 = {{flagsport|FIN}} [[Фудбалска репрезентација на Финска под 19 години|Финска 19]] | nationalyears6 = 2007-2011 | nationalcaps6 = 23 | nationalgoals6 = 6 | nationalteam6 = {{flagsport|FIN}} [[Фудбалска репрезентација на Финска под 21 година|Финска 21]] | nationalyears7 = 2009-2025 | nationalcaps7 = 132 | nationalgoals7 = 42 | nationalteam7 = {{flagsport|FIN}} [[Фудбалска репрезентација на Финска|Финска]] }} '''Теему Пуки''' (роден на [[29 март]] [[1990]] година, во [[Котка]]) — [[Финска|фински]] [[фудбал]]ер, {{Football/FW/player}} на [[ХЈК Хелсинки]] и на [[Фудбалска репрезентација на Финска|финската репрезентација]]. Пуки ја започнал кариерата во екипата на [[ФК КооТееПее|КооТееПее]], за која дебитирал уште во 2005 година, на возраст од само 15 години во натпревар од [[Фудбалски куп на Финска|Купот на Финска]].<ref name="Professional Debut">{{cite web | url = https://www.hs.fi/urheilu/art-2000006244545.html | title = Vuoden jutut: Ensimmäinen miesten peli |trans-title=Stories of the Year: The first men's game | language = fi | publisher = [[Helsingin Sanomat]] | date = 20 September 2019 | access-date = 1 February 2020}}</ref> Во јануари 2008 година, тој се преселил во [[Шпанија|шпанската]] [[ФК Севиља|Севиља]], но таму немал премногу можности да игра и по само еден одигран натпревар во [[Примера Дивисион (Шпанија)|шпанското првенство]] се вратил во татковината каде играл за [[ХЈК Хелсинки]]. Со оваа екипа, тој го освоил [[Вејкауслига|финското првенство]] во 2010 година и бил дел од тимот што го освои првенство и [[Фудбалски куп на Финска|купот]] на неговата земја во 2011 година. Во август 2011 година, Пуки се преселил во [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], [[Германија]], за рекордна сума која ја заработил некој фински клуб од 1,3 милиони евра. Но не можејќи да се избори за поголема минутажа во [[Гелзенкирхен]], во летото 2013 година тој заминал во [[ФК Селтик|Селтик]], каде го освоил [[Премиер лига на Шкотска|шкотското првенство]], а една година подоцна му се приклучил на данскиот [[ФК Брондби|Брондби]]. Во Брондби поминал четири сезони, а најголемиот успех го постигнал со освојувањето на [[Фудбалски куп на Данска|Купот на Данска]] во неговата последна сезона во клубот. Во 2018 година, Пуки потпишал за англискиот [[ФК Норич Сити|Норич Сити]], кому веќе во првата своја сезона му помогнал да избори промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]], откако го водел клубот до титулата во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2018-2019|Чемпионшип]] со 29 постигнати гола. По пет години поминати во промоции и испаѓања со Норич, тој потпишал за {{Fb team (N) Minnesota United}} За [[Фудбалска репрезентација на Финска|финската репрезентација]] настапувал во периодот од 2009 до 2025 година, претставувајќи ја на [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]]. Во националниот дрес одиграл 132 натпревари, наоѓајќи се на второ место на вечната листа зад [[Јари Литманен]], кого токму го престигнал на листата на стрелците за репрезентацијата, каде моментално Пуки го зазема првото место со 42 постигнати гола. ==Технички карактеристики== Тој е центарфор со големо чувство за постигнување голови.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://tribuna.com/en/chelsea/news/3458657/|title=Jorginho warns Italy: 'Complete striker' Pukki is Finland's most important player|work=Tribuna.com|access-date=8 september 2019}}{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Меѓу најголемите негови квалитети се движењето без топка,<ref name=":0" /> способноста да се уфрла зад противничката одбрана,<ref name=":0" /> способноста да ја задржи топката и да изврши пресинг врз противниците.<ref name=":0" /> Исто така, е многу ладнокрвен при изведувањето на ударите од белата точка.<ref name=":0" /><ref>{{Cite news|lingua=en|name=Arindam|surname=Rej|url=https://www.telegraph.co.uk/football/2019/08/19/analysing-norwich-city-star-teemu-pukki/|title=Evasive movement, sharp link-up play and efficient finishing - analysing Norwich City star Teemu Pukki|publisher=The Telegraph|date=19 август 2019|access-date=8 септември 2019}}</ref> ==Клупска кариера== ===КооТееПее=== Пуки ја започнал својата кариера во [[ФК КооТееПее|КооТееПее]], екипа од неговиот роден град [[Котка]]. Своето деби како професионален фудбалер го имал на 23 јуни 2005 година, на возраст од само 15 години во натпревар од [[Фудбалски куп на Финска|Купот на Финска]].<ref name="Professional Debut"/> На почетокот од следната сезона, под водството на [[Јане Хипонен]] тој дебитирал и во првенството на Финска, влегувајќи во 88-мата минута од натпреварот КооТееПее-ХЈК Хелсинки 2-1. Пуки запишал пет настапи во неговата прва сезона, сите влегувајќи од клупата за резерви. Во мај 2007 година, тој го продолжил својот договор со клубот до 2009 година. Во сезоната 2007, тој одиграл 24 првенствени натпревари и го постигнал својот прв првенствен погодок на 3 мај 2007 година, во победата со 1-0 на гостувањето кај [[ФК Виикингит|Викингит]], со што станал првиот стрелец на гол во историјата на [[Вејкауслига]]та роден во 90-тите години на минатиот век.<ref>{{Cite news|url= http://www.fckooteepee.fi/?page=uutiset&news_id=703&archive=1|title= Pukki haluaa lisää maaleja|access-date= 2021-05-14|archive-date= 2016-03-07|archive-url= https://web.archive.org/web/20160307061834/http://fckooteepee.fi/?archive=1&news_id=703&page=uutiset|url-status= dead}}</ref> Само шест дена подоцна, тој додал уште два гола во победата со 3-0 над [[ФК Оулу|Оулу]], завршувајќи ја сезоната со вкупно 3 гола на својата сметка.<ref>{{Cite news|url= http://fckooteepee.fi/?page=uutiset&news_id=800&archive=1|title= Teemu Pukki tähdistöotteluun|access-date= 2021-05-14|archive-date= 2016-03-06|archive-url= https://web.archive.org/web/20160306213958/http://fckooteepee.fi/?page=uutiset&news_id=800&archive=1|url-status= dead}}</ref> ===Севиља и Севиља Атлетико=== Во јануари 2008 година, Пуки потпишал договор на три и пол години со шпанската [[ФК Севиља|Севиља]]. Откако по доаѓањето најпрво играл за јуниорите, за сезоната 2008-2009, тој бил промовиран во [[Севиља Атлетико]], вториот тим на андалусијците, кој се натпреварувал во Сегунда Дивисион - второто ниво на Шпанија. Дебитирал во Сегунда Дивисион на 4 октомври 2008 година, во натпреварот Севиља Атлетико-[[ФК Реал Сосиедад|Реал Сосиедад]];<ref>{{Cite news|url= http://www.fckooteepee.fi/?page=uutiset&news_id=1053&archive=1|title= Pukki maalin makuun Espanjassa|access-date= 2021-05-14|archive-date= 2015-04-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20150402145029/http://www.fckooteepee.fi/?page=uutiset&news_id=1053&archive=1|url-status= dead}}</ref> започнувајќи го натпреварот во почетната постава, Пуки го постигнал единствениот гол на натпреварот, со кој и обезбедил прва победа на Севиља Атлетико за сезоната. Тој постигнал уште два гола во Сегунда во месец ноември, и како награда за добрата форма бил повикан во првиот тим за натпреварот против [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]] на почетокот на декември. Иако во тој натпревар не влегол во игра, своето деби за првиот тим на Севиља во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го направил само околу месец дена подоцна, на 25 јануари 2009, кога влегол од клупата за резерви на местото на [[Ивица Драгутиновиќ]] во поразот на домашен терен од [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]]. Така, тој станал вториот финец по [[Јари Литманен]] кој играл во најсилната шпанска лига. Остатокот од сезоната поминал во знакот на повредата на скочниот зглоб, со која се здобил во март 2009 година, и која го извадила од акција за шест недели. Во сезоната 2009-2010, Севиља Атлетико играла во [[Сегунда Дивисион Б]], откако претрпеле испаѓање од второто ниво во претходната сезона. Втората сезона во Б тимот на Севиља била тешка за младиот фински напаѓач, кој особено по смената на тренерот во февруари 2010 година и доаѓањето на [[Рамон Техада]], се поретко се наоѓал дури и на клупата за резерви. Вкупно, Пуки одиграл 16 натпревари во текот на сезоната, од кои само четири во почетниот состав. По напорната сезона, Пуки објавил дека повеќе не сака да остане во Севиља, иако имал договор и за следната сезона. ===ХЈК Хелсинки=== [[Податотека:TeemuPukki.jpg|thumb|left|180px|Пуки играјќи за [[ХЈК Хелсинки]].]] Пуки се вратил во Финска во август 2010 година, потпишувајќи три и пол годишен договор со ХЈК Хелсинки.<ref>{{Cite news |url=http://yle.fi/urheilu/nyt_se_on_varmaa_-_teemu_pukki_hjk-paitaan/5622059 |title=Nyt se on varmaa - Teemu Pukki HJK-paitaan |date=28 August 2010 |access-date=27 December 2014 |publisher=YLE Urheilu |language=fi |archive-date=2014-12-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141231074304/http://yle.fi/urheilu/nyt_se_on_varmaa_-_teemu_pukki_hjk-paitaan/5622059 |url-status=dead }}</ref> Дебитирал на 30 август во натпревар против [[ИФК Мариехам|Мариехам]], додека својот прв гол го постигнал веќе во следниот натпревар против [[ФК Јаро|Јаро]]. За време на сезоната 2010, Пуки одиграл 7 натпревари и постигнал 2 гола во финското првенство помагајќи му на клубот да ја освои титулата. Тој, исто така, играл и во финалето на Купот на Финска, влегувајќи како замена на полувремето, но таму неговиот тим останал без пехарот откако бил поразен од [[ТПС Турки|ТПС]] со 0-2. За време на [[Вејкауслига 2011|сезоната 2011]] тој постигнал 11 гола и забележал 8 асистенции на 18 првенствени натпревари, со кој бил клучна фигура во составот на ХЈК кој ја одбранил титулата од претходната сезона. Неговите перформанси довеле до тоа да биде избран во Ол-стар тимот на финската лига за 2011 година.<ref>{{cite news|url=http://www.veikkausliiga.com/News.aspx?type=1&ID=45346 |title=Kopla-joukkue 2011 nimetty |date=29 October 2011 |access-date=27 December 2014 |publisher=Veikkausliiga |language=fi |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141227191430/http://www.veikkausliiga.com/News.aspx?type=1&ID=45346 |archive-date=27 December 2014}}</ref> Во квалификациите за Лигата на шампионите, тој постигнал два гола во победата со 10-0 над [[ФК Бангор Сити|Бангор Сити]], пред Хелсинки да биде елиминиран во следната рунда од [[ГНК Динамо Загреб|Динамо Загреб]]. Така, тие го продолжиле своето европско искуство во Лигата на Европа, каде противник им бил {{Fb team (N) Schalke 04}}; во првиот натпревар одигран во Финска, Хелсинки победил со 2-0, а Пуки бил стрелец на двата гола.<ref>{{cite news|url=http://yle.fi/urheilu/sensaatio_hjk_kaatoi_schalken_2-0/5409343 |archive-url=https://archive.today/20130430004511/http://yle.fi/urheilu/sensaatio_hjk_kaatoi_schalken_2-0/5409343 |url-status=dead |archive-date=30 April 2013 |title=Sensaatio: HJK kaatoi Schalken 2–0! |date=18 August 2011 |access-date=27 December 2014 |publisher=YLE Urheilu |language=fi }}</ref> Во реваншот германците славеле со 6-1, а Пуки одново бил стрелец.<ref>{{cite news|url=http://yle.fi/urheilu/schalke_jyrasi_hjkn_unelman_murusiksi/5412948 |archive-url=https://archive.today/20130429210554/http://yle.fi/urheilu/schalke_jyrasi_hjkn_unelman_murusiksi/5412948 |url-status=dead |archive-date=29 April 2013 |title=Schalke jyräsi HJK:n unelman murusiksi |date=25 August 2011 |access-date=27 December 2014 |publisher=YLE Urheilu |language=fi }}</ref> ===Шалке 04=== Откако го импресионирал раководството на Шалке 04 во двомечот од Лигата на Европа, на 31 август 2011 германскиот клуб го купил Пуки за сума од 1,3 милиони евра потпишувајќи тригодишен договор со играчот.<ref>{{cite web|url=http://www.yle.fi/urheilu/lajit/jalkapallo/kotimaa/2011/08/pukki_schalkeen_kolmen_vuoden_pestilla_2833997.html |title=Pukki Schalkeen kolmen vuoden pestillä |language=fi |publisher=YLE Urheilu |date=31 August 2011 |access-date=5 August 2012 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120117224109/http://www.yle.fi/urheilu/lajit/jalkapallo/kotimaa/2011/08/pukki_schalkeen_kolmen_vuoden_pestilla_2833997.html |archive-date=17 January 2012}}</ref> Своето деби го направил на 18 септември 2011, влегувајќи од клупата за резерви на местото на [[Клас-Јан Хунтелар]] во поразот со 0-2 на домашен терен од {{Fb team (N) Bayern Munchen}}.<ref>{{Cite news|utl = http://yle.fi/urheilu/pukki_teki_debyyttinsa_bayernia_vastaan/5424833 | title = Pukki teki debyyttinsä Bayernia vastaan | access-date 18.9.2011 | language=fi}}</ref> Во својот трет натпревар за Шалке, а воедно и прв кој го започнал во почетната постава, Пуки ги постигнал својте први два гола за тимот од [[Гелзенкирхен]] во ремито 2-2 на гостувањето против [[ФК Хановер 96|Хановер]].<ref>{{Cite news | uel = http://yle.fi/urheilu/pukki_taysin_pitelematon_-_kaksi_maalia/5448563 | title = Pukki täysin pitelemätön - kaksi maalia!}}</ref> Со тоа, тој станал третиот Финец кој постигнал два гола на еден натпревар во германската [[Бундеслига]], по [[Ари Хјелм]] и [[Паси Раутиаинен]].<ref>{{cite web | url = http://www.suomifutis.com/2011/11/teemu-pukki-teki-suomalaista-futishistoriaa/ | title = Pukki makes Finnish football history | language = fi | publisher = suomifutis.com | date = 6 November 2011 | access-date = 5 August 2012}}</ref> Во сезоната 2011–2012, Пуки одиграл вкупно 19 првенствени натпревари, главно влегувајќи како замена, на кои постигнал пет погодоци. Исто така, одиграл два натпревари без постигнат гол во [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]], додека во Лига Европа не можел да игра бидејќи го претставувал ХЈК во истото натпреварување. [[Податотека:Teemu Pukki S04.jpg|thumb|right|Пуки со {{Fb team (N) Schalke 04}} во 2013 година]] За време на сезоната 2012–2013, тој многу почесто бил на клупата за резерви отколку на теренот: во првите дванаесет натпревари од Бундеслигата, тој се појавил во игра само еднаш. Во [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|Лигата на шампионите]], Пуки дебитирал во натпреварот против [[ФК Монпелје|Монпелје]] (2-2) на 3 октомври 2012 година, започнувајќи го натпреварот во почетната постава.<ref>{{Cite news|url = http://yle.fi/urheilu/pukki_avauksessa_schalkelle_viime_hetkilla_pettymys/6320887 |title = Pukki avauksessa, Schalkelle viime hetkillä pettymys|language=fi}}</ref> Пуки добил малку поголема минутажа кон крајот на есента, но слабите резултати на тимот довеле до промена на тренерот.<ref>{{Cite web |url = http://www.iltasanomat.fi/jalkapallo/art-1288527765153.html |title = Pukki tilanteestaan: nollataan ja uuteen nousuun |language = fi |accessdate = 2021-05-15 |archive-date = 2013-01-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20130102221244/http://www.iltasanomat.fi/jalkapallo/art-1288527765153.html |url-status = dead }}</ref> Така, [[Хуб Стевенс]] тренерската клупа му ја препуштил на [[Јенс Келер]], кај кого Пуки редовно играл влегувајќи како замена. Сезоната ја завршил со вкупно 24 настапи и 3 гола во сите натпреварувања. На почетокот на следната сезона, Пуки одиграл два натпревари пред да го напушти клубот кон крајот на август 2013. Својот последен натпревар за Шалке го одиграл на 21 август 2013, во ремито 1-1 на домашен терен против [[Грција|грчкиот]] [[ФК ПАОК|ПАОК]] во квалификациите за [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|Лигата на шампионите]]. Вкупно за Шалке одиграл 47 натпревари и постигнал 8 голови. ===Селтик=== На 31 авгист 2013, Пуки потпишал четиригодишен договор со [[ФК Селтик|Селтик]], комплетирајќи го својот трансфер од Шалке 04 во [[Шкотска]] за необјавена сума.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/0/football/23832031|title=Celtic sign Teemu Pukki from Schalke on four-year deal|website=BBC Sport|date=31 August 2013|access-date=1 September 2013}}</ref> Тој успеал да се впише во листата на стрелците уште на своето деби во победата со 3-1 на гостувањето кај [[ФК Хартс|Хартс]] на 14 септември 2013 година. Една недела подоцна, тој постигнал гол и на своето деби пред домашната публика во победата со 2-1 над [[ФК Сент Џонстон|Сент Џонстон]].<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/24089866|title=Celtic 2–1 St Johnstone|first1=Jonathan|last1=Sutherland|website=BBC Sport}}</ref> На 14 декември, со својот трет гол за сезоната му донел победа на Селтик на домашен терен против [[ФК Хибернијан|Хибернијан]] со 1-0. Генерално, првата сезона на Пуки во Селтик се сметала за разочарување бидејќи се тој се мачел со формата и не успеа да ја пополни празнината што ја оставил [[Гари Хупер]] кој замина на почетокот на сезоната.<ref>{{cite web|title=Pukki's Celtic career will take off – Paatelainen|url=http://www.independent.ie/sport/soccer/pukkis-celtic-career-will-take-off-paatelainen-29893598.html|newspaper=Irish Independent|access-date=24 July 2014|date=7 January 2014}}</ref><ref name="psh">{{cite web|title=Teemu Pukki nets hat-trick as Celtic thrash LASK Linz 5–2 in Austria|url=http://www1.skysports.com/football/news/11787/9376173/teemu-pukki-scores-hat-trick-in-celtics-5-2-friendly-victory-over-lask-linz-in-austria|website=Sky Sports|access-date=24 July 2014|date=8 July 2014}}</ref> Самиот Пуки подоцна го признал недостатокот на влијание што го оставил, признавајќи дека првично чувствувал дека играњето во Шкотска ќе биде „полесно“ отколку во Германија.<ref name="dr1">{{cite web|last1=Gannon|first1=Michael|title=Celtic striker Teemu Pukki: I thought Scotland would be easy after Schalke.. I was wrong|url=http://www.dailyrecord.co.uk/sport/football/football-news/celtic-striker-teemu-pukki-thought-3826065|newspaper=Daily Record|access-date=24 July 2014|date=8 July 2014}}</ref> Тој сметал дека брзината и физичката сила во играта во Шкотска е тешко да се прилагодат и изјавил: "Шкотскиот фудбал не е лесен. Тоа, воопшто не е слаба лига".<ref name="dr1" /> Сепак, на 26 март 2014, со Селтик ја освоил титулата во [[Премиер лига на Шкотска|Премиер лигата на Шкотска]], за која придонел со 26 настапи и 7 гола.<ref>{{cite web|url = https://www.theguardian.com/football/2014/mar/26/celtic-partick-thistle-scottish-premier-league-match-report|title=Celtic crush Partick Thistle to make it three SPL titles in a row|date=26 March 2014|work=The Guardian|access-date=26 March 2014}}</ref><ref>{{cite web|url = https://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/celtic/10724728/Partick-Thistle-1-Celtic-5-match-report.html|title=Partick Thistle 1 Celtic 5|date=26 March 2014|work=The Daily Telegraph|access-date=26 March 2014}}</ref> Тој забележал 5 настапи и во Лигата на шампионите, каде Селтик играле во група со поранешните европски шампиони [[ФК Барселона|Барселона]], [[ФК Милан|Милан]] и [[ФК Ајакс|Ајакс]]. ===Брондби=== Во септември 2014 година, Пуки му се придружил на неговиот сонародник [[Лукаш Храдецки]] во редовите на [[Данска|данскиот]] клуб [[Брондби ИФ|Брондби]]. Договорот бил на заем до крајот на сезоната, но вклучувал и опција Брондби трајно да го откупи играчот.<ref>{{Cite web |url = http://www.iltasanomat.fi/jalkapallo/art-1288732414292.html |title = Teemu Pukki siirtyy Tanskaan! |access-date = 1.9.2014 |archive-date = 2015-04-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150402093936/http://www.iltasanomat.fi/jalkapallo/art-1288732414292.html |url-status = dead }}</ref> Пуки за прв пат играл во [[Суперлига на Данска|Суперлигата на Данска]] на 14 септември 2014 година во натпреварот Брондби - [[ФК Рандерс|Рандерс]] (0-2).<ref>{{Cite news| url = http://yle.fi/urheilu/taysi_stadion_seurasi_pukin_debyyttia_-_suuret_paineet_nakyivat_pelissa/7471093 | title = Täysi stadion seurasi Pukin debyyttiä - suuret paineet näkyivät pelissä | access-date = YLE Urheilu 15.9.2014 | language = fi}}</ref> Првиот гол во данската лига Пуки го постигнал на 28 септември на гостувањето против [[ФК Есбјерг|Есбјерг]], кога го довел својот тим во водство од 0-1, во натпревар што завршил 2-2.<ref>{{Cite news | url = http://yle.fi/urheilu/teemu_pukki_pudotti_apinan_selastaan_tuntui_paremmalta/7497544 | title = Teemu Pukki pudotti apinan selästään: "Tuntui paremmalta" | access-date = YLE Urheilu 29.9.2014 | language = fi | archive-date = 2015-04-02 | archive-url = https://web.archive.org/web/20150402095307/http://yle.fi/urheilu/teemu_pukki_pudotti_apinan_selastaan_tuntui_paremmalta/7497544 | url-status = dead }}</ref> Тој веднаш го зазел своето место во почетниот состав на Брондби и по своето деби ги одиграл сите 27 натпревари во почетната постава. Тој бил најдобар стрелец на тимот со 9 гола, што бил негов личен рекорд на постигнати првенствени голови за некој странски клуб во текот на една сезона.<ref name="iltasanomat.fi">{{Cite news | url = http://www.iltasanomat.fi/huuhkajat/art-2000000832302.html | title = Teemu Pukki nimettiin Tanskan liigan kuukauden pelaajaksi | access-date = Ilta-Sanomat 7.11.2014 | language = fi | archive-date = 2016-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160507045530/http://www.iltasanomat.fi/huuhkajat/art-2000000832302.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{Cite news | url = http://www.iltasanomat.fi/jalkapallo/art-2000000931365.html | title = Teemu Pukki paransi kausiennätystään | access-date = Ilta-Sanomat 25.5.2015 | language = fi | archive-date = 2016-05-07 | archive-url = https://web.archive.org/web/20160507052235/http://www.iltasanomat.fi/jalkapallo/art-2000000931365.html | url-status = dead }}</ref> Во јуни 2015 година, Брондби објавил дека ќе ја искористи опцијата за откуп вклучена во договорот за заем на Пуки, потпишувајќи тригодишен договор со финскиот напаѓач. Клубовите не ја обелодениле сумата на трансферот, но според извештаите во медиумите, Брондби платил помалку од милион евра.<ref>{{Cite news | url = http://yle.fi/urheilu/kehuja_saaneen_teemu_pukin_ura_jatkuu_tanskassa_-_han_on_tuonut_hyokkaykseemme_paljon_laatua/8089368 | title = Kehuja saaneen Teemu Pukin ura jatkuu Tanskassa - ”Hän on tuonut hyökkäykseemme paljon laatua” | access-date = YLE Urheilu 19.6.2015 | language = fi}}</ref><ref>{{Cite news | url = http://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/broendby/broendby-i-offensiven-pukki-er-paa-plads/5613188 | title = Brøndby i offensiven: Pukki er på plads | access-date = Tipsbladet 18.6.2015 | language = fi}}</ref> Сезоната 2015-2016 за данскиот клуб и Пуки започнала со квалификациите за [[УЕФА Лига Европа|Лига Европа]]. Пуки постигнал 3 гола во првите три квалификациски кола, но во плејоф рундата Брондби бил елиминирани од грчкиот [[ФК ПАОК|ПАОК]] и не успеале да влезат во фазата по групи. Пуки бил клучен играч на Брондби и во данското првенство каде ги одиграл сите 33 првенствени натпревари, постигнувајќи како и во минатата сезона - 9 гола. [[File:Zen-Brondb (7).jpg|thumb|170px|left|Пуки (жолт дрес) играјќи за Брондби во 2016.]] Сезоната 2016–2017, била најдобрата за Пуки во неговата дотогашна кариера. Како и во претходната сезона, Брондби повторно играл во квалификациите за Лига Европа. Пуки постигнал три гола во отстранувањето на исландскиот [[ФК Валур|Валур]] со вкупен резултат 10-1, а во реваншот од третото коло против германската [[ФК Херта Берлин|Херта Берлин]], тој постигнал [[хет-трик]] во победата со 3-1 помагајќи му на Брондби да го поништи дефицитот од првиот натпревар (завршил 1-0 за Херта) и да се пласита во плејоф рундата втора година по ред. Сепак, како и пред 12 месеци, таму жолто-сините биле елиминирани од еден грчки клуб, но овојпат тоа бил [[ФК Панатинаикос|Панатинаикос]]. Во [[Суперлига на Данска|Суперлигата на Данска]] Пуки одиграл 34 од 36 првенствени натпревари, и постигнал 20 голови, со кои повторно бил најдобар стрелец на Брондби и воедно втор стрелец во лигата, зад [[Маркус Ингвартсен]] од [[ФК Нордсјеланд|Нордсјеланд]] кој постигнал три повеќе. Тој постигнал три гола и во Купот на Данска, вклучувајќи го и голот во финалето против [[ФК Копенхаген|Копенхаген]], кое Брондби го загубиле со 3-1.<ref>{{Cite news | url = https://yle.fi/urheilu/3-9632811 | title = Pukin maali ei auttanut: Bröndby hävisi cup-finaalin, FC Kööpenhamina juhlii tuplamestaruutta | access-date = YLE Urheilu 25.5.2017 | language = fi}}</ref> Второто место освоено во данското првенство во претходната сезона, му овозможило на Брондби повторно да игра во квалификациите за Лига Европа. Овојпат тие започнале од второто коло, во кое го елиминирале финскиот [[ВПС]] (Пуки постигнал гол во првиот натпревар што завршил 2-0 за Брондби), а во следното испаднале од хрватскиот [[ХНК Хајдук Сплит|Хајдук Сплит]]. Во лигата постигнал 11 гола на 26 натпревари. Во својата последна сезона со клубот, Пуки се простил од Брондби со првиот освоен трофеј со овој клуб, после победата во Купот на Данска во кое жолто-сините биле подобри од [[Силкеборг ИФ|Силкеборг]] со 3-1. Вкупно во четирите поминати сезони во дресот на Брондби, Пуки одиграл вкупно 164 натпревари и постигнал 72 гола. ===Норич Сити=== На 30 јуни 2018, Пуки како слободен играч потпишал тригодишен договор со англискиот [[ФК Норич Сити|Норич Сити]], кој во сезоната 2018-2019 се натпреварувал во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|Чемпионшип]], второто ниво на англискиот фудбал.<ref>{{cite web|title=Norwich City sign Finland striker Teemu Pukki|url=https://www.canaries.co.uk/News/2018/june/pukki-signs/|publisher=Norwich City F.C.|date=30 June 2018|access-date=30 June 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190820095248/https://www.canaries.co.uk/News/2018/june/pukki-signs/|archive-date=20 August 2019|url-status=dead}}</ref> Дебитирал на 4 август, играјќи го целиот натпревар во ремито 2-2 против [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]],<ref>{{cite news |last1=Freezer |first1=David |title=Birmingham 2 Norwich City 2 – Hernandez the hero as Canaries fight back twice for opening-day draw |url=https://www.edp24.co.uk/sport/norwich-city/birmingham-v-norwich-report-1-5638211 |access-date=10 April 2019 |newspaper=Eastern Daily Press |date=4 August 2018}}</ref> а една недела подоцна го постигнал својот прв гол во поразот на домашен терен од [[ФК Вест Бромвич Албион|Вест Бромвич Албион]] со 3-4. После не многу ефикасниот почеток, Пуки влегол во форма во ноември постигнувајќи четири гола во првите два натпревари од месецот, а својот 10-ти погодок за сезоната во Чемпионшип го постигнал на 24 ноември 2018, во победата со 4-1 на гостувањето кај {{Fb team (N) Swansea City}}. На 10 февруари 2018, со двата гола против [[ФК Ипсвич Таун|Ипсвич Таун]] во победата со 3-0, Пуки стигнал до бројката од 20 гола во [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип|лигата за сезоната 2018-2019]], изедначувајќи го рекордот по бројот на постигнати голови од фински фудбалер во оваа лига поставен од поранешниот играч на Ипсвич, [[Шефки Кучи]], во сезоната 2004-2005. Само три дена подоцна, со голот против {{Fb team (N) Preston}}, тој го надминал Кучи станувајќи првиот финец кој постигнал 21 гол во Чемпионшип.<ref>{{cite news |last1=Bailey |first1=Michael |title='It's nice to beat him' – Pukki chuffed to seal his own piece of history over Ipswich favourite |url=https://www.edp24.co.uk/sport/norwich-city/teemu-pukki-on-beating-shefki-kuqi-finnish-record-ipswich-1-5886338 |access-date=10 April 2019 |date=10 February 2019}}</ref> Својот 29-ти и последен гол за сезоната, го постигнал во победата со 2-1 на гостувањето кај {{Fb team (N) Aston Villa}}, во последното коло. Завршувајќи ја сезоната со 29 голови, Пуки бил најдобар стрелец во Чемпионшип за сезоната и исто така бил избран за Играч на сезоната во Чемпионшип.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/47710254|title=EFL awards: Che Adams, Teemu Pukki & Billy Sharp on Championship shortlist|date=26 March 2019|access-date=28 March 2019|website=BBC Sport}}</ref> Веќе во првата своја сезона во [[Норфолк]], тој му помогнал на Норич да ја освои титулата во второто ниво на англискиот фудбал и да избори промоција во [[Премиер лига на Англија|Премиер лигата]], враќајќи се таму после тригодишно отсуство. [[Податотека:Manchester United v Norwich City, 16 April 2022 (21).jpg|thumb|right|Пуки (жолт дрес бр. 22) играјќи за {{Fb team (N) Norwich City}} против {{Fb team (N) Manchester United}}]] На 3 јули 2019, Пуки потпишал нов тригодишен договор со Норич.<ref>{{Cite web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/48861548|title=Norwich City: Teemu Pukki signs new contract|date=3 July 2019|website=BBC Sport|access-date=29 August 2019}}</ref> Пуки дебитирал во [[Премиер лига на Англија 2019-2020|Премиер лигата]] на 9 август 2019, во поразот со 4-1 од {{Fb team (N) Liverpool}} на [[Анфилд]], во кој го постигнал единствениот гол за Норич.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/sport/football/49201578|title=Liverpool 4–1 Norwich: Newly promoted side overwhelmed at Anfield|date=9 August 2019|access-date=10 August 2019|website=BBC Sport}}</ref> Осум дена подоцна, во второто коло од сезоната тој постигнал [[хет-трик]] против [[ФК Њукасл Јунајтед|Њукасл Јунајтед]] во победата со 3-1, станувајќи само вториот финец по [[Микаел Форсел]] кој успеал да постигне хет-трик во Премиер лигата и првиот играч на Норич Сити кој го сторил тоа во еден натпревар од Премиер лигата уште од [[Ефан Екоку]] против {{Fb team (N) Everton}} во септември 1993.<ref>{{Cite web|url=https://twitter.com/optajoe/status/1162749743023435776?s=21|title=3 – Teemu Pukki is the first player to score a @premierleague hat-trick for Norwich City since Efan Ekoku against Everton in September 1993. Magic.pic.twitter.com/G1BEHe6qBx|date=17 August 2019}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2019/aug/17/norwich-newcastle-premier-league-match-report|title=Norwich brush aside Newcastle thanks to Teemu Pukki hat-trick|last=MacInnes|first=Paul|date=17 August 2019|work=The Observer|access-date=17 August 2019|language=en-GB|issn=0029-7712}}</ref> Сезоната ја завршил со 38 настапи (36 во лигата и 2 во ФА Купот) и 11 голови, но последниот гол за сезоната го постигнал уште во јануари 2020, во поразот со 1-2 од {{Fb team (N) Tottenham}} на [[Кароу Роуд]]. На крајот од сезоната, Норич испаднал од лигата и се вратил во Чемпионшип, завршувајќи на последното место.<ref>{{Cite web|last=Doyle|first=Tom|date=26 July 2020|title=Premier League top scorers: Jamie Vardy wins the Golden Boot|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/premier-league-top-scorers-season-2020-goals-assists-golden-boot-standings-final-day-a4479231.html|access-date=7 April 2021|website=www.standard.co.uk|language=en}}</ref><ref>{{Cite web|last=Young|first=Alex|date=27 July 2020|title=How the Premier League table looks after the 2019–20 season ends|url=https://www.standard.co.uk/sport/football/premier-league-table-2020-standings-latest-fixtures-results-epl-gameweek-38-a4508561.html|access-date=7 April 2021|website=www.standard.co.uk|language=en}}</ref> Во сезоната 2020-2021, Пуки постигнал 26 гола за ''канаринците'' помагајќи им експресно да се вратат во елитата. На 14 март 2021, со својот 21 гол за сезоната, Пуки станал најбрзиот играч кој стигнал до бројката од 50 гола во Чемпионшип, во историјата на оваа лига. За тоа му биле потребни само 75 натпревари надминувајќи го претходниот рекорд кој го држеле [[Двајт Гејл]] и [[Шон Гоутер]]. Во април 2021 година, тој бил вклучен Тимот на сезоната во Чемпионшип и бил номиниран за наградата Играч на сезоната во Чемпионшип,<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/56893266|title=Buendia, Pukki & Toney up for EFL award|work=BBC Sport |date=26 April 2021 }}</ref><ref name=":7">{{Cite web |date=29 April 2021 |title=2021 EFL Awards winners announced |url=https://www.efl.com/news/2021/april/2021-efl-awards-winners-announced/ |access-date=11 September 2021 |website=www.efl.com |language=}}</ref> која последователно му припаднала на неговиот соиграч [[Емилијано Буендија]].<ref name=":7" /> === Минесота Јунајтед === На 27 јуни 2023, Пуки со слободен трансфер се приклучил на екипата од [[МЛС]] лигата, [[ФК Минесота Јунајтед|Минесота Јунајтед]], како нивен назначен играч до јуни 2025.<ref>{{cite web|url=https://www.mnufc.com/news/minnesota-united-sign-forward-teemu-pukki|title=Minnesota United Sign Forward Teemu Pukki|publisher=Minnesota United FC|date=27 June 2023}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Пуки ја претставувал својата Финска, во сите младински селекции од под 15 години до под 21 година. Со [[Фудбалска репрезентација на Финска под 21 година|репрезентацијата под 21 година]], тој учествувал на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 2009|Европското првенство под 21 година во 2009 година]]. Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Финска|сениорската репрезентација на Финска]] го направил на 4 февруари 2009, кога селекторот [[Стјуарт Бакстер]] го искористил како замена во пријателскиот натпревар против {{NazNB|FUrep|JPN}} во [[Токио]].<ref>{{cite web | url = http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_sports/view/406883/1/.html | title = Football: Japan thrash Finland 5–1 in international friendly | publisher = channelnewsasia.com | date = 4 February 2009 | access-date = 5 August 2012 | archive-date = 2012-10-18 | archive-url = https://web.archive.org/web/20121018223027/http://www.channelnewsasia.com/stories/afp_sports/view/406883/1/.html | url-status = dead }}</ref><ref>{{cite news|url=http://yle.fi/urheilu/suomelle_selkasauna_tokiossa/6063047 |title=Suomelle selkäsauna Tokiossa |date= 4 February 2009 |access-date=25 January 2015|publisher=YLE Urheilu|language=fi}}</ref> Својот прв погодок во дресот со националниот грб го постигнал после повеќе од три години од своето деби, на 26 мај 2013, во победата со 3-2 во пријателски натпревар против {{NazNB|FUrep|TUR}}. Во [[Квалификации за Европско првенство во фудбал 2020|квалификациите]] за [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]], Пуки постигнал 10 гола за Финска, помагајќи и на својата земја за првпат во својата историја да се пласира на едно големо натпреварување. На 14 ноември 2025 го одиграл својот последен натпревар за репрезентацијата, загубен со 0-1 од {{NazNB|FUrep|MLT}} во [[Хелсинки]], во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2026|Светското првенство 2026]].<ref>{{cite web|url=https://sport.com.mk/fudbal/puki-se-zboguva-od-reprezentaczijata-na-finska/|title=Пуки се збогува од репрезентацијата на Финска|publisher=sport.com.mk|date=14 ноември 2025|access-date=16 ноември 2025}}</ref> Својата репрезентативна кариера ја завршил со 132 настапи и 42 гола, со што во споменатите категории ги зазема соодветно второто (единствено зад [[Јари Литманен]]) и првото место во историјата на финската репрезентација. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|FIN}} {{Cronopar|4-2-2009|Фукуока|JPN|5|1|FIN|-|Пријателска|13={{subon|67}}}} {{Cronopar|3-3-2010|Та Кали|MLT|1|2|FIN|-|Пријателска|13={{subon|83}}}} {{Cronopar|21-5-2010|Талин|EST|2|0|FIN|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-8-2011|Рига|LAT|0|2|FIN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|2-9-2011|Хелсинки|FIN|4|1|MDA|-|Квал. за ЕП|2012|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|6-9-2011|Хелсинки|FIN|0|2|NLD|-|Квал. за ЕП|2012|13={{suboff|61}}}} {{Cronopar|7-10-2011|Хелсинки|FIN|1|2|SWE|-|Квал. за ЕП|2012|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|11-10-2011|Будимпешта|HUN|0|0|FIN|-|Квал. за ЕП|2012|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|15-11-2011|Есбјерг|DNK|2|1|FIN|-|Пријателска}} {{Cronopar|29-2-2012|Клагенфурт|AUT|3|1|FIN|-|Пријателска|13={{suboff|87}}}} {{Cronopar|26-5-2012|Хелсинки|FIN|3|2|TUR|1|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|1-6-2012|Тарту|EST|1|2|FIN|-|Coppa del Baltico|2012|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|3-6-2012|Виру|FIN|1|1|LAT|-|Coppa del Baltico|2012|11=dts|12=3 – 5|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|15-8-2012|Белфаст|NIR|3|3|FIN|1|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|7-9-2012|Хелсинки|FIN|0|1|FRA|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|11-9-2012|Теплице|CZE|0|1|FIN|1|Пријателска|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|12-10-2012|Хелсинки|FIN|1|1|GEO|-|Квал. за СП|2014|13={{suboff|62}}}} {{Cronopar|14-11-2012|Никозија|CYP|0|3|FIN|1|Пријателска|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|6-2-2013|Нетанија|ISR|2|1|FIN|-|Пријателска}} {{Cronopar|22-3-2013|Хихон|ESP|1|1|FIN|1|Квал. за СП|2014|13={{suboff|90+3}}}} {{Cronopar|26-3-2013|Луксембург|LUX|0|3|FIN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}|14=Луксембург (град)}} {{Cronopar|7-6-2013|Хелсинки|FIN|1|0|BLR|-|Квал. за СП|2014|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|11-6-2013|Гомел|BLR|1|1|FIN|1|Квал. за СП|2014|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|14-8-2013|Турку|FIN|2|0|SVN|-|Пријателска|13={{suboff|79}}}} {{Cronopar|6-9-2013|Хелсинки|FIN|0|2|ESP|-|Квал. за СП|2014|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|10-9-2013|Тбилиси|GEO|0|1|FIN|-|Квал. за СП|2014}} {{Cronopar|15-10-2013|Сен Дени|FRA|3|0|FIN|-|Квал. за СП|2014|13={{suboff|86}}}} {{Cronopar|16-11-2013|Кардиф|WAL|1|1|FIN|-|Пријателска|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|5-3-2014|Ѓер|HUN|1|2|FIN|-|Пријателска|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|21-5-2014|Хелсинки|FIN|2|2|CZE|2|Пријателска|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|29-5-2014|Вентспилс|FIN|0|1|LTU|-|Coppa del Baltico|2014|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|31-5-2014|Вентспилс|EST|0|2|FIN|-|Coppa del Baltico|2014|13={{suboff|73}}}} {{Cronopar|7-9-2014|Торшавн|FRO|1|3|FIN|-|Квал. за ЕП|2016|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|11-10-2014|Хелсинки|FIN|1|1|GRE|-|Квал. за ЕП|2016|13={{suboff|70}}}} {{Cronopar|14-10-2014|Хелсинки|FIN|0|2|ROU|-|Квал. за ЕП|2016|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|14-11-2014|Будимпешта|HUN|1|0|FIN|-|Квал. за ЕП|2016|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|18-11-2014|Жилина|SVK|2|1|FIN|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|19-1-2015|Абу Даби|SWE|0|1|EST|-|Пријателска|13={{Suboff|61}}}} {{Cronopar|29-3-2015|Белфаст|NIR|2|1|FIN|-|Квал. за ЕП|2016|13={{subon|70}}}} {{Cronopar|9-6-2015|Турку|FIN|0|2|EST|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|13-6-2015|Хелсинки|FIN|0|1|HUN|-|Квал. за ЕП|2016|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|4-9-2015|Пиреј|GRE|0|1|FIN|-|Квал. за ЕП|2016|13={{suboff|67}}}} {{Cronopar|8-10-2015|Букурешт|ROU|1|1|FIN|-|Квал. за ЕП|2016}} {{Cronopar|11-10-2015|Хелсинки|FIN|1|1|NIR|-|Квал. за ЕП|2016|13={{subon|66}}}} {{Cronopar|10-1-2016|Абу Даби|SWE|3|0|FIN|-|Пријателска|13={{Капитен}} {{suboff|63}}}} {{Cronopar|13-1-2016|Абу Даби|FIN|0|1|ISL|-|Пријателска}} {{Cronopar|26-3-2016|Вроцлав|POL|5|0|FIN|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|29-3-2016|Осло|NOR|2|0|FIN|-|Пријателска|13={{suboff|63}}}} {{Cronopar|6-6-2016|Верона|ITA|2|0|FIN|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|31-8-2016|Менхенгладбах|GER|2|0|FIN|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|5-9-2016|Турку|FIN|1|1|KOS|-|Квал. за СП|2018|13={{suboff|73}}}} {{Cronopar|6-10-2016|Рејкјавик|ISL|3|2|FIN|1|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|9-10-2016|Тампере|FIN|0|1|HRV|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|12-11-2016|Одеса|UKR|1|0|FIN|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|24-3-2017|Анталија|TUR|2|0|FIN|-|Квал. за СП|2018|13={{yel|68}}}} {{Cronopar|28-3-2017|Инсбрук|AUT|1|1|FIN|-|Пријателска|13={{suboff|58}}}} {{Cronopar|7-6-2017|Турку|FIN|1|1|LIE|-|Пријателска|13={{suboff|54}}}} {{Cronopar|11-6-2017|Тампере|FIN|1|2|UKR|-|Квал. за СП|2018|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|5-9-2017|Скадар|KOS|0|1|FIN|1|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|6-10-2017|Риека|HRV|1|1|FIN|-|Квал. за СП|2018|13={{subon|69}}}} {{Cronopar|9-10-2017|Турку|FIN|2|2|TUR|-|Квал. за СП|2018|13={{suboff|82}}}} {{Cronopar|9-11-2017|Хелсинки|FIN|3|0|EST|-|Пријателска|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|23-3-2018|Белек|FIN|0|0|MKD|-|Пријателска|13={{yel|45}}}} {{Cronopar|26-3-2018|Белек|FIN|5|0|MLT|2|Пријателска|13={{suboff|76}}}} {{Cronopar|8-9-2018|Тампере|FIN|1|0|HUN|1|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|11-9-2018|Хелсинки|FIN|1|0|EST|1|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|12-10-2018|Талин|EST|0|1|FIN|1|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{yel|89}}}} {{Cronopar|15-10-2018|Хелсинки|FIN|2|0|GRE|-|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{suboff|12}}}} {{Cronopar|15-11-2018|Атина|GRE|1|0|FIN|-|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{suboff|90+3}}}} {{Cronopar|18-11-2018|Будимпешта|HUN|2|0|FIN|-|Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|23-3-2019|Удине|ITA|2|0|FIN|-|Квал. за ЕП|2020|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|26-3-2019|Ереван|ARM|0|2|FIN|-|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|8-6-2019|Тампере|FIN|2|0|BIH|2|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|11-6-2019|Вадуц|LIE|0|2|FIN|1|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|5-9-2019|Тампере|FIN|1|0|GRE|1|Квал. за ЕП|2020|13={{suboff|85}}}} {{Cronopar|8-9-2019|Тампере|FIN|1|2|ITA|1|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|12-10-2019|Зеница (град)|BIH|4|1|FIN|-|Квал. за ЕП|2020|13={{yel|88}}}} {{Cronopar|15-10-2019|Турку|FIN|3|0|ARM|2|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|15-11-2019|Хелсинки|FIN|3|0|LIE|2|Квал. за ЕП|2020|13={{suboff|84}}}} {{Cronopar|18-11-2019|Атина|GRE|2|1|FIN|1|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|3-9-2020|Хелсинки|FIN|0|1|WAL|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{yel|47}}}} {{Cronopar|6-9-2020|Даблин|IRL|0|1|FIN|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|90+1}}}} {{Cronopar|11-10-2020|Хелсинки|FIN|2|0|BUL|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|87}}}} {{Cronopar|14-10-2020|Хелсинки|FIN|1|0|IRL|-|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|81}}}} {{Cronopar|11-11-2020|Сен Дени|FRA|0|2|FIN|-|Пријателска|13={{subon|80}}}} {{Cronopar|15-11-2020|Софија|BUL|1|2|FIN|1|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|89}}}} {{Cronopar|18-11-2020|Кардиф|WAL|3|1|FIN|1|Лига на нации|2020-2021|Прва фаза|13={{suboff|90}}}} {{Cronopar|24-3-2021|Хелсинки|FIN|2|2|BIH|2|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|28-3-2021|Киев|UKR|1|1|FIN|1|Квал. за СП|2022}} {{Cronopar|31-3-2021|Санкт Гален|CHE|3|2|FIN|-|Пријателска|13={{subon|77}}}} {{Cronofin|90|30|6|2|Фудбалска репрезентација на Финска#Играчи со најмногу настапи|Фудбалска репрезентација на Финска#Играчи со најмногу голови}} ==Клупска статистика== ''Статистиката е ажурирана на 20 мај 2021.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- | 2006 || rowspan=2|{{flagsport|FIN}} [[ФК КооТееПее|КооТееПее]] || [[Вејкауслига 2006|ВЛ]] || 5 || 0 || [[Фудбалски куп на Финска 2006|КФ]]+[[Лига куп на Финска 2006|ЛКФ]] || 0+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 5 || 0 |- | 2007 || [[Вејкауслига 2007|ВЛ]] || 24 || 3 || [[Фудбалски куп на Финска 2007|КФ]]+[[Лига куп на Финска 2007|ЛКФ]] || 0+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 24 || 3 |- !colspan=3|Вкупно КооТееПее || 29 || 3 || || 0 || 0 || || - || - || || - || - || 29 || 3 |- | 2008-2009 || rowspan=2|{{flagsport|ESP}} [[Севиља Атлетико]] || [[Сегунда Дивисион (Шпанија) 2008-2009|СД]] || 17 || 3 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 17 || 3 |- | 2009-2010 || [[Сегунда Дивисион Б (Шпанија) 2009-2010|СДБ]] || 16 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 16 || 0 |- !colspan=3|Вкупно Севиља Атлетико || 33 || 3 || || || || || || || || || || 33 || 3 |- || [[ФК Севиља сезона 2008-2009|2008-2009]] || {{flagsport|ESP}} [[ФК Севиља|Севиља]] || [[Примера Дивисион (Шпанија) 2008-2009|ПД]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шпанија 2008-2009|КШ]] || 0 || 0 || [[Куп на УЕФА 2008-2009|КУ]] || 0 || 0 || - || - || - || 1 || 0 |- | [[ХЈК Хелсинки сезона 2010|2010]] || rowspan=2|{{flagsport|FIN}} [[ХЈК Хелсинки]] || [[Вејкауслига 2010|ВЛ]] || 7 || 2 || [[Фудбалски куп на Финска|КФ]]+[[Лига куп на Финска|ЛКФ]] || 1+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 8 || 2 |- | [[ХЈК Хелсинки сезона 2011|2011]] || [[Вејкауслига 2011|ВЛ]] || 18 || 11 || [[Фудбалски куп на Финска|КФ]]+[[Лига куп на Финска|ЛКФ]] || 0+6 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2011/12|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2011-2012|ЛЕ]] || 4<ref name=pr/>+2<ref name=npo>Во плејофот.</ref> || 2+3 || - || - || - || 30 || 17 |- !colspan="3"|Вкупно ХЈК Хелсинки || 25 || 13 || || 7 || 1 || || 6 || 5 || || - || - || 38 || 19 |- || [[ФК Шалке 04 сезона 2011-2012|2011-2012]] || rowspan=3|{{flagsport|GER}} [[ФК Шалке 04|Шалке 04]] || [[Бундеслига 2011-2012|БЛ]] || 19 || 5 || [[Фудбалски куп на Германија 2011-2012|КГ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2011-2012|ЛЕ]] || 0 || 0 || [[Суперкуп на Германија 2011|СГ]] || 0 || 0 || 21 || 5 |- || [[ФК Шалке 04 сезона 2012-2013|2012-2013]] || [[Бундеслига 2012-2013|БЛ]] || 17 || 3 || [[Фудбалски куп на Германија 2012-2013|КГ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2012/13|ЛШ]] || 5 || 0 || - || - || - || 24 || 3 |- || [[ФК Шалке 04 сезона 2013-2014|авг. 2013]] || [[Бундеслига 2013-2014|БЛ]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Германија 2013-2014|КГ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013/14|ЛШ]] || 1<ref name="npo"/> || 0 || - || - || - || 2 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Шалке 04 || 37 || 8 || || 4 || 0 || || 6 || 0 || || - || - || 47 || 8 |- || [[ФК Селтик сезона 2013-2014|2013-2014]] || rowspan=2|{{flagsport|SCO}} [[ФК Селтик|Селтик]] || [[Премиер лига на Шкотска 2013-2014|ПШ]] || 25 || 7 || [[Фудбалски куп на Шкотска 2013-2014|КШ]]+[[Лига куп на Шкотска 2013-2014|ЛКШ]] || 1+1 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2013-2014|ЛШ]] || 5 || 0 || - || - || - || 32 || 7 |- || [[ФК Селтик сезона 2014-2015|авг. 2014]] || [[Премиер лига на Шкотска 2014-2015|ПШ]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шкотска 2014-2015|КШ]]+[[Лига куп на Шкотска 2014-2015|ЛКШ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2014-2015|ЛШ]] || 4<ref name=pr/> || 2 || - || - || - || 5 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Селтик || 26 || 7 || || 2 || 0 || || 9 || 2 || || - || - || 37 || 9 |- || [[Брондби ИФ сезона 2014-2015|2014-2015]] || rowspan=4|{{flagsport|DNK}} [[Брондби ИФ|Брондби]] || [[Суперлига на Данска 2014-2015|СЛ]] || 27 || 9 || [[Фудбалски куп на Данска 2014-2015|КД]] || 3 || 2 || [[УЕФА Лига Европа 2014-2015|ЛЕ]] || 0 || 0 || - || - || - || 30 || 11 |- || [[Брондби ИФ сезона 2015-2016|2015-2016]] || [[Суперлига на Данска 2015-2016|СЛ]] || 33 || 9 || [[Фудбалски куп на Данска 2015-2016|КД]] || 3 || 1 || [[УЕФА Лига Европа 2015-2016|ЛЕ]] || 8<ref name=pr>Nei turni preliminari.</ref> || 3 || - || - || - || 44 || 13 |- || [[Брондби ИФ сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Суперлига на Данска 2016-2017|СЛ]] || 34 || 20 || [[Фудбалски куп на Данска 2016-2017|КД]] || 4 || 3 || [[УЕФА Лига Европа 2016-2017|ЛЕ]] || 8<ref name=pr/> || 6 || - || - || - || 46 || 29 |- || [[Брондби ИФ сезона 2017-2018|2017-2018]] || [[Суперлига на Данска 2017-2018|СЛ]] || 36 || 17 || [[Фудбалски куп на Данска 2017-2018|КД]] || 5 || 1 || [[УЕФА Лига Европа 2017-2018|ЛЕ]] || 3<ref name=pr/> || 1 || - || - || - || 44 || 19 |- !colspan="3"|Вкупно || 130 || 55 || || 15 || 7 || || 19 || 10 || || - || - || 164 || 72 |- | [[ФК Норич Сити сезона 2018-2019|2018-2019]] || rowspan=3|{{flagsport|ENG}} {{Fb team (N) Norwich City}} || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2018-2019|ФЛЧ]] || 43 || 29 || [[ФА Куп 2018-2019|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2018-2019|ЛК]] || 1+2 || 0+1 || - || - || - || - || - || - || 46 || 30 |- | [[ФК Норич Сити сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Премиер лига на Англија 2019-2020|ПЛ]] || 36 || 11 ||[[ФА Куп 2019-2020|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2019-2020|ЛК]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || 38 || 11 |- | [[ФК Норич Сити сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип 2020-2021|ФЛЧ]] || 41 || 26 || [[ФА Куп 2020-2021|ФАКуп]]+[[Лига куп на Англија 2020-2021|ЛК]] || 1+0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 42 || 26 |- !colspan="3"|Вкупно Норич Сити || 120 || 66 || || 6 || 1 || || - || - || || - || - || 126 || 67 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 401 || 155 || || 33 || 9 || || 40 || 17 || || 0 || 0 || 474 || 181 |} ==Титули== ===Клупски=== ===={{flagsport|FIN}} ХЈК Хелсинки==== *'''[[Вејкауслига]]''' : 2 : 2010, 2011 *'''[[Фудбалски куп на Финска|Куп на Финска]]''' : 1 : 2011 ===={{flagsport|SCO}} Селтик==== *'''[[Премиер лига на Шкотска]]''' : 1 : 2013-2014 ===={{flagsport|DEN}} Брондби==== *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 1 : 2017-2018 ===={{flagsport|ENG}} Норич Сити==== *'''[[Фудбалска лига на Англија Чемпионшип]]''' : 2 : 2018-2019, 2020-2021 == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Финска |image3=Flag of Finland.svg }} * [https://int.soccerway.com/players/teemu-pukki/8468/ Теему Пуки на soccerway] * [https://www.transfermarkt.com/teemu-pukki/profil/spieler/46972 Теему Пуки на transfermarkt] * [http://www.90minut.pl/kariera.php?id=23882 Теему Пуки на 90minut] * [https://www.whoscored.com/Players/25028/Show/Teemu-Pukki Теему Пуки на whoscored] {{Состав на Финска на ЕП 2020}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Пуки, Теему}} [[Категорија:Фински фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Шалке 04]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Селтик]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Брондби]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Норич Сити]] [[Категорија:Родени во 1990 година]] cnsfysv3meqp9tle10xrx4r0418r03z 0 1269171 5538009 5407242 2026-04-12T09:50:07Z Bjankuloski06 332 /* Како е спречена Бугарската парада во Скопје */ 5538009 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Воен Конфликт|слика=Macedonian partisans liberating Skopje.jpg|име=Oслободување на Скопје|опис=Македонски борци на врвот [[Водно]]|место=[[Водно]], [[Скопје]], [[Македонија]]|период=октомври/ноември [[1944]] година}} '''Битката за Ослободување на Скопје''', претставувала многу сложена операција, бидејќи за да биде успешна од голема важност биле успесите на нивните бригади во битките во другите градови со крајна цел да се поврзат 50^та дивизија која била во реонот на [[Штип]] со 42^та дивизија која била на [[Сува Гора]], за да можат заедно да нападнат во Скопје. 50^та дивизија незначително задоцнила (еден ден) на позицијата за нивно спојување, а тоа бил реонот на [[Велес]]. Нивното доцнење се должело на силниот отпор кој го дале Германците во реонот на [[Штип]], каде 5^та [[Татковински фронт (Бугарија)|бугарска]] дивизија воопшто не ни учествувала како било договорено и планирано, туку пасивно ги запоседнале позициите кај [[Злетовска Река]], без да учествуваат во битките за ослободување на [[Штип]] и реонот околу градот. Со вакви предуслови, ослободувањето на [[Скопје]] останало да се изврши со пешадија и улични борби (без употреба на артилерија) кои зависеле исклучиво од храброста и моралот на [[Македонци|македонските]] војници. Во борбите за [[Скопје]] заробени биле голем број Германци како и нивното вооружување (топови од разни калибри, митралези и најразновидна техника).<ref name=":0">{{Наведена книга|title=Завршните операции на НОВ за ослободувањето на Македонија|first=генерал-потполковник Михаило Апостолски|publisher=Институт за национална историја|year=1953|location=Скопје|pages=158-169}}</ref> == Битката за ослободување на Скопје == === Поставеност на Германските сили === [[Податотека:Германски бункери во Горно Лисиче (1).jpg|мини|210п|Бункерите во Горно Лисиче.]] Во [[Качаничка Клисура|Качаничката Клисура]] дејствувала [[Шеснаесетта македонска ударна бригада|Шеснаесеттата македонска ударна бригада]] која секојдневно била во судир со [[балисти]]те и Германците (бригадата ''Angel miller'') на комуникацијата [[Скопје]] - [[Качаник]]. [[Скопје]] претежно било окупирано од 22^та пешадиска дивизија со 47^от и 65^от германски полк, некои делови од 11^та воздухопловна полска дивизија, како и помали единици и борци од ''армиската група Е''. Поголемиот дел на германските сили биле распоредени на десниот брег на реката [[Вардар]], а нивните помошни сили од спротивната страна во реонот на денешната населба [[Гази Баба (населба)|Гази Баба]] и индустрискиот дел на градот во тоа време. Сите објекти во кои биле позиционирани германските сили биле опколени со бодликави жици, била поставена кружна одбрана и минирани пристапи до самите објекти. Германците ги имале минирано сите значајни објекти како што биле: зградата на Железничката станица, Кранговата палата, палата Бановина (зграда на Претседателството), дирекцијата на полицијата, Народната банка, домот на армијата, учителската школа и неколку други згради крај кејот на [[Вардар]], вклучувајќи ги и сите мостови во градот. Германците имале поставено и надворешна одбранбена зона на линијата [[Горно Лисиче]]-[[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]]-гребенот на [[Каршијак|Карлијак]], како и во селото [[Оризари (Скопје)|Оризари]].<ref name=":0" /> === Планот на битката === [[Податотека:Plan for liberation of Skopje.jpg|лево|мини|255x255пкс|Планот за ослободување на [[Скопје]], ноември 1944 година.]] 41^та дивизија, добила задача да го обезбедува реонот [[Градско]]-[[Криволак]]-[[Кавадарци]]-[[Плетвар]], а со тоа да ја штити заднината по долината на [[Вардар]] и дејствувањето на 49^та дивизија во правец на [[Битола]], како и операциите на 42^та и 50^та дивизија во нивните битки за ослободување на [[Скопје]]. [[Податотека:Members_of_the_Third_Macedonian_Brigade.jpg|мини|221x221пкс|Членови на [[Трета македонска ударна бригада|Треттата македонска ударна бригада]]. Од лево на десноː [[Златко Билјановски|Злате Билјаноски]], [[Тихомир Милошевски|Тихомир Милошески]], [[Кирил Михајловски|Кирил Михајлоски-Груица]] и [[Боро Милески]].]] Планот бил да се спојат 42^та со 50^та дивизија и заедно да нападнат на [[Скопје]]. За таа цел морале да бидат најпрво ослободени [[Штип]] и [[Велес]]. 42^та дивизија со две бригади ([[Трета македонска ударна бригада|третата]] и [[Дванаесетта македонска ударна бригада|дванаесеттата македонска ударна бригада]]), да напаѓа од југ преку [[Каршијак]], дел од нив да нападнат во [[Ѓорче Петров (населба)|Ѓорче Петров]] и по секоја цена да ги заземат мостовите и да се онеспособи непријателот истите да ги уништи. 50^та дивизија и 8^та бригада од 42^та дивизија да нападнат по левиот брег по долината на [[Вардар]], во источниот дел на [[Скопје]], за подоцна во содејство со [[Шеснаесетта македонска ударна бригада|Шеснаесеттата македонска ударна бригада]] да го заземат северниот дел на градот. Планот бил да се создаде обрач околу градот и би се дејствувало кон спасување на веќе минираните мостови во самиот град.<ref name=":0" /> Во крајната етапа, планот бил сите ударни младински групи кои биле организирани во самиот град, веднаш да почнат улични борби против непријателот и да се помогне во лоцирање и водење на партизаните кои би навлегле во градот. Бидејќи артилериското одделение на 42^та дивизија останало на реонот на [[Велес]], морало да се изврши силен изненадувачки напад на сите окупаторски позиции во градот со пешадиски структури.<ref name=":0" /> == Нападот и битката за Скопје == [[Податотека:Ослободено Скопје.jpg|мини|Прогласот со кој се објавува дека [[Скопје]] е ослободено од страна на 42 македонска дивизија и македонските единици.]] === 10 ноември, 1944 година === 42^та дивизија направила марш до селото [[Количани]] (јужно од [[Скопје]]), каде што стигнала истата вечер. 50^та дивизија и 8^та бригада на 42^та дивизија направиле краток продор кон [[Скопје]], со цел да се притиснат Германските позиции према [[Катланово]]. За време на акцијата за ослободување на [[Штип]], 5^та [[Татковински фронт (Бугарија)|бугарска]] дивизија стоела наполно пасивна, одмарајќи се кај [[Злетовска Река]], а дури откако бил ослободен градот [[Велес]] тргнала на пат кон [[Скопје]] и ноќта помеѓу [[13 ноември|13]] и [[14 ноември]] со наредба од [[Главен штаб на Народноослободителната војска и партизанските одреди на Македонија|Главниот штаб]], им било наредено да си се вратат назад за [[Бугарија]], уште пред да стигне целата дивизија во [[Катланово]].<ref name=":0" /> Извештајот издаден од Штабот на брегалничко-струмичкиот корпус од 24 октомври ја потврдува неактивноста на бугарската армија и во кочанскиот крај:<ref name=":1">{{Наведена книга|url=https://www.worldcat.org/title/bugarska-vojska-u-jugoslaviji-1941-1945-bugarska-okupatorska-vojska-april-1941-9-septembar-1944-saradnja-izmeu-narodnooslobodilackog-pokreta-jugoslavije-i-antifasistickog-pokreta-otpora-bugarske-ucesce-jedinica-otecestvenofrontovske-bugarske-u-borbama-na-tlu-jugoslavije-na-kraju-rata/oclc/42354405|title=Bugarska vojska u Jugoslaviji 1941-1945. Bugarska okupatorska vojska (april 1941-9. septembar 1944) Saradnja između narodnooslobodilačkog pokreta Jugoslavije i antifašističkog pokreta otpora Bugarske. Učešće jedinica otečestvenofrontovske Bugarske u borbama na tlu Jugoslavije na kraju rata.|last=Митровски|first=Боро|last2=Глишиќ|first2=Венцислав|last3=Ристовски|first3=Томо|date=|publisher="Međunarodna politika"|year=1971|location=Beograd|oclc=42354405}}</ref><blockquote>''„Бугарските сили се целосно неактивни во кочанскиот сектор. Германците се на линијата Тракањe-Теранци. Бугарите и тука се неактивни. Тие не го извршуваат договорениот план за заедничко дејствување, затоа доцнат во борбата или воопшто не ни учествуваат.“'' </blockquote>Од кумановскиот терен, повторно поради нерешителност на бугарската армија, која не го затворила обрачот околу градот како што им било наредено, голем дел од германските сили ноќта помеѓу [[10 ноември|10]] и [[11 ноември]] се префрлиле во правец на [[Скопје]].<ref name=":1" /> === 11 ноември, 1944 година === [[Податотека:Планинарски дом - Даре Џамбаз (паметник).jpg|лево|мини|Табла со натпис за настан од Втората светска војна за ослободувањето на Скопје, поставен на [[Планинарски дом „Даре Џамбаз“|Планинарскиот дом „Даре Џамбаз“]].]] 42^та дивизија се приближиле кон [[Каршијак|Карлијак]] и почнале со напади на надворешната германска одбрана на [[Скопје]]. [[Трета македонска ударна бригада|Третата македонска ударна бригада]] со главните сили напаѓала преку селото [[Сопиште]] на [[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]], а другиот баталјон во реонот на [[Горно Лисиче]]. [[Дванаесетта македонска ударна бригада|Дванаесеттата бригада]] со главните сили напаѓала на [[Крстовар]], еден баталјон напаѓал на Бел Камен и со тоа до доцна вечерта [[Македонци|македонските]] партизани успеале да завладеат целата линија Горно Лисиче-[[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]]-[[Крстовар]]-[[Бел Камен (појаснување)|Бел Камен]]. 50^та дивизија и 8^та бригада на 42^та дивизија, истиот ден извршиле напад на реката [[Пчиња]], го зазеле [[Катланово]], каде Германците успеале да го срушат мостот на реката. [[Македонци|Македонските]] партизани до ноќта пробиле до селата [[Петровец]] - [[Катланово]], спремни да го продолжат ослободителниот марш кон градот [[Скопје]].<ref name=":0" /> === 12 и 13 ноември, 1944 година === Утрото на [[12 ноември]] отпочнале првите борби во самиот град на неговата јужна страна. Овие напади ги извршила 42^та дивизија, додека паралелно со неа од правецот на [[Кисела Вода (населба)|Кисела Вода]] со силен напад, влегла [[Трета македонска ударна бригада|Третата македонска ударна бригада]], заземајќи стратешки згради и потиснувајќи ги Германците кои се прегрупирале во веќе запоседнати згради во центарот на градот. Истиот ден ([[12 ноември]], [[Македонци|македонските]] борци - биле стигнати до самите згради, крај кејот на [[Вардар]]. Делови од [[Дванаесетта македонска ударна бригада|Дванаесеттата]] и [[Трета македонска ударна бригада|Третата македонска ударна бригада]], ја блокирале железничката станица и отпочнале борба за самата зграда како и за Кранговата палата (која се наоѓала во нејзина близина). Главницата на [[Дванаесетта македонска ударна бригада|Дванаесеттата македонска ударна бригада]] ги нападнала зградите на Учителската школа и Поштата. Дел од [[Дванаесетта македонска ударна бригада|Дванаесеттата бригада]] се упатил кон денешната [[Ѓорче Петров (населба)|населба Ѓорче Петров]] (тогашно Ханриево).<ref name=":0" /> Во овие улични борби значајна улога одиграла скопската младина која веднаш странично ги нападнала сите утврдени германски позиции и ги водела [[Македонци|македонските]] борци до сите за ним добро познати германски упоришта низ градот. 50^та дивизија и осмата бригада со извесно задоцнување претпладне на [[12 ноември]] отпочнале напад на германската одбрана во источниот дел од градот (реонот на [[Гази Баба (населба)|Гази Баба]] и индустриската зона) Паралелно со нив во текот на [[11 ноември|11]] и [[12 ноември]] [[Шеснаесетта македонска ударна бригада|Шеснаесеттата македoнска ударна бригада]], ги нападнала [[Албанија|албанските]] [[балисти]]чки групи на [[Скопска Црна Гора]], а во попладневните часови веќе ги напаѓале касарните во кои биле сместени германските војски. Германските сили кои биле стационирани во северниот и северно-источниот дел на градот успеале да се извлечат од градот и да се упатат кон кон [[Качаничка Клисура|Качаничката Клисура]]. Најсилни упоришта на Германците останале Учителската школа и Поштата кои доцна во ноќта на [[13 ноември]] биле заземени од страна на [[Македонци|македонските]] борци. Во учителската школа биле заробени 86 германски војници.<ref name=":122">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и други|publisher=Историски Архив|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=231}}</ref> Целата ноќ од 13 кон 14 ноември како и целиот [[14 ноември]] вршени се чистки на целиот терен од преостанати германски единици.<ref name=":0" /> Битката за [[Скопје]], била извршена со голем успех бидејќи биле спасени сите мостови во градот и успеале да ги обезбедат и зградите кои биле веќе минирани. Германските единици успеале да ги срушат железничките мостови во [[Скопје]] и Ханриево (денешна [[Ѓорче Петров (населба)|населба Ѓорче Петров]]), едно крило од зградата на Железничката станица, а нешто подоцна од непронајдена мина била оштетена и зградата на Народната банка.<ref name=":0" /> === Битката за ХЕ Матка === Еден баталјон од [[Дванаесетта македонска ударна бригада|Дванаесеттата македонска ударна бригада]] по заземањето на [[Бел Камен (појаснување)|Бел Камен]], продолжила да води жестоки битки во реонот на селото [[Матка (кањон)|Матка]], каде германските инженерски единици имале план да ја минираат и разурнат браната [[ХЕ „Матка“|Матка]]. Со огромна пожртвуваност на оваа бригада потпомогнати од месното население успеале да ги разбијат албанските [[балисти]] и Германци, а со тоа ја обезбедиле [[ХЕ „Матка“]], како и градот [[Скопје]].<ref name=":0" /> Во овие борби кај [[ХЕ „Матка“]] загинале: [[Никола Георгиевски]], [[Никола Јаневски]], [[Драгољуб Анчевски]], [[Драган Јакимовски]], [[Маладини - Италијанецот|Николо Маладини]], [[Иван Колосенко]], [[Бранко Тодоровски]], [[Александрар Спасовски]], [[Александар Костадиновски]], [[Илјаз Салиев]] и [[Васил Калановски]]. Во нивна чест е изграден споменик кој се посетува на [[9 мај]]-[[Ден на победата над фашизмот|денот на победата над фашизмот]]. На овој ден покрај македонската делегација, свежо цвеќе положува и руска делегација, оддавајќи почит кон македонските борци, но и кон нивниот сограѓанин [[Иван Колосенко]] кој загинал во тие битки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.russconsulbt.org/%D0%9F%D0%9E%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9D%D0%98%D0%9E%D0%A2-%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%97%D0%A3%D0%9B-%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%93%D0%95%D0%88-%D0%A1%D0%90%D0%9C%D0%A1%D0%9E%D0%9D%D0%95%D0%9D%D0%9A%D0%9E-%D0%9F%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%96%D0%98-%D0%A6%D0%92%D0%95%D0%8C%D0%95-%D0%9F%D0%A0%D0%95%D0%94-%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%9A%D0%9E%D0%A2-%D0%9D%D0%90-%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%A2%D0%98%D0%97%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A2%D0%95-%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%98%D0%A4%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%98|title=ПОЧЕСНИОТ КОНЗУЛ СЕРГЕЈ САМСОНЕНКО ПОЛОЖИ ЦВЕЌЕ ПРЕД СПОМЕНИКОТ НА ПАРТИЗАНИТЕ-АНТИФАШИСТИ|work=Russian consul in Bitola|accessdate=|archive-date=2021-05-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210519085923/http://www.russconsulbt.org/%D0%9F%D0%9E%D0%A7%D0%95%D0%A1%D0%9D%D0%98%D0%9E%D0%A2-%D0%9A%D0%9E%D0%9D%D0%97%D0%A3%D0%9B-%D0%A1%D0%95%D0%A0%D0%93%D0%95%D0%88-%D0%A1%D0%90%D0%9C%D0%A1%D0%9E%D0%9D%D0%95%D0%9D%D0%9A%D0%9E-%D0%9F%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%96%D0%98-%D0%A6%D0%92%D0%95%D0%8C%D0%95-%D0%9F%D0%A0%D0%95%D0%94-%D0%A1%D0%9F%D0%9E%D0%9C%D0%95%D0%9D%D0%98%D0%9A%D0%9E%D0%A2-%D0%9D%D0%90-%D0%9F%D0%90%D0%A0%D0%A2%D0%98%D0%97%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%A2%D0%95-%D0%90%D0%9D%D0%A2%D0%98%D0%A4%D0%90%D0%A8%D0%98%D0%A1%D0%A2%D0%98|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://mk.rbth.com/politics/2014/05/09/makedonija_go_proslavuva_denot_na_pobedata_33373|title=Македонија го прославува Денот на победата|last=Ниами|first=Емил|date=мај 09, 2014|work=mk.rbth.com|language=mk-MK|accessdate=}}</ref> === 14 ноември, 1944 година === Откако [[Скопје]] било заземено од [[Македонци|македонските]] партизани, утрото на [[14 ноември]] продолжени се чистките на непријателот. 42^та дивизија на [[Шеснаесетта македонска ударна бригада|Шеснаесеттата македонска ударна бригада]] се дала во потера кон последните германски сили кои се повлекувале во правецот [[Скопје]]-[[Качаник]], а друга бригада по долината на [[Вардар]] кон Хромовите рудници на [[Радуша]]. Додека 50^та дивизија ги гонела кон правецот [[Скопје]]-[[Групчин (превој)|Групчин]]-[[Тетово]]. Најжестоки судири на [[14 ноември]] се одиграле на линијата на селата [[Орман (Скопско)|Орман]], [[Ново Село (Скопско)|Ново Село]], [[Оризари (Скопје)|Оризари]], [[Глумово]] и [[Матка (село)|Матка]]. На овие позиции [[Албанци|албанските]] [[балисти]] заедно со Германците извршиле неколку против-напади. [[Македонија|Македонската]] војска успеала да ги издржи сите нивни напади и да продолжи да ги протерува во правците кон [[Качаник]] и [[Тетово]].<ref name=":0" /> == Жртви во битката за Скопје == <blockquote>''[[:Категорија:Жртви во битките за слобода на Скопје|Биографии за дел од борците загинати за слободата на Скопје.]]''</blockquote>[[Податотека:Chento_Vlahov_Apostolski_-_Parading_in_liberated_Skopje.jpg|мини|327x327пкс|[[Методија Андонов - Ченто|Методија Андонов-Ченто]], [[Димитар Влахов]] и [[Михајло Апостолски]] - свечена парада во ослободено [[Скопје]].]][[Податотека:Partisans_in_liberated_Skopje_1944.jpg|мини|326x326пкс|42^та македонска дивизија, дефилира низ улиците на ослободено [[Скопје]].]] [[Податотека:Brigada_Goce_Delčev,_Skopje_1944.jpg|мини|326x326пкс|[[Деветнаесетта македонска ударна бригада|19^та Македонска ударна бригада бригадата „Гоце Делчев“]] - парадира низ ослободено Скопје, 1944 година]] Бројот на загинатите борци во борбите за [[Скопје]] изнесувал 426 борци. Од кои 8 се жени а 418 се мажи. Бројот на цивилните жртви не е претставен во оваа бројка.<ref name=":12">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и други|publisher=Историски Архив|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=383-390}}</ref> Се смета дека последните стрелани скопјани се деветтемина стрелани во близина на Камениот мост од страна на германскиот окупатор: Драган Јакимов, Дончо Андонов, Јордан Јакимов, Перо Јовановиќ, Пантелеј Давчев, Перо Червеников, Светислав Ѓуриќ, Фоки Владимиров и Христо Караџа. Во нивна чест е подигнат и споменик во близина на Камениот мост во Скопје.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24info.mk/%d0%bd%d0%b5%d0%b7%d0%b0%d0%b1%d0%be%d1%80%d0%b0%d0%b2-%d0%b7%d0%b0-%d1%81%d1%82%d1%80%d0%b5%d0%bb%d0%b0%d0%bd%d0%b8%d1%82%d0%b5-%d1%81%d0%ba%d0%be%d0%bf%d1%98%d0%b0%d0%bd%d0%b8/|title=Незаборав за стреланите скопјани|date=2018-11-13|work=24 Инфо|language=en-US|accessdate=|archive-date=2022-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20220704173320/https://24info.mk/%D0%BD%D0%B5%D0%B7%D0%B0%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%B0%D0%B2-%D0%B7%D0%B0-%D1%81%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%BF%D1%98%D0%B0%D0%BD%D0%B8/|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable collapsible collapsed" !ЗАГИНАТИ БОРЦИ ОД СКОПЈЕ И СКОПСКО И ВО ОСЛОБОДУВАЊЕТО НА СКОПЈЕ<ref name=":123">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и други|publisher=Историски Архив|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=392-398}}</ref> |- |Име и презиме |- |[[Сали Абдула]] од [[Скопје]] |- |[[Салим Абдула]] од [[Скопје]] |- |[[Асан Абдураман]] од [[Скопје]] |- |[[Аљуш Авди]] од [[Скопје]] |- |[[Ејуп Азис]] од [[Скопје]] |- |[[Алија Алиевски]] од [[Скопје]] |- |[[Драгољуб Анчевски]] од [[Скопје]] |- |[[Младен Арсов]] од [[Скопје]] |- |[[Ангелко Арсовски]] од [[Скопје]] |- |[[Миле Арсовски]] од [[Скопје]] |- |[[Панче Арсовски]] од [[Скопје]] |- |[[Милан Атанасовски]] од [[Скопје]] |- |[[Томе Бабамовски]] од [[Скопје]] |- |[[Јакуп Бекир]] од [[Скопје]] |- |[[Благоја - Гојан]] од [[Скопје]] |- |[[Кирил Блажевски]] од [[Скопје]] |- |[[Душко Бојковски]] од [[Скопје]] |- |[[Боте Боцевски]] од [[Скопје]] |- |[[Стојан Величковски]] од [[Скопје]] |- |[[Славе Beлковски]] од [[Скопје]] |- |[[Трајко Велковски]] од [[Скопје]] |- |[[Никола Вукадиновиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Владимир Георгиев]] од [[Скопје]] |- |[[Невена Георгиева - Дуња]] од [[Скопје]] |- |[[Јордан Георгиевски]] од [[Скопје]] |- |[[Славе Георгиевски]] од [[Скопје]] |- |[[Благој Давков]] од [[Скопје]] |- |[[Демир Далип]] од [[Скопје]] |- |[[Дамјан Дамјанов]] од [[Скопје]] |- |[[Абдураман Демиров]] од [[Скопје]] |- |[[Руфат Демиров]] од [[Скопје]] |- |[[Фазли Демиров]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Димитров]] од [[Скопје]] |- |[[Благоја Димитровски]] од [[Скопје]] |- |[[Душко Димитровски]] од [[Скопје]] |- |[[Никола Димитровски - Грчето]] од [[Скопје]] |- |[[Цветко Димитровски]] од [[Скопје]] |- |[[Димко Димковски]] од [[Скопје]] |- |[[Тодор Димов]] од [[Скопје]] |- |[[Цветан Димов]] од [[Скопје]] |- |[[Киро Димушков]] од [[Скопје]] |- |[[Лазо Дренков]] од [[Скопје]] |- |[[Ариф Дураковски]] од [[Скопје]] |- |[[Мустафа Ебиров]] од [[Скопје]] |- |[[Пајазит Елезовски]] од [[Скопје]] |- |[[Заим Етем]] од [[Скопје]] |- |[[Љубе Ефремовски]] од [[Скопје]] |- |[[Христо Жунгуловски]] од [[Скопје]] |- |[[Благоја Зафировски]] од [[Скопје]] |- |[[Благоја Здравковски]] од [[Скопје]] |- |[[Рефик Зекир]] од [[Скопје]] |- |[[Ќемал Зекиров]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Ивановски]] од [[Скопје]] |- |[[Бранко Ивановски]] од [[Скопје]] |- |[[Бранко Ивановски]] од [[Скопје]] |- |[[Гуди Ивановски]] од [[Скопје]] |- |[[Димитрие Ивановски]] од [[Скопје]] |- |[[Иванче Ивановски]] од [[Скопје]] |- |[[Умер Идриз]] од [[Скопје]] |- |[[Велимир Илиевски]] од [[Скопје]] |- |[[Славе Илиевски]] од [[Скопје]] |- |[[Селим Исак]] од [[Скопје]] |- |[[Бедри Исмаил]] од [[Скопје]] |- |[[Лемо Исмаил]] од [[Скопје]] |- |[[Асени Јакуп]] од [[Скопје]] |- |[[Николче Јаневски]] од [[Скопје]] |- |[[Коста Јовановиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Јовановски]] од [[Скопје]] |- |[[Душко Јовановски]] од [[Скопје]] |- |[[Раде Јовчевски - Корчагин]] од [[Скопје]] |- |[[Paим Керим]] од [[Скопје]] |- |[[Ацо Коларов]] од [[Скопје]] |- |[[Милисав Костадинов]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Костадиновски]] од [[Скопје]] |- |[[Стојанчо Коцев]] од [[Скопје]] |- |[[Стојан Кочовски]] од [[Скопје]] |- |[[Петре Крстовски]] од [[Скопје]] |- |[[Душан Кузмановски]] од [[Скопје]] |- |[[Ристо Лазаревски]] од [[Скопје]] |- |[[Јован Лазаровски]] од [[Скопје]] |- |[[Живорад Лазиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Јакуп Мамутов]] од [[Скопје]] |- |[[Никола Манев]] од [[Скопје]] |- |[[Кирил Манчев]] од [[Скопје]] |- |[[Јануз Медињанин]] од [[Скопје]] |- |[[Бајрам Мемедов]] од [[Скопје]] |- |[[Фахри Мемедов]] од [[Скопје]] |- |[[Абдул Мемет]] од [[Скопје]] |- |[[Џемал Мемет]] од [[Скопје]] |- |[[Миодраг Милиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Димче Милошевски]] од [[Скопје]] |- |[[Петар Михајловски]] од [[Скопје]] |- |[[Ѓорѓи Мишевски]] од [[Скопје]] |- |[[Киро Наков]] од [[Скопје]] |- |[[Санде Насков]] од [[Скопје]] |- |[[Муфтар Неват]] од [[Скопје]] |- |[[Хајдар Невзет]] од [[Скопје]] |- |[[Панче Неделковски]] од [[Скопје]] |- |[[Славка Недиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Беџет Несим]] од [[Скопје]] |- |[[Миодраг Николиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Орце Николов]] од [[Скопје]] |- |[[Киро Николовски]] од [[Скопје]] |- |[[Мирос Николовски]] од [[Скопје]] |- |[[Никола Николовски]] од [[Скопје]] |- |[[Стојан Николовски]] од [[Скопје]] |- |[[Трајко Никушев]] од [[Скопје]] |- |[[Давид Новаро]] од [[Скопје]] |- |[[Таир Нуредин]] од [[Скопје]] |- |[[Војислав Павловски]] од [[Скопје]] |- |[[Љубе Петров]] од [[Скопје]] |- |[[Димче Петровски - Три]] од [[Скопје]] |- |[[Стојан Петров]] од [[Скопје]] |- |[[Миле Петровски]] од [[Скопје]] |- |[[Трпе Петровски]] од [[Скопје]] |- |[[Ангеле Петрушевски]] од [[Скопје]] |- |[[Димче Петрушевски]] од [[Скопје]] |- |[[Цветан Поповски]] од [[Скопје]] |- |[[Јосип Пугел]] од [[Скопје]] |- |[[Божидар Рајковиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Арслан Рамаданов]] од [[Скопје]] |- |[[Адиље Рашит]] од [[Скопје]] |- |[[Фари Реџеповски]] од [[Скопје]] |- |[[Назим Ризван]] од [[Скопје]] |- |[[Исмаил Рустели]] од [[Скопје]] |- |[[Киро Савов]] од [[Скопје]] |- |[[Садик Садик]] од [[Скопје]] |- |[[Салим Салим]] од [[Скопје]] |- |[[Усеин Чуп Сејди]] од [[Скопје]] |- |[[Ариф Селимов]] од [[Скопје]] |- |[[Симо Симовски]] од [[Скопје]] |- |[[Бранко Сиџимовски]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Спасовски]] од [[Скопје]] |- |[[Пеце Спиров]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Средобински]] од [[Скопје]] |- |[[Спасе Стефановски]] од [[Скопје]] |- |[[Петре Стефков]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Стојановиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Васе Стојановски]] од [[Скопје]] |- |[[Владимир Стојановски - Лале]] од [[Скопје]] |- |[[Ѓорѓи Стојановски]] од [[Скопје]] |- |[[Коце Стојановски - Металец|Коце Стојановски - Meталец]] од [[Скопје]] |- |[[Слободан Стојановски]] од [[Скопје]] |- |[[Љубе Стоиљковиќ|Љубе Стојиљковиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Петко Стојковски]] од [[Скопје]] |- |[[Демо Сулејманов]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Тасев]] од [[Скопје]] |- |[[Стојмен Тасевски]] од [[Скопје]] |- |[[Киро Теофиловски]] од [[Скопје]] |- |[[Бранко Тодоровски]] од [[Скопје]] |- |[[Никола Тодоровски]] од [[Скопје]] |- |[[Ѓорѓи Сотиров Томовски|Ѓорѓи Томовски]] од [[Скопје]] |- |[[Благоја Трајков]] од [[Скопје]] |- |[[Никола Трајков]] од [[Скопје]] |- |[[Благоја Трајковски]] од [[Скопје]] |- |[[Слободан Трајковски]] од [[Скопје]] |- |[[Стефан Трајковски]] од [[Скопје]] |- |[[Томе Трпковски]] од [[Скопје]] |- |[[Ацо Тулевски]] од [[Скопје]] |- |[[Борис Тупаревски]] од [[Скопје]] |- |[[Елез Хајрединов]] од [[Скопје]] |- |[[Халим Халимиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Бајрам Халит]] од [[Скопје]] |- |[[Хамид Хамидов]] од [[Скопје]] |- |[[Рамиз Хамидовски]] од [[Скопје]] |- |[[Анте Хаџимитровски]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Христовски]] од [[Скопје]] |- |[[Киро Христовски]] од [[Скопје]] |- |[[Младен Царевски]] од [[Скопје]] |- |[[Ангелко Цветковски]] од [[Скопје]] |- |[[Здравко Цветковски]] од [[Скопје]] |- |[[Киро Цветковски]] од [[Скопје]] |- |[[Јордан Чешмаџиски]] од [[Скопје]] |- |[[Шаби Шаби]] од [[Скопје]] |- |[[Мемед Шакир]] од [[Скопје]] |- |[[Недељко Шариќ]] од [[Скопје]] |- |[[Јосиф Шурна|Јосиф Шурна - Скидо]] од [[Скопје]] |- |'''Од скопските села''' |- |[[Павле Николовски]] од [[Ајватовци]] |- |[[Велко Стојановски]] од [[Арачиново]] |- |[[Борис Танковски]] од [[Арачиново]] |- |[[Билал Мурати]] од [[Арнакија]] |- |[[Димитрија Трајковски]] од [[Бадар]] |- |[[Душан Бошковиќ]] од [[Бањани]] |- |[[Душан Василевски]] од [[Бањани]] |- |[[Стојко Василевски]] од [[Бањани]] |- |[[Благоја Вујов]] од [[Бањани]] |- |[[Љубе Горански]] од [[Бањани]] |- |[[Спасо Жежовски]] од [[Бањани]] |- |[[Војчо Коларовски]] од [[Бањани]] |- |[[Милош Павчев]] од [[Бањани]] |- |[[Никче Павчев]] од [[Бањани]] |- |[[Живко Поповски]] од [[Бањани]] |- |[[Краљо Поповски]] од [[Бањани]] |- |[[Трајан Рајкочев]] од [[Бањани]] |- |[[Русе Рајчев]] од [[Бањани]] |- |[[Бошко Чакалов]] од [[Бањани]] |- |[[Ратко Шагов]] од [[Бањани]] |- |[[Бошко Шаговиќ]] од [[Бањани]] |- |[[Драган Шопкин]] од [[Бањани]] |- |[[Тихомир Атанасов]] од [[Бардовци]] |- |[[Санде Бошковски]] од [[Бардовци]] |- |[[Ѓорѓи Николовски]] од [[Бардовци]] |- |[[Aсим Аметовски]] од [[Батинци]] |- |[[Ангел Велковски]] од [[Белимбегово]] |- |[[Љубен Велковски]] од [[Белимбегово]] |- |[[Блаже Ѓуровски]] од [[Белимбегово]] |- |[[Цветан Стојановски]] од [[Блатија]] |- |[[Муча Абдураман]] од [[Блаце]] |- |[[Здравко Кираџиски]] од [[Бразда]] |- |[[Бошко Пејковски]] од [[Бразда]] |- |[[Пеце Пејковски]] од [[Бразда]] |- |[[Тодор Трипуновски]] од [[Брњарци]] |- |[[Младен Караџовски]] од [[Бродец]] |- |[[Анче Кузмановски]] од [[Бродец]] |- |[[Велко Мерџановски]] од [[Бродец]] |- |[[Младен Нешевски]] од [[Бродец]] |- |[[Методија Николовски]] од [[Бродец]] |- |[[Стојан Радовски]] од [[Бродец]] |- |[[Бојко Рановски]] од [[Бродец]] |- |[[Божин Стијков]] од [[Бродец]] |- |[[Дурак Абдуи]] од [[Буковиќ]] |- |[[Благоја Ангелковски]] од [[Булачани]] |- |[[Цветан Белковски]] од [[Булачани]] |- |[[Тодор Велјановски]] од [[Булачани]] |- |[[Киро Младеновски]] од [[Булачани]] |- |[[Младен Младеновски]] од [[Булачани]] |- |[[Благоја Паровски]] од [[Булачани]] |- |[[Борис Паровски]] од [[Булачани]] |- |[[Србин Паровски]] од [[Булачани]] |- |[[Лазо Тодоровски]] од [[Булачани]] |- |[[Киро Трајковски]] од [[Булачани]] |- |[[Коста Христовски]] од [[Булачани]] |- |[[Петре Христовски]] од [[Булачани]] |- |[[Иван Денковски]] од [[Бучинци]] |- |[[Трајан Јанковски]] од [[Волково]] |- |[[Бошко Маневски]] од [[Волково]] |- |[[Крсто Петрушев]] од [[Волково]] |- |[[Душан Велковски]] од [[Глуво]] |- |[[Никодин Живановски]] од [[Глуво]] |- |[[Никола Кукуновски]] од [[Глуво]] |- |[[Живко Радевски]] од [[Глуво]] |- |[[Илија Русевски]] од [[Глуво]] |- |[[Цветко Терзиски]] од [[Глуво]] |- |[[Блажо Томашевски]] од [[Глуво]] |- |[[Коце Томашевски]] од [[Глуво]] |- |[[Трпе Блажевски]] од [[Говедарево]] |- |[[Ване Мирчевски]] од [[Говрлево]] |- |[[Божо Стојановски]] од [[Говрлево]] |- |[[Санде Цветановски]] од [[Говрлево]] |- |[[Етеми Мусли]] од [[Горна Арнакија]] |- |[[Мамут Имери]] од [[Горно Количани]] |- |[[Тодор Кировски]] од [[Горно Коњари]] |- |[[Боре Трајковски]] од [[Горно Коњари]] |- |[[Амет Незировски]] од [[Горно Лисиче]] |- |[[Саит Ристовски]] од [[Горно Лисиче]] |- |[[Kaни Алиев]] од [[Горно Нерези]] |- |[[Зенун Решитов]] од [[Горно Нерези]] |- |[[Драга Божинова]] од [[Горно Соње]] |- |[[Добре Боневски]] од [[Горно Соње]] |- |[[Методи Додевски - Манак]] од [[Горно Соње]] |- |[[Богоја Стојанов]] од [[Горно Соње]] |- |[[Киро Стојановски]] од [[Горно Соње]] |- |[[Најдо Стојановски]] од [[Горно Соње]] |- |[[Илија Трпевски]] од [[Горно Соње]] |- |[[Живко Љотиќ]] од [[Горњани]] |- |[[Стојко Маринковски|Стојко Маринковиќ]] од [[Горњани]] |- |[[Коце Пусичевски]] од [[Горњани]] |- |[[Тоде Георгиевски]] од [[Градовци]] |- |[[Најдо Здравковски]] од [[Градовци]] |- |[[Љубе Николовски]] од [[Градовци]] |- |[[Досе Смилевски]] од [[Дивље]] |- |[[Најдо Зафировски]] од [[Добри Дол (Скопско)]] |- |[[Никола Јовановски]] од [[Добри Дол|Добри Дол (Скопско)]] |- |[[Никола Георгиевски]] од [[Долно Водно]] |- |[[Алиле Бајрамов]] од [[Долно Количани]] |- |[[Васил Иванов]] од [[Долно Нерези]] |- |[[Димче Анчевски]] од [[Долно Соње]] |- |[[Ефтим Боцевски|Ефтим Боцевски - Сонец]] од [[Долно Соње]] |- |[[Аце Велковски]] од [[Долно Соње]] |- |[[Борис Панковски]] од [[Долно Соње]] |- |[[Таири Ефазим]] од [[Драчевица]] |- |[[Петре Митевски]] од [[Драчево]] |- |[[Kpсто Неделковски]] од [[Драчево]] |- |[[Илија Спасов]] од [[Драчево]] |- |[[Абри Ариф]] од [[Држилово]] |- |[[Демо Ќаил]] од [[Евлово]] |- |[[Трпе Божиновски]] од [[Зелениково]] |- |[[Илјаз Салиев]] од [[Зелениково]] |- |[[Јованче Велковски]] од [[Злокуќани (населба во Скопје)|Злокуќани]] |- |[[Блажо Спасовски]] од [[Јаболци]] |- |[[Ангел Србинов]] од [[Јаболци]] |- |[[Темелко Стојановски]] од [[Јаболци]] |- |[[Зендел Џемаил]] од [[Јаболци]] |- |[[Благоја Гочевски]] од [[Јурумлери]] |- |[[Коле Давчев]] од [[Кадино]] |- |[[Драган Ангеловски]] од [[Катланово]] |- |[[Ангелко Василевски]] од [[Кожле]] |- |[[Илијаз Асанов]] од [[Горно Количани]] |- |[[Баки Касим]] од [[Кондово]] |- |[[Мурсел Асанов]] од [[Коњари]] |- |[[Шемо Дурак]] од [[Коњари]] |- |[[Адем Бајрамов]] од [[Крушопек]] |- |[[Трајко Белински]] од [[Кучевиште]] |- |[[Никола Киранџиски]] од [[Кучевиште]] |- |[[Душан Комненовски]] од [[Кучевиште]] |- |[[Милан Комненовски]] од [[Кучевиште]] |- |[[Драган Марков]] од [[Кучевиште]] |- |[[Блажо Нешков]] од [[Кучевиште]] |- |[[Тодор Нешков]] од [[Кучевиште]] |- |[[Трајан Нешковиќ]] од [[Кучевиште]] |- |[[Драган Ниниќ]] од [[Кучевиште]] |- |[[Диме Пигулов]] од [[Кучевиште]] |- |[[Љубе Рајовски]] од [[Кучевиште]] |- |[[Љубомир Рајчевски]] од [[Кучевиште]] |- |[[Љубе Славковски]] од [[Кучевиште]] |- |[[Стојан Тенов]] од [[Кучевиште]] |- |[[Бојко Усов]] од [[Кучевиште]] |- |[[Стево Усов]] од [[Кучевиште]] |- |[[Крсто Црнички]] од [[Кучевиште]] |- |[[Блажо Чековиќ]] од [[Кучевиште]] |- |[[Танаско Чековиќ]] од [[Кучевиште]] |- |[[Милан Штрбанов]] од [[Кучевиште]] |- |[[Митре Димовски]] од [[Кучково]] |- |[[Ѓорѓи Крстевски]] од [[Кучково]] |- |[[Миломир Крстевски]] од [[Кучково]] |- |[[Величко Смилчевски]] од [[Кучково]] |- |[[Камбери Елмаз]] од [[Ласкарци]] |- |[[Петре Трајковски]] од [[Летевци]] |- |[[Страхил Андасаров]] од [[Љубанци]] |- |[[Борис Бочваров]] од [[Љубанци]] |- |[[Борислав Кирков]] од [[Љубанци]] |- |[[Јордан Смилков]] од [[Љубанци]] |- |[[Тодор Тапшанов]] од [[Љубанци]] |- |[[Божин Тарчугов]] од [[Љубанци]] |- |[[Цветко Ќунгуров]] од [[Љубанци]] |- |[[Санде Шарков]] од [[Љубанци]] |- |[[Никола Шекеров]] од [[Љубанци]] |- |[[Димо Шилков]] од [[Љубанци]] |- |[[Фазлиев Фазли]] од [[Љуботен]] |- |[[Асани Шериф]] од [[Љуботен]] |- |[[Максут Садик]] од [[Малчиште]] |- |[[Идриз Ибраим]] од [[Матка]] |- |[[Исмени Рами]] од [[Матка]] |- |[[Алексо Георгиевски]] од [[Маџари]] |- |[[Божидар Ѓуриќ]] од [[Маџари]] |- |[[Веле Ивановски]] од [[Маџари]] |- |[[Добре Ивановски]] од [[Маџари]] |- |[[Пеце Ивановски]] од [[Маџари]] |- |[[Боривоје Милошевски]] од [[Маџари]] |- |[[Боре Велковски]] од [[Миладиновци]] |- |[[Тодор Трајановски]] од [[Миладиновци]] |- |[[Благоја Трајковски]] од [[Миладиновци]] |- |[[Стево Трајковски]] од [[Миладиновци]] |- |[[Васил Цветковски]] од [[Миладиновци]] |- |[[Стојан Варсаковски]] од [[Мирковци]] |- |[[Јован Грујов]] од [[Мирковци]] |- |[[Ангеле Каимов]] од [[Мирковци]] |- |[[Стоилко Каимов]] од [[Мирковци]] |- |[[Благоја Каскаров]] од [[Мирковци]] |- |[[Ратко Левајковски]] од [[Мирковци]] |- |[[Душан Шишков]] од [[Мирковци]] |- |[[Велче Нацев]] од [[Мралино]] |- |[[Игнат Николиќ]] од [[Мршевци]] |- |[[Дуке Атанасовски]] од [[Нова Брезница]] |- |[[Цветко Бошковски]] од [[Нова Брезница]] |- |[[Апостол Димевски]] од [[Нова Брезница]] |- |[[Блажо Милевски]] од [[Нова Брезница]] |- |[[Блаже Стојановски]] од [[Нова Брезница]] |- |[[Ангел Маневски]] од [[Ново Село]] |- |[[Богоја Стевковски]] од [[Ново Село (Зелениковско)|Ново Село (Скопско)]] |- |[[Ибуш Зеинуловски]] од [[Огњанци]] |- |[[Шаип Максути]] од [[Огњанци]] |- |[[Атанас Велковски]] од [[Оризари]] |- |[[Владо Митревски]] од [[Оризари]] |- |[[Елези Мустафа]] од [[Оризари]] |- |[[Јован Саздовски]] од [[Оризари]] |- |[[Илија Таневски]] од [[Оризари]] |- |[[Илија Тодоровски]] од [[Оризари]] |- |[[Цветан Зафировски|Цветан 3афировски]] од [[Осинчани]] |- |[[Едил Мемишковски]] од [[Пагаруша]] |- |[[Коста Трајковски]] од [[Петровец]] |- |[[Петко Бојчевски]] од [[Побожје]] |- |[[Мирче Горански]] од [[Побожје]] |- |[[Ристо Горански]] од [[Побожје]] |- |[[Александар Зенговски]] од [[Побожје]] |- |[[Мирко Јанков]] од [[Побожје]] |- |[[Милан Кметов]] од [[Побожје]] |- |[[Богдан Кметовски]] од [[Побожје]] |- |[[Божин Крстев]] од [[Побожје]] |- |[[Александар Огњенов]] од [[Побожје]] |- |[[Благоја Трајанов]] од [[Побожје]] |- |[[Коста Трајанов]] од [[Побожје]] |- |[[Живко Ќоќоров]] од [[Побожје]] |- |[[Велимир Христов]] од [[Побожје]] |- |[[Петре Чангов]] од [[Побожје]] |- |[[Тодор Чангов]] од [[Побожје]] |- |[[Душан Чивлачки]] од [[Побожје]] |- |[[Љубомир Чивлачки]] од [[Побожје]] |- |[[Цветко Зенговски]] од [[Побожје]] |- |[[Блажо Митревски]] од [[Радишани]] |- |[[Димитрие Јандровски]] од [[Ракотинци]] |- |[[Перко Петковски]] од [[Ракотинци]] |- |[[Методија Георгиевски]] од [[Раштак]] |- |[[Тоде Јовановски]] од [[Раштак]] |- |[[Илија Михајлов]] од [[Раштак]] |- |[[Панче Павловски]] од [[Раштак]] |- |[[Филип Појдовски]] од [[Раштак]] |- |[[Цветан Попов]] од [[Раштак]] |- |[[Борис Цветановски]] од [[Раштак]] |- |[[Томе Николовски]] од [[Сарај]] |- |[[Абдула Абдулов]] од [[Св. Петка]] |- |[[Мемет Јусуф]] од [[Семениште]] |- |[[Алија Авдовиќ]] од [[Ченто (населба)|Ченто]] |- |[[Усеин Зекири]] од [[Ченто (населба)|Ченто]] |- |[[Вера Јоциќ]] од [[Ченто (населба)|Ченто]] |- |[[Тихомир Божиновски]] од [[Сопиште]] |- |[[Благоја Митревски]] од [[Сопиште]] |- |[[Трајан Мицевски]] од [[Сопиште]] |- |[[Тодор Петрушевски]] од [[Сопиште]] |- |[[Божин Стојановски]] од [[Сопиште]] |- |[[Стојан Крстевски]] од [[Сушица (Скопско)]] |- |[[Страшо Петрушев]] од [[Сушица|Сушица (Скопско)]] |- |[[Трајко Стевковски]] од [[Маркова Сушица|Сушица (Скопско)]] |- |[[Ристо Стојановски]] од [[Маркова Сушица|Сушица (Скопско)]] |- |[[Панче Неделковски]] од [[Усје]] |- |[[Садик Садик]] од [[Цветово]] |- |[[Шемо Алиевски]] од [[Црешево]] |- |[[Павле Божинов]] од [[Црешево]] |- |[[Анте Велков]] од [[Црешево]] |- |[[Трајче Здравковски]] од [[Црешево]] |- |[[Санде Јовановски]] од [[Црешево]] |- |[[Тошо Милчев]] од [[Црешево]] |- |[[Санде Неделковски]] од [[Црешево]] |- |[[Томе Стефановски]] од [[Црешево]] |- |[[Коце Стоилковски]] од [[Црешево]] |- |[[Трајан Тодоровски]] од [[Црешево]] |- |[[Диме Трајковски]] од [[Црешево]] |- |[[Алил Алиовски]] од [[Чифлик]] |- |[[Видоје Зивчевиќ]] од [[Чучер]] |- |[[Миле Зивчевиќ]] од [[Чучер]] |- |[[Анче Каевски]] од [[Чучер]] |- |[[Миле Качниклиев]] од [[Чучер]] |- |[[Стеван Којчинов]] од [[Чучер]] |- |[[Божин Ливрински]] од [[Чучер]] |- |[[Ѓорѓија Ливрински]] од [[Чучер]] |- |[[Русе Ливрински]] од [[Чучер]] |- |[[Душан Миленковски]] од [[Чучер]] |- |[[Стојан Миленковски]] од [[Чучер]] |- |[[Панко Стамболиев]] од [[Чучер]] |- |[[Љубе Стојановски]] од [[Чучер]] |- |[[Благоја Тапарчев]] од [[Чучер]] |- |[[Александар Урдаревски]] од [[Чучер]] |- |[[Живко Урдаревски]] од [[Чучер]] |- |[[Никола Урдаревски]] од [[Чучер]] |- |[[Санде Урдаревски]] од [[Чучер]] |- |[[Стоилко Урдаревски]] од [[Чучер]] |- |[[Трипун Урдаревски]] од [[Чучер]] |- |[[Крсто Чуксанов]] од [[Чучер]] |- |[[Костадин Ацевски]] од [[Шишево]] |- |[[Милан Трпчевски]] од [[Шишево]] |- |[[Трајко Боцев]] од Скопско |} {| class="wikitable collapsible collapsed" !ЦИВИЛНИ ЖРТВИ <ref name=":123" /> |- |[[Акиф Абаз]] од [[Скопје]] |- |[[Ибраим Абаз]] од [[Скопје]] |- |[[Мелек Абаз]] од [[Скопје]] |- |[[Џубејде Абаз]] од [[Скопје]] |- |[[Емине Алимова]] од [[Скопје]] |- |[[Идет Алимова]] од [[Скопје]] |- |[[Евги Амид]] од [[Скопје]] |- |Иван Антиќ од [[Скопје]] |- |[[Александар Анчевски]] од [[Скопје]] |- |[[Јован Арвандие]] од [[Скопје]] |- |[[Крсто Арсов]] од [[Скопје]] |- |[[Јордан Арсовски]] од [[Скопје]] |- |[[Кадри Асанов]] од [[Скопје]] |- |[[Кадри Асанов]] од [[Скопје]] |- |[[Екрем Бајрам]] од [[Скопје]] |- |[[Иса Бакиев]] од [[Скопје]] |- |[[Радомир Бановиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Билиби Бахар]] од [[Скопје]] |- |[[Неџип Беадим]] од [[Скопје]] |- |[[Љубомир Бишевац]] од [[Скопје]] |- |[[Иван Благоев]] од [[Скопје]] |- |[[Иван Благоев]] од [[Скопје]] |- |[[Јован Блажев]] од [[Скопје]] |- |[[Марица Божинова]] од [[Скопје]] |- |[[Трендафил Боцевски]] од [[Скопје]] |- |[[Димче Велков]] од [[Скопје]] |- |[[Славко Велковски]] од [[Скопје]] |- |[[Божидар Вујановиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Душан Вујановиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Љиљана Вујановиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Марија Вујановиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Благоја Галиевски]] од [[Скопје]] |- |Љубица Георгиева од [[Скопје]] |- |[[Теме Георгиева]] од [[Скопје]] |- |[[Цвета Георгиевска]] од [[Скопје]] |- |[[Томе Георгиевски]] од [[Скопје]] |- |[[Драган Данков]] од [[Скопје]] |- |[[Перса Дескова]] од [[Скопје]] |- |[[Јованче Димев]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Димитриев]] од [[Скопје]] |- |[[Сава Димитриева]] од [[Скопје]] |- |[[Милоја Димитријевиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Киро Димитров]] од [[Скопје]] |- |[[Стојан Димитровски]] од [[Скопје]] |- |[[Стојан Димитровски]] од [[Скопје]] |- |[[Маре Димкова]] од [[Скопје]] |- |[[Андреја Димовски]] од [[Скопје]] |- |[[Михајло Дубина]] од [[Скопје]] |- |[[Елиз Елезар]] од [[Скопје]] |- |[[Лука Ефремовски]] од [[Скопје]] |- |[[Решат Ибраим]] од [[Скопје]] |- |[[Урфет Ибраим]] од [[Скопје]] |- |[[Акдали Ибрахимовик]] од [[Скопје]] |- |[[Пандора Иванова]] од [[Скопје]] |- |[[Ристо Илиевски]] од [[Скопје]] |- |[[Јанакија Јанакиевик]] од [[Скопје]] |- |Александар Јаневски од [[Скопје]] |- |[[Васе Јаневски]] од [[Скопје]] |- |[[Јашари Јашар]] од [[Скопје]] |- |[[Текиф Јашаров]] од [[Скопје]] |- |[[Душко Јованов]] од [[Скопје]] |- |[[Трајко Јорганчев]] од [[Скопје]] |- |[[Коце Јорданов]] од [[Скопје]] |- |[[Александар Краус]] од [[Скопје]] |- |[[Константин Куртиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Рахилка Лазовска]] од [[Скопје]] |- |[[Сарина Леви]] од [[Скопје]] |- |[[Јованче Марковски]] од [[Скопје]] |- |[[Боривоје Мартиновиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Ибрахим Махут]] од [[Скопје]] |- |Димитар Мирчев од [[Скопје]] |- |[[Данчо Михајловски]] од [[Скопје]] |- |[[Спиро Мицковски]] од [[Скопје]] |- |[[Методија Младеновски]] од [[Скопје]] |- |[[Ѓорѓе Наковиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Славко Нетковски]] од [[Скопје]] |- |[[Најдо Ничев]] од [[Скопје]] |- |[[Милан Привратиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Протиќ Протиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Радомир Радоњиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Стојана Саздова]] од [[Скопје]] |- |[[Кадри Сакип]] од [[Скопје]] |- |[[Алип Сали]] од [[Скопје]] |- |[[Нејази Сали]] од [[Скопје]] |- |[[Ремзија Салиев]] од [[Скопје]] |- |[[Славко Серафимовски]] од [[Скопје]] |- |[[Димче Спасовски]] од [[Скопје]] |- |[[Надежда Станковиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Никола Станковиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Тодор Стефков]] од [[Скопје]] |- |[[Душан Стефковски]] од [[Скопје]] |- |[[Миле Стојанов]] од [[Скопје]] |- |[[Миле Стојанов]] од [[Скопје]] |- |[[Томе Стојановски]] од [[Скопје]] |- |[[Кирил Стојков]] од [[Скопје]] |- |Стојко Стојков од [[Скопје]] |- |[[Никола Стојков]] од [[Скопје]] |- |[[Владимир Таневски]] од [[Скопје]] |- |[[Надежда Танова]] од [[Скопје]] |- |[[Ариф Тасим]] од [[Скопје]] |- |[[Јованка Трифунова]] од [[Скопје]] |- |[[Владимир Трпков]] од [[Скопје]] |- |[[Ќамил Ќамил]] од [[Скопје]] |- |[[Ќамил Ќамил]] од [[Скопје]] |- |[[Мицер Ќамил]] од [[Скопје]] |- |[[Мурумја Умеров]] од [[Скопје]] |- |[[Љубиша Хаџи-Ристиќ]] од [[Скопје]] |- |Петре Христовски од [[Скопје]] |- |[[Петар Чернелов]] од [[Скопје]] |- |[[Анка Џемаиловиќ]] од [[Скопје]] |- |[[Бејтула Џемал]] од [[Скопје]] |- |[[Цветко Анѓеловски]] од [[Арачиново]] |- |[[Младен Вујовски]] од [[Бањани]] |- |[[Миле Поповиќ]] од [[Бањани]] |- |[[Сали Нури]] од [[Блаце]] |- |[[Усеин Ќамилов]] од [[Блаце]] |- |[[Имени Муамеди]] од [[Бојане]] |- |[[Неви Јашар]] од [[Брест]] |- |[[Алиф Шериф]] од [[Брест]] |- |[[Божин Радевски]] од [[Бродец]] |- |[[Гора Топузова]] од [[Бродец]] |- |[[Реџеп Муамед]] од [[Буковиќ]] |- |[[Цветко Богдановски]] од [[Булачани]] |- |[[Јованче Паровски]] од [[Булачани]] |- |[[Јован Спасовски]] од [[Булачани]] |- |Кирил Стојановски од [[Булачани]] |- |[[Златан Тасевски]] од [[Булачани]] |- |[[Владо Кошчиевски]] од [[Глуво]] |- |[[Младен Радевски]] од [[Глуво]] |- |[[Раде Радевски]] од [[Глуво]] |- |[[Благоја Комчицовски]] од [[Глумово]] |- |Трајан Петровски од [[Горно Оризари]] |- |[[Стојко Лотиќ]] од [[Горњани]] |- |[[Марко Пислевски]] од [[Горњани]] |- |[[Цветко Пислевски]] од [[Горњани]] |- |[[Алим Имеров]] од [[Гумалево]] |- |[[Тома Анчевски]] од [[Драчево]] |- |[[Петре Велков]] од [[Драчево]] |- |[[Петре Трајков]] од [[Драчево]] |- |[[Санде Трајчев]] од [[Драчево]] |- |Илија Цветковски од [[Драчево]] |- |[[Крсто Цветковски]] од [[Драчево]] |- |[[Никола Станковски]] од [[Ибраимово]] |- |[[Дофрија Георгиевски]] од [[Јаболци]] |- |Јован Костов од [[Јаболци]] |- |[[Тодор Смилковски]] од [[Јаболци]] |- |[[Филип Спасовски]] од [[Јурумлери]] |- |[[Драгутин Радојчиќ]] од [[Кожле]] |- |[[Костадин Стојчевски]] од [[Кожле]] |- |[[Костадин Андоновски]] од [[Коњари]] |- |[[Младен Стојчевски]] од [[Коњари]] |- |[[Боја Комненова]] од [[Кучевиште]] |- |[[Јордан Комненовски]] од [[Кучевиште]] |- |[[Тодор Марковиќ]] од [[Кучевиште]] |- |[[Младен Неделковски]] од [[Кучевиште]] |- |[[Милан Нешковиќ]] од [[Кучевиште]] |- |[[Димо Пигулов]] од [[Кучевиште]] |- |[[Нешо Салчев]] од [[Кучевиште]] |- |[[Драган Славков]] од [[Кучевиште]] |- |[[Ката Стојакова]] од [[Кучевиште]] |- |[[Спасе Црничин]] од [[Кучевиште]] |- |[[Никче Шијаков]] од [[Кучевиште]] |- |[[Никче Шијаковски]] од [[Кучевиште]] |- |[[Тодор Димовски]] од [[Љубанци]] |- |[[Благоја Пенковски]] од [[Ласкарци]] |- |[[Борис Бошковски]] од [[Маџари]] |- |[[Владо Тодоров]] од [[Маџари]] |- |[[Крсто Зизовски]] од [[Мирковци]] |- |Петар Јанков од [[Мирковци]] |- |[[Никола Раков]] од [[Мирковци]] |- |[[Крсто Смоков]] од [[Мирковци]] |- |[[Митре Шагов]] од [[Мирковци]] |- |[[Илија Шишков]] од [[Мирковци]] |- |[[Јован Шишков]] од [[Мирковци]] |- |[[Јован Шишков]] од [[Мирковци]] |- |[[Филип Шишков]] од [[Мирковци]] |- |[[Борис Стојановски]] од [[Мралино]] |- |[[Дозе Пејковски]] од [[Оризари]] |- |[[Никола Пенковки]] од [[Оризари]] |- |[[Илија Говедаровски]] од [[Побожје]] |- |[[Трајко Крстиќ]] од [[Побожје]] |- |[[Илија Ристиќ]] од [[Побожје]] |- |Трајко Стојковски од [[Побожје]] |- |[[Васо Тошиќ]] од [[Побожје]] |- |[[Илија Трајковиќ]] од [[Побожје]] |- |[[Љубен Ризмов]] од [[Ченто (населба)|Сингелиќ]] |- |[[Божа Алексова]] од [[Сопиште]] |- |[[Добри Белковски]] од [[Сопиште]] |- |[[Добре Николовски]] од [[Ченто (населба)|Сингелиќ]] |- |[[Трајан Милев]] од [[Стајковци]] |- |[[Јонуз Идриз]] од [[Студеничани]] |- |[[Аљуш Муслиевски]] од [[Трубарево]] |- |[[Драга Перкова]] од [[Ќојлија]] |- |[[Атанас Тодоровски]] од [[Усје]] |- |[[Јован Божиновски]] од [[Црешево]] |- |[[Трајанка Јованова]] од [[Црешево]] |- |[[Трајанка Крстева]] од [[Црешево]] |- |[[Роки Марковиќ]] од [[Црешево]] |- |[[Цветан Милчевски]] од [[Црешево]] |- |[[Величко Трпков]] од [[Црешево]] |- |[[Јованче Тупшаров]] од [[Црешево]] |- |[[Драги Ацков]] од [[Чучер]] |- |[[Трајан Ацков]] од [[Чучер]] |- |[[Санде Коев]] од [[Чучер]] |- |[[Александар Ливрински]] од [[Чучер]] |- |[[Крсто Ливрински]] од [[Чучер]] |- |[[Живко Пепиќ]] од [[Чучер]] |- |[[Милан Стојановиќ]] од [[Чучер]] |- |[[Драган Џепиќ]] од [[Чучер]] |- |[[Живко Џепов]] од [[Чучер]] |- |[[Димитрије Велковски]](нема точни податоци) |- |[[Трајче Давитковски]](нема точни податоци) |- |[[Стојан Јанев]](нема точни податоци) |- |Душан Николовски (нема точни податоци) |- |[[Ѓорѓи Паркачев]](нема точни податоци) |- |[[Костадин Перков]](нема точни податоци) |- |[[Никола Петров]](нема точни податоци) |- |[[Никола Петров]](нема точни податоци) |- |[[Стојче Спасовски]](нема точни податоци) |} === Загинати во битките за Скопје по возраст === {| class="wikitable collapsible collapsed" ! colspan="2" |Борци загинати во битките за Скопје по возрасна група<ref name=":125">{{Наведена книга|title=Беа, загинаа, останаа|first=Боро Кралевски и други|publisher=Историски Архив|year=1969|isbn=|location=Скопје|pages=388}}</ref> |- |'''Возраст''' |'''Број на загинати''' |- |15 години |6 |- |16 години |6 |- |17 години |17 |- |18 години |27 |- |19 години |29 |- |20 години |32 |- |21 години |32 |- |22 години |29 |- |23 години |22 |- |24 години |24 |- |25 години |21 |- |26 години |25 |- |27 години |11 |- |28 години |11 |- |29 години |10 |- |30 години |11 |- |31 години |14 |- |32 години |12 |- |33 години |6 |- |34 години |15 |- |35 години |10 |- |36 години |4 |- |37 години |3 |- |38 години |5 |- |39 години |3 |- |40 години |2 |- |41 години |0 |- |42 години |2 |- |43 години |3 |- |44 години |8 |- |45 години |1 |- |Преку 45 години |4 |- |Непознато |21 |- | colspan="2" |'''ВКУПНО: 426''' |} == Бугарски искривувања на историјата == [[Податотека:Mihailo Apostolski (WW II).JPG|мини|Генерал [[Михајло Апостолски|Михајло Апсотолски]]]]Како што забележал [[Михајло Апостолски|генералот Апостолски]], само 5 години после ''Битката за Скопје'', одредени [[Бугарија|бугарски]] историчари пробале да ја извртат историјата, пробувајќи да вметнат бугарски заслуги за ослободување на градот [[Скопје]], за кој [[Михајло Апостолски|генералот Апостолски]] како и многу други преживеани борци потврдуваат дека [[Бугари|бугарски]] војници не само што не учествувале во битките за ослободување за [[Скопје]], туку не биле вклучени во ниту еден од направените воени планови.<ref name=":0" /> Радио Софија,<ref name=":02">{{Наведена мрежна страница|url=https://pressingtv.mk/makedonija/od-spomenite-na-general-mihajlo-apostolski-parada-odrzuva-samo-onoj-shto-se-borel-za-skopje/|title=Од „Спомените“ на генерал Михајло Апостолски-Парада одржува само оној што се борел за Скопје|date=2020-11-13|work=Pressing TV|language=mk-MK|accessdate=}}</ref> секојдневно ширела дезинформации низ бугарските медиуми како нивните војски играат ослободителна улога во [[Македонија]]. Ова со гнев било увидено од страна на [[Михајло Апостолски|Генералот Апостолски]], кој тогаш издал наредба, со која им се забранило воопшто да влезат во [[Скопје]], а не пак да парадираат. Оние кои се појавиле откако битките завршиле им било дозволено од [[Михајло Апостолски|генералот Апостолски]] да се одморат во касарните и да се вратат назад во [[Бугарија]], без никакво право за нивно парадирање на улиците на слободниот град [[Скопје]].<ref name=":02" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mkd.mk/makedonija/politika/generalot-mihajlo-apostolski-sprechi-vlez-na-bugarska-vojska-vo-skopje|title=Генералот Михајло Апостолски спречи влез на бугарска војска во Скопје|work=МКД.мк|language=mk|accessdate=|archive-date=2021-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526211334/https://www.mkd.mk/makedonija/politika/generalot-mihajlo-apostolski-sprechi-vlez-na-bugarska-vojska-vo-skopje|url-status=dead}}</ref> <blockquote>''Набргу по нивното заминување, кај мене дојде еден командант на полк и ми рече дека сакале да одржат парада во Скопје. Во меѓувреме, влегле и некои единици во индустрискиот дел на градот. Ваквото барање и доаѓањето на некои нивни единици во градот, кај мене предизвикаа голем револт и лутина. Веднаш им реков дека нема да можат да одржат никаква парада во Скопје, зашто парада одржува само оној што се борел за Скопје, а тие пушка не пукнале за неговото ослободување. Им наредив веднаш да го напуштат градот. -'' '''[[Михајло Апостолски|Генерал Михајло Апостолски]]'''</blockquote> === Како е спречена Бугарската парада во Скопје === Најјасни податоци за овој чин дава [[Борис Чушкаров|Боро Чушкар]] во неговите мемоари и сеќавања. Исто така го потврдува фактот за манипулацијата на Радио Софија, која на големо ги манипулирала бугарските граѓани дека Генералот [[Владимир Стојчев]] лично го ослободил [[Скопје]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pressingtv.mk/makedonija/kako-ne-uspeala-bugarskata-parada-za-osloboduvanjeto-na-skopje/|title=Како не успеала бугарската парада за „ослободувањето“ на Скопје|date=2018-11-13|work=Pressing TV|language=mk-MK|accessdate=}}</ref>{{Цитат|''„Стигнавме кај Железничката станица во последна минута. Бугарските осмореди само што не беа тргнати по главната улица на параден марш. Рипнавме од коњот и Ѓуро и јас. Му пријдовме на најстариот по чин офицер. Беше тоа командант на дивизијата, а по чин беше – генерал мајор. Сув, слабичок и некако жолт, како лимон.'' ''Отидов и го прашав: „Знаеш ли дека ова не е царска Бугарија? Знаеш ли ти, генерале, дека се наоѓаш во Југославија? Знаеш ли ти дека војуваме против вас четири години? Да ви ја ебам мајката фашистичка! Знаеш ли ти, ѓубре едно бугарско, ако направите уште еден единствен чекор кон градот, дека ќе наредам да се пука кон вас од сите оружја и орудија што ги има во градот!?'' ''Се влечете како лешинари по нас и јавувате по радио како ја „ослободувате Македонија”!? Каде вие испаливте куршум за ослободување на Велес и Скопје, да ви ебам мајката! Што ви дава за право така гадно и подло да се лажете себеси и светската јавност!? Сместа во овој момент ќе им наредите на војската да се сврти на лево круг и сите да се вратите во касарните од каде и дојдовте. Дали разбравте, генерале? Со нас шали ќе нема!“, му реков нему, а кога завршив, видов дека сè уште го држам за градите како детска играчка.'' ''Тој цело време трепереше како штиклица. На крајот, сепак, отсечно рече „Јасно другар. Но јас не сум виновен. Таква наредба добив“.'' ''Тогаш јас повторно викнав „Да им ебам мајката на оние што ти дале наредба за ова. Наредби они можат да дадат за изведување вежби во касарните каде ве примивме како гости, а не да ми се маате и парадирате по градот. За тоа само ние можеме да дадеме одобрување, а не твојата посрана влада од Софија. Дали сега ти е јасно?“, го прашав.'' ''„Сичко ми е јасно“, рече тој. Тогаш тој престрашен генерал со сув глас нареди круг на лево, и се вратија''|Сеќавања на Боро Чушкар}}Со, ова јасно им било дадено до знаење дека во градот ќе парадираат само оние кои се бореле за неговата слобода - [[Македонија|македонската]] армија партизани.<ref name=":0" /> Борецот [[Трајко Стаматоски|Трајко Стаматовски]], исто така потврдува дека ослободувањето на [[Скопје]] е дело на македонските борци и партизани. Потегот на [[Михајло Апостолски|генералот Апостолски]] да не им се дозволи парадирање на [[бугарската армија]] (бидејќи не учествувале во битките за слобода на [[Скопје]]), според него одиграл важна улога и за денешно време. Изненаден од тоа што [[Бугарија во Втората светска војна|Бугарија]] и во модерно време пробува да ја извртува и манипулира историјата за овој настан, смета дека ако тогаш им се дозволело да парадираат, дека денес [[Македонија]] ќе имала многу поголеми проблеми, објаснувајќи се со бугарската историографија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://faktor.mk/70-godini-slobodno-skopje-mali-bitki-za-golema-pobeda|title=70 години слободно Скопје! Мали битки за голема победа!|work=Фактор Портал|accessdate=}}</ref> == Чествување на празникот „13 Ноември“ == Секоја година со низа свечености и манифестации низ целиот град, се одбележува „13 Ноември“ - како ден на ослободувањето на Скопје.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.24.mk/details/skopje-go-odbelezhuva-13-noemvri-denot-na-osloboduvanjeto|title=Скопје го одбележува 13 Ноември, Денот на ослободувањето|work=www.24.mk|accessdate=}}</ref><gallery mode="packed" heights="90" caption="''ЧЕСТВУВАЊЕ И СПОМЕН ОБЕЛЕЖЈА ВО ЧЕСТ НА СЛОБОДАТА НА СКОПЈЕ''"> Податотека:Po osloboduvanjeto na Skopje, 1945 5.jpg|Ослободителите на Скопје - Македонските партизани, дефилираат на плоштадот (1945) Податотека:Po osloboduvanjeto na Skopje, 1945 3.jpg|Ослободителите на Скопје - Македонските партизани, дефилираат од плоштадот крај кејот на Вардар (1945) Податотека:Liberators Skopje NOB.JPG|''Ослободителите на Скопје'' - Монументален споменик во дворот на Владата на Република Македонија. Податотека:Spomenik kameni most.jpg|Споменик на деветтемина стрелани скопјани во последните битки за ослободување на Скопје. </gallery> == Наводи == <references /> == Литература == * Беа, Загинаа, Останаа - Боро Кралевски - Историски Архив на скопје 1969 * Поводом националног празника Македоније - Михајло Апостолски, ''Народна армија'' 3 август, 1946 * Пролетната офанзива 1944 во Македонија - Михајло Апостолски, Београд, 1946 * Информбировски војно-историски теоретичари Бугарске покушавају да прикрију злочине и истину о разоружању V бугарске армије - Михајло Апостолски, ''Народна борац, 28'' август, 1948 * Напад на Злетовске руднике - Михајло Апостолски, ''Народна армија'' 22 декември, 1948 * Битката за Скопје и лагите на некои бугарски раководители и воени писатели - Михајло Апостолски, ''Нова Македонија'' 12 ноември, 1949 * Ослободувањето на Скопје и лагите на бугарскиот генерал Благој Иванов - Михајло Апостолски, ''Пирински Глас'' 15 ноември, 1949 * Битката за Скопје - Документи и материјали за ослободувањето на Скопје - Историски архив 1968 * Ослободувањето на Федерална Македонија ТОМ 1, ТОМ 2 и ТОМ 3 - ИНИ, 2005 == Надворешни врски == * [https://antropol.mk/2020/11/02/snimka-na-general-apostolski/ Снимка на генерал Апостолски: Се боревме со тие што тврдат дека сме Бугари (радио емисија)] * [https://okno.mk/node/51349 13 ноември 1944: Скопје е ослободено!] * [https://okno.mk/node/74929 Ослободувањето на Скопје] * [https://www.youtube.com/watch?v=DKPRJs2X4xw Тетовецот Душко сведочи за периодот на ослободувањето на Скопје] - Сведоштво * [https://www.youtube.com/watch?v=6zBcsefwJx8 75 години од ослободувањето на Скопје] - Сведоштво на Раде Гогов - Црноречки * [https://www.youtube.com/watch?v=_pionSioSBE 70 години од ослободувањето на Скопје] - Сведоштво за централата Матка {{Битки на Македонија во Втората светска војна|state=expanded}} [[Категорија:НОБ| ]] [[Категорија:Македонија во Втората светска војна| ]] [[Категорија:Учесници во НОБ]] [[Категорија:Жртви во битките за слобода на Скопје]] [[Категорија:Ослободување на Скопје]] [[Категорија:Воена историја на Македонија]] r24igv54m9ny9np54yxhte4agol5quv 0 1270980 5537890 5532032 2026-04-11T23:11:54Z Bjankuloski06 332 /* Копенхаген */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел (2) 5537890 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Лудвиг Аугустинсон | image = [[Податотека:UEFA EURO qualifiers Sweden vs Romaina 20190323 Ludwig Augustinsson 2 (cropped).jpg|200px]] | fullname = Ханс Карл Лудвиг Аугустинсон | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|1994|4|21}} | cityofbirth = {{роден во|Стокхолм|}} | countryofbirth = [[Шведска]] | nationality = {{flagsport|SWE}} [[Шведска]] | height = {{height|m=1.81}} | position = [[Одбрана (фудбал)|одбрана]] | currentclub = {{Fb team Anderlecht}} | clubnumber = 6 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Brommapojkarna}} | years1 = 2011-2012 | caps1 = 30 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Brommapojkarna}} | years2 = 2013-2014 | caps2 = 29 | goals2 = 1 | clubs2 = {{Fb team Goteborg}} | years3 = 2015-2017 | caps3 = 78 | goals3 = 3 | clubs3 = {{Fb team F.C. Copenhagen}} | years4 = 2017-2021 | caps4 = 98 | goals4 = 3 | clubs4 = {{Fb team Werder Bremen}} | years5 = 2021-2024 | caps5 = 19 | goals5 = 0 | clubs5 = {{Fb team Sevilla}} | years6 = 2022-2023 | caps6 = 3 | goals6 = 0 | clubs6 = →{{Fb team Aston Villa}} | years7 = 2023 | caps7 = 4 | goals7 = 0 | clubs7 = →{{Fb team Mallorca}} | years8 = 2023- | caps8 = 33 | goals8 = 1 | clubs8 = {{Fb team Anderlecht}} | nationalyears1 = 2009-2011 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 0 | nationalteam1 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 17 години|Шведска 17]] | nationalyears2 = 2011-2013 | nationalcaps2 = 9 | nationalgoals2 = 0 | nationalteam2 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 19 годинi|Шведска 19]] | nationalyears3 = 2012-2015 | nationalcaps3 = 19 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|Шведска 21]] | nationalyears4 = 2015- | nationalcaps4 = 56 | nationalgoals4 = 2 | nationalteam4 = {{flagsport|SWE}} [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] }} '''Лудвиг Аугустинсон''' (роден на [[21 април]] [[1994]]) — [[Швеѓани|шведски]] [[фудбалер]], [[Одбрана (фудбал)|играч од одбраната]] на [[ФК Андерлехт|Андерлехт]] и на [[Фудбалска репрезентација на Шведска|шведската репрезентација]]. ==Биографија== Лудвиг е роден и израснал во централните делови на [[Стокхолм]], како прво-родено дете во спортски-ориентирано семејство. Неговиот татко Ханс бил поранешен [[фудбалер]] во третата фудбалска лига на Шведска, а неговата мајка Елизабет играла [[одбојка]] на репрезентативно ниво. Неговиот помлад брат [[Јонатан Аугустинсон]], е исто така, фудбалер и како и Лудвиг игра на позицијата [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|лев бек]].<ref>{{cite web|title= Jag får gåshud bara jag tänker på det|url=http://www.expressen.se/sport/fotboll/allsvenskan/jag-far-gashud-bara-jag-tanker-pa-det/|publisher=Expressen |date=28 January 2013 |access-date=18 February 2015|language=sv}}</ref><ref>{{cite web|title=Jonathan Augustinsson klar för Djurgården|url=http://dif.se/jonathan-augustinsson-klar-for-djurgarden/|publisher=Djurgårdens IF|date=15 February 2016|access-date=15 February 2016|language=sv}}</ref> Неговото семејство било дел од национална дебата во летото 2015 година, како и повеќето шведски репрезентативци кои доаѓаат од добро образовани семејства во побогатите населби. Критичарите изјавиле дека играчи како Аугустинсон денес се успешни заради износот на пари што семејствата ги вложуваат во нивните приватни тренинзи.<ref>{{cite web|title=Sveriges nya fotbollscentrum|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/article21407912.ab|publisher=Aftonbladet |date=13 September 2015 |access-date=3 December 2015|language=sv}}</ref> Иако играл фудбал целиот свој живот, тој се пробал и во [[хокеј на мраз]] во својата младост.<ref name="youth">{{cite web|url=http://www.gp.se/sport/fotboll/1.1296129-augustinsson-om-det-enorma-fotbollsintresset |title=Augustinsson om det enorma fotbollsintresset |publisher=Göteborgs-Posten |date=9 February 2013 |access-date=5 October 2014|language=sv}}</ref> Навивач е на [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]]. Во декември 2015 година, Аугустинсон се претставил како машки [[модел]] во божиќната кампања на NLY наречена ''The Next Generation''.<ref>{{cite web|title=Ludwig Augustinsson: "Det är en ära att få spela för svenska landslaget"|url=http://metromode.se/man/2015/12/02/ludwig-augustinsson-det-ar-en-ara-att-fa-spela-for-svenska-landslaget/|publisher=Metro Mode|date=2 December 2015|access-date=1 February 2016|language=sv|archive-date=2017-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20170202003117/http://metromode.se/man/2015/12/02/ludwig-augustinsson-det-ar-en-ara-att-fa-spela-for-svenska-landslaget/|url-status=dead}}</ref> ==Технички одлики== Модерен [[Одбрана (фудбал)#Страничен бек|лев бек]],<ref>{{cite web|url=http://www.svenskafans.com/fotboll/ludwig-augustinsson-jag-ar-100-procent-fotboll-468372.aspx|title=Ludwig Augustinsson "Jag är 100 procent fotboll"|publisher=SvenskaFans |date=28 January 2013 |access-date=2 December 2015|language=sv}}</ref> добар во двете фази на играта, а меѓу најголемите негови квалитети се изведувањето на прекини, движењето без топка, темпото и тактичката дисциплина.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.ultimouomo.com/i-giocatori-piu-sorprendenti-del-mondiale/|title=I giocatori più sorprendenti del Mondiale|data=2018-07-18|access-date=2019-10-16}}</ref><ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.gazzetta.it/Calcio/Calciomercato/Lazio/18-06-2021/calciomercato-lazio-augustinsson-terzino-svezia-4102082322610.shtml|title=La Lazio punta Augustinsson, il terzino che ha battuto anche i "ratti"...|access-date=2021-06-18}}</ref> Кариерата ја започнал како централен играч за врска, но ја сменил позицијата во лев бек на возраст од единаесет години поради големата конкуренција во средниот ред. Покрај тоа, тој бил користен и како лево крило, поради што има голема тенденција за напаѓање и често се одликува како асистент на головите за своите соиграчи. ==Клупска кариера== ===Бромапојкарна=== Аугустинсон ја започнал својата фудбалска кариера на шестгодишна возраст во екипата на [[ИФ Бромапојкарна|Бромапојкарна]] во неговиот роден град Стокхолм.<ref name="youth"/> Тој бил забележителен талент во текот на неговите рани години, па кога бил капитен на тимот до 17 години имал проби во познати европски клубови како [[ФК Борусија Менхенгладбах|Борусија Менхенгладбах]] и [[ФК Сампдорија|Сампдорија]].<ref>{{cite web|url=http://www.tipselit.se/Startsida/Turneringar/Gothia-Tipselit-Trophy-2011/Ludwig-siktar-hogt/|title=Ludwig siktar högt|publisher=TipsElit|date=23 July 2011|access-date=8 April 2016|language=sv|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422115832/http://www.tipselit.se/Startsida/Turneringar/Gothia-Tipselit-Trophy-2011/Ludwig-siktar-hogt/|archive-date=22 April 2016}}</ref> Откако напредувал низ младинските категории, тој заработил место во првиот тим на Бромапојкарна уште како 16-годишник во 2011 година<ref>{{cite web|url=http://www.svenskafans.com/fotboll/brommapojkarna/Silly-Season-2012Kontrakt-gar-uttruppen-rensas-421193.aspx |title=Silly Season 2011/2012 |publisher=SvenskaFans.com|access-date=5 October 2014|language=sv}}</ref> и го направил своето деби во [[Суперетан]] (втората лига на Шведска) подоцна истата година.<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/players/ludwig-augustinsson/160427/ |title=Ludwig Augustinsson |publisher=Soccerway |access-date=5 October 2014}}</ref> Со четири настапи во неговата дебитантска сезона, вклучувајќи го и дебито во [[Фудбалски куп на Шведска 2011|домашниот куп]],<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2011/05/12/sweden/svenska-cupen/ildrottsforening--brommapojkarna/gefle-idrottsforening/1106749/|title=Brommapojkarna 3–1 Gefle |publisher=Soccerway |date=12 May 2011 |access-date=2 December 2015|language=sv}}</ref> тој дошол дотаму да игра речиси во секој натпревар следната година, завршувајќи ја сезоната со два гола и четири асистенции.<ref name="svenskfotboll"/> По две сезони во кои вкупно забележал 31 настап за Бромапојкарна, Аугустинсон се преселил во [[ИФК Гетеборг|Гетеборг]] во јануари 2013 година.<ref name="ifk">{{cite web|url=http://www.ifkgoteborg.se/Nyheter/2013/Januari/Augustinsson-in-Barkroth-ut/|title=Augustinsson in, Bärkroth ut|publisher=IFK Göteborg|access-date=21 March 2013|language=sv|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130310233404/http://www.ifkgoteborg.se/Nyheter/2013/Januari/Augustinsson-in-Barkroth-ut/|archive-date=10 March 2013}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/sverige/allsvenskan/ifkgoteborg/article16026661.ab |title=Klart: Augustinsson går till IFK Göteborg|publisher= Sportbladet|date= 6 January 2013 |access-date=20 February 2015|language=sv}}</ref> ===Гетеборг=== [[File:Ludwig Augustinsson (2014, cropped).jpg|thumb|190px|Аугустинсон играјќи за [[ИФК Гетеборг|Гетеборг]].]] По доаѓањето во Гетеборг тој веднаш бил стартер на позицијата лев бек и играл во март 2013 во два натпревари од групната фаза од [[Фудбалски куп на Шведска 2012-2013|Купот на Шведска]], кој подоцна му Гетеборг го освоил совладувајќи го [[ИФ Јургорден|Јургорден]] по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]]. Сепак, само неколку недели пред почетокот на [[Алсвенскан 2013|првенството]], тој заработил повреда на коленото додека играл за [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 година|шведската репезентација под 21 година]], што го оддалечила од терените пет месеци.<ref name="injury1">{{cite web |url=http://www.gp.se/sport/fotboll/1.1477006-augustinsson-borta-fem-manader |title=Augustinsson borta fem månader |publisher=Göteborgs-Posten |date=28 March 2012 |access-date=5 October 2014 |language=sv |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304060436/http://www.gp.se/sport/fotboll/1.1477006-augustinsson-borta-fem-manader |archive-date=4 March 2016 |url-status=dead }}</ref> На своето деби во [[Алсвенскан]] лигата чекал до 25 август 2013 година, кога во гостинскиот натпревар против [[ФК Малме|Малме]] претрпел друга повреда, што значело дека ќе отсуствува во остатокот од сезоната.<ref name="injury2">{{cite web|url=http://www.aftonbladet.se/sportbladet/fotboll/sverige/allsvenskan/ifkgoteborg/article17351223.ab |title=Första matchen sen mars – skadad igen |publisher=Sportbladet |date=25 August 2012 |access-date=5 October 2014|language=sv}}</ref> Аугустинсон се вратил од својата втора повреда на време за првиот официјален натпревар во 2014 година, против [[ИФК Вернамо|Вернамо]] во купот на почетокот на март.<ref>{{cite web|url=https://int.soccerway.com/matches/2014/03/01/sweden/svenska-cupen/ildrottsforeningen-kamraterna-goteborg/ildrottsforeningen-kamraterna-varnamo/1602278/|title=IFK Göteborg vs. Värnamo 2 – 0|publisher=Soccerway |date=1 March 2014|access-date=29 December 2015|language=sv}}</ref> Откако најпосле успеал да го заземе своето место во составот на Гетеборг, тој го постигнал својот прв гол за клубот во натпреварот од Алсвенскан, победата на гостувањето против [[Еребро СК|Еребро]] со 4-3 на 24 септември 2014.<ref>{{cite web|url=https://svenskfotboll.se/allsvenskan/match/?scr=result&fmid=2663264 |title= Örebro – IFK Göteborg |publisher=SvenskFotboll |date=24 September 2014 |access-date=10 February 2015|language=sv}}</ref> Тој одиграл 28 натпревари во лигата таа сезона, без да биде ниту еднаш заменет, и асистирал за три гола.<ref name="svenskfotboll">{{cite web|title=Ludwig Augustinsson|url=https://svenskfotboll.se/allsvenskan/person/?playerid=7350|publisher=SvenskFotboll|access-date=2 December 2015|language=sv}}</ref> Подоцна заработил место и во „Тимот на годината 2014“ на Алсвенскан - врз основа на гласањето на навивачите на веб-страницата SvenskaFans.com. ===Копенхаген=== На 6 јуни 2014 година, Аугустинсон потпишал 4,5 годишен договор со [[Данска|данскиот]] [[ФК Копенхаген]], на кој му се приклучил на 5 јануари 2015 година.<ref>{{cite web|url=http://www.ifkgoteborg.se/Nyheter/2014/Juni/Ludde-till-FC-Kopenhamn-efter-sasongen/|title=Ludde till FC Köpenhamn efter säsongen|publisher=IFK Göteborg|date=6 June 2014|access-date=6 June 2014|language=sv|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20141017084217/http://www.ifkgoteborg.se/Nyheter/2014/Juni/Ludde-till-FC-Kopenhamn-efter-sasongen/|archive-date=17 October 2014}}</ref> Договорот бил склучен за тој да може да биде замена за сонародникот [[Пјер Бенгтсон]] на позицијата лев бек, поради тоа што договорот на Бенгтсон со Копенхаген завршувал на 31 декември 2014 година. Надоместокот за трансфер изнесувал 13 милиони [[шведска круна|шведски круни]] (приближно околу 1,4 милиони евра), што го направило Аугустинсон најскапиот бек кој некогаш бил купен од некоја шведска екипа. Своето деби за данската екипа го направил во натпреварот од [[Суперлига на Данска|Суперлигата на Данска]] против [[ФК Вестсјаланд|Вестсјаланд]], кога сезоната во данското првенство продолжила во февруари 2015; тој асистирал за првиот гол на Копенхаген во натпреварот, а подоцна и самиот тој постигнал гол, играјќи клучна улога во победата со 2-0. ''[[Ekstra Bladet]]'' го опишал настапот на Аугустинсон како „деби од соништата“, а тренерот [[Стале Солбакен]] рекол дека тоа било најдоброто деби уште од неговото деби за Копенхаген против лутиот соперник [[Брондби ИФ|Брондби]] во 2000 година.<ref>{{cite web|title= Ståle om ny svensker: Bedste debut siden...MIG!|url=http://ekstrabladet.dk/sport/fodbold/dansk_fodbold/superligaen/staale-om-ny-svensker-bedste-debut-sidenmig/5453842|publisher=Ekstrabladet |date=22 February 2015 |access-date=22 February 2015|language=da}}</ref> Тој одиграл 15 првенствени натпревари во текот на пролетниот дел од сезоната, помагајќи му на тимот да стигне до второто место во лигата. Аугустинсон забележал шест асистенции во својата прва полусезона, со кој завршил на третото место на листата по бројот на асистенции и исто така бил дефанзивецот со најмногу асистенции во првенството за [[Суперлига на Данска 2014-2015|сезоната 2014–2015]] - и покрај тоа што одиграл помалку од половината натпревари.<ref>{{cite web|title=Assists, top 20, 2014/2015|url=http://www.superstats.dk/maal/assist?aar=2014%2F2015|publisher=SuperStats.dk|access-date=28 December 2015|language=da}}</ref> Аугустинсон, исто така, играл редовно и во [[Фудбалски куп на Данска 2014-15|Купот на Данска]], и постигнал еден гол и тоа од директен [[слободен удар]] во победата со 1-0 против [[ФК Есбјерг|Есбјерг]] во реваншот од полуфиналето.<ref>{{cite web|title=Esbjerg fB – FC København (30. april 2015)|url=http://www.bold.dk/fodbold/kamp/esbjerg-fb-vs-fc-koebenhavn/6936633/|publisher=bold.dk|date=30 April 2015|access-date=28 December 2015|language=da|archive-date=2017-05-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170518203232/http://www.bold.dk/fodbold/kamp/esbjerg-fb-vs-fc-koebenhavn/6936633/|url-status=dead}}</ref> Копенхаген подоцна го освоил купот совладувајќи го Вестсјеланд во финалето играно во мај со 2-3 по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]], а Аугустинсон дал асистенција за првиот гол на својата екипа кој го постигнал [[Пер Нилсон]]. Освојувањето на купот била негова втора титула во кариерата, прва со Копенхаген. Следната сезона била најуспешната за Аугустинсон во неговата кариера: тој ја освоил својата прва првенствена титула во некоја земја, а исто така бил одбранет и домашниот куп од претходната сезона, така што Копенхаген ја освоил [[Двојна круна (фудбал)|двојната круна]] во Данска за сезоната 2015-2016. Во првенството, Августинсон ја одиграл секоја минута во првите 30 натпревари од сезоната, за потоа да биде одморен во последните два гостински натпревари кога трофејот веќе бил обезбеден во средината на мај.<ref>{{cite news|title=Svenska landslagstrion får ledigt av danska toppklubben|url=http://www.fotbollskanalen.se/danmark-1/svenska-landslagstrion-far-ledigt-av-danska-toppklubben/|publisher=Fotbollskanalen|date=21 May 2015 |access-date=5 June 2016|language=sv}}</ref> Придонел за титулата во лигата со девет асистенции во текот на кампањата, со кои бил најдобар асистент во првенството заедно со [[Николај Томсен]] и [[Расмус Фалк]].<ref>{{cite web|title=Assists, top 20, 2015/2016|url=http://www.superstats.dk/maal/assist?aar=2015%2F2016|publisher=SuperStats.dk|access-date=28 December 2015|language=da}}</ref> Во сезоната 2016-2017, неговата последна во Копенхаген, Аугустинсон одиграл 32 натпревари во првенството забележувајќи 1 гол и 10 асистенции со кои придонел за одбраната на титулата. Тој, исто така, одиграл и два натпревари во купот, вклучително и финалето добиено против Брондби со 3-1, и постигнал еден гол во победата над Орхус со 2-1 на домашен терен во четвртфиналето. Вкупно за Копенхаген одиграл 107 натпревари и постигнал 5 голови. ===Вердер Бремен=== [[File:LudwigAugustinsson.jpg|thumb|190px|Аугустинсон играјќи за [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]] против [[ФК Мајнц 05|Мајнц]] во мај 2018.]] На 30 јануари 2017, било објавено дека Аугустинсон потпишал за [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]], на кој ќе му се приклучи за [[Бундеслига 2017-2018|сезоната 2017-2018]] во [[Бундеслига]]та. Дебитирал во дресот на Вердер на 12 август 2017, во победата со 3-0 над [[Вјурцбургер Кикерс]] во [[Фудбалски куп на Германија 2017-2018|Купот на Германија]]. Една недела подоцна, дебитирал во Бундеслигата во поразот со 1-0 на гостувањето кај [[ТСГ Хофенхајм 1899|Хофенхајм]]. Својот прв гол за Вердер, го постигнал на 11 февруари 2018 во победата со 3-1 над [[ВФЛ Волфсбург|Волфсбург]] на [[Везер (стадион)|Везер]]. Својата прва сезона со ''зелено-белите'' ја завршил со 33 настапи (29 во првенството и 4 во купот) и еден гол. Во сезоната 2018-2019, по одличните настапи на [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]] во [[Русија]], тој бил еден од најважните играчи во тимот на тренерот [[Флоријан Кофелт]], играјќи како стартер во сите 34 натпревари во лигата и бил заменет само двапати, постигнувајќи притоа еден гол и имал пет асистенции. Исто така ги одиграл сите натпревари и во [[Фудбалски куп на Германија 2018-2019|Купот на Германија]], каде Вердер стигнале до полуфиналето во кое биле елиминирани од [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Пред почетокот на следната сезона тој заработил повреда на коленото во претсезонските подготовки, поради што морал кон крајот на август да оди на операција. Се вратил на терените кон крајот на ноември, играјќи ги сите 90 минути во поразот на домашен терен (1-2) од [[ФК Шалке 04|Шалке 04]]. Во вториот дел од сезоната имал нови проблеми со повреди, поради што одиграл само 15 натпревари во сезоната 2019-2020. Сепак, тој се опоравил за завршницата од сезоната и постигнал гол во плејофот за испаѓање од Бундеслигата против [[1. ФК Хајденхајм|Хајденхајм]] со кој му помогнал на Вердер да остане во Бундеслигата.<ref>{{cite news |title=Relegation playoff: Werder Bremen retain Bundesliga status on away goals |url=https://www.dw.com/en/relegation-playoff-werder-bremen-retain-bundesliga-status-on-away-goals/a-54072133 |access-date=11 November 2020 |language=en}}</ref> Сепак, испаѓањето не било избегнато следната сезона, кога Вердер со поразот во последното коло на домашен терен од Борусија Менхенгладбах испаднал во 2. Бундеслига. ===Севиља=== Во август 2021, Аугустинсон потпишал за шпанската [[ФК Севиља|Севиља]].<ref>{{cite web |title=Ludwig Augustinsson wechselt nach Spanien |url=https://www.werder.de/de/aktuell/news/profis/20212022/transfer-augustinsson-14082021/ |website=SV Werder Bremen |access-date=15 August 2021 |language=de |date=15 August 2021 |archive-date=2021-08-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210816070839/https://www.werder.de/de/aktuell/news/profis/20212022/transfer-augustinsson-14082021/ |url-status=dead }}</ref> ==Репрезентативна кариера== Аугустинсон ја претставувал Шведска во селекциите [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 17 години|под 17 години]] и [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 17 години|под 19 години]] 21 пат во периодот од 2009 до 2013 година. Во 2012 година, дебитирал за репрезентацијата на [[Фудбалска репрезентација на Шведска под 21 години|под 21 година]]. Со оваа репрезентација настапил на [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година 2015|Европското првенство за играчи под 21 година 2015]] во [[Чешка]], каде го остварил својот најголем успех на репрезентативно ниво, откако Шведска го освоила првенството совладувајќи ја [[Фудбалска репрезентација на Португалија под 21 година|Португалија]] во финалето по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]]. Аугустинсон играл во сите четири претходни натпревари на Шведска на првенството и го започнал финалето од првата минута, во кое откако по 120 минути игра се завршило 0-0 се пристапило кон изведување пенали со цел да се одреди победникот, а Аугустинсон бил еден од сигурните изведувачи за својата земја и подоцнежниот победник на првенството. [[Податотека:SWE-SWI (23).jpg|thumb|left|Аугустинсон (десно), во двобој со [[Џердан Шаќири]] (лево), играјќи за {{NazNB|FUrep|SWE}} против {{NazNB|FUrep|SUI}} на [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]].]] За [[Фудбалска репрезентација на Шведска|сениорската репрезентација]] дебитирал на 15 јануари 2015 година, во пријателски натпревар против [[Фудбалска репрезентација на Брегот на Слоновата Коска|Брегот на Слоновата Коска]]. Во јуни 2018, тој бил повикан од селекторот [[Јане Андерсон]] да ја претставува својата земја на [[Светско првенство во фудбал 2018|Светското првенство 2018]] во [[Русија]]. На 27 јуни 2018, во натпреварот од последното коло од [[Светско првенство во фудбал 2018 - група Ф|групната фаза]] против {{NazNB|FUrep|MEX}} во [[Екатеринбург]], Аугустинсон го постигнал својот прв гол за својата репрезентација во победата со 3-0.<ref>{{cite web|title = Švedska prva u grupi – "Sombrerosi" slave Južnu Koreju!|url=https://www.b92.net/sport/rusija2018/vesti.php?yyyy=2018&nav_id=1411335|accessdate = 27. 6. 2018|work=b92|date = 27. 6. 2018|language=}}</ref> Со таа победа, швеѓаните минале понатаму во осминафиналето каде ја совладале {{NazNB|FUrep|SUI}}, а нивниот пат на првенството завршил во четвртфиналето каде биле елиминирани со 2-0 од {{NazNB|FUrep|ENG}}. Аугустинсон ги одиграл сите минути за Шведска на првенството завршувајќи го со пет настапи и еден гол. Три години подоцна, тој настапил и на [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]], каде одиграл четири натпревари а неговата репрезентација била елиминирана во осминафиналето од {{NazNB|FUrep|UKR}} по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]]. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== {{Репрезентативни настапи|SWE}} {{Cronopar|15-1-2015|Абу Даби|SWE|2|0|CIV|-|Пријателска|13={{suboff|74}}}} {{Cronopar|19-1-2015|Абу Даби|SWE|0|1|FIN|-|Пријателска|13={{yel|21}} {{suboff|46}}}} {{Cronopar|24-3-2016|Анталија|TUR|2|1|SWE|-|Пријателска}} {{Cronopar|5-6-2016|Солна|SWE|3|0|WAL|-|Пријателска|13={{subon|46}}}} {{Cronopar|10-10-2016|Солна|SWE|3|0|BUL|-|Квал. за СП|2018|13={{subon|63}}}} {{Cronopar|11-11-2016|Сен Дени|FRA|2|1|SWE|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|25-3-2017|Солна|SWE|4|0|BLR|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|9-6-2017|Солна|SWE|2|1|FRA|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|31-8-2017|Софија|BUL|3|2|SWE|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|3-9-2017|Борисов|BLR|0|4|SWE|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|7-10-2017|Солна|SWE|8|0|LUX|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|10-10-2017|Амстердам|NED|2|0|SWE|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|10-11-2017|Солна|SWE|1|0|ITA|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|13-11-2017|Милано|ITA|0|0|SWE|-|Квал. за СП|2018}} {{Cronopar|9-6-2018|Гетеборг|SWE|0|0|PER|-|Пријателска}} {{Cronopar|18-6-2018|Нижни Новгород|SWE|1|0|KOR|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|23-6-2018|Сочи|GER|2|1|SWE|-|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|27-6-2018|Екатеринбург|MEX|0|3|SWE|1|Светско првенство|2018|Прва фаза}} {{Cronopar|3-7-2018|Санкт Петербург|SWE|1|0|CHE|-|Светско првенство|2018|Осминафинале}} {{Cronopar|7-7-2018|Самара|SWE|0|2|ENG|-|Светско првенство|2018|Четвртфинале}} {{Cronopar|10-9-2018|Солна|SWE|2|3|TUR|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|11-10-2018|Калининград|RUS|0|0|SWE|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза|13={{yel|31}}}} {{Cronopar|17-11-2018|Ескишехир|TUR|0|1|SWE|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|20-11-2018|Солна|SWE|2|0|RUS|-|УЕФА Лига на нации|2018-2019|Прва фаза}} {{Cronopar|23-3-2019|Солна|SWE|2|1|ROU|-|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|26-3-2019|Осло|NOR|3|3|SWE|-|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|7-6-2019|Солна|SWE|3|0|MLT|-|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|10-6-2019|Мадрид|ESP|3|0|MLT|-|Квал. за ЕП|2020}} {{Cronopar|8-9-2020|Солна|SWE|0|2|POR|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|11-10-2020|Загреб|HRV|2|1|SWE|-|УЕФА Лига на нации|2020-2021|Прва фаза}} {{Cronopar|25-3-2021|Солна|SWE|1|0|GEO|-|Квал. за СП|2022|13={{yel|64}}}} {{Cronopar|28-3-2021|Приштина|KOS|0|3|SWE|1|Квал. за СП|2022|13={{suboff|83}}}} {{Cronopar|14-6-2021|Севиља|ESP|0|0|SWE|-|Евро|2020|Прва фаза}} {{Cronopar|18-6-2021|Санкт Петербург|SWE|1|0|SVK|-|Евро|2020|Прва фаза|13={{suboff|88}}}} {{Cronopar|23-6-2021|Санкт Петербург|SWE|3|2|POL|-|Евро|2020|Прва фаза}} {{Cronopar|29-6-2021|Глазгов|SWE|1|2|UKR|-|Евро|2020|Осминафинале|dts|13={{suboff|83}}}} {{Cronofin|36|2}} == Статистика== ===Клупска статистика=== ''Статистиката е ажурирана на 4 јули 2021.'' {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2011 || rowspan=2|{{flagsport|SWE}} [[ИФ Бромапојкарна|Бромапојкарна]] || [[Суперетан 2011|СЕ]] || 3 || 0 || [[Фудбалски куп на Шведска 2010-2011|КШ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 4 || 0 |- || 2012 || [[Суперетан 2012|СЕ]] || 27 || 2 || [[Фудбалски куп на Шведска 2010-2011|КШ]] || 0 || 0 || - || - || - || - || - || - || 27 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Бромапојкарна|| 30 || 2 || || 1 || 0 || || - || - || || - || - || 31 || 2 |- || 2013 || rowspan=2|{{flagsport|SWE}} [[ИФК Гетеборг|Гетеборг]] || [[Алсвенскан 2013|А]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Шведска 2012-2013|КШ]] || 3 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2013-2014|ЛЕ]] || 0 || 0 || [[Суперкуп на Шведска 2013|СШ]] || 0 || 0 || 4 || 0 |- || 2014 || [[Алсвенскан 2014|А]] || 28 || 1 || [[Фудбалски куп на Шведска 2013-2014|КШ]] || 5 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2014-2015|ЛЕ]] || 5<ref name="qual">Во квалификациите.</ref> || 0 || - || - || - || 38 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Гетеборг|| 29 || 1 || || 8 || 0 || || 5 || 0 || || - || - || 42 || 1 |- || [[ФК Копенхаген сезона 2014-2015|јан. 2015]] || rowspan=3|{{flagsport|DEN}} [[ФК Копенхаген|Копенхаген]] || [[Суперлига на Данска 2014-2015|СЛ]] || 15 || 1 || [[Фудбалски куп на Данска 2014-2015|КД]] || 4 || 1 || - || - || - || - || - || - || 19 || 1 |- || [[ФК Копенхаген сезона 2015-2016|2015-2016]] || [[Суперлига на Данска 2015-2016|СЛ]] || 31 || 1 || [[Фудбалски куп на Данска 2015-2016|КД]] || 3 || 0 || [[УЕФА Лига Европа 2015-2016|ЛЕ]] || 4<ref name="qual"/> || 0 || - || - || - || 38 || 1 |- || [[ФК Копенхаген сезона 2016-2017|2016-2017]] || [[Суперлига на Данска 2016-2017|СЛ]] || 32 || 1 || [[Фудбалски куп на Данска 2016-2017|КИ]] || 2 || 1 || [[УЕФА Лига на шампиони 2016/17|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2016-2017|ЛЕ]] || 12<ref>6 натпревари во квалификациите.</ref>+4 || 0+0 || - || - || - || 50 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно Копенхаген|| 78 || 3 || || 9 || 2 || || 20 || 0 || || - || - || 107 || 5 |- |[[ФК Вердер Бремен сезона 2017-2018|2017-2018]] || rowspan="4" |{{flagsport|GER}} [[ФК Вердер Бремен|Вердер Бремен]] || [[Бундеслига 2017-2018|1Б]] || 29 || 1 || [[Фудбалски куп на Германија 2017-2018|КГ]] || 4 || 0 || - || - || - || - || - || - || 33 || 1 |- |[[ФК Вердер Бремен сезона 2018-2019|2018-2019]] || [[Бундеслига 2018-2019|1Б]] || 34 || 1 || [[Фудбалски куп на Германија 2018-2019|КГ]] || 5 || 0 || - || - || - || - || - || - || 39 || 1 |- |[[ФК Вердер Бремен сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Бундеслига 2019-2020|1Б]] || 12+2<ref name="relegation">Бараж за опстанок.</ref> || 0+1<ref name="relegation"/> || [[Фудбалски куп на Германија 2019-2020|КГ]] || 1 || 0 || - || - || - || - || - || - || 15 || 1 |- |[[ФК Вердер Бремен сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Бундеслига 2020-2021|1Б]] || 23 || 0 || [[Фудбалски куп на Германија 2020-2021|КГ]] || 2 || 1 || - || - || - || - || - || - || 28 || 0 |- !colspan="3"|Вкупно Вердер Бремен|| 100 || 3 || || 15 || 0 || || - || - || || - || - || 115 || 3 |- !colspan="3" |Вкупно во кариерата|| 237 || 9 || || 33 || 2 || || 25 || 0 || || 0 || 0 || 295 || 11 |} ==Титули== ===Клупски=== ===={{flagsport|SWE}} Гетеборг==== *'''[[Фудбалски куп на Шведска|Куп на Шведска]]''' : 1 : 2012-2013 ===={{flagsport|DEN}} Копенхаген==== *'''[[Суперлига на Данска]]''' : 2 : 2015-2016, 2016-2017 *'''[[Фудбалски куп на Данска|Куп на Данска]]''' : 3 : 2014-2015, 2015-2016, 2016-2017 ===Репрезентативни=== ===={{flagsport|SWE}} Шведска под 21 година==== * '''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[УЕФА Европско првенство за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : [[УЕФА Европско првенство за играчи под 21 година - 2015|2015]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commonscat|Ludwig Augustinsson}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шведска |image3= Flag of Sweden.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/ludwig-augustinsson/160427/ Лудвиг Аугустинсон на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/ludwig-augustinsson/profil/spieler/170646 Лудвиг Аугустинсон на transfermarkt] *[http://www.90minut.pl/kariera.php?id=31790 Лудвиг Аугустинсон на 90minut] *[https://www.whoscored.com/Players/282994/Show/Ludwig-Augustinsson Лудвиг Аугустинсон на whoscored] {{Состав на Шведска на ЕП фудбал под 21 година 2015}} {{Состав на Шведска на СП фудбал 2018}} {{Состав на Шведска на ЕП фудбал 2020}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Аугустинсон, Лудвиг}} [[Категорија:Шведски фудбалери]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ИФК Гетеборг]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Копенхаген]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Вердер Бремен]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Севиља]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Астон Вила]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Мајорка]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Андерлехт]] [[Категорија:Родени во 1994 година]] lzdi50x9s0r4acon36x9kdjciyxhr4e 0 1271074 5537893 5502708 2026-04-11T23:12:02Z Bjankuloski06 332 /* Професионална кариера */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537893 wikitext text/x-wiki {{Infobox basketball biography 2 | image = PZK 20140718 Wałbrzych 99993.jpg | image_size = 200px | caption = Ауда (лево) играјќи за чешката репрезентација против Полска. | name = Патрик Ауда | nickname = | position = [[Крилен центар (кошарка)|Крилен центар]] | height = 2,06 м | weight = 107 кг | career = 2012— | team = {{Basket Yokohama B-Corsairs}} | number = 1 | nationality = {{flagsport|CZE}} [[Чешка]] | birth_date = {{birth date and age|df=yes|1989|8|29}} | birth_place = [[Иванчице]] | birth_country= [[Чешка]] | college = {{симбол2|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Сетон Хал Пајретс|Сетон Хал]] (2010-2014) | draft = [[НБА драфт 2014|2014]] / [[Не драфтуван]] | draft_team = | years = 2014–2015<br/>2015–2016<br/>2016–2017<br/>2017–2018<br/>2018<br/>2018–2019<br/>2019–2020<br/>2020– | teams = {{Basket Polfarmex Kutno}}<br/>{{Basket AZS Koszalin}}<br/>{{Basket Manresa}}<br/>{{Basket Rosa Radom}}<br/>{{Basket Avelino}}<br/>{{Basket Pistoia}}<br/>{{Basket Boulazac}}<br/>{{Basket Yokohama B-Corsairs}} | nationalteamyears = 2015– | nationalteam = {{Naz|BKrep|CZE|M}} | updated = 05.11.2019 }} '''Патрик Ауда''' ({{langx|en|Patrik Auda}}; роден на [[29 август]] [[1989]], во [[Иванчице]], [[Чешка]]) е [[Чешка|чешки]] [[кошарка]]р, [[Крилен центар (кошарка)|крилен центар]] на [[Јокохама Б-Корсејрс]] и на [[Машка кошаркарска репрезентација на Чешка|чешката репрезентација]]. ==Колеџ кариера== Од 2010 до 2014 година, Ауда играл колеџ кошарка на [[Универзитет Сетон Хал|Унивезитетот Сетон Хал]] за [[Сетон Хал Пајретс]]. Неговата последна сезона на колеџот била и најдобрата, бележејќи во просек 9,6 поени, 4,5 скокови и 1,5 асистенции. Во четвртфиналето на Big East конференцијата, Ауда уфрлил 13 поени во изненадувачката победа со 64-63 над најдобро рангираната екипа во регуларниот дел од сезоната, [[Виланова Вајлдкетс]]. Сепак, Пајретс биле елиминирани во полуфиналето од [[Провиденс Фрајрс]]. ==Професионална кариера== Ауда се пријавил на [[НБА драфт 2014|НБА драфтот 2014]], но не бил избран од ниту една екипа. Истата година, тој потпишал договор со новиот полски [[Полска кошаркарска лига|прволигаш]], [[ККС Про Баскет Кутно|Полфармекс Кутно]]. За оваа екипа одиграл 27 првенствени натпревари со просек од 13,7 поени, 4,3 скокови и 1,6 асистенции. На 21 август 2015, тој потпишал за друга полска екипа, [[АЗС Кошалин]].<ref>{{cite web| url = http://www.azs.koszalin.pl/aktualnosci/wiadomosc/1379| title = Auda zagra w AZS!| date = 21 април 2015| publisher = azs.koszalin.pl| language = pl| accessdate = 2021-07-05| archive-date = 2018-09-04| archive-url = https://web.archive.org/web/20180904191826/http://www.azs.koszalin.pl/aktualnosci/wiadomosc/1379| url-status = dead}}</ref> Во Кошалин добил поголема минутажа и ја поправил својата статистика просечно бележејќи 14,4 поени и 6,5 скокови. Својот најдобар натпревар во дресот на Кошалин го одиграл на 17 октомври 2015, кога во победата по [[Продолжеток (спорт)|продолженија]] со 75-74 над [[Трефл Сопот]] забележал дабл-дабл од 27 поени и 12 скокови.<ref>{{cite web|url=https://koszalin.naszemiasto.pl/wygrali-po-dogrywce-azs-koszalin-trefl-sopot-7574/ar/c2-3544788|title=Wygrali po dogrywce. AZS Koszalin - Trefl Sopot 75:74|publisher=koszalin.naszemiasto.pl|date=19-10-2015|access-date=5 јули 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ekoszalin.pl/galeria/4582-AZS-Koszalin-Trefl-Sopot-75-74|title=AZS Koszalin - Trefl Sopot 75:74 |publisher=ekoszalin.pl|date=17-10-2015|access-date=5 јули 2021}}</ref> На 22 март 2016 година, тој го раскинал договорот со клубот од [[Кошалин]] за да се приклучи на [[Шпанија|шпанската]] [[КК Манреса|Манреса]].<ref>{{cite web| url = http://www.plk.pl/aktualnosci/n/14992/auda-przenosi-sie-do-hiszpanii.html| title = Auda przenosi się do Hiszpanii| date = 22 март 2016| publisher = azs.koszalin.pl| language = pl| accessdate = 2021-07-05| archive-date = 2022-06-25| archive-url = https://web.archive.org/web/20220625045630/https://www.plk.pl/aktualnosci/n/14992/auda-przenosi-sie-do-hiszpanii.html| url-status = dead}}</ref> Дебитирал во [[Лига АЦБ|АЦБ лигата]] на 28 март 2016 во гостинската победа над [[КК Ховентут Бадалона|Ховентут]] со 63-76, за која придонел од клупата со 11 поени и 6 скокови за 18 минути минати на паркетот.<ref>{{cite web|url = https://www.marca.com/baloncesto/acb/2016/03/28/56f96ef9ca47417e028b45c3.html|title = El Manresa aparca su crisis ganando en Badalona| date = 28 март 2016| publisher = marca| language = es}}</ref> До крајот на сезоната 2015-2016, Ауда одиграл 10 натпревари во шпанската лига со просек од 9,1 поени и 4,6 скокови. На почетокот на следната сезона, [[Лига АЦБ 2016-2017|2016-2017]], Ауда бил избран за МВП на второто коло на АЦБ лигата за својот настап во победата на гостувањето кај [[Реал Бетис (кошарка)|Севиља]];<ref>{{cite web|url = https://as.com/baloncesto/2016/10/08/acb/1475918605_079668.html|title = Semana grande de Llull: MVP compartido con Patrik Auda|date = 28 март 2016| publisher = AS| language = es}}</ref> чешкиот крилен центар постигнал 19 поени - со шут од игра 3/3 за два поени и 3/4 за три поени - и 9 скокови на тој натпревар.<ref>{{cite web|url=https://www.eurobasket.com/boxScores/Spain/2016/1006_603_318.asp|title=Regular Season Round 2: Sevilla - Manresa 75-80|publisher=eurobasket.com|date=6 октомври 2016|access-date=5 јули 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.mundodeportivo.com/baloncesto/acb/20161006/41827994184/75-80-el-manresa-sorprende-en-sevilla.html|title=75-80: El Manresa sorprende en Sevilla|publisher=mundodeportivo|date=6 октомври 2016|access-date=5 јули 2021}}</ref> Сезоната 2016-2017 со Манреса ја завршил со 25 одиграни натпревари во шпанското првенство бележејќи во просек 9,6 поени и 3,9 скокови. На 12 јули 2017 година, Ауда се вратил во полското првенство откако станал играч на [[Роса Радом]].<ref>{{cite web| url = http://www.plk.pl/aktualnosci/n/16111/auda-wraca-do-polski.html| title = Auda wraca do Polski| date = 13 јули 2017| publisher = plk.pl| language = pl| accessdate = 2021-07-05| archive-date = 2021-07-11| archive-url = https://web.archive.org/web/20210711014010/https://plk.pl/aktualnosci/n/16111/auda-wraca-do-polski.html| url-status = dead}}</ref> На 27 декември 2017, забележал дабл-дабл учинок во поразот со 102-97 на гостувањето кај [[КК Старт Лублин|Старт&nbsp;Лублин]] со 17 поени и 13 скокови.<ref>{{cite web|url=https://www.dziennikwschodni.pl/sport/koszykowka/energa-basket-liga/tbv-start-lublin-rosa-radom-10197-gwiazdy-polegly-po-dogrywce,n,1000210952.html|title=TBV Start Lublin – Rosa Radom 101:97. Gwiazdy poległy po dogrywce|publisher=dziennikwschodni.pl|date=27 декември 2017|access-date=5 јули 2021|archive-date=2021-07-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20210709184201/https://www.dziennikwschodni.pl/sport/koszykowka/energa-basket-liga/tbv-start-lublin-rosa-radom-10197-gwiazdy-polegly-po-dogrywce,n,1000210952.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.eurobasket.com/boxScores/Poland/2017/1227_971_990.asp|title= Regular Season Round 13: TBV Start - Rosa 101-97 |publisher=eurobasket.com|date=27 декември 2017|access-date=5 јули 2021}}</ref> За екипата на Роса Радом одиграл 35 натпревари во полското првенство во сезоната 2017-2018 со просек од 13,1 поени, 4,7 скокови, 1,2 асистенции. Исто така играл и во [[ФИБА Лига на шампиони 2017-2018|Лигата на шампионите]] каде имал просек 12,3 поени и 5,9 скокови на 16 одиграни натпревари. На 7 мај 2018 година, потпишал краткорочен договор вреден до крајот на сезоната 2017-2018 со [[италија]]нската екипа [[СС Феличе Скандоне|Скандоне Авелино]].<ref>{{cite web|url=https://www.sportavellino.it/basket/sidigas-avellino-ufficializzato-patrik-auda-alberani-giocatore-duttile-ed-energico-il-nostro-roster-e-stato-arricchito/|title=Sidigas Avellino – Ufficializzato Patrik Auda. Alberani: “Giocatore duttile ed energico, il nostro roster è stato arricchito”|publisher=sportavelino|language=it|date=7 мај 2018|access-date=6 јули 2021}}</ref> Тој одиграл само четири натпревари за клубот, сите во првата рунда на плејофот на италијанската лига против [[Аквила Баскет Тренто]], бележејќи просечно 12,3 поени и 2,5 скокови. На 13 јули 2018, Ауда потпишал за друга италијанска екипа, [[Пистоја Баскет 2000|Пистоја]], во пресрет на [[Серија А (кошарка) 2018-2019|сезоната 2018-2019]].<ref>{{cite web|url=https://www.basketinside.com/serie-a/mercato-serie-a/ufficiale-pistoia-annuncia-patrik-auda/|title=UFFICIALE – Pistoia annuncia Patrik Auda|publisher=Basket Inside|language=it|date=13 јули 2018|access-date=6 јули 2021}}</ref> Дебитирал на 7 октомври 2018, реализирајќи 15 поени во поразот со 83-77 на гостувањето кај [[КК Викторија Либертас Пезаро|Викторија Либертас Пезаро]].<ref>{{cite web|url=https://www.eurobasket.com/boxScores/Italy/2018/1007_161_274.asp|title= Regular Season Round 1: VL Pesaro - Pistoia Basket 83-77|publisher=Eurobasket|language=en|date=7 октомври 2018|access-date=6 јули 2021}}</ref> На 4 ноември 2018, регистрирал дабл-дабл учинкок со 17 поени и 11 скокови во натпреварот против [[КК Трст 2004|Алма Трст]].<ref>{{cite web|url=https://www.eurobasket.com/boxScores/Italy/2018/1104_285_274.asp|title= Regular Season Round 1: Alma TR - Pistoia Basket 96-79|publisher=Eurobasket|language=en|date=4 ноември 2018|access-date=6 јули 2021}}</ref> Сезоната 2018-2019 ја завршил со 26 одиграни натпревари и просек од 11,4 поени и 4,7 скокови. Во 2019 година, Ауда потпишал договор со француската екипа [[Булазак Баскет Дордоњ|Булазак]], кој бил раскинат во јули 2020 година.<ref>{{cite web|url=https://www.boulazac-basket-dordogne.com/patrik-auda-nest-plus-boulazacois/|title=Patrik Auda n’est plus Boulazacois|publisher=Boulazac Basket Dordogne|date=14 јули 2020|access-date=6 јули 2021}}</ref> На 3 август 2020, како слободен играч се преселил во јапонската [[Јокохама Б-Корсејрс]].<ref>{{cite web|url=https://sportando.basketball/en/patrik-auda-re-signs-with-yokohama-bc/|title=Yokohama B-Corsairs reportedly signing Patrik Auda|publisher=Sportando|language=en|date=3 август 2018|access-date=6 јули 2021}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Во 2014 година, Ауда играл за [[Машка кошаркарска репрезентација на Чешка|чешката репрезентација]] во [[Квалификации за европското првенство во кошарка 2015|квалификациите]] за [[Европско првенство во кошарка 2015|Европското првенство 2015]]. Следната година, тој ја претставувал својата земја на [[Европско првенство во кошарка 2015|Евробаскетот 2015]], каде играл во сите 9 натпревари на својата земја бележејќи во просек 4,1 поени и 1,6 скокови. Чесите стигнале до четвртфиналето, каде биле елиминирани од [[Машка кошаркарска репрезентација на Србија|Србија]]. Две години подоцна, тој настапил на [[Европско првенство во кошарка 2017|Европското првенство 2017]], каде во просек имал 11,2 поени, 2,4 скокови, 1 асистенција и 1,2 украдени топки по натпревар. Сепак и покрај одличната статистика тој не можел да и помогне на својата репрезентација да ја мине првата фаза, завршувајќи на петтото место во групата со само една победа и четири порази. Во 2019 година, Ауда играл за чешката репрезентација и на [[Светско првенство во кошарка 2019|мундијалот]] во [[Кина]]. Во третиот натпревар од групната фаза кој одлучувал која репрезентација ќе мине во втората фаза, Ауда одиграл одлично со 16 поени и 9 скокови водејќи ја Чешка до победата од 91-78 над [[Машка кошаркарска репрезентација на Турција|Турција]]. Чешка стигнала до четвртфиналето, каде Ауда уфрлил 21 поен, но тоа не било доволно да ја совладаат репрезентацијата на [[Машка кошаркарска репрезентација на Австралија|Австралија]] која победила со 82-70. ==Статистика== === Колеџ === {{Basketball stats start}} {{Basketball stats|сезона=2010-2011 |екипа={{симбол2|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Сетон Хал Пајретс]] |лига=[[Конференција Big East|NCAA]] |ОН=24 |С5=1 |МПН=15,3 |ШИ=46,4% |3П=40,7% |СФ=66,7% |СкПН=2,5 |АсПН=0,5 |УкПН=0,4 |БлПН=0,4 |ППН=3,2}} {{Basketball stats|сезона=2011-2012 |екипа={{симбол2|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Сетон Хал Пајретс]] |лига=[[Конференција Big East|NCAA]] |ОН=34 |С5=26 |МПН=24,0 |ШИ=50,3% |3П=33,3% |СФ=65,1% |СкПН=4,0 |АсПН=1,1 |УкПН=0,7 |БлПН=0,3 |ППН=6,8}} {{Basketball stats|сезона=2012-2013 |екипа={{симбол2|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Сетон Хал Пајретс]] |лига=[[Конференција Big East|NCAA]] |ОН=5 |С5=2 |МПН=25,4 |ШИ=50,0% |3П=16,7% |СФ=62,5% |СкПН=3,4 |АсПН=1,2 |УкПН=0,6 |БлПН=0,4 |ППН=7,6}} {{Basketball stats|сезона=2013-2014 |екипа={{симбол2|600px HEX-1372AC White.svg}} [[Сетон Хал Пајретс]] |лига=[[Конференција Big East|NCAA]] |ОН=27 |С5=21 |МПН=24,4 |ШИ=53,6% |3П=33,3% |СФ=75,8% |СкПН=4,5 |АсПН=1,5 |УкПН=0,6 |БлПН=0,4 |ППН=9,6}} {{Basketball stats end|ОН=90|С5=50|МПН=22,2|ШИ=50,0|3П=31,0|СФ=67,5|СкПН=3,6|АсПН=1,0|УкПН=0,5|БлПН=0,3|ППН=6,8}} === Национални првенства === {{Basketball stats start}} {{Basketball stats|сезона=2014-2015 |екипа={{Basket Polfarmex Kutno}}|лига=[[Полска кошаркарска лига 2014-2015|ПКЛ]]|ОН=27 |С5=24 |МПН=26,9 |ШИ=60,0% |3П=26,0% |СФ=80,5% |СкПН=4,3 |АсПН=1,6 |УкПН=0,7 |БлПН=0,2 |ППН=13,7}} {{Basketball stats|сезона=2015-2016 |екипа={{Basket AZS Koszalin}}|лига=[[Полска кошаркарска лига|ПКЛ]]|ОН=26 |С5=11 |МПН=28,4 |ШИ=49,3% |3П=34,8% |СФ=75,0% |СкПН=6,5 |АсПН=1,5 |УкПН=0,9 |БлПН=0,4 |ППН=14,4}} {{Basketball stats|сезона=2015-2016 |екипа={{Basket Manresa}} |лига=[[Лига АЦБ 2015-2016|АЦБ]]|ОН=10 |С5=7 |МПН=23,6 |ШИ=42,0% |3П=37,5% |СФ=79,4% |СкПН=4,6 |АсПН=0,6 |УкПН=0,7 |БлПН=0,2 |ППН=9,1}} {{Basketball stats|сезона=2016-2017 |екипа={{Basket Manresa}} |лига=[[Лига АЦБ 2016-2017|АЦБ]]|ОН=25 |С5=21 |МПН=23,9 |ШИ=52,7% |3П=48,6% |СФ=81,4% |СкПН=3,9 |АсПН=0,8 |УкПН=0,4 |БлПН=0,0 |ППН=9,6}} {{Basketball stats|сезона=2017-2018 |екипа={{Basket Rosa Radom}} |лига=[[Полска кошаркарска лига|ПКЛ]]|ОН=35 |С5=21 |МПН=23,2 |ШИ=55,7% |3П=33,9% |СФ=76,0% |СкПН=4,7 |АсПН=1,2 |УкПН=0,5 |БлПН=0,2 |ППН=13,1}} {{Basketball stats|сезона=2017-2018 |екипа={{Basket Avelino}} |лига=[[Серија А (кошарка) 2017-2018|Серија А]]|ОН=4 |С5=0 |МПН=17,8 |ШИ=67,9% |3П=– |СФ=78,6% |СкПН=2,5 |АсПН=0,0 |УкПН=0,5 |БлПН=0,3 |ППН=12,3}} {{Basketball stats|сезона=2018-2019 |екипа={{Basket Pistoia}} |лига=[[Серија А (кошарка) 2018-2019|Серија А]]|ОН=27 |С5=22 |МПН=25,0 |ШИ=52,2% |3П=35,5% |СФ=69,1% |СкПН=4,6 |АсПН=0,9 |УкПН=0,6 |БлПН=0,2 |ППН=11,2}} {{Basketball stats|сезона=2019-2020 |екипа={{Basket Boulazac}} |лига=[[Про А (кошарка)|Про А]] |ОН=25 |С5=19 |МПН=22,0 |ШИ=61,2% |3П=50,0% |СФ=71,0% |СкПН=3,7 |АсПН=0,8 |УкПН=0,3 |БлПН=0,2 |ППН=12,4}} {{Basketball stats|сезона=2020-2021 |екипа={{Basket Yokohama B-Corsairs}} |лига=[[Б.Лига]] |ОН=53 |С5=21 |МПН=25,4 |ШИ=56,4% |3П=39,6% |СФ=62,5% |СкПН=5,5 |АсПН=2,0 |УкПН=0,6 |БлПН=0,3 |ППН=15,6}} {{Basketball stats end|ОН=232|С5=146|МПН=24,0|ШИ=55,2%|3П=33,9%|СФ=74,8%|СкПН=4,4|АсПН=1,1|УкПН=0,5|БлПН=0,2|ППН=12,3}} === Меѓународни турнири === {{Basketball stats start}} {{Basketball stats|сезона=2017-2018 |екипа={{Basket Rosa Radom}} |лига=[[ФИБА Лига на шампиони 2017-2018|Лига на шампиони]] |ОН=16 |С5=16 |МПН=24,8 |ШИ=54,9% |3П=15,8% |СФ=71,6% |СкПН=5,9 |АсПН=0,9 |УкПН=0,8 |БлПН=0,0 |ППН=12,3}} {{Basketball stats end||ОН=16 |С5=16 |МПН=24,8 |ШИ=54,9% |3П=15,8% |СФ=71,6% |СкПН=5,9 |АсПН=0,9 |УкПН=0,8 |БлПН=0,0 |ППН=12,3}} == Наводи == {{наводи|2}} ==Надворешни врски== *[https://www.basketball-reference.com/international/players/patrik-auda-1.html Патрик Ауда] на Basketball-reference.com, Sports Reference LLC. *[https://basketball.realgm.com/player/Patrik-Auda/Summary/22430 Патрик Ауда] на realgm.com, RealGM LLC. *[https://basketball.eurobasket.com/player/Patrik-Auda/The-Flexx-Pistoia/133443 Патрик Ауда] на Eurobasket.com {{Состав на Чешка на ЛОИ кошарка 2020}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ауда, Патрик}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Чешки кошаркари]] [[Категорија:Играчи на КК Манреса]] [[Категорија:Играчи на Роса Радом]] [[Категорија:Играчи на КК Авелино]] [[Категорија:Родени во 1989 година]] ekvvy5zhzxc3lsnqhf88ptwhdojqwuk 0 1272180 5537900 5074257 2026-04-11T23:12:19Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537900 wikitext text/x-wiki {{Закосен наслов|Хазардер}}'''Хазардер''' ([[англиски]]: ''The Hustler'') — американски [[филм]] од 1961 година, во [[режија]] на [[Роберт Росен]] (Robert Rossen), заснован врз романот на [[Волтер С. Тевис]] (Walter S. Tevis). Главните улоги ги толкуваат: [[Пол Њуман]] (Paul Newman), [[Пајпер Лори]] (Piper Laurie), [[Џеки Глисон]] (Jackie Gleason), [[Џорџ Ц. Скот]] (George C. Scott), Мајрон Мек Кормик(Myron McCormick) и [[Мареј Хамилтон]] (Murray Hamilton). Ова е успешен психолошки филм што обработува ретка тема при што ликовите во него се профилирани прецизно, а за автентичноста на многубројните натпревари во [[билијар]] придонел и консултантот [[Вили Москони]] (Willy Mosconi), повеќекратен првак на светот. Филмот бил награден со „Оскар“ во категориите за сценографија и за фотографија, а имал уште седум номинации, и тоа: за најдобар филм, за режија, за главна улога (Пол Њуман), за епизодна улога (Глисон и Скот). Во филмот, тогаш младиот Пол Њуман докажал дека е способен да глуми психолошки сложени ликови. Подоцна, филмот го преработил [[Мартин Скорсезе]] (Martina Scorsese), но со друг наслов — „[[Бојата на парите]]“.<ref>[https://raspored.hrt.hr/?mreza=4&datum=2021-06-02 HRT, Hazarder, američki film (12) - Film tjedna (R) (пристапено на 2.6.2021)]</ref> ==Синопсис== Еди Фелсон (го игра Њумен) е млад човек, кој е одличен играч на билјард. Заедно со неговиот соработник Чарли (го игра Мек Кормик), тој патува наоколу барајќи го легендарниот играч Минесота Фетс (го игра Глисон). Најпосле, тие пристигаат во матичниот клуб на Минесота Фетс и Еди го предизвикува да играат. На почетокот, Еди губи, но потоа почнува да игра подобро и остварува добивка од 11 000 [[долар]]и. Тогаш, Чарли го убедува да престане со играта, но Еди не прифаќа. Притоа, играта ја следи професионалниот коцкар Берт Гордон (го игра Скот), кој го нарекува Еди „губитник“. По 25 часа, Еди има заработено дури 18 000 долари, но тој се опијанува и ги губи сите пари. Вечерта, Еди го остава Чарли во [[хотел]]ската соба и си заминува. На автобуската станица, тој ја запознава девојката Сара Пакард (ја игра Лори) која е [[Алкохолизам|алкохоличарка]] и останува да живее во нејзиниот стан. Сепак, Чарли успева да го најде и се обидува да го убеди да продолжат заедно, но Еди го одбива. Подоцна, Еди пак го среќава Берт Гордон, кој му нуди пари за да го предизвика Минесота Фетс, барајќи му голем процент од заработката, но Еди ја одбива понудата. Наскоро, тој игра билијар во еден клуб, но играчите го претепуваат и му ги кршат палците. За тоа време, него го негува Сара, која му ја изјавува својата љубов. Откако ќе закрепне, Еди ја прифаќа понудата на Гордон. Тогаш, Гордон, Еди и Сара заминуваат во [[Кентаки]] каде Еди игра билијар против еден локален богат човек. Притоа, Сара го убедува да се откаже од играта, но Еди грубо ја одбива, а потоа победува и заработува многу пари. Во хотелот, Гордон ја принудува Сара на [[секс]], а откако ја минува ноќта со него, таа извршува [[самоубиство]]. Тогаш пристигнува Еди и ја здогледува мртвата Сара. Еди повторно го предизвикува Минесота Фетс и го победува. По играта доаѓа до остра кавга меѓу Гордон и Еди, кој го обвинува Городн за смртта на Сара, а потоа го напушта клубот. == Наводи == {{наводи}} {{филм-никулец}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови од 1961 година]] [[Категорија:Филмови на Роберт Росен]] [[Категорија:Филмови со Пол Њуман]] [[Категорија:Филмови со Пајпер Лори]] [[Категорија:Филмови со Џеки Глисон]] [[Категорија:Филмови со Џорџ Ц. Скот]] [[Категорија:Филмови со Мајрон Мек Кормик]] [[Категорија:Филмови со Мареј Хамилтон]] 6p1hcwebuiytwyvsc7z225519ij30ub 0 1272570 5537981 5419534 2026-04-12T09:09:46Z Bjankuloski06 332 5537981 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар Улицата на брестовите|image=Nightmare_On_Elm_Street1.jpg|border=не|caption=Плакат за филмот|director=[[Вес Крејвен]]<!--[[Шон С. Канингам ]] (само при бркачките сцени)-->|producer=Роберт Шеј|writer=Вес Крејвен|starring={{plainlist| * Џон Саксон * Рони Блекли * Хедер Лангенкамп * Аманда Вајс * Ник Кори * [[Џони Деп]] * Роберт Инглунд }}<!--PER BILLING BLOCK-->|music=Чарлс Бернштајн|cinematography=Жак Хајткин|editing={{Plainlist| * Патрик Мекмахон * Рик Шејн }}|production_companies={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * [[Media Home Entertainment]] * Smart Egg Pictures<ref name="mfb-review" /> }}|distributor=New Line Cinema|released=[[9 ноември]] [[1984]] (САД)|runtime=91 минута<!--Theatrical runtime: 91:14--><ref>{{cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/nightmare-elm-street-film-0 | title=''A Nightmare on Elm Street'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=May 28, 1985 | access-date=September 4, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916043812/https://bbfc.co.uk/releases/nightmare-elm-street-film-0 | archive-date=September 16, 2016 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref>|country={{САД}}|language=англиски|budget=1,8 милиони долари|gross=57 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name=AFI>{{AFI film|57157}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на улицата Брест}} '''Кошмар на Улицата на брестовите''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street}}) — [[Соединети Американски Држави|американски]] [[Слешер (жанр)|слешер]] од 1984 година во режија на Вес Крејвен по сопствено сценарио, првиот филм во франшизата „[[Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)|Кошмар на Улицата на брестовите]]“.<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|title=Revisiting all 8 of Freddy's nightmares, the richest of the slasher franchises|last=Fujishima|first=Kenji|date=2016-01-14|work=[[The A.V. Club]]|language=en|accessdate=2017-04-01}}</ref> Главните улоги ги толкуваат Хедер Лангенкамп, Ник Кори, Аманда Вајс, Рони Блејкли и Џон Саксон. [[Џони Деп]] ја одиграл својата прва улога во кариерата, играјќи го љубовникот на главниот лик. Улогата на убиецот манијак Фреди Кругер ја имал Роберт Инглунд. Заплетот ја раскажува приказната за група тинејџери што се измачувани од кошмари — во нив злобен човек со џемпер со пруги, и со сечила на прстите, ги гони и се обидува да ги убие. На друштвото им изгледа неверојатно дека сонуваат за иста личност, но наскоро излегува дека нивните родители кријат страшна тајна. [[Буџет]]от на филмот изнесувал 1,8 милиони долари.<ref name="horrorart">John Kenneth Muir, „Career Overview“ in ''Wes Craven: The Art of Horror'' (Jefferson, N.C.: McFarland and Company, 1998), p. 18, {{ISBN|0-7864-1923-7}}.</ref> Вкупната заработка во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] надминала 50 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.the-numbers.com/movies/franchise/Nightmare-on-Elm-Street|title=Nightmare on Elm Street Franchise Box Office History|work=The Numbers|language=en|accessdate=2021-07-29}}</ref> Во 1985 година, филмот ја освоил Наградата на критичарите на Кинофестивалот во Аворијаз. Филмот добил потврдни одзиви од критичарите и станал класика на жанрот, имајќи иконско влијание врз филмовите на ужасите. Филмот има 7 продолженија <!-- Со ТВ-серијата и преработката вкупно се 9. Пишав 7 бидејќи тие се оригиналните филмови. -->, телевизиска серија, преработка со истото име во 2010 година; биле објавени и голем број придружни производи — [[стрип]]ови, [[Книга|книги]], [[Видеоигра|компјутерски игри]], играчки итн.<ref name="LegacyofBlood3">Jim Harper, ''Legacy of Blood: A Comprehensive Guide to Slasher Movies'' (Manchester, Eng.: Headpress, 2004), p. 126, {{ISBN|1-900486-39-3}}.</ref><ref name="LegacyofBlood3"/> Филмот продолжува да истражува теми зафатени од нискобуџетни филмови на ужасите од 1970-тите и 1980-тите, како што е „[[Ноќ на вештерките (филм од 1978)|Ноќ на вештерките]]“ на режисерот Џон Карпентер од 1978 година. Една од клучните теми е сексуалната шега кај адолесцентите, што на крајот доведува до нивна смрт, па оттука и името на [[жанр]]от „слешер“.<ref name="LegacyofBlood3"/><ref>Rick Worland, ''The Horror Film: A Brief Introduction'' (Malden, Mass.: Blackwell Publishing, 2007), p. 106, {{ISBN|1-4051-3902-1}}.</ref> Филмските критичари и историчари ја забележале можноста да ја одделат стварноста од соништата покажувајќи го животот на адолесцентите.<ref>Kelly Bulkeley, ''Visions of the Night: Dreams, Religion, and Psychology'' (Albany: State University of New York Press, 1999), p. 108; see also chap. 11: "Dreamily Deconstructing the Dream Factory: ''The Wizard of Oz'' and ''Nightmare on Elm Street''," {{ISBN|0-7914-4283-7}}.</ref> Критичарите исто така ја ценеле способноста на творците на филмот „да ги избришат границите помеѓу измисленото и вистинското“, манипулирајќи со воспримањето на гледачите.<ref name="ReelViews">James Berardinelli, review of ''A Nightmare on Elm Street'', на [https://preview.reelviews.net/movies/n/nightmare_elm.html ReelViews];</ref><ref>Ian Conrich, "Seducing the Subject: Fred Krueger, Popular Culture and the ''Nightmare on Elm Street'' Films" in ''Trash Aesthetics: Popular Culture and its Audience'', ed. Deborah Cartmell, I. Q. Hunter, Heldi Kaye and Imelda Whelehan (London: Pluto Press, 2004), p. 119, {{ISBN|0-7453-1202-0}}.</ref> == Содржина == {{spoiler}}Тина Греј (ја глуми Аманда Вајс) цело време го има истиот [[кошмар]] во кој шета низ напуштена котларница, а потоа извесен маж (Роберт Инглунд) со изгорено лице, во валкан џемпер со црвено-зелени пруги, и ракавица на десната [[рака]] опремена со сечила на прстите, се обидува да ја убие. За ова, таа кажува на својата пријателка Ненси (Хедер Лунгенкамп), и излегува дека и двете ги прогонува истиот кошмар. Наскоро, Ненси, нејзиното момче Глен Ланц ([[Џони Деп]]) и момчето на Тина, Род Лејн (Ник Кори) решаваат да ја поминат ноќта во куќата на Тина, бидејќи нејзината мајка заминала, а девојката, поради нејзините соништа, сега се плаши да спие сама. Таа ноќ, Тина сонува дека маж со изгорено лице ја напаѓа во дворот на нејзината куќа. Сепак, парчињата што ги прави Кругер со сечилата на ракавицата се појавуваат на заспаната Тина во стварноста, и таа умира. Род, кој спиел до неа, ја гледа Тина со крвави рани по телото и одлучува да побегне. Осомниченоста за убиство паѓа врз Род, и тој наскоро е уапсен. Во меѓувреме, по таа ноќ, Ненси сепак одлучува да оди на училиште (иако нејзината мајка е против тоа), но на еден од часовите заспива и во сон се наоѓа во котларница, каде што се појавува тој морничав човек, бркајќи ја девојката. Ненси успева да се разбуди со раката кон жешката црвенa цевка — болката од изгорениците е толку вистинска што таа се буди. По одморот од училиштето, на пат кон дома, Ненси забележува знак на изгореница на нејзината рака. Таа решава да разговара со Род, кој е во полициската станица, и дознава дека младиот човек го имал истиот сон како таа и Тина, а исто така дознава и за исечениците што се појавиле на телото на Тина. Подоцна, лежејќи дома во бањата, таа повторно заспива, и прво раката во ракавица со сечила стигнува надвор од пената, а потоа дното на бањата одеднаш исчезнува, и Ненси речиси се удавува. Доцна вечерта, Глен, кој живее во спротивната [[куќа]], се прикрадува во нејзината спална соба, а Ненси го замолува да ја следи додека спие. Во сон, таа оди кај Род и гледа како таинствен странец влегува во ќелијата кај заспаното момче, а потоа овој странец повторно ја напаѓа Ненси, но таа повторно успева да се разбуди, бидејќи се вклучува будилникот. По будењето, таа и Глен веднаш одат во полициската станица, но додека Ненси се обидува да влезе во ќелијата на Род, чаршаф е затегнат околу неговиот врат во самицата, и го задавува. Случката изгледа како Род сам да се обесил. По погребот на Род и Тина, мајката на Ненси, Марџ (Рони Блекли) одлучува да ја одведе ќерка си во истражувачка клиника за нарушувања на спиењето, каде што Ненси е влезена во состојба на сон. Меѓутоа, за време на сесијата, таа се соочува со уште еден напад на кошмар и, кога ќе се разбуди, открива четири крвави исеченици на раката — еден од влакната на косата ѝ побелува, а во рацете на Ненси е капата на истата личност. Ненси вели дека „му ја откорнала главата за време на тепачката“. На поставата на капата се наоѓа етикета: „Фред Кругер“. Таа се обидува да дознае од Марџ кој е, но таа одбива да зборува, велејќи само дека личноста што ја прогонува Ненси во соништата не може да биде Кругер, бидејќи тој е мртов. Налутена од неверувањето на нејзината мајка, Ненси заминува од дома за да се сретне со Глен, кој за време на прошетка кажува за особена техника за контрола на спиењето — кога станува многу страшно, треба да се убедите дека она што се случува околу вас е само сон, оттаму да го преобразите вашиот сон во [[свесен сон]]. Кога Ненси се враќа дома, гледа решетки на [[Прозорец|прозорците]], поставени по барање на нејзината мајка. Марџ ја носи Ненси во подрумот, каде што зема пакет-ракавици со сечила од неактивна печка за греење и открива дека Фреди Кругер бил крвав убиец на деца. Тој ги намамил своите жртви во старата котларница, каде работел како чувар, и убивал. Кругер бил уапсен пред 13 години, но бил ослободен поради бирократска грешка поради недостаток на докази. Тогаш бесните родители на убиените деца, меѓу кои биле и родителите на Ненси и нејзините пријатели, го заклучуваат Кругер во котларницата и го изгоруваат жив. Марџ ја зема ракавицата со себе како трофеј. Ненси сфаќа дека [[дух]]от на Кругер сега им се одмаздува преку соништата на децата на родителите што го убиле. Ненси, која не спие повеќе од пет дена, одлучува да го повлече Кругер од сон, како што направила со својата капа; во сон ќе го зграпчи, а Глен — кој ќе дежура во близина — ќе ја разбуди, а потоа таа ќе го вовлече Кругер зад себе во стварноста, ќе го неутрализира и ќе го предаде на полицијата... Меѓутоа, во назначениот час, Ненси не може да ја напушти куќата за да оди кај Глен, бидејќи пијаната Марџ не ѝ го дава клучот од вратата. Ненси го повикува Глен да дојде кај неа на полноќ, но тој заспива во неговата куќа пред време, а Кругер брутално го убива. Наоѓајќи се на граница, Ненси го повикува својот татко Доналд (Џон Саксон), кој е разведен од Марџ, му кажува за Кругер и бара да се пробие во нивната куќа во наведениот момент. Иако таткото навистина не верува во зборовите на неговата ќерка, тој бара од неговиот помошник да се грижи за нејзината куќа и да пријави ако се случи нешто чудно. Во меѓувреме, Ненси се подготвува да се соочи со нејзиниот кошмар и поставува стапици насекаде низ [[куќа]]та. Таа успева да го зграби Кругер во својот [[сон]], и да се разбуди со будилникот, извлекувајќи го Фреди од неговиот сон во вистинскиот свет. Ненси го мами со стапици, а потоа нејзиниот татко притрчува да ѝ помогне. Тој и Ненси гледаат како Кругер, фаќајќи ја пијаната Марџ, паѓа низ креветот со неа и исчезнува. Вознемирениот татко на Ненси ја напушта собата. Во тоа време, Кругер станува од кревет, но Ненси вели дека тој е само сон, и Фреди исчезнува. ... Доаѓа сончев ден, Ненси стои на прагот од својата куќа со нејзината мајка. Глен доаѓа по неа, заедно со Тина и Род. Но кога Ненси се качува во [[автомобил]]от, се наоѓа во стапица; одеднаш прозорците на автомобилот сами се затвораат и ги носи четворицата пријатели кај којзнае каде... додека од страна три девојчиња во бели [[фустан]]и играат јаже за скокање и ја пеат [[Поезија|песната]] на Кругер... Во исто време, Марџ не се спротивставува на ова на кој било начин, туку само благо се насмевнува. Тогаш раката на Кругер го крши прозорецот на влезната врата и ја повлекува мајката на Ненси внатре. == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |Џон Саксон |полковник Доналд „Дон“ Томпсон |- |Роберт Инглунд |Фред „Фреди“ Кругер |- |[[Џони Деп]] |Глен Ланц |- |Рони Блекли |Марџ Томпсон |- |Аманда Вајс |Кристина „Тина“ Греј |- |Ник Кори |Род Лејн |} == Историја на создавање == === Развој на проектот === Идејата за филмот првпат му паднала на [[ум]] на Вес Крејвен во 1978 година додека седел во [[ресторан]].<ref name="house3">{{cite web|url=https://www.houseofhorrors.com/a-nightmare-on-elm-street-movie-details.html|title=A Nightmare on Elm Street Movie Details|language=en|website=houseofhorrors.com|accessdate=2021-07-30|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606102150/https://www.houseofhorrors.com/a-nightmare-on-elm-street-movie-details.html|url-status=dead}}</ref> Еден ден претходно, тој имал прочитано неколку написи во „Лос Анџелес тајмс“, во кои се опишувала масовна појава забележана во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] кај бегалците од јужноазиските земји; мажите на возраст од 19 до 57 години претходно биле исплашени од војната и геноцидот во [[Лаос]] ([[Граѓанска војна во Лаос|Граѓанска војна 1960–73]]), [[Камбоџа]] (Граѓанска војна од 67–75 и Геноцид од 75–79) и [[Виетнам]] ([[Виетнамска војна|Војна од 55–75]]) дека сонувале многу лоши соништа поради кои одбиле да заспијат. Некои од нив починале во [[сон]] кратко потоа. Медицинските власти овој феномен го нарекле „синдром на азиска смрт“.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/Nightmare-Elm-Street-Was-Inspired-By-Horrific-True-Story-67798.html|title=A Nightmare On Elm Street Was Inspired By This Horrific True Story|author=Sean O'Connell|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.craveonline.com/mandatory/1039889-10-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-stre#/slide/1|title=10 Things You Probably Didn’t Know About A Nightmare on Elm Street|author=Rob Fee|date=2012-10-24|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170821181353/http://www.craveonline.com/mandatory/1039889-10-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-stre#/slide/1|archivedate=2017-08-21|accessdate=2017-08-21|deadlink=yes}}</ref> Втората инспирација за заплетот била песната „Ткајач од соништата“ (''Dream Weaver'') од пејачот Гери Рајт. Тогаш Крејвен започнал да го пишува [[сценарио]]то. Иако во реалноста причината за смртта на луѓето била [[срцев удар]] против заднината на општото осиромашување на телото, во сценариото нивните кошмари биле објаснети со фактот дека некој многу страшен маж ги бркал во соништата и се обидувал да ги убие.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/8-Awesome-Secrets-Wes-Craven-Just-Revealed-About-Nightmare-Elm-Street-67776.html|title=8 Awesome Secrets Wes Craven Just Revealed About A Nightmare On Elm Street|author=Nick Venable|language=en}}</ref> Се појавило првото прашање: „Како да го наречам?“ Без размислување двапати, Крејвен му го дал името на манијакот на човекот што го тероризирал во [[основно училиште]]. Прототипот (барем од карактерот на негативецот) бил извесен бездомник кој го плашел Крејвен како дете. Првично, Кругер бил замислен како типичен тивок убиец како Мајкл Маерс или Џејсон Ворхис. Од самиот почеток, Крејвен го напишал сценариото со [[идеја]] дека Кругер не е само [[Сериски убиец|убиец]] манијак, туку и [[Педофилија|педофил]]. Меѓутоа, во тоа време, во [[Калифорнија]] избувнал скандал со вистински педофил, а шефовите на студиото одлучиле дека не вреди да се издигнуваат раните на жртвите и нивните роднини со потсетување на оваа трагедија. Потсетувајќи се за изборот на насловот на филмот, Крејвен веднаш ја спомeнал смртта на [[Џон Ф. Кенеди|Џон Кенеди]], кој бил убиен на [[22 ноември]] [[1963]] година во [[Далас]], [[Тексас]], на „Улица на брестовите“.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/lists/making-of-nightmare-on-elm-street-10-best-scenes-20141030/spinning-world-20141030|title=Bedtime Stories: Behind the 10 Most Shocking 'Nightmare on Elm Street' Scenes|author=Kory Grow|date=2014-10-30|language=en|accessdate=2021-07-30|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827041852/http://www.rollingstone.com/movies/lists/making-of-nightmare-on-elm-street-10-best-scenes-20141030/spinning-world-20141030|url-status=dead}}</ref> === Сценарио === Вес Крејвен започнал да го пишува сценариото во 1981 година, откако завршило снимањето на „Мочуришно нешто“ (''Swamp Thing''). Крејвен ја предложил идејата за филмот на неколку студија, но добил одбивања од различни причини. „[[Компанија Волт Дизни|Волт Дизни продукција]]“ била првата што покажала интерес, но раководството побарало омекнување на материјалот за да бидат насочени кон децата и тинејџерите. Тогаш самиот Вес Крејвен одбил. „Paramount Pictures“ исто така изразил желба да работи на [[проект]]от, но на крајот одбил, бидејќи концептот бил сличен на заплетот на филмот „Бегство од сон“ (''Dreamscape'') од 1984 година. Крејвен го прифатил одбивањето на студиото до срце — подоцна ги обесил сите букви во рамка на ѕидот во неговата канцеларија. Како резултат на тоа, мало независно студио „New Line Cinema“, кое дотогаш било ангажирано само за дистрибуција на филмови, го презело снимањето на филмот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://screenrant.com/nightmare-elm-street-movie-rejected-studios-why/|title=Every Major Studio Rejected A Nightmare on Elm Street: Here's Why|date=2020-04-24|work=ScreenRant|language=en-US|accessdate=2021-07-31}}</ref> Како и сликата на Фреди Кругер — многу од сценариото било инспирирано од настани од животот на Крејвен. Како на пример, тој слушнал стенкања од интимна природа, кои доаѓале од соседната [[соба]], каде што се наоѓал љубовен пар. Истото се случило и во филмот. === Изгледот на Фреди === Во просек, биле потребни 3 часа дневно за да се нанесе шминката на Фреди врз [[глумец]]от Роберт Инглунд. Првично, шминката требала да биде подетална — [[заб]]ите да биле видливи преку изгорената [[кожа]] на лицето, гној што ќе истекол од воспалените рани, а [[мозок]]от да бил видлив во некои делови од главата. Шминкерот Дејвид Б. Милер ги убедил [[автор]]ите дека таквата шминка ќе биде тешко да се спроведе на Инглунд, а употребата на кукли, како што била направена во една од сцените — кошмарот на Тина, ќе изгледа неверојатно, но овие идеи биле напуштени. Милер создал шминка врз основа на фотографии од изгореници добиени од Медицинскиот центар на Калифорнискиот универзитет. Во една од раните верзии на сценариото, Фреди носел наметка (овој детаљ е додаден во „Кошмар на Улицата на брестовите 7: Новиот кошмар“). Подоцна, идејата дошла со џемпер со пруги, кој во сценариото било црвено и жолто. Во 1982 година, во издание на „Scientific America“, Крејвен прочитал дека најтешката комбинација за човечкото око да согледа е [[Црвена боја|црвената]] и [[Зелена боја|зелената боја]]. Од самиот почеток, Крејвен сакал да му даде на Кругер уникатно [[оружје]], онакво какво што требало да биде — едноставно, лесно и евтино. Но, уште еднаш, Крејвен се свртел кон научната работа — највообичаен страв во многу древни култури — смрт од [[канџи]]те на диво животно. Режисерот се сетил како неговата [[мачка]] ги испуштила канџите, а идејата за филмот се појавила сама по себе — ракавица со сечила на прстите, иако во раните фази, наместо сечила, на неа имала [[Риби|риба]]. Првиот пат кога Инглунд ја ставил ракавицата, се исекол со сечилото. Искрите се добиени со поврзување на ракавица со [[акумулатор]] на [[автомобил]], а звукот на крцкање се слушнал од [[нож]], кој бил поминат долж дното на метална столица. Истата ракавица била искористена и на сетот на „[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]“. === Период на снимање === Снимањето траело 32 дена. Ова бил првиот сериозен проект на компанијата „New Line Cinema“ ([[Транскрипција (лингвистика)|транскр]]. Њ''у лајн синема''). Среде снимање, студиото се нашло во финансиска криза. Дистрибутерите одбиле да го финансираат филмот — глумечката и филмска екипа снимале речиси две недели без да добијат ниту еден [[Американски долар|долар]]. „New Line Cinema“ тогаш бил на работ на банкрот, но никој не го напуштил сетот.<ref>{{cite web|url=http://www.ifc.com/2014/10/15-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-street|title=15 THINGS YOU MIGHT NOT HAVE KNOWN ABOUT A NIGHTMARE ON ELM STREET|language=en}}</ref> Веднаш било договорено сликата да биде нискобуџетна. Единствената надеж дека компанијата ќе продолжела да постои е успехот на филмот; и чекањето се исплатило. Филмот заработил околу 56 милиони долари — невиден успех за нискобуџетен филм. Филмот станал толку успешен што сè уште профитира за нејзините творци — биле снимени 7 продолженија, една телевизиска серија, [[Видеоигра|видеоигри,]] голем број [[стрип]]ови, [[Книга|книги]], играчки и други производи; римејк на филмот бил снимен во 2010 година.<ref>{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/news/3356108/a-nightmare-elm-street-remake-again/|title=‘A Nightmare On Elm Street’ Is Getting Remade… Again|author=Brad Miska|date=2015-08-05|language=en}}</ref> Компанијата „New Line Cinema“ на шега се нарекува „куќата што ја изгради Фреди“.<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/how-new-line-cinema-is-912458|title=How New Line Cinema Is Making a Killing in Horror|author=Borys Kit|date=2016-07-21|language=en}}</ref> Крејвен му помогнал на режисерот Шон Канингем во „Петок тринаесетти“ (''Friday the 13th''), а Канингам режирал неколку сцени во „Кошмар на Улицата на брестовите“.<ref name="house3"/> Во сцената со шамарот, глумицата Рони Блејкли (ја играла Марџ Томпсон, мајката на Ненси) случајно ја удрила Хедер Лангенкамп во лицето за време на снимањето — тие биле пријатели на сетот, па дури и отишле на шопинг заедно, прикажувајќи ги мајката и ќерката. За време на снимањето на филмот, Крејвен живеел во станот на [[Вим Вендерс]], поранешниот сопруг на Рони Блекли. === Места на снимање === Фасадата на [[куќа]]та на Тина е вилата бр. 620 на „Милвуд авењу“ (''Milwood Avenue''). Интересно, дворот каде Кругер ја бркал Тина, всушност е на спротивната страна од куќата. Внатрешните сцени, особено собата на Тина, биле снимени во специјално изградени гарнитури. Надворешноста на куќите на Ненси и Глен е снимена на улица наречена „Џенеси авењу“ (''Genesee Avenue''). Занимливо, познатата куќа во реалноста има ист број како и фиктивната — бр. 1428 (внатрешноста на Томпсонови исто така е снимена во оваа куќа). Бројот на куќата што се користи како фасада на семејната Ланцова куќа е број 1419. Оваа улица е во непосредна близина на познатиот булевар „Сансет“ (''Sunset Boulevard''). Надворешноста на полициската станица е снимена во една од библиотеките во [[Лос Анџелес]] — „Cahuenga Branch“. Мостот каде Глен и Ненси разговараат за техниките на спиење е снимен на плажата „Венис“ (''Venice Beach'') во Лос Анџелес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.movie-locations.com/movies/n/Nightmare-On-Elm-Street-1984.php|title=Filming Locations for Wes Craven's A Nightmare On Elm Street (1984), in Los Angeles.|work=The Worldwide Guide to Movie Locations|language=en|accessdate=2021-07-31}}</ref> Фасадата на фиктивната гимназија „Спрингвуд“ била вистинската гимназија „John Marshall High“, а ентериерите биле снимени во „John Burroughs Middle“. Смешно е што сцената во која Ненси оди низ училишниот ходник во потрага по Тина не е снимена како коридори на училиштето каде што се случило снимањето во реалноста: Ненси ја напушта англиската [[соба]] (бр. 104) и полека оди по ходникот, постепено забрзувајќи се. На следната сцена, таа трча зад аголот и налетува на ученичка во училиштето. Ако го погледнеме коридорот, тогаш во права линија зад глумците се наоѓа самата канцеларија од која излегува Ненси. Така, според заплетот, хероината се движи како буквата „П“: од часовите по [[англиски јазик]] до скалите што водат до подрумот, иако всушност снимањето се случило во еден долг директен коридор. Додека скалите во подрумот биле снимени на спротивниот крај од коридорот. Канцеларијата на секретарката, сместена пред канцеларијата на директорот, била искористена за снимање на фоајето на полициската станица, каде што Ненси разговара со нејзиниот [[татко]], поручник Томпсон. Канцеларијата на директорот станала кабинет на поручникот. Сцените во котларницата, како и ходникот од кошмарот на Тина на почетокот на филмот, биле снимени во „Lincoln Heights“. === Посебни ефекти === Во сцената за создавање ракавица на почетокот на филмот, улогата на Фреди ја играл мајсторот за посебни ефекти Чарлс Белардинели — тој бил единствениот кој знаел како правилно да работи со алатки и да ги поправа сечилата. За сцената на почетокот на филмот — кога Фреди се појавува во ѕидот над заспаната Ненси — се користелa спандекс-површина, а Фреди го играл Џим Дојл (мајстор за пос. ефекти).<ref name="house3"/><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0087800/fullcredits?ref_=tt_cl_sm#cast|title=Cast & Crew For A Nightmare On Elm Street (1984)|language=en|website=[[Internet Movie Database]]}}</ref> За снимање на смртта на Тина, во кое телото на девојката лета низ собата и се движи по sидовите и таванот, бил изграден посебен ротирачки сет — кога собата се вртела, глумицата ползела до следниот [[ѕид]]. Камерата била фиксирана на еден ѕид и ја следела глумицата додека се движела со собата. Снимателот бил врзан за стол, што му овозможило да ја контролира камерата додека сетот ротирал. Занимливо, во сцената кога Тина стигнува од таванот до Род, седејќи на подот, всушност, глумецот Ник Кори висел наопаку, а неговата коса била посебно стилизирана за да не се обесува. Ефектот на собата наопаку бил толку неверојатен што глумицата Аманда Вајс, која ја играла Тина, речиси веднаш имала сериозни напади на [[вртоглавица]]. Снимањето е инспирирано од филмот „Кралска венчавка“ (''Royal Wedding'') од 1951 година, првиот филм во историјата на [[кино]]то, снимен со ротирачки сетови. Крвавата фонтана од креветот на Глен е снимена во истиот ротирачки сет како и смртта на Тина. За време на снимањето на смртта на Глен, користени се околу 2,273 [[Литар|литри]] обоена вода (во улога на [[крв]]).<ref name="house3" /> Но, смртта на Тина ја предизвикала групата многу потешкотии — неопходно било да се сними сцената одеднаш. Сетот бил превртен наопаку, така што креветот бил на таванот. Потоа вклучиле силна пумпа, со помош на која обоената [[вода]] не само што се истурала, туку и се удирала под притисок — како што е прикажано во филмот. Сепак, на крајот, имало толку многу вода што филмската екипа, одржувајќи ја рамнотежата на сценографијата, повеќе не можела да ја држи како што треба; како резултат на тоа, дел од водата се пролеала низ прозорецот врз членовите на екипажот . Водата ги навлажнила жиците, а лицето што управувало со пумпата добил струен удар. Сцената со Ненси во бањата отсуствувала од сценариото (ја создал мајсторот за посебни ефекти Џим Дојл). Бањата била инсталирана над резервоарот. За време на снимањето, глумицата Хедер Лангенкамп поминала 12 часа во оваа бања, како и Дојл — каскадерот на Фреди, поточно, неговата десна рака.<ref name="house3" /> Во сцената кога Ненси е вовлечена во длабочините и публиката гледа гола девојка, хероината ја играла каскадерката Кристина Џонсон.<ref>{{cite web|url=http://totallyawesomemoviesofthe80s.blogspot.com/2013/10/a-nightmare-on-elm-street-1984.html|title=A Nightmare On Elm Street (1984)|date=2013-10-06|language=en|website=totallyawesomemoviesofthe80s}}</ref> Во една од сцените, кога Ненси бега од Фреди, глумицата ја повредила [[нога]]та — ова е забележливо кога налетува во куќи, закривувајќи се. Тогаш хероината се качува по скалите, но се заглавува во чекорите исполнети со некаква кашеста маса. Никој не знае точно што е искористено за да се создаде овој ефект. Глумицата вели: „''Тоа беше супа од печурки или нешто слично''“. Крејвен вели „овесна каша“, а снимателот Жак Хајткин тврдел дека во оваа сцена се користело [[тесто]]. Долгите [[Рака|раце]] на Фреди биле прикачени на костимот на Роберт Инглунд — во сцената во уличката зад куќата на Тина, тие биле испружени со риболовски конци (кои се користат на рибарски стап). == Надворешни врски == {{IMDb title|0087800|A Nightmare on Elm Street}}{{metacritic film|a-nightmare-on-elm-street-1984}}{{Wikiquote|A Nightmare on Elm Street (film)|A Nightmare on Elm Street}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Слешер]] [[Категорија:Хорор филмови]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Филмови на Вес Крејвен]] [[Категорија:Филмови од 1984 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] bmf8sxge8r3j77k5fz163k5e1xak36j 5537982 5537981 2026-04-12T09:10:03Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Кошмар на Елм стрит]] на [[Кошмар на Улицата на брестовите]] 5537981 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар Улицата на брестовите|image=Nightmare_On_Elm_Street1.jpg|border=не|caption=Плакат за филмот|director=[[Вес Крејвен]]<!--[[Шон С. Канингам ]] (само при бркачките сцени)-->|producer=Роберт Шеј|writer=Вес Крејвен|starring={{plainlist| * Џон Саксон * Рони Блекли * Хедер Лангенкамп * Аманда Вајс * Ник Кори * [[Џони Деп]] * Роберт Инглунд }}<!--PER BILLING BLOCK-->|music=Чарлс Бернштајн|cinematography=Жак Хајткин|editing={{Plainlist| * Патрик Мекмахон * Рик Шејн }}|production_companies={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * [[Media Home Entertainment]] * Smart Egg Pictures<ref name="mfb-review" /> }}|distributor=New Line Cinema|released=[[9 ноември]] [[1984]] (САД)|runtime=91 минута<!--Theatrical runtime: 91:14--><ref>{{cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/nightmare-elm-street-film-0 | title=''A Nightmare on Elm Street'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=May 28, 1985 | access-date=September 4, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916043812/https://bbfc.co.uk/releases/nightmare-elm-street-film-0 | archive-date=September 16, 2016 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref>|country={{САД}}|language=англиски|budget=1,8 милиони долари|gross=57 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name=AFI>{{AFI film|57157}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на улицата Брест}} '''Кошмар на Улицата на брестовите''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street}}) — [[Соединети Американски Држави|американски]] [[Слешер (жанр)|слешер]] од 1984 година во режија на Вес Крејвен по сопствено сценарио, првиот филм во франшизата „[[Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)|Кошмар на Улицата на брестовите]]“.<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|title=Revisiting all 8 of Freddy's nightmares, the richest of the slasher franchises|last=Fujishima|first=Kenji|date=2016-01-14|work=[[The A.V. Club]]|language=en|accessdate=2017-04-01}}</ref> Главните улоги ги толкуваат Хедер Лангенкамп, Ник Кори, Аманда Вајс, Рони Блејкли и Џон Саксон. [[Џони Деп]] ја одиграл својата прва улога во кариерата, играјќи го љубовникот на главниот лик. Улогата на убиецот манијак Фреди Кругер ја имал Роберт Инглунд. Заплетот ја раскажува приказната за група тинејџери што се измачувани од кошмари — во нив злобен човек со џемпер со пруги, и со сечила на прстите, ги гони и се обидува да ги убие. На друштвото им изгледа неверојатно дека сонуваат за иста личност, но наскоро излегува дека нивните родители кријат страшна тајна. [[Буџет]]от на филмот изнесувал 1,8 милиони долари.<ref name="horrorart">John Kenneth Muir, „Career Overview“ in ''Wes Craven: The Art of Horror'' (Jefferson, N.C.: McFarland and Company, 1998), p. 18, {{ISBN|0-7864-1923-7}}.</ref> Вкупната заработка во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] надминала 50 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.the-numbers.com/movies/franchise/Nightmare-on-Elm-Street|title=Nightmare on Elm Street Franchise Box Office History|work=The Numbers|language=en|accessdate=2021-07-29}}</ref> Во 1985 година, филмот ја освоил Наградата на критичарите на Кинофестивалот во Аворијаз. Филмот добил потврдни одзиви од критичарите и станал класика на жанрот, имајќи иконско влијание врз филмовите на ужасите. Филмот има 7 продолженија <!-- Со ТВ-серијата и преработката вкупно се 9. Пишав 7 бидејќи тие се оригиналните филмови. -->, телевизиска серија, преработка со истото име во 2010 година; биле објавени и голем број придружни производи — [[стрип]]ови, [[Книга|книги]], [[Видеоигра|компјутерски игри]], играчки итн.<ref name="LegacyofBlood3">Jim Harper, ''Legacy of Blood: A Comprehensive Guide to Slasher Movies'' (Manchester, Eng.: Headpress, 2004), p. 126, {{ISBN|1-900486-39-3}}.</ref><ref name="LegacyofBlood3"/> Филмот продолжува да истражува теми зафатени од нискобуџетни филмови на ужасите од 1970-тите и 1980-тите, како што е „[[Ноќ на вештерките (филм од 1978)|Ноќ на вештерките]]“ на режисерот Џон Карпентер од 1978 година. Една од клучните теми е сексуалната шега кај адолесцентите, што на крајот доведува до нивна смрт, па оттука и името на [[жанр]]от „слешер“.<ref name="LegacyofBlood3"/><ref>Rick Worland, ''The Horror Film: A Brief Introduction'' (Malden, Mass.: Blackwell Publishing, 2007), p. 106, {{ISBN|1-4051-3902-1}}.</ref> Филмските критичари и историчари ја забележале можноста да ја одделат стварноста од соништата покажувајќи го животот на адолесцентите.<ref>Kelly Bulkeley, ''Visions of the Night: Dreams, Religion, and Psychology'' (Albany: State University of New York Press, 1999), p. 108; see also chap. 11: "Dreamily Deconstructing the Dream Factory: ''The Wizard of Oz'' and ''Nightmare on Elm Street''," {{ISBN|0-7914-4283-7}}.</ref> Критичарите исто така ја ценеле способноста на творците на филмот „да ги избришат границите помеѓу измисленото и вистинското“, манипулирајќи со воспримањето на гледачите.<ref name="ReelViews">James Berardinelli, review of ''A Nightmare on Elm Street'', на [https://preview.reelviews.net/movies/n/nightmare_elm.html ReelViews];</ref><ref>Ian Conrich, "Seducing the Subject: Fred Krueger, Popular Culture and the ''Nightmare on Elm Street'' Films" in ''Trash Aesthetics: Popular Culture and its Audience'', ed. Deborah Cartmell, I. Q. Hunter, Heldi Kaye and Imelda Whelehan (London: Pluto Press, 2004), p. 119, {{ISBN|0-7453-1202-0}}.</ref> == Содржина == {{spoiler}}Тина Греј (ја глуми Аманда Вајс) цело време го има истиот [[кошмар]] во кој шета низ напуштена котларница, а потоа извесен маж (Роберт Инглунд) со изгорено лице, во валкан џемпер со црвено-зелени пруги, и ракавица на десната [[рака]] опремена со сечила на прстите, се обидува да ја убие. За ова, таа кажува на својата пријателка Ненси (Хедер Лунгенкамп), и излегува дека и двете ги прогонува истиот кошмар. Наскоро, Ненси, нејзиното момче Глен Ланц ([[Џони Деп]]) и момчето на Тина, Род Лејн (Ник Кори) решаваат да ја поминат ноќта во куќата на Тина, бидејќи нејзината мајка заминала, а девојката, поради нејзините соништа, сега се плаши да спие сама. Таа ноќ, Тина сонува дека маж со изгорено лице ја напаѓа во дворот на нејзината куќа. Сепак, парчињата што ги прави Кругер со сечилата на ракавицата се појавуваат на заспаната Тина во стварноста, и таа умира. Род, кој спиел до неа, ја гледа Тина со крвави рани по телото и одлучува да побегне. Осомниченоста за убиство паѓа врз Род, и тој наскоро е уапсен. Во меѓувреме, по таа ноќ, Ненси сепак одлучува да оди на училиште (иако нејзината мајка е против тоа), но на еден од часовите заспива и во сон се наоѓа во котларница, каде што се појавува тој морничав човек, бркајќи ја девојката. Ненси успева да се разбуди со раката кон жешката црвенa цевка — болката од изгорениците е толку вистинска што таа се буди. По одморот од училиштето, на пат кон дома, Ненси забележува знак на изгореница на нејзината рака. Таа решава да разговара со Род, кој е во полициската станица, и дознава дека младиот човек го имал истиот сон како таа и Тина, а исто така дознава и за исечениците што се појавиле на телото на Тина. Подоцна, лежејќи дома во бањата, таа повторно заспива, и прво раката во ракавица со сечила стигнува надвор од пената, а потоа дното на бањата одеднаш исчезнува, и Ненси речиси се удавува. Доцна вечерта, Глен, кој живее во спротивната [[куќа]], се прикрадува во нејзината спална соба, а Ненси го замолува да ја следи додека спие. Во сон, таа оди кај Род и гледа како таинствен странец влегува во ќелијата кај заспаното момче, а потоа овој странец повторно ја напаѓа Ненси, но таа повторно успева да се разбуди, бидејќи се вклучува будилникот. По будењето, таа и Глен веднаш одат во полициската станица, но додека Ненси се обидува да влезе во ќелијата на Род, чаршаф е затегнат околу неговиот врат во самицата, и го задавува. Случката изгледа како Род сам да се обесил. По погребот на Род и Тина, мајката на Ненси, Марџ (Рони Блекли) одлучува да ја одведе ќерка си во истражувачка клиника за нарушувања на спиењето, каде што Ненси е влезена во состојба на сон. Меѓутоа, за време на сесијата, таа се соочува со уште еден напад на кошмар и, кога ќе се разбуди, открива четири крвави исеченици на раката — еден од влакната на косата ѝ побелува, а во рацете на Ненси е капата на истата личност. Ненси вели дека „му ја откорнала главата за време на тепачката“. На поставата на капата се наоѓа етикета: „Фред Кругер“. Таа се обидува да дознае од Марџ кој е, но таа одбива да зборува, велејќи само дека личноста што ја прогонува Ненси во соништата не може да биде Кругер, бидејќи тој е мртов. Налутена од неверувањето на нејзината мајка, Ненси заминува од дома за да се сретне со Глен, кој за време на прошетка кажува за особена техника за контрола на спиењето — кога станува многу страшно, треба да се убедите дека она што се случува околу вас е само сон, оттаму да го преобразите вашиот сон во [[свесен сон]]. Кога Ненси се враќа дома, гледа решетки на [[Прозорец|прозорците]], поставени по барање на нејзината мајка. Марџ ја носи Ненси во подрумот, каде што зема пакет-ракавици со сечила од неактивна печка за греење и открива дека Фреди Кругер бил крвав убиец на деца. Тој ги намамил своите жртви во старата котларница, каде работел како чувар, и убивал. Кругер бил уапсен пред 13 години, но бил ослободен поради бирократска грешка поради недостаток на докази. Тогаш бесните родители на убиените деца, меѓу кои биле и родителите на Ненси и нејзините пријатели, го заклучуваат Кругер во котларницата и го изгоруваат жив. Марџ ја зема ракавицата со себе како трофеј. Ненси сфаќа дека [[дух]]от на Кругер сега им се одмаздува преку соништата на децата на родителите што го убиле. Ненси, која не спие повеќе од пет дена, одлучува да го повлече Кругер од сон, како што направила со својата капа; во сон ќе го зграпчи, а Глен — кој ќе дежура во близина — ќе ја разбуди, а потоа таа ќе го вовлече Кругер зад себе во стварноста, ќе го неутрализира и ќе го предаде на полицијата... Меѓутоа, во назначениот час, Ненси не може да ја напушти куќата за да оди кај Глен, бидејќи пијаната Марџ не ѝ го дава клучот од вратата. Ненси го повикува Глен да дојде кај неа на полноќ, но тој заспива во неговата куќа пред време, а Кругер брутално го убива. Наоѓајќи се на граница, Ненси го повикува својот татко Доналд (Џон Саксон), кој е разведен од Марџ, му кажува за Кругер и бара да се пробие во нивната куќа во наведениот момент. Иако таткото навистина не верува во зборовите на неговата ќерка, тој бара од неговиот помошник да се грижи за нејзината куќа и да пријави ако се случи нешто чудно. Во меѓувреме, Ненси се подготвува да се соочи со нејзиниот кошмар и поставува стапици насекаде низ [[куќа]]та. Таа успева да го зграби Кругер во својот [[сон]], и да се разбуди со будилникот, извлекувајќи го Фреди од неговиот сон во вистинскиот свет. Ненси го мами со стапици, а потоа нејзиниот татко притрчува да ѝ помогне. Тој и Ненси гледаат како Кругер, фаќајќи ја пијаната Марџ, паѓа низ креветот со неа и исчезнува. Вознемирениот татко на Ненси ја напушта собата. Во тоа време, Кругер станува од кревет, но Ненси вели дека тој е само сон, и Фреди исчезнува. ... Доаѓа сончев ден, Ненси стои на прагот од својата куќа со нејзината мајка. Глен доаѓа по неа, заедно со Тина и Род. Но кога Ненси се качува во [[автомобил]]от, се наоѓа во стапица; одеднаш прозорците на автомобилот сами се затвораат и ги носи четворицата пријатели кај којзнае каде... додека од страна три девојчиња во бели [[фустан]]и играат јаже за скокање и ја пеат [[Поезија|песната]] на Кругер... Во исто време, Марџ не се спротивставува на ова на кој било начин, туку само благо се насмевнува. Тогаш раката на Кругер го крши прозорецот на влезната врата и ја повлекува мајката на Ненси внатре. == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |Џон Саксон |полковник Доналд „Дон“ Томпсон |- |Роберт Инглунд |Фред „Фреди“ Кругер |- |[[Џони Деп]] |Глен Ланц |- |Рони Блекли |Марџ Томпсон |- |Аманда Вајс |Кристина „Тина“ Греј |- |Ник Кори |Род Лејн |} == Историја на создавање == === Развој на проектот === Идејата за филмот првпат му паднала на [[ум]] на Вес Крејвен во 1978 година додека седел во [[ресторан]].<ref name="house3">{{cite web|url=https://www.houseofhorrors.com/a-nightmare-on-elm-street-movie-details.html|title=A Nightmare on Elm Street Movie Details|language=en|website=houseofhorrors.com|accessdate=2021-07-30|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606102150/https://www.houseofhorrors.com/a-nightmare-on-elm-street-movie-details.html|url-status=dead}}</ref> Еден ден претходно, тој имал прочитано неколку написи во „Лос Анџелес тајмс“, во кои се опишувала масовна појава забележана во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] кај бегалците од јужноазиските земји; мажите на возраст од 19 до 57 години претходно биле исплашени од војната и геноцидот во [[Лаос]] ([[Граѓанска војна во Лаос|Граѓанска војна 1960–73]]), [[Камбоџа]] (Граѓанска војна од 67–75 и Геноцид од 75–79) и [[Виетнам]] ([[Виетнамска војна|Војна од 55–75]]) дека сонувале многу лоши соништа поради кои одбиле да заспијат. Некои од нив починале во [[сон]] кратко потоа. Медицинските власти овој феномен го нарекле „синдром на азиска смрт“.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/Nightmare-Elm-Street-Was-Inspired-By-Horrific-True-Story-67798.html|title=A Nightmare On Elm Street Was Inspired By This Horrific True Story|author=Sean O'Connell|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.craveonline.com/mandatory/1039889-10-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-stre#/slide/1|title=10 Things You Probably Didn’t Know About A Nightmare on Elm Street|author=Rob Fee|date=2012-10-24|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170821181353/http://www.craveonline.com/mandatory/1039889-10-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-stre#/slide/1|archivedate=2017-08-21|accessdate=2017-08-21|deadlink=yes}}</ref> Втората инспирација за заплетот била песната „Ткајач од соништата“ (''Dream Weaver'') од пејачот Гери Рајт. Тогаш Крејвен започнал да го пишува [[сценарио]]то. Иако во реалноста причината за смртта на луѓето била [[срцев удар]] против заднината на општото осиромашување на телото, во сценариото нивните кошмари биле објаснети со фактот дека некој многу страшен маж ги бркал во соништата и се обидувал да ги убие.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/8-Awesome-Secrets-Wes-Craven-Just-Revealed-About-Nightmare-Elm-Street-67776.html|title=8 Awesome Secrets Wes Craven Just Revealed About A Nightmare On Elm Street|author=Nick Venable|language=en}}</ref> Се појавило првото прашање: „Како да го наречам?“ Без размислување двапати, Крејвен му го дал името на манијакот на човекот што го тероризирал во [[основно училиште]]. Прототипот (барем од карактерот на негативецот) бил извесен бездомник кој го плашел Крејвен како дете. Првично, Кругер бил замислен како типичен тивок убиец како Мајкл Маерс или Џејсон Ворхис. Од самиот почеток, Крејвен го напишал сценариото со [[идеја]] дека Кругер не е само [[Сериски убиец|убиец]] манијак, туку и [[Педофилија|педофил]]. Меѓутоа, во тоа време, во [[Калифорнија]] избувнал скандал со вистински педофил, а шефовите на студиото одлучиле дека не вреди да се издигнуваат раните на жртвите и нивните роднини со потсетување на оваа трагедија. Потсетувајќи се за изборот на насловот на филмот, Крејвен веднаш ја спомeнал смртта на [[Џон Ф. Кенеди|Џон Кенеди]], кој бил убиен на [[22 ноември]] [[1963]] година во [[Далас]], [[Тексас]], на „Улица на брестовите“.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/lists/making-of-nightmare-on-elm-street-10-best-scenes-20141030/spinning-world-20141030|title=Bedtime Stories: Behind the 10 Most Shocking 'Nightmare on Elm Street' Scenes|author=Kory Grow|date=2014-10-30|language=en|accessdate=2021-07-30|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827041852/http://www.rollingstone.com/movies/lists/making-of-nightmare-on-elm-street-10-best-scenes-20141030/spinning-world-20141030|url-status=dead}}</ref> === Сценарио === Вес Крејвен започнал да го пишува сценариото во 1981 година, откако завршило снимањето на „Мочуришно нешто“ (''Swamp Thing''). Крејвен ја предложил идејата за филмот на неколку студија, но добил одбивања од различни причини. „[[Компанија Волт Дизни|Волт Дизни продукција]]“ била првата што покажала интерес, но раководството побарало омекнување на материјалот за да бидат насочени кон децата и тинејџерите. Тогаш самиот Вес Крејвен одбил. „Paramount Pictures“ исто така изразил желба да работи на [[проект]]от, но на крајот одбил, бидејќи концептот бил сличен на заплетот на филмот „Бегство од сон“ (''Dreamscape'') од 1984 година. Крејвен го прифатил одбивањето на студиото до срце — подоцна ги обесил сите букви во рамка на ѕидот во неговата канцеларија. Како резултат на тоа, мало независно студио „New Line Cinema“, кое дотогаш било ангажирано само за дистрибуција на филмови, го презело снимањето на филмот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://screenrant.com/nightmare-elm-street-movie-rejected-studios-why/|title=Every Major Studio Rejected A Nightmare on Elm Street: Here's Why|date=2020-04-24|work=ScreenRant|language=en-US|accessdate=2021-07-31}}</ref> Како и сликата на Фреди Кругер — многу од сценариото било инспирирано од настани од животот на Крејвен. Како на пример, тој слушнал стенкања од интимна природа, кои доаѓале од соседната [[соба]], каде што се наоѓал љубовен пар. Истото се случило и во филмот. === Изгледот на Фреди === Во просек, биле потребни 3 часа дневно за да се нанесе шминката на Фреди врз [[глумец]]от Роберт Инглунд. Првично, шминката требала да биде подетална — [[заб]]ите да биле видливи преку изгорената [[кожа]] на лицето, гној што ќе истекол од воспалените рани, а [[мозок]]от да бил видлив во некои делови од главата. Шминкерот Дејвид Б. Милер ги убедил [[автор]]ите дека таквата шминка ќе биде тешко да се спроведе на Инглунд, а употребата на кукли, како што била направена во една од сцените — кошмарот на Тина, ќе изгледа неверојатно, но овие идеи биле напуштени. Милер создал шминка врз основа на фотографии од изгореници добиени од Медицинскиот центар на Калифорнискиот универзитет. Во една од раните верзии на сценариото, Фреди носел наметка (овој детаљ е додаден во „Кошмар на Улицата на брестовите 7: Новиот кошмар“). Подоцна, идејата дошла со џемпер со пруги, кој во сценариото било црвено и жолто. Во 1982 година, во издание на „Scientific America“, Крејвен прочитал дека најтешката комбинација за човечкото око да согледа е [[Црвена боја|црвената]] и [[Зелена боја|зелената боја]]. Од самиот почеток, Крејвен сакал да му даде на Кругер уникатно [[оружје]], онакво какво што требало да биде — едноставно, лесно и евтино. Но, уште еднаш, Крејвен се свртел кон научната работа — највообичаен страв во многу древни култури — смрт од [[канџи]]те на диво животно. Режисерот се сетил како неговата [[мачка]] ги испуштила канџите, а идејата за филмот се појавила сама по себе — ракавица со сечила на прстите, иако во раните фази, наместо сечила, на неа имала [[Риби|риба]]. Првиот пат кога Инглунд ја ставил ракавицата, се исекол со сечилото. Искрите се добиени со поврзување на ракавица со [[акумулатор]] на [[автомобил]], а звукот на крцкање се слушнал од [[нож]], кој бил поминат долж дното на метална столица. Истата ракавица била искористена и на сетот на „[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]“. === Период на снимање === Снимањето траело 32 дена. Ова бил првиот сериозен проект на компанијата „New Line Cinema“ ([[Транскрипција (лингвистика)|транскр]]. Њ''у лајн синема''). Среде снимање, студиото се нашло во финансиска криза. Дистрибутерите одбиле да го финансираат филмот — глумечката и филмска екипа снимале речиси две недели без да добијат ниту еден [[Американски долар|долар]]. „New Line Cinema“ тогаш бил на работ на банкрот, но никој не го напуштил сетот.<ref>{{cite web|url=http://www.ifc.com/2014/10/15-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-street|title=15 THINGS YOU MIGHT NOT HAVE KNOWN ABOUT A NIGHTMARE ON ELM STREET|language=en}}</ref> Веднаш било договорено сликата да биде нискобуџетна. Единствената надеж дека компанијата ќе продолжела да постои е успехот на филмот; и чекањето се исплатило. Филмот заработил околу 56 милиони долари — невиден успех за нискобуџетен филм. Филмот станал толку успешен што сè уште профитира за нејзините творци — биле снимени 7 продолженија, една телевизиска серија, [[Видеоигра|видеоигри,]] голем број [[стрип]]ови, [[Книга|книги]], играчки и други производи; римејк на филмот бил снимен во 2010 година.<ref>{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/news/3356108/a-nightmare-elm-street-remake-again/|title=‘A Nightmare On Elm Street’ Is Getting Remade… Again|author=Brad Miska|date=2015-08-05|language=en}}</ref> Компанијата „New Line Cinema“ на шега се нарекува „куќата што ја изгради Фреди“.<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/how-new-line-cinema-is-912458|title=How New Line Cinema Is Making a Killing in Horror|author=Borys Kit|date=2016-07-21|language=en}}</ref> Крејвен му помогнал на режисерот Шон Канингем во „Петок тринаесетти“ (''Friday the 13th''), а Канингам режирал неколку сцени во „Кошмар на Улицата на брестовите“.<ref name="house3"/> Во сцената со шамарот, глумицата Рони Блејкли (ја играла Марџ Томпсон, мајката на Ненси) случајно ја удрила Хедер Лангенкамп во лицето за време на снимањето — тие биле пријатели на сетот, па дури и отишле на шопинг заедно, прикажувајќи ги мајката и ќерката. За време на снимањето на филмот, Крејвен живеел во станот на [[Вим Вендерс]], поранешниот сопруг на Рони Блекли. === Места на снимање === Фасадата на [[куќа]]та на Тина е вилата бр. 620 на „Милвуд авењу“ (''Milwood Avenue''). Интересно, дворот каде Кругер ја бркал Тина, всушност е на спротивната страна од куќата. Внатрешните сцени, особено собата на Тина, биле снимени во специјално изградени гарнитури. Надворешноста на куќите на Ненси и Глен е снимена на улица наречена „Џенеси авењу“ (''Genesee Avenue''). Занимливо, познатата куќа во реалноста има ист број како и фиктивната — бр. 1428 (внатрешноста на Томпсонови исто така е снимена во оваа куќа). Бројот на куќата што се користи како фасада на семејната Ланцова куќа е број 1419. Оваа улица е во непосредна близина на познатиот булевар „Сансет“ (''Sunset Boulevard''). Надворешноста на полициската станица е снимена во една од библиотеките во [[Лос Анџелес]] — „Cahuenga Branch“. Мостот каде Глен и Ненси разговараат за техниките на спиење е снимен на плажата „Венис“ (''Venice Beach'') во Лос Анџелес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.movie-locations.com/movies/n/Nightmare-On-Elm-Street-1984.php|title=Filming Locations for Wes Craven's A Nightmare On Elm Street (1984), in Los Angeles.|work=The Worldwide Guide to Movie Locations|language=en|accessdate=2021-07-31}}</ref> Фасадата на фиктивната гимназија „Спрингвуд“ била вистинската гимназија „John Marshall High“, а ентериерите биле снимени во „John Burroughs Middle“. Смешно е што сцената во која Ненси оди низ училишниот ходник во потрага по Тина не е снимена како коридори на училиштето каде што се случило снимањето во реалноста: Ненси ја напушта англиската [[соба]] (бр. 104) и полека оди по ходникот, постепено забрзувајќи се. На следната сцена, таа трча зад аголот и налетува на ученичка во училиштето. Ако го погледнеме коридорот, тогаш во права линија зад глумците се наоѓа самата канцеларија од која излегува Ненси. Така, според заплетот, хероината се движи како буквата „П“: од часовите по [[англиски јазик]] до скалите што водат до подрумот, иако всушност снимањето се случило во еден долг директен коридор. Додека скалите во подрумот биле снимени на спротивниот крај од коридорот. Канцеларијата на секретарката, сместена пред канцеларијата на директорот, била искористена за снимање на фоајето на полициската станица, каде што Ненси разговара со нејзиниот [[татко]], поручник Томпсон. Канцеларијата на директорот станала кабинет на поручникот. Сцените во котларницата, како и ходникот од кошмарот на Тина на почетокот на филмот, биле снимени во „Lincoln Heights“. === Посебни ефекти === Во сцената за создавање ракавица на почетокот на филмот, улогата на Фреди ја играл мајсторот за посебни ефекти Чарлс Белардинели — тој бил единствениот кој знаел како правилно да работи со алатки и да ги поправа сечилата. За сцената на почетокот на филмот — кога Фреди се појавува во ѕидот над заспаната Ненси — се користелa спандекс-површина, а Фреди го играл Џим Дојл (мајстор за пос. ефекти).<ref name="house3"/><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0087800/fullcredits?ref_=tt_cl_sm#cast|title=Cast & Crew For A Nightmare On Elm Street (1984)|language=en|website=[[Internet Movie Database]]}}</ref> За снимање на смртта на Тина, во кое телото на девојката лета низ собата и се движи по sидовите и таванот, бил изграден посебен ротирачки сет — кога собата се вртела, глумицата ползела до следниот [[ѕид]]. Камерата била фиксирана на еден ѕид и ја следела глумицата додека се движела со собата. Снимателот бил врзан за стол, што му овозможило да ја контролира камерата додека сетот ротирал. Занимливо, во сцената кога Тина стигнува од таванот до Род, седејќи на подот, всушност, глумецот Ник Кори висел наопаку, а неговата коса била посебно стилизирана за да не се обесува. Ефектот на собата наопаку бил толку неверојатен што глумицата Аманда Вајс, која ја играла Тина, речиси веднаш имала сериозни напади на [[вртоглавица]]. Снимањето е инспирирано од филмот „Кралска венчавка“ (''Royal Wedding'') од 1951 година, првиот филм во историјата на [[кино]]то, снимен со ротирачки сетови. Крвавата фонтана од креветот на Глен е снимена во истиот ротирачки сет како и смртта на Тина. За време на снимањето на смртта на Глен, користени се околу 2,273 [[Литар|литри]] обоена вода (во улога на [[крв]]).<ref name="house3" /> Но, смртта на Тина ја предизвикала групата многу потешкотии — неопходно било да се сними сцената одеднаш. Сетот бил превртен наопаку, така што креветот бил на таванот. Потоа вклучиле силна пумпа, со помош на која обоената [[вода]] не само што се истурала, туку и се удирала под притисок — како што е прикажано во филмот. Сепак, на крајот, имало толку многу вода што филмската екипа, одржувајќи ја рамнотежата на сценографијата, повеќе не можела да ја држи како што треба; како резултат на тоа, дел од водата се пролеала низ прозорецот врз членовите на екипажот . Водата ги навлажнила жиците, а лицето што управувало со пумпата добил струен удар. Сцената со Ненси во бањата отсуствувала од сценариото (ја создал мајсторот за посебни ефекти Џим Дојл). Бањата била инсталирана над резервоарот. За време на снимањето, глумицата Хедер Лангенкамп поминала 12 часа во оваа бања, како и Дојл — каскадерот на Фреди, поточно, неговата десна рака.<ref name="house3" /> Во сцената кога Ненси е вовлечена во длабочините и публиката гледа гола девојка, хероината ја играла каскадерката Кристина Џонсон.<ref>{{cite web|url=http://totallyawesomemoviesofthe80s.blogspot.com/2013/10/a-nightmare-on-elm-street-1984.html|title=A Nightmare On Elm Street (1984)|date=2013-10-06|language=en|website=totallyawesomemoviesofthe80s}}</ref> Во една од сцените, кога Ненси бега од Фреди, глумицата ја повредила [[нога]]та — ова е забележливо кога налетува во куќи, закривувајќи се. Тогаш хероината се качува по скалите, но се заглавува во чекорите исполнети со некаква кашеста маса. Никој не знае точно што е искористено за да се создаде овој ефект. Глумицата вели: „''Тоа беше супа од печурки или нешто слично''“. Крејвен вели „овесна каша“, а снимателот Жак Хајткин тврдел дека во оваа сцена се користело [[тесто]]. Долгите [[Рака|раце]] на Фреди биле прикачени на костимот на Роберт Инглунд — во сцената во уличката зад куќата на Тина, тие биле испружени со риболовски конци (кои се користат на рибарски стап). == Надворешни врски == {{IMDb title|0087800|A Nightmare on Elm Street}}{{metacritic film|a-nightmare-on-elm-street-1984}}{{Wikiquote|A Nightmare on Elm Street (film)|A Nightmare on Elm Street}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Слешер]] [[Категорија:Хорор филмови]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Филмови на Вес Крејвен]] [[Категорија:Филмови од 1984 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] bmf8sxge8r3j77k5fz163k5e1xak36j 5538025 5537982 2026-04-12T10:57:40Z Andrew012p 85224 5538025 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар Улицата на брестовите|image=Nightmare_On_Elm_Street1.jpg|border=не|caption=Плакат за филмот|director=[[Вес Крејвен]]<!--[[Шон С. Канингам ]] (само при бркачките сцени)-->|producer=Роберт Шеј|writer=Вес Крејвен|starring={{plainlist| * Џон Саксон * Рони Блекли * Хедер Лангенкамп * Аманда Вајс * Ник Кори * [[Џони Деп]] * Роберт Инглунд }}<!--PER BILLING BLOCK-->|music=Чарлс Бернштајн|cinematography=Жак Хајткин|editing={{Plainlist| * Патрик Мекмахон * Рик Шејн }}|production_companies={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * [[Media Home Entertainment]] * Smart Egg Pictures<ref name="mfb-review" /> }}|distributor=New Line Cinema|released=[[9 ноември]] [[1984]] (САД)|runtime=91 минута<!--Theatrical runtime: 91:14--><ref>{{cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/nightmare-elm-street-film-0 | title=''A Nightmare on Elm Street'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=May 28, 1985 | access-date=September 4, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916043812/https://bbfc.co.uk/releases/nightmare-elm-street-film-0 | archive-date=September 16, 2016 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref>|country={{САД}}|language=англиски|budget=1,8 милиони долари|gross=57 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name=AFI>{{AFI film|57157}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на улицата Брест}} '''''Кошмар на Улицата на брестовите''''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street}}) — [[Соединети Американски Држави|американски]] [[Слешер (жанр)|слешер]] од 1984 година во режија на Вес Крејвен по сопствено сценарио, првиот филм во франшизата „[[Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)|Кошмар на Улицата на брестовите]]“.<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|title=Revisiting all 8 of Freddy's nightmares, the richest of the slasher franchises|last=Fujishima|first=Kenji|date=2016-01-14|work=[[The A.V. Club]]|language=en|accessdate=2017-04-01}}</ref> Главните улоги ги толкуваат Хедер Лангенкамп, Ник Кори, Аманда Вајс, Рони Блејкли и Џон Саксон. [[Џони Деп]] ја одиграл својата прва улога во кариерата, играјќи го љубовникот на главниот лик. Улогата на убиецот манијак Фреди Кругер ја имал Роберт Инглунд. Заплетот ја раскажува приказната за група тинејџери што се измачувани од кошмари — во нив злобен човек со џемпер со пруги, и со сечила на прстите, ги гони и се обидува да ги убие. На друштвото им изгледа неверојатно дека сонуваат за иста личност, но наскоро излегува дека нивните родители кријат страшна тајна. [[Буџет]]от на филмот изнесувал 1,8 милиони долари.<ref name="horrorart">John Kenneth Muir, „Career Overview“ in ''Wes Craven: The Art of Horror'' (Jefferson, N.C.: McFarland and Company, 1998), p. 18, {{ISBN|0-7864-1923-7}}.</ref> Вкупната заработка во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] надминала 50 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.the-numbers.com/movies/franchise/Nightmare-on-Elm-Street|title=Nightmare on Elm Street Franchise Box Office History|work=The Numbers|language=en|accessdate=2021-07-29}}</ref> Во 1985 година, филмот ја освоил Наградата на критичарите на Кинофестивалот во Аворијаз. Филмот добил потврдни одзиви од критичарите и станал класика на жанрот, имајќи иконско влијание врз филмовите на ужасите. Филмот има 7 продолженија <!-- Со ТВ-серијата и преработката вкупно се 9. Пишав 7 бидејќи тие се оригиналните филмови. -->, телевизиска серија, преработка со истото име во 2010 година; биле објавени и голем број придружни производи — [[стрип]]ови, [[Книга|книги]], [[Видеоигра|компјутерски игри]], играчки итн.<ref name="LegacyofBlood3">Jim Harper, ''Legacy of Blood: A Comprehensive Guide to Slasher Movies'' (Manchester, Eng.: Headpress, 2004), p. 126, {{ISBN|1-900486-39-3}}.</ref><ref name="LegacyofBlood3"/> Филмот продолжува да истражува теми зафатени од нискобуџетни филмови на ужасите од 1970-тите и 1980-тите, како што е „[[Ноќ на вештерките (филм од 1978)|Ноќ на вештерките]]“ на режисерот Џон Карпентер од 1978 година. Една од клучните теми е сексуалната шега кај адолесцентите, што на крајот доведува до нивна смрт, па оттука и името на [[жанр]]от „слешер“.<ref name="LegacyofBlood3"/><ref>Rick Worland, ''The Horror Film: A Brief Introduction'' (Malden, Mass.: Blackwell Publishing, 2007), p. 106, {{ISBN|1-4051-3902-1}}.</ref> Филмските критичари и историчари ја забележале можноста да ја одделат стварноста од соништата покажувајќи го животот на адолесцентите.<ref>Kelly Bulkeley, ''Visions of the Night: Dreams, Religion, and Psychology'' (Albany: State University of New York Press, 1999), p. 108; see also chap. 11: "Dreamily Deconstructing the Dream Factory: ''The Wizard of Oz'' and ''Nightmare on Elm Street''," {{ISBN|0-7914-4283-7}}.</ref> Критичарите исто така ја ценеле способноста на творците на филмот „да ги избришат границите помеѓу измисленото и вистинското“, манипулирајќи со воспримањето на гледачите.<ref name="ReelViews">James Berardinelli, review of ''A Nightmare on Elm Street'', на [https://preview.reelviews.net/movies/n/nightmare_elm.html ReelViews];</ref><ref>Ian Conrich, "Seducing the Subject: Fred Krueger, Popular Culture and the ''Nightmare on Elm Street'' Films" in ''Trash Aesthetics: Popular Culture and its Audience'', ed. Deborah Cartmell, I. Q. Hunter, Heldi Kaye and Imelda Whelehan (London: Pluto Press, 2004), p. 119, {{ISBN|0-7453-1202-0}}.</ref> == Содржина == {{spoiler}}Тина Греј (ја глуми Аманда Вајс) цело време го има истиот [[кошмар]] во кој шета низ напуштена котларница, а потоа извесен маж (Роберт Инглунд) со изгорено лице, во валкан џемпер со црвено-зелени пруги, и ракавица на десната [[рака]] опремена со сечила на прстите, се обидува да ја убие. За ова, таа кажува на својата пријателка Ненси (Хедер Лунгенкамп), и излегува дека и двете ги прогонува истиот кошмар. Наскоро, Ненси, нејзиното момче Глен Ланц ([[Џони Деп]]) и момчето на Тина, Род Лејн (Ник Кори) решаваат да ја поминат ноќта во куќата на Тина, бидејќи нејзината мајка заминала, а девојката, поради нејзините соништа, сега се плаши да спие сама. Таа ноќ, Тина сонува дека маж со изгорено лице ја напаѓа во дворот на нејзината куќа. Сепак, парчињата што ги прави Кругер со сечилата на ракавицата се појавуваат на заспаната Тина во стварноста, и таа умира. Род, кој спиел до неа, ја гледа Тина со крвави рани по телото и одлучува да побегне. Осомниченоста за убиство паѓа врз Род, и тој наскоро е уапсен. Во меѓувреме, по таа ноќ, Ненси сепак одлучува да оди на училиште (иако нејзината мајка е против тоа), но на еден од часовите заспива и во сон се наоѓа во котларница, каде што се појавува тој морничав човек, бркајќи ја девојката. Ненси успева да се разбуди со раката кон жешката црвенa цевка — болката од изгорениците е толку вистинска што таа се буди. По одморот од училиштето, на пат кон дома, Ненси забележува знак на изгореница на нејзината рака. Таа решава да разговара со Род, кој е во полициската станица, и дознава дека младиот човек го имал истиот сон како таа и Тина, а исто така дознава и за исечениците што се појавиле на телото на Тина. Подоцна, лежејќи дома во бањата, таа повторно заспива, и прво раката во ракавица со сечила стигнува надвор од пената, а потоа дното на бањата одеднаш исчезнува, и Ненси речиси се удавува. Доцна вечерта, Глен, кој живее во спротивната [[куќа]], се прикрадува во нејзината спална соба, а Ненси го замолува да ја следи додека спие. Во сон, таа оди кај Род и гледа како таинствен странец влегува во ќелијата кај заспаното момче, а потоа овој странец повторно ја напаѓа Ненси, но таа повторно успева да се разбуди, бидејќи се вклучува будилникот. По будењето, таа и Глен веднаш одат во полициската станица, но додека Ненси се обидува да влезе во ќелијата на Род, чаршаф е затегнат околу неговиот врат во самицата, и го задавува. Случката изгледа како Род сам да се обесил. По погребот на Род и Тина, мајката на Ненси, Марџ (Рони Блекли) одлучува да ја одведе ќерка си во истражувачка клиника за нарушувања на спиењето, каде што Ненси е влезена во состојба на сон. Меѓутоа, за време на сесијата, таа се соочува со уште еден напад на кошмар и, кога ќе се разбуди, открива четири крвави исеченици на раката — еден од влакната на косата ѝ побелува, а во рацете на Ненси е капата на истата личност. Ненси вели дека „му ја откорнала главата за време на тепачката“. На поставата на капата се наоѓа етикета: „Фред Кругер“. Таа се обидува да дознае од Марџ кој е, но таа одбива да зборува, велејќи само дека личноста што ја прогонува Ненси во соништата не може да биде Кругер, бидејќи тој е мртов. Налутена од неверувањето на нејзината мајка, Ненси заминува од дома за да се сретне со Глен, кој за време на прошетка кажува за особена техника за контрола на спиењето — кога станува многу страшно, треба да се убедите дека она што се случува околу вас е само сон, оттаму да го преобразите вашиот сон во [[свесен сон]]. Кога Ненси се враќа дома, гледа решетки на [[Прозорец|прозорците]], поставени по барање на нејзината мајка. Марџ ја носи Ненси во подрумот, каде што зема пакет-ракавици со сечила од неактивна печка за греење и открива дека Фреди Кругер бил крвав убиец на деца. Тој ги намамил своите жртви во старата котларница, каде работел како чувар, и убивал. Кругер бил уапсен пред 13 години, но бил ослободен поради бирократска грешка поради недостаток на докази. Тогаш бесните родители на убиените деца, меѓу кои биле и родителите на Ненси и нејзините пријатели, го заклучуваат Кругер во котларницата и го изгоруваат жив. Марџ ја зема ракавицата со себе како трофеј. Ненси сфаќа дека [[дух]]от на Кругер сега им се одмаздува преку соништата на децата на родителите што го убиле. Ненси, која не спие повеќе од пет дена, одлучува да го повлече Кругер од сон, како што направила со својата капа; во сон ќе го зграпчи, а Глен — кој ќе дежура во близина — ќе ја разбуди, а потоа таа ќе го вовлече Кругер зад себе во стварноста, ќе го неутрализира и ќе го предаде на полицијата... Меѓутоа, во назначениот час, Ненси не може да ја напушти куќата за да оди кај Глен, бидејќи пијаната Марџ не ѝ го дава клучот од вратата. Ненси го повикува Глен да дојде кај неа на полноќ, но тој заспива во неговата куќа пред време, а Кругер брутално го убива. Наоѓајќи се на граница, Ненси го повикува својот татко Доналд (Џон Саксон), кој е разведен од Марџ, му кажува за Кругер и бара да се пробие во нивната куќа во наведениот момент. Иако таткото навистина не верува во зборовите на неговата ќерка, тој бара од неговиот помошник да се грижи за нејзината куќа и да пријави ако се случи нешто чудно. Во меѓувреме, Ненси се подготвува да се соочи со нејзиниот кошмар и поставува стапици насекаде низ [[куќа]]та. Таа успева да го зграби Кругер во својот [[сон]], и да се разбуди со будилникот, извлекувајќи го Фреди од неговиот сон во вистинскиот свет. Ненси го мами со стапици, а потоа нејзиниот татко притрчува да ѝ помогне. Тој и Ненси гледаат како Кругер, фаќајќи ја пијаната Марџ, паѓа низ креветот со неа и исчезнува. Вознемирениот татко на Ненси ја напушта собата. Во тоа време, Кругер станува од кревет, но Ненси вели дека тој е само сон, и Фреди исчезнува. ... Доаѓа сончев ден, Ненси стои на прагот од својата куќа со нејзината мајка. Глен доаѓа по неа, заедно со Тина и Род. Но кога Ненси се качува во [[автомобил]]от, се наоѓа во стапица; одеднаш прозорците на автомобилот сами се затвораат и ги носи четворицата пријатели кај којзнае каде... додека од страна три девојчиња во бели [[фустан]]и играат јаже за скокање и ја пеат [[Поезија|песната]] на Кругер... Во исто време, Марџ не се спротивставува на ова на кој било начин, туку само благо се насмевнува. Тогаш раката на Кругер го крши прозорецот на влезната врата и ја повлекува мајката на Ненси внатре. == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |Џон Саксон |полковник Доналд „Дон“ Томпсон |- |Роберт Инглунд |Фред „Фреди“ Кругер |- |[[Џони Деп]] |Глен Ланц |- |Рони Блекли |Марџ Томпсон |- |Аманда Вајс |Кристина „Тина“ Греј |- |Ник Кори |Род Лејн |} == Историја на создавање == === Развој на проектот === Идејата за филмот првпат му паднала на [[ум]] на Вес Крејвен во 1978 година додека седел во [[ресторан]].<ref name="house3">{{cite web|url=https://www.houseofhorrors.com/a-nightmare-on-elm-street-movie-details.html|title=A Nightmare on Elm Street Movie Details|language=en|website=houseofhorrors.com|accessdate=2021-07-30|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606102150/https://www.houseofhorrors.com/a-nightmare-on-elm-street-movie-details.html|url-status=dead}}</ref> Еден ден претходно, тој имал прочитано неколку написи во „Лос Анџелес тајмс“, во кои се опишувала масовна појава забележана во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] кај бегалците од јужноазиските земји; мажите на возраст од 19 до 57 години претходно биле исплашени од војната и геноцидот во [[Лаос]] ([[Граѓанска војна во Лаос|Граѓанска војна 1960–73]]), [[Камбоџа]] (Граѓанска војна од 67–75 и Геноцид од 75–79) и [[Виетнам]] ([[Виетнамска војна|Војна од 55–75]]) дека сонувале многу лоши соништа поради кои одбиле да заспијат. Некои од нив починале во [[сон]] кратко потоа. Медицинските власти овој феномен го нарекле „синдром на азиска смрт“.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/Nightmare-Elm-Street-Was-Inspired-By-Horrific-True-Story-67798.html|title=A Nightmare On Elm Street Was Inspired By This Horrific True Story|author=Sean O'Connell|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.craveonline.com/mandatory/1039889-10-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-stre#/slide/1|title=10 Things You Probably Didn’t Know About A Nightmare on Elm Street|author=Rob Fee|date=2012-10-24|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170821181353/http://www.craveonline.com/mandatory/1039889-10-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-stre#/slide/1|archivedate=2017-08-21|accessdate=2017-08-21|deadlink=yes}}</ref> Втората инспирација за заплетот била песната „Ткајач од соништата“ (''Dream Weaver'') од пејачот Гери Рајт. Тогаш Крејвен започнал да го пишува [[сценарио]]то. Иако во реалноста причината за смртта на луѓето била [[срцев удар]] против заднината на општото осиромашување на телото, во сценариото нивните кошмари биле објаснети со фактот дека некој многу страшен маж ги бркал во соништата и се обидувал да ги убие.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/8-Awesome-Secrets-Wes-Craven-Just-Revealed-About-Nightmare-Elm-Street-67776.html|title=8 Awesome Secrets Wes Craven Just Revealed About A Nightmare On Elm Street|author=Nick Venable|language=en}}</ref> Се појавило првото прашање: „Како да го наречам?“ Без размислување двапати, Крејвен му го дал името на манијакот на човекот што го тероризирал во [[основно училиште]]. Прототипот (барем од карактерот на негативецот) бил извесен бездомник кој го плашел Крејвен како дете. Првично, Кругер бил замислен како типичен тивок убиец како Мајкл Маерс или Џејсон Ворхис. Од самиот почеток, Крејвен го напишал сценариото со [[идеја]] дека Кругер не е само [[Сериски убиец|убиец]] манијак, туку и [[Педофилија|педофил]]. Меѓутоа, во тоа време, во [[Калифорнија]] избувнал скандал со вистински педофил, а шефовите на студиото одлучиле дека не вреди да се издигнуваат раните на жртвите и нивните роднини со потсетување на оваа трагедија. Потсетувајќи се за изборот на насловот на филмот, Крејвен веднаш ја спомeнал смртта на [[Џон Ф. Кенеди|Џон Кенеди]], кој бил убиен на [[22 ноември]] [[1963]] година во [[Далас]], [[Тексас]], на „Улица на брестовите“.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/lists/making-of-nightmare-on-elm-street-10-best-scenes-20141030/spinning-world-20141030|title=Bedtime Stories: Behind the 10 Most Shocking 'Nightmare on Elm Street' Scenes|author=Kory Grow|date=2014-10-30|language=en|accessdate=2021-07-30|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827041852/http://www.rollingstone.com/movies/lists/making-of-nightmare-on-elm-street-10-best-scenes-20141030/spinning-world-20141030|url-status=dead}}</ref> === Сценарио === Вес Крејвен започнал да го пишува сценариото во 1981 година, откако завршило снимањето на „Мочуришно нешто“ (''Swamp Thing''). Крејвен ја предложил идејата за филмот на неколку студија, но добил одбивања од различни причини. „[[Компанија Волт Дизни|Волт Дизни продукција]]“ била првата што покажала интерес, но раководството побарало омекнување на материјалот за да бидат насочени кон децата и тинејџерите. Тогаш самиот Вес Крејвен одбил. „Paramount Pictures“ исто така изразил желба да работи на [[проект]]от, но на крајот одбил, бидејќи концептот бил сличен на заплетот на филмот „Бегство од сон“ (''Dreamscape'') од 1984 година. Крејвен го прифатил одбивањето на студиото до срце — подоцна ги обесил сите букви во рамка на ѕидот во неговата канцеларија. Како резултат на тоа, мало независно студио „New Line Cinema“, кое дотогаш било ангажирано само за дистрибуција на филмови, го презело снимањето на филмот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://screenrant.com/nightmare-elm-street-movie-rejected-studios-why/|title=Every Major Studio Rejected A Nightmare on Elm Street: Here's Why|date=2020-04-24|work=ScreenRant|language=en-US|accessdate=2021-07-31}}</ref> Како и сликата на Фреди Кругер — многу од сценариото било инспирирано од настани од животот на Крејвен. Како на пример, тој слушнал стенкања од интимна природа, кои доаѓале од соседната [[соба]], каде што се наоѓал љубовен пар. Истото се случило и во филмот. === Изгледот на Фреди === Во просек, биле потребни 3 часа дневно за да се нанесе шминката на Фреди врз [[глумец]]от Роберт Инглунд. Првично, шминката требала да биде подетална — [[заб]]ите да биле видливи преку изгорената [[кожа]] на лицето, гној што ќе истекол од воспалените рани, а [[мозок]]от да бил видлив во некои делови од главата. Шминкерот Дејвид Б. Милер ги убедил [[автор]]ите дека таквата шминка ќе биде тешко да се спроведе на Инглунд, а употребата на кукли, како што била направена во една од сцените — кошмарот на Тина, ќе изгледа неверојатно, но овие идеи биле напуштени. Милер создал шминка врз основа на фотографии од изгореници добиени од Медицинскиот центар на Калифорнискиот универзитет. Во една од раните верзии на сценариото, Фреди носел наметка (овој детаљ е додаден во „Кошмар на Улицата на брестовите 7: Новиот кошмар“). Подоцна, идејата дошла со џемпер со пруги, кој во сценариото било црвено и жолто. Во 1982 година, во издание на „Scientific America“, Крејвен прочитал дека најтешката комбинација за човечкото око да согледа е [[Црвена боја|црвената]] и [[Зелена боја|зелената боја]]. Од самиот почеток, Крејвен сакал да му даде на Кругер уникатно [[оружје]], онакво какво што требало да биде — едноставно, лесно и евтино. Но, уште еднаш, Крејвен се свртел кон научната работа — највообичаен страв во многу древни култури — смрт од [[канџи]]те на диво животно. Режисерот се сетил како неговата [[мачка]] ги испуштила канџите, а идејата за филмот се појавила сама по себе — ракавица со сечила на прстите, иако во раните фази, наместо сечила, на неа имала [[Риби|риба]]. Првиот пат кога Инглунд ја ставил ракавицата, се исекол со сечилото. Искрите се добиени со поврзување на ракавица со [[акумулатор]] на [[автомобил]], а звукот на крцкање се слушнал од [[нож]], кој бил поминат долж дното на метална столица. Истата ракавица била искористена и на сетот на „[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]“. === Период на снимање === Снимањето траело 32 дена. Ова бил првиот сериозен проект на компанијата „New Line Cinema“ ([[Транскрипција (лингвистика)|транскр]]. Њ''у лајн синема''). Среде снимање, студиото се нашло во финансиска криза. Дистрибутерите одбиле да го финансираат филмот — глумечката и филмска екипа снимале речиси две недели без да добијат ниту еден [[Американски долар|долар]]. „New Line Cinema“ тогаш бил на работ на банкрот, но никој не го напуштил сетот.<ref>{{cite web|url=http://www.ifc.com/2014/10/15-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-street|title=15 THINGS YOU MIGHT NOT HAVE KNOWN ABOUT A NIGHTMARE ON ELM STREET|language=en}}</ref> Веднаш било договорено сликата да биде нискобуџетна. Единствената надеж дека компанијата ќе продолжела да постои е успехот на филмот; и чекањето се исплатило. Филмот заработил околу 56 милиони долари — невиден успех за нискобуџетен филм. Филмот станал толку успешен што сè уште профитира за нејзините творци — биле снимени 7 продолженија, една телевизиска серија, [[Видеоигра|видеоигри,]] голем број [[стрип]]ови, [[Книга|книги]], играчки и други производи; римејк на филмот бил снимен во 2010 година.<ref>{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/news/3356108/a-nightmare-elm-street-remake-again/|title=‘A Nightmare On Elm Street’ Is Getting Remade… Again|author=Brad Miska|date=2015-08-05|language=en}}</ref> Компанијата „New Line Cinema“ на шега се нарекува „куќата што ја изгради Фреди“.<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/how-new-line-cinema-is-912458|title=How New Line Cinema Is Making a Killing in Horror|author=Borys Kit|date=2016-07-21|language=en}}</ref> Крејвен му помогнал на режисерот Шон Канингем во „Петок тринаесетти“ (''Friday the 13th''), а Канингам режирал неколку сцени во „Кошмар на Улицата на брестовите“.<ref name="house3"/> Во сцената со шамарот, глумицата Рони Блејкли (ја играла Марџ Томпсон, мајката на Ненси) случајно ја удрила Хедер Лангенкамп во лицето за време на снимањето — тие биле пријатели на сетот, па дури и отишле на шопинг заедно, прикажувајќи ги мајката и ќерката. За време на снимањето на филмот, Крејвен живеел во станот на [[Вим Вендерс]], поранешниот сопруг на Рони Блекли. === Места на снимање === Фасадата на [[куќа]]та на Тина е вилата бр. 620 на „Милвуд авењу“ (''Milwood Avenue''). Интересно, дворот каде Кругер ја бркал Тина, всушност е на спротивната страна од куќата. Внатрешните сцени, особено собата на Тина, биле снимени во специјално изградени гарнитури. Надворешноста на куќите на Ненси и Глен е снимена на улица наречена „Џенеси авењу“ (''Genesee Avenue''). Занимливо, познатата куќа во реалноста има ист број како и фиктивната — бр. 1428 (внатрешноста на Томпсонови исто така е снимена во оваа куќа). Бројот на куќата што се користи како фасада на семејната Ланцова куќа е број 1419. Оваа улица е во непосредна близина на познатиот булевар „Сансет“ (''Sunset Boulevard''). Надворешноста на полициската станица е снимена во една од библиотеките во [[Лос Анџелес]] — „Cahuenga Branch“. Мостот каде Глен и Ненси разговараат за техниките на спиење е снимен на плажата „Венис“ (''Venice Beach'') во Лос Анџелес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.movie-locations.com/movies/n/Nightmare-On-Elm-Street-1984.php|title=Filming Locations for Wes Craven's A Nightmare On Elm Street (1984), in Los Angeles.|work=The Worldwide Guide to Movie Locations|language=en|accessdate=2021-07-31}}</ref> Фасадата на фиктивната гимназија „Спрингвуд“ била вистинската гимназија „John Marshall High“, а ентериерите биле снимени во „John Burroughs Middle“. Смешно е што сцената во која Ненси оди низ училишниот ходник во потрага по Тина не е снимена како коридори на училиштето каде што се случило снимањето во реалноста: Ненси ја напушта англиската [[соба]] (бр. 104) и полека оди по ходникот, постепено забрзувајќи се. На следната сцена, таа трча зад аголот и налетува на ученичка во училиштето. Ако го погледнеме коридорот, тогаш во права линија зад глумците се наоѓа самата канцеларија од која излегува Ненси. Така, според заплетот, хероината се движи како буквата „П“: од часовите по [[англиски јазик]] до скалите што водат до подрумот, иако всушност снимањето се случило во еден долг директен коридор. Додека скалите во подрумот биле снимени на спротивниот крај од коридорот. Канцеларијата на секретарката, сместена пред канцеларијата на директорот, била искористена за снимање на фоајето на полициската станица, каде што Ненси разговара со нејзиниот [[татко]], поручник Томпсон. Канцеларијата на директорот станала кабинет на поручникот. Сцените во котларницата, како и ходникот од кошмарот на Тина на почетокот на филмот, биле снимени во „Lincoln Heights“. === Посебни ефекти === Во сцената за создавање ракавица на почетокот на филмот, улогата на Фреди ја играл мајсторот за посебни ефекти Чарлс Белардинели — тој бил единствениот кој знаел како правилно да работи со алатки и да ги поправа сечилата. За сцената на почетокот на филмот — кога Фреди се појавува во ѕидот над заспаната Ненси — се користелa спандекс-површина, а Фреди го играл Џим Дојл (мајстор за пос. ефекти).<ref name="house3"/><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0087800/fullcredits?ref_=tt_cl_sm#cast|title=Cast & Crew For A Nightmare On Elm Street (1984)|language=en|website=[[Internet Movie Database]]}}</ref> За снимање на смртта на Тина, во кое телото на девојката лета низ собата и се движи по sидовите и таванот, бил изграден посебен ротирачки сет — кога собата се вртела, глумицата ползела до следниот [[ѕид]]. Камерата била фиксирана на еден ѕид и ја следела глумицата додека се движела со собата. Снимателот бил врзан за стол, што му овозможило да ја контролира камерата додека сетот ротирал. Занимливо, во сцената кога Тина стигнува од таванот до Род, седејќи на подот, всушност, глумецот Ник Кори висел наопаку, а неговата коса била посебно стилизирана за да не се обесува. Ефектот на собата наопаку бил толку неверојатен што глумицата Аманда Вајс, која ја играла Тина, речиси веднаш имала сериозни напади на [[вртоглавица]]. Снимањето е инспирирано од филмот „Кралска венчавка“ (''Royal Wedding'') од 1951 година, првиот филм во историјата на [[кино]]то, снимен со ротирачки сетови. Крвавата фонтана од креветот на Глен е снимена во истиот ротирачки сет како и смртта на Тина. За време на снимањето на смртта на Глен, користени се околу 2,273 [[Литар|литри]] обоена вода (во улога на [[крв]]).<ref name="house3" /> Но, смртта на Тина ја предизвикала групата многу потешкотии — неопходно било да се сними сцената одеднаш. Сетот бил превртен наопаку, така што креветот бил на таванот. Потоа вклучиле силна пумпа, со помош на која обоената [[вода]] не само што се истурала, туку и се удирала под притисок — како што е прикажано во филмот. Сепак, на крајот, имало толку многу вода што филмската екипа, одржувајќи ја рамнотежата на сценографијата, повеќе не можела да ја држи како што треба; како резултат на тоа, дел од водата се пролеала низ прозорецот врз членовите на екипажот . Водата ги навлажнила жиците, а лицето што управувало со пумпата добил струен удар. Сцената со Ненси во бањата отсуствувала од сценариото (ја создал мајсторот за посебни ефекти Џим Дојл). Бањата била инсталирана над резервоарот. За време на снимањето, глумицата Хедер Лангенкамп поминала 12 часа во оваа бања, како и Дојл — каскадерот на Фреди, поточно, неговата десна рака.<ref name="house3" /> Во сцената кога Ненси е вовлечена во длабочините и публиката гледа гола девојка, хероината ја играла каскадерката Кристина Џонсон.<ref>{{cite web|url=http://totallyawesomemoviesofthe80s.blogspot.com/2013/10/a-nightmare-on-elm-street-1984.html|title=A Nightmare On Elm Street (1984)|date=2013-10-06|language=en|website=totallyawesomemoviesofthe80s}}</ref> Во една од сцените, кога Ненси бега од Фреди, глумицата ја повредила [[нога]]та — ова е забележливо кога налетува во куќи, закривувајќи се. Тогаш хероината се качува по скалите, но се заглавува во чекорите исполнети со некаква кашеста маса. Никој не знае точно што е искористено за да се создаде овој ефект. Глумицата вели: „''Тоа беше супа од печурки или нешто слично''“. Крејвен вели „овесна каша“, а снимателот Жак Хајткин тврдел дека во оваа сцена се користело [[тесто]]. Долгите [[Рака|раце]] на Фреди биле прикачени на костимот на Роберт Инглунд — во сцената во уличката зад куќата на Тина, тие биле испружени со риболовски конци (кои се користат на рибарски стап). == Надворешни врски == {{IMDb title|0087800|A Nightmare on Elm Street}}{{metacritic film|a-nightmare-on-elm-street-1984}}{{Wikiquote|A Nightmare on Elm Street (film)|A Nightmare on Elm Street}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Слешер]] [[Категорија:Хорор филмови]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Филмови на Вес Крејвен]] [[Категорија:Филмови од 1984 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] 55bsd836vc0sul3lc3cz8m30c70ucao 5538026 5538025 2026-04-12T10:58:02Z Andrew012p 85224 5538026 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Улицата на брестовите|image=Nightmare_On_Elm_Street1.jpg|border=не|caption=Плакат за филмот|director=[[Вес Крејвен]]<!--[[Шон С. Канингам ]] (само при бркачките сцени)-->|producer=Роберт Шеј|writer=Вес Крејвен|starring={{plainlist| * Џон Саксон * Рони Блекли * Хедер Лангенкамп * Аманда Вајс * Ник Кори * [[Џони Деп]] * Роберт Инглунд }}<!--PER BILLING BLOCK-->|music=Чарлс Бернштајн|cinematography=Жак Хајткин|editing={{Plainlist| * Патрик Мекмахон * Рик Шејн }}|production_companies={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * [[Media Home Entertainment]] * Smart Egg Pictures<ref name="mfb-review" /> }}|distributor=New Line Cinema|released=[[9 ноември]] [[1984]] (САД)|runtime=91 минута<!--Theatrical runtime: 91:14--><ref>{{cite web | url=https://bbfc.co.uk/releases/nightmare-elm-street-film-0 | title=''A Nightmare on Elm Street'' (18) | work=[[British Board of Film Classification]] | date=May 28, 1985 | access-date=September 4, 2016 | archive-url=https://web.archive.org/web/20160916043812/https://bbfc.co.uk/releases/nightmare-elm-street-film-0 | archive-date=September 16, 2016 | url-status=live | df=mdy-all }}</ref>|country={{САД}}|language=англиски|budget=1,8 милиони долари|gross=57 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name=AFI>{{AFI film|57157}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на улицата Брест}} '''''Кошмар на Улицата на брестовите''''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street}}) — [[Соединети Американски Држави|американски]] [[Слешер (жанр)|слешер]] од 1984 година во режија на Вес Крејвен по сопствено сценарио, првиот филм во франшизата „[[Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)|Кошмар на Улицата на брестовите]]“.<ref>{{cite web|url=http://www.avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|title=Revisiting all 8 of Freddy's nightmares, the richest of the slasher franchises|last=Fujishima|first=Kenji|date=2016-01-14|work=[[The A.V. Club]]|language=en|accessdate=2017-04-01}}</ref> Главните улоги ги толкуваат Хедер Лангенкамп, Ник Кори, Аманда Вајс, Рони Блејкли и Џон Саксон. [[Џони Деп]] ја одиграл својата прва улога во кариерата, играјќи го љубовникот на главниот лик. Улогата на убиецот манијак Фреди Кругер ја имал Роберт Инглунд. Заплетот ја раскажува приказната за група тинејџери што се измачувани од кошмари — во нив злобен човек со џемпер со пруги, и со сечила на прстите, ги гони и се обидува да ги убие. На друштвото им изгледа неверојатно дека сонуваат за иста личност, но наскоро излегува дека нивните родители кријат страшна тајна. [[Буџет]]от на филмот изнесувал 1,8 милиони долари.<ref name="horrorart">John Kenneth Muir, „Career Overview“ in ''Wes Craven: The Art of Horror'' (Jefferson, N.C.: McFarland and Company, 1998), p. 18, {{ISBN|0-7864-1923-7}}.</ref> Вкупната заработка во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] надминала 50 милиони долари.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.the-numbers.com/movies/franchise/Nightmare-on-Elm-Street|title=Nightmare on Elm Street Franchise Box Office History|work=The Numbers|language=en|accessdate=2021-07-29}}</ref> Во 1985 година, филмот ја освоил Наградата на критичарите на Кинофестивалот во Аворијаз. Филмот добил потврдни одзиви од критичарите и станал класика на жанрот, имајќи иконско влијание врз филмовите на ужасите. Филмот има 7 продолженија <!-- Со ТВ-серијата и преработката вкупно се 9. Пишав 7 бидејќи тие се оригиналните филмови. -->, телевизиска серија, преработка со истото име во 2010 година; биле објавени и голем број придружни производи — [[стрип]]ови, [[Книга|книги]], [[Видеоигра|компјутерски игри]], играчки итн.<ref name="LegacyofBlood3">Jim Harper, ''Legacy of Blood: A Comprehensive Guide to Slasher Movies'' (Manchester, Eng.: Headpress, 2004), p. 126, {{ISBN|1-900486-39-3}}.</ref><ref name="LegacyofBlood3"/> Филмот продолжува да истражува теми зафатени од нискобуџетни филмови на ужасите од 1970-тите и 1980-тите, како што е „[[Ноќ на вештерките (филм од 1978)|Ноќ на вештерките]]“ на режисерот Џон Карпентер од 1978 година. Една од клучните теми е сексуалната шега кај адолесцентите, што на крајот доведува до нивна смрт, па оттука и името на [[жанр]]от „слешер“.<ref name="LegacyofBlood3"/><ref>Rick Worland, ''The Horror Film: A Brief Introduction'' (Malden, Mass.: Blackwell Publishing, 2007), p. 106, {{ISBN|1-4051-3902-1}}.</ref> Филмските критичари и историчари ја забележале можноста да ја одделат стварноста од соништата покажувајќи го животот на адолесцентите.<ref>Kelly Bulkeley, ''Visions of the Night: Dreams, Religion, and Psychology'' (Albany: State University of New York Press, 1999), p. 108; see also chap. 11: "Dreamily Deconstructing the Dream Factory: ''The Wizard of Oz'' and ''Nightmare on Elm Street''," {{ISBN|0-7914-4283-7}}.</ref> Критичарите исто така ја ценеле способноста на творците на филмот „да ги избришат границите помеѓу измисленото и вистинското“, манипулирајќи со воспримањето на гледачите.<ref name="ReelViews">James Berardinelli, review of ''A Nightmare on Elm Street'', на [https://preview.reelviews.net/movies/n/nightmare_elm.html ReelViews];</ref><ref>Ian Conrich, "Seducing the Subject: Fred Krueger, Popular Culture and the ''Nightmare on Elm Street'' Films" in ''Trash Aesthetics: Popular Culture and its Audience'', ed. Deborah Cartmell, I. Q. Hunter, Heldi Kaye and Imelda Whelehan (London: Pluto Press, 2004), p. 119, {{ISBN|0-7453-1202-0}}.</ref> == Содржина == {{spoiler}}Тина Греј (ја глуми Аманда Вајс) цело време го има истиот [[кошмар]] во кој шета низ напуштена котларница, а потоа извесен маж (Роберт Инглунд) со изгорено лице, во валкан џемпер со црвено-зелени пруги, и ракавица на десната [[рака]] опремена со сечила на прстите, се обидува да ја убие. За ова, таа кажува на својата пријателка Ненси (Хедер Лунгенкамп), и излегува дека и двете ги прогонува истиот кошмар. Наскоро, Ненси, нејзиното момче Глен Ланц ([[Џони Деп]]) и момчето на Тина, Род Лејн (Ник Кори) решаваат да ја поминат ноќта во куќата на Тина, бидејќи нејзината мајка заминала, а девојката, поради нејзините соништа, сега се плаши да спие сама. Таа ноќ, Тина сонува дека маж со изгорено лице ја напаѓа во дворот на нејзината куќа. Сепак, парчињата што ги прави Кругер со сечилата на ракавицата се појавуваат на заспаната Тина во стварноста, и таа умира. Род, кој спиел до неа, ја гледа Тина со крвави рани по телото и одлучува да побегне. Осомниченоста за убиство паѓа врз Род, и тој наскоро е уапсен. Во меѓувреме, по таа ноќ, Ненси сепак одлучува да оди на училиште (иако нејзината мајка е против тоа), но на еден од часовите заспива и во сон се наоѓа во котларница, каде што се појавува тој морничав човек, бркајќи ја девојката. Ненси успева да се разбуди со раката кон жешката црвенa цевка — болката од изгорениците е толку вистинска што таа се буди. По одморот од училиштето, на пат кон дома, Ненси забележува знак на изгореница на нејзината рака. Таа решава да разговара со Род, кој е во полициската станица, и дознава дека младиот човек го имал истиот сон како таа и Тина, а исто така дознава и за исечениците што се појавиле на телото на Тина. Подоцна, лежејќи дома во бањата, таа повторно заспива, и прво раката во ракавица со сечила стигнува надвор од пената, а потоа дното на бањата одеднаш исчезнува, и Ненси речиси се удавува. Доцна вечерта, Глен, кој живее во спротивната [[куќа]], се прикрадува во нејзината спална соба, а Ненси го замолува да ја следи додека спие. Во сон, таа оди кај Род и гледа како таинствен странец влегува во ќелијата кај заспаното момче, а потоа овој странец повторно ја напаѓа Ненси, но таа повторно успева да се разбуди, бидејќи се вклучува будилникот. По будењето, таа и Глен веднаш одат во полициската станица, но додека Ненси се обидува да влезе во ќелијата на Род, чаршаф е затегнат околу неговиот врат во самицата, и го задавува. Случката изгледа како Род сам да се обесил. По погребот на Род и Тина, мајката на Ненси, Марџ (Рони Блекли) одлучува да ја одведе ќерка си во истражувачка клиника за нарушувања на спиењето, каде што Ненси е влезена во состојба на сон. Меѓутоа, за време на сесијата, таа се соочува со уште еден напад на кошмар и, кога ќе се разбуди, открива четири крвави исеченици на раката — еден од влакната на косата ѝ побелува, а во рацете на Ненси е капата на истата личност. Ненси вели дека „му ја откорнала главата за време на тепачката“. На поставата на капата се наоѓа етикета: „Фред Кругер“. Таа се обидува да дознае од Марџ кој е, но таа одбива да зборува, велејќи само дека личноста што ја прогонува Ненси во соништата не може да биде Кругер, бидејќи тој е мртов. Налутена од неверувањето на нејзината мајка, Ненси заминува од дома за да се сретне со Глен, кој за време на прошетка кажува за особена техника за контрола на спиењето — кога станува многу страшно, треба да се убедите дека она што се случува околу вас е само сон, оттаму да го преобразите вашиот сон во [[свесен сон]]. Кога Ненси се враќа дома, гледа решетки на [[Прозорец|прозорците]], поставени по барање на нејзината мајка. Марџ ја носи Ненси во подрумот, каде што зема пакет-ракавици со сечила од неактивна печка за греење и открива дека Фреди Кругер бил крвав убиец на деца. Тој ги намамил своите жртви во старата котларница, каде работел како чувар, и убивал. Кругер бил уапсен пред 13 години, но бил ослободен поради бирократска грешка поради недостаток на докази. Тогаш бесните родители на убиените деца, меѓу кои биле и родителите на Ненси и нејзините пријатели, го заклучуваат Кругер во котларницата и го изгоруваат жив. Марџ ја зема ракавицата со себе како трофеј. Ненси сфаќа дека [[дух]]от на Кругер сега им се одмаздува преку соништата на децата на родителите што го убиле. Ненси, која не спие повеќе од пет дена, одлучува да го повлече Кругер од сон, како што направила со својата капа; во сон ќе го зграпчи, а Глен — кој ќе дежура во близина — ќе ја разбуди, а потоа таа ќе го вовлече Кругер зад себе во стварноста, ќе го неутрализира и ќе го предаде на полицијата... Меѓутоа, во назначениот час, Ненси не може да ја напушти куќата за да оди кај Глен, бидејќи пијаната Марџ не ѝ го дава клучот од вратата. Ненси го повикува Глен да дојде кај неа на полноќ, но тој заспива во неговата куќа пред време, а Кругер брутално го убива. Наоѓајќи се на граница, Ненси го повикува својот татко Доналд (Џон Саксон), кој е разведен од Марџ, му кажува за Кругер и бара да се пробие во нивната куќа во наведениот момент. Иако таткото навистина не верува во зборовите на неговата ќерка, тој бара од неговиот помошник да се грижи за нејзината куќа и да пријави ако се случи нешто чудно. Во меѓувреме, Ненси се подготвува да се соочи со нејзиниот кошмар и поставува стапици насекаде низ [[куќа]]та. Таа успева да го зграби Кругер во својот [[сон]], и да се разбуди со будилникот, извлекувајќи го Фреди од неговиот сон во вистинскиот свет. Ненси го мами со стапици, а потоа нејзиниот татко притрчува да ѝ помогне. Тој и Ненси гледаат како Кругер, фаќајќи ја пијаната Марџ, паѓа низ креветот со неа и исчезнува. Вознемирениот татко на Ненси ја напушта собата. Во тоа време, Кругер станува од кревет, но Ненси вели дека тој е само сон, и Фреди исчезнува. ... Доаѓа сончев ден, Ненси стои на прагот од својата куќа со нејзината мајка. Глен доаѓа по неа, заедно со Тина и Род. Но кога Ненси се качува во [[автомобил]]от, се наоѓа во стапица; одеднаш прозорците на автомобилот сами се затвораат и ги носи четворицата пријатели кај којзнае каде... додека од страна три девојчиња во бели [[фустан]]и играат јаже за скокање и ја пеат [[Поезија|песната]] на Кругер... Во исто време, Марџ не се спротивставува на ова на кој било начин, туку само благо се насмевнува. Тогаш раката на Кругер го крши прозорецот на влезната врата и ја повлекува мајката на Ненси внатре. == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |Џон Саксон |полковник Доналд „Дон“ Томпсон |- |Роберт Инглунд |Фред „Фреди“ Кругер |- |[[Џони Деп]] |Глен Ланц |- |Рони Блекли |Марџ Томпсон |- |Аманда Вајс |Кристина „Тина“ Греј |- |Ник Кори |Род Лејн |} == Историја на создавање == === Развој на проектот === Идејата за филмот првпат му паднала на [[ум]] на Вес Крејвен во 1978 година додека седел во [[ресторан]].<ref name="house3">{{cite web|url=https://www.houseofhorrors.com/a-nightmare-on-elm-street-movie-details.html|title=A Nightmare on Elm Street Movie Details|language=en|website=houseofhorrors.com|accessdate=2021-07-30|archive-date=2020-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606102150/https://www.houseofhorrors.com/a-nightmare-on-elm-street-movie-details.html|url-status=dead}}</ref> Еден ден претходно, тој имал прочитано неколку написи во „Лос Анџелес тајмс“, во кои се опишувала масовна појава забележана во [[Соединети Американски Држави|Соединетите Американски Држави]] кај бегалците од јужноазиските земји; мажите на возраст од 19 до 57 години претходно биле исплашени од војната и геноцидот во [[Лаос]] ([[Граѓанска војна во Лаос|Граѓанска војна 1960–73]]), [[Камбоџа]] (Граѓанска војна од 67–75 и Геноцид од 75–79) и [[Виетнам]] ([[Виетнамска војна|Војна од 55–75]]) дека сонувале многу лоши соништа поради кои одбиле да заспијат. Некои од нив починале во [[сон]] кратко потоа. Медицинските власти овој феномен го нарекле „синдром на азиска смрт“.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/Nightmare-Elm-Street-Was-Inspired-By-Horrific-True-Story-67798.html|title=A Nightmare On Elm Street Was Inspired By This Horrific True Story|author=Sean O'Connell|language=en}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.craveonline.com/mandatory/1039889-10-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-stre#/slide/1|title=10 Things You Probably Didn’t Know About A Nightmare on Elm Street|author=Rob Fee|date=2012-10-24|language=en|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170821181353/http://www.craveonline.com/mandatory/1039889-10-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-stre#/slide/1|archivedate=2017-08-21|accessdate=2017-08-21|deadlink=yes}}</ref> Втората инспирација за заплетот била песната „Ткајач од соништата“ (''Dream Weaver'') од пејачот Гери Рајт. Тогаш Крејвен започнал да го пишува [[сценарио]]то. Иако во реалноста причината за смртта на луѓето била [[срцев удар]] против заднината на општото осиромашување на телото, во сценариото нивните кошмари биле објаснети со фактот дека некој многу страшен маж ги бркал во соништата и се обидувал да ги убие.<ref>{{cite web|url=http://www.cinemablend.com/new/8-Awesome-Secrets-Wes-Craven-Just-Revealed-About-Nightmare-Elm-Street-67776.html|title=8 Awesome Secrets Wes Craven Just Revealed About A Nightmare On Elm Street|author=Nick Venable|language=en}}</ref> Се појавило првото прашање: „Како да го наречам?“ Без размислување двапати, Крејвен му го дал името на манијакот на човекот што го тероризирал во [[основно училиште]]. Прототипот (барем од карактерот на негативецот) бил извесен бездомник кој го плашел Крејвен како дете. Првично, Кругер бил замислен како типичен тивок убиец како Мајкл Маерс или Џејсон Ворхис. Од самиот почеток, Крејвен го напишал сценариото со [[идеја]] дека Кругер не е само [[Сериски убиец|убиец]] манијак, туку и [[Педофилија|педофил]]. Меѓутоа, во тоа време, во [[Калифорнија]] избувнал скандал со вистински педофил, а шефовите на студиото одлучиле дека не вреди да се издигнуваат раните на жртвите и нивните роднини со потсетување на оваа трагедија. Потсетувајќи се за изборот на насловот на филмот, Крејвен веднаш ја спомeнал смртта на [[Џон Ф. Кенеди|Џон Кенеди]], кој бил убиен на [[22 ноември]] [[1963]] година во [[Далас]], [[Тексас]], на „Улица на брестовите“.<ref>{{cite web|url=https://www.rollingstone.com/movies/lists/making-of-nightmare-on-elm-street-10-best-scenes-20141030/spinning-world-20141030|title=Bedtime Stories: Behind the 10 Most Shocking 'Nightmare on Elm Street' Scenes|author=Kory Grow|date=2014-10-30|language=en|accessdate=2021-07-30|archive-date=2017-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170827041852/http://www.rollingstone.com/movies/lists/making-of-nightmare-on-elm-street-10-best-scenes-20141030/spinning-world-20141030|url-status=dead}}</ref> === Сценарио === Вес Крејвен започнал да го пишува сценариото во 1981 година, откако завршило снимањето на „Мочуришно нешто“ (''Swamp Thing''). Крејвен ја предложил идејата за филмот на неколку студија, но добил одбивања од различни причини. „[[Компанија Волт Дизни|Волт Дизни продукција]]“ била првата што покажала интерес, но раководството побарало омекнување на материјалот за да бидат насочени кон децата и тинејџерите. Тогаш самиот Вес Крејвен одбил. „Paramount Pictures“ исто така изразил желба да работи на [[проект]]от, но на крајот одбил, бидејќи концептот бил сличен на заплетот на филмот „Бегство од сон“ (''Dreamscape'') од 1984 година. Крејвен го прифатил одбивањето на студиото до срце — подоцна ги обесил сите букви во рамка на ѕидот во неговата канцеларија. Како резултат на тоа, мало независно студио „New Line Cinema“, кое дотогаш било ангажирано само за дистрибуција на филмови, го презело снимањето на филмот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://screenrant.com/nightmare-elm-street-movie-rejected-studios-why/|title=Every Major Studio Rejected A Nightmare on Elm Street: Here's Why|date=2020-04-24|work=ScreenRant|language=en-US|accessdate=2021-07-31}}</ref> Како и сликата на Фреди Кругер — многу од сценариото било инспирирано од настани од животот на Крејвен. Како на пример, тој слушнал стенкања од интимна природа, кои доаѓале од соседната [[соба]], каде што се наоѓал љубовен пар. Истото се случило и во филмот. === Изгледот на Фреди === Во просек, биле потребни 3 часа дневно за да се нанесе шминката на Фреди врз [[глумец]]от Роберт Инглунд. Првично, шминката требала да биде подетална — [[заб]]ите да биле видливи преку изгорената [[кожа]] на лицето, гној што ќе истекол од воспалените рани, а [[мозок]]от да бил видлив во некои делови од главата. Шминкерот Дејвид Б. Милер ги убедил [[автор]]ите дека таквата шминка ќе биде тешко да се спроведе на Инглунд, а употребата на кукли, како што била направена во една од сцените — кошмарот на Тина, ќе изгледа неверојатно, но овие идеи биле напуштени. Милер создал шминка врз основа на фотографии од изгореници добиени од Медицинскиот центар на Калифорнискиот универзитет. Во една од раните верзии на сценариото, Фреди носел наметка (овој детаљ е додаден во „Кошмар на Улицата на брестовите 7: Новиот кошмар“). Подоцна, идејата дошла со џемпер со пруги, кој во сценариото било црвено и жолто. Во 1982 година, во издание на „Scientific America“, Крејвен прочитал дека најтешката комбинација за човечкото око да согледа е [[Црвена боја|црвената]] и [[Зелена боја|зелената боја]]. Од самиот почеток, Крејвен сакал да му даде на Кругер уникатно [[оружје]], онакво какво што требало да биде — едноставно, лесно и евтино. Но, уште еднаш, Крејвен се свртел кон научната работа — највообичаен страв во многу древни култури — смрт од [[канџи]]те на диво животно. Режисерот се сетил како неговата [[мачка]] ги испуштила канџите, а идејата за филмот се појавила сама по себе — ракавица со сечила на прстите, иако во раните фази, наместо сечила, на неа имала [[Риби|риба]]. Првиот пат кога Инглунд ја ставил ракавицата, се исекол со сечилото. Искрите се добиени со поврзување на ракавица со [[акумулатор]] на [[автомобил]], а звукот на крцкање се слушнал од [[нож]], кој бил поминат долж дното на метална столица. Истата ракавица била искористена и на сетот на „[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]“. === Период на снимање === Снимањето траело 32 дена. Ова бил првиот сериозен проект на компанијата „New Line Cinema“ ([[Транскрипција (лингвистика)|транскр]]. Њ''у лајн синема''). Среде снимање, студиото се нашло во финансиска криза. Дистрибутерите одбиле да го финансираат филмот — глумечката и филмска екипа снимале речиси две недели без да добијат ниту еден [[Американски долар|долар]]. „New Line Cinema“ тогаш бил на работ на банкрот, но никој не го напуштил сетот.<ref>{{cite web|url=http://www.ifc.com/2014/10/15-things-you-probably-didnt-know-about-a-nightmare-on-elm-street|title=15 THINGS YOU MIGHT NOT HAVE KNOWN ABOUT A NIGHTMARE ON ELM STREET|language=en}}</ref> Веднаш било договорено сликата да биде нискобуџетна. Единствената надеж дека компанијата ќе продолжела да постои е успехот на филмот; и чекањето се исплатило. Филмот заработил околу 56 милиони долари — невиден успех за нискобуџетен филм. Филмот станал толку успешен што сè уште профитира за нејзините творци — биле снимени 7 продолженија, една телевизиска серија, [[Видеоигра|видеоигри,]] голем број [[стрип]]ови, [[Книга|книги]], играчки и други производи; римејк на филмот бил снимен во 2010 година.<ref>{{cite web|url=https://bloody-disgusting.com/news/3356108/a-nightmare-elm-street-remake-again/|title=‘A Nightmare On Elm Street’ Is Getting Remade… Again|author=Brad Miska|date=2015-08-05|language=en}}</ref> Компанијата „New Line Cinema“ на шега се нарекува „куќата што ја изгради Фреди“.<ref>{{cite web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/how-new-line-cinema-is-912458|title=How New Line Cinema Is Making a Killing in Horror|author=Borys Kit|date=2016-07-21|language=en}}</ref> Крејвен му помогнал на режисерот Шон Канингем во „Петок тринаесетти“ (''Friday the 13th''), а Канингам режирал неколку сцени во „Кошмар на Улицата на брестовите“.<ref name="house3"/> Во сцената со шамарот, глумицата Рони Блејкли (ја играла Марџ Томпсон, мајката на Ненси) случајно ја удрила Хедер Лангенкамп во лицето за време на снимањето — тие биле пријатели на сетот, па дури и отишле на шопинг заедно, прикажувајќи ги мајката и ќерката. За време на снимањето на филмот, Крејвен живеел во станот на [[Вим Вендерс]], поранешниот сопруг на Рони Блекли. === Места на снимање === Фасадата на [[куќа]]та на Тина е вилата бр. 620 на „Милвуд авењу“ (''Milwood Avenue''). Интересно, дворот каде Кругер ја бркал Тина, всушност е на спротивната страна од куќата. Внатрешните сцени, особено собата на Тина, биле снимени во специјално изградени гарнитури. Надворешноста на куќите на Ненси и Глен е снимена на улица наречена „Џенеси авењу“ (''Genesee Avenue''). Занимливо, познатата куќа во реалноста има ист број како и фиктивната — бр. 1428 (внатрешноста на Томпсонови исто така е снимена во оваа куќа). Бројот на куќата што се користи како фасада на семејната Ланцова куќа е број 1419. Оваа улица е во непосредна близина на познатиот булевар „Сансет“ (''Sunset Boulevard''). Надворешноста на полициската станица е снимена во една од библиотеките во [[Лос Анџелес]] — „Cahuenga Branch“. Мостот каде Глен и Ненси разговараат за техниките на спиење е снимен на плажата „Венис“ (''Venice Beach'') во Лос Анџелес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.movie-locations.com/movies/n/Nightmare-On-Elm-Street-1984.php|title=Filming Locations for Wes Craven's A Nightmare On Elm Street (1984), in Los Angeles.|work=The Worldwide Guide to Movie Locations|language=en|accessdate=2021-07-31}}</ref> Фасадата на фиктивната гимназија „Спрингвуд“ била вистинската гимназија „John Marshall High“, а ентериерите биле снимени во „John Burroughs Middle“. Смешно е што сцената во која Ненси оди низ училишниот ходник во потрага по Тина не е снимена како коридори на училиштето каде што се случило снимањето во реалноста: Ненси ја напушта англиската [[соба]] (бр. 104) и полека оди по ходникот, постепено забрзувајќи се. На следната сцена, таа трча зад аголот и налетува на ученичка во училиштето. Ако го погледнеме коридорот, тогаш во права линија зад глумците се наоѓа самата канцеларија од која излегува Ненси. Така, според заплетот, хероината се движи како буквата „П“: од часовите по [[англиски јазик]] до скалите што водат до подрумот, иако всушност снимањето се случило во еден долг директен коридор. Додека скалите во подрумот биле снимени на спротивниот крај од коридорот. Канцеларијата на секретарката, сместена пред канцеларијата на директорот, била искористена за снимање на фоајето на полициската станица, каде што Ненси разговара со нејзиниот [[татко]], поручник Томпсон. Канцеларијата на директорот станала кабинет на поручникот. Сцените во котларницата, како и ходникот од кошмарот на Тина на почетокот на филмот, биле снимени во „Lincoln Heights“. === Посебни ефекти === Во сцената за создавање ракавица на почетокот на филмот, улогата на Фреди ја играл мајсторот за посебни ефекти Чарлс Белардинели — тој бил единствениот кој знаел како правилно да работи со алатки и да ги поправа сечилата. За сцената на почетокот на филмот — кога Фреди се појавува во ѕидот над заспаната Ненси — се користелa спандекс-површина, а Фреди го играл Џим Дојл (мајстор за пос. ефекти).<ref name="house3"/><ref>{{cite web|url=https://www.imdb.com/title/tt0087800/fullcredits?ref_=tt_cl_sm#cast|title=Cast & Crew For A Nightmare On Elm Street (1984)|language=en|website=[[Internet Movie Database]]}}</ref> За снимање на смртта на Тина, во кое телото на девојката лета низ собата и се движи по sидовите и таванот, бил изграден посебен ротирачки сет — кога собата се вртела, глумицата ползела до следниот [[ѕид]]. Камерата била фиксирана на еден ѕид и ја следела глумицата додека се движела со собата. Снимателот бил врзан за стол, што му овозможило да ја контролира камерата додека сетот ротирал. Занимливо, во сцената кога Тина стигнува од таванот до Род, седејќи на подот, всушност, глумецот Ник Кори висел наопаку, а неговата коса била посебно стилизирана за да не се обесува. Ефектот на собата наопаку бил толку неверојатен што глумицата Аманда Вајс, која ја играла Тина, речиси веднаш имала сериозни напади на [[вртоглавица]]. Снимањето е инспирирано од филмот „Кралска венчавка“ (''Royal Wedding'') од 1951 година, првиот филм во историјата на [[кино]]то, снимен со ротирачки сетови. Крвавата фонтана од креветот на Глен е снимена во истиот ротирачки сет како и смртта на Тина. За време на снимањето на смртта на Глен, користени се околу 2,273 [[Литар|литри]] обоена вода (во улога на [[крв]]).<ref name="house3" /> Но, смртта на Тина ја предизвикала групата многу потешкотии — неопходно било да се сними сцената одеднаш. Сетот бил превртен наопаку, така што креветот бил на таванот. Потоа вклучиле силна пумпа, со помош на која обоената [[вода]] не само што се истурала, туку и се удирала под притисок — како што е прикажано во филмот. Сепак, на крајот, имало толку многу вода што филмската екипа, одржувајќи ја рамнотежата на сценографијата, повеќе не можела да ја држи како што треба; како резултат на тоа, дел од водата се пролеала низ прозорецот врз членовите на екипажот . Водата ги навлажнила жиците, а лицето што управувало со пумпата добил струен удар. Сцената со Ненси во бањата отсуствувала од сценариото (ја создал мајсторот за посебни ефекти Џим Дојл). Бањата била инсталирана над резервоарот. За време на снимањето, глумицата Хедер Лангенкамп поминала 12 часа во оваа бања, како и Дојл — каскадерот на Фреди, поточно, неговата десна рака.<ref name="house3" /> Во сцената кога Ненси е вовлечена во длабочините и публиката гледа гола девојка, хероината ја играла каскадерката Кристина Џонсон.<ref>{{cite web|url=http://totallyawesomemoviesofthe80s.blogspot.com/2013/10/a-nightmare-on-elm-street-1984.html|title=A Nightmare On Elm Street (1984)|date=2013-10-06|language=en|website=totallyawesomemoviesofthe80s}}</ref> Во една од сцените, кога Ненси бега од Фреди, глумицата ја повредила [[нога]]та — ова е забележливо кога налетува во куќи, закривувајќи се. Тогаш хероината се качува по скалите, но се заглавува во чекорите исполнети со некаква кашеста маса. Никој не знае точно што е искористено за да се создаде овој ефект. Глумицата вели: „''Тоа беше супа од печурки или нешто слично''“. Крејвен вели „овесна каша“, а снимателот Жак Хајткин тврдел дека во оваа сцена се користело [[тесто]]. Долгите [[Рака|раце]] на Фреди биле прикачени на костимот на Роберт Инглунд — во сцената во уличката зад куќата на Тина, тие биле испружени со риболовски конци (кои се користат на рибарски стап). == Надворешни врски == {{IMDb title|0087800|A Nightmare on Elm Street}}{{metacritic film|a-nightmare-on-elm-street-1984}}{{Wikiquote|A Nightmare on Elm Street (film)|A Nightmare on Elm Street}} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Слешер]] [[Категорија:Хорор филмови]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Филмови на Вес Крејвен]] [[Категорија:Филмови од 1984 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] pf3nl71wncqy6pwzslh3i37j4sd0tq1 1 1272571 5537984 4577620 2026-04-12T09:10:04Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Кошмар на Елм стрит]] на [[Разговор:Кошмар на Улицата на брестовите]] 4577331 wikitext text/x-wiki {{Сзр}} grwuoyit2h633gvkn6btn064whmp5dc 6 1272642 5537992 4577662 2026-04-12T09:13:01Z Bjankuloski06 332 5537992 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = Филмски плакат |Извор = [https://www.warnerbros.com/news/articles/2019/01/23/warner-wednesday-nightmare-elm-street Warner Bros] |Дел = / |Ниска_резолуција = Да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Кошмар на Улицата на брестовите |Намена = Илустрација |Заменливост = Нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} mn2xxe21py5c1brfaqr2nsajfs3blw9 0 1272770 5537986 5095445 2026-04-12T09:11:51Z Bjankuloski06 332 5537986 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда|editing={{plainlist| * Боб Брејди * Арлин Гарсон }}|budget=3 милиони долари|language=англиски|country={{САД}}|runtime=87 минути|released=[[1 ноември]] [[1985]] година|distributor=[[New Line Cinema]]|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|cinematography={{plainlist| * Жак Хајткин * Кристофер Тафти }}|image=ANOES2_Poster.jpg|music=Кристофер Јанг|starring={{Plainlist| * Марк Патон * Ким Маерс * Роберт Растер * Клу Куагер * Хоуп Ланг * Роберт Инглунд }}<!--- СТОП! Глумците наведени овде се оние што се наведени на плакатот, не наведувај никој друг. --->|based_on={{basedon|Characters|[[Wes Craven]]}}|writer=Дејвид Часкин|producer=Роберт Шеј|director=Џек Шолдер|caption=Плакат на филмот|gross=30 милиони долари (САД)|preceded_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите]]''|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда}}'''Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда''' ([[Англиски јазик|англиски]]: A ''Nightmare on Elm Street 2: Freddy's Revenge'') — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1985 година, во режија на Џек Шолдер, втор филм во филмската серија „Кошмар на Улицата на брестовите“ направен од компанијата „New Line Cinema“. Премиерата на филмот во [[Соединети Американски Држави|САД]] била на [[1 ноември]] [[1985]] година. Во [[Америка]], филмот заработил 30 милиони долари, од кои 3 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{cite web|url=https://avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|title=Revisiting all 8 of Freddy's nightmares, the richest of the slasher franchises|last=Fujishima|first=Kenji|date=January 14, 2016|work=[[The A.V. Club]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314153408/https://avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|archive-date=2017-03-14|access-date=April 1, 2017|url-status=live}}</ref> Главните ликови ги толкуваат Марк Патон, Ким Маерс и Роберт Раслер. Роберт Инглунд се вратил во улогата на убиецот Фреди Кругер, додека останатите ликови од претходниот филм се само споменуваат. Во споредба со претходниот дел, филмот добил значително лоши одзиви, но сепак заработил 30 милиони долари. Две години подоцна, било снимено многу поуспешно продолжение, наречено „[[Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}Филмот започнува со кошмарна сцена, која главниот јунак Џеси Волш (го глуми Марк Патон) ја гледа пред да се разбуди во својата соба со крици на ужас — училишниот автобус полека вози по [[Улица|улицата]], застанува на секоја постојка и ги испушта учениците по училишниот ден. Но одеднаш тој ја зголемува брзината, а миг подоцна автобусот со Џеси и уште две девојки се балансира над бездната. И на возачкото седиште е злобен човек што носи капа, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила наместо прсти на десната рака. Пет години по настаните од првиот филм, ново семејство се вселува во куќата број 1428 на „Улица на брестовите“. Младиот Џеси Волш секој ден ја вози на училиште шармантната девојка Лиса Вебер (Ким Маерс). На [[училиште]], Џеси има чудна врска со месниот насилник Рон Грејди (Роберт Раслер) — тие или се караат или се забавуваат. По тепачката, организирана за време на тренингот, тренерот Шнајдер (Маршал Бел) ги остава момците да ја издржат казната, правејќи склекови на спортскиот терен. Грејди му кажува на младиот човек зошто куќата на „Улица на брестовите“ не може да се продаде толку долго — според гласините, девојката што живеела таму пред него полудела откако го видела нејзиното момче, кое живеел спроти неа, како е убиен од некој манијак. Во меѓувреме, Фреди Кругер (Роберт Инглунд) почнува да го прогонува Џеси во неговите кошмари — манијакот сака да најде начин да излезе од светот на соништата и да влезе во реалноста. Тој се обидува да го контролира момчето, постепено го зазема не само неговиот [[ум]], туку и неговото тело. Додека чистат, Џеси и Лиса го наоѓаат [[Дневник|дневникот]] на Ненси. Таа зборува за таинствен маж што ја прогонува во [[сон]] и се обидува да ја убие. Џеси мисли дека полудува, а Лиса се обидува да го убеди младичот дека сè што му се случува е само сон. Но момчето сфаќа дека неговите соништа се преполни со опасност и за оние околу него. Во меѓувреме, односите на Џеси со неговиот татко се нескладни. Таинствено, миленичиња папагали избувнуваат пред целото [[семејство]]. Таткото го обвинува Џеси за она што се случило. И еден [[ден]], точно среде [[ноќ]], Џеси се наоѓа во местен [[Хомосексуалец|геј]]-бар, каде што се среќава со тренерот Шнајдер. Тренерот го носи момчето на училиште. Таму, Џеси (маѓепсан од некоја непозната сила) го убива Шнајдер. Полицијата го наоѓа Џеси целосно гол среде пат, и го носи дома. Г. Волш е сигурен дека неговиот син е на [[Дрога|дроги]]. Следното утро, кога Џеси пристигнува на училиште, дознава дека тренерот Шнајдер бил убиен од некој веднаш под училишниот туш. Лиса сака да му помогне на Џеси и го носи во котларницата каде што работел Кругер. Таа е сигурна дека нејзиниот пријател има еден вид предвидливост. Следната ноќ, младиот [[човек]] — маѓепсан со духот на манијакот — ќе ја убие својата сестра Анџела (Кристи Кларк), но Џеси успева да го спречи. Младиот човек доаѓа на забавата на Лиса, но не зборува многу. Таа мисли дека неговото отуѓување е чудно, па зборува за тоа со нејзината пријателка Кери (Сидни Волш). Лиза одлучува да биде интимна со Џеси, но Фреди повторно демне наоколу... Џеси доаѓа кај Рон и бара да го следи додека спие, но Фреди успева да излезе од телото на момчето и да го убие Рон, а потоа се обидува да стигне и до Лиса. Џеси се обидува да се бори со Фреди, а потоа манијакот почнува да ги лови гостите на забавата — скоро целото средно училиште „Спрингвуд“ собрано покрај базенот. Откако завршува со крвопролевањето, Кругер исчезнува. Лиса сфаќа дека младиот човек е жив и мора да му помогне. Џеси е внатре во ова чудовиште, и тој сè уште може да се бори за своето спасение. Лиса знае каде да го побара Фреди, но главната работа е да поверува дека само [[Страв|стравот]] му дава сила на Фреди. Кога не останува надеж, може да помогне само вистинската љубов — еден на еден со страшно чудовиште, девојката го победува Кругер, а тој исчезнува, ослободувајќи го Џеси. Следното [[утро]], Џеси и неговите пријатели се во училишниот [[автобус]]. Отпрвин му се чини дека автобусот оди премногу брзо, потсетувајќи го на кошмар, но Лиса и Кери го смируваат, велејќи дека сè е готово. Меѓутоа, во овој момент, Кругер со сечилата на десната рака ги пробива градите на Кери, а автобусот ја губи контролата и исчезнува во [[Пустина|пустината]]... == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Марк Патон |Џеси Волш |- |Роберт Инглунд |Фред „Фреди“ Кругер |- |Ким Маерс |Лиса Вебер |- |Роберт Раслер |Рон Грејди |- |Клу Гулагер |Кен Волш |- |Хоуп Ланг |Шерил Волш |- |Кристи Кларк |Анџела Волш |- |Маршал Бел |тренерот Шнајдер |- |Мелинда О. Фи |г-ѓа Вебер |- |Том Мекфаден |Еди Вебер |- |Сидни Волш |Кери Хелман |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0089686}}{{mojo title|elmst2}} [[Категорија:Филмови од 1985 година]] [[Категорија:Хорор филмови]] [[Категорија:Хорор]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] acgbr95zi7esv9lq4qo76xscvvjol75 5537987 5537986 2026-04-12T09:11:58Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Кошмар на Елм стрит 2: Фредиевата одмазда]] на [[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]] 5537986 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда|editing={{plainlist| * Боб Брејди * Арлин Гарсон }}|budget=3 милиони долари|language=англиски|country={{САД}}|runtime=87 минути|released=[[1 ноември]] [[1985]] година|distributor=[[New Line Cinema]]|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|cinematography={{plainlist| * Жак Хајткин * Кристофер Тафти }}|image=ANOES2_Poster.jpg|music=Кристофер Јанг|starring={{Plainlist| * Марк Патон * Ким Маерс * Роберт Растер * Клу Куагер * Хоуп Ланг * Роберт Инглунд }}<!--- СТОП! Глумците наведени овде се оние што се наведени на плакатот, не наведувај никој друг. --->|based_on={{basedon|Characters|[[Wes Craven]]}}|writer=Дејвид Часкин|producer=Роберт Шеј|director=Џек Шолдер|caption=Плакат на филмот|gross=30 милиони долари (САД)|preceded_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите]]''|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда}}'''Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда''' ([[Англиски јазик|англиски]]: A ''Nightmare on Elm Street 2: Freddy's Revenge'') — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1985 година, во режија на Џек Шолдер, втор филм во филмската серија „Кошмар на Улицата на брестовите“ направен од компанијата „New Line Cinema“. Премиерата на филмот во [[Соединети Американски Држави|САД]] била на [[1 ноември]] [[1985]] година. Во [[Америка]], филмот заработил 30 милиони долари, од кои 3 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{cite web|url=https://avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|title=Revisiting all 8 of Freddy's nightmares, the richest of the slasher franchises|last=Fujishima|first=Kenji|date=January 14, 2016|work=[[The A.V. Club]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314153408/https://avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|archive-date=2017-03-14|access-date=April 1, 2017|url-status=live}}</ref> Главните ликови ги толкуваат Марк Патон, Ким Маерс и Роберт Раслер. Роберт Инглунд се вратил во улогата на убиецот Фреди Кругер, додека останатите ликови од претходниот филм се само споменуваат. Во споредба со претходниот дел, филмот добил значително лоши одзиви, но сепак заработил 30 милиони долари. Две години подоцна, било снимено многу поуспешно продолжение, наречено „[[Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}Филмот започнува со кошмарна сцена, која главниот јунак Џеси Волш (го глуми Марк Патон) ја гледа пред да се разбуди во својата соба со крици на ужас — училишниот автобус полека вози по [[Улица|улицата]], застанува на секоја постојка и ги испушта учениците по училишниот ден. Но одеднаш тој ја зголемува брзината, а миг подоцна автобусот со Џеси и уште две девојки се балансира над бездната. И на возачкото седиште е злобен човек што носи капа, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила наместо прсти на десната рака. Пет години по настаните од првиот филм, ново семејство се вселува во куќата број 1428 на „Улица на брестовите“. Младиот Џеси Волш секој ден ја вози на училиште шармантната девојка Лиса Вебер (Ким Маерс). На [[училиште]], Џеси има чудна врска со месниот насилник Рон Грејди (Роберт Раслер) — тие или се караат или се забавуваат. По тепачката, организирана за време на тренингот, тренерот Шнајдер (Маршал Бел) ги остава момците да ја издржат казната, правејќи склекови на спортскиот терен. Грејди му кажува на младиот човек зошто куќата на „Улица на брестовите“ не може да се продаде толку долго — според гласините, девојката што живеела таму пред него полудела откако го видела нејзиното момче, кое живеел спроти неа, како е убиен од некој манијак. Во меѓувреме, Фреди Кругер (Роберт Инглунд) почнува да го прогонува Џеси во неговите кошмари — манијакот сака да најде начин да излезе од светот на соништата и да влезе во реалноста. Тој се обидува да го контролира момчето, постепено го зазема не само неговиот [[ум]], туку и неговото тело. Додека чистат, Џеси и Лиса го наоѓаат [[Дневник|дневникот]] на Ненси. Таа зборува за таинствен маж што ја прогонува во [[сон]] и се обидува да ја убие. Џеси мисли дека полудува, а Лиса се обидува да го убеди младичот дека сè што му се случува е само сон. Но момчето сфаќа дека неговите соништа се преполни со опасност и за оние околу него. Во меѓувреме, односите на Џеси со неговиот татко се нескладни. Таинствено, миленичиња папагали избувнуваат пред целото [[семејство]]. Таткото го обвинува Џеси за она што се случило. И еден [[ден]], точно среде [[ноќ]], Џеси се наоѓа во местен [[Хомосексуалец|геј]]-бар, каде што се среќава со тренерот Шнајдер. Тренерот го носи момчето на училиште. Таму, Џеси (маѓепсан од некоја непозната сила) го убива Шнајдер. Полицијата го наоѓа Џеси целосно гол среде пат, и го носи дома. Г. Волш е сигурен дека неговиот син е на [[Дрога|дроги]]. Следното утро, кога Џеси пристигнува на училиште, дознава дека тренерот Шнајдер бил убиен од некој веднаш под училишниот туш. Лиса сака да му помогне на Џеси и го носи во котларницата каде што работел Кругер. Таа е сигурна дека нејзиниот пријател има еден вид предвидливост. Следната ноќ, младиот [[човек]] — маѓепсан со духот на манијакот — ќе ја убие својата сестра Анџела (Кристи Кларк), но Џеси успева да го спречи. Младиот човек доаѓа на забавата на Лиса, но не зборува многу. Таа мисли дека неговото отуѓување е чудно, па зборува за тоа со нејзината пријателка Кери (Сидни Волш). Лиза одлучува да биде интимна со Џеси, но Фреди повторно демне наоколу... Џеси доаѓа кај Рон и бара да го следи додека спие, но Фреди успева да излезе од телото на момчето и да го убие Рон, а потоа се обидува да стигне и до Лиса. Џеси се обидува да се бори со Фреди, а потоа манијакот почнува да ги лови гостите на забавата — скоро целото средно училиште „Спрингвуд“ собрано покрај базенот. Откако завршува со крвопролевањето, Кругер исчезнува. Лиса сфаќа дека младиот човек е жив и мора да му помогне. Џеси е внатре во ова чудовиште, и тој сè уште може да се бори за своето спасение. Лиса знае каде да го побара Фреди, но главната работа е да поверува дека само [[Страв|стравот]] му дава сила на Фреди. Кога не останува надеж, може да помогне само вистинската љубов — еден на еден со страшно чудовиште, девојката го победува Кругер, а тој исчезнува, ослободувајќи го Џеси. Следното [[утро]], Џеси и неговите пријатели се во училишниот [[автобус]]. Отпрвин му се чини дека автобусот оди премногу брзо, потсетувајќи го на кошмар, но Лиса и Кери го смируваат, велејќи дека сè е готово. Меѓутоа, во овој момент, Кругер со сечилата на десната рака ги пробива градите на Кери, а автобусот ја губи контролата и исчезнува во [[Пустина|пустината]]... == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Марк Патон |Џеси Волш |- |Роберт Инглунд |Фред „Фреди“ Кругер |- |Ким Маерс |Лиса Вебер |- |Роберт Раслер |Рон Грејди |- |Клу Гулагер |Кен Волш |- |Хоуп Ланг |Шерил Волш |- |Кристи Кларк |Анџела Волш |- |Маршал Бел |тренерот Шнајдер |- |Мелинда О. Фи |г-ѓа Вебер |- |Том Мекфаден |Еди Вебер |- |Сидни Волш |Кери Хелман |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0089686}}{{mojo title|elmst2}} [[Категорија:Филмови од 1985 година]] [[Категорија:Хорор филмови]] [[Категорија:Хорор]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] acgbr95zi7esv9lq4qo76xscvvjol75 5538024 5537987 2026-04-12T10:56:54Z Andrew012p 85224 5538024 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда|editing={{plainlist| * Боб Брејди * Арлин Гарсон }}|budget=3 милиони долари|language=англиски|country={{САД}}|runtime=87 минути|released=[[1 ноември]] [[1985]] година|distributor=[[New Line Cinema]]|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|cinematography={{plainlist| * Жак Хајткин * Кристофер Тафти }}|image=ANOES2_Poster.jpg|music=Кристофер Јанг|starring={{Plainlist| * Марк Патон * Ким Маерс * Роберт Растер * Клу Куагер * Хоуп Ланг * Роберт Инглунд }}<!--- СТОП! Глумците наведени овде се оние што се наведени на плакатот, не наведувај никој друг. --->|based_on={{basedon|Characters|[[Wes Craven]]}}|writer=Дејвид Часкин|producer=Роберт Шеј|director=Џек Шолдер|caption=Плакат на филмот|gross=30 милиони долари (САД)|preceded_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите]]''|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда}}'''''Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда''''' ([[Англиски јазик|англиски]]: A ''Nightmare on Elm Street 2: Freddy's Revenge'') — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1985 година, во режија на Џек Шолдер, втор филм во филмската серија „Кошмар на Улицата на брестовите“ направен од компанијата „New Line Cinema“. Премиерата на филмот во [[Соединети Американски Држави|САД]] била на [[1 ноември]] [[1985]] година. Во [[Америка]], филмот заработил 30 милиони долари, од кои 3 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{cite web|url=https://avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|title=Revisiting all 8 of Freddy's nightmares, the richest of the slasher franchises|last=Fujishima|first=Kenji|date=January 14, 2016|work=[[The A.V. Club]]|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170314153408/https://avclub.com/article/revisiting-all-8-freddys-nightmares-richest-slashe-230489|archive-date=2017-03-14|access-date=April 1, 2017|url-status=live}}</ref> Главните ликови ги толкуваат Марк Патон, Ким Маерс и Роберт Раслер. Роберт Инглунд се вратил во улогата на убиецот Фреди Кругер, додека останатите ликови од претходниот филм се само споменуваат. Во споредба со претходниот дел, филмот добил значително лоши одзиви, но сепак заработил 30 милиони долари. Две години подоцна, било снимено многу поуспешно продолжение, наречено „[[Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}Филмот започнува со кошмарна сцена, која главниот јунак Џеси Волш (го глуми Марк Патон) ја гледа пред да се разбуди во својата соба со крици на ужас — училишниот автобус полека вози по [[Улица|улицата]], застанува на секоја постојка и ги испушта учениците по училишниот ден. Но одеднаш тој ја зголемува брзината, а миг подоцна автобусот со Џеси и уште две девојки се балансира над бездната. И на возачкото седиште е злобен човек што носи капа, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила наместо прсти на десната рака. Пет години по настаните од првиот филм, ново семејство се вселува во куќата број 1428 на „Улица на брестовите“. Младиот Џеси Волш секој ден ја вози на училиште шармантната девојка Лиса Вебер (Ким Маерс). На [[училиште]], Џеси има чудна врска со месниот насилник Рон Грејди (Роберт Раслер) — тие или се караат или се забавуваат. По тепачката, организирана за време на тренингот, тренерот Шнајдер (Маршал Бел) ги остава момците да ја издржат казната, правејќи склекови на спортскиот терен. Грејди му кажува на младиот човек зошто куќата на „Улица на брестовите“ не може да се продаде толку долго — според гласините, девојката што живеела таму пред него полудела откако го видела нејзиното момче, кое живеел спроти неа, како е убиен од некој манијак. Во меѓувреме, Фреди Кругер (Роберт Инглунд) почнува да го прогонува Џеси во неговите кошмари — манијакот сака да најде начин да излезе од светот на соништата и да влезе во реалноста. Тој се обидува да го контролира момчето, постепено го зазема не само неговиот [[ум]], туку и неговото тело. Додека чистат, Џеси и Лиса го наоѓаат [[Дневник|дневникот]] на Ненси. Таа зборува за таинствен маж што ја прогонува во [[сон]] и се обидува да ја убие. Џеси мисли дека полудува, а Лиса се обидува да го убеди младичот дека сè што му се случува е само сон. Но момчето сфаќа дека неговите соништа се преполни со опасност и за оние околу него. Во меѓувреме, односите на Џеси со неговиот татко се нескладни. Таинствено, миленичиња папагали избувнуваат пред целото [[семејство]]. Таткото го обвинува Џеси за она што се случило. И еден [[ден]], точно среде [[ноќ]], Џеси се наоѓа во местен [[Хомосексуалец|геј]]-бар, каде што се среќава со тренерот Шнајдер. Тренерот го носи момчето на училиште. Таму, Џеси (маѓепсан од некоја непозната сила) го убива Шнајдер. Полицијата го наоѓа Џеси целосно гол среде пат, и го носи дома. Г. Волш е сигурен дека неговиот син е на [[Дрога|дроги]]. Следното утро, кога Џеси пристигнува на училиште, дознава дека тренерот Шнајдер бил убиен од некој веднаш под училишниот туш. Лиса сака да му помогне на Џеси и го носи во котларницата каде што работел Кругер. Таа е сигурна дека нејзиниот пријател има еден вид предвидливост. Следната ноќ, младиот [[човек]] — маѓепсан со духот на манијакот — ќе ја убие својата сестра Анџела (Кристи Кларк), но Џеси успева да го спречи. Младиот човек доаѓа на забавата на Лиса, но не зборува многу. Таа мисли дека неговото отуѓување е чудно, па зборува за тоа со нејзината пријателка Кери (Сидни Волш). Лиза одлучува да биде интимна со Џеси, но Фреди повторно демне наоколу... Џеси доаѓа кај Рон и бара да го следи додека спие, но Фреди успева да излезе од телото на момчето и да го убие Рон, а потоа се обидува да стигне и до Лиса. Џеси се обидува да се бори со Фреди, а потоа манијакот почнува да ги лови гостите на забавата — скоро целото средно училиште „Спрингвуд“ собрано покрај базенот. Откако завршува со крвопролевањето, Кругер исчезнува. Лиса сфаќа дека младиот човек е жив и мора да му помогне. Џеси е внатре во ова чудовиште, и тој сè уште може да се бори за своето спасение. Лиса знае каде да го побара Фреди, но главната работа е да поверува дека само [[Страв|стравот]] му дава сила на Фреди. Кога не останува надеж, може да помогне само вистинската љубов — еден на еден со страшно чудовиште, девојката го победува Кругер, а тој исчезнува, ослободувајќи го Џеси. Следното [[утро]], Џеси и неговите пријатели се во училишниот [[автобус]]. Отпрвин му се чини дека автобусот оди премногу брзо, потсетувајќи го на кошмар, но Лиса и Кери го смируваат, велејќи дека сè е готово. Меѓутоа, во овој момент, Кругер со сечилата на десната рака ги пробива градите на Кери, а автобусот ја губи контролата и исчезнува во [[Пустина|пустината]]... == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Марк Патон |Џеси Волш |- |Роберт Инглунд |Фред „Фреди“ Кругер |- |Ким Маерс |Лиса Вебер |- |Роберт Раслер |Рон Грејди |- |Клу Гулагер |Кен Волш |- |Хоуп Ланг |Шерил Волш |- |Кристи Кларк |Анџела Волш |- |Маршал Бел |тренерот Шнајдер |- |Мелинда О. Фи |г-ѓа Вебер |- |Том Мекфаден |Еди Вебер |- |Сидни Волш |Кери Хелман |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0089686}}{{mojo title|elmst2}} [[Категорија:Филмови од 1985 година]] [[Категорија:Хорор филмови]] [[Категорија:Хорор]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] aprday0hkdp90k1k1el6eyzs9vwsxv1 1 1272772 5537989 4579622 2026-04-12T09:11:58Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Кошмар на Елм стрит 2: Фредиевата одмазда]] на [[Разговор:Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]] 4579622 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} fi9ukiti4ejqtjl9wpque6tk8asqqvm 6 1272773 5537991 4579632 2026-04-12T09:12:28Z Bjankuloski06 332 5537991 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = Филмски плакат |Извор = www.movieposterdb.com |Дел = / |Ниска_резолуција = Да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда |Намена = Илустрација |Заменливост = Нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} 047efoked970uiorw9vwl4jy59152sn 0 1272918 5537913 5474015 2026-04-11T23:13:21Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537913 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Елм стрит 3: Воини на соништата|music=Анџело Бадаламент|caption=Плакат за филмот|director=Чак Расел|producer=Роберт Шеј|screenplay={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер * Френк Дарабонт * Чак Расел }}|story={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер }}|based_on={{based on|Characters|Wes Craven}}|starring={{Plainlist| * Хедер Лангенкамп * Патриша Аркет * Лари Фишберн * Присила Појнтер * Крег Васон * Џон Саксон * Дик Кавет * Жа Жа Габор * Роберт Инглунд }}<!--СТОП! Глумците наведени овде се оние кои се наведени на постерот, ве молам немојте да наведете некој друг. Ви благодарам! -->|image=NightmareOES3.jpg|editing={{plainlist| * Тери Стоукс * Чак Вајс }}|cinematography=Рој Х. Вагнер|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|distributor=[[New Line Cinema]]|released=[[27 февруари]] [[1987]] година (САД)|runtime=96 минути|country={{САД}}|language=англиски|budget=4,3 — 4,6 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name="AFI film|57762">{{AFI film|57762}}</ref>|gross=44,8 милиони долари (САД)<ref name="The Numbers A Nightmare on Elm Street 3">{{cite web |title=A Nightmare On Elm Street 3: Dream Warriors (1987) The Numbers |url=https://m.the-numbers.com/movie/Nightmare-on-Elm-Street-3-A-Dream-Warriors |website=The Numbers |access-date=October 1, 2018}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Елм стрит 4: Господарот на соништата]]''|preceded_by=''[[Кошмар на Елм стрит 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Елм стрит 3: Воини од соништата}}'''Кошмар на Елм стрит 3: Воини на соништата''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}}) — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1987 година во режија на Чак Расел, трет филм во серијата „Кошмар на Елм стрит“ направен од компанијата „Њу лајн синема“. Премиерата на филмот била на [[27 февруари]] [[1987]] година. Во [[Соединети Американски Држави|САД]], филмот заработил 44,8 милиони долари, од кои 8,8 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0093629/|title=A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors|work=Box Office Mojo|language=en|accessdate=2021-08-04}}</ref> Хедер Лангенкамп и Роберт Инглунд се вратиле во улогите на главниот протагонист (Ненси Томпсон), односно главниот антагонист (Фреди Кругер) од првиот дел, што придонело [[филм]]от да биде најуспешен и најпопуларен кај публиката по оригиналот. Од остатокот од глумечката екипа од оригиналот, Џон Саксон исто така се вратил во улогата на таткото на Ненси, Доналд Томпсон, а останатите ликови се само споменуваат. Филмот бил многу поуспешно продолжение од „[[Кошмар на Елм стрит 2: Фредиевата одмазда]]“, а следната година го добил своето продолжение, „[[Кошмар на Елм стрит 4: Господар на соништата|Кошмар на Елм стрит 4: Господарот на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}<blockquote>„Соништа. Тие мали парчиња смрт. Колку ги мразам...“ — [[Едгар Алан По]]</blockquote>Кристен Паркер (ја глуми Патриша Аркет) е млада девојка што живее во градот Спрингвуд со својата мајка. Таа долго време има страшни соништа. Еден ден, речиси заспана, се наоѓа во стара напуштена куќа на адресата „Елм стрит, бр. 1428“. Девојката, која влегува во [[куќа]]та од љубопитност, ја гони чуден човек; лицето му е покриено со неверојатни изгореници, капа со широк обод на главата, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила на десната [[рака]]. Секојпат тој се обидува да ја убие. Сè во куќата е подредено на него: стапици, морничави слики на мртви деца, сите обиди за бегство се претвораат во ништо. Заканата од овој таинствен лудак станува сè поопиплива — Кристен се буди, стои во бањата со сечилата на раката, гледајќи како ѝ тече крвта од исечената [[вена]]. Девојкaта не може да ѝ објасни на мајка си дека го сторила тоа против своја волја, дека нејзините соништа се многу поопасни од стварноста, а г-ѓа Елејн Паркер (Брук Банди), која никогаш не обрнувала многу внимание на чудното однесување на нејзината ќерка, ја испраќа во психијатриска болница наречена „Вест хилс“. Кристен станува пациентка на психоаналитичарот д-р Нил Гордон (Крег Васон). Под негова грижа се многу [[Дете|деца]] на иста возраст како Кристен и нејзините соученици, кои исто така се измачувани од кошмари. Ненси Томпсон (Хедер Лангенкамп) успева да ја смири Кристен. Главниот лекар, д-р Елизабета Симс (Присила Појнтер), е импресионирана од способноста на девојката да работи со пациенти. Ненси пораснала, дипломирала на колеџ, се вратила во својот роден град. Таа сега прави истражувања за нарушувања на спиењето. Штом слуша за кошмарите, пристигнува во клиниката за да им помогне на друштвото. Доктор Гордон случајно го забележува лекот хипноцил во нејзината торба. Следното утро, Ненси ги запознава некои од друштвото — месечарот Филип (Бредли Грег) и претерано агресивниот Кинкејд (Кен Сајгус). Земајќи ги работите на Кристен од нејзиниот [[дом]], Ненси во својата соба наоѓа модел од „Елм стрит, бр. 1428“, и ја прогонуваат старите спомени за смртта на нејзината мајка и пријателите пред 6 години, кога била дете. Нил дознава сè за хипноцилот, експериментален психотропен [[лек]] што ги потиснува соништата. Кристен заспива во психијатриската болница, а во сон повторно се наоѓа во страшната куќа на „Елм стрит“. Фреди (Роберт Инглунд) повторно ја напаѓа девојката, но некако Ненси се наоѓа во нејзиниот сон. Таа повторно се среќава со оној што е одговорен за смртта на нејзината мајка и пријателите. Фреди се обидува да ги убие, но тие успеваат да се разбудат навреме. Ненси учи за прекрасното чудо на Кристен — уште од детството, таа може да ги вовлече другите луѓе во нејзините соништа. За време на сесијата за [[психотерапија]], Ненси ги среќава останатите тинејџери — тивкиот (вкочанет по психолошка траума) Џои (Родни Истман), смелата криминалка Тарин (Џенифер Рубин), Вил (Ира Хајден), врзан за инвалидска количка и шармантната Џенифер (Пенелопа Судроу). Д-р Гордон ја поканува Ненси во ресторан. Тие подобро се запознаваат. Нил јасно покажува интерес за Ненси. Следната жртва на Фреди е Филип. Кругер му прави прошетка во сон, го води подалеку од луѓето и го фрла момчето низ [[прозорец]]от. Друштвото е шокирано. Ненси го поканува Нил да им даде на тинејџерите хипносил. Тој се согласува, но д-р Симс е против. Убиствата следуваат едноподруго: Џенифер умира, удирајќи ја главата во [[Телевизија|телевизор]] среде [[ноќ]]. На погребот, Нил разговара со таинствена калуѓерка од „Вест хилс“, сестра Марија Елена (Нан Мартин). Таа му вели дека „немирниот дух мора да биде закопан“, а потоа исчезнува. Ненси им кажува на Нил и тинејџерите за човекот во соништата; се вика Фреди Кругер. Пред многу години, нивните родители го изгореле манијакот жив. Сега тој се одмаздува, убивајќи ги нивните деца во сон. „''Вие сте последните од децата од Елм стрит''“. Тинејџерите заспиваат за време на сесијата за терапија. Во сон, секој добива магична моќ — тие стануваат воини на соништата. Вил може да оди и тој е вистински волшебник; Кинкејд поседува натчовечка сила; Кристен станува акробатка, а Тарин станува девојка со „фатален шарм“... Фреди го зема Џои како заложник — момчето паѓа во [[кома]]. Нил и Ненси се отпуштени. Нил повторно ја среќава сестрата Марија Елена во напуштено крило на [[болница]]та. Од калуѓерката, тој ја учи [[историја]]та на појавата на Кругер во светот; излегува дека пред многу години, дури и пред војната, во овој оддел се чувале опасни криминалци, но еднаш еден од вработените по грешка бил заклучен тука — тоа била жена по име Аманда Кругер. Долго време затворениците ја криеле, а кога девојката била спасена, таа била бремена и едвај жива... И нејзиното дете подоцна пораснало и станало страшен дете-убиец. Се разјаснуваат и повеќе корисни детали: за да се стави крај на Фреди, неопходно е неговите посмртни останки да се закопаат во свет [[гроб]]. Ненси оди кај единствената личност која знае каде се скриени коските на Кругер. Но, таа не успева да открие ништо — нејзиниот татко г. Томпсон (Џон Саксон) не сака повторно да ги отвори старите рани. Нил успева да го убеди да помогне... Ненси и друштвото се групираат во сон за да завршат со Фреди еднаш засекогаш, а Нил и г. Томпсон пристигнуваат во стара депонија за [[автомобил]]и во предградието на градот... Фреди со ентузијазам го прифаќа предизвикот на тинејџерите. Користејќи ги сите фантастични способности како господар на кошмарите, тој ги разделува пријателите, правејќи го секој свој кошмар. Така, тој успева да ги убие Вил и Тарин. Нил и Томпсон ги наоѓаат посмртните останки на Кругер и се подготвуваат да ги закопаат според [[Христијанство|христијанските]] традиции. Преживеаните херои — Кинкејд, Кристен и Ненси — талкаат во сонот на Кристен додека не најдат премин кон старата котларница, каде што го наоѓаат Џои, врзан преку запалена јама и го спасуваат. Кристен и Кинкејд се караат со [[атентат]]ор, но тој одеднаш исчезнува... Јагленисаниот скелет на Кругер оживува и ги напаѓа таткото на Нил и Ненси. Доналд Томпсон е убиен од остриот раб на железен [[лим]]. Нил Гордон ја крши [[рака]]та и ја губи свеста. Ненси, Кристен, Кинкејд и Џои влегуваат во собата за [[Огледало|огледала]]. Клон на Фреди Кругер се качува врз нив од секое огледало. Но, тогаш Џои ја спасува ситуацијата; го прави она што секогаш го правел во сон — прави продорен извик, од кој сите [[Огледало|огледала]] се кршат и експлодираат. Тинејџеририте се среќни, но одеднаш Ненси го гледа [[Духови|духот]] на нејзиниот татко. Тој одлучува да се извини на својата ќерка што не ѝ поверувал и не ја спасил нејзината мајка пред 6 години. Ненси трча кон него и го гушка со големи солзи... Но, одеднаш таа паѓа со рана во стомакот; нејзиниот татко се трансформира во Кругер и ја ранува во стомакот, а Ненси вреска од болка. Кристен трча на помош, а челичната [[врата]] во собата ја дели од Џои и Кинкејд. Кругер се впушта накај Кристен, ја соборува на подот и има намера да ја убие, но Ненси го фаќа за раката со сечила и ја втурнува ракавицата во неговиот стомак. Нил Гордон излегува од заборавот, слушајќи ги криците на Ненси од светот на соништата и со тешкотии ползи до коските на Фреди. Фрлајќи ги во јамата, тој кажува [[молитва]] и го започнува погребот, истурајќи света вода врз остатоците од манијакот. Во сонот на Кристен, Кругер е прободен од стотици струи на светлина, неговото лице се топи, а потоа убиецот, завиткан во место, исчезнува во силен сјај, експлодирајќи се во прашина. Кристен, Кинкејд и Џои трчаат накај Ненси која е пред умирање. Кристен, во [[Солза|солзи]], ја заспива умирачката Ненси, која ја замолува да му каже на Нил дека го сака. Кристен ѝ го ветува ова, а потоа ги изговара негуваните зборови дека Ненси ќе остане среќен спомен и ќе живее вечно во спомените на Нил и друштвото. Сите убиени се закопани. Вил, Тарин, Ненси и нејзиниот татко почиваат во мир на „Спрингвуд семетери“. Нил е многу вознемирен и одеднаш ја забележува сестрата Марија Елена како исчезнува зад споменикот на гробиштата. Откако ја следи, Нил го открива гробот: „''Аманда Кругер, во името на Христос е сестра Марија Елена''“, и сфаќа дека разговарал со [[Духови|духот]] на мајката на убиецот Фреди Кругер. Времето минува. Нил Гордон ја напушта работата како лекар и живее тивко во предградијата на градот. Ноќе, тој спие во мирен и здрав сон, за што сведочи куклата за добри соништа, стоејќи на главата на својот [[кревет]]. Но, на бирото е модел на куќата број 1428 од „Елм стрит“. Нил продолжува да спие, но одеднаш светла се палат во [[Соба|собите]] на вториот кат од куќата за играчки... == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |[[Роберт Инглунд]] |Фред „Фреди“ Кругер |- |Патриша Аркет |Кристен Паркер |- |Џенифер Рубин |Тарин Вајт |- |Крег Васон |д-р Нил Гордон |- |Присила Појнтер |д-р Елизабета Симс |- |Џон Саксон |Доналд „Дон“ Саксон |- |Родни Истман |Џои Крусел |- |Дик Кавет |Самиот |- |Жа Жа Габор |Самата |- |Лари Фишберн |Макс Бејлс |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0093629}}{{mojo title|elmst3}}{{Rotten Tomatoes|nightmare_on_elm_street_3_a_dream_warriors}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови]] [[Категорија:Филмови од 1987 година]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Кошмар на Елм стрит (франшиза)]] [[Категорија:Хорор филмови]] 7n2vrqxktalj14p61nvfh3o5fid3jew 5537919 5537913 2026-04-12T00:00:21Z Bjankuloski06 332 5537919 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата|music=Анџело Бадаламент|caption=Плакат за филмот|director=Чак Расел|producer=Роберт Шеј|screenplay={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер * Френк Дарабонт * Чак Расел }}|story={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер }}|based_on={{based on|Characters|Wes Craven}}|starring={{Plainlist| * Хедер Лангенкамп * Патриша Аркет * Лари Фишберн * Присила Појнтер * Крег Васон * Џон Саксон * Дик Кавет * Жа Жа Габор * Роберт Инглунд }}<!--СТОП! Глумците наведени овде се оние кои се наведени на постерот, ве молам немојте да наведете некој друг. Ви благодарам! -->|image=NightmareOES3.jpg|editing={{plainlist| * Тери Стоукс * Чак Вајс }}|cinematography=Рој Х. Вагнер|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|distributor=[[New Line Cinema]]|released=[[27 февруари]] [[1987]] година (САД)|runtime=96 минути|country={{САД}}|language=англиски|budget=4,3 — 4,6 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name="AFI film|57762">{{AFI film|57762}}</ref>|gross=44,8 милиони долари (САД)<ref name="The Numbers A Nightmare on Elm Street 3">{{cite web |title=A Nightmare On Elm Street 3: Dream Warriors (1987) The Numbers |url=https://m.the-numbers.com/movie/Nightmare-on-Elm-Street-3-A-Dream-Warriors |website=The Numbers |access-date=October 1, 2018}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Брестовата улица 4: Господарот на соништата]]''|preceded_by=''[[Кошмар на Брестовата улица 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Брестовата улица 3: Воини од соништата}}'''Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}}) — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1987 година во режија на Чак Расел, трет филм во серијата „Кошмар на Брестовата улица“ направен од компанијата „Њу лајн синема“. Премиерата на филмот била на [[27 февруари]] [[1987]] година. Во [[Соединети Американски Држави|САД]], филмот заработил 44,8 милиони долари, од кои 8,8 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0093629/|title=A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors|work=Box Office Mojo|language=en|accessdate=2021-08-04}}</ref> Хедер Лангенкамп и Роберт Инглунд се вратиле во улогите на главниот протагонист (Ненси Томпсон), односно главниот антагонист (Фреди Кругер) од првиот дел, што придонело [[филм]]от да биде најуспешен и најпопуларен кај публиката по оригиналот. Од остатокот од глумечката екипа од оригиналот, Џон Саксон исто така се вратил во улогата на таткото на Ненси, Доналд Томпсон, а останатите ликови се само споменуваат. Филмот бил многу поуспешно продолжение од „[[Кошмар на Брестовата улица 2: Фредиевата одмазда]]“, а следната година го добил своето продолжение, „[[Кошмар на Брестовата улица 4: Господар на соништата|Кошмар на Брестовата улица 4: Господарот на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}<blockquote>„Соништа. Тие мали парчиња смрт. Колку ги мразам...“ — [[Едгар Алан По]]</blockquote>Кристен Паркер (ја глуми Патриша Аркет) е млада девојка што живее во градот Спрингвуд со својата мајка. Таа долго време има страшни соништа. Еден ден, речиси заспана, се наоѓа во стара напуштена куќа на адресата „Брестова улица, бр. 1428“. Девојката, која влегува во [[куќа]]та од љубопитност, ја гони чуден човек; лицето му е покриено со неверојатни изгореници, капа со широк обод на главата, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила на десната [[рака]]. Секојпат тој се обидува да ја убие. Сè во куќата е подредено на него: стапици, морничави слики на мртви деца, сите обиди за бегство се претвораат во ништо. Заканата од овој таинствен лудак станува сè поопиплива — Кристен се буди, стои во бањата со сечилата на раката, гледајќи како ѝ тече крвта од исечената [[вена]]. Девојкaта не може да ѝ објасни на мајка си дека го сторила тоа против своја волја, дека нејзините соништа се многу поопасни од стварноста, а г-ѓа Елејн Паркер (Брук Банди), која никогаш не обрнувала многу внимание на чудното однесување на нејзината ќерка, ја испраќа во психијатриска болница наречена „Вест хилс“. Кристен станува пациентка на психоаналитичарот д-р Нил Гордон (Крег Васон). Под негова грижа се многу [[Дете|деца]] на иста возраст како Кристен и нејзините соученици, кои исто така се измачувани од кошмари. Ненси Томпсон (Хедер Лангенкамп) успева да ја смири Кристен. Главниот лекар, д-р Елизабета Симс (Присила Појнтер), е импресионирана од способноста на девојката да работи со пациенти. Ненси пораснала, дипломирала на колеџ, се вратила во својот роден град. Таа сега прави истражувања за нарушувања на спиењето. Штом слуша за кошмарите, пристигнува во клиниката за да им помогне на друштвото. Доктор Гордон случајно го забележува лекот хипноцил во нејзината торба. Следното утро, Ненси ги запознава некои од друштвото — месечарот Филип (Бредли Грег) и претерано агресивниот Кинкејд (Кен Сајгус). Земајќи ги работите на Кристен од нејзиниот [[дом]], Ненси во својата соба наоѓа модел од „Брестова улица, бр. 1428“, и ја прогонуваат старите спомени за смртта на нејзината мајка и пријателите пред 6 години, кога била дете. Нил дознава сè за хипноцилот, експериментален психотропен [[лек]] што ги потиснува соништата. Кристен заспива во психијатриската болница, а во сон повторно се наоѓа во страшната куќа на „Брестовата улица“. Фреди (Роберт Инглунд) повторно ја напаѓа девојката, но некако Ненси се наоѓа во нејзиниот сон. Таа повторно се среќава со оној што е одговорен за смртта на нејзината мајка и пријателите. Фреди се обидува да ги убие, но тие успеваат да се разбудат навреме. Ненси учи за прекрасното чудо на Кристен — уште од детството, таа може да ги вовлече другите луѓе во нејзините соништа. За време на сесијата за [[психотерапија]], Ненси ги среќава останатите тинејџери — тивкиот (вкочанет по психолошка траума) Џои (Родни Истман), смелата криминалка Тарин (Џенифер Рубин), Вил (Ира Хајден), врзан за инвалидска количка и шармантната Џенифер (Пенелопа Судроу). Д-р Гордон ја поканува Ненси во ресторан. Тие подобро се запознаваат. Нил јасно покажува интерес за Ненси. Следната жртва на Фреди е Филип. Кругер му прави прошетка во сон, го води подалеку од луѓето и го фрла момчето низ [[прозорец]]от. Друштвото е шокирано. Ненси го поканува Нил да им даде на тинејџерите хипносил. Тој се согласува, но д-р Симс е против. Убиствата следуваат едноподруго: Џенифер умира, удирајќи ја главата во [[Телевизија|телевизор]] среде [[ноќ]]. На погребот, Нил разговара со таинствена калуѓерка од „Вест хилс“, сестра Марија Елена (Нан Мартин). Таа му вели дека „немирниот дух мора да биде закопан“, а потоа исчезнува. Ненси им кажува на Нил и тинејџерите за човекот во соништата; се вика Фреди Кругер. Пред многу години, нивните родители го изгореле манијакот жив. Сега тој се одмаздува, убивајќи ги нивните деца во сон. „''Вие сте последните од децата од Брестовата улица''“. Тинејџерите заспиваат за време на сесијата за терапија. Во сон, секој добива магична моќ — тие стануваат воини на соништата. Вил може да оди и тој е вистински волшебник; Кинкејд поседува натчовечка сила; Кристен станува акробатка, а Тарин станува девојка со „фатален шарм“... Фреди го зема Џои како заложник — момчето паѓа во [[кома]]. Нил и Ненси се отпуштени. Нил повторно ја среќава сестрата Марија Елена во напуштено крило на [[болница]]та. Од калуѓерката, тој ја учи [[историја]]та на појавата на Кругер во светот; излегува дека пред многу години, дури и пред војната, во овој оддел се чувале опасни криминалци, но еднаш еден од вработените по грешка бил заклучен тука — тоа била жена по име Аманда Кругер. Долго време затворениците ја криеле, а кога девојката била спасена, таа била бремена и едвај жива... И нејзиното дете подоцна пораснало и станало страшен дете-убиец. Се разјаснуваат и повеќе корисни детали: за да се стави крај на Фреди, неопходно е неговите посмртни останки да се закопаат во свет [[гроб]]. Ненси оди кај единствената личност која знае каде се скриени коските на Кругер. Но, таа не успева да открие ништо — нејзиниот татко г. Томпсон (Џон Саксон) не сака повторно да ги отвори старите рани. Нил успева да го убеди да помогне... Ненси и друштвото се групираат во сон за да завршат со Фреди еднаш засекогаш, а Нил и г. Томпсон пристигнуваат во стара депонија за [[автомобил]]и во предградието на градот... Фреди со ентузијазам го прифаќа предизвикот на тинејџерите. Користејќи ги сите фантастични способности како господар на кошмарите, тој ги разделува пријателите, правејќи го секој свој кошмар. Така, тој успева да ги убие Вил и Тарин. Нил и Томпсон ги наоѓаат посмртните останки на Кругер и се подготвуваат да ги закопаат според [[Христијанство|христијанските]] традиции. Преживеаните херои — Кинкејд, Кристен и Ненси — талкаат во сонот на Кристен додека не најдат премин кон старата котларница, каде што го наоѓаат Џои, врзан преку запалена јама и го спасуваат. Кристен и Кинкејд се караат со [[атентат]]ор, но тој одеднаш исчезнува... Јагленисаниот скелет на Кругер оживува и ги напаѓа таткото на Нил и Ненси. Доналд Томпсон е убиен од остриот раб на железен [[лим]]. Нил Гордон ја крши [[рака]]та и ја губи свеста. Ненси, Кристен, Кинкејд и Џои влегуваат во собата за [[Огледало|огледала]]. Клон на Фреди Кругер се качува врз нив од секое огледало. Но, тогаш Џои ја спасува ситуацијата; го прави она што секогаш го правел во сон — прави продорен извик, од кој сите [[Огледало|огледала]] се кршат и експлодираат. Тинејџеририте се среќни, но одеднаш Ненси го гледа [[Духови|духот]] на нејзиниот татко. Тој одлучува да се извини на својата ќерка што не ѝ поверувал и не ја спасил нејзината мајка пред 6 години. Ненси трча кон него и го гушка со големи солзи... Но, одеднаш таа паѓа со рана во стомакот; нејзиниот татко се трансформира во Кругер и ја ранува во стомакот, а Ненси вреска од болка. Кристен трча на помош, а челичната [[врата]] во собата ја дели од Џои и Кинкејд. Кругер се впушта накај Кристен, ја соборува на подот и има намера да ја убие, но Ненси го фаќа за раката со сечила и ја втурнува ракавицата во неговиот стомак. Нил Гордон излегува од заборавот, слушајќи ги криците на Ненси од светот на соништата и со тешкотии ползи до коските на Фреди. Фрлајќи ги во јамата, тој кажува [[молитва]] и го започнува погребот, истурајќи света вода врз остатоците од манијакот. Во сонот на Кристен, Кругер е прободен од стотици струи на светлина, неговото лице се топи, а потоа убиецот, завиткан во место, исчезнува во силен сјај, експлодирајќи се во прашина. Кристен, Кинкејд и Џои трчаат накај Ненси која е пред умирање. Кристен, во [[Солза|солзи]], ја заспива умирачката Ненси, која ја замолува да му каже на Нил дека го сака. Кристен ѝ го ветува ова, а потоа ги изговара негуваните зборови дека Ненси ќе остане среќен спомен и ќе живее вечно во спомените на Нил и друштвото. Сите убиени се закопани. Вил, Тарин, Ненси и нејзиниот татко почиваат во мир на „Спрингвуд семетери“. Нил е многу вознемирен и одеднаш ја забележува сестрата Марија Елена како исчезнува зад споменикот на гробиштата. Откако ја следи, Нил го открива гробот: „''Аманда Кругер, во името на Христос е сестра Марија Елена''“, и сфаќа дека разговарал со [[Духови|духот]] на мајката на убиецот Фреди Кругер. Времето минува. Нил Гордон ја напушта работата како лекар и живее тивко во предградијата на градот. Ноќе, тој спие во мирен и здрав сон, за што сведочи куклата за добри соништа, стоејќи на главата на својот [[кревет]]. Но, на бирото е модел на куќата број 1428 од „Брестова улица“. Нил продолжува да спие, но одеднаш светла се палат во [[Соба|собите]] на вториот кат од куќата за играчки... == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |[[Роберт Инглунд]] |Фред „Фреди“ Кругер |- |Патриша Аркет |Кристен Паркер |- |Џенифер Рубин |Тарин Вајт |- |Крег Васон |д-р Нил Гордон |- |Присила Појнтер |д-р Елизабета Симс |- |Џон Саксон |Доналд „Дон“ Саксон |- |Родни Истман |Џои Крусел |- |Дик Кавет |Самиот |- |Жа Жа Габор |Самата |- |Лари Фишберн |Макс Бејлс |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0093629}}{{mojo title|elmst3}}{{Rotten Tomatoes|nightmare_on_elm_street_3_a_dream_warriors}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови]] [[Категорија:Филмови од 1987 година]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Кошмар на Брестовата улица (франшиза)]] [[Категорија:Хорор филмови]] e6e9jbl7tu70yyuofif9ffk82k6nwa6 5537920 5537919 2026-04-12T00:01:33Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Кошмар на Елм стрит 3: Воини на соништата]] на [[Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата]] 5537919 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата|music=Анџело Бадаламент|caption=Плакат за филмот|director=Чак Расел|producer=Роберт Шеј|screenplay={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер * Френк Дарабонт * Чак Расел }}|story={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер }}|based_on={{based on|Characters|Wes Craven}}|starring={{Plainlist| * Хедер Лангенкамп * Патриша Аркет * Лари Фишберн * Присила Појнтер * Крег Васон * Џон Саксон * Дик Кавет * Жа Жа Габор * Роберт Инглунд }}<!--СТОП! Глумците наведени овде се оние кои се наведени на постерот, ве молам немојте да наведете некој друг. Ви благодарам! -->|image=NightmareOES3.jpg|editing={{plainlist| * Тери Стоукс * Чак Вајс }}|cinematography=Рој Х. Вагнер|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|distributor=[[New Line Cinema]]|released=[[27 февруари]] [[1987]] година (САД)|runtime=96 минути|country={{САД}}|language=англиски|budget=4,3 — 4,6 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name="AFI film|57762">{{AFI film|57762}}</ref>|gross=44,8 милиони долари (САД)<ref name="The Numbers A Nightmare on Elm Street 3">{{cite web |title=A Nightmare On Elm Street 3: Dream Warriors (1987) The Numbers |url=https://m.the-numbers.com/movie/Nightmare-on-Elm-Street-3-A-Dream-Warriors |website=The Numbers |access-date=October 1, 2018}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Брестовата улица 4: Господарот на соништата]]''|preceded_by=''[[Кошмар на Брестовата улица 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Брестовата улица 3: Воини од соништата}}'''Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}}) — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1987 година во режија на Чак Расел, трет филм во серијата „Кошмар на Брестовата улица“ направен од компанијата „Њу лајн синема“. Премиерата на филмот била на [[27 февруари]] [[1987]] година. Во [[Соединети Американски Држави|САД]], филмот заработил 44,8 милиони долари, од кои 8,8 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0093629/|title=A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors|work=Box Office Mojo|language=en|accessdate=2021-08-04}}</ref> Хедер Лангенкамп и Роберт Инглунд се вратиле во улогите на главниот протагонист (Ненси Томпсон), односно главниот антагонист (Фреди Кругер) од првиот дел, што придонело [[филм]]от да биде најуспешен и најпопуларен кај публиката по оригиналот. Од остатокот од глумечката екипа од оригиналот, Џон Саксон исто така се вратил во улогата на таткото на Ненси, Доналд Томпсон, а останатите ликови се само споменуваат. Филмот бил многу поуспешно продолжение од „[[Кошмар на Брестовата улица 2: Фредиевата одмазда]]“, а следната година го добил своето продолжение, „[[Кошмар на Брестовата улица 4: Господар на соништата|Кошмар на Брестовата улица 4: Господарот на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}<blockquote>„Соништа. Тие мали парчиња смрт. Колку ги мразам...“ — [[Едгар Алан По]]</blockquote>Кристен Паркер (ја глуми Патриша Аркет) е млада девојка што живее во градот Спрингвуд со својата мајка. Таа долго време има страшни соништа. Еден ден, речиси заспана, се наоѓа во стара напуштена куќа на адресата „Брестова улица, бр. 1428“. Девојката, која влегува во [[куќа]]та од љубопитност, ја гони чуден човек; лицето му е покриено со неверојатни изгореници, капа со широк обод на главата, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила на десната [[рака]]. Секојпат тој се обидува да ја убие. Сè во куќата е подредено на него: стапици, морничави слики на мртви деца, сите обиди за бегство се претвораат во ништо. Заканата од овој таинствен лудак станува сè поопиплива — Кристен се буди, стои во бањата со сечилата на раката, гледајќи како ѝ тече крвта од исечената [[вена]]. Девојкaта не може да ѝ објасни на мајка си дека го сторила тоа против своја волја, дека нејзините соништа се многу поопасни од стварноста, а г-ѓа Елејн Паркер (Брук Банди), која никогаш не обрнувала многу внимание на чудното однесување на нејзината ќерка, ја испраќа во психијатриска болница наречена „Вест хилс“. Кристен станува пациентка на психоаналитичарот д-р Нил Гордон (Крег Васон). Под негова грижа се многу [[Дете|деца]] на иста возраст како Кристен и нејзините соученици, кои исто така се измачувани од кошмари. Ненси Томпсон (Хедер Лангенкамп) успева да ја смири Кристен. Главниот лекар, д-р Елизабета Симс (Присила Појнтер), е импресионирана од способноста на девојката да работи со пациенти. Ненси пораснала, дипломирала на колеџ, се вратила во својот роден град. Таа сега прави истражувања за нарушувања на спиењето. Штом слуша за кошмарите, пристигнува во клиниката за да им помогне на друштвото. Доктор Гордон случајно го забележува лекот хипноцил во нејзината торба. Следното утро, Ненси ги запознава некои од друштвото — месечарот Филип (Бредли Грег) и претерано агресивниот Кинкејд (Кен Сајгус). Земајќи ги работите на Кристен од нејзиниот [[дом]], Ненси во својата соба наоѓа модел од „Брестова улица, бр. 1428“, и ја прогонуваат старите спомени за смртта на нејзината мајка и пријателите пред 6 години, кога била дете. Нил дознава сè за хипноцилот, експериментален психотропен [[лек]] што ги потиснува соништата. Кристен заспива во психијатриската болница, а во сон повторно се наоѓа во страшната куќа на „Брестовата улица“. Фреди (Роберт Инглунд) повторно ја напаѓа девојката, но некако Ненси се наоѓа во нејзиниот сон. Таа повторно се среќава со оној што е одговорен за смртта на нејзината мајка и пријателите. Фреди се обидува да ги убие, но тие успеваат да се разбудат навреме. Ненси учи за прекрасното чудо на Кристен — уште од детството, таа може да ги вовлече другите луѓе во нејзините соништа. За време на сесијата за [[психотерапија]], Ненси ги среќава останатите тинејџери — тивкиот (вкочанет по психолошка траума) Џои (Родни Истман), смелата криминалка Тарин (Џенифер Рубин), Вил (Ира Хајден), врзан за инвалидска количка и шармантната Џенифер (Пенелопа Судроу). Д-р Гордон ја поканува Ненси во ресторан. Тие подобро се запознаваат. Нил јасно покажува интерес за Ненси. Следната жртва на Фреди е Филип. Кругер му прави прошетка во сон, го води подалеку од луѓето и го фрла момчето низ [[прозорец]]от. Друштвото е шокирано. Ненси го поканува Нил да им даде на тинејџерите хипносил. Тој се согласува, но д-р Симс е против. Убиствата следуваат едноподруго: Џенифер умира, удирајќи ја главата во [[Телевизија|телевизор]] среде [[ноќ]]. На погребот, Нил разговара со таинствена калуѓерка од „Вест хилс“, сестра Марија Елена (Нан Мартин). Таа му вели дека „немирниот дух мора да биде закопан“, а потоа исчезнува. Ненси им кажува на Нил и тинејџерите за човекот во соништата; се вика Фреди Кругер. Пред многу години, нивните родители го изгореле манијакот жив. Сега тој се одмаздува, убивајќи ги нивните деца во сон. „''Вие сте последните од децата од Брестовата улица''“. Тинејџерите заспиваат за време на сесијата за терапија. Во сон, секој добива магична моќ — тие стануваат воини на соништата. Вил може да оди и тој е вистински волшебник; Кинкејд поседува натчовечка сила; Кристен станува акробатка, а Тарин станува девојка со „фатален шарм“... Фреди го зема Џои како заложник — момчето паѓа во [[кома]]. Нил и Ненси се отпуштени. Нил повторно ја среќава сестрата Марија Елена во напуштено крило на [[болница]]та. Од калуѓерката, тој ја учи [[историја]]та на појавата на Кругер во светот; излегува дека пред многу години, дури и пред војната, во овој оддел се чувале опасни криминалци, но еднаш еден од вработените по грешка бил заклучен тука — тоа била жена по име Аманда Кругер. Долго време затворениците ја криеле, а кога девојката била спасена, таа била бремена и едвај жива... И нејзиното дете подоцна пораснало и станало страшен дете-убиец. Се разјаснуваат и повеќе корисни детали: за да се стави крај на Фреди, неопходно е неговите посмртни останки да се закопаат во свет [[гроб]]. Ненси оди кај единствената личност која знае каде се скриени коските на Кругер. Но, таа не успева да открие ништо — нејзиниот татко г. Томпсон (Џон Саксон) не сака повторно да ги отвори старите рани. Нил успева да го убеди да помогне... Ненси и друштвото се групираат во сон за да завршат со Фреди еднаш засекогаш, а Нил и г. Томпсон пристигнуваат во стара депонија за [[автомобил]]и во предградието на градот... Фреди со ентузијазам го прифаќа предизвикот на тинејџерите. Користејќи ги сите фантастични способности како господар на кошмарите, тој ги разделува пријателите, правејќи го секој свој кошмар. Така, тој успева да ги убие Вил и Тарин. Нил и Томпсон ги наоѓаат посмртните останки на Кругер и се подготвуваат да ги закопаат според [[Христијанство|христијанските]] традиции. Преживеаните херои — Кинкејд, Кристен и Ненси — талкаат во сонот на Кристен додека не најдат премин кон старата котларница, каде што го наоѓаат Џои, врзан преку запалена јама и го спасуваат. Кристен и Кинкејд се караат со [[атентат]]ор, но тој одеднаш исчезнува... Јагленисаниот скелет на Кругер оживува и ги напаѓа таткото на Нил и Ненси. Доналд Томпсон е убиен од остриот раб на железен [[лим]]. Нил Гордон ја крши [[рака]]та и ја губи свеста. Ненси, Кристен, Кинкејд и Џои влегуваат во собата за [[Огледало|огледала]]. Клон на Фреди Кругер се качува врз нив од секое огледало. Но, тогаш Џои ја спасува ситуацијата; го прави она што секогаш го правел во сон — прави продорен извик, од кој сите [[Огледало|огледала]] се кршат и експлодираат. Тинејџеририте се среќни, но одеднаш Ненси го гледа [[Духови|духот]] на нејзиниот татко. Тој одлучува да се извини на својата ќерка што не ѝ поверувал и не ја спасил нејзината мајка пред 6 години. Ненси трча кон него и го гушка со големи солзи... Но, одеднаш таа паѓа со рана во стомакот; нејзиниот татко се трансформира во Кругер и ја ранува во стомакот, а Ненси вреска од болка. Кристен трча на помош, а челичната [[врата]] во собата ја дели од Џои и Кинкејд. Кругер се впушта накај Кристен, ја соборува на подот и има намера да ја убие, но Ненси го фаќа за раката со сечила и ја втурнува ракавицата во неговиот стомак. Нил Гордон излегува од заборавот, слушајќи ги криците на Ненси од светот на соништата и со тешкотии ползи до коските на Фреди. Фрлајќи ги во јамата, тој кажува [[молитва]] и го започнува погребот, истурајќи света вода врз остатоците од манијакот. Во сонот на Кристен, Кругер е прободен од стотици струи на светлина, неговото лице се топи, а потоа убиецот, завиткан во место, исчезнува во силен сјај, експлодирајќи се во прашина. Кристен, Кинкејд и Џои трчаат накај Ненси која е пред умирање. Кристен, во [[Солза|солзи]], ја заспива умирачката Ненси, која ја замолува да му каже на Нил дека го сака. Кристен ѝ го ветува ова, а потоа ги изговара негуваните зборови дека Ненси ќе остане среќен спомен и ќе живее вечно во спомените на Нил и друштвото. Сите убиени се закопани. Вил, Тарин, Ненси и нејзиниот татко почиваат во мир на „Спрингвуд семетери“. Нил е многу вознемирен и одеднаш ја забележува сестрата Марија Елена како исчезнува зад споменикот на гробиштата. Откако ја следи, Нил го открива гробот: „''Аманда Кругер, во името на Христос е сестра Марија Елена''“, и сфаќа дека разговарал со [[Духови|духот]] на мајката на убиецот Фреди Кругер. Времето минува. Нил Гордон ја напушта работата како лекар и живее тивко во предградијата на градот. Ноќе, тој спие во мирен и здрав сон, за што сведочи куклата за добри соништа, стоејќи на главата на својот [[кревет]]. Но, на бирото е модел на куќата број 1428 од „Брестова улица“. Нил продолжува да спие, но одеднаш светла се палат во [[Соба|собите]] на вториот кат од куќата за играчки... == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |[[Роберт Инглунд]] |Фред „Фреди“ Кругер |- |Патриша Аркет |Кристен Паркер |- |Џенифер Рубин |Тарин Вајт |- |Крег Васон |д-р Нил Гордон |- |Присила Појнтер |д-р Елизабета Симс |- |Џон Саксон |Доналд „Дон“ Саксон |- |Родни Истман |Џои Крусел |- |Дик Кавет |Самиот |- |Жа Жа Габор |Самата |- |Лари Фишберн |Макс Бејлс |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0093629}}{{mojo title|elmst3}}{{Rotten Tomatoes|nightmare_on_elm_street_3_a_dream_warriors}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови]] [[Категорија:Филмови од 1987 година]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Кошмар на Брестовата улица (франшиза)]] [[Категорија:Хорор филмови]] e6e9jbl7tu70yyuofif9ffk82k6nwa6 5537975 5537920 2026-04-12T09:05:58Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата]] на [[Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата]] 5537919 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата|music=Анџело Бадаламент|caption=Плакат за филмот|director=Чак Расел|producer=Роберт Шеј|screenplay={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер * Френк Дарабонт * Чак Расел }}|story={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер }}|based_on={{based on|Characters|Wes Craven}}|starring={{Plainlist| * Хедер Лангенкамп * Патриша Аркет * Лари Фишберн * Присила Појнтер * Крег Васон * Џон Саксон * Дик Кавет * Жа Жа Габор * Роберт Инглунд }}<!--СТОП! Глумците наведени овде се оние кои се наведени на постерот, ве молам немојте да наведете некој друг. Ви благодарам! -->|image=NightmareOES3.jpg|editing={{plainlist| * Тери Стоукс * Чак Вајс }}|cinematography=Рој Х. Вагнер|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|distributor=[[New Line Cinema]]|released=[[27 февруари]] [[1987]] година (САД)|runtime=96 минути|country={{САД}}|language=англиски|budget=4,3 — 4,6 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name="AFI film|57762">{{AFI film|57762}}</ref>|gross=44,8 милиони долари (САД)<ref name="The Numbers A Nightmare on Elm Street 3">{{cite web |title=A Nightmare On Elm Street 3: Dream Warriors (1987) The Numbers |url=https://m.the-numbers.com/movie/Nightmare-on-Elm-Street-3-A-Dream-Warriors |website=The Numbers |access-date=October 1, 2018}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Брестовата улица 4: Господарот на соништата]]''|preceded_by=''[[Кошмар на Брестовата улица 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Брестовата улица 3: Воини од соништата}}'''Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}}) — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1987 година во режија на Чак Расел, трет филм во серијата „Кошмар на Брестовата улица“ направен од компанијата „Њу лајн синема“. Премиерата на филмот била на [[27 февруари]] [[1987]] година. Во [[Соединети Американски Држави|САД]], филмот заработил 44,8 милиони долари, од кои 8,8 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0093629/|title=A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors|work=Box Office Mojo|language=en|accessdate=2021-08-04}}</ref> Хедер Лангенкамп и Роберт Инглунд се вратиле во улогите на главниот протагонист (Ненси Томпсон), односно главниот антагонист (Фреди Кругер) од првиот дел, што придонело [[филм]]от да биде најуспешен и најпопуларен кај публиката по оригиналот. Од остатокот од глумечката екипа од оригиналот, Џон Саксон исто така се вратил во улогата на таткото на Ненси, Доналд Томпсон, а останатите ликови се само споменуваат. Филмот бил многу поуспешно продолжение од „[[Кошмар на Брестовата улица 2: Фредиевата одмазда]]“, а следната година го добил своето продолжение, „[[Кошмар на Брестовата улица 4: Господар на соништата|Кошмар на Брестовата улица 4: Господарот на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}<blockquote>„Соништа. Тие мали парчиња смрт. Колку ги мразам...“ — [[Едгар Алан По]]</blockquote>Кристен Паркер (ја глуми Патриша Аркет) е млада девојка што живее во градот Спрингвуд со својата мајка. Таа долго време има страшни соништа. Еден ден, речиси заспана, се наоѓа во стара напуштена куќа на адресата „Брестова улица, бр. 1428“. Девојката, која влегува во [[куќа]]та од љубопитност, ја гони чуден човек; лицето му е покриено со неверојатни изгореници, капа со широк обод на главата, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила на десната [[рака]]. Секојпат тој се обидува да ја убие. Сè во куќата е подредено на него: стапици, морничави слики на мртви деца, сите обиди за бегство се претвораат во ништо. Заканата од овој таинствен лудак станува сè поопиплива — Кристен се буди, стои во бањата со сечилата на раката, гледајќи како ѝ тече крвта од исечената [[вена]]. Девојкaта не може да ѝ објасни на мајка си дека го сторила тоа против своја волја, дека нејзините соништа се многу поопасни од стварноста, а г-ѓа Елејн Паркер (Брук Банди), која никогаш не обрнувала многу внимание на чудното однесување на нејзината ќерка, ја испраќа во психијатриска болница наречена „Вест хилс“. Кристен станува пациентка на психоаналитичарот д-р Нил Гордон (Крег Васон). Под негова грижа се многу [[Дете|деца]] на иста возраст како Кристен и нејзините соученици, кои исто така се измачувани од кошмари. Ненси Томпсон (Хедер Лангенкамп) успева да ја смири Кристен. Главниот лекар, д-р Елизабета Симс (Присила Појнтер), е импресионирана од способноста на девојката да работи со пациенти. Ненси пораснала, дипломирала на колеџ, се вратила во својот роден град. Таа сега прави истражувања за нарушувања на спиењето. Штом слуша за кошмарите, пристигнува во клиниката за да им помогне на друштвото. Доктор Гордон случајно го забележува лекот хипноцил во нејзината торба. Следното утро, Ненси ги запознава некои од друштвото — месечарот Филип (Бредли Грег) и претерано агресивниот Кинкејд (Кен Сајгус). Земајќи ги работите на Кристен од нејзиниот [[дом]], Ненси во својата соба наоѓа модел од „Брестова улица, бр. 1428“, и ја прогонуваат старите спомени за смртта на нејзината мајка и пријателите пред 6 години, кога била дете. Нил дознава сè за хипноцилот, експериментален психотропен [[лек]] што ги потиснува соништата. Кристен заспива во психијатриската болница, а во сон повторно се наоѓа во страшната куќа на „Брестовата улица“. Фреди (Роберт Инглунд) повторно ја напаѓа девојката, но некако Ненси се наоѓа во нејзиниот сон. Таа повторно се среќава со оној што е одговорен за смртта на нејзината мајка и пријателите. Фреди се обидува да ги убие, но тие успеваат да се разбудат навреме. Ненси учи за прекрасното чудо на Кристен — уште од детството, таа може да ги вовлече другите луѓе во нејзините соништа. За време на сесијата за [[психотерапија]], Ненси ги среќава останатите тинејџери — тивкиот (вкочанет по психолошка траума) Џои (Родни Истман), смелата криминалка Тарин (Џенифер Рубин), Вил (Ира Хајден), врзан за инвалидска количка и шармантната Џенифер (Пенелопа Судроу). Д-р Гордон ја поканува Ненси во ресторан. Тие подобро се запознаваат. Нил јасно покажува интерес за Ненси. Следната жртва на Фреди е Филип. Кругер му прави прошетка во сон, го води подалеку од луѓето и го фрла момчето низ [[прозорец]]от. Друштвото е шокирано. Ненси го поканува Нил да им даде на тинејџерите хипносил. Тој се согласува, но д-р Симс е против. Убиствата следуваат едноподруго: Џенифер умира, удирајќи ја главата во [[Телевизија|телевизор]] среде [[ноќ]]. На погребот, Нил разговара со таинствена калуѓерка од „Вест хилс“, сестра Марија Елена (Нан Мартин). Таа му вели дека „немирниот дух мора да биде закопан“, а потоа исчезнува. Ненси им кажува на Нил и тинејџерите за човекот во соништата; се вика Фреди Кругер. Пред многу години, нивните родители го изгореле манијакот жив. Сега тој се одмаздува, убивајќи ги нивните деца во сон. „''Вие сте последните од децата од Брестовата улица''“. Тинејџерите заспиваат за време на сесијата за терапија. Во сон, секој добива магична моќ — тие стануваат воини на соништата. Вил може да оди и тој е вистински волшебник; Кинкејд поседува натчовечка сила; Кристен станува акробатка, а Тарин станува девојка со „фатален шарм“... Фреди го зема Џои како заложник — момчето паѓа во [[кома]]. Нил и Ненси се отпуштени. Нил повторно ја среќава сестрата Марија Елена во напуштено крило на [[болница]]та. Од калуѓерката, тој ја учи [[историја]]та на појавата на Кругер во светот; излегува дека пред многу години, дури и пред војната, во овој оддел се чувале опасни криминалци, но еднаш еден од вработените по грешка бил заклучен тука — тоа била жена по име Аманда Кругер. Долго време затворениците ја криеле, а кога девојката била спасена, таа била бремена и едвај жива... И нејзиното дете подоцна пораснало и станало страшен дете-убиец. Се разјаснуваат и повеќе корисни детали: за да се стави крај на Фреди, неопходно е неговите посмртни останки да се закопаат во свет [[гроб]]. Ненси оди кај единствената личност која знае каде се скриени коските на Кругер. Но, таа не успева да открие ништо — нејзиниот татко г. Томпсон (Џон Саксон) не сака повторно да ги отвори старите рани. Нил успева да го убеди да помогне... Ненси и друштвото се групираат во сон за да завршат со Фреди еднаш засекогаш, а Нил и г. Томпсон пристигнуваат во стара депонија за [[автомобил]]и во предградието на градот... Фреди со ентузијазам го прифаќа предизвикот на тинејџерите. Користејќи ги сите фантастични способности како господар на кошмарите, тој ги разделува пријателите, правејќи го секој свој кошмар. Така, тој успева да ги убие Вил и Тарин. Нил и Томпсон ги наоѓаат посмртните останки на Кругер и се подготвуваат да ги закопаат според [[Христијанство|христијанските]] традиции. Преживеаните херои — Кинкејд, Кристен и Ненси — талкаат во сонот на Кристен додека не најдат премин кон старата котларница, каде што го наоѓаат Џои, врзан преку запалена јама и го спасуваат. Кристен и Кинкејд се караат со [[атентат]]ор, но тој одеднаш исчезнува... Јагленисаниот скелет на Кругер оживува и ги напаѓа таткото на Нил и Ненси. Доналд Томпсон е убиен од остриот раб на железен [[лим]]. Нил Гордон ја крши [[рака]]та и ја губи свеста. Ненси, Кристен, Кинкејд и Џои влегуваат во собата за [[Огледало|огледала]]. Клон на Фреди Кругер се качува врз нив од секое огледало. Но, тогаш Џои ја спасува ситуацијата; го прави она што секогаш го правел во сон — прави продорен извик, од кој сите [[Огледало|огледала]] се кршат и експлодираат. Тинејџеририте се среќни, но одеднаш Ненси го гледа [[Духови|духот]] на нејзиниот татко. Тој одлучува да се извини на својата ќерка што не ѝ поверувал и не ја спасил нејзината мајка пред 6 години. Ненси трча кон него и го гушка со големи солзи... Но, одеднаш таа паѓа со рана во стомакот; нејзиниот татко се трансформира во Кругер и ја ранува во стомакот, а Ненси вреска од болка. Кристен трча на помош, а челичната [[врата]] во собата ја дели од Џои и Кинкејд. Кругер се впушта накај Кристен, ја соборува на подот и има намера да ја убие, но Ненси го фаќа за раката со сечила и ја втурнува ракавицата во неговиот стомак. Нил Гордон излегува од заборавот, слушајќи ги криците на Ненси од светот на соништата и со тешкотии ползи до коските на Фреди. Фрлајќи ги во јамата, тој кажува [[молитва]] и го започнува погребот, истурајќи света вода врз остатоците од манијакот. Во сонот на Кристен, Кругер е прободен од стотици струи на светлина, неговото лице се топи, а потоа убиецот, завиткан во место, исчезнува во силен сјај, експлодирајќи се во прашина. Кристен, Кинкејд и Џои трчаат накај Ненси која е пред умирање. Кристен, во [[Солза|солзи]], ја заспива умирачката Ненси, која ја замолува да му каже на Нил дека го сака. Кристен ѝ го ветува ова, а потоа ги изговара негуваните зборови дека Ненси ќе остане среќен спомен и ќе живее вечно во спомените на Нил и друштвото. Сите убиени се закопани. Вил, Тарин, Ненси и нејзиниот татко почиваат во мир на „Спрингвуд семетери“. Нил е многу вознемирен и одеднаш ја забележува сестрата Марија Елена како исчезнува зад споменикот на гробиштата. Откако ја следи, Нил го открива гробот: „''Аманда Кругер, во името на Христос е сестра Марија Елена''“, и сфаќа дека разговарал со [[Духови|духот]] на мајката на убиецот Фреди Кругер. Времето минува. Нил Гордон ја напушта работата како лекар и живее тивко во предградијата на градот. Ноќе, тој спие во мирен и здрав сон, за што сведочи куклата за добри соништа, стоејќи на главата на својот [[кревет]]. Но, на бирото е модел на куќата број 1428 од „Брестова улица“. Нил продолжува да спие, но одеднаш светла се палат во [[Соба|собите]] на вториот кат од куќата за играчки... == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |[[Роберт Инглунд]] |Фред „Фреди“ Кругер |- |Патриша Аркет |Кристен Паркер |- |Џенифер Рубин |Тарин Вајт |- |Крег Васон |д-р Нил Гордон |- |Присила Појнтер |д-р Елизабета Симс |- |Џон Саксон |Доналд „Дон“ Саксон |- |Родни Истман |Џои Крусел |- |Дик Кавет |Самиот |- |Жа Жа Габор |Самата |- |Лари Фишберн |Макс Бејлс |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0093629}}{{mojo title|elmst3}}{{Rotten Tomatoes|nightmare_on_elm_street_3_a_dream_warriors}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови]] [[Категорија:Филмови од 1987 година]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Кошмар на Брестовата улица (франшиза)]] [[Категорија:Хорор филмови]] e6e9jbl7tu70yyuofif9ffk82k6nwa6 5537980 5537975 2026-04-12T09:07:38Z Bjankuloski06 332 5537980 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата|music=Анџело Бадаламент|caption=Плакат за филмот|director=Чак Расел|producer=Роберт Шеј|screenplay={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер * Френк Дарабонт * Чак Расел }}|story={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер }}|based_on={{based on|Characters|Wes Craven}}|starring={{Plainlist| * Хедер Лангенкамп * Патриша Аркет * Лари Фишберн * Присила Појнтер * Крег Васон * Џон Саксон * Дик Кавет * Жа Жа Габор * Роберт Инглунд }}<!--СТОП! Глумците наведени овде се оние кои се наведени на постерот, ве молам немојте да наведете некој друг. Ви благодарам! -->|image=NightmareOES3.jpg|editing={{plainlist| * Тери Стоукс * Чак Вајс }}|cinematography=Рој Х. Вагнер|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|distributor=[[New Line Cinema]]|released=[[27 февруари]] [[1987]] година (САД)|runtime=96 минути|country={{САД}}|language=англиски|budget=4,3 — 4,6 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name="AFI film|57762">{{AFI film|57762}}</ref>|gross=44,8 милиони долари (САД)<ref name="The Numbers A Nightmare on Elm Street 3">{{cite web |title=A Nightmare On Elm Street 3: Dream Warriors (1987) The Numbers |url=https://m.the-numbers.com/movie/Nightmare-on-Elm-Street-3-A-Dream-Warriors |website=The Numbers |access-date=October 1, 2018}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господарот на соништата]]''|preceded_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини од соништата}}'''Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}}) — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1987 година во режија на Чак Расел, трет филм во серијата „Кошмар на Улицата на брестовите“ направен од компанијата „Њу лајн синема“. Премиерата на филмот била на [[27 февруари]] [[1987]] година. Во [[Соединети Американски Држави|САД]], филмот заработил 44,8 милиони долари, од кои 8,8 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0093629/|title=A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors|work=Box Office Mojo|language=en|accessdate=2021-08-04}}</ref> Хедер Лангенкамп и Роберт Инглунд се вратиле во улогите на главниот протагонист (Ненси Томпсон), односно главниот антагонист (Фреди Кругер) од првиот дел, што придонело [[филм]]от да биде најуспешен и најпопуларен кај публиката по оригиналот. Од остатокот од глумечката екипа од оригиналот, Џон Саксон исто така се вратил во улогата на таткото на Ненси, Доналд Томпсон, а останатите ликови се само споменуваат. Филмот бил многу поуспешно продолжение од „[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]“, а следната година го добил своето продолжение, „[[Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господар на соништата|Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господарот на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}<blockquote>„Соништа. Тие мали парчиња смрт. Колку ги мразам...“ — [[Едгар Алан По]]</blockquote>Кристен Паркер (ја глуми Патриша Аркет) е млада девојка што живее во градот Спрингвуд со својата мајка. Таа долго време има страшни соништа. Еден ден, речиси заспана, се наоѓа во стара напуштена куќа на адресата „Улица на брестовите, бр. 1428“. Девојката, која влегува во [[куќа]]та од љубопитност, ја гони чуден човек; лицето му е покриено со неверојатни изгореници, капа со широк обод на главата, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила на десната [[рака]]. Секојпат тој се обидува да ја убие. Сè во куќата е подредено на него: стапици, морничави слики на мртви деца, сите обиди за бегство се претвораат во ништо. Заканата од овој таинствен лудак станува сè поопиплива — Кристен се буди, стои во бањата со сечилата на раката, гледајќи како ѝ тече крвта од исечената [[вена]]. Девојкaта не може да ѝ објасни на мајка си дека го сторила тоа против своја волја, дека нејзините соништа се многу поопасни од стварноста, а г-ѓа Елејн Паркер (Брук Банди), која никогаш не обрнувала многу внимание на чудното однесување на нејзината ќерка, ја испраќа во психијатриска болница наречена „Вест хилс“. Кристен станува пациентка на психоаналитичарот д-р Нил Гордон (Крег Васон). Под негова грижа се многу [[Дете|деца]] на иста возраст како Кристен и нејзините соученици, кои исто така се измачувани од кошмари. Ненси Томпсон (Хедер Лангенкамп) успева да ја смири Кристен. Главниот лекар, д-р Елизабета Симс (Присила Појнтер), е импресионирана од способноста на девојката да работи со пациенти. Ненси пораснала, дипломирала на колеџ, се вратила во својот роден град. Таа сега прави истражувања за нарушувања на спиењето. Штом слуша за кошмарите, пристигнува во клиниката за да им помогне на друштвото. Доктор Гордон случајно го забележува лекот хипноцил во нејзината торба. Следното утро, Ненси ги запознава некои од друштвото — месечарот Филип (Бредли Грег) и претерано агресивниот Кинкејд (Кен Сајгус). Земајќи ги работите на Кристен од нејзиниот [[дом]], Ненси во својата соба наоѓа модел од „Улица на брестовите, бр. 1428“, и ја прогонуваат старите спомени за смртта на нејзината мајка и пријателите пред 6 години, кога била дете. Нил дознава сè за хипноцилот, експериментален психотропен [[лек]] што ги потиснува соништата. Кристен заспива во психијатриската болница, а во сон повторно се наоѓа во страшната куќа на „Улицата на брестовите“. Фреди (Роберт Инглунд) повторно ја напаѓа девојката, но некако Ненси се наоѓа во нејзиниот сон. Таа повторно се среќава со оној што е одговорен за смртта на нејзината мајка и пријателите. Фреди се обидува да ги убие, но тие успеваат да се разбудат навреме. Ненси учи за прекрасното чудо на Кристен — уште од детството, таа може да ги вовлече другите луѓе во нејзините соништа. За време на сесијата за [[психотерапија]], Ненси ги среќава останатите тинејџери — тивкиот (вкочанет по психолошка траума) Џои (Родни Истман), смелата криминалка Тарин (Џенифер Рубин), Вил (Ира Хајден), врзан за инвалидска количка и шармантната Џенифер (Пенелопа Судроу). Д-р Гордон ја поканува Ненси во ресторан. Тие подобро се запознаваат. Нил јасно покажува интерес за Ненси. Следната жртва на Фреди е Филип. Кругер му прави прошетка во сон, го води подалеку од луѓето и го фрла момчето низ [[прозорец]]от. Друштвото е шокирано. Ненси го поканува Нил да им даде на тинејџерите хипносил. Тој се согласува, но д-р Симс е против. Убиствата следуваат едноподруго: Џенифер умира, удирајќи ја главата во [[Телевизија|телевизор]] среде [[ноќ]]. На погребот, Нил разговара со таинствена калуѓерка од „Вест хилс“, сестра Марија Елена (Нан Мартин). Таа му вели дека „немирниот дух мора да биде закопан“, а потоа исчезнува. Ненси им кажува на Нил и тинејџерите за човекот во соништата; се вика Фреди Кругер. Пред многу години, нивните родители го изгореле манијакот жив. Сега тој се одмаздува, убивајќи ги нивните деца во сон. „''Вие сте последните од децата од Улицата на брестовите''“. Тинејџерите заспиваат за време на сесијата за терапија. Во сон, секој добива магична моќ — тие стануваат воини на соништата. Вил може да оди и тој е вистински волшебник; Кинкејд поседува натчовечка сила; Кристен станува акробатка, а Тарин станува девојка со „фатален шарм“... Фреди го зема Џои како заложник — момчето паѓа во [[кома]]. Нил и Ненси се отпуштени. Нил повторно ја среќава сестрата Марија Елена во напуштено крило на [[болница]]та. Од калуѓерката, тој ја учи [[историја]]та на појавата на Кругер во светот; излегува дека пред многу години, дури и пред војната, во овој оддел се чувале опасни криминалци, но еднаш еден од вработените по грешка бил заклучен тука — тоа била жена по име Аманда Кругер. Долго време затворениците ја криеле, а кога девојката била спасена, таа била бремена и едвај жива... И нејзиното дете подоцна пораснало и станало страшен дете-убиец. Се разјаснуваат и повеќе корисни детали: за да се стави крај на Фреди, неопходно е неговите посмртни останки да се закопаат во свет [[гроб]]. Ненси оди кај единствената личност која знае каде се скриени коските на Кругер. Но, таа не успева да открие ништо — нејзиниот татко г. Томпсон (Џон Саксон) не сака повторно да ги отвори старите рани. Нил успева да го убеди да помогне... Ненси и друштвото се групираат во сон за да завршат со Фреди еднаш засекогаш, а Нил и г. Томпсон пристигнуваат во стара депонија за [[автомобил]]и во предградието на градот... Фреди со ентузијазам го прифаќа предизвикот на тинејџерите. Користејќи ги сите фантастични способности како господар на кошмарите, тој ги разделува пријателите, правејќи го секој свој кошмар. Така, тој успева да ги убие Вил и Тарин. Нил и Томпсон ги наоѓаат посмртните останки на Кругер и се подготвуваат да ги закопаат според [[Христијанство|христијанските]] традиции. Преживеаните херои — Кинкејд, Кристен и Ненси — талкаат во сонот на Кристен додека не најдат премин кон старата котларница, каде што го наоѓаат Џои, врзан преку запалена јама и го спасуваат. Кристен и Кинкејд се караат со [[атентат]]ор, но тој одеднаш исчезнува... Јагленисаниот скелет на Кругер оживува и ги напаѓа таткото на Нил и Ненси. Доналд Томпсон е убиен од остриот раб на железен [[лим]]. Нил Гордон ја крши [[рака]]та и ја губи свеста. Ненси, Кристен, Кинкејд и Џои влегуваат во собата за [[Огледало|огледала]]. Клон на Фреди Кругер се качува врз нив од секое огледало. Но, тогаш Џои ја спасува ситуацијата; го прави она што секогаш го правел во сон — прави продорен извик, од кој сите [[Огледало|огледала]] се кршат и експлодираат. Тинејџеририте се среќни, но одеднаш Ненси го гледа [[Духови|духот]] на нејзиниот татко. Тој одлучува да се извини на својата ќерка што не ѝ поверувал и не ја спасил нејзината мајка пред 6 години. Ненси трча кон него и го гушка со големи солзи... Но, одеднаш таа паѓа со рана во стомакот; нејзиниот татко се трансформира во Кругер и ја ранува во стомакот, а Ненси вреска од болка. Кристен трча на помош, а челичната [[врата]] во собата ја дели од Џои и Кинкејд. Кругер се впушта накај Кристен, ја соборува на подот и има намера да ја убие, но Ненси го фаќа за раката со сечила и ја втурнува ракавицата во неговиот стомак. Нил Гордон излегува од заборавот, слушајќи ги криците на Ненси од светот на соништата и со тешкотии ползи до коските на Фреди. Фрлајќи ги во јамата, тој кажува [[молитва]] и го започнува погребот, истурајќи света вода врз остатоците од манијакот. Во сонот на Кристен, Кругер е прободен од стотици струи на светлина, неговото лице се топи, а потоа убиецот, завиткан во место, исчезнува во силен сјај, експлодирајќи се во прашина. Кристен, Кинкејд и Џои трчаат накај Ненси која е пред умирање. Кристен, во [[Солза|солзи]], ја заспива умирачката Ненси, која ја замолува да му каже на Нил дека го сака. Кристен ѝ го ветува ова, а потоа ги изговара негуваните зборови дека Ненси ќе остане среќен спомен и ќе живее вечно во спомените на Нил и друштвото. Сите убиени се закопани. Вил, Тарин, Ненси и нејзиниот татко почиваат во мир на „Спрингвуд семетери“. Нил е многу вознемирен и одеднаш ја забележува сестрата Марија Елена како исчезнува зад споменикот на гробиштата. Откако ја следи, Нил го открива гробот: „''Аманда Кругер, во името на Христос е сестра Марија Елена''“, и сфаќа дека разговарал со [[Духови|духот]] на мајката на убиецот Фреди Кругер. Времето минува. Нил Гордон ја напушта работата како лекар и живее тивко во предградијата на градот. Ноќе, тој спие во мирен и здрав сон, за што сведочи куклата за добри соништа, стоејќи на главата на својот [[кревет]]. Но, на бирото е модел на куќата број 1428 од „Улицаф на брестовите“. Нил продолжува да спие, но одеднаш светла се палат во [[Соба|собите]] на вториот кат од куќата за играчки... == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |[[Роберт Инглунд]] |Фред „Фреди“ Кругер |- |Патриша Аркет |Кристен Паркер |- |Џенифер Рубин |Тарин Вајт |- |Крег Васон |д-р Нил Гордон |- |Присила Појнтер |д-р Елизабета Симс |- |Џон Саксон |Доналд „Дон“ Саксон |- |Родни Истман |Џои Крусел |- |Дик Кавет |Самиот |- |Жа Жа Габор |Самата |- |Лари Фишберн |Макс Бејлс |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0093629}}{{mojo title|elmst3}}{{Rotten Tomatoes|nightmare_on_elm_street_3_a_dream_warriors}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови]] [[Категорија:Филмови од 1987 година]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] [[Категорија:Хорор филмови]] j71rcr67riqe0q6w1a01k1nzgrbsw8t 5538023 5537980 2026-04-12T10:56:30Z Andrew012p 85224 5538023 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата|music=Анџело Бадаламент|caption=Плакат за филмот|director=Чак Расел|producer=Роберт Шеј|screenplay={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер * Френк Дарабонт * Чак Расел }}|story={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер }}|based_on={{based on|Characters|Wes Craven}}|starring={{Plainlist| * Хедер Лангенкамп * Патриша Аркет * Лари Фишберн * Присила Појнтер * Крег Васон * Џон Саксон * Дик Кавет * Жа Жа Габор * Роберт Инглунд }}<!--СТОП! Глумците наведени овде се оние кои се наведени на постерот, ве молам немојте да наведете некој друг. Ви благодарам! -->|image=NightmareOES3.jpg|editing={{plainlist| * Тери Стоукс * Чак Вајс }}|cinematography=Рој Х. Вагнер|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|distributor=[[New Line Cinema]]|released=[[27 февруари]] [[1987]] година (САД)|runtime=96 минути|country={{САД}}|language=англиски|budget=4,3 — 4,6 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name="AFI film|57762">{{AFI film|57762}}</ref>|gross=44,8 милиони долари (САД)<ref name="The Numbers A Nightmare on Elm Street 3">{{cite web |title=A Nightmare On Elm Street 3: Dream Warriors (1987) The Numbers |url=https://m.the-numbers.com/movie/Nightmare-on-Elm-Street-3-A-Dream-Warriors |website=The Numbers |access-date=October 1, 2018}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господарот на соништата]]''|preceded_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини од соништата}}'''''Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата''''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}}) — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1987 година во режија на Чак Расел, трет филм во серијата „Кошмар на Улицата на брестовите“ направен од компанијата „Њу лајн синема“. Премиерата на филмот била на [[27 февруари]] [[1987]] година. Во [[Соединети Американски Држави|САД]], филмот заработил 44,8 милиони долари, од кои 8,8 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0093629/|title=A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors|work=Box Office Mojo|language=en|accessdate=2021-08-04}}</ref> Хедер Лангенкамп и Роберт Инглунд се вратиле во улогите на главниот протагонист (Ненси Томпсон), односно главниот антагонист (Фреди Кругер) од првиот дел, што придонело [[филм]]от да биде најуспешен и најпопуларен кај публиката по оригиналот. Од остатокот од глумечката екипа од оригиналот, Џон Саксон исто така се вратил во улогата на таткото на Ненси, Доналд Томпсон, а останатите ликови се само споменуваат. Филмот бил многу поуспешно продолжение од „[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]“, а следната година го добил своето продолжение, „[[Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господар на соништата|Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господарот на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}<blockquote>„Соништа. Тие мали парчиња смрт. Колку ги мразам...“ — [[Едгар Алан По]]</blockquote>Кристен Паркер (ја глуми Патриша Аркет) е млада девојка што живее во градот Спрингвуд со својата мајка. Таа долго време има страшни соништа. Еден ден, речиси заспана, се наоѓа во стара напуштена куќа на адресата „Улица на брестовите, бр. 1428“. Девојката, која влегува во [[куќа]]та од љубопитност, ја гони чуден човек; лицето му е покриено со неверојатни изгореници, капа со широк обод на главата, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила на десната [[рака]]. Секојпат тој се обидува да ја убие. Сè во куќата е подредено на него: стапици, морничави слики на мртви деца, сите обиди за бегство се претвораат во ништо. Заканата од овој таинствен лудак станува сè поопиплива — Кристен се буди, стои во бањата со сечилата на раката, гледајќи како ѝ тече крвта од исечената [[вена]]. Девојкaта не може да ѝ објасни на мајка си дека го сторила тоа против своја волја, дека нејзините соништа се многу поопасни од стварноста, а г-ѓа Елејн Паркер (Брук Банди), која никогаш не обрнувала многу внимание на чудното однесување на нејзината ќерка, ја испраќа во психијатриска болница наречена „Вест хилс“. Кристен станува пациентка на психоаналитичарот д-р Нил Гордон (Крег Васон). Под негова грижа се многу [[Дете|деца]] на иста возраст како Кристен и нејзините соученици, кои исто така се измачувани од кошмари. Ненси Томпсон (Хедер Лангенкамп) успева да ја смири Кристен. Главниот лекар, д-р Елизабета Симс (Присила Појнтер), е импресионирана од способноста на девојката да работи со пациенти. Ненси пораснала, дипломирала на колеџ, се вратила во својот роден град. Таа сега прави истражувања за нарушувања на спиењето. Штом слуша за кошмарите, пристигнува во клиниката за да им помогне на друштвото. Доктор Гордон случајно го забележува лекот хипноцил во нејзината торба. Следното утро, Ненси ги запознава некои од друштвото — месечарот Филип (Бредли Грег) и претерано агресивниот Кинкејд (Кен Сајгус). Земајќи ги работите на Кристен од нејзиниот [[дом]], Ненси во својата соба наоѓа модел од „Улица на брестовите, бр. 1428“, и ја прогонуваат старите спомени за смртта на нејзината мајка и пријателите пред 6 години, кога била дете. Нил дознава сè за хипноцилот, експериментален психотропен [[лек]] што ги потиснува соништата. Кристен заспива во психијатриската болница, а во сон повторно се наоѓа во страшната куќа на „Улицата на брестовите“. Фреди (Роберт Инглунд) повторно ја напаѓа девојката, но некако Ненси се наоѓа во нејзиниот сон. Таа повторно се среќава со оној што е одговорен за смртта на нејзината мајка и пријателите. Фреди се обидува да ги убие, но тие успеваат да се разбудат навреме. Ненси учи за прекрасното чудо на Кристен — уште од детството, таа може да ги вовлече другите луѓе во нејзините соништа. За време на сесијата за [[психотерапија]], Ненси ги среќава останатите тинејџери — тивкиот (вкочанет по психолошка траума) Џои (Родни Истман), смелата криминалка Тарин (Џенифер Рубин), Вил (Ира Хајден), врзан за инвалидска количка и шармантната Џенифер (Пенелопа Судроу). Д-р Гордон ја поканува Ненси во ресторан. Тие подобро се запознаваат. Нил јасно покажува интерес за Ненси. Следната жртва на Фреди е Филип. Кругер му прави прошетка во сон, го води подалеку од луѓето и го фрла момчето низ [[прозорец]]от. Друштвото е шокирано. Ненси го поканува Нил да им даде на тинејџерите хипносил. Тој се согласува, но д-р Симс е против. Убиствата следуваат едноподруго: Џенифер умира, удирајќи ја главата во [[Телевизија|телевизор]] среде [[ноќ]]. На погребот, Нил разговара со таинствена калуѓерка од „Вест хилс“, сестра Марија Елена (Нан Мартин). Таа му вели дека „немирниот дух мора да биде закопан“, а потоа исчезнува. Ненси им кажува на Нил и тинејџерите за човекот во соништата; се вика Фреди Кругер. Пред многу години, нивните родители го изгореле манијакот жив. Сега тој се одмаздува, убивајќи ги нивните деца во сон. „''Вие сте последните од децата од Улицата на брестовите''“. Тинејџерите заспиваат за време на сесијата за терапија. Во сон, секој добива магична моќ — тие стануваат воини на соништата. Вил може да оди и тој е вистински волшебник; Кинкејд поседува натчовечка сила; Кристен станува акробатка, а Тарин станува девојка со „фатален шарм“... Фреди го зема Џои како заложник — момчето паѓа во [[кома]]. Нил и Ненси се отпуштени. Нил повторно ја среќава сестрата Марија Елена во напуштено крило на [[болница]]та. Од калуѓерката, тој ја учи [[историја]]та на појавата на Кругер во светот; излегува дека пред многу години, дури и пред војната, во овој оддел се чувале опасни криминалци, но еднаш еден од вработените по грешка бил заклучен тука — тоа била жена по име Аманда Кругер. Долго време затворениците ја криеле, а кога девојката била спасена, таа била бремена и едвај жива... И нејзиното дете подоцна пораснало и станало страшен дете-убиец. Се разјаснуваат и повеќе корисни детали: за да се стави крај на Фреди, неопходно е неговите посмртни останки да се закопаат во свет [[гроб]]. Ненси оди кај единствената личност која знае каде се скриени коските на Кругер. Но, таа не успева да открие ништо — нејзиниот татко г. Томпсон (Џон Саксон) не сака повторно да ги отвори старите рани. Нил успева да го убеди да помогне... Ненси и друштвото се групираат во сон за да завршат со Фреди еднаш засекогаш, а Нил и г. Томпсон пристигнуваат во стара депонија за [[автомобил]]и во предградието на градот... Фреди со ентузијазам го прифаќа предизвикот на тинејџерите. Користејќи ги сите фантастични способности како господар на кошмарите, тој ги разделува пријателите, правејќи го секој свој кошмар. Така, тој успева да ги убие Вил и Тарин. Нил и Томпсон ги наоѓаат посмртните останки на Кругер и се подготвуваат да ги закопаат според [[Христијанство|христијанските]] традиции. Преживеаните херои — Кинкејд, Кристен и Ненси — талкаат во сонот на Кристен додека не најдат премин кон старата котларница, каде што го наоѓаат Џои, врзан преку запалена јама и го спасуваат. Кристен и Кинкејд се караат со [[атентат]]ор, но тој одеднаш исчезнува... Јагленисаниот скелет на Кругер оживува и ги напаѓа таткото на Нил и Ненси. Доналд Томпсон е убиен од остриот раб на железен [[лим]]. Нил Гордон ја крши [[рака]]та и ја губи свеста. Ненси, Кристен, Кинкејд и Џои влегуваат во собата за [[Огледало|огледала]]. Клон на Фреди Кругер се качува врз нив од секое огледало. Но, тогаш Џои ја спасува ситуацијата; го прави она што секогаш го правел во сон — прави продорен извик, од кој сите [[Огледало|огледала]] се кршат и експлодираат. Тинејџеририте се среќни, но одеднаш Ненси го гледа [[Духови|духот]] на нејзиниот татко. Тој одлучува да се извини на својата ќерка што не ѝ поверувал и не ја спасил нејзината мајка пред 6 години. Ненси трча кон него и го гушка со големи солзи... Но, одеднаш таа паѓа со рана во стомакот; нејзиниот татко се трансформира во Кругер и ја ранува во стомакот, а Ненси вреска од болка. Кристен трча на помош, а челичната [[врата]] во собата ја дели од Џои и Кинкејд. Кругер се впушта накај Кристен, ја соборува на подот и има намера да ја убие, но Ненси го фаќа за раката со сечила и ја втурнува ракавицата во неговиот стомак. Нил Гордон излегува од заборавот, слушајќи ги криците на Ненси од светот на соништата и со тешкотии ползи до коските на Фреди. Фрлајќи ги во јамата, тој кажува [[молитва]] и го започнува погребот, истурајќи света вода врз остатоците од манијакот. Во сонот на Кристен, Кругер е прободен од стотици струи на светлина, неговото лице се топи, а потоа убиецот, завиткан во место, исчезнува во силен сјај, експлодирајќи се во прашина. Кристен, Кинкејд и Џои трчаат накај Ненси која е пред умирање. Кристен, во [[Солза|солзи]], ја заспива умирачката Ненси, која ја замолува да му каже на Нил дека го сака. Кристен ѝ го ветува ова, а потоа ги изговара негуваните зборови дека Ненси ќе остане среќен спомен и ќе живее вечно во спомените на Нил и друштвото. Сите убиени се закопани. Вил, Тарин, Ненси и нејзиниот татко почиваат во мир на „Спрингвуд семетери“. Нил е многу вознемирен и одеднаш ја забележува сестрата Марија Елена како исчезнува зад споменикот на гробиштата. Откако ја следи, Нил го открива гробот: „''Аманда Кругер, во името на Христос е сестра Марија Елена''“, и сфаќа дека разговарал со [[Духови|духот]] на мајката на убиецот Фреди Кругер. Времето минува. Нил Гордон ја напушта работата како лекар и живее тивко во предградијата на градот. Ноќе, тој спие во мирен и здрав сон, за што сведочи куклата за добри соништа, стоејќи на главата на својот [[кревет]]. Но, на бирото е модел на куќата број 1428 од „Улицаф на брестовите“. Нил продолжува да спие, но одеднаш светла се палат во [[Соба|собите]] на вториот кат од куќата за играчки... == Улоги == {| class="wikitable sortable" !Глумец !Улога |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |[[Роберт Инглунд]] |Фред „Фреди“ Кругер |- |Патриша Аркет |Кристен Паркер |- |Џенифер Рубин |Тарин Вајт |- |Крег Васон |д-р Нил Гордон |- |Присила Појнтер |д-р Елизабета Симс |- |Џон Саксон |Доналд „Дон“ Саксон |- |Родни Истман |Џои Крусел |- |Дик Кавет |Самиот |- |Жа Жа Габор |Самата |- |Лари Фишберн |Макс Бејлс |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0093629}}{{mojo title|elmst3}}{{Rotten Tomatoes|nightmare_on_elm_street_3_a_dream_warriors}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови]] [[Категорија:Филмови од 1987 година]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] [[Категорија:Хорор филмови]] bypgli850egt1g312hrv9j674l97a0k 5538028 5538023 2026-04-12T11:05:52Z Andrew012p 85224 5538028 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата|music=Анџело Бадаламент|caption=Плакат за филмот|director=Чак Расел|producer=Роберт Шеј|screenplay={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер * Френк Дарабонт * Чак Расел }}|story={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер }}|based_on={{based on|Characters|Wes Craven}}|starring={{Plainlist| * Хедер Лангенкамп * Патриша Аркет * Лари Фишберн * Присила Појнтер * Крег Васон * Џон Саксон * Дик Кавет * Жа Жа Габор * Роберт Инглунд }}<!--СТОП! Глумците наведени овде се оние кои се наведени на постерот, ве молам немојте да наведете некој друг. Ви благодарам! -->|image=NightmareOES3.jpg|editing={{plainlist| * Тери Стоукс * Чак Вајс }}|cinematography=Рој Х. Вагнер|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|distributor=[[New Line Cinema]]|released=[[27 февруари]] [[1987]] година (САД)|runtime=96 минути|country={{САД}}|language=англиски|budget=4,3 — 4,6 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name="AFI film|57762">{{AFI film|57762}}</ref>|gross=44,8 милиони долари (САД)<ref name="The Numbers A Nightmare on Elm Street 3">{{cite web |title=A Nightmare On Elm Street 3: Dream Warriors (1987) The Numbers |url=https://m.the-numbers.com/movie/Nightmare-on-Elm-Street-3-A-Dream-Warriors |website=The Numbers |access-date=October 1, 2018}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господарот на соништата]]''|preceded_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини од соништата}}'''''Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата''''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}}) — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1987 година во режија на Чак Расел, трет филм во серијата „Кошмар на Улицата на брестовите“ направен од компанијата „Њу лајн синема“. Премиерата на филмот била на [[27 февруари]] [[1987]] година. Во [[Соединети Американски Држави|САД]], филмот заработил 44,8 милиони долари, од кои 8,8 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0093629/|title=A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors|work=Box Office Mojo|language=en|accessdate=2021-08-04}}</ref> Хедер Лангенкамп и Роберт Инглунд се вратиле во улогите на главниот протагонист (Ненси Томпсон), односно главниот антагонист (Фреди Кругер) од првиот дел, што придонело [[филм]]от да биде најуспешен и најпопуларен кај публиката по оригиналот. Од остатокот од глумечката екипа од оригиналот, Џон Саксон исто така се вратил во улогата на таткото на Ненси, Доналд Томпсон, а останатите ликови се само споменуваат. Филмот бил многу поуспешно продолжение од „[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]“, а следната година го добил своето продолжение, „[[Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господар на соништата|Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господарот на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}<blockquote>„Соништа. Тие мали парчиња смрт. Колку ги мразам...“ — [[Едгар Алан По]]</blockquote>Кристен Паркер (ја глуми Патриша Аркет) е млада девојка што живее во градот Спрингвуд со својата мајка. Таа долго време има страшни соништа. Еден ден, речиси заспана, се наоѓа во стара напуштена куќа на адресата „Улица на брестовите, бр. 1428“. Девојката, која влегува во [[куќа]]та од љубопитност, ја гони чуден човек; лицето му е покриено со неверојатни изгореници, капа со широк обод на главата, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила на десната [[рака]]. Секојпат тој се обидува да ја убие. Сè во куќата е подредено на него: стапици, морничави слики на мртви деца, сите обиди за бегство се претвораат во ништо. Заканата од овој таинствен лудак станува сè поопиплива — Кристен се буди, стои во бањата со сечилата на раката, гледајќи како ѝ тече крвта од исечената [[вена]]. Девојкaта не може да ѝ објасни на мајка си дека го сторила тоа против своја волја, дека нејзините соништа се многу поопасни од стварноста, а г-ѓа Елејн Паркер (Брук Банди), која никогаш не обрнувала многу внимание на чудното однесување на нејзината ќерка, ја испраќа во психијатриска болница наречена „Вест хилс“. Кристен станува пациентка на психоаналитичарот д-р Нил Гордон (Крег Васон). Под негова грижа се многу [[Дете|деца]] на иста возраст како Кристен и нејзините соученици, кои исто така се измачувани од кошмари. Ненси Томпсон (Хедер Лангенкамп) успева да ја смири Кристен. Главниот лекар, д-р Елизабета Симс (Присила Појнтер), е импресионирана од способноста на девојката да работи со пациенти. Ненси пораснала, дипломирала на колеџ, се вратила во својот роден град. Таа сега прави истражувања за нарушувања на спиењето. Штом слуша за кошмарите, пристигнува во клиниката за да им помогне на друштвото. Доктор Гордон случајно го забележува лекот хипноцил во нејзината торба. Следното утро, Ненси ги запознава некои од друштвото — месечарот Филип (Бредли Грег) и претерано агресивниот Кинкејд (Кен Сајгус). Земајќи ги работите на Кристен од нејзиниот [[дом]], Ненси во својата соба наоѓа модел од „Улица на брестовите, бр. 1428“, и ја прогонуваат старите спомени за смртта на нејзината мајка и пријателите пред 6 години, кога била дете. Нил дознава сè за хипноцилот, експериментален психотропен [[лек]] што ги потиснува соништата. Кристен заспива во психијатриската болница, а во сон повторно се наоѓа во страшната куќа на „Улицата на брестовите“. Фреди (Роберт Инглунд) повторно ја напаѓа девојката, но некако Ненси се наоѓа во нејзиниот сон. Таа повторно се среќава со оној што е одговорен за смртта на нејзината мајка и пријателите. Фреди се обидува да ги убие, но тие успеваат да се разбудат навреме. Ненси учи за прекрасното чудо на Кристен — уште од детството, таа може да ги вовлече другите луѓе во нејзините соништа. За време на сесијата за [[психотерапија]], Ненси ги среќава останатите тинејџери — тивкиот (вкочанет по психолошка траума) Џои (Родни Истман), смелата криминалка Тарин (Џенифер Рубин), Вил (Ира Хајден), врзан за инвалидска количка и шармантната Џенифер (Пенелопа Судроу). Д-р Гордон ја поканува Ненси во ресторан. Тие подобро се запознаваат. Нил јасно покажува интерес за Ненси. Следната жртва на Фреди е Филип. Кругер му прави прошетка во сон, го води подалеку од луѓето и го фрла момчето низ [[прозорец]]от. Друштвото е шокирано. Ненси го поканува Нил да им даде на тинејџерите хипносил. Тој се согласува, но д-р Симс е против. Убиствата следуваат едноподруго: Џенифер умира, удирајќи ја главата во [[Телевизија|телевизор]] среде [[ноќ]]. На погребот, Нил разговара со таинствена калуѓерка од „Вест хилс“, сестра Марија Елена (Нан Мартин). Таа му вели дека „немирниот дух мора да биде закопан“, а потоа исчезнува. Ненси им кажува на Нил и тинејџерите за човекот во соништата; се вика Фреди Кругер. Пред многу години, нивните родители го изгореле манијакот жив. Сега тој се одмаздува, убивајќи ги нивните деца во сон. „''Вие сте последните од децата од Улицата на брестовите''“. Тинејџерите заспиваат за време на сесијата за терапија. Во сон, секој добива магична моќ — тие стануваат воини на соништата. Вил може да оди и тој е вистински волшебник; Кинкејд поседува натчовечка сила; Кристен станува акробатка, а Тарин станува девојка со „фатален шарм“... Фреди го зема Џои како заложник — момчето паѓа во [[кома]]. Нил и Ненси се отпуштени. Нил повторно ја среќава сестрата Марија Елена во напуштено крило на [[болница]]та. Од калуѓерката, тој ја учи [[историја]]та на појавата на Кругер во светот; излегува дека пред многу години, дури и пред војната, во овој оддел се чувале опасни криминалци, но еднаш еден од вработените по грешка бил заклучен тука — тоа била жена по име Аманда Кругер. Долго време затворениците ја криеле, а кога девојката била спасена, таа била бремена и едвај жива... И нејзиното дете подоцна пораснало и станало страшен дете-убиец. Се разјаснуваат и повеќе корисни детали: за да се стави крај на Фреди, неопходно е неговите посмртни останки да се закопаат во свет [[гроб]]. Ненси оди кај единствената личност која знае каде се скриени коските на Кругер. Но, таа не успева да открие ништо — нејзиниот татко г. Томпсон (Џон Саксон) не сака повторно да ги отвори старите рани. Нил успева да го убеди да помогне... Ненси и друштвото се групираат во сон за да завршат со Фреди еднаш засекогаш, а Нил и г. Томпсон пристигнуваат во стара депонија за [[автомобил]]и во предградието на градот... Фреди со ентузијазам го прифаќа предизвикот на тинејџерите. Користејќи ги сите фантастични способности како господар на кошмарите, тој ги разделува пријателите, правејќи го секој свој кошмар. Така, тој успева да ги убие Вил и Тарин. Нил и Томпсон ги наоѓаат посмртните останки на Кругер и се подготвуваат да ги закопаат според [[Христијанство|христијанските]] традиции. Преживеаните херои — Кинкејд, Кристен и Ненси — талкаат во сонот на Кристен додека не најдат премин кон старата котларница, каде што го наоѓаат Џои, врзан преку запалена јама и го спасуваат. Кристен и Кинкејд се караат со [[атентат]]ор, но тој одеднаш исчезнува... Јагленисаниот скелет на Кругер оживува и ги напаѓа таткото на Нил и Ненси. Доналд Томпсон е убиен од остриот раб на железен [[лим]]. Нил Гордон ја крши [[рака]]та и ја губи свеста. Ненси, Кристен, Кинкејд и Џои влегуваат во собата за [[Огледало|огледала]]. Клон на Фреди Кругер се качува врз нив од секое огледало. Но, тогаш Џои ја спасува ситуацијата; го прави она што секогаш го правел во сон — прави продорен извик, од кој сите [[Огледало|огледала]] се кршат и експлодираат. Тинејџеририте се среќни, но одеднаш Ненси го гледа [[Духови|духот]] на нејзиниот татко. Тој одлучува да се извини на својата ќерка што не ѝ поверувал и не ја спасил нејзината мајка пред 6 години. Ненси трча кон него и го гушка со големи солзи... Но, одеднаш таа паѓа со рана во стомакот; нејзиниот татко се трансформира во Кругер и ја ранува во стомакот, а Ненси вреска од болка. Кристен трча на помош, а челичната [[врата]] во собата ја дели од Џои и Кинкејд. Кругер се впушта накај Кристен, ја соборува на подот и има намера да ја убие, но Ненси го фаќа за раката со сечила и ја втурнува ракавицата во неговиот стомак. Нил Гордон излегува од заборавот, слушајќи ги криците на Ненси од светот на соништата и со тешкотии ползи до коските на Фреди. Фрлајќи ги во јамата, тој кажува [[молитва]] и го започнува погребот, истурајќи света вода врз остатоците од манијакот. Во сонот на Кристен, Кругер е прободен од стотици струи на светлина, неговото лице се топи, а потоа убиецот, завиткан во место, исчезнува во силен сјај, експлодирајќи се во прашина. Кристен, Кинкејд и Џои трчаат накај Ненси која е пред умирање. Кристен, во [[Солза|солзи]], ја заспива умирачката Ненси, која ја замолува да му каже на Нил дека го сака. Кристен ѝ го ветува ова, а потоа ги изговара негуваните зборови дека Ненси ќе остане среќен спомен и ќе живее вечно во спомените на Нил и друштвото. Сите убиени се закопани. Вил, Тарин, Ненси и нејзиниот татко почиваат во мир на „Спрингвуд семетери“. Нил е многу вознемирен и одеднаш ја забележува сестрата Марија Елена како исчезнува зад споменикот на гробиштата. Откако ја следи, Нил го открива гробот: „''Аманда Кругер, во името на Христос е сестра Марија Елена''“, и сфаќа дека разговарал со [[Духови|духот]] на мајката на убиецот Фреди Кругер. Времето минува. Нил Гордон ја напушта работата како лекар и живее тивко во предградијата на градот. Ноќе, тој спие во мирен и здрав сон, за што сведочи куклата за добри соништа, стоејќи на главата на својот [[кревет]]. Но, на бирото е модел на куќата број 1428 од „Улицаф на брестовите“. Нил продолжува да спие, но одеднаш светла се палат во [[Соба|собите]] на вториот кат од куќата за играчки... == Улоги == {{Список со глумци}} |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |[[Роберт Инглунд]] |Фред „Фреди“ Кругер |- |Патриша Аркет |Кристен Паркер |- |Џенифер Рубин |Тарин Вајт |- |Крег Васон |д-р Нил Гордон |- |Присила Појнтер |д-р Елизабета Симс |- |Џон Саксон |Доналд „Дон“ Саксон |- |Родни Истман |Џои Крусел |- |Дик Кавет |Самиот |- |Жа Жа Габор |Самата |- |Лари Фишберн |Макс Бејлс |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0093629}}{{mojo title|elmst3}}{{Rotten Tomatoes|nightmare_on_elm_street_3_a_dream_warriors}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови]] [[Категорија:Филмови од 1987 година]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] [[Категорија:Хорор филмови]] 2vgqvjrr5f8ayfhkx60onts6nmmln6y 5538029 5538028 2026-04-12T11:06:12Z Andrew012p 85224 5538029 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|name=Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата|music=Анџело Бадаламент|caption=Плакат за филмот|director=Чак Расел|producer=Роберт Шеј|screenplay={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер * Френк Дарабонт * Чак Расел }}|story={{plainlist| * Вес Крејвен * Брус Вагнер }}|based_on={{based on|Characters|Wes Craven}}|starring={{Plainlist| * Хедер Лангенкамп * Патриша Аркет * Лари Фишберн * Присила Појнтер * Крег Васон * Џон Саксон * Дик Кавет * Жа Жа Габор * Роберт Инглунд }}<!--СТОП! Глумците наведени овде се оние кои се наведени на постерот, ве молам немојте да наведете некој друг. Ви благодарам! -->|image=NightmareOES3.jpg|editing={{plainlist| * Тери Стоукс * Чак Вајс }}|cinematography=Рој Х. Вагнер|studio={{plainlist| * [[New Line Cinema]] * Heron Communications * Smart Egg Pictures }}|distributor=[[New Line Cinema]]|released=[[27 февруари]] [[1987]] година (САД)|runtime=96 минути|country={{САД}}|language=англиски|budget=4,3 — 4,6 милиони долари<ref name=ww>{{cite magazine|magazine=Variety|date=August 10, 1992|page=36|first=Chris|last=Mitchell|title=Shrewd marketing fuels Freddy promotion}}</ref><ref name="AFI film|57762">{{AFI film|57762}}</ref>|gross=44,8 милиони долари (САД)<ref name="The Numbers A Nightmare on Elm Street 3">{{cite web |title=A Nightmare On Elm Street 3: Dream Warriors (1987) The Numbers |url=https://m.the-numbers.com/movie/Nightmare-on-Elm-Street-3-A-Dream-Warriors |website=The Numbers |access-date=October 1, 2018}}</ref>|followed_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господарот на соништата]]''|preceded_by=''[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]''}}{{Закосен наслов|Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини од соништата}}'''''Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата''''' ({{langx|en|A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors}}) — американски [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 1987 година во режија на Чак Расел, трет филм во серијата „Кошмар на Улицата на брестовите“ направен од компанијата „Њу лајн синема“. Премиерата на филмот била на [[27 февруари]] [[1987]] година. Во [[Соединети Американски Држави|САД]], филмот заработил 44,8 милиони долари, од кои 8,8 милиони долари само во првиот викенд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.boxofficemojo.com/title/tt0093629/|title=A Nightmare on Elm Street 3: Dream Warriors|work=Box Office Mojo|language=en|accessdate=2021-08-04}}</ref> Хедер Лангенкамп и Роберт Инглунд се вратиле во улогите на главниот протагонист (Ненси Томпсон), односно главниот антагонист (Фреди Кругер) од првиот дел, што придонело [[филм]]от да биде најуспешен и најпопуларен кај публиката по оригиналот. Од остатокот од глумечката екипа од оригиналот, Џон Саксон исто така се вратил во улогата на таткото на Ненси, Доналд Томпсон, а останатите ликови се само споменуваат. Филмот бил многу поуспешно продолжение од „[[Кошмар на Улицата на брестовите 2: Фредиевата одмазда]]“, а следната година го добил своето продолжение, „[[Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господар на соништата|Кошмар на Улицата на брестовите 4: Господарот на соништата]]“. == Содржина == {{spoiler}}<blockquote>„Соништа. Тие мали парчиња смрт. Колку ги мразам...“ — [[Едгар Алан По]]</blockquote>Кристен Паркер (ја глуми Патриша Аркет) е млада девојка што живее во градот Спрингвуд со својата мајка. Таа долго време има страшни соништа. Еден ден, речиси заспана, се наоѓа во стара напуштена куќа на адресата „Улица на брестовите, бр. 1428“. Девојката, која влегува во [[куќа]]та од љубопитност, ја гони чуден човек; лицето му е покриено со неверојатни изгореници, капа со широк обод на главата, џемпер со црвено-зелени пруги и ракавица со сечила на десната [[рака]]. Секојпат тој се обидува да ја убие. Сè во куќата е подредено на него: стапици, морничави слики на мртви деца, сите обиди за бегство се претвораат во ништо. Заканата од овој таинствен лудак станува сè поопиплива — Кристен се буди, стои во бањата со сечилата на раката, гледајќи како ѝ тече крвта од исечената [[вена]]. Девојкaта не може да ѝ објасни на мајка си дека го сторила тоа против своја волја, дека нејзините соништа се многу поопасни од стварноста, а г-ѓа Елејн Паркер (Брук Банди), која никогаш не обрнувала многу внимание на чудното однесување на нејзината ќерка, ја испраќа во психијатриска болница наречена „Вест хилс“. Кристен станува пациентка на психоаналитичарот д-р Нил Гордон (Крег Васон). Под негова грижа се многу [[Дете|деца]] на иста возраст како Кристен и нејзините соученици, кои исто така се измачувани од кошмари. Ненси Томпсон (Хедер Лангенкамп) успева да ја смири Кристен. Главниот лекар, д-р Елизабета Симс (Присила Појнтер), е импресионирана од способноста на девојката да работи со пациенти. Ненси пораснала, дипломирала на колеџ, се вратила во својот роден град. Таа сега прави истражувања за нарушувања на спиењето. Штом слуша за кошмарите, пристигнува во клиниката за да им помогне на друштвото. Доктор Гордон случајно го забележува лекот хипноцил во нејзината торба. Следното утро, Ненси ги запознава некои од друштвото — месечарот Филип (Бредли Грег) и претерано агресивниот Кинкејд (Кен Сајгус). Земајќи ги работите на Кристен од нејзиниот [[дом]], Ненси во својата соба наоѓа модел од „Улица на брестовите, бр. 1428“, и ја прогонуваат старите спомени за смртта на нејзината мајка и пријателите пред 6 години, кога била дете. Нил дознава сè за хипноцилот, експериментален психотропен [[лек]] што ги потиснува соништата. Кристен заспива во психијатриската болница, а во сон повторно се наоѓа во страшната куќа на „Улицата на брестовите“. Фреди (Роберт Инглунд) повторно ја напаѓа девојката, но некако Ненси се наоѓа во нејзиниот сон. Таа повторно се среќава со оној што е одговорен за смртта на нејзината мајка и пријателите. Фреди се обидува да ги убие, но тие успеваат да се разбудат навреме. Ненси учи за прекрасното чудо на Кристен — уште од детството, таа може да ги вовлече другите луѓе во нејзините соништа. За време на сесијата за [[психотерапија]], Ненси ги среќава останатите тинејџери — тивкиот (вкочанет по психолошка траума) Џои (Родни Истман), смелата криминалка Тарин (Џенифер Рубин), Вил (Ира Хајден), врзан за инвалидска количка и шармантната Џенифер (Пенелопа Судроу). Д-р Гордон ја поканува Ненси во ресторан. Тие подобро се запознаваат. Нил јасно покажува интерес за Ненси. Следната жртва на Фреди е Филип. Кругер му прави прошетка во сон, го води подалеку од луѓето и го фрла момчето низ [[прозорец]]от. Друштвото е шокирано. Ненси го поканува Нил да им даде на тинејџерите хипносил. Тој се согласува, но д-р Симс е против. Убиствата следуваат едноподруго: Џенифер умира, удирајќи ја главата во [[Телевизија|телевизор]] среде [[ноќ]]. На погребот, Нил разговара со таинствена калуѓерка од „Вест хилс“, сестра Марија Елена (Нан Мартин). Таа му вели дека „немирниот дух мора да биде закопан“, а потоа исчезнува. Ненси им кажува на Нил и тинејџерите за човекот во соништата; се вика Фреди Кругер. Пред многу години, нивните родители го изгореле манијакот жив. Сега тој се одмаздува, убивајќи ги нивните деца во сон. „''Вие сте последните од децата од Улицата на брестовите''“. Тинејџерите заспиваат за време на сесијата за терапија. Во сон, секој добива магична моќ — тие стануваат воини на соништата. Вил може да оди и тој е вистински волшебник; Кинкејд поседува натчовечка сила; Кристен станува акробатка, а Тарин станува девојка со „фатален шарм“... Фреди го зема Џои како заложник — момчето паѓа во [[кома]]. Нил и Ненси се отпуштени. Нил повторно ја среќава сестрата Марија Елена во напуштено крило на [[болница]]та. Од калуѓерката, тој ја учи [[историја]]та на појавата на Кругер во светот; излегува дека пред многу години, дури и пред војната, во овој оддел се чувале опасни криминалци, но еднаш еден од вработените по грешка бил заклучен тука — тоа била жена по име Аманда Кругер. Долго време затворениците ја криеле, а кога девојката била спасена, таа била бремена и едвај жива... И нејзиното дете подоцна пораснало и станало страшен дете-убиец. Се разјаснуваат и повеќе корисни детали: за да се стави крај на Фреди, неопходно е неговите посмртни останки да се закопаат во свет [[гроб]]. Ненси оди кај единствената личност која знае каде се скриени коските на Кругер. Но, таа не успева да открие ништо — нејзиниот татко г. Томпсон (Џон Саксон) не сака повторно да ги отвори старите рани. Нил успева да го убеди да помогне... Ненси и друштвото се групираат во сон за да завршат со Фреди еднаш засекогаш, а Нил и г. Томпсон пристигнуваат во стара депонија за [[автомобил]]и во предградието на градот... Фреди со ентузијазам го прифаќа предизвикот на тинејџерите. Користејќи ги сите фантастични способности како господар на кошмарите, тој ги разделува пријателите, правејќи го секој свој кошмар. Така, тој успева да ги убие Вил и Тарин. Нил и Томпсон ги наоѓаат посмртните останки на Кругер и се подготвуваат да ги закопаат според [[Христијанство|христијанските]] традиции. Преживеаните херои — Кинкејд, Кристен и Ненси — талкаат во сонот на Кристен додека не најдат премин кон старата котларница, каде што го наоѓаат Џои, врзан преку запалена јама и го спасуваат. Кристен и Кинкејд се караат со [[атентат]]ор, но тој одеднаш исчезнува... Јагленисаниот скелет на Кругер оживува и ги напаѓа таткото на Нил и Ненси. Доналд Томпсон е убиен од остриот раб на железен [[лим]]. Нил Гордон ја крши [[рака]]та и ја губи свеста. Ненси, Кристен, Кинкејд и Џои влегуваат во собата за [[Огледало|огледала]]. Клон на Фреди Кругер се качува врз нив од секое огледало. Но, тогаш Џои ја спасува ситуацијата; го прави она што секогаш го правел во сон — прави продорен извик, од кој сите [[Огледало|огледала]] се кршат и експлодираат. Тинејџеририте се среќни, но одеднаш Ненси го гледа [[Духови|духот]] на нејзиниот татко. Тој одлучува да се извини на својата ќерка што не ѝ поверувал и не ја спасил нејзината мајка пред 6 години. Ненси трча кон него и го гушка со големи солзи... Но, одеднаш таа паѓа со рана во стомакот; нејзиниот татко се трансформира во Кругер и ја ранува во стомакот, а Ненси вреска од болка. Кристен трча на помош, а челичната [[врата]] во собата ја дели од Џои и Кинкејд. Кругер се впушта накај Кристен, ја соборува на подот и има намера да ја убие, но Ненси го фаќа за раката со сечила и ја втурнува ракавицата во неговиот стомак. Нил Гордон излегува од заборавот, слушајќи ги криците на Ненси од светот на соништата и со тешкотии ползи до коските на Фреди. Фрлајќи ги во јамата, тој кажува [[молитва]] и го започнува погребот, истурајќи света вода врз остатоците од манијакот. Во сонот на Кристен, Кругер е прободен од стотици струи на светлина, неговото лице се топи, а потоа убиецот, завиткан во место, исчезнува во силен сјај, експлодирајќи се во прашина. Кристен, Кинкејд и Џои трчаат накај Ненси која е пред умирање. Кристен, во [[Солза|солзи]], ја заспива умирачката Ненси, која ја замолува да му каже на Нил дека го сака. Кристен ѝ го ветува ова, а потоа ги изговара негуваните зборови дека Ненси ќе остане среќен спомен и ќе живее вечно во спомените на Нил и друштвото. Сите убиени се закопани. Вил, Тарин, Ненси и нејзиниот татко почиваат во мир на „Спрингвуд семетери“. Нил е многу вознемирен и одеднаш ја забележува сестрата Марија Елена како исчезнува зад споменикот на гробиштата. Откако ја следи, Нил го открива гробот: „''Аманда Кругер, во името на Христос е сестра Марија Елена''“, и сфаќа дека разговарал со [[Духови|духот]] на мајката на убиецот Фреди Кругер. Времето минува. Нил Гордон ја напушта работата како лекар и живее тивко во предградијата на градот. Ноќе, тој спие во мирен и здрав сон, за што сведочи куклата за добри соништа, стоејќи на главата на својот [[кревет]]. Но, на бирото е модел на куќата број 1428 од „Улицаф на брестовите“. Нил продолжува да спие, но одеднаш светла се палат во [[Соба|собите]] на вториот кат од куќата за играчки... == Улоги == {{Список со глумци}} |- |Хедер Лангенкамп |Ненси Томпсон |- |[[Роберт Инглунд]] |Фред „Фреди“ Кругер |- |Патриша Аркет |Кристен Паркер |- |Џенифер Рубин |Тарин Вајт |- |Крег Васон |д-р Нил Гордон |- |Присила Појнтер |д-р Елизабета Симс |- |Џон Саксон |Доналд „Дон“ Саксон |- |Родни Истман |Џои Крусел |- |Дик Кавет |самиот |- |Жа Жа Габор |самата |- |Лари Фишберн |Макс Бејлс |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}}{{IMDb title|0093629}}{{mojo title|elmst3}}{{Rotten Tomatoes|nightmare_on_elm_street_3_a_dream_warriors}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови]] [[Категорија:Филмови од 1987 година]] [[Категорија:Хорор]] [[Категорија:Кошмар на Улицата на брестовите (франшиза)]] [[Категорија:Хорор филмови]] d5rgyfi26cb1nxykjf0w0pob0rj8wi5 1 1272919 5537922 4701444 2026-04-12T00:01:33Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Кошмар на Елм стрит 3: Воини на соништата]] на [[Разговор:Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата]] 4580830 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} fi9ukiti4ejqtjl9wpque6tk8asqqvm 5537977 5537922 2026-04-12T09:05:58Z Bjankuloski06 332 Bjankuloski06 ја премести страницата [[Разговор:Кошмар на Брестовата улица 3: Воини на соништата]] на [[Разговор:Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата]] 4580830 wikitext text/x-wiki {{Страница за разговор}} fi9ukiti4ejqtjl9wpque6tk8asqqvm 6 1272920 5537996 4580926 2026-04-12T09:14:34Z Bjankuloski06 332 5537996 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = Филмски плакат |Извор = www.movieposterdb.com |Дел = / |Ниска_резолуција = Да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини од соништата |Намена = Илустрација |Заменливост = Нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} 1fjxg41uun9mwd3a9y3gvuse00gd0ps 5537997 5537996 2026-04-12T09:15:14Z Bjankuloski06 332 5537997 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = Филмски плакат |Извор = www.movieposterdb.com |Дел = / |Ниска_резолуција = Да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Кошмар на Улицата на брестовите 3: Воини на соништата |Намена = Илустрација |Заменливост = Нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} n6c641w8r7iavrn2m5pykp6xq3zx3ke 0 1273121 5537878 5491231 2026-04-11T23:11:28Z Bjankuloski06 332 /* Пред-современа */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537878 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Народ|group=Ајни|image=Ainu Group from Japan in Department of Anthropology exhibit at the 1904 World's Fair.jpg|caption=Фотографија од 1904 година со група Ајни.|population={{plainlist| * 25,000 * (проценка на јапонската власт, 2002) * ≥200,000 * (Неслужбена проценка)<ref name="Poisson, B 2002, стр. 5">{{cite book|last=Poisson|first=Barbara Aoki|year=2002|title=The Ainu of Japan|publisher=Lerner Publications|location=Minneapolis|page=[https://archive.org/details/ainuofjapan00pois/page/5 5]|isbn=978-0-82254-176-9|url-access=registration|url=https://archive.org/details/ainuofjapan00pois/page/5}}</ref> }}|popplace=|region1={{знамеикона|Јапонија}}|pop1=25,000–200,000|ref1=|region2={{знамеикона|Русија}}|pop2=109<ref name="census.ru.2010">{{cite web|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|title=Results of the All-Russian Population Census of 2010 in relation to the demographic and socio-economic characteristics of individual nationalities|website=Federal State Statistics Service|language=ru|date=март 2019|access-date=7 август 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20120715040306/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/perepis2010/croc/results2.html|archive-date=15 јули 2012|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls|title=2010 Census: Population by ethnicity|website=Federal State Statistics|archive-url=https://web.archive.org/web/20120424000000/http://www.perepis-2010.ru/results_of_the_census/tab5.xls|archive-date=24 април 2012|language=ru}}</ref>–1,000|region3={{tooltip|incl.|including}} {{flag|Kamchatka Krai}}|pop3=94–900|ref3=<ref name="census.ru.2010"/>|langs={{plainlist| * [[Ајнски јазици|Ајнско јазично семејство]] * (критично загрозен) * [[Јапонски јазик|Јапонски]] или [[Руски јазик|руски]] * (денес)<ref>{{cite book|editor-last=Gordon|editor-first=Raymond G. Jr.|year=2005|title=Ethnologue: Languages of the World|url=https://archive.org/details/ethnologuelangua0000unse_g7e1|edition=15|location=Dallas|publisher=SIL International|isbn=978-1-55671-159-6|oclc=224749653}}</ref> }}|rels={{plainlist| * [[Аминизам]] * [[Религија во Јапонија|Ајнски народни верувања]] * [[Руска православна црква|Православие]] * [[Будизам во Јапонија|Будизам]] * [[Шинто]]изам }}|related={{plainlist| * [[Рјукјунци]]<ref name="Suzuki">{{cite journal |url=http://www.asianscientist.com/2012/12/in-the-lab/ryukyuan-ainu-people-genetically-similar-2012/ |title=Ryukyuan, Ainu People Genetically Similar |first=Yuka |last=Suzuki |journal=Asian Scientist |date=6 декември 2012 |access-date=7 август 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160616171127/http://www.asianscientist.com/2012/12/in-the-lab/ryukyuan-ainu-people-genetically-similar-2012/ |archive-date=16 јуни 2016 |url-status=live }}</ref> * [[Охотска култура|Охотци]] * [[Џомонци]] * [[Нивхи]]<ref>{{cite journal|last1=Tajima|first1=Atsushi|last2=Hayami|first2=Masanori|last3=Tokunaga|first3=Katsushi|last4=Juji|first4=Takeo|last5=Matsuo|first5=Masafumi|last6=Marzuki|first6=Sangkot|last7=Omoto|first7=Keiichi|last8=Horai|first8=Satoshi|title=Genetic origins of the Ainu inferred from combined DNA analyses of maternal and paternal lineages|journal=Journal of Human Genetics|date=1 април 2004|volume=49|issue=4|pages=187–193|doi=10.1007/s10038-004-0131-x|pmid=14997363|doi-access=free}}</ref> * [[Камчадалци]] }}}} '''Ајните''' или '''Ајну''' ({{langx|ain|{{lang|ain-Kana|アィヌ}}, {{lang|ain-Cyrl|Айну}}}}; {{langx|ja|アイヌ|Ainu}} ; {{langx|ru|Айны|Ayny}}), исто така познати како ''Езо'' (蝦夷) во историските јапонски текстови, ― источноазиска [[етничка група]] домородна во северна [[Јапонија]], првобитните жители на [[Хокаидо]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/travel/story/20200810-japans-unknown-indigenous-cuisine|title=Japan's unknown indigenous cuisine|last=Cobb|first=Ellie|date=11 август 2020|work=www.bbc.com|accessdate=7 август 2021}}</ref> (и порано [[Тохоку|североисточен]] [[Хоншу]]) и некои од нејзините блиски руски територии ([[Сахалин]], [[Курилски Острови|Курилските Острови]], [[Хабаровски крај|Хабаровскиот Крај]] и полуостровот [[Камчатка]]).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sapiens.org/archaeology/ainu-prejudice-pride/|title=Ainu Indigenous Source 1|date=25 октомври 2017|accessdate=7 август 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.com/travel/story/20200519-japans-forgotten-indigenous-people|title=Ainu Indigenous Source 2}}</ref><ref name="The languages of Japan">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=sD-MFTUiPYgC&pg=PA3|title=The Languages of Japan|last=Shibatani|first=Masayoshi|publisher=Cambridge University Press|year=1990|isbn=978-0-521-36918-3|page=3|access-date=7 август 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170106132005/https://books.google.com/books?id=sD-MFTUiPYgC&pg=PA3|archive-date=6 јануари 2017}}</ref> Според службените проценки, вкупното ајнско население во Јапонија е 25.000. Неослужбените проценки го ставаат вкупното население на 200.000 или повеќе, бидејќи скоро вкупната асимилација на Ајните во јапонското општество резултирало со тоа што многу поединци со ајнско потекло немаат знаење за нивното потекло. Во 1966 година, бројот на „чисти“ Ајни бил околу 300.<ref>{{Наведена книга|title=Language Policies and Language Education: The Impact in East Asian Countries in the Next Decade|last=Honna|first=Nobuyuki|last2=Tajima|first2=Hiroko Tina|last3=Minamoto|first3=Kunihiko|publisher=Times Academic Press|year=2000|isbn=978-9-81210-149-5|editor-last=Kam|editor-first=Ho Wah|location=Singapore|chapter=Japan|editor-last2=Wong|editor-first2=Ruth Y. L.}}</ref> == Историја == [[Податотека:日本画家・村瀬義徳による「アイヌ熊祭屏風」（左）市立函館博物館蔵.jpg|мини|300x300пкс| Ајни за време на традиционална церемонија, [[Хокаидо]] 1918 година.]] [[Податотека:"Hairy_Ainu,_the_aborigines_of_Japan,_at_their_handicraft."_Department_of_Anthropology,_Japanese_exhibit,_1904_World's_Fair.jpg|мини|Група Ајни, 1904 година.]] === Пред-современа === [[Податотека:Ainu_museum_woodwork_sculptures_of_Ainu_elders.jpg|мини|Ајнски скулптури од дрво, прикажани Ајни мажи и жени во традиционална облека и еден Ајнец во западна облека, Ајнски музеј во Хокаидо.]] Ајните се домороден народ во [[Хокаидо]], [[Сахалин]] и Курилите. Раните групи што зборувале ајнски (претежно ловци и рибари) се преселиле и на полуостровот [[Камчатка]] и во [[Хоншу]], каде што нивните потомци денес се познати како ловци Матаги, кои сè уште користат голема количина на ајнски речни во нивниот дијалект. Други докази за ловци и рибари што зборуваат ајнски, кои се преселиле од Северно Хокаидо во Хоншу, се преку ајнските [[топоним]]и, кои се наоѓаат на неколку места во северниот дел на Хоншу, претежно меѓу западниот брег и регионот [[Тохоку]]. Доказ за ајнски говорници во [[Амурска област|Амурската област]] е најден преку ајнски позајмени зборови кај [[Ороци]]те и [[Улчи]]те.<ref>{{Наведена книга|url=https://dh-north.org/siberian_studies/publications/sikdegraafshiraishi.pdf|title=Documentation and Revitalisation of two Endangered Languages in Eastern Asia: Nivkh and Ainu|last=de Graaf, Tjeerd and Shiraishi, Hidetoshi|publisher=Verlag Kulturstiftung Sibirien|year=2013|isbn=978-3-942883-12-2|pages=49–64}}</ref> [[Податотека:Carte_ainu.JPG|мини|Историската татковина и распространетост на Ајните.]] Најновите истражувања предложуваат дека ајнската култура потекнува од спојување на охотските и сацумонските култури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.apoi-geopark.jp/english/apoi/theme_c2.html|title=The hardship of the Ainu people|work=Mt. Apoi – UNESCO Global Geopark|quote=The culture of Hokkaido's indigenous Ainu people is considered to have originated with the marine-centered Okhotsk culture that prevailed from the 5th century to the 9th century and Satsumon culture, which developed under strong influence from the culture of Honshu (Japan's main island) and thrived from the 7th century to the 12th century.}}</ref><ref name="Sato, Takehiro 2007">{{Наведено списание|last=Sato|first=Takehiro|displayauthors=etal|year=2007|title=Origins and genetic features of the Okhotsk people, revealed by ancient mitochondrial DNA analysis|journal=Journal of Human Genetics|volume=52|issue=7|pages=618–627|doi=10.1007/s10038-007-0164-z|pmid=17568987|doi-access=free}}</ref> Според Ли и Хасегава, ајнските говорници потекнуваат од охотскиоте народ, кој брзо се проширил од северниот дел на Хокаидо кон Курилите и Хоншу. Овие рани жители не го зборувале јапонскиот јазик; некои биле освоени од Јапонците на почетокот на 9 век.<ref>{{Наведена книга|title=The Dictionary of Asian Mythology|last=Leeming|first=David|date=2001|publisher=Oxford University Press|page=10}}</ref> Во 1264 година, Ајните ја нападнале земјата на [[Нивхи]]те Ајните, исто така, започнале експедиција во регионот на денешната [[Амурска област]], кој тогаш била контролиран од [[Јуен (династија)|династијата Јуен]], што резултирало со одмазда од Монголите кои го нападнале Сахалин.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.city.asahikawa.hokkaido.jp/files/hakubutsukagaku/museum/syuzo/59-tatakai/59-tatakai.html|title=|date=2 јуни 2010|publisher=Општина Ашикава|language=ja|script-title=ja:第59回 交易の民アイヌ VII 元との戦い|archive-url=https://web.archive.org/web/20110721151652/http://www.city.asahikawa.hokkaido.jp/files/hakubutsukagaku/museum/syuzo/59-tatakai/59-tatakai.html|archive-date=21 јули 2011|accessdate=7 август 2021}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ainu-assn.or.jp/|title=公益社団法人 北海道アイヌ協会|work=公益社団法人北海道アイヌ協会|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20190808071913/https://www.ainu-assn.or.jp/|archive-date=8 август 2019|accessdate=7 август 2021}}</ref> Активниот контакт помеѓу Ва-џин (етнички Јапонци, исто така познат како Јамато-џин) и Ајните од Езогашима (сега познат како [[Хокаидо]]) започнал во 13 век.<ref>{{Наведена книга|title=Japan's Minorities: The Illusion of Homogeneity|publisher=Routledge|year=1997|isbn=978-0-41515-218-1|editor-last=Weiner|editor-first=M.|location=Лондон}}</ref> Ајните создале општество на ловци-собирачи, преживувајќи главно со лов и риболов. Тие ја следеле религијата заснована на природни појави.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/hokkaido/ainu.html|title=Island of the Spirits – Origins of the Ainu|work=NOVA Online|publisher=PBS|archive-url=https://web.archive.org/web/20080429080550/http://www.pbs.org/wgbh/nova/hokkaido/ainu.html|archive-date=29 април 2008|accessdate=7 август 2021}}</ref> За време на периодот Муромачи (1336-1573), многу Ајни биле подложени на јапонската власт. Споровите меѓу Јапонците и Ајните прераснале во насилство од големи размери, Кошамајновиот бунт, во 1456 година. Такеда Нобухиро го убил водачот на Ајните, Кошамајн. [[Податотека:In_the_uttermost_East,_being_an_account_of_investigations_among_the_natives_and_Russian_convicts_of_the_island_of_Sakhalin,_with_notes_of_travel_in_Korea,_Siberia,_and_Manchuria_(1903)_(14784267993).jpg|мини|Ајнско семејство во Сахалин (1903 година).]] За време на [[Едо (период)|периодот Едо]] (1601-1868), Ајните, кои го контролирале северниот остров, сега наречен Хокаидо, сè повеќе се вклучувале во трговијата со Јапонците кои го контролирале јужниот дел на островот. Токугава бакуфу (феудалната власт) им доделила на кланот Мацумае ексклузивни права за трговија со Ајните во северниот дел на островот. Подоцна, Мацума започнал да ги издава правата за тргување на јапонските трговци, а контактот помеѓу Јапонците и Ајните станал пообемен. Во текот на овој период, ајнските групи се натпреварувале едни со други за увоз на стоки од Јапонците, а епидемиските болести како што се [[сипаници]] го намалиле населението.<ref name="Brett L. Walker 2001, Pages 49-56">{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/conquestainuland00walk|title=The Conquest of Ainu Lands: Ecology and Culture in Japanese Expansion, 1590–1800|last=Walker|first=Brett|publisher=University of California Press|year=2001|isbn=978-0-52022-736-1|location=Berkeley|pages=[https://archive.org/details/conquestainuland00walk/page/n61 49]–56, 61–71, 172–176|url-access=limited}}</ref> Иако зголемениот контакт создаден од трговијата меѓу Јапонците и Ајните придонел за зголемено меѓусебно разбирање, тоа исто така довел до судир кој повремено се интензивирал во насилни ајнски бунтови. Најважниот беше Шакушајновиот бунтот (1669–1672), ајнски бунт против јапонската власт. Друг голем бунт од Ајните против јапонската власт била Менаширско-кунаширскиот бунти во 1789 година. Од 1799 до 1806 година, шогунатот презел директна контрола врз јужно Хокаидо. Мажите Ајни биле депортирани кај трговци подизведувачи за пет и десетгодишни услови за услуга и биле примамени од награди за храна и облека доколку се согласат да го остават својот мајчин јазик и култура и да станат Јапонци. Жените Ајни биле одделени од своите сопрузи и насилно биле омажувани за јапонски трговци и рибари, на кои им било кажано дека табу им забранувало да ги носат своите жени на Хокаидо. Жените често биле измачувани ако се спротивстават на силување од страна на нивните нови јапонски сопрузи и честопати бегале во планините. Овие политики на раздвојување на семејството и присилна асимилација, во комбинација со влијанието на големи сипаници, предизвикало значително намалување на ајнското население во почетокот на 19 век.<ref>{{Наведена книга|title=The fabric of indigeneity : Ainu identity, gender, and settler colonialism in Japan|last=Lewallen|publisher=University of New Mexico Press|year=2016|isbn=978-0-8263-5736-6|location=Albuquerque|pages=131–142}}</ref> === Меиџиева реставрација и подоцна === Во 18 век, имало 80.000 Ајни.<ref>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Genocide and Crimes Against Humanity|last=Shelton|first=Dinah|publisher=Macmillan Reference|year=2005|volume=2}}</ref> Во 1868 година, имало околу 15.000 Ајни во [[Хокаидо]], 2000 во [[Сахалин]] и околу 100 на Курилските Острови.<ref>{{Наведена книга|title=New Directions in the Study of Meiji Japan|last=Howell|first=David|publisher=Brill Publishers|year=1997|isbn=978-9-00410-735-9|editor-last=Hardacre|editor-first=Helen|location=Leiden|page=614|chapter=The Meiji State and the Logic of Ainu 'Protection'}}</ref> Почетокот на Меиџиевата реставрација во 1868 година се покажала како пресвртница за ајнската култура. Јапонската влада вовела различни општествени, политички и економски реформи со надеж дека ќе ја осовремени земјата во западен стил. Една иновација вклучувала анексија на Хокаидо. Шеберг го цитира описот на Баба (1890 година) за образложението на јапонската влада:<ref name="Brett L. Walker 2001, Pages 49-56"/><blockquote>... Развојот на јапонскиот голем северен остров имал неколку цели: Прво, тој бил сметан како средство за одбрана на Јапонија од брзорастечката и експанзионистичка Русија. Второ ... тој нудел решение за невработеноста за поранешната самурајска класа. ... На крај, развојот ветил дека ќе ги даде потребните природни ресурси за растечката капиталистичка економија.<ref name="Sjöberg1993">{{Наведена книга|title=The Return of the Ainu|last=Sjöberg|first=Katarina|publisher=Harwood Academic Publishers|year=1993|isbn=978-3-71865-401-7|series=Studies in Anthropology and History|volume=9|location=Switzerland}}</ref></blockquote>Во 1899 година, јапонската влада донела акт со кој ги означила Ајните како „поранешни Абориџини“, со идеја дека ќе се асимилираат - ова резултирало со тоа што јапонската влада го презела земјиштето каде што живееја Ајните и оттогаш го стави под јапонска контрола.<ref>{{Наведена книга|title=Indigenous Minorities and Education: Australian and Japanese Perspectives on their Indigenous Peoples, the Ainu, Aborigines and Torres Strait Islanders|publisher=Sanyusha Publishing Co., Ltd.|year=1993|isbn=978-4-88322-597-2|editor-last=Loos|editor-first=Noel|location=Tokyo|editor-last2=Osani|editor-first2=Takeshi}}</ref> Исто така, во тоа време, на Ајните им било доделено автоматско јапонско државјанство, што всушност им го ускратила статусот на домородна група. [[Податотека:村瀬義徳「アイヌ熊祭屏風」（右）市立函館博物館蔵.jpg|мини|Ајнско жртвување на мечка. Јапонска свиточна слика, {{Околу}} 1918 година.]] Ајните станувале сè повеќе маргинализирани на својата земја - во период од само 36 години, Ајните станале од релативно изолирана група луѓе со имање на своја земја, јазик, религија и обичаи до асимилирање во обележјата на Јапонците.<ref name="bbc">{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm|title=Recognition at last for Japan's Ainu|last=Fogarty|first=Philippa|date=6 јуни 2008|work=BBC News|access-date=7 август 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20171108102235/http://news.bbc.co.uk/2/hi/asia-pacific/7437244.stm|archive-date=8 ноември 2017|publisher=BBC}}</ref> Во прилог на ова, земјата на која живееше Ајните била распределена на Ва-Џините кои одлучиле да се преселат во Хокаидо, охрабрена од јапонската влада од ерата на Меиџи да ги искористи предностите на изобилните природни ресурси на островот и да создаде и одржува фарми во моделот на западното индустриско земјоделство. Додека во тоа време, процесот отворено бил нарекуван колонизација (拓殖, такушоку) , поимот подоцна бил преформулиран од јапонските елити во сегашната вообичаена употреба 開拓 (кајтаку), што наместо тоа пренесува чувство на отворање или повраток на ајнските земјишта.<ref>{{Наведена книга|title=Race, Resistance, and the Ainu of Japan|last=Siddle|first=Richard|publisher=Routledge|year=1996|isbn=978-0-41513-228-2|page=51}}</ref> Како и ова, фабриките како што се фабриките за брашно, пиварниците и рударските практики резултирале со создавање инфраструктура како што се патишта и железнички линии, за време на развојниот период што траел до 1904 година.<ref>{{Наведена книга|title=The Return of the Ainu|last=Sjöberg|first=Katarina|publisher=Harwood Academic Publishers|year=1993|isbn=978-3-71865-401-7|series=Studies in Anthropology and History|volume=9|location=Switzerland|page=117}}</ref> За тоа време, Ајните биле принудени да учат [[јапонски]], им било потребно да усвојат јапонски имиња и им наредувале да престанат со верските обреди како што се жртвување животни и обичајот за тетовирање.<ref>{{Наведена книга|title=Encyclopedia of Modern Asia|last=Levinson|first=David|publisher=Charles Scribner's Sons|year=2002|isbn=978-0-684-80617-4|volume=1|page=72}}</ref> Истиот чин важел за домородните Ајни на [[Сахалин]] по јапонската анексија и инкорпорирање на префектурата Карафуто. Некои историчари забележале дека ајнскиот јазик сè уште бил важна [[лингва франка]] во [[Сахалин]]. Асахи (2005 година) објавил дека статусот на ајнскиот јазик бил прилично висок и исто така го користеле раните руски и јапонски административни службеници за да комуницираат едни со други и со домородните луѓе.<ref>{{Наведено списание|last=Yamada, Yoshiko|year=2010|title=A Preliminary Study of Language Contact around Uilta in Sakhalin|journal=Journal of the Center for Northern Humanities|volume=3|pages=59–75}}</ref> [[Податотека:Sakhalin_ainu_men.jpg|лево|мини| Сахалински Ајни во 1904 година.]] Актот од 1899 година бил заменет во 1997 година - дотогаш владата изјавила дека нема етнички малцински групи.<ref name="Sato, Takehiro 2007"/> Дури на 6 јуни 2008 година, Јапонија службено ги признала Ајните како домородна група).<ref name="Sato, Takehiro 2007" /> Се верува дека огромното мнозинство од овие Ва-Џинци ги принудувале Ајнките да соработуваат со нив како месни сопруги.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=d3ErDQAAQBAJ&q=ainu+women+intermarriage&pg=PA133|title=The Fabric of Indigeneity: Ainu Identity, Gender, and Settler Colonialism in Japan|last=Lewallen|first=Ann-Elise|date=October 2016|publisher=University of New Mexico Press|isbn=978-0-8263-5737-3|page=133}}</ref> Меѓу бракот помеѓу Јапонците и Ајните бил активно промовиран од Ајните за да се намалат шансите за дискриминација на нивното потомство. Како резултат на тоа, многу Ајни не се разликуваат од нивните соседи Јапонци, но некои Ајни-Јапонци се заинтересирани за традиционалната ајнска култура. На пример, Оки, роден како дете на татко Ајн и мајка Јапонка, станал музичар кој свири на традиционалниот ајнски инструмент тонкори.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hmv.co.jp/news/article/605230042/|title=アイヌ⇔ダブ越境！異彩を放つOKIの新作|date=23 март 2006|work=HMV Japan|language=ja|archive-url=https://web.archive.org/web/20121021211935/http://www.hmv.co.jp/news/article/605230042/|archive-date=21 октомври 2012|accessdate=7 август 2021}}</ref> Исто така, постојат многу мали градови во југоисточниот или регионот Хидака каде живеат етнички Ајни, како што се во Нибутани (Нипутај). Многумина живеат во Самбуцу, особено, на источниот брег. Нивниот најпознат етноним потекнува од зборот „аину“, што значи „човек“ (особено за разлика од камуи, „божествени суштества“). Ајните, исто така, се идентификуваат како „Утари“ („другар“ или „луѓе“ на ајнскиот јазик). Службените документи ги користат двете имиња. == Наводи == {{наводи}} == Извори == * [https://web.archive.org/web/20111102172310/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20111031a5.html Japan Times.] [https://web.archive.org/web/20111102172310/http://www.japantimes.co.jp/text/nn20111031a5.html Ainu Plan Group for Upper House Run, 31 октомври 2011 година] * {{Наведено списание|last=Hudson|first=Mark J|year=1999|title=Ainu Ethnogenesis and the Northern Fujiwara|journal=Arctic Anthropology|volume=36|issue=1/2|pages=73–83|jstor=40316506}} * {{Наведено списание|last=Levin|first=Mark A.|year=2001|title=Essential Commodities and Racial Justice: Using Constitutional Protection of Japan's Indigenous Ainu People to Inform Understandings of the United States and Japan|journal=New York University Journal of International Law and Politics|volume=33|pages=419, 447|ssrn=1635451}} == Дополнителна литература == {{Refbegin}} * {{cite book |title=The Ainu and Their Folklore |chapter-url=https://archive.org/details/b29010664 |last=Batchelor |first=John |author-link= |year=1901 |publisher=Religious Tract Society |location=London |chapter=On the Ainu Term 'Kamui}} * {{cite book |title=Ainu Folklore: Traditions and Culture of the Vanishing Aborigines of Japan |last=Etter |first=Carl |year=2004 |orig-year=1949 |publisher=Kessinger Publishing |location=Whitfish, MT |isbn=978-1-4179-7697-3}} * {{cite book |title=Ainu: Spirit of a Northern People |last=Fitzhugh |first=William W. |author2=Dubreuil, Chisato O. |year=1999 |publisher=University of Washington Press |location=Seattle |isbn=978-0-295-97912-0 |oclc=42801973 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/ainuspiritofnort00wash }} * {{cite book |title=Ainu Minzoku |author=Honda Katsuichi |year=1993 |publisher=Asahi Shimbun Publishing |location=Tokyo |isbn=978-4-02-256577-8 |language=ja |oclc=29601145}} * {{cite book |title=Folk Religion in Japan: Continuity and Change |author=Ichiro Hori |year=1968 |publisher=University of Chicago Press |location=Chicago |series=Haskell lectures on History of religions |volume=1}} * {{cite book |title=Ancient Jomon of Japan |url=https://archive.org/details/ancientjomonofja0000habu |author=Junko Habu |year=2004 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=978-0-521-77670-7 |oclc=53131386}} * Hitchingham, Masako Yoshida (trans.), [https://www.webcitation.org/5t212GASC?url=http://www.hawaii.edu/aplpj/articles/APLPJ_01.1_hitchingham_masako.pdf Act for the Promotion of Ainu Culture & Dissemination of Knowledge Regarding Ainu Traditions], Asian-Pacific Law & Policy Journal, vol. 1, no. 1 (2000). * Kayano, Shigeru (1994). ''Our Land Was A Forest: An Ainu Memoir''. Westview Press. {{ISBN|978-0-8133-1880-6}}. {{ISBN|978-0-8133-1880-6}}. * {{cite book |title=Alone with the Hairy Ainu. Or, 3,800 miles on a Pack Saddle in Yezo and a Cruise to the Kurile Islands |last=Landor, A. Henry Savage |year=1893 |publisher=John Murray |location=London }} * {{cite book|last=Levin|first=Mark |title=Essential Commodities and Racial Justice: Using Constitutional Protection of Japan's Indigenous Ainu People to Inform Understandings of the United States and Japan (2001)|publisher=New York University of International Law and Politics|volume=33|page=419|year=2001 |ssrn=1635451 |ref=none}} * {{cite journal|last=Levin|first=Mark |year=1999 |title=Kayano et al. v. Hokkaido Expropriation Committee: 'The Nibutani Dam Decision' |journal=International Legal Materials |volume=38 |page=394 |ssrn=1635447|doi=10.1017/S0020782900013061}} * {{cite book |title=Race, Resistance and the Ainu of Japan |last=Siddle |first=Richard |year=1996 |publisher=Routledge |location=London |isbn=978-0-415-13228-2 |oclc=243850790}} * {{cite book |title=The Conquest of Ainu Lands: Ecology and Culture in Japanese Expansion, 1590–1800 |url=https://archive.org/details/conquestofainula0000walk |last=Walker |first=Brett |year=2001 |publisher=University of California Press |location=Berkeley |isbn=978-0-520-22736-1 |oclc=45958211}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=ozSxvbcKb5oC |title=The Ainu and their folk-lore|year=1901|author=John Batchelor|publisher=Religious Tract Society|location=London|page=603 |isbn=978-0-524-04857-3|access-date=7 август 2021}}(Harvard University)(Digitized January 24, 2006) * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=rcoNAAAAIAAJ |title=The Ainu of Japan: the religion, superstitions, and general history of the hairy aborigines of Japan|year=1892|author=John Batchelor|publisher=Religious Tract Society|location=London|page=336 |access-date=7 август 2021}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=7-u-KkE5XqkC |title=Aino Folk-Tales|editor=Basil Hall Chamberlain|publisher=Forgotten Books|isbn=978-1-60620-087-2|quote=1606200879 |access-date=7 август 2021|year=1888}} * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=iJzhAAAAMAAJ |title= Aino folk-tales: By Basil Hall Chamberlain. With introduction by Edward B. Taylor |work=Publications of the Folklore Society |date=1888 |author= Basil Hall Chamberlain |publisher= Privately printed for the Folk-lore Society |volume=22 |location= Saxony |via= C.G. Röder, Ltd., Leipsic |page=57 |access-date= 7 август 2021}}(Indiana University) (digitized September 3, 2009) * {{cite book |url=https://books.google.com/books?id=RrYUAAAAYAAJ |year=1898 |title=Ainu economic plants|volume=21|first1=John |last1=Batchelor |first2=Kingo |last2=Miyabe|page=43 |access-date=7 август 2021}} [Original from Harvard University Digitized Jan 30, 2008] [YOKOHAMA : R. MEIKLEJOHN & CO., NO 49.] {{Refend}} == Надворешни врски == ; Организации * [http://www.ainu-assn.or.jp/ Хокаидо Утари Кјокаи/Ајнско здружение на Хокаидо] {{Ja}} и {{En}} * [http://www.city.sapporo.jp/shimin/pirka-kotan/en/index.html Културен центар Сапоро Пирка Котан Ајну] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20210614000643/https://www.city.sapporo.jp/shimin/pirka-kotan/en/index.html |date=2021-06-14 }} * [https://web.archive.org/web/20171214183443/https://www.frpac.or.jp/web/english/ Фондација за истражување и промоција на ајнската култура (центри сместени во Сапоро и Токио)] {{Ja}} и {{En}} * [http://www.cais.hokudai.ac.jp/english/ Универзитетски центар Хокаидо за ајнски и домородни студии] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170901112847/http://www.cais.hokudai.ac.jp/english/ |date=2017-09-01 }} * [http://city.hokkai.or.jp/~ayaedu/ Институт за изучување на ајнските јазици и култури] во Самани, Хокаидо * [https://www.ff-ainu.or.jp/web/english/together.html/The Фондација за ајнска култура] {{Ja}} и {{En}} ; Музеи и експонати * [http://www.mnh.si.edu/arctic/features/ainu/ Смитсонијан]{{Мртва_врска|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://archive.fieldmuseum.org/research_collections/anthropology/anthro_sites/boone/ainu/gal_jp_ainu.html Бунова збирка] * [https://web.archive.org/web/20160130060719/http://www.ainu-museum-nibutani.org/ Културен музеј Нибутани Ајну] {{Ja}} * [https://web.archive.org/web/20151029080519/http://www.ainu-museum.or.jp/en/ Ајнски музеј во Шираои] * [https://web.archive.org/web/20180726170031/https://uwdc.library.wisc.edu/collections/eastasian/japanrice/ Ајну Комонџо (записи од 18 и 19 век) - Охнукева збирка] * [https://web.archive.org/web/20030927154809/http://www.molli.org.uk/explorers/the_regions/north_america.asp Региони: Северна Америка -] Ајнско-северноамериканска културолошка сличност ; Написи * [https://www.csmonitor.com/World/Asia-Pacific/2008/0609/p04s01-woap.html „Ајните од Јапонија се надеваат дека новиот идентитет води кон повеќе права“] во ''The Christian Science Monitor'', 9 јуни 2008 година [[Категорија:Народи во Русија]] [[Категорија:Статии со извори на јапонски (ja)]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со текст на јапонски]] [[Категорија:Народи во Јапонија]] hrtdx74hwn7cvivt4ade03aiknlic91 0 1273725 5537939 5107617 2026-04-12T03:58:21Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537939 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Odalan_procession.JPG|мини|Одаланска поворка.]] '''Одалан''' ― селски храмовен фестивал во [[Бали]], [[Индонезија]]. Тоа е прилика кога хиндуската селската заедница се собира, ги повикува боговите да ги посетат три или повеќе дена, заедно извршуваат верски служби нудејќи освежување и забава. Тоа е периодичен настан, кој го слави балиското хиндуистичко наследство и изведувачки уметности.<ref>Jane Belo (1953), Bali: Temple Festival, Monograph 22, American Ethnological Society, University of Washington Press, pages 3-4</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Edi3AAAAQBAJ&pg=PA62|title=Ethnomusicology: A Contemporary Reader|last=Jennifer C. Post|publisher=Routledge|year=2013|isbn=978-1-136-08954-1|pages=62–63}}</ref> Прославите во Одалан се општествен настан меѓу индонезиските хиндуси и историски придонеле за богатата традиција на театарски и балиски танцови облици.<ref name="dibia61">{{Наведено списание|last=Dibia|first=I Wayan|year=1985|title=Odalan of Hindu Bali: A Religious Festival, a Social Occasion, and a Theatrical Event|journal=Asian Theatre Journal|publisher=University of Hawai'i Press|volume=2|issue=1|pages=61-65|doi=10.2307/1124507}}</ref> Одалан го означува основањето на одреден хиндуистички храм и се слави на неговиот роденден според Павукон - балискиот календар од 210 дена.<ref name="dibia61"/> Бидејќи Бали има илјадници хиндуистички храмови, со најмалку три во секое село, неколку Одалани се слават во некој дел од Бали речиси секојдневно од Грегоријанскиот календар. Обредите на прославата се нарекуваат Дева Јадња (санскритски: Дева Јаџна), вклучува поворки, украси на селскиот храм, забава и танцување во дворот на храмот, селската заедница ги собира своите ресурси и ги набудува заедно.<ref>Hillary Rodigues (2015), [http://www.mahavidya.ca/2015/03/10/balinese-hinduism/ Balinese Hinduism] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20200702062538/http://www.mahavidya.ca/2015/03/10/balinese-hinduism/ |date=2020-07-02 }}, Mahavidya Series: Hinduism in Indonesia, University of Lethbridge</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=JbrPXcurKxAC|title=The Life of a Balinese Temple: Artistry, Imagination, and History in a Peasant Village|last=Hildred Geertz|publisher=University of Hawaii Press|year=2004|isbn=978-0-8248-2533-1|pages=27–28, 41–56}}</ref> Одалан во неколку големи храмови, како што е Пура Бесаки - најголемиот хиндуистички храм на Бали, има голема културна важност надвор од неговата местоположба. Тоа е настан ширум островот и затоа се слави со големи подготовки еднаш на 100 балиски години.<ref name="dibia61"/> == Поврзано == * [[Галунган]] * [[Гамелан]] * [[Нјепи]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Бали]] [[Категорија:Хиндуизам]] idxwruzemskaqwglcsjfmrlpg2zrq5l 0 1275427 5537886 4787311 2026-04-11T23:11:45Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537886 wikitext text/x-wiki [[Податотека:ISDA Mark & Tag Final.jpg|мини|Лого]] '''Меѓународното здружение за свопови и деривати''' или '''ИСДА''' ([[англиски]]: ''International Swaps and Derivatives Association'', ''ISDA'') — меѓународно здружение на учесниците во приватните трансакции со [[финансиски деривати]]. ==Основање и членство== Здружението е основано во 1985 година, откако група од 18 дилери на свопови во 1984 година почнале да работат на подготовката на стандардни услови за тргување со [[своп]]ови. Денес, ИСДА има над 600 членови од 46 земји, а најчесто, тоа се: големите финансиски институции кои тргуваат со финансиски деривати, крајните корисници на дериватите, како и разни даватели на услуги и консултанти.<ref name="Jeff Madura 2008">Jeff Madura, ''International Financial Management'' (ninth edition). Thomson South-Western, 2008, стр. 520.</ref> ==Активности== Двете основни цели на ИСДА се: 1) изработка на соодветна документација за извршување на приватните трансакции со деривати и 2) унапредување на постапките за раководење со ризиците поврзани со финансиските деривати. Еден од најважните чекори на ИСДА е изработката на стандардниот договор (''Master Agreement'') со кој се поставуваат правните и кредитните услови за тргување на приватниот пазар на деривати. Најголемата придобивка од овој договор се состои во тоа што учесниците на пазарот не мора за секоја поединечна трансакција да склучуваат посебен договор. На тој начин, овој договор придонел за стандардизација на шалтерскиот пазар на финансиски деривати.<ref name="Jeff Madura 2008"/> ==Надворешни врски== * htttp://www.isda.org — Официјално мрежно место на ИСДА == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Финансии]] 9a0ovzmfykobwurk1mumowwnc3uk4jc 0 1280936 5537940 5419036 2026-04-12T03:58:27Z Bjankuloski06 332 /* Реја */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537940 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Exomoon Kepler-1625b-I orbiting its planet (artist’s impression).tiff|алт=|мини| Уметнички приказ на месечината Кеплер-1625б I што кружи околу вонсончевата планета Кеплер-1625б . Се верува дека Кеплер-1625б I има своја подмесечина.<ref>{{Наведен arXiv|last=Forgan|first=Duncan|title=The habitable zone for Earthlike exomoons orbiting Kepler-1625b|date=4 October 2018|eprint=1810.02712v1|class=astro-ph.EP}}</ref><ref>{{Наведена изјава за печат|title=Astronomers Find First Evidence of Possible Moon Outside Our Solar System|date=3 October 2018}}</ref>]] '''Подмесечина''' ('''потсателит''' или '''месечина на месечина''') — [[Природен сателит|месечина]] која кружи околу друга месечина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://phys.org/news/2019-01-earth-submoon.html|title=Where is Earth's submoon?|work=phys.org|language=en|accessdate=2020-10-13}}</ref> Со [[Емпиризам|емпириско]] истражување на [[Природен сателит|природните сателити]] во [[Сончев Систем|Сончевиот Систем]], се дошло до заклучок дека e можно подмесечините да бидат елементи во [[Планетарен систем|планетарните системи]]. Во Сончевиот Систем, џиновските планети имаат големи број природни сателити. Откриените [[Вонсончева планета|вонсончеви планети]] најчесто се [[Џиновска планета|џиновски планети]]; и барем една ([[Кеплер-1625б|Кеплер-162бb]]) може да има многу голема [[Вонсончева месечина|егзомесечина]], наречена [[Кеплер-1625б I]], за која се смета дека има подмесечина.<ref name="NGS-20181003">{{Наведени вести|url=https://www.nationalgeographic.com/science/2018/10/news-first-exomoon-nasa-kepler-planets-facts-space/|title=Weird giant may be the first known alien moon - Evidence is mounting that a world the size of Neptune could be orbiting a giant planet far, far away.|last=Drake|first=Nadia|date=3 October 2018|work=[[National Geographic Society]]|access-date=11 October 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.spacetelescope.org/news/heic1817/|title=Hubble finds compelling evidence for a moon outside the Solar System|date=3 October 2018|work=Hubble Space Telescope|accessdate=11 October 2018|archive-date=2019-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803074714/https://www.spacetelescope.org/news/heic1817/|url-status=dead}}</ref> Но, досега освен вештачките сателити привремено лансирани во [[Орбита на Месечината|орбитата на Месечината]], не е забележана ниту една подмесечина Сончевиот Систем или пошироко. Најчесто, [[Плимна сила|плимните ефекти]] на планетите би го направиле ваквиот систем нестабилен. == Можни подмесечини == === Реја === [[Податотека:Rhean_rings_PIA10246_Full_res.jpg|алт=|мини| Уметнички приказ на прстените околу Реја - месечината на Сатурн]] Откривањето на потенцијален <ref>{{Наведено списание|displayauthors=3|date=7 March 2008|title=The Dust Halo of Saturn's Largest Icy Moon, Rhea|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/319/5868/1380|journal=Science|volume=319|issue=5868|pages=1380–1384|bibcode=2008Sci...319.1380J|doi=10.1126/science.1151524|pmid=18323452|access-date=12 October 2018}}</ref> [[Прстени од Реа|систем од прстени]] околу [[Природен сателит|природниот сателит]] на [[Сатурн (планета)|Сатурн]] - [[Реја (месечина)|Реа]] придонеле за пресметки кои покажале дека сателитите кои кружат околу Реја имаат стабилни орбити. Исто така, се претпоставува дека прстените се тенки,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newscientist.com/article/dn13421-saturn-satellite-reveals-first-moon-rings.html|title=Saturn satellite reveals first moon rings|last=Hecht|first=Jeff|date=6 March 2008|work=New Scientist|accessdate=12 October 2018}}</ref> феномен кој се поврзува со [[Пастирска месечина|пастирските месечини]]. Но, со снимките направени од ''вселенското'' летало Касини не се откриле подмесечини или прстени на Реја.<ref>{{Наведено списание|last=Tiscareno|first=Matthew S.|last2=Burns|first2=Joseph A.|last3=Cuzzi|first3=Jeffrey N.|last4=Hedman|first4=Matthew M.|date=July 2010|title=Cassini imaging search rules out rings around Rhea|url=http://www.agu.org/pubs/crossref/2010/2010GL043663.shtml|journal=Geophysical Research Letters|volume=37|issue=14|page=L14205|arxiv=1008.1764|bibcode=2010GeoRL..3714205T|doi=10.1029/2010GL043663|archive-url=https://web.archive.org/web/20100810121201/http://www.agu.org/pubs/crossref/2010/2010GL043663.shtml|archive-date=2010-08-10}}</ref> === Јапет === Исто така, се тврди деја сателитот на Сатурн [[Јапет (месечина)|Јапет]] порано имал подмесечина. Ова е една од неколкуте предложени хипотези за да се објасни [[Екваторијален гребен на Јапет|необичниот екваторијален гребен на Јапет]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.wustl.edu/news/Pages/21600.aspx|title=How Iapetus, Saturn's outermost moon, got its ridge|last=Fitzpatrick|first=Tony|date=13 December 2010|work=the Source|publisher=Washington University in St. Louis|accessdate=12 October 2018|archive-date=2016-01-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160106214958/https://news.wustl.edu/news/Pages/21600.aspx|url-status=dead}}</ref> == Вештачки потсателити == === Во минатото === Многу вселенски летала кружеле околу [[Месечина]]та, вклучувајќи ги и леталата со екипаж од програмата [[Аполо 11|Аполо]]. До 2021, нема вештачки сателити што кружат околу други месечини. Во 1988 година, [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] се обиде да постави [[Мисија Фобос|две роботски сонди]] во [[Квазимесечина|квазиорбитата]] на месечината на Марс - [[Фобос]], но обидот бил неуспешен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/phobos.html|title=Phobos Project Information|last=Edwin V. Bell II|date=11 April 2016|work=NASA Space Science Data Coordinated Archive|publisher=[[NASA]]|accessdate=2018-10-15|archive-date=1996-12-19|archive-url=https://web.archive.org/web/19961219054946/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/phobos.html|url-status=dead}}</ref> === Во сегашноста === [[Лунарен извидувачки орбитер|Месечевиот извидувачки обиколувач]] (LRO), лансиран на 18 јуни 2009 е роботско вселенско летало на [[НАСА]] што сѐ уште кружи околу Месечината во ексцентрична [[поларна орбита]]. Собраните податоци од ова летало се наведува дека се битни за планирање на идните човечки и роботски мисии на НАСА на Месечината. Со програмата за мапирање се определуваат безбедни места за слетување, лоцирање на потенцијални ресурси на Месечината, определување на нивото на зрачење и се демонстрираат новите достигнувања во технологијата. === Планирани вештачки сателити на месечини во иднина === Во тек е развој на меѓупланетарното вселенско летало - [[Истражувач на ледените месечини на Јупитер|Истражувач на ледените месечини на Јупитер (JUICE)]] кое треба да влезе во орбитата на [[Ганимед (месечина)|Ганимед]] во [[III милениум|2032 година]], со што ќе стане првото вселенско летало што кружи околу месечина на друга планета во Сончевиот Систем (различна од [[Земја (планета)|Земјата]]). Исто така, во 2024 година треба да започне со изградба вселенската станица [[Месечева Порта]] (поддржана од повеќе агенции)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://porta.mk/kina-i-rusija-kje-gradat-zaednichka-lunarna-stanica/|title=Кина и Русија ќе градат заедничка месечева станица - Порта|language=mk-MK|accessdate=2021-11-19|archive-date=2021-11-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211119204909/https://porta.mk/kina-i-rusija-kje-gradat-zaednichka-lunarna-stanica/|url-status=dead}}</ref> која првенствено ќе служи како поддршка на подоцнежните мисии на НАСА од [[Програма Артемис|програмата Артемис]] за истражување на месечината. Месечевата Порта во иднина може да даде поддршка и за идните мисии на Марс и на оддалечените астероиди. Вселенското летало [[CAPSTONE (вселенско летало)|CAPSTONE]] е планирано да биде лансирано до крајот на 2021 и треба да ја тестира и потврди орбиталната стабилност за Месечевата Порта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kajgana.com/rocket-lab-ke-lansira-satelit-na-nasa-na-mesechinata|title=Rocket Lab ќе лансира сателит на НАСА на Месечината|work=Кајгана|language=mk|accessdate=2021-11-19}}</ref> Планирано е и лансирање на [[Месечева батерија|Месечева Батерија]] - нискобуџетен КјубСат ([[Англиски јазик|анг]]: CubeSat) орбитер за истражување, лоцирање и проценка на количината и составот на воден мраз на Месечината за негова експлоатација во иднина од страна на роботи или луѓе од [[поларна орбита|поларната орбита]]. == Поврзано == {{div col|colwidth=30em}} * [[Двоен астероид]] * [[Околупланетарен диск]] * [[Астероидна месечина]] * [[Јупитерови месечини|Месечини на Јупитер]] * [[Нептунови месечини|Месечини на Нептун]] * [[Сатурнови месечини|Месечини на Сатурн]] * [[Уранови месечини|Месечини на Уран]] * [[Сателитски систем (астрономија)|Сателитски систем]] {{div col end}} == Наводи == {{наводи}} {{Сончев Систем}} [[Категорија:Егзопланетологија]] [[Категорија:Хипотетички месечини]] ms8hsr6i65mszoyx24pysk5mvlzpevm 0 1282078 5537910 5468585 2026-04-11T23:12:59Z Bjankuloski06 332 /* Хоби и личност */ Јазична исправка, replaced: ридонесла → ридонела 5537910 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Astrid av Sverige.jpg|200px|мини|Астрид во 1935 година]] '''Астрид од Шведска''' (17 ноември 1905 - 29 август 1935) била кралица на Белгија како прва сопруга на кралот Леополд III. Првично како принцеза на Шведска од Куќата Бернадот, Астрид станала војвотката од Брабант по нејзиниот брак со Леополд во ноември 1926 година. Таа станала кралица на Белгија на 17 февруари 1934 година до нејзината смрт. Нејзината добротворна работа се фокусирала на жени, деца и обесправени луѓе. Единствената ќерка на Астрид, Жозефин-Шарлот, подоцна станала големата војвотка на Луксембург, додека двата нејзини синови владееле како [[Список на кралеви на Белгија|кралеви на Белгија]]. Астрид исто така била сестра на престолонаследничката принцезата Марта од Норвешка (сопруга на кралот Олав V ) и тетка по мајка на кралот Харалд V од Норвешка. == Ран живот == [[Податотека:H._K._H._Prinsessan_Ingeborg_med_Prinsessorna_Margareta,_Märta_och_Astrid_(1910).jpg|лево|мини| Астрид со нејзината мајка и сестрите]] Принцезата Астрид била родена на 17 ноември 1905 година, во ''Палатата Арвфурстенс'' во [[Стокхолм]] како трето дете и најмлада ќерка на принцот Карл, војводата од Вестерјетланд, и неговата сопруга, принцезата Ингеборг од Данска. Нејзиниот татко бил третиот син на Оскар II, кралот на Шведска и Норвешка, од неговата сопруга Софија од Насау. Нејзината мајка била ќерка на кралот Фредерик VIII од Данска од неговата сопруга Луиз од Шведска. Таткото на Астрид бил помлад брат на шведскиот крал Густав V; нејзината мајка била помладата сестра на кралевите Кристијан X од Данска и Хокон VII од Норвешка. Астрид имала две постари сестри Маргарета, принцезата Аксел од Данска и Марта, престолонаследничката на Норвешка, и помладиот брат принцот Карл Бернадот (прет. Принцот Карл од Шведска, војводата од Естергетланд). Астрид поголемиот дел од своето детство го поминала во палатата Арвфурстенс во центарот на Стокхолм и во семејната летна резиденција во Фридем. Астрид била израсната во строго образование и без многу луксуз. Астрид присуствувала во интернатот Синт Ботвид, каде лекциите се одржувале на француски јазик. Потоа отишла во Акерстром-Содерстром завршувајќи го училиштето, каде студирала шиење, пијано, балет и грижа за деца.<ref name="historyofroyalwomen">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.historyofroyalwomen.com/astrid-of-sweden/astrid-of-sweden-queen-of-hearts/|title=Astrid of Sweden – Queen of Hearts|work=History of Royal Women|accessdate=November 20, 2021}}</ref> По завршувањето на училиштето, Астрид работела во сиропиталиштето во Стокхолм, грижејќи се за децата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://honey.nine.com.au/royals/queen-astrid-of-belgium-tragic-death/862465de-da6a-402d-9053-db220cbb6695|title=The short and tragic life of Queen Astrid of Belgium|last=Abi|first=Jo|date=7 August 2020|accessdate=15 April 2021}}</ref> == Свршувачка и свадба == [[Податотека:Princess_Astrid_engaged_in_1926.jpg|лево|мини| Свршувачка фотографија на Астрид и Леополд]] Како подобна принцеза, Астрид била спомната како потенцијална невеста за голем број принцови, вклучувајќи го и идниот [[Едвард VIII|Едвард VIII од Обединетото Кралство]] и идниот Олав V од Норвешка. Успешен додворувач на Астрид бил принцот Леополд од Белгија, војводата од Брабант. Во септември 1926 година била објавена нивната свршувачка. Кралот Алберт I и белгиската кралица Елизабета ги поканиле новинарите во кралската палата во [[Брисел]]. „Кралицата и јас“, изјавил Алберт, „би сакале да ви го објавиме претстојниот брак меѓу принцот Леополд, војводата од Брабант и принцезата Астрид од Шведска. Убедени сме дека принцезата ќе му донесе радост и среќа на нашиот син. Леополд и Астрид решија да им се придружат на животите без никакви притисоци или државни причини. Нивната е вистинска заедница меѓу луѓето со исти склоности“. Кралицата Елизабета рекла: „Тоа е брак од љубов... кажете му на нашиот народ. Ништо не беше договорено. Ниту едно политичко размислување не преовлада во одлуката на нашиот син“. [[Податотека:Leopold_of_Belgium_and_Astrid_of_Sweden_on_their_wedding_day.jpg|мини|Астрид и Леополд на денот на нивната венчавка]] Во [[Стокхолм]] на 4 ноември 1926 година цивилно и во [[Катедрала Свети Михаил и Гудула|катедралата Свети Михаил и Свети Гудула]], Брисел на 10 ноември религиозно, принцезата Астрид се омажила за принцот Леополд. Двојката отпатувала одвоено во [[Антверпен]] по нивниот граѓански брак, за повторно да се обединат во Белгија. За верскиот брак, парот присуствувал на голема свадбена веселба на млади пријатели и роднини: принцезата Феодора од Данска, принцезата Мари Хосе од Белгија, принцезата Марта од Шведска, принцезата Ингрид од Шведска, Алфхилд Екелунд, принцот Карл од Шведска, Принцот Густав Адолф од Шведска, престолонаследникот Олав од Норвешка, Маргарета Штал, грофот Клес Спар, Ана Аделсвард, принцот Чарлс од Белгија, грофот Фолке Бернадот, баронот Сигвард Бек-Фриис, Ана Мари фон Есен и Баронфел Карл . На принцезата Астрид и била доделена дијадема како свадбен подарок од белгиската влада, создадена од белгискиот златар Ван Бевер, оригиналната верзија на дијадемата е флексибилна дијамантска банда во стилизиран грчки мотив со клучеви на врвот со 11 големи дијаманти на шилци. Овие големи камења, вкупно околу 100 карати сами по себе, ги симболизираат деветте провинции на Белгија и (сега поранешната) белгиска колонија Конго . Подоцна додале збир на дијамантски сводови за да го загради секој од 11-те независни камења. По смртта на Астрид, дијадемата била во сопственост на кралот Леополд, а неговата втора сопруга Лилијан, принцезата од Рети носела делови од дијадемата, но не и целиот скапоцен камен (Лилијан никогаш не ја носела титулата кралица). Леополд абдицирал од престолот во корист на неговиот син Бодуен; кога Бодуен се оженил, Леополд ѝ ја дал дијадемата на новата кралица. Фабиола, првата белгиска кралица по Астрид, ја носела на денот на нејзината венчавка. Таа го предала скапоцениот камен по смртта на Бодуен за да го носи кралицата Паола, која, по абдицирањето на нејзиниот сопруг Алберт, и го подарила на Матилда новата кралица на Белгија. == Војвотката од Брабант == [[Податотека:Crown_princess_Astrid_1926.jpg|лево|мини| Астрид како војвотката од Брабант во 1926 година.]] Војводата и војвотката од Брабант го поминале својот меден месец во [[јужна Франција]] пред да се преселат во крилото на Кралската палата во Брисел . По периодот на меден месец, принцезата Астрид почналала да учи [[Француски јазик|француски]] и [[Холандски јазик|холандски]] .<ref name="historyofroyalwomen"/> Астрид била ентузијастички посвоена од Белгијците. Таа била многу сакана поради нејзината убавина, шарм и едноставност. Нејзините јавни и официјални ангажмани зрачеле со ентузијазам. Како војвотка од Брабант, таа работеле на ублажување на различни форми на неволји.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kungahuset.se/royalcourt/royalfamily/thebernadottedynasty/princessastrid.4.164e81b015607465dc12f50.html|title=Princess Astrid (1905-35)|work=Swedish Royal Court|accessdate=2021-11-22|archive-date=2021-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123050810/https://www.kungahuset.se/royalcourt/royalfamily/thebernadottedynasty/princessastrid.4.164e81b015607465dc12f50.html|url-status=dead}}</ref> [[Податотека:Leopoldo_ed_Astrid_del_Belgio_in_Alfa_Romeo_2.JPG|мини| Астрид и Леополд во посета на [[Алфа Ромео]] во Италија]] Во октомври 1927 година, Леополд и Астрид добиле ќерка, принцезата Жозефин-Шарлот (подоцна Големата војвотка од Луксембург). Раѓањето на нејзината единствена ќерка бил тежок период за Астрид, бидејќи на жените им било забрането да бидат дел од линијата на наследување на престолот.<ref name="historyofroyalwomen"/> Една година подоцна, таа и нејзиниот сопруг ги посетиле Холандските Источни Инди (сега [[Индонезија]] ).<ref name="m.cnnindonesia.com">{{Наведена мрежна страница|url=https://m.cnnindonesia.com/gaya-hidup/20160316144002-269-117829/kisah-cinta-putri-belgia-masih-tersimpan-di-kebun-raya-bogor|title=Kisah Cinta Putri Belgia Masih Tersimpan di Kebun Raya Bogor|last=Priherdityo|first=Endro|date=16 March 2016|work=CNN Indonesia|language=id|trans-title=The Memory of Belgian Princess's Love Story Is Still Saved in the Bogor Botanical Garden|accessdate=23 October 2018}}</ref> Тие пристигнале со бродот „ ''Инсулинд“.'' <ref name="historia">{{Наведена мрежна страница|url=https://historia.id/kultur/articles/kunjungan-putra-mahkota-belgia-leopold-dan-putri-astrid-ke-hindia-belanda-6jMp5|title=Kunjungan Putra Mahkota Belgia Leopold dan Putri Astrid ke Hindia Belanda|last=Janti|first=Nur|date=17 June 2020|work=Historia|language=id|trans-title=Visit of the Belgian Crown Prince Leopold and Princess Astrid to the Dutch East Indies|accessdate=30 May 2021}}</ref> Кога двојката ја посетиле Суракарта, Астрид и нејзиниот сопруг добиле кутија со златни крис внатре како подарок од владата на Холандската Источна Индија.<ref name="historia" /> Принцезата Астрид на подарок добила кутија со вентилатор обложен со злато внатре.<ref name="historia" /> Локалните жители се восхитувале на топлиот, ентузијастички и помалку формален став на принцезата Астрид.<ref name="historia" /> Двојката го посетила Музејот Поестоко Радио и Сосијетат Хабипројо каде што тие виделе Вајанг шоу.<ref name="historia" /> Тие ги посетиле и Сурабаја и Бали.<ref name="historia" /> По пет месеци поминати во Холандските Источни Инди, парот се вратил во Белгија со бродот ''Тјеримаи.''<ref name="historia" /> По враќањето од Холандските Источни Инди, парот се преселил во замокот Стујвенберг.<ref name="historyofroyalwomen" /> Во септември 1930 година, Астрид го родила принцот Бодуен, кој на крајот станал крал на Белгија .<ref name="historyofroyalwomen" /> Израсната како [[Лутеранство|Лутеранка]], Астрид се преобратила во [[Римокатоличка црква|католицизам]] откако се омажила за Леополд. Таа првично размислувала да се преобрати во католицизам, едноставно затоа што тоа е религијата на [[Белгија]], но свештеникот со кој се консултирала, отец Вилијам Хемик, ѝ рекол да не го прави тоа додека искрено не поверува дека тоа е вистинската религија.<ref>''More Joy Than Pain'', 1991, by Lars Rooth pp.&nbsp;84–85</ref> Астрид дознала повеќе за католицизмот и неколку години подоцна, во 1930 година, се преобратила од вистинско убедување. Нејзината одлука ја израдувала, а на близок пријател од детството му се доверила: „Душата ми најде мир“.<ref>Quoted by Anna Sparre in ''Astrid mon amie'', 2005, p.&nbsp;128</ref> Нејзиниот свекор, кралот Алберт I, кој и самиот бил многу побожен, повторил на денот на преобраќањето на Астрид: „Мило ми е, многу мило. Сега целото семејство е обединето во иста религија.“<ref>Quoted by Charles d'Ydewalle in ''Albert and the Belgians: Portrait of a King'', 2005, p.&nbsp;259</ref> Во 1932 година, Астрид и нејзиниот сопруг патувале во [[Азија]] и Конго . Нивните деца останале кај родителите на Астрид во Шведска.<ref name="historyofroyalwomen"/> Според отпечатокот од мај 1933 година на ''Де Локомотиф'', фотографиите од нивната посета на холандските Источни Инди биле објавени како книга за колекција на фотографии со наслов ''Патувањето на принцот Леополд низ холандските Источни Инди''.<ref name="historia"/> По посетата на Конго, таа и пишала на својата пријателка, грофицата Ана Спар (момин. бароницата Ана Аделсвард) за нејзиниот впечаток за Конго.<ref name="annasparre">Sparre, Anna.</ref> Во своите писма, принцезата Астрид пишувала за величествените пејзажи на земјата на Конго и за нејзината загриженост за страдањето, сиромаштијата и смртноста на доенчињата со кои се соочувале Конго.<ref name="annasparre" /> Нејзиниот сопруг целосно ги споделил нејзините чувства.<ref name="annasparre" /> Војвотката од Брабант станала кума на ќерката на Ана Спар, Кристина,<ref name="annasparre"/> и втората ќерка на нејзината сестра, принцезата Марта, принцезата Астрид .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://royalwatcherblog.com/2017/02/12/princess-astrid-of-norway/|title=Princess Astrid of Norway}}</ref> == Кралицата == На 17 февруари 1934 година, кралот Алберт I загинал во несреќа при [[Планинарство|искачување]] на планина во Марш-ле-Дам, Белгија. Леополд и Астрид станале новиот крал и кралица на Белгијците со стилот на ''височество'' . Подоцна истата година се родило третото дете на Леополд и Астрид. Тој го добил името Алберт по неговиот дедо и на крајот ќе го наследи неговиот брат Бодуен како крал на Белгија . Како кралица на Белгијците, Астрид го посветила своето време на воспитување на своите деца и промовирање на социјалните причини што ја довеле во контакт со Белгијците. Таа била многу загрижена за ситуацијата на жените, децата и обесправените луѓе. За време на економската криза во Белгија во 1935 година, таа организирала колекција на облека, пари и храна за сиромашните. Таа тоа го направила преку отворено писмо, кое било објавено како „Апел на кралицата“. Кралицата Астрид ги посетила и сиромашните населби во Белгија.<ref name="annasparre">Sparre, Anna.</ref> Кралицата Астрид била особено заинтересирана да ги обучи жените формално во грижата за децата и здравствената заштита.<ref name="queenastrid">Koninckx, Christian; Libert-Vandenhove, Louise-Marie.</ref> Таа, исто така, ја поддржала обуката на младите девојки како шивачки за да имаат подобри можности за кариера.<ref name="queenastrid" /> Таа ги поддржувала католичките добротворни институции, како што се сестрите на Свети Винсент де Пол и либералните организации, како што е ''Федерацијата на фоајето Белге''.<ref name="queenastrid" /> Таа, исто така, им дала публика на застапниците на [[Женски права|женските права,]] како што е бароницата Марте Боел, претседателка на Националниот совет на белгиските жени.<ref name="queenastrid" /> Во мај 1935 година, кралицата Астрид ја заштитувала Неделата на млекото, обид да ги поттикне Белгијците да пијат здрави пијалаци. Таа ја искористила оваа прилика да го задолжи Гатиен ду Парк, еден од нејзините дворјани, со задача да подготви детален извештај за прописите за млекото во странски земји. Истрагата била многу строга.<ref name="queenastrid"/> Кралицата Астрид често правела добротворни работи како дел од Комитетот за помош.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=y5oQAHLFF_U&t=17s|title=Koningin Astrid van België (1935)|date=18 April 2019|language=nl|accessdate=3 April 2021}}</ref> == Хоби и личност == Кралицата Астрид имала топла, пријателска, социјална и шармантна личност.<ref name="astrid">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unofficialroyalty.com/wedding-of-king-leopold-iii-of-the-belgians-and-princess-astrid-of-sweden/|title=Wedding of King Leopold III of the Belgians and Princess Astrid of Sweden|last=McMahon|first=Emily|date=5 June 2017|publisher=Unofficial Royalty|accessdate=30 May 2021}}</ref> Според нејзината пријателка, грофицата Ана Спар, Астрид била срамежлива и несигурна жена.<ref name="annasparre">Sparre, Anna.</ref> Спар верувала дека мајката на Астрид, принцезата Ингеборг, која постојано ја пофалувала нејзината сестра Марта придонела за нејзината срамежливост и несигурност.<ref name="annasparre" /> Астрид, која навидум била плашлива и кревка жена, можела да биде жестока и строга кога требало да брани некој близок кој бил навреден.<ref name="annasparre"/> Собрила шведска народна уметност и уживала во спортови како што се [[Човечко пливање|пливање]], [[скијање]], качување, јавање и [[голф]].<ref name="astrid"/> == Смрт == [[Податотека:Funeral_of_Astrid_of_Sweden.JPG|мини|Погребот на Астрид]] Во август 1935 година, кралот и кралицата отишле инкогнито во нивната семејна куќа, ''Вила'' Хаслихорн во Хорв, на бреговите на езерото Луцерн, Швајцарија. Жозефин-Шарлот и Бодуен патувале со своите родители, додека едногодишниот принц Алберт се сметал за премногу млад за патувањето и останал во Брисел. Децата се вратиле во Белгија со своите дадилки на 28 август. На 29 август 1935 година, кралот и кралицата отишле на последното [[Пешачење во природа|пешачење]] во планините пред да се вратат дома. Нивниот возач седел во задниот дел на кабриолетот Пакард Еден-дваесет; кралот возел, а кралицата гледала на карта. Приближно во 9:30 часот, кралицата му посочила нешто на својот сопруг, кој за момент го тргнал погледот од патот. Автомобилот излегол од патот, се движел по стрмна падина и се судрил со круша. Кралицата Астрид ја отворила вратата и била исфрлена по ударот. Нејзиното тело удрило во стеблото на дрвото додека автомобилот удрил во второто дрво. Кралот Леополд бил исфрлен од автомобилот и само лесно повреден. Колата продолжила и застанала во езеро. Кралицата починала од повредите на местото на несреќата во Куснахт ам Риги, во близина на езерото Луцерн, Швиц, Швајцарија. Сведоците се сетиле на еден единствен крик, „Астрид!!!“, додека Леополд го држел нејзиното крваво тело на градите. Кралицата Астрид е погребана во кралскиот свод во црквата Пресвета Богородица од Лаекен, Брисел, покрај нејзиниот сопруг, кралот Леополд III и неговата втора сопруга, Лилијан, принцезата од Рети . == Наследство == === Споменици === [[Податотека:Astrid-Kapelle-8.jpg|лево|мини| Астрид капела и Крстот на кралот.]] Во 1935 година, белгиските поштенски власти издале [[Поштенска марка|поштенска марка на]] која бил прикажан нејзиниот портрет исцртан во црна боја, познат како издание на ''жалоста на Астрид.'' Подоцна истата година издале серија марки на фондови против туберкулоза со истиот дизајн.<ref>Stanley Gibbons Simplified catalogue.</ref> Палата де ла Реин Астрид во 8-ми арондисман на Париз бил именуван во нејзин спомен.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.paristoric.com/index.php/transports-et-voirie/places/3324-la-place-de-la-reine-astrid|title=LA PLACE DE LA REINE ASTRID|work=paristoric.com|language=fr|accessdate=15 April 2021|archive-date=2022-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20220314184745/https://www.paristoric.com/index.php/transports-et-voirie/places/3324-la-place-de-la-reine-astrid|url-status=dead}}</ref> На местото на несреќата во Швајцарија е изградена комеморативна капела. Швајцарската влада и ја дала земјата на Белгија една година по смртта на Астрид и капелата е изградена во стилот на валонската селска црква.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nzz.ch/belgischer-koenig-auf-kurzvisite-in-kuessnacht-1.7371471|title=Bericht über den Besuch des Belgischen Königs Albert II. in Küssnacht|date=2010-08-29|work=Neue Zürcher Zeitung|accessdate=2017-02-06}}</ref> Капелата станала дестинација за шведските и белгиските туристи.<ref name="nzz.ch" /> Капелата е наречена ''капела Астрид'' .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.zug-tourismus.ch/attraktionen/astrid-kapelle-kuessnacht-am-rigi-9581dc4cf3|title=ASTRID KAPELLE KÜSSNACHT AM RIGI|work=zug-tourismus.ch|accessdate=2021-11-22|archive-date=2021-11-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20211122203117/https://www.zug-tourismus.ch/attraktionen/astrid-kapelle-kuessnacht-am-rigi-9581dc4cf3|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rigi.ch/attraktionen/astrid-kapelle-kuessnacht-am-rigi-4c998ac5ea|title=Astrid Kapelle, Küssnacht am Rigi|work=rigi.ch}}</ref> ''Кралскиот крст'' е изграден таму каде што кралицата умрела во рацете на нејзиниот сопруг. Крстот е изработен од шведски гранит.<ref>Schwarzenbach, Alexei (1998).</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tdg.ch/suisse/mort-reine-astrid-roi-belges-lieux-drame/story/31198832|title=Mort de la reine Astrid: le roi des Belges sur les lieux du drame|date=29 August 2015|work=tdg.ch|language=fr|trans-title=Death of Queen Astrid: the King of the Belgians at the scene of the tragedy}}</ref> Музејот во близина содржи слики и сувенири од настанот, вклучително и дел од шофершајбната и трупецот на крушата. Самото дрво било соборено од невреме во 1992 година. Автомобилот бил потопен во длабокиот дел на Вирвалдштатерсее на барање на кралот. Споменикот бил изграден од архитектот Пол Бондуел во Лакен, [[Белгија]], и инаугуриран на 21 јули 1938 година. Зградата, која е во доцниот неокласичен стил, гледа кон црквата Пресвета Богородица од Лаекен и назад кон палатата Лаекен . Истата година, на иницијатива на локалниот фронт на ветераните, бронзената биста на кралицата била подигната во паркот Вистерзе во Корт-Сент-Етјен, Белгија, од страна на вајарот Виктор Русо. Авенијата Астрид во ботаничката градина Богор во [[Индонезија]] (поранешна холандска Источна Индија ) била именувана по неа додека била на меден месец таму со нејзиниот сопружник во 1928 година. Авенијата е украсена со спектакуларни прикази на лилјани кана во различни бои.<ref name="m.cnnindonesia.com"/><ref>{{Наведени вести|url=http://www.lovelybogor.com/taman-astrid-kebun-raya-bogor/|title=Taman Astrid - Kebun Raya Bogor|work=Lovely Bogor|language=id}}</ref> Шведскиот слој торта [[Принцеза торта|Принцеза торта го]] добила името по Астрид и нејзините две сестри кога биле деца.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cisionwire.se/frodinge-mejeri/traditionsenlig-tartfrossa---prinsessyra-baddar-for-prinsesstartans-vecka-2|title=Traditionsenlig tårtfrossa - Prinsessyra bäddar för prinsesstårtans vecka|date=2009-09-17|publisher=[[Cision]]wire|language=sv|archive-url=https://web.archive.org/web/20101017062034/http://www.cisionwire.se/frodinge-mejeri/traditionsenlig-tartfrossa---prinsessyra-baddar-for-prinsesstartans-vecka-2|archive-date=2010-10-17|accessdate=2009-12-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bakingobsession.com/2009/02/24/swedish-princess-cake/|title=Swedish Princess Cake|last=Vera|date=2009-02-24|accessdate=2014-01-26}}</ref>  <sup class="noprint Inline-Template" style="white-space:nowrap;">&#x5D;</sup> === Имиња === Четири од нејзините потомци биле именувани како Астрид за да ја почестат. Нејзините внуки принцезата Мари-Астрид од Луксембург, принцезата Астрид од Белгија, нејзината правнука принцезата Мари-Астрид од Лихтенштајн и нејзината правнука, надвојвотката Ана Астрид од Австрија-Есте. Нејзината внука принцезата Астрид од Норвешка (подоцна г. Фернер) била именуван за да ја почести.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=96935&sek=27262|title=Princess Astrid celebrates her 80th birthday|date=11 February 2012|work=Norwegian Royal House|accessdate=28 September 2019|archive-date=2021-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123044504/https://www.royalcourt.no/nyhet.html?tid=96935&sek=27262|url-status=dead}}</ref> Првата ќерка на нејзиниот сопруг, кралот Леополд III, со неговата втора сопруга Лилијан Баелс, принцезата Мари-Кристин Дафне Астрид Елизабет Леополдин од Белгија (р. 1951 година), била именувана по неа. == Титули == === Титули и стилови === * 17 ноември 1905 година - 4 ноември 1926 година: ''Нејзиното кралско височество'' принцезата Астрид од Шведска * 4 ноември 1926 година - 17 февруари 1934 година: ''Нејзиното кралско височество'' Војвотката од Брабант * 17 февруари 1934 година - 29 август 1935 година: ''Нејзиното височество'' Кралицата на Белгија == Галерија == <gallery mode="packed" heights="200"> Податотека:Kortrijk Astridpark-6.JPG|Статуа на Астрид во парк во [[Kortrijk|Кортријк]] именуван по неа Податотека:Belgique - Bruxelles - Mémorial Reine Astrid - 01.jpg|<div style="text-align:center">Споменикот на кралицата Астрид во [[Laeken|Лаекен]]<br /> (архитект Пол Бондуел, 1938).</div> Податотека:Belgique - Bruxelles - Mémorial Reine Astrid - 13.jpg|<div style="text-align:center">Статуа на кралицата во споменикот на кралицата Астрид во Лакен.</div> Податотека:Belgique - Parc de Wisterzée - Reine Astrid - 03.jpg|<div style="text-align:center">Бронзена биста на кралицата во [[Court-Saint-Étienne|дворот-Сен-Етјен]]<br /> ( [[Victor Rousseau|Виктор Русо]], 1938).</div> </gallery> == Грб == {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |[[File:Alliance_Coat_of_Arms_of_King_Leopold_III_and_Queen_Astrid.svg|250x250пкс]]<br /><br /><br />Грбот на Алијансата на кралот Леополд III<br /> и белгиската кралица Астрид |[[File:Royal_Monogram_of_Queen_Astrid_of_Belgium.svg|236x236пкс]]<br /><br /> Кралскиот монограм на кралицата Астрид<br />на Белгија |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.youtube.com/watch?v=IFZoc0hqHww Кралски љубовен натпревар (1926)], вести на каналот на YouTube на британскиот пат * [https://www.youtube.com/watch?v=KRSalvXhPwU Трагична смрт на кралицата на Белгија (1935)], вести на каналот на YouTube British Pathé * [https://web.archive.org/web/20110706133707/http://www.cegesoma.be/docs/media/chtp_beg/chtp_03/008_schwarzenbach_chtp3.pdf Портрети на нацијата: поштенски марки и национален идентитет] * [https://web.archive.org/web/20051201060427/http://www.imprint.co.uk/books/Belien_4.pdf Изработка на белгиска] референца за Вилата Хаслихорн * [https://web.archive.org/web/20181003045938/http://www.packardclub.org/forum/viewtopic.php?f=16&t=786 Слики од клубот] Пакард од автомобилот Пакард по несреќата * БЕЛГИЈА: Статија за [https://web.archive.org/web/20081224034120/http://www.time.com/time/magazine/article/0,9171,748959,00.html смртта на Астрид] Тајм [[Категорија:Луѓе од Стокхолм]] [[Категорија:Шведски принцези]] [[Категорија:Починати во 1935 година]] [[Категорија:Родени во 1905 година]] 2b6ukg4n9t65r96t0c0cpng863b642z 0 1283827 5537896 4699778 2026-04-11T23:12:08Z Bjankuloski06 332 /* Производство и историја */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537896 wikitext text/x-wiki [[Податотека:C5-Silverpilen.jpg|десно|мини|300x300пкс| Вагон на Силверпилен]] '''''Силверпилен''''' (Сребрената стрела) е прекарот на возот на метрото во Стокхолм, кој се наоѓа во неколку [[урбани легенди]] кои тврдат дека се видел духот на возот. == Производство и историја == Возот е составен од сребрени [[алуминиум]]ски вагони од моделот C5. Изграден бил само еден таков воз, составен од осум вагони; тој бил произведен во средината на 1960-те како тест единица. Во групата од стотици зелени метро возови, ''Силверпилен'' бил единствениот од возовите што не бил обоен и затоа останал [[Сребро|сребрен]]. Освен бојата, препознатливиот звук на моторот и оддалечените лизгачки врати, тој бил речиси идентичен со другите возови на метрото што биле во функција за време на неговиот животен век. На некои патници не им се допаднал неговиот „суров“ необоен изглед.<ref name="atlasobscura.com">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.atlasobscura.com/articles/the-silver-arrow-the-real-ghost-train-haunting-the-stockholm-metro|title=The Silver Arrow, the Real Ghost Train Haunting the Stockholm Metro|last=Grundhauser|first=Eric|work=Atlas Obscura|accessdate=13 October 2019}}</ref> Почнувајќи од моментот на производство во средината на 1960-те, до 1996 година, ''Силверпилен'' понекогаш се користел како резервен воз.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wired.com/2013/10/terrifying-transit-gallery/|title=The World's Most Terrifying Public Transit Rides|last=Barry|first=Keith|work=Wired|accessdate=13 October 2019}}</ref> Возот се користел како резервен за сите постоечки подземни линии во Стокхолм, иако почесто на Црвената и Зелената линија. Пред и по неговото патничко работење, тој бил возен без патници до депото без застанување, нешто што на повеќето луѓе им било чудно. Внатрешноста на возот ги немал вообичаените реклами, а на ѕидовите имало знаци на делумно отстранети [[графити]].<ref name="atlasobscura.com"/> Овој необичен изглед придонел за угледот на ''Силверпилен'' како „различен“. Возот се користел во филмот ''Сокарна'' („Трагачите“) од 1993 година, филм кој се одиграл во Стокхолм. Во филмот, [[Неонацизам|поддржувачите на неонацистите]] можеле да се видат како злоставуваат имигранти на ''Силверпилен'' додека се приближувале до метро станицата Кунгстрадгарден. Две лица подоцна биле убиени додека неонацистите ги турнале на пругата и потоа ги прегазил возот, чиј машиновозач не бил во можност да застане навреме. == Урбани легенди == Сребрениот воз ретко го видел просечниот жител на Стокхолм. Позадината за приказните за духови поврзани со ''Силверпилен'' може да биде поврзана со морничавиот изглед на ''Силверпилен'' ако се види како пристигнува доцна во ноќта на подземна станица на отворено. Луѓето биле навикнати на зелените метро возови и биле изненадени од пристигнувањето на воз обоен во сребрена боја: особено ако живееле во Стокхолм цел живот и не биле свесни за постоењето на необоена единица. Ако патникот во тоа време бил уморен или пијан, нивната фантазија можеби ќе побегнела со нив. Приказните кои најмногу циркулираа во 1980-те биле прераскажани од познатиот шведски фолклорист Бенгт аф Клинтберг, а подоцна бил4 прикажани во делот на ''Дет спокар'' од 10 декември 1997 година; [[Телевизиска програма|телевизиска серија]] посветена на наводно вистински приказни за духови и [[Опседната куќа|опседнати куќи]]. Постојат различни верзии на оваа урбана легенда. Некои велат дека духовниот воз бил виден само во напуштени тунели од работници на метрото. Други велат дека секој може да го види како поминува по станиците со голема брзина по полноќ. Некои дури тврдат дека ''Силверпилен'' понекогаш застанува да ги собере патниците, кои потоа исчезнуваат засекогаш или подоцна се симнуваат со недели, месеци или дури години откако се качиле. Внатрешноста на возот е опишана како празна или како содржи еден или неколку духовни патници. Некои приказни го поврзуваат духовниот возот со напуштената метро станица Кимлинге на линијата 11, сината линија. Кимлинге, исто така, има репутација како станица на духови, при што луѓето велат дека „Само мртвите се симнуваат во Кимлинге“.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.aftonbladet.se/nyheter/article10757076.ab|title=Här är stationen där de döda går av|last=Haldert|first=Sara|date=6 February 2006|work=[[Aftonbladet]]|access-date=16 April 2016|language=sv}}</ref> Некои велат дека застанува на станица што нема излез.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.dn.se/arkiv/kultur/bara-de-doda-stiger-av-i-kymlinge/|title=Bara de döda stiger av i Kymlinge|last=Dahlman|first=Pontus|date=24 March 2002|work=[[Dagens Nyheter]]|access-date=15 April 2017|language=sv}}</ref><ref>[http://www.stockholmdirekt.se/nyheter/ny-plan-pa-att-bebygga-kymlinge/Dbbocf!W21tYEoVnZgOc2Z16Pi@g/ Ny plan på att bebygga Kymlinge] (in Swedish)</ref> == Наводи == {{наводи}} * од Клинтберг, Бенгт, ''Ратан и пица.'' Стокхолм: Norstedts Förlag, 1992 година.{{ISBN|91-1-893831-0}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/91-1-893831-0|91-1-893831-0]] [[Категорија:Урбани легенди]] 95wt11rb4lbj18in9z77kgazvsn75wo 0 1288734 5537933 5502027 2026-04-12T03:57:25Z Bjankuloski06 332 /* Повоен период */ Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537933 wikitext text/x-wiki '''Војводина''' е српско име за територијата во Северна [[Србија]], која се состои од јужниот дел на [[Панонска Низина|Панонската низина]], поточно сместена северно од [[Дунав|реките Дунав]] и [[Сава]] (дел од [[Мачва|регионот Мачва]] кој припаѓа на Војводина, се наоѓа јужно од Сава). == Име == Името ''„Војводина“'' (Војводина) на [[српски јазик]] едноставно значи „војводство“. Нејзиното првобитно историско име (од 1848 година) било „Српско војводство“ (српска Војводина). Српскиот јазик користи уште две варијанти на зборот ''Војводина''. Овие сорти се ''Војводовина'' и ''Војводство'', последното е еквивалент на полскиот збор за провинција, војводство. Што се однесува до имињата на трите историски и географски региони од кои е составена Војводина, [[Срем|Сирмија го]] добила името по античкиот римски град Сирмиум, Бачка го добила името по градот Бач, а [[Банат|Банат го]] добил името по владејачката титула Бан. == Територија на денешна Војводина низ историјата == '''Банат, Бачка и Сирмија:''' низ историјата, територијата на денешна Војводина, вклучувајќи ги регионите Банат, Бачка и Сирмија била (целосно или делумно) дел од: * Државата Скордисци (3 век п.н.е.–1 век н.е.), со главен град Сингидунум (денешен [[Белград]] ),<ref>[https://books.google.com/books?ei=-OXDTv2XCon1sgbI1_njCw&ct=result&hl=sr&id=WB8gAAAAMAAJ&dq=scordisci+state&q=%22state+of+the+scordisci%22#search_anchor Skordisci: istorija i kultura, Jovan Todorović, Institut za izučavanje istorije Vojvodine, 1974, page 268.]</ref><ref name="google">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=fTf0Nkjw5-gC&pg=PA82|title=The Roman War of Antiochos the Great|last=Grainger, J.D.|date=2002|publisher=Brill|isbn=9789004128408|volume=239|page=82|access-date=September 6, 2015}}</ref><ref name="google2">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LTbc1GIAwcIC&pg=PA215|title=The Celtic Encyclopedia|last=Mountain, H.|date=1998|publisher=Universal Publishers|isbn=9781581128901|volume=1|page=215|access-date=September 6, 2015}}</ref><ref name="revues">{{Наведена мрежна страница|url=http://histoiremesure.revues.org/880|title=Coins of the Macedonian Kingdom in the Interior of Balkans|publisher=histoiremesure.revues.org|accessdate=September 6, 2015}}</ref> * [[Дакија]] (1 век п.н.е.),<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://usuarios.multimania.es/superjulio/IMPERIOS%20BALCANICOS/Mapas%20Imperiales%20Imperio%20de%20Burebista%20de%20Dacia2.jpg|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224071029/http://usuarios.multimania.es/superjulio/IMPERIOS%20BALCANICOS/Mapas%20Imperiales%20Imperio%20de%20Burebista%20de%20Dacia2.jpg|archive-date=February 24, 2012|accessdate=2012-02-24}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://usuarios.multimania.es/superjulio/IMPERIOS%20BALCANICOS/Mapas%20Imperiales%20Imperio%20de%20Burebista%20de%20Dacia1.jpg|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20120224070356/http://usuarios.multimania.es/superjulio/IMPERIOS%20BALCANICOS/Mapas%20Imperiales%20Imperio%20de%20Burebista%20de%20Dacia1.jpg|archive-date=February 24, 2012|accessdate=2012-02-24}}</ref><ref name="wordpress">{{Наведена мрежна страница|url=http://talcuireapocalipsa.files.wordpress.com/2010/12/dacia-burebista.jpg|title=Image: dacia-burebista.jpg, (400 × 361 px)|publisher=talcuireapocalipsa.files.wordpress.com|accessdate=September 6, 2015}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://juriscult.files.wordpress.com/2011/05/burebistahartadacia1.jpg|title=Архивиран примерок|archive-url=https://archive.today/20120710061852/juriscult.files.wordpress.com/2011/05/burebistahartadacia1.jpg|archive-date=July 10, 2012|accessdate=2012-07-10}}</ref><ref name="mdn">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mdn.md/biblioteca/images/05DaciaBurebista-01-01.jpg|title=Image: 05DaciaBurebista-01-01.jpg|publisher=mdn.md|archive-url=https://web.archive.org/web/20131101212617/http://www.mdn.md/biblioteca/images/05DaciaBurebista-01-01.jpg|archive-date=November 1, 2013|accessdate=September 6, 2015}}</ref> * [[Римско Царство|Римската Империја]] (1-5 век), * [[Хуни|Хунската империја]] (5 век), * [[Остроготи|Остроготското Кралство]] (V век), * Кралството Гепиди (5-6 век), * државата Лангобард (6 век), * [[Византија|Византиската империја]] (6 век; 11-12 век), * [[Авари|Аварскиот ханство]] (6-8 век), * [[Франки|Кралството]] на Франките (8-9 век), * Кнежевството Панонска Хрватска (IX век),<ref name="niif">{{Наведена мрежна страница|url=http://keptar.niif.hu/000500/000586/magyaro-honf-terkep_nagykep.jpg|title=Image: magyaro-honf-terkep_nagykep.jpg, (2240 × 1800 px)|publisher=keptar.niif.hu|accessdate=September 6, 2015|archive-date=2011-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110819092911/http://keptar.niif.hu/000500/000586/magyaro-honf-terkep_nagykep.jpg|url-status=dead}}</ref> * Кнежевството Долна Панонија (IX век),<ref>{{Наведена мрежна страница |url=http://www.crohis.com/srkulj1/trpimir.jpg |title=архивска копија |accessdate=2022-01-23 |archive-date=2012-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120207040153/http://www.crohis.com/srkulj1/trpimir.jpg |url-status=dead }}</ref> * [[Велика Моравија|Голема Моравија]] (IX век) - според различни извори, Велика Моравија опфаќала територија на денешна Војводина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.zeitlerweb.com/img/775pxGreat_Moravia.jpg|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20120402184000/http://www.zeitlerweb.com/img/775pxGreat_Moravia.jpg|archive-date=April 2, 2012|accessdate=2012-02-24}}</ref><ref name="nd01">{{Наведена мрежна страница|url=http://nd01.jxs.cz/988/783/895de26d69_51179296_o2.jpg|title=Image: 895de26d69_51179296_o2.jpg, (454 × 393 px)|publisher=nd01.jxs.cz|accessdate=September 6, 2015|archive-date=2020-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200820044248/http://nd01.jxs.cz/988/783/895de26d69_51179296_o2.jpg|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.provitacz.cz/public/upload/products/3183_velka_morava.jpg|title=Архивиран примерок|archive-url=https://web.archive.org/web/20120206024944/http://www.provitacz.cz/public/upload/products/3183_velka_morava.jpg|archive-date=February 6, 2012|accessdate=2012-02-24}}</ref> Според алтернативната теорија претставена од Петер Пуспоки Наѓ, Велика Моравија била средиштена во денешна Србија: околу реката Велика Морава и во денешна Војводина,<ref name="blogspot">{{Наведена мрежна страница|url=http://1.bp.blogspot.com/_z5j3wjkIaUw/THPQKJT_QpI/AAAAAAAAAZ8/V1VKogfh4eU/s1600/1986_86-01_08_Puspoki1_original.jpg|title=Image: 1986_86-01_08_Puspoki1_original.jpg, (1474 × 1439 px)|publisher=1.bp.blogspot.com|accessdate=September 6, 2015}}</ref> * Бугарската империја (IX-XI век), * војводството Салан (IX век),<ref name="niif" /> * Војводството на Глад (IX век) <ref name="niif" /> * [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] (10-16 век), * војводството Ахтум (11 век), * [[Сермон|Војводството на проповедта]] (11 век), * Кралството [[Срем|Сирмија]] на српскиот крал Стефан Драгутин (13-14 век) - Првично, Стефан Драгутин бил вазал на унгарскиот крал, но подоцна станал независен владетел, * царството на Угрин Чак (13-14 век) - Првично, Угрин Чак бил унгарски благородник, но подоцна станал независен владетел, * српската држава Јован Ненад (1526–1527),<ref name="google3">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=6ijFAAAAIAAJ|title=The Austrian military border: its political and cultural impact|last=Maior, L.|last2=Bocșan, N.|last3=Bolovan, I.|date=1994|publisher=Glasul Bucovinei|isbn=9789739680028|access-date=September 6, 2015}}</ref><ref name="google4">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.google.com/search?tbm=bks&hl=sr&q=%22even+enjoyed+independence+under+the+%22Czar%22+Jovan+Nenad%22&btnG=|title=Slavonic encyclopaedia, Joseph Slabey Rouček, Philosophical Library, 1949, page 505.|accessdate=September 6, 2015}}</ref><ref name="google5">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=7h9BAAAAIAAJ|title=Srpsko srednjevekovno selo|last=Peruničić, B.|date=1956|publisher=Naučna kniga|access-date=September 6, 2015}}</ref><ref name="google6">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=710sAQAAIAAJ|title=Srbi u Rumuniji|last=Cerović, L.|last2=Stepanov, L.|date=2000|publisher=Savez Srba u Rumuniji|isbn=9789739965712|access-date=September 6, 2015}}</ref><ref name="google7">{{Наведено списание|last=Društvo arhivskih radnika SR Srbije|last2=Državna arhiva NR Srbije|date=1990|title=Arhivski pregled|url=https://books.google.com/books?id=GgwrAQAAIAAJ|journal=Arhivski Pregled. (Štamp. Izd.).|issn=0004-1297|access-date=September 6, 2015}}</ref> * [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] (16-18 век), ** отоманското вазално војводство Радослав Челник (1527–1530), * [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката монархија]] (од 1699 до 1804 година), вклучувајќи: ** Воена граница,<ref>[https://books.google.com/books?ei=Edl8TtXzA6aP4gSpnvGoDg&ct=result&hl=sr&id=UusfAQAAMAAJ&dq=military+frontier+%22separate%22&q=%22The+former+name+of+a+nar-+tow+strip+of+land+along+the+Turkish+frontier+of+the+Austro-Hungarian+Empire.+It+had+a+special+military+constitution+and+formed+a+separate%22#search_anchor, Farrow's military encyclopedia: a dictionary of military knowledge, Edward Samuel Farrow, Military-Naval Publishing Company, 1895, page 345.]</ref><ref>[https://books.google.com/books?ei=Ltp8Tpf8MvOM4gTfvujKDg&ct=result&hl=sr&id=-7XNAAAAMAAJ&dq=%22military+frontier%22+crown+land&q=%22The+whole+Military+Frontier+thus+constituted+formerly+a+joint+crown+land%22#search_anchor Encyclopædia Britannica: a dictionary of arts, sciences, and general literature, Том 12, William Harrison De Puy, R.S. Peale, 1891, page 361.]</ref><ref>[https://books.google.com/books?ei=6dp8TsbwM-OQ4gS56-XXDg&ct=result&hl=sr&id=FEHTAAAAMAAJ&dq=%22military+frontier%22+crown+land&q=%22the+military+frontier+became+a+special+crown+land%2C+and+obtained+rights+of+its+own%22#search_anchor The World's History: South-eastern and eastern Europe, Viscount James Bryce Bryce, William Heinemann, 1907, page 303.]</ref><ref>[https://books.google.com/books?ei=at18TuHYC-KQ4gSmkZS9Dg&ct=result&hl=sr&id=u08sAAAAIAAJ&dq=%22military+frontier%22+1873+hungary&q=%22The+military+Frontier+had+been+suppressed+and+part+was+annexed+to+Transylvania+in+1851+part+to+Hungary+in+1872%22#search_anchor The Catholic encyclopedia: an international work of reference on the constitution, doctrine, discipline, and history of the Catholic church, Том 4, Charles George Herbermann, The Catholic Encyclopedia Inc., 1913, page 512.]</ref> ** Банат од Темесвар (до 1778 г.), ** Хабсбуршкото Кралство Унгарија (во кое спаѓаше Хабсбуршкото Кралство Хрватска и Хабсбуршкото Кралство Славонија), * [[Австриско Царство|Австриската империја]] (од 1804 до 1867 година), вклучувајќи: ** Српска Војводина (1848–49), ** Војводство Србија и Банат Темешвар (1849–60), ** Воена граница, ** Хабсбуршкото Кралство Унгарија (кое ги вклучувало Хабсбуршкото Кралство Хрватска и Хабсбуршкото Кралство Славонија <ref name="terra">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.terra.es/personal7/jqvaraderey/181815ge.gif|title=Image: 181815ge.gif|publisher=terra.es|accessdate=September 6, 2015|archive-date=2012-12-04|archive-url=https://archive.today/20121204182502/www.terra.es/personal7/jqvaraderey/181815ge.gif|url-status=dead}}</ref>) - по 1849 година, Кралството Славонија било посебна хабсбуршка круна, * [[Австроунгарија]] (од 1867 до 1918 година), вклучувајќи: ** Воена граница (до 1882 г.),<ref name="historyonmaps">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.historyonmaps.com/ColourSamples/cbig/DissolutionMilitayFrontier.jpg|title=Image: DissolutionMilitayFrontier.jpg, (783 × 800 px)|publisher=historyonmaps.com|accessdate=September 6, 2015}}</ref> ** Кралството Славонија (до 1868 г.), ** [[Кралство Унгарија|Хабсбуршкото Кралство Унгарија]] (во кое спаѓало хабсбуршкото [[Кралство Хрватска и Славонија]]),<ref name="bosnjaci">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bosnjaci.net/foto/Bosna_i_Evropa1.jpg|title=Image: Bosna_i_Evropa1.jpg, (640 × 507 px)|publisher=bosnjaci.net|accessdate=September 6, 2015|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193840/http://www.bosnjaci.net/foto/Bosna_i_Evropa1.jpg|url-status=dead}}</ref> * Државата на Словенците, Хрватите и Србите (1918), * [[Банатска Република|Банатската Република]] (1918), * [[Кралство Србија|Кралството Србија]] (1918), * [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (1918–1929), * на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]] (1929-1941, исто така, за време на Првата светска војна - 1941-1944: областа регулирани со воена администрација во Србија, на [[Независна Држава Хрватска|Независната држава Хрватска]] и Хорти е [[Унгарија во Втората светска војна|Унгарија]]), * [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] (1944–92), * [[Србија и Црна Гора|Сојузна Република Југославија]] (1992–2003), * [[Србија и Црна Гора]] (2003–06), и, * од 2006 година, независна Србија (од 1945 до 2006 година, Србија, која ја вклучуваше автономната Војводина, беше република во рамките на Југославија и Србија и Црна Гора). '''Мачва:''' Низ историјата, регионот Мачва (чиј северен дел е во рамките на денешна Војводина) бил дел од: [[Римско Царство|Римската Империја]] (1-4 век), [[Византија|Византиската империја]] (4-5 век; 5-7 век). 11-12 век), [[Хуни|Хунската империја]] (5 век), [[Словени|териториите контролирани]] од Словените (VII-IX век), Бугарската империја (IX-XI век), [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] (12-13 век; 14 век); 15 век; 16 век), државата на српскиот крал Стефан Драгутин (13-14 век), Српската империја (14 век), државата на Никола Алтомановиќ (14 век), Моравската Србија (14 век), [[Српско Деспотство|Српскиот деспотат]] (15 век), [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] (15 век; 16-18 век; 18-19 век), [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката монархија]] (1718–39), [[Караѓорѓе Петровиќ|Србија]] на Караѓорѓе (1804–13), вазалното [[кнежевство Србија]] (1815–78). ), независното [[кнежевство Србија]] (1878–82), [[Кралство Србија|Кралството Србија]] (1882–1918), [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] (1918–29), [[Кралство Југославија|Кралството на Југославија]] (1929–1941), [[Влада за национален спас|Србија]] на Недиќ (1941–1944), [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија]] (1944–92), [[Србија и Црна Гора|Сојузна Република Југославија]] (1992–2003) и [[Србија и Црна Гора]] (2003–2006). Од 2006 година, регионот е дел од независна [[Србија]]. Во мајското собрание, организирано од локалните Срби во 1848 година, била прогласена автономна област по име Српска Војводина. Поради напредувањето на унгарската армија во 1849 година и несогласувањата меѓу српските водачи, автономниот српски регион престанал да постои во 1849 година, а остатоците од неговата војска се приклучиле на австриската империјална армија. Подоцна во таа година (1849), откако австриската и руската армија ги поразиле Унгарците, била формирана посебна хабсбуршка круна наречена Војводство на Србија и Банат Темешвар. Таа постоела од 1849 до 1860 година и зафаќала поголема територија од првобитната српска Војводина. По [[Прва светска војна|Првата светска војна]], во 1918 година, Собранието на локалните Срби, Буњевци и другите Словени од Банат, Бачка и Барања прогласи отцепување на овие региони од [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] и создавање на административна покраина наречена Банат, Бачка и Барања, која се приклучи на Кралството Србија. Нејзините граници со новонезависна Унгарија беа дефинирани со [[Тријанонски договор|Договорот од Тријанон]] (1920). Во 1929 година регионот станал провинција на Кралството Југославија под име [[Дунавска бановина|Дунавска Бановина]]. Од 1944 до 1945 година до распадот на Југославија била автономна покраина, на социјалистичка Србија и Југославија. Заедно со Косово и Метохија, уживала високо автономен статус помеѓу 1974 и 1990 година. == Рана историја == [[Податотека:Indo_Europeans_Vojvodina_map.png|лево|мини| Антички народи ( [[Илири]], [[Дакијци|Даки]], [[Келти]], Сармати и други) на територијата на модерна Војводина.]] Територијата на денешна Војводина е населена уште од [[Старо камено време|палеолитскиот]] период. Индоевропските народи се преселиле во оваа област за време на три миграциски бранови, во 4200 година п.н.е., 3300 г.п.н.е., и 2800 г.п.н.е. Пред [[Римски период|римското]] освојување во 1 век п.н.е., во регионот живееле [[Илири|индоевропски народи со илирско]], [[Тракијци|тракиско]] и [[Келти|келтско потекло.]] Некои од поважните племиња кои живееле на територијата на денешна Војводина биле: [[Дакијци]]те (тракиски племиња), Аманти, Беуци, Паннанианс (илирски племиња) и Скордицес (Селтик племе). Подоцнежната римска провинција Панонија го добила името по едно од илирските племиња од регионот-Панонците. == Римјаните == Римјаните го освоиле овој регион во 1 век п.н.е. Спротивставувајќи се на римската власт, илирските племиња кренале востание во 6 п.н.е. Водачи на ова востание биле Батон и Пајнс, првите именувани поединци за кои се знае дека потекнуваат од денешна територија на Војводина. Регионот [[Банат]] бил дел од римската провинција [[Дакија]], додека регионот [[Срем]] бил дел од провинцијата [[Панонија]]. Сирмиум (денес [[Сремска Митровица]]) бил важен [[Римски период|римски]] град. Се разви во економска престолнина на Римска Панонија и подоцна стана еден од четирите главни градови на Римската Империја за време на [[Тетрархија]]та. Во овој град или во неговата околина се родени [[Римски цар|шест римски императори]] [[Дециј Трајан|: Декиј Трајан]] (249–251), [[Аврелијан]] (270–275), [[Проб]] (276–282), [[Максимијан|Максимијан Херкулиј]] (285–310), [[Констанциј II]] (337–361) и [[Грацијан]] (367–383). Овие императори главно биле романизирани Илири по потекло. Иако јужните и источните делови на денешна Војводина (Сирма и Банат) биле дел од Римската Империја, северозападните делови (Бачка) биле населени и управувани од Јазигите, иранско племе.<gallery> Податотека:Emperor Traianus Decius (Mary Harrsch).jpg|[[Дециј Трајан]], римски император (249–251), роден во селото [[Будалија]] кај [[Сирмиум]]. Податотека:Roman cities Vojvodina.png|[[Банат]], како дел од римската провинција [[Дакија]]; [[Сирмија]], како дел од римската провинција [[Панонија]] ; а [[Бачка]] под сарманска власт. Податотека:Prefecture of Illyricum map.png|[[Сирмиум]], главен град на преторијанската префектура Илирик и еден од 4-те престолнини на [[Римската Империја]]. </gallery> == Миграции == [[Хуни]]те ги истерале Римјаните од Панонија по 395 п.н.е. Владеењето на Хуните траело нешто повеќе од половина век, а регионот потоа станал дел од [[Византија|Византиската Империја]]. Голем дел од [[Срем|Сирмија]] бил дел од византиската провинција Панонија во 6 век; нејзиниот главен град бил Сирмиум. Областа подоцна била освоена од Гепидите и за кратко време Сирмиум станал главен град на Гепидското Кралство. Во 567 г. Гепидите биле поразени од [[Авари]]те кои ја воспоставиле својата власт над регионот. == Словени == [[Податотека:Salan.png|лево|мини|250x250пкс| Војводство Салан, 9 век.]] [[Словени]]те (Севери, [[Ободрити|Абодрити]], Браничевци, Тимочани и [[Срби]]) се населиле на територијата на денешна Војводина во 6 и 7 век од нашата ера, но во областа останале џебови на романизирано население. Србите биле забележани во северен [[Банат]] од 567 година. Во почетокот на IX век, Сирмија за кратко време била дел од државата Људевит Посавски (Панонско војводство или Панонска Хрватска), а по франкското освојување на регионот, Бугарската империја го освоила нејзиниот источен дел. Во 9 век, територијата на денешна Војводина станала дел од Бугарската империја. Салан, бугарски [[војвода]], кој владеел со територијата на Бачка. Во [[Банат]] владеел друг бугарски војвода, Глад. Негов потомок бил Ахтум, војвода на Банат, последниот владетел кој се спротивставил на формирањето на [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]]. Ахтум бил [[Православна црква|православен христијанин.]]. Во 11 век, владетел на Сирмија бил [[Сермон]], вазал на бугарскиот цар [[Цар Самоил|Самуил]], кој владеел од Охрид. Беседа ги изработил сопствените златни монети во денешна [[Сремска Митровица]]. Откако Бугарската империја била поразена од Византиската империја, Сермон бил заробен и убиен бидејќи избрал да не соработува со новите власти. == Кралството Унгарија и средновековните Срби == [[Унгарци]]те (или Маџарите) пристигнале во [[Панонска Низина|Панонската Низина]] во последната деценија од 9 век. Унгарската власт била воспоставена на делови од територијата на денешна Војводина, почнувајќи од 10 век. Бачка потпаднала под унгарска власт во 10 век откако Унгарците го поразиле Салан. Банат потпаднал под унгарска власт во 11 век по поразот на Ахтум, додека Сирмија потпаднал под унгарска власт во 12 век откако [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] ја освоило од Византијците. Пред унгарското освојување, на територијата на Сирмија постоела провинција на Византиската империја наречена Теме Сирмиум. Во 13 век, територијата на денешна Војводина била поделена на неколку окрузи: Бач (Бачсенсис) и Бодрог (Бодрогиенсис), обете во регионот Бачка, Сирмија (Сирмиенсис) и [[Вуковар]] (Вуковариенсис), обете во регионот на [[Срем|Сирмија]] и Ковин (Ковинум) во регионот [[Банат]]. === Кралството Сирмија === [[Податотека:StefanDragutin.jpg|лево|мини| Стефан Драгутин, крал на Сирмија (1282–1316).]] Помеѓу 1282 и 1316 година, [[Срби|српскиот]] крал Стефан Драгутин владеел со ''Кралството Сирмија'', кое се состоело од северозападните делови на денешна [[централна Србија]] (вклучувајќи ги [[Мачва]], Браничево, [[Подриње]] итн.), југозападниот дел на денешна Војводина (северен дел од регионот Мачва), како и [[Усора]] и [[Тузла|Соли]] во денешна [[Босна и Херцеговина]]. Негови главни градови биле Дебрц (помеѓу [[Белград]] и [[Шабац]]) и [[Белград]]. Во тоа време, името ''Сирмија'' било ознака за две територии: ''Горна Сирмија'' (денешна [[Срем|Сирмија]]) и ''Долна Сирмија'' (денешна [[Мачва]]). Кралството Сирмија под власта на Стефан Драгутин се наоѓало во Долна Сирмија. Друг локален владетел, Угрин Чак, владеел со Горна Сирмија, [[Славонија]], Бачка и [[Банат]], а неговата резиденција била во [[Илок]]. Отпрвин, Стефан Драгутин бил вазал на унгарскиот крал, но откако централната власт во Кралството Унгарија пропаднала, и Стефан Драгутин и Угрин Чак станале де факто независни владетели. Стефан Драгутин почина во 1316, и бил наследен од неговиот син, кралот Владислав II (1316-1325), а Угрин Чак починал во 1311. Владислав II бил поразен од кралот на Србија, [[Стефан Дечански]], во 1324 година, а потоа Долна Сирмија станала предмет на спор меѓу Кралството Србија и Кралството Унгарија. По смртта на Угрин Чак, Горна Сирмија, јужна Бачка и југозападен Банат биле ставени под власт на унгарскиот крал. === Српски деспоти === Иако Србите биле дел од абориџинското словенско население на територијата на денешна Војводина (особено во Сирмија), сè поголем број [[Срби]] почнале да се населуваат од 14 век наваму. До 1483 година, според унгарски извор, дури половина од населението на територијата на Војводина го сочинувале Срби. Српските деспоти [[Стефан Лазаревиќ]] и [[Ѓураѓ Бранковиќ]], исто така, имале свој личен имот на територијата на денешна Војводина (и панонскиот дел на денешен Белград), која ги опфаќала [[Земун]], Сланкамен, Купиник, [[Сремска Митровица|Митровица]], Бечеј и [[Зрењанин|Великек]], кои му биле дадени на деспотот Стефан Лазаревиќ (кој бил терцијарен вазал или мајордомо на Сигизмунд) во 1404 година од унгарскиот крал [[Сигизмунд (Свето Римско Царство)|Сигизмунд]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.slankamen.org.yu/slankamen/ss.html|title=Архивиран примерок|work=www.slankamen.org.yu|archive-url=https://web.archive.org/web/20070928082638/http://www.slankamen.org.yu/slankamen/ss.html|archive-date=28 September 2007|accessdate=12 January 2022}}</ref> Во 1417 година, Апатин се споменува и меѓу неговите лични имоти. Подоцна во 15 век, српскиот деспот Ѓураѓ Бранковиќ станал единствениот најголем земјопоседник во Кралството Унгарија, поседувајќи имоти уште во Банат, Трансилванија и регионот околу Дебрецен. За тоа ја добил титулата барон во [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]]. Меѓутоа, по откривањето на односите на Бранковиќ со Турците во 1455 година (што меѓу другото доведе до пораз на Хуњади во битката за Косово), неговите имоти беа конфискувани и ставени под управа на Хуњади (кој во тоа време беше регент). Откако [[Отоманско Царство|Отоманската Империја го]] освоила [[Српско Деспотство|Српскиот деспотат]] (во 1459 година), титуларните деспоти на Србија ја добиле од унгарските кралеви територијата на доцниот Ѓураѓ Бранковиќ и тие продолжиле да контролираат делови од територијата на денешна Војводина до османлиското освојување во 1526 година. Резиденција на деспотите бил Купиник (денес Купиново) во [[Срем|Сирмија]], додека други значајни места што ги поседувале деспотите биле Сланкамен, Беркасово, [[Зрењанин|Бечерек]] итн. Српски деспоти во Сирмија биле: Вук Гргуревиќ (1471–85), Ѓорѓе Бранковиќ (1486–96), Јован Бранковиќ (1496–1502), Иваниш Берислав (1504–14) и Стеван Берислав (1520–1523). Последните двајца титуларни деспоти на Србија, Радич Божиќ (1527–28) и Павле Бакиќ (1537) не владееле на територијата на денешна Војводина, туку имале поседи на териториите на денешна [[Романија]] и Унгарија. Според народната традиција, Стефан Штиљановиќ бил и (неофицијален) српски деспот (од 1537 до 1540 година). Неговата резиденција била во градот Моровиќ во Сирмија. Фактот што титуларните деспоти на Србија ја контролирале територијата на денешна Војводина, но и присуството на големо српско население, се причините затоа што во многу историски записи и карти, кои биле напишани и нацртани помеѓу 15 и 18 век, територијата на денешна Денот на Војводина го доби името ''[[Српско Деспотство|Рашција]]'' ([[Србија]]) и ''Мала Рашција'' (Мала Србија). == Отоманско Царство, Јован Ненад и Радослав Челник == [[Податотека:Tsar_Jovan_Nenad_monument.jpg|мини|333x333пкс| Споменик на царот Јован Ненад во [[Суботица]].]] [[Податотека:Serbian_empire06_map.png|мини|250x250пкс| Српската Империја на Јован Ненад, 1526–27.]] [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] ја презело контролата врз територијата на денешна Војводина по [[Мохачка битка (1526)|Битката кај Мохач]] во 1526 година и освојувањето на [[Банат]] во 1552 година. Овој турбулентен период предизвикал масовна депопулација на овој регион, при што повеќето од [[Унгарци]]те и католичките [[Хрвати]] ([[Шокци]]) побегнале на север и биле заменети со Срби и муслимани. Набргу по Битката кај Мохач, Јован Ненад, водач на српските платеници, ја воспоставил својата власт во Бачка, северен [[Банат]] и мал дел од [[Срем|Сирмија]]. Создадал независна држава, со [[Суботица]] како главен град. На теренот на својата моќ, Јован Ненад се прогласил себеси за српски цар во Суботица. Искористувајќи ја крајно збунетата воено-политичка ситуација, унгарските благородници од регионот ги здружиле силите против него и ги поразиле српските трупи во летото 1527 година. Царот Јован Ненад бил убиен и неговата држава пропаднала.<ref name="citation needed">citation needed</ref> По убиството на Јован Ненад, генералниот командант на неговата војска, Радослав Челник, се преселил со дел од војската на поранешниот цар од Бачка во Сирмија и стапил во османлиската служба. Радослав Челник тогаш владеел со Сирмија како османлиски вазал и ја зел за себе титулата војвода од Сирмија, додека неговата резиденција била во Сланкамен. За време на османлиското владеење, повеќето жители на територијата на денешна Војводина биле Срби. Во тоа време, селата биле претежно населени со Срби, додека градовите биле претежно измешани со различни муслимански популации, вклучително и исламизирани Срби. Ејалет од Темешвар (турска провинција) постоел во [[Банат]] по 1552 година, додека санџакот Сирмија и санџакот Сегед постоеле во [[Срем|Сирмија]] и Бачка. Во 1594 година Србите во [[Банат]] подигнале востание против османлиското владеење. Ова беше едно од трите најголеми српски востанија во историјата и најголемо пред [[Прво српско востание|Првото српско востание]] предводено од [[Караѓорѓе Петровиќ|Караѓорѓе]]. == Хабсбуршкото правило == === Земја на унгарската круна (1699-1849) === [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] ја презела контролата врз територијата на денешна Војводина меѓу другите земји со договорите од [[Договор од Карловци|Карловци]] (1699) и [[Договор од Пожаревац|Пожаревац]] (1718). Областите во непосредна близина на отоманската територија (целата [[Срем|Сирмија]] и источна Бачка) биле инкорпорирани во Воената граница (нејзините [[Славонија|словенски]], [[Тиса]] и [[Дунав]]ски делови), додека западна Бачка била инкорпорирана во Хабсбуршкото Кралство Унгарија. Банатот Темесвар бил основан како посебна воена провинција на Хабсбуршката монархија во 1718 година и останал под воена управа до 1751 година, кога [[Марија Терезија|Марија Тереза]] вовела цивилна администрација. Провинцијата Банат била укината во 1778 година. Јужниот дел на Банат останал во воената граница (Банат Краина) сè додека не бил укинат во 1871 година. Во 1745 година, северна Сирмија била инкорпорирана во Кралството Славонија, хабсбуршка земја, главно населена со Срби и Хрвати. (Според податоците од 1790 година, населението на Кралството Славонија го сочинувале: [[Срби]] (46,8%), [[Хрвати]] (45,7%), [[Унгарци]] (6,8%) итн.) Југоисточните делови на Сирмија останаа во рамките на Воената граница. Крајот на османлиското владеење драматично го променил демографскиот карактер на територијата на денешна Војводина, бидејќи голем дел од етничкото српско население беше десеткувано преку војување. Од регионот побегна и муслиманското население, а некои од нив најдоа бегалци во Османлиска Босна. Српскиот [[патријарх]] Арсеније III Чарнојевиќ, плашејќи се од одмаздата на Османлиите за српскиот бунт, емигрирал во последната деценија на 17 век во Хабсбуршката монархија со околу 60-70.000 српски бегалци, но тие главно се населиле на територијата на сега Република Унгарија и само мал дел од нив се населиле во западна Бачка во денешна Војводина. Меѓутоа, поради овој настан, [[Хабсбуршка Монархија|хабсбуршкиот император]] им ветил верска слобода на сите Срби во Хабсбуршката монархија, како и право да избираат свој [[војвода]] (воен и цивилен гувернер). Голем дел од територијата на денешна Војводина каде што живееле Србите била вклучена во Воената граница. [[Податотека:Srpske_privilegije_1732.jpg|лево|мини|405x405пкс| Српските (илирски нации) привилегии во Хабсбуршката монархија - книга од 1732 г. Србите биле признаена нација во Хабсбуршката монархија.]] Императорот, исто така, ги признал Србите како една од официјалните народи на Хабсбуршката монархија и го признал правото на Србите да имаат територијална автономија во рамките на едно посебно војводство. Ова право, сепак, не било реализирано пред револуцијата во 1848–49 година. Доселувањето на Србите во Хабсбуршката монархија се задржало во текот на 18 век. Во 1687 година северните делови на регионот биле населени од етничките Буњевци. За време на Куручката војна (1703–1711) на Францис II Ракоци, територијата на денешна Војводина била бојно поле меѓу унгарските бунтовници и локалните Срби кои се бореле на страната на императорот Хабсбург. Србите во Бачка претрпеа најголеми загуби. Унгарските бунтовници ги запалиле српските села. Дарвас, главниот воен командант на унгарските бунтовници, кои се бореле против Србите во Бачка, напишал: „Ги запаливме сите големи места на ''Рашија'', на двата брега на реките [[Дунав]] и [[Тиса]]“. Се проценува дека унгарските сили убиле околу 100.000 Срби. За време на владеењето на Хабсбург, многу несрпски колонисти се населиле и на територијата на денешна Војводина. Тие беа главно (католици) [[Германци]] и [[Унгарци]], но исто така и Рутенци, [[Словаци]], [[Романци]] и други. Дунавските Шваби основале многу населби во областа за време на владеењето на [[Марија Терезија]]. Поради оваа колонизација, Србите го загубиле апсолутното етничко мнозинство во регионот и територијата на денешна Војводина стана еден од етнички најразновидните региони во Европа. Сепак, имаше и одредена емиграција од територијата на денешна Војводина: по укинување на делот Тиса-Мориш на воената граница, многу Срби од североисточните делови на Бачка го напуштиле овој регион и емигрирале во Русија (особено во Њу Србија и Славо-Србија) во 1752 година, а овој регион тогаш бил населен со нови унгарски доселеници. Многу Унгарци дошле по 1867 г.  кога бил постигнат австроунгарски компромис и била воспоставена Австроунгарија како двојна монархија. Србите, сепак, останале единствената најголема етничка група на територијата на денешна Војводина, до втората половина на 20 век, кога повторно станала апсолутно мнозинство. „Долгиот 19 век“ (1789–1914) бил обележан со брз пораст на населението, просперитет, одржлив економски развој, проширување на транспортната инфраструктура и покрај раѓањето на различните национални и реформски движења, исто така, со релативно мирни меѓуетнички односи и реконструкцијата на образовниот систем. Тоа бил период на интеграција во Европа, и економски и духовно. Помеѓу 16 и 19 век, територијата на денешна Војводина била културен центар на српскиот народ. Посебно значајни културни центри биле: [[Нови Сад]], [[Сремски Карловци]] и манастирите [[Фрушка Гора]]. Во првата половина на 19 век, Нови Сад бил најголемиот српски град; во 1820 година овој град имал околу 20.000 жители, од кои две третини биле Срби. [[Нови Сад]] имал избран градоначалник кој наизменично бил Германец и Србин. [[Матица српска]] се преселила во тој град од [[Будимпешта]] во 1864 година. Српските гимназии Нови Сад и [[Сремски Карловци]] во тоа време се сметале за едни од најдобрите во Хабсбуршкото Кралство Унгарија. [[Нови Сад]] е наречен „српска [[Атина]] “ поради оваа причина. '''Револуциите и српската автономија''' '''Револуциите и српската автономија'''[[Податотека:The_May_Assembly_1848_in_Sremski_Karlovci.jpg|мини|250x250пкс| Прогласување на српска Војводина во 1848 година во Сремски Карловци.]] [[Податотека:Vojvodina03.png|десно|мини|289x289пкс| Прогласени граници на српското војводство во 1848 г.]] Економскиот и културниот развој бил прекинат само со револуциите во 1848-49 година. Човечките и материјалните загуби во регионот Бачка и [[Банат]] биле најголеми во целата [[Австриско Царство|Австриска империја]]. За време на револуцијата, Унгарците барале национални права и автономија во рамките на Австриската империја. Меѓутоа, тие не ги признавале националните права на другите националности кои живееле во Кралството Унгарија во тоа време; Според податоците од 1842 година, само 38% од жителите на [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] биле [[Унгарци]], а остатокот од населението биле Словени, Романци и Германци. Сакајќи да ја изразат својата национална поединечност и соочени со новите унгарски власти, [[Срби|Србите го]] прогласиле уставот на ''Српското Војводство'' (Српското Војводство) на мајскиот собор во [[Сремски Карловци]] (13–15 мај 1848 година). Српското војводство го сочинувале областите [[Срем|Сирмија]], Бачка, [[Банат]] и Барања. Србите склучија и политички сојуз со [[Хрвати]]те „заснован на слобода и совршена еднаквост“. Тие ја признале и [[Романци|романската]] националност. Митрополитот Сремски Карловци, Јосиф Рајачиќ, бил избран за [[патријарх]], а Стеван Шупљикац првиот војвода, бил формиран Национален комитет како нова влада на ''Српското војводство''. Наместо стариот феудален режим, било основано ново владеење засновано на националните одбори со претседавање со Главниот српски народен одбор. Унгарската влада одговорила со употреба на сила: на 12 јуни 1848 година започнала војна меѓу Србите и Унгарците. Австрија најпрво застана на страната на Унгарија, барајќи од Србите „Да се вратат на послушност“. На Србите им помагале доброволци од [[Србија]]. Последица на оваа војна беше проширувањето на конзервативните фракции. Бидејќи австрискиот двор се свртел против Унгарците во подоцнежната фаза на револуцијата, феудалните и свештеничките кругови на Војводството склучиле сојуз со Австрија и станале алатка на [[Виена|виенската]] влада. Српските трупи од Војводството потоа се приклучија на хабсбуршката војска и помогнаа во задушувањето на револуцијата во Кралството Унгарија. Со помош на [[Руска Империја|царска Русија]], силите на реакција ја задушија револуцијата во летото 1849 година, победувајќи ги сите национални и општествени движења во Хабсбуршката монархија. === Земја на австриската круна (1849-1860) === По поразот на револуцијата, со одлука на австрискиот император, во ноември 1849 година, била формирана посебна австриска круна позната како ''Војводство на Србија и Тамиш Банат'' како политички наследник на Српското војводство. Крунското земјиште се состоеше од деловите на регионот [[Банат]], Бачка и [[Срем|Сирмија]]. Австриски гувернер со седиште во [[Темишвар|Темесвар]] владеел со областа, а титулата војвода му припаѓала на самиот император. Целосната титула на императорот била „Големиот војвода на Србија“. Дури и откако оваа земја била укината, императорот ја задржал оваа титула до крајот на [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]] во 1918 година. Двата официјални јазици на војводството станале германски и „илирски“ (што би станало [[Српскохрватски јазик|српско-хрватски]] ), но во пракса тоа бил главно германски. [[Податотека:Militargrenze,_Wojwodowena_und_Banat.jpg|центар|мини|450x450пкс| Војводство на Србија и Тамиш Банат, опкружено во зелено ( ''Wojwodowina und Banat'' ), 1849–1860.]] Етничкиот состав на војводството изгледал вака: * [[Срби]], Буњевци, [[Шокци]] и [[Хрвати]] = 386.906 * [[Срби|Само Срби]] = 321.110 * Буњевци и [[Шокци]] = 62.936 * [[Хрвати]] = 2.860 * [[Романци]] = 347.459 * [[Германци]] = 335.080 * [[Унгарци]] = 221.845 * [[Источни Русини|Русини]] = 39.914 * [[Словаци]] = 25.607 * [[Бугари]] = 22.780 * Евреи = 15.507 * [[Роми|Цигани]] = 11.440 * [[Чеси]] = 7.530 * [[Грци]] и [[Власи|Цинцари]] = 2.820 Населението било етнички многу мешано, бидејќи во него не биле вклучени јужните делови на Сирмија, Банат и Бачка со компактни српски населби, додека кон него бил додаден и источен Банат со романско мнозинство. Некои Срби ова го сфатија како тактика на [[Хабсбуршка Монархија|Виена,]] раздели па владеј, за да ги разблажи Србите во Војводството и да создаде автономен регион српски само по име, токму со изоставување на регионите со најмногу српска концентрација. Сепак, српскиот (илирскиот) јазик бил официјален во војводството.По укинувањето на Војводството, и Србите и Романците протестирале против овој чин, додека Унгарците и Германците го поддржаа укинувањето. Војводина остана земја на австриската круна до 1860 година, кога императорот Франц Јосиф одлучи дека повторно ќе биде земја на унгарската круна.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b3fLRcHYSVAC&q=hungarian+%22crown+land%22+vojvodine&pg=PA243|title=Diplomacy on the Edge: Containment of Ethnic Conflict and the Minorities Working Group of the Conferences on Yugoslavia|last=Geert-Hinrich Ahrens|publisher=[[Woodrow Wilson International Center for Scholars|Woodrow Wilson Center Press Series]]|year=2007|isbn=9780801885570|page=243}}</ref> === Земја на унгарската круна (1860-1918) === Во 1860 година, војводството на Србија и Тамиш Банат било укинато и поголемиот дел од нејзината територија (Банат и Бачка) бил инкорпориран во Хабсбуршкото Кралство Унгарија, иако директното унгарско владеење започнало дури во 1867 година, кога Кралството Унгарија доби автономија во рамките на новото ја формира [[Австроунгарија]]. За разлика од Банат и Бачка, регионот Сирмија во 1860 година бил инкорпориран во Кралството Славонија, друга посебна хабсбуршка круна. Меѓутоа, Кралството Славонија било премногу инкорпорирано во Кралството Унгарија во 1868 година. До 1881 година, територијата на поранешното Војводство на Србија и Тамиш Банат била административно поделена на пет окрузи: Бачка-Бодрог (Бач-Бодрог), Сирмија (Серем), Торонтал (Торонтал), Тамиш (Темес) и Караш-Северин (Красо). Округот Сирмија бил дел од автономниот регион Хрватска и Славонија. По укинувањето на Војводството, во политичката сфера се појави [[Светозар Милетиќ|еден српски политичар, Светозар Милетиќ.]] Тој барал национални права за Србите и другите неунгарски народи од Кралството Унгарија, но бил уапсен и затворен поради неговите политички барања. Во текот на втората половина на 19 век, [[Срби|српските]], [[Унгарци|унгарските]], [[Германци|германските]], [[Хрвати|хрватските]] и [[Словаци|словачките]] земјоделци од регионот го претворија во најпродуктивниот земјоделски регион на Кралството; нејзините одлични производи се извезуваа низ цела Европа. == Србија и Југославија == [[Податотека:Banat_backa_baranja_01_map.png|мини|250x250пкс| делови од Банат, Бачка и Барања признати како територија на Кралството на Србите, Хрватите и Словенците на Париската мировна конференција во 1919–20 година.]] [[Податотека:Danube_banovina.png|мини|271x271пкс| [[Дунавска бановина|Дунавска Бановина]] во 1931 г.]] На крајот на Првата светска војна, Австроунгарското Царство се распаднало. На 29 октомври 1918 година, Сирмија станала дел од новоформираната Држава на Словенците, Хрватите и Србите. На 31 октомври 1918 година, ''[[Банатска Република|Банатската република]]'' била прогласена во [[Темишвар]], а владата на Унгарија ја признала нејзината независност. Оваа република беше краткотрајна; по неколку дена [[Србија|српските]] трупи влегле во [[Банат]] и ја разбиле Републиката. На 25 ноември 1918 година, Собранието на Србите, Буњевци и другите Словени од Војводина во [[Нови Сад|Нови Сад го]] прогласило обединувањето на Војводина (Банат, Бачка и Барања) со [[Кралство Србија|Кралството Србија]] (Собранието броело 757 пратеници, од кои 578 [[Срби]], 84 Буњевци, 62 [[Словаци]], 21 Руси, 6 [[Германци]], 3 [[Шокци]], 2 [[Хрвати]] и 1 [[Унгарци|Унгарец]]). Повеќето пратеници на собранието биле Срби и други локални Словени, бидејќи тие главно потекнувале од словенски населени делови на Банат, Бачка и Барања, а не од области со несловенско (романско, германско или унгарско) население. Собранието формирало и локална покраинска влада (Народна управа) и парламент (Голем народен совет), кој управувал со Банат, Бачка и Барања до 11 март 1919 година. Еден ден пред Собранието на Србите, Буњевци и другите Словени од Банат, Бачка и Барања, на 24 ноември, Собранието на [[Срем|Сирмија]] исто така го прогласи обединувањето на Сирмија со Србија. На 1 декември 1918 година, Војводина стана дел од [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]], подоцна преименувано во [[Кралство Југославија]]. [[Версајски договор|Договорот од Версај]] од 1919 година и [[Тријанонски договор|Договорот од Тријанон]] од 1920 година ги дефинирале границите на Кралството со [[Романија]] и Унгарија. Самата Војводина била меѓународно призната како дел од [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]] со [[Договор од Сен Жермен|Договорот од Сен Жермен]] на 10 септември 1919 година. Според овие договори, регионот Банат бил поделен помеѓу Романија, Кралството СХС и Унгарија, додека Бачка и Барања биле поделени меѓу Кралството СХС и Унгарија. Овие мировни договори ќе ги доделат повеќето населени со Унгарци и повеќето Романски населени делови од Банат, Бачка и Барања на Унгарија и Романија, соодветно. Во 1921 година, незадоволни од одлуката на мировниот договор од 1920 година за доделување на овие територии на Унгарија, јужнословенското население Барања и северозападна Бачка ја прогласиле краткотрајната република Барања-Баја. Помеѓу 1929 и 1941 година, регионот бил познат како ''[[Дунавска бановина|Дунавска Бановина]]'', провинција на [[Кралство Југославија|Кралството Југославија]]. Главен град бил [[Нови Сад]]. ''Дунавска Бановина се'' состоела од [[Срем|областите Сирмија]], Бачка, [[Банат]], Барања, [[Шумадија]] и Браничевско. Населението на оваа покраина го сочинувале: [[Срби]] и [[Хрвати]] (56,9%), [[Унгарци]] (18,2%), [[Германци]] (16,3%) и други. === Втора светска војна === [[Податотека:Zrtve_racije01.jpg|мини|250x250пкс| Споменик во [[Нови Сад]] посветен на српските и еврејските цивили убиени во рацијата во 1942 година.]] [[Сили на Оската|Силите на Оската го]] окупирале регионот помеѓу 1941 и 1944 година. Бачка и Барања биле приврзани кон Унгарија Хорти, додека Сирмија била приврзана кон [[Независна Држава Хрватска|Независната Држава Хрватска]]. Помала ''Дунавска Бановина'' (вклучувајќи ги Банат, Шумадија и Браничево) постоела како дел од Србија помеѓу 1941 и 1944 година. Административен центар на оваа помала провинција било [[Смедерево]]. Самиот Банат бил посебен автономен регион со кој управувал неговото германско малцинство. Окупаторските сили извршија бројни злосторства врз цивилното население, особено врз [[Срби]]те, Евреите и Ромите; еврејското население на Војводина било речиси целосно убиено или депортирано. За време на четирите години окупација, околу 50.000 луѓе во Војводина биле убиени, додека повеќе од 280.000 луѓе биле интернирани, уапсени, малтретирани или мачени. Повеќето од нив биле цивили и не биле членови на движењето на отпорот. Поради антигерманското расположение предизвикано од воените злосторства на германската армија во Југославија за време на војната, повеќето [[Воени прогонства на Германците (1944–1950)|етнички Германци беа протерани]] од земјата (вклучувајќи ја и Војводина) по завршувањето на војната. === Повоен период === [[Податотека:Vojvodina_map02.png|лево|мини|250x250пкс| Карта на [[Војводина]].]] Регионот бил политички обновен во 1944 година (вклучувајќи ги Сирмија, Банат, Бачка и Барања) и станал автономна покраина на Србија во 1945 година. Наместо претходното име (дунавска Бановина), регионот го вратил своето историско име Војводина, додека главниот град останал [[Нови Сад]]. Кога биле дефинирани конечните граници на Војводина, Барања била доделена на Хрватска, додека северниот дел од регионот Мачва бил доделен на Војводина. Отпрвин, покраината уживала само мала автономија во рамките на Србија, но таа добила широки права на самоуправа според уставот од 1974 година, кој ја дефинирала Војводина како еден од субјектите на југословенската федерација, а исто така и даде право на глас еднакви на Самата Србија на колективното претседателство на земјата. Под власта на српскиот претседател [[Слободан Милошевиќ]], Војводина и [[Република Косово|Косово]] изгубиле поголем дел од својата автономија во септември 1990 година. По ова, Војводина повеќе не била предмет на југословенската федерација, туку повторно само автономна покраина Србија, со ограничена автономија. Избувнувањето на југословенските војни придонело за зголемување на етничките тензии, при што многу [[Срби]] бегалци, [[Роми]] и Ашкали кои биле протерани од [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина|Босна]] и [[Република Косово|Косово]] па биле преселени во Војводина. На 13 мај 2000 година, Бошко Перошевиќ, претседател на Покраинскиот извршен совет на Војводина, бил убиен во Нови Сад од Миливое Гутовиќ, наводно ментално болен чувар на земјоделскиот саем Перошевиќ кој тој ден се отворил. Како што Гутовиќ бил наводен член на антимилошевската организација Отпор, тоа стана изговор за владина акција против организацијата. Падот на Милошевиќ во 2000 година создаде нова клима за реформи во Војводина, при што етничките малцинства во покраината силно ја поддржуваат новата влада во Белград. По разговорите меѓу страните, провинцијата доби зголемена автономија со законот за омнибус во 2002 година. Војводина усвои ново знаме во 2004 година. == Поврзано == * [[Војводина]] * [[Историја на Србија]] == Наводи == {{наводи}} * [https://web.archive.org/web/20060714051014/http://curug.rastko.net/karte/index.html Историја на Војводина (карти)] * [[c:Atlas of Vojvodina|Атлас – историски карти на Војводина (Wikimedia Commons)]] {{Европа по тема|Историја на}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Историја на Србија]] [[Категорија:Историја на Војводина]] 7kkrv5vtcvaducbu6pgzn3wm6xrbzix 0 1288777 5537946 5482889 2026-04-12T03:58:56Z Bjankuloski06 332 /* Улогата на паравоените сили */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537946 wikitext text/x-wiki {{Infobox event |title=Бугарска окупација на Србија во Првата светска војна |image=Occupied Serbia WW1.jpg |caption=Бугарска окупациска зона (во зелено) |date = 17 ноември 1915–29 септември 1918<br />{{small|({{Age in years, months, weeks and days|month1=11|day1=28|year1=1915|month2=09|day2=30|year2=1918}})}} |place=Јужна и источна Србија (Македонија, Источна Морава) <br />Косово |coordinates = {{coord|42|33|N|21|54|E|type:event_region:RS|display=inline,title}} | reported deaths = }} '''Бугарската окупација на Србија од Првата светска војна''' започнала во есента 1915 година по [[Србија во Првата светска војна|инвазијата]] на [[Кралство Србија]] од здружените армии на [[Германско Царство|Германија]] [[Австроунгарија]] и [[Царство Бугарија]]. По поразот на Србија и [[Повлекување на српската војска преку Албанија|повлекувањето]] на нејзините сили низ Албанија, земјата била поделена на бугарски и [[Австроунгарска окупација на Србија|австроунгарски]] окупациски зони. Бугарската окупациска зона се протегала од денешна [[Јужна и Источна Србија]], и државите [[Република Косово|Косово]] и [[Македонија]]. Цивилното население било изложено на различни мерки на угнетување, вклучувајќи масовно интернирање, принудна работа и политика на [[бугаризација]]. Окупацијата завршила кон крајот на септември 1918 година, откако сојузничката офанзива на Добро Поле, предводена од српските и француските сили, го пробила бугарскиот фронт и ги повратила териториите која ги имала до 1915 година.{{Sfn|Carter|Strohn|Corum|Obe|2018}} == Заднина == === Бугарската војна цели === По Санстефанскиот договор во 1878 година, бугарските водачи се стремеле за реконституирање на [[Санстефанска Бугарија]]. Така областите Поморавље и Македонија станале цел на [[Санстефанска Бугарија|бугарскиот национализам]].{{Sfn|Jelavich|Jelavich|2012}} Поради загубата во [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] во 1913 година, Бугарското Кралство морало да ги ограничи своите територијални претензии над територијата на Македонија. Кога Србија се обидувала да добие излез на морето во Албанија, австроунгарската дипломатија се активирала за да воспостави граница меѓу Албанија и Црна Гора; за време на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]], Бугарија се откажа од анексијата на српска Македонија, која дефинитивно била припоена кон Србија по Фирентскиот протокол во декември 1913 година.{{Sfn|Batakovic|2005}} Сојузниците долго ја притискале Бугарија да им се придружи, но нејзината цена била стекнување на [[Македонија (регион)|Македонија]], сојузниците ова го сметале како разумно етничка основа но предлозите не биле предходно договорени со Србија и [[Кралство Грција]], кои силно се противеле на отстапувањето на нивната територија. [[Централни сили|Централните сили]], сепак, биле подготвени да го отстапат она што Бугарија го сакала, српската и грчката територија.{{Sfn|Spencer Tucker|2002}} Традиционалните цели на Бугарија лежеле во областите населени со Бугари во Македонија, [[Добруџа]] и [[Источна Тракија|европска Турција]], но во 1915 година таа побарала територија далеку од нејзините етнографски граници.{{Sfn|Marvin Fried|2014}} На 6 септември 1915 година, бугарската влада им се придружила на Централните сили откако потпишала таен договор за сојуз со Германија.{{Sfn|Le Moal|2008}} === Инвазија на Србија === На 6 октомври 1915 година, под целосна команда на германскиот генерал [[Аугуст фон Макензен]], Австроунгарија и Германија ја започнала четвртата инвазија на Србија од почетокот на војната. На 14 октомври, бугарските војски се префрлиле на српска територија, приклучувајќи се на тековната инвазија. Бугарија влегла во војна од страна на [[Централни сили|Централните сили]], со цел накратко да ја поврати територијата добиена од [[Отоманско Царство]] во [[Прва балканска војна|1912-1913 година]], а потоа загубила од Србија за време на [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]]. Притисокот на австроунгарските, бугарските и германските војски на север и нивната огромна супериорност во број и опрема ги принудила Србите да се [[Повлекување на српската војска преку Албанија|повлечат]] во северна и централна Албанија.{{Sfn|Richard C. Hall|2010}} На 28 ноември 1915 година, армиската група Мекенсен го објавила крајот на српската стратегија, па затоа ја прекинала офанзивата.{{Sfn|DiNardo|2015}} По шестнеделен поход, Кралството Србија било речиси целосно нападнато, потоа било поделено меѓу Хабсбуршката империја и Бугарија. На почетокот на 1916 година, регионите на запад и север и дел од Косово и биле отстапени на Австроунгарија. Во областа источно од Велика Морава, [[Јужна Морава]] на Косово и Вардарската долина била формирана германска окупациска зона. Германците ја презеле контролата врз железницата, рудниците, шумарството и земјоделските ресурси.{{Sfn|Andrej Mitrović|2007}} Како што било дефинирано со договорот од 6 септември, Бугарија ја добила цела Македонија и Источна и Јужна Србија, од [[Дунав]] до Косово на југ. Новата граница со Австроунгарија се протегала по реката Морава до Сталаќ, а потоа меѓу јужните (Јужна) и западната (Западна) реките Морава, регионот на [[Скопска Црна Гора]] и планината [[Шар Планина]]. Австроунгарија го земала остатокот од Србија. Бугарите ги поделиле териториите окупирани од нејзините трупи на две воени генерални управи.{{Sfn|Andrej Mitrović|2007}} == Бугарска хегемонија == [[Податотека:Centralpowersnis1916.jpg|мини|220x220пкс| [[Вилхелм II (Германија)|Вилхелм II]], [[Фердинанд I]] и [[Аугуст фон Макензен]] во [[Ниш]], [[Кралство Србија]], 18 јануари 1916 година.]] === Окупациски зони === Биле создадени две административни зони надгледувани од воен командант: * Област за воена инспекција на Морава: зоната за Србија со нејзината команда во [[Ниш]], таа ги опфаќала териториите на Источна и Јужна Србија, (како што било утврдено во тајниот договор меѓу Бугарија и Германија од 6 септември 1915 година), што значеше реката [[Јужна Морава|Јужна]] Морава долина источно од реката Морава, поделена на шест области и областа [[Пирот]].{{Sfn|Andrej Mitrović|2007}} * Воено инспекциско подрачје на Македонија: зоната што ја опфаќа [[Вардарска Македонија|Македонија]], со центар во [[Скопје]]; Во таа зона се сместиле и поголемиот дел од Косово – [[Приштина]], [[Призрен]], [[Гнилане]], [[Урошевац]], [[Ораховац]]; Бугарите имале намера да го вклучат цело Косово, па дури и делови од Албанија окупирани од нивните трупи во таа зона, во пролетта 1916 година, што речиси резултирала со вооружен конфликт меѓу бугарските и австриските сили.{{Sfn|Andrej Mitrović|2007}} === Систем на занимање === Бугарската политика во Македонија, и до одреден степен во окупирана Србија, била мотивирана од она што историчарот Алан Крамер го нарекол „динамика на уништување“, желба не само воено да се победи непријателот, туку и да се избришат сите траги од неговата култура и да се уништи секаква доказ дека воопшто некогаш бил таму.{{Sfn|Gerwarth|Horne|2013}} Со цел да се создадат чисти бугарски територии, бугарската воена влада започнала да спроведува во источна Србија, Македонија и делови од Косово политички систем на систематска денационализација, [[бугаризација]] и економска експлоатација.{{Sfn|Paul Mojzes|2011}} Во зоната Морава, каде мнозинството од населението биле Срби, преобразувањето на регионот во дел од Кралството Бугарија значелоистребување на српската нација и култура и за ова отстранување на сите претставници на српскиот национален дух;{{Sfn|Milovan Pisarri|2013}} учители, свештеници, новинари, како и членови на српскиот парламент, како и поранешни војници, офицери и воени функционери на возраст меѓу 18 и 50 години биле интернирани, стрелани или депортирани во Бугарија како воени затвореници или да работат како принудни работници.{{Sfn|Perović|1971}} Во зоната на [[Вардарска Македонија]], Бугарија, како и Србија, не го признавала локалното словенско население како посебна етничка или националистичка група.{{Sfn|''BBC News''|2019}} Бугарија и Србија сметале дека словенското говорно население е етнички поврзано со нивната нација и на тој начин го потврдиле правото да бараат нивна интеграција.{{Sfn|Daskalov|Marinov|2013}} Бугарската политика за денационализација, вклучително и нејзиниот паравоен аспект, бил речиси идентичен по својата намера и извршување со српската политика што и претходел во спорниот регион меѓу двете земји.{{Sfn|Gerwarth|Horne|2013}} Околу половина од [[Вардарска Македонија]], како што регионот го нарекувала Србија, исто така била населена со различни етнички групи кои не се идентификувале како Бугари; како Срби, [[Македонски Турци|Турци]], [[Албанци]], [[Грци]], Власи, [[Евреи]] и [[Роми]]; Во источните делови на регионот, {{Sfn|Milovan Pisarri|2013}} каде што значителен дел од македонските Словени имале пробугарски чувства или се чувствувале себеси како Бугари,{{Sfn|Kaufman|2015}} тоа население ја пречекале бугарската војска како ослободители.{{Sfn|Braun|1983}} За остатокот од населението, а особено за македонските Словени кои се идентификувале како Срби (или оние кои не се чувствувале ниту Срби, ниту Бугари), бруталноста на бугарската војска, нередовните [[Комити]] и подоцнежната цивилна администрација ги имале сите одлики. на етничко чистење.{{Sfn|Paul Mojzes|2011}} === Улогата на паравоените сили === [[Податотека:Krushevo_1918.jpg|мини|220x220пкс| Поворка организирана од бугарскиот градоначалник на [[Крушево]] по повод годишнината од [[Илинденско востание|Илинденското востание во 1918 година.]]]] [[Податотека:BASA-1932K-1-420-6.jpg|лево|мини|220x220пкс| Паравоени сили на [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] како дел од [[Единаесетта пешадиска македонска дивизија|11-та македонска пешадиска дивизија]] бугарска воена единица 1916 г.]] Покрај редовната армија, бугарските паравоени групи одиграле огромна улога во борбените способности на Бугарија. Тие биле познати како [[комити]], овие нередовни трупи, исто така, силно придонеле во брутализацијата на војната. Озлогласената [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|Внатрешна македонска револуционерна организација]] (ВМОРО) служела како жандармерија која работела рака под рака за да го „бугаризира“ регионот. За време на војната, [[Внатрешна македонска револуционерна организација (Автономистичка)|ВМРО]] станала тајна организација со важен фактор на бугарската националистичка политика која ја поддржувала бугаризацијата на областа.{{Sfn|Gerwarth|Horne|2013}} Некои паравоени чети се приклучиле на бугарската армија формирајќи ја [[Единаесетта пешадиска македонска дивизија|11-та македонска пешадиска дивизија]]. Дополнително, оваа дивизија имала герилски чети формирани од нерегуларници на ВМРО, кои учествувале на почетокот на 1916 година во неколку масакри на македонските Срби во областите на [[Азот (област)|Азот]], [[Скопска Црна Гора]] и [[Порече]], особено Таша Коневиќ, православен свештеник и македонски Србин четник погубен, со уште 104 српски водачи од Порече.{{Sfn|Trbić|Drašković|Ristevski|Janković|1996}} Редовните бугарски трупи ја преземале контролата врз регионот, додека комитаџиите биле назначени за градоначалници и ја презеле контролата врз целата полициска структура. Секој поголем град бил контролиран од комитаџиски водач чија моќ станала апсолутна и легитимирана преку нов административен систем. За градоначалник на [[Крушево]] бил назначен членот на ВМРО [[Наум Томалевски]], чија куќа била седиште на [[Илинденско востание|Илинденското востание]] од 1903 година.{{Sfn|Bechev|2009}} По 1917 година бугарската влада почнала да користи паравоени групи за да добие контрола над внатрешната ситуација и во Поморавље и во Македонија. [[Александар Протогеров]] кој раководел со бугарските окупаторски трупи во Морава го задушил востанието во Топличкиот округ со помош на нерегуларници на ВМРО.{{Sfn|Bechev|2009}} Бугарските паравоени групи билеодговорни за повеќе случаи на воени злосторства извршени за време на војната во деловите на Кралството Србија под бугарска окупација.{{Sfn|Pisarri|2011}} === Воени злосторства === Бугарскиот цар [[Фердинанд I|Фердинанд]] во предвечерието на војната изјавил: „Целта на мојот живот е уништување на Србија“.{{Sfn|Misha Glenny|2012}} Многу бугарски војници биле настрана од должноста на првата линија за да учествуваат во окупацијата на Србија, но непријателствата од минатото довеле до бруталност,{{Sfn|Andrej Mitrović|2007}} на месното население му било дадено избор помеѓу бугаризација или да бидат предмет на насилство, депортации од големи размери и постапувањето со жителите на окупациските зони, блиску до геноцид. Извештајот што ги опфаќа наводните злосторства извршени во Србија, објавен по војната, наведува дека „Секој што не сакал да се предаде на окупаторите и да стане Бугарин бил мачен, силуван, интерниран и убиен на особено грозоморни начини, од кои некои биле снимени фотографски.{{Sfn|Paul Mojzes|2011}} Бугарските единици кои ги окупираle српските територии покажаle екстремна бруталност, систематски протерувајќи го небугарското население во регионите што ги окупираа, го апсеа населението и ги запалија востаничките села.{{Sfn|Batakovic|2005}} Покрај бројните случаи на силување, бугарските сили го охрабрувале мешаниот брак на Србинките со Бугарите и го поддржувале ставот дека децата родени во такви бракови треба да се воспитуваат како Бугари.{{Sfn|Le Moal|2008}} Српските функционери од средната класа, исто така, биле потиснати: учителите, верските работници, функционерите и интелектуалците биле погубени од бугарските војници кои следеле строги упатства да се однесуваат кон цивилите на ист начин како што постапувале со војниците.{{Sfn|Le Moal|2008}} Дополнително, имало редовни бомбардирања на српските територии од страна на авијацијата и бугарската артилерија кои дејствувале на балканскиот фронт кон крајот на 1916 година.{{Sfn|Le Moal|2008}} Во исто време, постоела забрана за српската култура; Бугарите систематски ги ограбувале српските манастири и топонимијата на селата била сменета во бугарска.{{Sfn|Le Moal|2008}} Покрај оние што беа испратени во концентрациони логори, околу 30.000 Срби биле испратени во австриските логори или користени како принудна работа. Фабриките биле ограбени но постоела и разорна епидемија на тифус во земјата. Илјадници луѓе загинале во очајнички востанија, а во некои случаи бугарската политика била толку ригидна што дури и предизвикувала бунт меѓу сопствените војници. Бугарските војници се прикажани како едноставно да живеат од земјата без да плаќаат никаква прераспределба, а исто така ограбуваат и удираат цивили, додека селаните морале да работат за окупационите власти без да добиваат плата, ова понекогаш вклучувало работа на одбранбени позиции и носење муниција за Бугарите. што ги прекрши хашките конвенции.{{Sfn|Rodolphe Archibald Reiss|2018}} Во поранешна српска Македонија, за прв пат во историјата, гасните комори биле користени за масовни погубувања, а издувните цевки на камионите биле прикачени на запечатените бараки од бугарските војници каде што ги собирале Србите кои сакале да ги елиминираат.{{Sfn|Murray|1999}} === Контрабунтовнички операции === ==== Српско востание ==== [[Податотека:Војвода_Коста_Војиновић.jpg|алт=Kosta Vojinović|мини|180x180пкс| Коста Војиновиќ, еден од водачите на Топличкото востание]] Во февруари 1917 година избувнало спонтано српско востание, на бугарските окупирани територии на јужна и источна Србија. Тоа дошло по обидите на бугарската армија да ги натера српските војници да влезат во бугарската војска и да ги стрела оние што давале отпор. Шемата била идентична со онаа што претходно ја спроведувала српската војска, која се обидела да регрутира Бугари на почетокот на 1914 година во Македонија.{{Sfn|Gerwarth|Horne|2013}} Српските четнички герилски водачи Коста Војиновиќ „Косовац“ и Коста Миловановиќ „Печанац“ биле однесени во Србија од [[Солун]] со цел да го насочат востанието. Водачот на ВМРО [[Александар Протогеров]] дошол од Македонија за да и помогне на бугарската војска во противвостаничките операции.{{Sfn|Gerwarth|Horne|2013}} Австроунгарските, германските и бугарските трупи биле донесени од [[Македонски фронт|македонскиот]] и италијанскиот фронт за да го задушат бунтот.{{Sfn|Pajic|2019}} На 10 март 1917 година Протогеров поставил ултиматум до четниците да се предадат во рок од пет дена или да се соочат со погубување. Тие не се предале, па Протогеров и неговата војска го нападнале цивилното население и нивните села.{{Sfn|Andrej Mitrović|2007}} Околу 20.000 Срби биле убиени во борби, погубувања или репресалии.{{Sfn|Pajic|2019}} Само во градот Сурдулица биле погубени околу 2.500 српски мажи, илјадници жени и деца биле интернирани, а други биле испратени во затвор. Триесет и шест села кај Лесковац беа целосно населени. Семејствата останале без куќа и дом. Повеќе од 80.000 беа депортирани во Бугарија, во Ниш, речиси целото машко население, околу 4.000 мажи, било депортирано. Едната серија беше испратена со воз до Пирот, а остатокот требал да оди пеш.{{Sfn|Paul Yeftich|2018}} Востанието на српското население во 1917 година било единственото вооружено востание на окупираното население во целата Првата светска војна.{{Sfn|Pajic|2019}} == Ослободување и последици ==  На 15 септември 1918 година, француските и српските планински трупи успешно ги нападнале досега непробојните бугарски позиции на [[Добро Поле]]. Грчките и британските сили се приклучиле, Бугарите биле лишени од германската и австриската поддршка. {{Sfn|Misha Glenny|2012}} Бугарскиот цар и владата одлучија да бараат примирје, капитулирајќи на 30 септември, првата од Централните сили што го стори тоа. Според неговите услови, бугарските трупи морале да ги евакуираат сите окупирани грчки и српски територии, вклучително и Македонија.{{Sfn|Richard C. Hall|2010}} Српската војска се вратила во 1918 година за да најде земја уништена од војна и експлоатација; Покрај тоа што загубила 210.000 луѓе од своите вооружени сили, Србија претрпела дополнителни 300.000 цивилни жртви од 3,1 милиони жители, а материјалните загуби биле непроценливи. {{Sfn|Alan Kramer|2008}} По поразот на Бугарија и враќањето на Македонија, словенското население од областа било прогласено за српско, а бугарските културни, верски и образовни институции биле затворени. Бугарија била принудена да се откаже од целата своја освоена територија како последица на [[Нејски мировен договор]], наметнат од сојузниците, нејзината армија се намали на сила од 20.000 доброволци и беше одземена голем дел од нејзината опрема; На Кралството на Србите, Хрватите и Словенците им биле отстапени четири мали региони (наведени од Бугарите како [[Западни покраини|Западни предели]]), а неговото население исто така било прогласено за српско. Бугарија се вратила како сојузник во 1941 година на [[Трет Рајх|нацистичка Германија]], повторно за да ги окупира земјите за кои верувала дека се нејзини.{{Sfn|Raymond Detrez|2006}} == Меѓународен одговор на бугарските воени злосторства == Во 1899 година и во 1907 година за прв пат, во Хаг се одржале Меѓународни мировни конференции. Конференцијата донела кодификација на обичаите и законите на војната. По Првата светска војна, меѓусојузничката комисија била формирана петнаесетчлена комисија, пред претстојната [[Париска мировна конференција (1919)|Париска мировна конференција]] во 1919 година, за да пријават прекршување на Хашките конвенции, меѓународните закони, да ги документира воените злосторства и да ги идентификува сторителите.{{Sfn|National Archives (U.S.)|1943}} === Меѓусојузничката комисија === [[Податотека:The_people's_war_book;_history,_cyclopaedia_and_chronology_of_the_great_world_war_(1919)_(14781778322).jpg|мини|Париската мировна конференција од 1919 година]] Извештаите на комисијата во Источна Македонија ги сумирала прекршувањата на Хашките конвенции: масакр на цивилно население, тортура, силување, интернирање, казнена економска експропријација, реквизиции и разни даноци, грабеж, принудна работа, уништување, палење, акции насочени кон „уништување на српското присуство на новоокупираните територии“.{{Sfn|Paul Mojzes|2011}} === Париската мировна конференција === На Мировната конференција од 1919 година, била формирана Комисијата за одговорност на авторите на војната и за извршување на казните, претходник на Комисијата на Обединетите нации за воени злосторства. Комисијата ги организирала воените злосторства „против законите на војната и човештвото“ во триесет и две специфични класи, вклучувајќи: „масакри, силувања, депортации и интернирања, тортури и намерно гладување, принудна работа и систематски тероризам“. Според извештајот на комисијата, Бугарија била осудена за осумнаесет класи за воени злосторства.{{Sfn|Report Responsibility Authors of the War|1919}} == Воени гувернери == * Област за воена инспекција Морава ** 1915 – 1917 г.: генерал-полковник Васил Кутинчев{{Sfn|Nedev|1993}} ** 1917: Генерал-мајор [[Александар Протогеров]]{{Sfn|Nedev|1993}} ** 1917 – 1918: генерал-полковник Стефан Нерезов{{Sfn|Nedev|1993}} * Воено инспекциско подрачје на Македонија ** 1915 – 1916 г.: генерал-полковник [[Рачо Петров]]{{Sfn|Nedev|1993}} ** 1916 – 1917: генерал-полковник Православ Тенев{{Sfn|Nedev|1993}} ** 1915 – 1917 г.: генерал Стефан Тошев{{Sfn|Nedev|1993}} == Поврзано == * [[Санстефанска Бугарија]] * [[Србија во Првата светска војна]] * [[Бугарија во Првата светска војна]] == Наводи == {{наводи}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=UG1pOrlW1ZIC|title=Album des crimes bulgares, commis de 1915-1918, en Serbie occupée, en violation des conventions de la Haye|publisher=Impr. Yugoslavia|year=1919|language=fr}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=jDcFAAAAIAAJ|title=Documents relatifs aux violations des conventions de La Haye en Serbie occupée|last=Commission interalliée|publisher=Imprimerie "Yugoslavia"|year=1919|language=fr}} [[Категорија:Воени операции на Австроунгарија во Првата светска војна]] [[Категорија:Воени операции на Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Српски востанија]] [[Категорија:Бугарија во Првата светска војна]] [[Категорија:Србија во Првата светска војна]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 1smuhkx9v2bnl73gsqf1jgluv6e8dt1 0 1289259 5537885 5532113 2026-04-11T23:11:43Z Bjankuloski06 332 /* Балкански војни */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537885 wikitext text/x-wiki '''Живан Живановиќ''' (Живковци, [[26 октомври]] [[1852]] - [[Белград]], [[17 мај]] [[1931]]) бил српски политичар и публицист. == Биографија == Живан Живановиќ бил внук на качерскиот кнез (жупанија во рударскиот округ) Живан Стојановиќ, учесник во Првото и Второто српско востание, кој останал познат по тоа што ги водел качерските востаници во Битката кај [[Чачак]] во [[1815]] година. Подоцна успешно тргувал со кожа и други производи од животинско потекло. Таткото на Живан, Маринко бил еден од првите писмени луѓе во Качер. Бил службеник на судот на општина Живковац, трговец и зограф. Откако се преселил во [[Аранѓеловац]] околу 1857 година, станал дописник на Српски вести, за што пишувал за настаните во местото. Маринко бил ретко просветлен човек со, во тоа време, богата лична библиотека. По завршувањето на основното училиште во [[Аранѓеловац]], Живан Живановиќ во 1865 година заминал пеш со својот татко во [[Белград]] со намера таму да се запише во гимназија. По четири дена пешачење, татко му го сместил со братучед му, му дал дукат и неколку пари и го оставил понатаму да се грижи за себе. За да се обезбеди себеси, Живан морал да се вработи како дел од службата во домот на Јанко Шафарик, член на Српското академско друштво-лекари, историчари, археолози и нумизматичари. Вреден и совесен во домашните работи, а воедно и одличен ученик, брзо им се допаднал на сите членови на семејството, а особено на стариот Шафарик, кој станал негов старател и учител.<ref>{{Наведено списание|last=ВУЈЧИЋ|first=БОЈАН|date=2019-05-16|title=Мира Радојевић, Љубодраг Димић, Србија у Великом рату 1914–1918, кратка историја, Српска књижевна задруга – Београдски форум за свет равноправних, Београд 2014, стр. 300|url=http://dx.doi.org/10.7251/guars1709345r|journal=ГЛАСНИК УДРУЖЕЊА АРХИВСКИХ РАДНИКА РЕПУБЛИКЕ СРПСКЕ|volume=2|issue=9|doi=10.7251/guars1709345r|issn=1840-4626}}</ref> По завршувањето на гимназијата во [[Белград]] и учителската школа во [[Крагуевац]] (1873), студирал како државен питомец по природни науки во [[Универзитет Фридрих Шилер|Јена]]. Студиите ги прекинал поради учеството во [[Османлиско-српска војна (1876-1877)|Првата српско-турска војна во]] 1876 година за што се пријавил како доброволец. Се борел и во Втората светска војна како доброволец. Образованието го завршил во [[Берлин]] (1879), а потоа работел како просветар во Велико Градиште, [[Ниш]], [[Пирот]] и [[Белград]]. Својата публицистика во Јавното ја започнал во [[1873]] година, со цел се поинтензивно да соработува во весниците на Либералната партија: Исток, Српска независност, Уставност, Нова независност и Српско знаме, чиј главен уредник бил во 1895-98. Со својата работа го привлекол вниманието на Јован Ристиќ, за кого останал приврзан до крајот на животот. Првпат влегол во [[Народно собрание на Србија|Народното собрание]] како член на Либералната партија во 1887 година, а во нејзината работа учествувал во 1890-93 година и кратко време бил нејзин претседател. Бил секретар на Основачкиот одбор, во кој учествувал во изготвувањето на познатиот Устав од 1888 година. Бил член на Државниот совет (1892, 1903, 1907-24), министер за економија во владата на [[Владан Ѓорѓевиќ]] (1899-1903) и министер за образование во владата на Димитриј Цинчар-Марковиќ во 1903. 1903 година се повлекол од политичкиот живот. Бил оженет со Јелена Димитријевиќ, сестрата на Драгутин Димитријевиќ Апис, со која имал пет деца: Станислав, Милева, Александар, Милица и Милан. Заедно со нив во семејната куќа на улица Савска бр.21 живееле неговиот девер и бабата Јованка. Станислава била мажена за потполковник Александар Глишиќ, кој херојски загинал во [[Битка кај Куманово (1912)|Кумановската битка]].<ref>{{Наведено списание|last=ВУЈЧИЋ|first=БОЈАН|date=2019-05-16|title=Мира Радојевић, Љубодраг Димић, Србија у Великом рату 1914–1918, кратка историја, Српска књижевна задруга – Београдски форум за свет равноправних, Београд 2014, стр. 300|url=http://dx.doi.org/10.7251/guars1709345r|journal=ГЛАСНИК УДРУЖЕЊА АРХИВСКИХ РАДНИКА РЕПУБЛИКЕ СРПСКЕ|volume=2|issue=9|doi=10.7251/guars1709345r|issn=1840-4626}}</ref> Најстариот син Александар бил првата жртва на Балканските војни-загинал на првиот ден од војната во првата битка на 18 октомври 1912 година кај караулата Лисица кај Медвеѓа, како четник во четата на Љубо Вуловиќ. Помладиот син Милан, станал доктор по историски науки и автор на повеќе вредни книги, меѓу кои: Полковник Апис - Солунски процес 1917, Дубровник во борбата за обединување 1908-1918 година, Библиографија на Српското литературно друштво I-II (1892-1967 и 1968-1982). Живан Живановиќ починал на 17 мај 1931 година, по кратко боледување на 79-годишна возраст. == Балкански војни == Бил еден од организаторите и водачите на организацијата Комити [[Српска пропаганда во Македонија|(четничка)]] во јужна Србија и Македонија. Бил премногу стар за да учествува во [[Балкански војни|Балканските војни]], но неговата куќа дала два животи за ослободувањето на Рашка, Косово, Метохија и Македонија од Турците: најстариот син Александар Сања Живановиќ, студент по архитектура на Техничкиот факултет и зетот на седмиот пешадиски полк Александар М. Глишиќ, кој загинал на Млади Нагоричан и со својата голема жртва придонел за победата во решавачката [[Битка кај Куманово (1912)|Кумановска битка]]. == Првата светска војна == Во [[Првата светска војна]], Државниот совет бил преместен во [[Крушевац]]. Иако германските трупи влегле во градот на 25 октомври [[1915]] година, а подоцна биле заменети со Австроунгарци, носејќи цели семејства со деца во логори, Живановиќ бил поштеден до 9 јули 1916 година. Потоа ненадејно бил уапсен и одведен во Белград. Со своите 64 години поминал ноќ на клупа во ходникот на австроунгарската Гувернмана (поранешна зграда надеж фондови, сега [[Народен музеј на Србија|Националниот музеј]]), а следниот ден, во најголемата жештина, стражарно се изведувал пеш до [[Земун]], а од таму со воз до логорот во [[Нојзидл на Езеро|Нежидер]] во [[Кралство Унгарија|Унгарија]] (1916-1918). Таму останал до 26 октомври [[1918]] година.<ref>{{Наведено списание|last=ВУЈЧИЋ|first=БОЈАН|date=2019-05-16|title=Мира Радојевић, Љубодраг Димић, Србија у Великом рату 1914–1918, кратка историја, Српска књижевна задруга – Београдски форум за свет равноправних, Београд 2014, стр. 300|url=http://dx.doi.org/10.7251/guars1709345r|journal=ГЛАСНИК УДРУЖЕЊА АРХИВСКИХ РАДНИКА РЕПУБЛИКЕ СРПСКЕ|volume=2|issue=9|doi=10.7251/guars1709345r|issn=1840-4626}}</ref> == Литературна дејност == Напишал голем број политички и педагошки трактати, како и многу трудови од природните науки. Објавени се неговите книги: Ниш и Нишки знаменитости, 1882 година; Визер волшебник од 1882 и 1887 година; Образование во средните училишта, 1891 година; Задача на Србија, 1894 година; Просветителски писма, 1897; Политичка историја на Србија 1-4, 1923-1924; Мемоари на Стеван-Стевче Михаиловиќ, 1928; биографија на Јован Ристиќ, 1931; Спомени од времето на војната 1914-1918 година. и Трговијата и нејзиниот развој во Србија во првата половина на 19 век, на која и недостасуваат завршни редови. == Социјална активност == Тој дал голем придонес во развојот на српската земјоделска задруга. Како министер за народно стопанство го спроведувал првиот „Закон за ослободување на земјоделските задруги од сите даноци“, а подоцна бил непрекинат, до 1927 година, избран за член на управниот или надзорниот одбор на Главната асоцијација на српските земјоделски задруги. Тој бил еден од основачите на Српското литературно друштво и член на неговиот Управен одбор од првиот ден на неговото основање на 30 април 1892 година, до последната седница на која присуствувал на 30 април 1931 година, непосредно пред неговата смрт. Така, цели 39 години работел на зголемување на бројот на нарачатели и претплатници и на растурање на публикациите на СКЗ во сите делови на земјата. По Првата светска војна присуствувал на првата седница на Управниот одбор на 31 декември 1919 година која зборувала за обновување на нејзината работа. Две години подоцна, тој работел на печатење на првиот повоен круг. Со пари и на други начини помогнал да се изгради училиште во родниот град. Добил повеќе одликувања и други признанија, меѓу кои и Орденот на Караѓорѓeва ѕвезда.<ref>{{Наведено списание|last=ВУЈЧИЋ|first=БОЈАН|date=2019-05-16|title=Мира Радојевић, Љубодраг Димић, Србија у Великом рату 1914–1918, кратка историја, Српска књижевна задруга – Београдски форум за свет равноправних, Београд 2014, стр. 300|url=http://dx.doi.org/10.7251/guars1709345r|journal=ГЛАСНИК УДРУЖЕЊА АРХИВСКИХ РАДНИКА РЕПУБЛИКЕ СРПСКЕ|volume=2|issue=9|doi=10.7251/guars1709345r|issn=1840-4626}}</ref> == Библиографија == [[Податотека:Politička_istorija_Srbije_u_drugoj_polovini_devetnaestog_veka_I_cover_1923.jpg|мини|283x283пкс| Насловна страница на првата книга од ''Политичката историја на Србија во втората половина на деветнаесеттиот век'' (1923)]] * ''Политичка историја на Србија'', I-IV, Белград 1923-24; * ''Мемоари на Стеван-Стевче Михаиловиќ'', Белград 1928; * ''Ниш и Нишки знаменитости'', 1882 година; * ''Виделовачки паметар'', I, 1982, II, 1887; * ''Образование во средните училишта'', 1891 година; * ''Задача Србија'' 1894 година; * ''Просветителски писма'', 1897 година; * ''Србија во војните од'' 1958 г. == Наводи ==  {{Наводи}} == Литература == * {{Наведено списание|last=Радојчић|first=Милорад|author-link=Милорад Радојчић|year=2013|title=Љижани носиоци Карађорђеве звезде|url=http://istorijskiarhiv.rs/sites/default/files/PODACI/materijali/GLASNIK%2047/Glasnik%20br%2047resize.pdf|journal=Гласник Историјског архива у Ваљеву|volume=47|pages=99—127|ref=harv}} * Srpska porodična enciklopedija tom, Narodna knjiga, Politika NM, 9, Ek — За {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Живановиќ, Живан}} [[Категорија:Војводи на Српскиот комитет на четничката акција]] [[Категорија:Српски министри]] [[Категорија:Српски политичари]] [[Категорија:Починати во 1931 година]] [[Категорија:Родени во 1852 година]] [[Категорија:Починати во Белград]] 45tt5knj93tcesjw95n2e2rsnnfbv4w 0 1290064 5537875 5416095 2026-04-11T23:11:22Z Bjankuloski06 332 /* Поезија */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537875 wikitext text/x-wiki '''Александар Вучо''' (25 септември 1897 - 21 јули 1985) бил српски и југословенски романописец, поет, припадник на [[Надреализам|надреализмот]]. == Биографија == Александар Вучо е роден на 25 септември 1897 година во трговско семејство во [[Белград]]. Како гимназијалец, на седумнаесетгодишна возраст (1915 г.), како доброволец се приклучил на српската војска и со неа се повлекол преку [[Албанија]]. Од [[Драч]], измачуван од ужасите на повлекувањето, како и многу негови врсници, отишол во [[Франција]]. Следната година се нашол во [[Ница]] и таму го завршил средното училиште, а потоа се запишал на Правниот факултет на [[Сорбона (универзитет)|Сорбона]], во [[Париз]]. Таму ја запознал својата идна сопруга Јулијана Симеоновиќ, а во 1920 година тие се венчале. Во Париз ги добиле нивните два сина, Џорџ (1921) и Џон (1922). Вучо со семејството се вратил во Белград, каде требало да го наследи семејниот бизнис, но тој повеќе се интересирал за интелектуалната работа и така во 1923 година започнал да соработува со списанието „Патишта“ (Путеви), а потоа и со „Светочанство“. Својата прва песна ја објавил во 1926 година под наслов „Покрив над прозорецот“, а во 1928 година романот „Корен на видот“. Следната година излегла и книгата „Ако се сетам уште еднаш или принципи“. Во тие години, Белград бил под влијание на повоеното расположение. Вучо, кој многу доживеал и видел во младоста, живеејќи во Европа и студирајки во француските училишта, набргу станал незадоволен од социјалните услови и душевната состојба во градот. Со истомисленици, тој ја основал белградската група на надреалисти и почнал активно да се вклучува во политичкиот живот. Како еден од основачите и потписниците на манифестот, тој станал еден од уредниците на алманахот <nowiki>''Возможно''</nowiki>. Покрај поезијата го објавил и првото сценарио за филмот „Школки на градите“. Соработувал за списанието „Надреализмот денес и овде“ и пишувал написи во „[[Политика (весник)|Политика]]“ под псевдонимот Аскерланд. Тој се појавил во раните 1920-ти со песни кои наликувале на [[Милош Црњански|Црњански]] со нивната лирска мекост и мелодија. Toa значело плоден период за него, затоа што била објавена познатата поема „Неменикуе - Кирил и Методиј“, како и песната „Хуморот Заспан“. Во нив прекинот со конвенциите на традиционалниот поетски јазик е доведен до крајност. Тие се полни со вербални шеги, игри со зборови, игра на зборови, смели импровизации, бизарни и живописни комбинации на зборови, „надвор од протекторатот на разумот“, како што забележал поетот. Поемата „Хуморот заспан“ е врв на таа поезија на апсурдноста и алегоријата, најозлогласеното српско модерно поетско дело, еден вид „Крал Иби“ на [[Српска поезија|српската поезија]]. Изграден е на [[хумор]]истични - [[Бурлеска|бурлески]] синтагматски врски, на звучни совпаѓања без значење, наспроти значењето или дури и инает на смислата, на необични [[Рима|рими]], понекогаш блиски до начинот на кој детето го доживува светот. Истата година, во павилјонот на Цвијета Зузориќ во Белград била организирана позната изложба на надреалисти, а следната година Душан Матиќ ја објавил „Подвизи на петте петли“, дело наменето за деца, со фотографии од синовите на Вучо на корица на книгата. Ова е можеби најуспешното поетско остварување на Вучо. Тоа е продолжение на надреалистичките песни, но истовремено и отворање на нов круг во неговиот поетски развој, различен од претходниот, како во тематска, така и во уметничка смисла. Експериментите со звукот и значењето, кои претходно биле цел сами по себе, во оваа песна добиле подлабоко значење. Вербалниот хумор е доведен во врска со реалниот свет на градските деца, со нивните игри и фантазии, со нивните реални и имагинарни подвизи. Вучо на тој начин им овозможил на децата она што им е најблиску, „слободна и жива игра на духот“, и создал класично дело на српската модерна поезија за деца. Александар Вучо имал одлична соработка со [[Душан Матиќ]], со кој имал големо долгогодишно пријателство. Со него ја објавил поемата „Марија Ручара“, но и неколку години подоцна романот „Глуво време“. Во периодот од 1936 до 1940 година, Вучо бил уредник на списанието „Наша стварност“, но бидејќи тие времиња биле многу турбулентни и надреалистите се придржувале до принципите на [[Марксизам|марксизмот]] и поактивно учествувале во политиката, Вучо во тој период бил апсен двапати, во 1937 и 1939 г.<ref name="вућо">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.avantgarde-museum.com/hr/museum/kolekcija/umjetnici/aleksandar-vuco~pe4547/|title=Александар Вучо|work=Аvantgarde-museum|accessdate=19 јануари 2019}}</ref> Исто така, двапати бил затворен за време на народноослободителната борба и во текот на 1941 година, пет месеци поминал во притвор во логорот на [[Бањица (Белград)|Бањица]]. [[Податотека:Aleksandar_Vučo,_Aleja_zaslužnih_građana_Beograd.jpg|десно|мини|249x249пкс| Гробот во Алејата на заслужните на Новите гробишта]] Неговата пезија создадена по [[Втора светска војна|Втората светска војна]] се одликува со повеќекратно враќање на оригиналот, враќање во праисториското минато, меѓу чудовиштата пред поплавите ([[Алегорија|алегориска]] песна за борбата против [[Фашизам|фашизмот]]) („Мастодонти“, 1951), („Алги“,1968), нуркајќи во „оригиналните состојби“ во студениот и засенчениот свет на [[алги]]те и другите примарни растенија. Од сите надреалисти, Вучо прво се свртел кон [[роман]]от. Неговиот прв роман „Коренот на видот“ (1928)<ref name="вућо"/> изразува [[Лирика|лирско]] дело составено од автобиографски материјал во процес прилагоден на логиката на соништата. Обемниот соавторски роман „Глуво време“ (1940) претставува пресврт од поезија кон фактички сув [[Реализам (уметност)|реализам]]. Во повоените романи тој го напушта тој пат и се враќа на своите надреалистички искуства. Три романи за судбината на буржоаскиот интелектуалец во [[револуција]]та, „Распуст“ (1954), „[[Мртви јавки]]“ (1957) и „Заслуги“ (1966), кои некој ги нарекол белградска трилогија, тие според авторот се „ сведоштво за судирот на еден човек со апсурдот околу него и во себе“. Дејството се одвива на две рамнини, во две временски рамнини, во сегашно време кое опфаќа воени и повоени настани и во минатото, од почетокот на овој век до војната. Двата планови се испреплетуваат. Драган Манојловиќ, херојот на трилогијата, враќајќи се во детството и младоста за да се пронајде себеси, се обидува да го направи својот лик од урнатините на неговото сеќавање. Овој процес на барање на изгубено време авторот го нарекува „внатрешно пишување“, „внатрешни белешки“. Последниот голем романописецски потфат на Вучо, трилогијата „Зашеметености“ (Омаме, 1973), „И така, понатаму Зашеметености“ (1976) и „Зашеметености, крај“ (1980), е необична комбинација на поетски, [[Автобиографија|автобиографски]] и романескно. Од сите негови прозни дела, тоа дело е најмалку роман, но има најмногу поезија и [[живот]], а најлична одлика на Вучо како творец. По војната, Вучо се посветил на филмската уметност и станал управител на југословенски филмски компании (1947) и претседател на Комитетот за кинематографија во југословенската влада. Покрај тоа, тој бил директор на ''Звезда-филм'' и вала-филм. Напишал многу филмски критики и сценарија, бил уредник на „[[Борба (весник)|Борба]]“, „Дело“ и „Змај“. За неговото дело, тој е награден со награда за животно дело „Седми јули“, награда на Сојузот на писателите (за романот „Празници“), додека неговиот роман „Мртви вилици“ е прогласен за најдобар роман на годината. Тогашниот претседател на СФР Југославија, [[Јосип Броз-Тито|Јосип Броз Тито]], го одликувал со [[Орден на заслуги за народот|Орден за заслуги за народот со златна ѕвезда]]. Во 1982 г. ја добил [[Награда „Алекса Шантиќ“|наградата „Алекса Шантиќ“]] за книгата „Песни и поеми“. До крајот на животот се занимавал со интелектуална работа, инспирирајќи ја сопругата и најмладиот брат Никола да пишуваат. Тој бил голем пријател со [[Иво Андриќ]]. == Архив на Александар Вучо == Неговата архива е дел од Здружението за култура, уметност и меѓународна соработка „Адлигат“. Архивата содржи педесетина значајни документи, меѓу кои и филмски критики и текстови на Вуч, пресметки на хонорари, документација за работните места и функции што ги извршувал, оригинални текстови, писма разменети со колегите писатели: [[Густав Крклец]], Тодор Манојловиќ, [[Миодраг Павловиќ]], Драшко Реџеп и други.<ref>{{Наведено списание|last=Лазић|first=Виктор|date=February 2019|title=Србија међу књигама|url=|journal=|volume=|pages=16|via=}}</ref> == Творештво == === Поезија === * Покрив над прозорецот (песна) * Неменикуќи (1932) * Кирил и Методиј (1932) * Хуморот Заспан (1930) * Подвизите на „Петте петли“ (1933) * Марија Рукара (1935) * Мастодонти (1951) * Алги (1968) * Неповратен хумор заспан (1978) * Татко ми вози трамвај (1945) Во својата „Антологија на српската поезија“, [[Зоран Мишиќ]] истакнува дека, заедно со [[Милан Дединац]], Вучо најмногу придонел за пробивот на [[Надреализам|надреалистичката]] поезија во Србија. Тој го оценува Вучо како поет со ретка вербална инвенција, со богата и живописна [[барок]]на сликовитост и со распеана мелодија, кој оосбено се истакнува со својот поетски, не многу црн, [[хумор]].<ref>Zoran Mišić, ''Antologija srpske poezije''. Nolit, Beograd, 1963, стр. 258.</ref> === Проза === * [[Коренот на видот]] (1928) * Ако се сетам уште еднаш или принципи (роман) * Глуво доба (1940) * Трилогија: ** Празници (1954) ** [[Мртви јавки]] (1957) ** Кредит (1966) * Трилогија: ** Зашеметености (1973) ** И така, понатаму Зашеметености (1976) ** Зашеметености, крај (1980) == Сценарист == {| class="wikitable" style="text-align:left;" |+Игран филм ! style="width: 3em;" | ! style="width: 21em;" | Име |- ! 1948 година | Софка |- ! colspan="3" style="text-align:center;" | 1950-тите |- ! 1953 година | Циганка |- ! 1959 година | Ветерот престана пред зори |} {| class="wikitable" style="text-align:left;" |+ТВ филм ! style="width: 3em;" | ! style="width: 21em;" | Име |- ! 1972 година | Заслуги |} {| class="wikitable" style="text-align:left;" |+ТВ мини серии ! style="width: 3em;" | ! style="width: 21em;" | Име |- ! 1982 година | Подвизите на „Петте петли“ |} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20060624003701/http://www.serbiansurrealism.com/ Надреалистичко движење во Србија] * [http://www.rastko.rs/knjizevnost/jderetic_knjiz/jderetic-knjiz_10.html#_Toc412464113 Јован Деретиќ: Кратка историја на српската литература (надреализам)] * [http://www.politika.rs/rubrike/kultura-i-zabava/Otkrivena-spomen-ploca-knjizevniku-Aleksandru-Vucu.sr.html Откриена спомен плочата на писателот Александар Вучо („Политика“, 28 септември 2010 г.] * {{Imdb име|id=0904235|name=Александар Вучо}} [[Категорија:Југословенски писатели]] [[Категорија:Српски поети]] [[Категорија:Српски писатели]] [[Категорија:Починати во 1985 година]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] [[Категорија:Добитници на НИН-овата награда]] [[Категорија:Погребани во Алејата на заслужните граѓани на Новите гробишта (Белград)]] t59cl8hwqwfijfpd4gajd586tepofml 0 1290893 5537766 5537635 2026-04-11T18:23:46Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5537766 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Kalemegdan - Umetnički paviljon “Cvijeta Zuzorić“ - panoramio.jpg|мини|Ликовен павилјон Цвијета Зузориќ]] Оваа статија е за културата и културните настани во [[Белград]], Србија. == Културни настани == === Филм === Најзначајните фестивали на долгометражен филм во Белград се [[ФЕСТ]] (Белградски филмски фестивал)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.serbia.travel/en/experience-serbia/festivals/film-festivals|title=Film Festivals|accessdate=2022-02-13|archive-date=2022-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213213545/https://www.serbia.travel/en/experience-serbia/festivals/film-festivals|url-status=dead}}</ref> и ФАФ (Фестивал на Аутер),<ref>{{Наведени вести|url=https://balkaninsight.com/2017/11/22/auteur-festival-showcases-freshest-global-film-talent-11-17-2017/|title=Belgrade’s Auteur Festival Showcases Freshest Global Film Talent|last=Galic|first=David|work=Balkan Insight}}</ref> додека [[БЕЛДОКС]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.beldocs.rs/en/about-us/|title=About us}}</ref> и Фестивал Мартовски ([[Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм]]) се важни фестивали за документарен филм.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://martovski.rs/sr/|title=67. MARTOVSKI FESTIVAL|last=|first=|date=|work=Martovski Festival|archive-url=https://web.archive.org/web/20170228102655/http://martovski.rs:80/sr/|archive-date=2017-02-28|accessdate=}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://festagent.com/en/festivals/belgrade_doc_short|title=MARTOVSKI - Belgrade documentary and short film festival|last=|first=|date=|work=Fest Agent|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921190611/https://festagent.com/en/festivals/belgrade_doc_short|archive-date=2020-09-21|accessdate=}}</ref> === Театар === Се одржува секоја година во септември, БИТЕФ (Белградски театарски фестивал) се смета за еден од најважните театарски фестивали во Европа.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://belgradeatnight.com/festivals-in-belgrade/|title=Festivals in Belgrade|accessdate=2022-02-13|archive-date=2022-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20220213215052/https://belgradeatnight.com/festivals-in-belgrade/|url-status=dead}}</ref> === Музика === Меѓу најпопуларните музички фестивали во Белград се БЕМУС (Белградски музички фестивал),<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница |url=http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201299 |title=City of Belgrade - Culture and Art (Cultural Events) |accessdate=2022-02-13 |archive-date=2014-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140924071921/http://www.beograd.rs/cms/view.php?id=201299 |url-status=dead }}</ref> Белградскиот фестивал на пивото и Белградскиот џез фестивал.<ref name=":1" /> === Литература === Саемот на книга во Белград е главниот настан поврзан со литературата во Белград.<ref name=":0"/> === Културно лето === БЕЛЕФ (Белградско лето)<ref name=":0"/> е уметнички фестивал во Белград. Нобеловецот [[Иво Андриќ]] го напишал своето најпознато дело [[Мостот на Дрина (книга)|Мостот на Дрина]] во Белград.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ivoandric.org.rs/html/biografija.html|title=Задужбина Иве Андрића - Биографија Иве Андрића|archive-url=https://web.archive.org/web/20120115160119/http://www.ivoandric.org.rs/html/biografija.html|archive-date=2012-01-15|accessdate=2009-03-18}}</ref> Други истакнати белградски автори се [[Милош Црњански]], [[Борислав Пекиќ]], [[Милорад Павиќ]] и Меша Селимовиќ. Меѓународно истакнати уметници од Белград се: [[Марина Абрамовиќ]] и Милован Дестил Марковиќ. Поголемиот дел од [[Кинематографија на Србија|српската филмска индустрија]] е со седиште во Белград, а еден од најзначајните филмови што се снимени таму била Златната палма од 1995 година, ''андерграунд'', во режија на Емир Кустурица. Градот бил еден од главните центри на југословенскиот нов бран во 1970-тите: [[Идоли|ВИС Идоли]], [[Екатарина Велика]] и [[Шарло акробата|Шарло Акробата]] биле сите од Белград. Други значајни белградски рок-акти се [[Рибља чорба|Рибља Чорба]], [[Бајага и инструктори|Бајага и Инструктори]] и други. Во текот на 1990-тите градот бил главен центар (во поранешна Југославија) на музички стил познат како турбофолк. Денес, тој е центар на српската хип хоп сцена, со глумци како Белградски Синдикат, Шкабо, Марчело. == Културни институции == Во Белград има многу странски културни институции. Готе Иститут, Францускиот културен истититут,се наоѓаат во централната пешачка улица [[Кнез Михаилова (Белград)|Кнез Михаилова]]. Други културни центри во Белград се Американското катче, Австрискиот културен форум,Британскиот совет, Институтот Конфуциј, Канадскиот културен центар, Италијанскиот културен институт, Културниот центар на Исламската Република Иран, Азербејџанскиот културен центар и рускиот Центар за наука и култура. == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Српска култура]] ryfyp5lbfjhhwshnwqdn72gbxf06s8d 0 1292883 5537876 5421442 2026-04-11T23:11:24Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537876 wikitext text/x-wiki [[File:Glazunov by Repin.jpg|thumb|200px|Портрет на Глазунов од [[Илја Репин]], 1887 година]] '''Александар Константинович Глазунов'''{{efn|{{langx|ru|Алекса́ндр Константи́нович Глазуно́в}}, ''Aleksandr Konstantinovič Glazunov''; {{langx|fr|Glazounov}}; {{langx|ger|Glasunow}}}} ({{langx|ru|Алекса́ндр Константи́нович Глазуно́в}}, 10 август{{efn|[[Усвојување на Грегоријанскиот календар#Усвојување во Источна Европа|Датум на стар стил]] 29 јули}} 1865 – 21 март 1936) бил руски композитор, професор по музика и диригент на покојниот руски [[Романтична музика|Романтична]] период. Бил директор на [[Конзерваториумот во Санкт Петербург]] помеѓу 1905 и 1928 година и бил клучен во реорганизацијата на институтот во Петроградски конзерваториум, потоа Ленинградски конзерваториум, по [[Октомвриска револуција|Болшевичка револуција]]. Тој продолжи како шеф на Конзерваториумот до 1930 година, иако го напушти Советскиот Сојуз во 1928 година и не се врати. Најпознатиот студент под неговиот мандат за време на раните советски години беше [[Дмитриј Шостакович]]<ref>[https://www.last.fm/music/%D0%90%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%B4%D1%80+%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87+%D0%93%D0%BB%D0%B0%D0%B7%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2/ Александр Константинович Глазунов]</ref>. Глазунов успешно ги помири национализмот и [[космополитизмот]] во руската музика. Додека тој беше директен наследник на национализмот на [[Мили Балакирев|Балакирев]], тој повеќе се стремеше кон епската величественост на [[Александар Бородин|Бородин]] додека апсорбираше голем број други влијанија. Тука спаѓаат оркестарската виртуозност на [[Николај Римски-Корсаков|Римски-Корсаков]], лириката на [[Пјотр Илич Чајковски|Чајковски]] и [[контрапункт|контрапунталот] на [[Сергеј Танеев|Танеев]]] . Помладите композитори како [[Сергеј Прокофјев|Прокофјев]] и Шостакович на крајот ја сметаа неговата музика за старомодна, истовремено признавајќи дека тој останал композитор со импресивна репутација и стабилизирачко влијание во време на транзиција и превирања. Бил професор на Петроградскиот конзерваториум, а од 1928 година живее во Париз. Тој е најзначајната личност меѓу композиторите собрани околу римско-корсачкиот, односно кругот Бељајевски. Првенствено како инструментален музичар, тој ја усовршил руската симфониска музика, во која ги воведе можностите за полифонија, поцелосна хармоничност на формата и монументална текстура (наречен „руски Брамс“). Тој, исто така, придонел за понатамошен развој на руската концертна, камерна, пијано музика и балет. Дела: 8 симфонии; 4 симфониски песни: „Кремљ“, „Стењка Разин“; 5 увертира; суити; Фантазии: „Море“; Балети: „Рејмонд“, „Љубовни стихови“, „Сезони“; Сценска музика; кантата; хорови<ref>[https://concerty.com/artist/5a0988a4-695c-4bff-bc68-4f312427495e/ Александр Константинович Глазунов]{{Мртва_врска|date=October 2022 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. == Глазунов во сликарството и фотографијата == <center><gallery perrow="4" widths="171px" heights="200"> File:Glazunov by Repin.jpg|<small>Портрет на делото [[Репин, Илја Ефимович|Илја Репин]]. 1887</small> File:Glazunov AK.jpg|<small>Фото портрет на А.К. Делото на Глазунов [[Мрозовскаја, Елена Лукинична|Е.Л. Мрозовски]]. 1891</small> File:Portrait of the Composer Alexander Glazunov.jpg|<small>Цртеж од [[Валентин Серов|Валентина Серова]]. 1899 година</small> File:Федецкий А.К.Глазунов 1899.jpg|<small>Фото портрет на делото [[Алфред Федетски|А. Федетски]]. 1899 година</small> File:Chaliapin F. (Шаляпин Ф. И.) 1900 with Stasov and Glazunov.jpg|<small>[[Владимир Стасов]] (критичар), [[Фјодор Шалиапин]] (пејач), Александар Глазунов (композитор). 1900 година</small> File:В. В. Матэ. Портрет композитора А.К.Глазунова.jpg|thumb|[[Матеј, Василиј Василевич|В. V. Мате]]. Графика, изведена од фотографија во чест на 25-годишнината од дејноста на композиторот. </gallery></center> == Литература == * Воспоминания об А. А. Спендиарове. — М.: «Советская музыка».1939, № 9—10. * Письма, статьи, воспоминания: Избранное / [Сост., вступ. статья, с. 3—19, и примеч. М. А. Ганиной]. — Москва: Музгиз, 1958. — 550 с., 5 л. портр.: нот. ил. * Полное собрание сочинений для фортепиано. Т. 1. / Ред. и коммент. В. С. Белова. — М.: Музгиз, 1955. — 240 с. * Франц Шуберт: Очерк / А. К. Глазунов; Ленингр. гос. консерватория; Обложка: Алексей Ушин. — Ленинград: Academia, 1928 (тип. «Кр. газ.» им. Володарского). — 43, [1] с., [2] с. * ''Асафьев Б. В.'' Глазунов: Опыт характеристики / Игорь Глебов. — Ленинград: Светозар, 1924. — 178 с., 1 л. портр. * ''Беляев В. М.'' Александр Константинович Глазунов: Материалы к его биографии / В. Беляев. Т. 1: Жизнь. Ч. 1.— Петербург: Гос. филармония, 1922. — 144 с. * ''Держановский В. В.'' А. К. Глазунов. 1882—1922. — Москва: РСФСР. Гос. муз. изд-во, 1922. — 19 с. * ''[[Оссовский, Александр Вячеславович|Оссовский А. В.]]'' Александр Константинович Глазунов: Его жизнь и творчество: Очерк А. В. Оссовского. — Санкт-Петербург: изд. «Концертов [[Зилоти, Александр Ильич|А. Зилоти]]», 1907 * ''Ганина М.'' А. К. Глазунов. Жизнь и творчество. — Л., 1961. * ''[[Курцман, Алиса Сигизмундовна|Курцман А. С.]]'' А. К. Глазунов. — М., Музыка, 1977. — 128 с. * ''Крюков А. Н.'' Александр Константинович Глазунов. (1865—1936). — М., Музыка, 1982; 1984. — 144 с., вкл. ([[Русские и советские композиторы]]). * ''О. И. Куницын''. Балеты А. К. Глазунова. — Издательство: Музыка. 1989 * ''[[Масляненко, Дмитрий Антонович|Масляненко Д. А.]]'' А. К. Глазунов и музыкальная самодеятельность 1920-х годов // Глазунов А. Исследования, материалы, публикации, письма. Государственный научно-исследовательский Институт театра, музыки и кинематографии. Музыкальное наследие. — Л.: Музгиз, 1960. Т. 2. — С. 128—145. * ''Gojowy Detlef''. Alexander Glasunow: Sein Leben in Bildern u. Dok. / Detlef Gojowy; Unter Einbeziehung des biogr. Fragments von Glasunows Schwiegersohn Herbert Günher. — [München]: List Verl., cop. 1986. * ''Venturini D. J''. Alexander Glazounov. 1865—1936. His life and works. Aero printing Delphos, Ohio, 1992.100 p. ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://web.archive.org/web/20080317135342/http://home.wanadoo.nl/ovar/glazun.htm More Complete List of Works] * {{IMSLP|id=Glazunov%2C_Aleksandr|cname=Alexander Glazunov}} * [http://www.mutopiaproject.org/cgibin/make-table.cgi?Composer=GlazunovA Free scores] at the [[Mutopia Project]] * [http://www.musopen.com/view.php?type=piece&id=93 ''Chant du ménestrel'', Op.&nbsp;71] recording from [[Musopen]] * [http://www.naxos.com/person/Alexander_Konstantinovich_Glazunov/26060.htm Alexander Konstantinovich Glazunov] [[Naxos Records|Naxos]] * [http://english.MusicaErudita.com Quinteto AMIZADE] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120208113038/http://english.musicaerudita.com/ |date=2012-02-08 }} first recording of Glazunov's original ''Oriental Reverie''. * Letters from Glazunov "The Saxophone Concerto Years" published in Saxophone Journal [http://www.dornpub.com/SaxjPDF/glazounov.pdf] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20120425120621/http://www.dornpub.com/SaxjPDF/glazounov.pdf |date=2012-04-25 }} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Глазунов, Александар Константинович }} [[Категорија:Руски композитори]] [[Категорија:Руски романтичарски композитори]] [[Категорија:Руски композитори од 20 век]] [[Категорија:Родени во 1865 година]] [[Категорија:Починати во 1936 година]] ro6676a3j2g8vnbtiinvcx53qd5nw44 0 1296244 5537870 5334373 2026-04-11T22:39:43Z Dandarmkd 31127 5537870 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Ивица Челиковиќ | image = | caption = | birth_date = {{birth year and age|1962}} | | birth_place = {{роден во|Скопје}}, [[НР Македонија]], [[ФНРЈ]] | | death_date = | | death_place = | | nationality = | alma_mater = Институт за новинарство - Скопје | occupation = [[поет]], [[расказ|раскажувач]] и [[преведувач]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Ивица Челиковиќ''' ({{роден во|Скопје}}, {{роден на|||1962}}) — [[Македонија|македонски]] [[поет]], [[расказ|раскажувач]] и [[преведувач]]. Живее и работи во [[Гетеборг]], [[Шведска]]. ==Животопис== Ивица Челиковиќ е роден во [[Скопје]] во 1962 година. Завршил Интердисциплинарни студии по новинарство во Скопје. Студирал и на Институтот за новинарство и масовни комуникации во Гетеборг, Шведска, каде што живее и работи. Член е на [[ДПМ|Друштвото на писателите на Македонија]] од 1990 година. Од 2003 година е член на Сојузот на шведските писатели.<ref name=IC>{{нмс| title=Ивица Челиковиќ | url=https://antolog.mk/avtori/ivitsa-chelikovik/ | work= | publisher=Антолог | date= | accessdate=20 март 2022}}</ref> ==Творештво== Ивица Челиковиќ е автор на повеќе авторски дела, поетски збирки и романи. Преведува шведска литература на македонски. Превел над четириесет дела од познати шведски писатели, меѓу кои од [[Аугуст Стриндберг]], [[Селма Лагерлеф]], [[Хари Мартинсоен]], [[Торгни Линдгрен]], [[Биргита Тротциг]], [[Гунар Екелоф]], [[Астрид Линдгрен]], [[Ласе Содерберг]], [[Микаел Ниеми]], [[Јонас Хасен Кемири]], [[Катарина Фростенсон]], [[Фредрик Бакман]] и [[Хелена Хеншен]]. Превел и еден роман од [[норвешки јазик|норвешки]] од [[Кирсти Блум]]. Преведува и македонска литература на [[шведски јазик|шведски]]. Составувач е на антологијата „Македонска поезија“ што во негов превод на шведски е објавена во 2005 година.<ref name=IC/> ===Дела=== *Школки во рацете (поезија, 1990), *Долги граници со небото (поезија, 1992), *Метаморфози на патот (поезија, 2002), *Зад источната линија (роман, 2004), *Возови во пајакова мрежа (поезија, 2006), *Праг и огледало (поезија, 2008), *Во ѕидот знак (поезија, 2010), *Сенки на северот (избор од поезијата, 2013), *Skuggor bakom muren (поетски избор во превод на шведски, 2014), *Седмиот ден (роман, 2014), *Во друга светлина (поезија, 2015), *Војници во гумени чизми (роман, 2016), *Луѓе без минато (роман, 2018), *Ден за одмазда (роман, 2021), *Позлатено распетие (поезија, 2022), *Поинаков сон (поезија, 2023) *Туѓинци и браќа (роман, 2023) == Награди == Добитник е на повеќе награди: * Млада Струга, * Златно перо, * Иселеничка грамота, * [[Награда „Стојан Христов“|Стојан Христов]], * [[Награда „Стале Попов“]] за романот „Ден на одмазда“<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/kultura/доделени-книжевните-награди-за-минат/|title=Доделени книжевните награди за минатата година|publisher=Макфакс| date=7.02.2022|accessdate=7 февруари 2022}}</ref> * [[Награда „Караманов“]] за стихозбирката „Поинаков сон“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://radovisnews.mk/2023/10/%d1%80%d0%b5%d0%b7%d1%83%d0%bb%d1%82%d0%b0%d1%82%d0%b8-%d0%b7%d0%b0-%d0%ba%d0%bd%d0%b8%d0%b6%d0%b5%d0%b2%d0%bd%d0%b0%d1%82%d0%b0-%d0%bd%d0%b0%d0%b3%d1%80%d0%b0%d0%b4%d0%b0-%d0%ba%d0%b0%d1%80/|title=РЕЗУЛТАТИ ЗА КНИЖЕВНАТА НАГРАДА „КАРАМАНОВ 2023“|work=Radovis News - Прв Online медиум во Радовиш ...|language=en-US|accessdate=2023-11-16|archive-date=2023-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20231116044330/https://radovisnews.mk/2023/10/%D1%80%D0%B5%D0%B7%D1%83%D0%BB%D1%82%D0%B0%D1%82%D0%B8-%D0%B7%D0%B0-%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%B5%D0%B2%D0%BD%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%BD%D0%B0%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4%D0%B0-%D0%BA%D0%B0%D1%80/|url-status=dead}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Челиковиќ, Ивица}} [[Категорија:Македонски раскажувачи]] [[Категорија:Македонски романописци]] [[Категорија:Македонски преведувачи]] [[Категорија:Македонски поети]] [[Категорија:Југословенски поети]] [[Категорија:Членови на ДПМ]] [[Категорија:Добитници на наградата „Стале Попов“]] [[Категорија:Добитници на наградата „Стојан Христов“]] jm1kxd72tajltnj8emm8pe3k7ldmmwq 0 1299435 5537949 5364550 2026-04-12T03:59:02Z Bjankuloski06 332 /* САД */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537949 wikitext text/x-wiki [[Податотека:HematitaEZ.jpg|мини|Хематит: најчеста железна руда во бразилските рудници.]] [[Податотека:LightningVolt_Iron_Ore_Pellets.jpg|мини| Пелетизирани залихите од железна руда кои се користат во производството на [[челик]] .]] [[Податотека:Iron_Ore_Docks,_Toledo,_Ohio_-_DPLA_-_165fedc210b0851a390b4d490563cb43_(page_1)_(cropped).jpg|десно|мини| Железна руда се истоварува на пристаништата во Толедо.]] '''Железна руда''' <ref>Ramanaidou and Wells, 2014</ref> претставуваат [[Карпа|карпи]] и [[минерал]]и од кои може да се екстактира [[железо]]. Од железните руди, кои служат како суровини во [[Црна металургија|црната металургија]], најважни се оксидната и карбонатната руда. Во зависност од видот на рудните материјали, железните руди можат да се поделат на: [[магнетит]]ни ( {{хем|Fe|3|O|4}}, 72,4% Fe), [[хематит]]ни ( {{хем|Fe|2|O|3}}, 69,9% Fe), [[гетит]]ни ( {{хем|Fe|O|(OH)}}, 62,9% Fe), [[лимонит]]ни ( {{хем|Fe|O|(OH)|·n(H₂O)}}, 55% Fe) и [[сидерит]]ни ( {{хем|Fe|C|O₃}}, 48,2% Fe). Рудите кои содржат големи количества хематит или магнетит (преку 60% железо) се познати како „природна руда“ или „руда за директна испорака“, што значи дека може директно да се внесат во [[висока печка|високи печки]] за производство на железо. Железната руда е [[суровина]] која се користи за производство на [[сурово железо]], кое е едно од основните суровини за производство на [[челик]] - 98% од ископаната железна руда се користи за производство на челик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mii.org/Minerals/photoiron.html|title=Iron Ore – Hematite, Magnetite & Taconite|work=Mineral Information Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20060417160321/http://www.mii.org/Minerals/photoiron.html|archive-date=17 April 2006|accessdate=7 April 2006}}</ref> == Извори == Железото во слободна состојба речиси не се среќава на површината на [[Земја (планета)|Земјата]], освен како [[Легура|легури]] од железои никел од [[метеорит]]и и многу ретки форми [[ксенолит]]и длабоко во Земјината кора. Некои од [[железен метеорит|железните метеорити]] се смета дека потекнуваат од насобрани небесни тела со пречник поголем од 1.000&nbsp;km.<ref>{{Наведено списание|last=Goldstein|first=J.I.|last2=Scott|first2=E.R.D.|last3=Chabot|first3=N.L.|date=2009|title=Iron meteorites: Crystallization, thermal history, parent bodies, and origin|journal=Geochemistry|language=en|volume=69|issue=4|pages=293–325|bibcode=2009ChEG...69..293G|doi=10.1016/j.chemer.2009.01.002}}</ref> Железото настанало со јадрено соединување во ѕвездите и се смета дека поголемиот дел од железото потекнува од ѕвезди кои умираат кои се доволно големи за да колабираат или да експлодираат како [[Супернова|супернови]].<ref>{{Наведено списание|last=Frey|first=Perry A.|last2=Reed|first2=George H.|date=2012-09-21|title=The Ubiquity of Iron|journal=ACS Chemical Biology|language=en|volume=7|issue=9|pages=1477–1481|doi=10.1021/cb300323q|issn=1554-8929|pmid=22845493}}</ref> Иако железото е четвртиот најзастапен елемент во [[Земјина кора|Земјината кора]], каде го има околу 5%, најчесто е врзано во [[силикат]]ни и понекогаш со [[карбонат]]ни минерали. Издвојувањето на чисто железо од овие минерали бара огромна топлинска енергија; затоа, сите извори на железо потребни за индустријата се експлоатираат од релативно поретки минерали од железо [[оксид]], најмногу [[хематит]]. === Обложени железни формации === [[Податотека:Black-band_ironstone_(aka).jpg|мини|Карпа стара 2,1 милијарди години која покажува формации на ленти од железо.]] Обложените железни формации се [[Седиментна карпа|седиментни карпи]] кои содржат повеќе од 15% железо составени од тенко обложено железо и [[Силициум диоксид|силициумови]] минерали (како [[кварц]]). Обложените железни формации може да содржат [[Карбонат минерал|карбонатно]] ([[сидерит]] или [[анкерит]]) или [[Силикатни минерали|силикатно]] железо (минесотаит, гриналит или грунерит), но оние кои се ископани како железна руда, [[Оксиден минерал|оксидите]] ([[магнетит]] или [[хематит]]) се главните железни минерали.<ref>Harry Klemic, Harold L. James, and G. Donald Eberlein, (1973) "Iron," in ''United States Mineral Resources'', US Geological Survey, Professional Paper 820, p.298-299.</ref> === Магнетитни руди === Магнетитните руди спаѓаат во групата оксидни руди на железото и во себе го содржат минералот {{хем|Fe|3|O|4}}. Чистиот магнетит содржи 72,4% железо, а при дробењето не формира ситнежи. На воздух постепено оксидира, односно се намалува количината на железен оксид и на крајот се добива хематит {{хем|Fe|2|O|3}}.<ref>[https://www.e-ucebnici.mon.gov.mk/pdf/45_Tehnologija%20na%20proizvodstvo%20na%20metali%20za%20III_MAK_PRINT_WEB.pdf Технологија на производство на метали], Начевски и Митровски, стр 38</ref> Типичниот концентрат на железна руда од магнетит има помалку од 0,1% [[фосфор]], 3-7% [[силициум диоксид]] и помалку од 3% [[алуминиум]]. Најголеми наоѓалишта на магнетитна железна руда има во [[Минесота]] и [[Мичиген]] во [[Соединети Американски Држави|САД]], источна [[Канада]] и северна [[Шведска]].<ref>{{Наведено списание|last=Troll|first=Valentin R.|last2=Weis|first2=Franz A.|last3=Jonsson|first3=Erik|last4=Andersson|first4=Ulf B.|last5=Majidi|first5=Seyed Afshin|last6=Högdahl|first6=Karin|last7=Harris|first7=Chris|last8=Millet|first8=Marc-Alban|last9=Chinnasamy|first9=Sakthi Saravanan|date=2019-04-12|title=Global Fe–O isotope correlation reveals magmatic origin of Kiruna-type apatite-iron-oxide ores|journal=Nature Communications|language=en|volume=10|issue=1|pages=1712|bibcode=2019NatCo..10.1712T|doi=10.1038/s41467-019-09244-4|issn=2041-1723|pmc=6461606|pmid=30979878|doi-access=free}}</ref> === Руди за директна испорака === Железна руда за директна испорака (обично составена од [[хематит]]) денес се експлоатираат на сите континенти освен на [[Антарктик]]от, а најмногу во [[Јужна Америка]], Австралија и Азија. Рудите за директна испорака се поретки од седиментните или други карпи кои содржат магнетит, но се значително поевтини за ископување и обработка затоа што не треба да се збогатуваат поради поголемата содржина на железо. Сепак, рудите за директна испорака може да содржат значително повисоки концентрации на нерудни минерали. Рудите за директна испорака за извозна класа обично содржат од 62–64% железо.<ref>{{Наведено списание|last=Muwanguzi|first=Abraham J. B.|last2=Karasev|first2=Andrey V.|last3=Byaruhanga|first3=Joseph K.|last4=Jönsson|first4=Pär G.|date=2012-12-03|title=Characterization of Chemical Composition and Microstructure of Natural Iron Ore from Muko Deposits|url=https://www.hindawi.com/journals/isrn/2012/174803/|journal=ISRN Materials Science|language=en|volume=2012|pages=e174803|doi=10.5402/2012/174803|access-date=2022-04-24|archive-date=2023-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20231004004722/https://www.hindawi.com/journals/isrn/2012/174803/|url-status=dead}}</ref> === Магматски наоѓалишта на магнетитна руда === Неколку наоѓалишта на железна руда, особено во [[Чиле]], се формираат од [[вулкан]]ски текови кои содржат значителни акумулации на [[фенокрист]]али од магнетит.<ref name="ChileIronOxideLava">{{Наведено списание|last=Guijón, R., Henríquez, F. and Naranjo, J.A.|year=2011|title=Geological, Geographical and Legal Considerations for the Conservation of Unique Iron Oxide and Sulphur Flows at El Laco and Lastarria Volcanic Complexes, Central Andes, Northern Chile|url=https://www.researchgate.net/publication/241044499|journal=Geoheritage|volume=3|issue=4|pages=99–315|doi=10.1007/s12371-011-0045-x}}</ref> Чилеанските наоѓалишта на магнетитска железна руда во [[Атакама|пустината Атакама]], исто така, формирале [[алувиум|алувијални]] акумулации на магнетит од потоците кои течат од овие вулкански формации. == Експлоатирање == За експлоатација на железна руда од пониска класа (сиромашна железна руда) потребно е нејзино претходно [[Збогатување на руда|збогатување]], кое се изведува со помош на дробење и мелење на рудата, сува и водена сепарација при што од руда со 20-30% железо се добиваат богати железни концентрати од 60-65% железо.<ref>[https://www.e-ucebnici.mon.gov.mk/pdf/45_Tehnologija%20na%20proizvodstvo%20na%20metali%20za%20III_MAK_PRINT_WEB.pdf Технологија на производство на метали], Начевски и Митровски, стр 39</ref> === Магнетит === [[Магнетит]]от има [[Магнетизам|магнетни]] својства, затоа лесно се одвојува од нерудните минерали и од него може да се добие висококвалитетен концентрат со многу ниско ниво на нечистотии. Големината на зрното на магнетитот и степенот до кој е измешан со силициумовата земјена маса ја одредуваат големината на парчињата до кои карпата мора да се здроби за ефикасно да се одвои магнетитниот концентрат со висока чистота. Ископаните седиментни железни формации грубо се дробат и потоа ситно се мелат до степен кога кристализираниот магнетит и кварц се доволно ситни така што кварцот се издвојува штом добиената прав ќе помине под магнетен сепаратор. Општо земено, седиментни формации кои содржат магнетит мора да се сомелат до честички со големина од 32 од 45 микрометри за да се добие концентрат на магнетит со ниско ниво на силициум диоксид. Концентратот на магнетит обично содржи преку 70% железо и обично има ниско ниво на [[фосфор]], [[алуминиум]], [[титан]] и силициум диоксид. === Хематит === Поради високата [[густина]] на [[хематит]] во однос на [[силикат]]ите со кои е сврзано железото, збогатувањето на хематит обично се врши со комбинација на повеќе техники. Еден метод се потпира на поминување на ситно сомелена [[руда]] низ кашеста маса која содржи магнетит или друго средство како [[феросилициум]]от што ја зголемува нејзината густина. Кога густината на кашеста маса е правилно калибрирана, хематитот ќе се наталожи, а [[Силикатни минерали|силикатните минерални]] фрагменти ќе лебдат и ќе можат да се отстранат.<ref>Gaudin, A.M, Principles of Mineral Dressing, 1937</ref> == Производство и потрошувачка == [[Податотека:Evolution_minerai_fer.svg|јаз=en|лево|мини| Проценка на степенот на ископана железна руда во различни земји (Канада, Кина, Австралија, Бразил, САД, Шведска, СССР-Русија, светот). Американската руда се збогатува помеѓу 61% и 64% пред продажбата.<ref>Graphic from [http://s3.amazonaws.com/zanran_storage/nzsses.auckland.ac.nz/ContentPages/953681807.pdf#page=5 The “Limits to Growth” and ‘Finite’ Mineral Resources, p. 5, Gavin M. Mudd]</ref>]] {| class="wikitable" style="float:right; clear:right; margin:0 0 .5em 1em;" |+Производство на употреблива железна руда во милиони метрички тони за 2015 <ref name="usgs2017">{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/iron_ore/mcs-2017-feore.pdf|title=Mineral Commodity Summaries 2017|last=Tuck, Christopher|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=2017-08-21}}</ref> <small>.</small> <ref name="usgsclarification">{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/iron_ore/global_iron_ore_data.pdf|title=Global iron ore production data; Clarification of reporting from the USGS|last=Tuck, Christopher|publisher=U.S. Geological Survey|accessdate=2017-08-21}}</ref> ! Земја ! Производство |- | [[Австралија]] | 817 |- | [[Бразил]] | 397 |- | [[Народна Република Кина|Кина]] | 375* |- | [[Индија]] | 156 |- | [[Русија]] | 101 |- | [[Јужноафриканска Република|ЈАР]] | 73 |- | [[Украина]] | 67 |- | [[Соединети Американски Држави|САД]] | 46 |- | [[Канада]] | 46 |- | [[Иран]] | 27 |- | [[Шведска]] | 25 |- | [[Казахстан]] | 21 |- | Други земји | 132 |- | Вкупно светско производство | 2.280 |} Железото е најкористениот метал во светот. Железната руда е основна состојка за производство на челик, и речиси 95% од вкупното производство на железо се користи за производство на челик.<ref name="Iron ore pricing">[http://www.ft.com/cms/s/0/b0580bf6-c220-11de-be3a-00144feab49a,s01=1.html Iron ore pricing emerges from stone age], ''Financial Times'', October 26, 2009 {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110322231042/http://www.ft.com/cms/s/0/b0580bf6-c220-11de-be3a-00144feab49a%2Cs01%3D1.html|date=2011-03-22}}</ref> Железото најчесто се користи во архитектурата, изградбата на бродови, автомобили и машини. Експлоатацијата на железна руда е бизнис со голем обем и ниска маржа, бидејќи вредноста на железото е значително помала од основните метали.<ref name="Iron ore interactive">[http://www.ft.com/cms/s/0/3561ce38-b8e7-11de-98ee-00144feab49a.html Iron ore pricing war], ''Financial Times'', October 14, 2009</ref> Оваа индустрија е капитално интензивна, односно потребни се големи инвестиции во инфраструктурата, како изградба на железници за транспорт на рудата од рудникот до товарен брод.<ref name="Iron ore interactive" /> Поморската трговија со железна руда - односно железна руда која се транспортирала во други земји во 2004г. изнесувала 849 г.&nbsp;милиони тони.<ref name="Iron ore interactive"/> Австралија и Бразил доминираат во поморската трговија, со удел од 72% на пазарот.<ref name="Iron ore interactive" /> Кина моментално е најголем потрошувач на железна руда, што значи дека таа земја е најголем производител на челик во светот. Кина е и најголем увозник со 52% од вкупната поморската трговија со железна руда во 2004 година <ref name="Iron ore interactive"/> По Кина следат Јапонија и Кореја, кои трошат значително количество сурова железна руда и [[металуршки јаглен]]. Во 2006 година, Кина произвела 588&nbsp;милиони тони железна руда, со годишен раст од 38%. == Наоѓалишта по земја == === Достапност на железната руда === [[Лестер Р. Браун|Лестер Браун]] од Институтот Worldwatch во 2006 година навел дека железната руда би можела целосно да се исцрпи за 64 години (односно до 2070 година), врз основа на растот на побарувачката од 2% годишно.<ref name="Brown">{{Наведена книга|title=Plan B 2.0|last=Brown|first=Lester|date=2006|publisher=W.W. Norton|location=New York|page=109}}</ref> === Австралија === Џиосајнс Австралија пресметала дека во земјата има 24 [[Тона|гигатони]] железо. Друга проценка наведува дека резервите на железна руда во Австралија изнесуваат 52 милијарди тони, или 30% од проценетите 170 милијарди тони во цел свет, а само Западна Австралија има 28 милијарди тони.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dmp.wa.gov.au/Investors/Iron-Ore-1482.aspx|title=Iron Ore|work=Government of Western Australia - Department of Mines, Industry Regulation and Safety|accessdate=2021-08-06}}</ref> Во регионот [[Пилбара]] во [[Западна Австралија]] се произведуваат приближно 430&nbsp;милиони тони годишно и се очекува дека ќе се изцрпи во рок од 30-50 и 56 години, соодветно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.abc.net.au/science/articles/2010/07/14/2953402.htm|title=Iron Ore Country|last=Pincock|first=Stephen|date=July 14, 2010|work=ABC Science|accessdate=2012-11-28}}</ref> === САД === Во 2014 година рудниците во [[Соединети Американски Држави|САД]] произвеле 57,5&nbsp;милиони тони железна руда.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/iron_ore/|title=USGS Minerals Information: Iron Ore|work=minerals.usgs.gov|accessdate=2019-02-16}}</ref> Се проценува дека ископувањето на железо во САД сочинува 2% од светското производство на железна руда. Во САД поголемиот дел од ископувањето на железна руда се врши околу [[Горно Езеро|езерото Супериор]] во државите [[Минесота]] и [[Мичиген]], кои заедно придонеле со 93% од употребливата железна руда произведена во Соединетите држави во 2014 година.<ref name=":1" /> Имало рудници за железна руда и во [[Јута]] и [[Алабама]]; но, последниот рудник за железна руда во Јута бил затворен во 2014 година <ref name=":1" /> а последниот рудник за железна руда во Алабама бил затворен во 1975 година.<ref>Lewis S. Dean, Minerals in the economy of Alabama 2007Archived 2015-09-24 at the [[Wayback Machine]], Alabama Geological Survey, 2008</ref> === Канада === Во 2017 година, канадските рудници за железна руда произвеле 49&nbsp;милиони тони железна руда во вид на пелетизиран концентрат и 13.6&nbsp;милиони тони суров челик. Од 13.6&nbsp;милиони тони челик 7&nbsp;милиони бил извезен.<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nrcan.gc.ca/mining-materials/facts/iron-ore/20517|title=Iron ore facts|last=Canada|first=Natural Resources|date=2018-01-23|work=www.nrcan.gc.ca|accessdate=2019-02-16|archive-date=2019-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620025207/https://www.nrcan.gc.ca/mining-materials/facts/iron-ore/20517|url-status=dead}}</ref> 46% од железната руда во Канада се ископува во рудникот во [[Лабрадор Сити]], [[Њуфаундленд и Лабрадор|Њуфаундленд]].<ref name=":2" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mccarthy.ca/en/insights/blogs/mining-prospects/mining-future-2030-plan-growth-newfoundland-and-labrador-mining-industry|title=Mining the Future 2030: A Plan for Growth in the Newfoundland and Labrador Mining Industry &#124; McCarthy Tétrault|accessdate=2022-04-24|archive-date=2022-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220525000303/https://www.mccarthy.ca/en/insights/blogs/mining-prospects/mining-future-2030-plan-growth-newfoundland-and-labrador-mining-industry|url-status=dead}}</ref> === Бразил === [[Бразил]] е втор најголем производител на железна руда, по [[Австралија]]. Во 2015 година Бразил имал извоз од 397&nbsp;милиони тони употреблива железна руда,<ref name=":1"/> а од декември 2007 до мај 2018 година извозот во просек изнесувал 139.299 метрички тони месечно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ceicdata.com/en/brazil/iron-ore-exports-by-port|title=Brazil Iron Ore Exports: By Port|work=www.ceicdata.com|accessdate=2019-02-16}}</ref> === Украина === Според Извештајот на Геолошкиот институт на САД за железна руда од 2021 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://pubs.usgs.gov/periodicals/mcs2021/mcs2021-iron-ore.pdf|title=USGS Report on Iron Ore, 2021}}</ref> се проценува дека Украина произвела 62 милиони тони железна руда во 2020 година, и со тоа е седми најголем производител на железна руда. зад Австралија, Бразил, Кина, Индија, Русија и Јужна Африка. == Поврзано == == Наводи == {{Наводи}} == Извори == [[Категорија:Стопанска геологија]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Железни руди| ]] 6587nihniu6k1arqzam5wao7mpnhzi1 0 1300107 5537763 5290317 2026-04-11T18:22:30Z AnRo0002 19947 ([[c:GR|GR]]) [[c:COM:FR|File renamed]]: [[File:ALTHAEA ROSEA - TORÀ - IB-737 (Malva reial).JPG]] → [[File:ALTCEA ROSEA - TORÀ - IB-737 (Malva reial).jpg]] 5537763 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Alcea rosea purple.jpg|мини|Црвен слез]] '''''Alcea rosea''''', '''обичниот холихок''' [[Дикотиледони|,]] е украсно [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[Слезови|Malvaceae]] . Бил увезен во Европа од југозападна Кина во текот, или можеби пред, 15 век.<ref name="harvard">{{Наведена мрежна страница|url=http://flora.huh.harvard.edu/china//PDF/PDF12/Alcea.pdf|title=Flora of China 12: 267–268. 2007|publisher=[[Harvard University]]|accessdate=2011-07-21}}</ref> Вилијам Тарнер, билкар од тоа време, му го дал името „holyoke“ од кое потекнува и англиското име. == Одгледување == [[Податотека:Althaea_rosea_(Köhler).jpg|мини|Илустрација, 1897 година]] ''Alcea rosea'' различно се опишува како [[Двегодишно растение|биенале]] (со двегодишен животен циклус), како [[Едногодишно растение|едногодишно]] или како краткотрајно [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] .<ref name="cornell" /><ref name="illinois" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://aces.nmsu.edu/county/donaana/mastergardener/documents/feb10-mg-newsltr.pdf|title=Plant of the Month - Hollyhocks|publisher=[[New Mexico State University]] Master Gardener Newsletter|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007015925/http://aces.nmsu.edu/county/donaana/mastergardener/documents/feb10-mg-newsltr.pdf|archive-date=2011-10-07|accessdate=2011-07-21}}</ref> Често се самосее, што може да создаде перцепција дека [[растенија]]та се повеќегодишни.<ref name="cornell">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gardening.cornell.edu/homegardening/scene3280.html|title=Hollyhock|publisher=[[Cornell University]]|accessdate=2011-07-21}}</ref> Растението може да цвета во текот на првата година кога се сее рано.<ref name="illinois">{{Наведена мрежна страница|url=http://urbanext.illinois.edu/hortanswers/plantdetail.cfm?PlantID=2&PlantTypeID=1|title=Annual - Hollyhock - ''Althaea rosea''|publisher=University of Illinois|accessdate=2011-07-21|archive-date=2011-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521224735/http://urbanext.illinois.edu/hortanswers/plantdetail.cfm?PlantID=2&PlantTypeID=1|url-status=dead}}</ref> Ќе расте во широк опсег на почви и лесно може да достигне висина до {{Convert|8|ft|m}}. Цветовите се во опсег на бои од бела до темноцрвена, вклучувајќи розова, жолта и портокалова. Различни бои претпочитаат различни почви. Се чини дека потемната црвена сорта ги фаворизира песочните почви, додека посветлата боја се чини дека ги фаворизира глинените почви. Растенијата лесно се одгледуваат од семиња и лесно се самосејуваат. Сепак, нежни растенија, без разлика дали се млади од семиња или од стари залихи, може да бидат уништенио д полжави. Лисјето е подложно на напад од ’рѓа ( ''Puccinia malvacearum'' ), која може да се третира со фунгициди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://plantclinic.cornell.edu/FactSheets/hollyhockrust/hollyhockrust.htm|title=Hollyhock rust|publisher=[[Cornell University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622001430/http://plantclinic.cornell.edu/FactSheets/hollyhockrust/hollyhockrust.htm|archive-date=22 June 2009|accessdate=2009-07-15}}</ref> Комерцијалните одгледувачи известиле дека некои тесно поврзани видови ( ''Alcea rugosa'' и ''Alcea ficifolia'' ) се отпорни на оваа габа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-June1505.html|title=Yard & Garden Line News|date=2005-06-15|publisher=[[University of Minnesota]] [[Agricultural extension|Extension Service]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100322204835/http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-June1505.html|archive-date=2010-03-22|accessdate=2010-02-05}}</ref> == Својства == Растат до 8 стапки височина ,произведувајќи големи цветови со пречник од околу 5 инчи. Листовите му се големи и во облик на срце. Цветовите привлекуваат колибри и пеперутки.<ref name="mbg">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=j240|title=''Alcea rosea'' (single)|work=missouribotanicalgarden.org|publisher=[[Missouri Botanical Garden]]|accessdate=27 February 2022}}</ref> == Штетници и болести == Листовите се ранливи на ’рѓа, дамки на листот и антракоза . Проблемите со штетниците ги вклучуваат јапонски бубачки и пајакови грини . Иако оштетувањето на листовите може да биде големо, цветовите ретко се засегнати.<ref name="mbg"/> == Билкарство == Во хербалната медицина, се верува дека холихокот е омекнувачки и [[лаксатив]] . Се користи за контрола на воспалението, за запирање на мокрење во кревет и како средство за плакнење на устата во случаи на крварење на непцата.<ref>Howard, Michael.</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:2021-06-06 Althaea rosea タチアオイ（立葵、学名：Althaea rosea、シノニム：Alcea rosea）DSCF3025.jpg|во Јапонија Податотека:Alcea rosea nigra.JPG|alt=Black hollyhock (Alcea rosa nigra)|Црн култивиран „Нигра“ Податотека:'Blacknight' hollyhock IMG 9621.jpg|alt=Hollyhock ‘Blacknight'|‘Блекнајт' Податотека:Alcea rosea01.jpg| Податотека:Hollyhock 1r.jpg| Податотека:ALTCEA ROSEA - TORÀ - IB-737 (Malva reial).jpg| </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Кина]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] bo7l6s5wx0ragsyrmxiyn4f0sqzhxax 5537769 5537763 2026-04-11T18:26:42Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:ALTCEA_ROSEA_-_TORÀ_-_IB-737_(Malva_reial).jpg]] со [[File:ALCEA_ROSEA_-_TORÀ_-_IB-737_(Malva_reial).jpg]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]:). 5537769 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Alcea rosea purple.jpg|мини|Црвен слез]] '''''Alcea rosea''''', '''обичниот холихок''' [[Дикотиледони|,]] е украсно [[Скриеносеменици|цветно растение]] од [[Семејство (биологија)|фамилијата]] [[Слезови|Malvaceae]] . Бил увезен во Европа од југозападна Кина во текот, или можеби пред, 15 век.<ref name="harvard">{{Наведена мрежна страница|url=http://flora.huh.harvard.edu/china//PDF/PDF12/Alcea.pdf|title=Flora of China 12: 267–268. 2007|publisher=[[Harvard University]]|accessdate=2011-07-21}}</ref> Вилијам Тарнер, билкар од тоа време, му го дал името „holyoke“ од кое потекнува и англиското име. == Одгледување == [[Податотека:Althaea_rosea_(Köhler).jpg|мини|Илустрација, 1897 година]] ''Alcea rosea'' различно се опишува како [[Двегодишно растение|биенале]] (со двегодишен животен циклус), како [[Едногодишно растение|едногодишно]] или како краткотрајно [[Повеќегодишно растение|повеќегодишно]] .<ref name="cornell" /><ref name="illinois" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://aces.nmsu.edu/county/donaana/mastergardener/documents/feb10-mg-newsltr.pdf|title=Plant of the Month - Hollyhocks|publisher=[[New Mexico State University]] Master Gardener Newsletter|archive-url=https://web.archive.org/web/20111007015925/http://aces.nmsu.edu/county/donaana/mastergardener/documents/feb10-mg-newsltr.pdf|archive-date=2011-10-07|accessdate=2011-07-21}}</ref> Често се самосее, што може да создаде перцепција дека [[растенија]]та се повеќегодишни.<ref name="cornell">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.gardening.cornell.edu/homegardening/scene3280.html|title=Hollyhock|publisher=[[Cornell University]]|accessdate=2011-07-21}}</ref> Растението може да цвета во текот на првата година кога се сее рано.<ref name="illinois">{{Наведена мрежна страница|url=http://urbanext.illinois.edu/hortanswers/plantdetail.cfm?PlantID=2&PlantTypeID=1|title=Annual - Hollyhock - ''Althaea rosea''|publisher=University of Illinois|accessdate=2011-07-21|archive-date=2011-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20110521224735/http://urbanext.illinois.edu/hortanswers/plantdetail.cfm?PlantID=2&PlantTypeID=1|url-status=dead}}</ref> Ќе расте во широк опсег на почви и лесно може да достигне висина до {{Convert|8|ft|m}}. Цветовите се во опсег на бои од бела до темноцрвена, вклучувајќи розова, жолта и портокалова. Различни бои претпочитаат различни почви. Се чини дека потемната црвена сорта ги фаворизира песочните почви, додека посветлата боја се чини дека ги фаворизира глинените почви. Растенијата лесно се одгледуваат од семиња и лесно се самосејуваат. Сепак, нежни растенија, без разлика дали се млади од семиња или од стари залихи, може да бидат уништенио д полжави. Лисјето е подложно на напад од ’рѓа ( ''Puccinia malvacearum'' ), која може да се третира со фунгициди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://plantclinic.cornell.edu/FactSheets/hollyhockrust/hollyhockrust.htm|title=Hollyhock rust|publisher=[[Cornell University]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090622001430/http://plantclinic.cornell.edu/FactSheets/hollyhockrust/hollyhockrust.htm|archive-date=22 June 2009|accessdate=2009-07-15}}</ref> Комерцијалните одгледувачи известиле дека некои тесно поврзани видови ( ''Alcea rugosa'' и ''Alcea ficifolia'' ) се отпорни на оваа габа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-June1505.html|title=Yard & Garden Line News|date=2005-06-15|publisher=[[University of Minnesota]] [[Agricultural extension|Extension Service]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100322204835/http://www.extension.umn.edu/yardandgarden/YGLNews/YGLN-June1505.html|archive-date=2010-03-22|accessdate=2010-02-05}}</ref> == Својства == Растат до 8 стапки височина ,произведувајќи големи цветови со пречник од околу 5 инчи. Листовите му се големи и во облик на срце. Цветовите привлекуваат колибри и пеперутки.<ref name="mbg">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?kempercode=j240|title=''Alcea rosea'' (single)|work=missouribotanicalgarden.org|publisher=[[Missouri Botanical Garden]]|accessdate=27 February 2022}}</ref> == Штетници и болести == Листовите се ранливи на ’рѓа, дамки на листот и антракоза . Проблемите со штетниците ги вклучуваат јапонски бубачки и пајакови грини . Иако оштетувањето на листовите може да биде големо, цветовите ретко се засегнати.<ref name="mbg"/> == Билкарство == Во хербалната медицина, се верува дека холихокот е омекнувачки и [[лаксатив]] . Се користи за контрола на воспалението, за запирање на мокрење во кревет и како средство за плакнење на устата во случаи на крварење на непцата.<ref>Howard, Michael.</ref> == Галерија == <gallery> Податотека:2021-06-06 Althaea rosea タチアオイ（立葵、学名：Althaea rosea、シノニム：Alcea rosea）DSCF3025.jpg|во Јапонија Податотека:Alcea rosea nigra.JPG|alt=Black hollyhock (Alcea rosa nigra)|Црн култивиран „Нигра“ Податотека:'Blacknight' hollyhock IMG 9621.jpg|alt=Hollyhock ‘Blacknight'|‘Блекнајт' Податотека:Alcea rosea01.jpg| Податотека:Hollyhock 1r.jpg| Податотека:ALCEA ROSEA - TORÀ - IB-737 (Malva reial).jpg| </gallery> == Наводи == {{Наводи}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] [[Категорија:Таксони опишани од Карл Линеј]] [[Категорија:Флора на Кина]] [[Категорија:Растенија опишани во 1753 година]] haqtbjj5s70p0mkpi3ui7zop6hhfewy 0 1301948 5537907 5443295 2026-04-11T23:12:54Z Bjankuloski06 332 /* Кариера */ Јазична исправка, replaced: ридонесла → ридонела 5537907 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име=Вера Кличкова | портрет=Вера Кличкова.jpg | опис= | наставка = | роден-дата=24 април 1911 | роден-место=[[Скопје]], [[Косовски Вилает]], [[Османлиско Царство]]| починал-дата={{death date and age|df=yes|1998|5|25|1911|4|24}} | починал-место= }} '''Вера Кличкова''' ({{родена во|Скопје}}, {{родена на|24|април|1911}} — [[етнологија|етнолог]], [[Музеологија|музеолог]] и [[Фолклористика|фолклорист]]. Поранешна директорка на [[Музеј на Македонија|Етнолошкиот музеј на Македонија]].<ref name="СМ">{{Наведено списание |last=Муловска |first=Стојанка |authorurl= |author= |year=2002 |month= |title=Вера Кличкова In Memoriam |journal=Зборник Етнологија |volume= |issue=2 |pages=9-1 |id= |url= |accessdate=2022-05-27 |quote= }}</ref> == Животопис и образование == Кличкова е родена во [[Скопје]] во угледно занаетчиско семејство. По завршување на основно и средно образование, се запишала на [[Филозофски факултет - Скопје|Филозофскиот факултет]] во Скопје. За време на студиите била ангажирана како демонстратор во тогашниот Етнографски семинар од страна на професорот д-р Миленко Филиповиќ.<ref name="СМ"/> == Кариера == Првото вработување на Кличкова било во [[Гимназија „Кочо Рацин“ - Велес|велешката гимназија]] во 1936 година, кога била назначена како библиотекарка. Во 1940 година била назначена за суплент во истата гимназија. Во 1942 била вработена како библиотекарка во Градската општина во Скопје, каде работела до 1944 година, односно до нејзиното приклучување во редовите на [[Народноослободителна војска на Македонија|НОВ]]. По демобилизирањето во 1945 година, таа била назначена да го води Етнолошкото одделение при Народниот музеј во Скопје. Во 1949 година била назначена за директор на Етнолошкиот музеј на Македонија. За време на раководството со Етнолошкиот музеј, Кличкова достигнала бројни успеси и придонела до значајни напредувања во организацијата и работата на музејот. Таа вработила млад кадар и се ангажирала за нивно остручување со цел тие да ги совладаат потребните теоретски знаења од областа на етнологија и музеологијата на Етнолошкиот факултет во Скопје. Во тој период била формирана препараторско-конзерваторска лабораторија со работилница. Исто така била воведена влезна и инвентарна книга за евидентирање на целокупниот етнолошки и музејски материјал, како и формирана стручна картотека во која се внесувале основните податоци за секој обработен предмет. Во музејот било формирно и ликовно-илустративно одделение каде што се вршело ликовен опис на предметите за стручната картотека, се подготвувал илустративен материјал за музејските изданија и се изработувале цртежи и фотографии како дополнување на етнолошките изложби и др. Кличкова е дополнително заслужна за уредување на музејското депо, со што биле создадени услови за формирање на етнолошки збирки во кои сите материјал биле средени и систематизирани по теми и локалитети.<ref name="СМ"/> ===Други активности=== Покрај посветената работа во Музејот, Кличкова се залагала за ширење на музејската мрежа низ државата. За таа цел патувала во поголемите градови - [[Битола]], [[Прилеп]], [[Штип]], [[Тетово]] - каде концепциски помогнала за формирање на музеи во истите градови. Таа паралелно се занимавала и со педагошка дејност, одржувајќи стручни предавања од областа на етнологијата и музеологијата. Дополнително, Кличкова се ангажирала за отворање спомен-кучи на познати преродбеници и активисти. Успеала да обезбеди средства и да ја уреди спомен-куќата на [[Куќа на Ѓорѓија Пулевски (Галичник)|Ѓорѓија Пулевски]] во [[Галичник]] во 1949 година. Во соработка со вишиот кустос Милица Георгиева, во Тетово го уредила Меморијалниот музеј на Централниот комитет на Комунистичката партија на Македонија.<ref name="СМ"/> ===Прибирање на етнолошки материјал=== За Кличкова било од особена важност прибирањето на етнолошки предмети од сите области на народното живеење и културата. Таа постојано организирала и учествувала во теренски патувања за прибирање на етнолошки и друг вид на музејски материјал. На теренските патувања, таа целосно раководела со прибирачката и научно-истражувачката работа. Ваквиот начин на работа довело до создавање на богат музејски фонд кој до времето на нејзиното пензионирање броел над 15.000 музејски предмети. Покрај етнолошки, Кличкова собирала и фолклорен материјал. Таа има собрано 120 изворни народни песни кои се средени и дадени во [[Македонско радио 1|Радио Скопје]].<ref name="СМ"/> == Изложби == Кличкова евидентно се залагала за презентирање на етнолошкиот материјал на Музејот. За таа цел, уредила повеќе изложби со етнолошки теми и содржини, односно 20 тематски и 6 постојани изложби. ===Тематски изложби=== - Народната уметност во ФНРЈ, 1948 г. (Вера Кличкова била член на Организациониот одбор и учествувала во нејзиното уредување) - Уметничките занаети во Македонија и нивната примена денес, 1949 г. - Развој на куќата во Македонија, 1952 г. - Битола во 19 век (Народен музеј Битола), 1952 г. - Десетгодишна дејност на Етнолошкиот музеј, 1955 г. - Народни музички инструменти, 1959 г. - Народни уметнички изработки во Македонија, 1964 г. - Скопска Котлина-битови одлики, 1965 г. - Грнчарство во Македонија, 1975 г. ===Постојани изложби=== - „Народна носија“ - „Народно стопанство“ - „Поминок“ - „Народни ракотворби“ - „Амбиент од влашкото и турското малцинство“ == Етнолошки филмови == Кличкова е прионер во областа на етнолошкиот филм во Македонија. Таа учествувала во снимањето на бројни етнолошки филмови со нејзин текст, сценарио и раководство. - Велигденски обичаи во Порече, 1952/53 г. - Азот (предел од Велешко со зачуван бит), 1953/54 г. - Ѓурѓовденски обичаи во с. Булачани, Скопско, 1955 г. - Русалиски обичаи во Гевгелиско, 1956 г. - Рибарството во Катлановско Езеро, Скопско, 1962/63 г. - Мариовска свадба, 1964/66 г. == Избрани публикации == - ''Ѓурѓовденски обичаи во Скопско'', Гласник Етнографског музеја у Београду, бр. 10, Београд, 1939 - ''Македонката во јуначката народна песна'', Зборник Етнографског музеја 1901-1951, Београд, 1953, 287-292 - ''Народни везови'', Југославија, посветен број за Македонија, Београд, 1952, 92-93 - ''Велигденски обичаи во Порече'', Гласник на Музејско-конзерваторското друштво на НР Македонија, бр. 11, Скопје, 1957, 151-211 - ''Ќурчиско-кожуварскиот занает и еснаф во Скопје'', Скопје, 1959 - ''Народни музички инструменти во Македонија'', Зборник, Рад конгреса фолклориста Југославија у Зајечару и Неготину 1958, Београд, 1960, 225-240 == Надворешни врски == * [https://museum.org.mk/ Музеј на Македонија] == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Кличкова, Вера}} [[Категорија:Македонски етнолози]] [[Категорија:Луѓе од Скопје]] ho7xtztpd11w2oet7baiztugw75xhfy 0 1302211 5537947 5443933 2026-04-12T03:58:58Z Bjankuloski06 332 /* Мирот е прекинат */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537947 wikitext text/x-wiki {{Infobox Military Conflict|conflict=Војна на Втората коалиција|image=[[Податотека:War of the second coalition.jpg|300п]]|partof=[[Француски револуционерни војни|Француските револуционерни војни]] и [[Коалициски војни|Коалициските војни]]|date=29 ноември 1798 – 25 март 1802<br />({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=29|year1=1798 |month2=3|day2=25|year2=1802}})|place={{ublist|class=nowrap |{{hlist|[[Европа]]|[[Блиски Исток|Блискиот Исток]]|[[Средоземно Море|Средоземното Море]]|[[Карипско Море|Карипското Море]]}}}}|result=Француска победа; [[Договор од Луневил]], [[Амјенски договор]] * Опстанок на [[Прва Француска Република|Француската Република]] * Потврдени претходните анексии на Франција * Непријателствата продолжуваат во 1803 година со формирање на [[Војна на Третата коалиција|Трета коалиција]] против Франција|combatant1='''Втора коалиција:''' {{flag|Holy Roman Empire}} {{small|(до 1801)}} * {{знамеикона|Habsburg Monarchy}} [[Надвојводство Австрија|Австрија]] {{small|(до 1801)}} {{flagcountry|Kingdom of Great Britain}} {{small|(пред 1801)}}<br />{{flagcountry|United Kingdom of Great Britain and Ireland}} {{small|(после 1801)}}<br /> {{flagcountry|Russian Empire}} {{small|(до 1799)}}<br /> {{flag|Ottoman Empire|1793}}<br /> * {{знаменце|Mameluke_Flag.svg|border=}} [[Мамелучки Султанат]] {{small|(1798)}} * {{знамеикона|Ottoman Empire|1793}} [[Отоманска Сирија]] {{знамеикона|Kingdom of Naples|1738}} [[Кралство Неапол]] {{small|(до 1801)}}<br /> {{знамеикона|Tuscany|habsburg}} [[Големо Војводство Тоскана|Тоскана]] {{small|(до 1801)}}<br /> {{знамеикона|Kingdom of Portugal|1750}} [[Кралство Португалија]]<br /> {{знамеикона|Kingdom of France}} [[Бурбонци|Француски ројалисти]]<br /> ---- ;Сојузници: {{знамеикона|SMOM}} [[Болничари|Малта]] {{small|(1798)}}<br /> {{flag|United States|1795}} {{Small|(до 1800)}}|combatant2=[[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|border|22px|alt=|link=]] [[Прва Француска Република|Француска Република]]<br />{{знамеикона|Spain|1785}} [[Шпанско Царство|Шпанија]]<br />[[Полски легии]]<br /> Француски сестрински републики: * [[File:Bataafse Republiek nationale vlag.svg|border|22px|alt=|link=]] [[Батависка Република]] * {{знамеикона|Napoleonic Italy|cisalpina}} [[Цисалпска Република]] * [[File:Flag of the Helvetic Republic (French).svg|border|22px|alt=|link=]] [[Хелветска Република]] * {{знамеикона|Napoleonic Italy|parthenopaean}} [[Партенопска Република]] {{small|(1799)}} * {{знаменце|Mameluke_Flag.svg|border=}} [[Мамелучки Султанат]] {{small|(1798 – 1801)}} * {{знамеикона|Napoleonic Italy|romana}} [[Римска Република (18 век)|Римска Република]] {{small|(до 1799)}}|commander1={{plainlist}} * {{знамеикона|Habsburg Monarchy}} [[Франц II (Свето Римско Царство)|Франц II]] * {{знамеикона|Kingdom of Naples|1738}} [[Фердинанд I (Двете Сицилии)|Фердинанд IV]] * {{знамеикона|SMOM}} [[Фердинанд фон Хомпеш Болхајм]] {{Surrendered}} * {{знамеикона|Ottoman Empire|1793}} [[Селим III]] * {{знамеикона|Kingdom of Portugal|1750}} [[Марија I (Португалија)|Марија I]] * {{знамеикона|Russian Empire}} [[Павле I (Русија)|Павле I]] * {{знамеикона|Tuscany|habsburg}} [[Фердинанд III (Тоскана)|Фердинанд III]] * {{знамеикона|Kingdom of Great Britain}} [[Вилијам Пит Помладиот|Вилијам Пит]]<br>{{small|(до 1801)}} * {{знамеикона|Kingdom of Great Britain}} [[Хенри Адингтон]]<br>{{small|(од 1801)}} {{endplainlist}} ---- {{знамеикона|United States|1795|size=23px}} [[Џон Адамс]]|commander2={{plainlist}} * [[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|border|22px|alt=|link=]] [[Павле Барас]]<br> {{small|(до 1799)}} * [[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|border|22px|alt=|link=]] [[Наполеон Бонапарт]] {{small|(од 1799)}} * {{знамеикона|ESP|1785}} [[Карло IV (Шпанија)|Карло IV]] {{endplainlist}}|casualties1={{знамеикона|Habsburg Monarchy}} 200.000 убиени и ранети<Br>140.000 заробени<ref>Clodfelter, M. (2008). Warfare and Armed Conflicts: A Statistical Encyclopedia of Casualty and Other Figures, 1492–2015 (3rd ed.). McFarland. Page 115.</ref>|casualties2=[[File:Flag of France (1794–1815, 1830–1974, 2020–present).svg|border|22px|alt=|link=]] 75.000 убиени во борба<br>140.000 заробени<ref>Clodfelter, p. 115.</ref>}}'''Војна на Втората коалиција''' (1798 – 1802) — втората војна против [[Француска револуција|револуционерна]] [[Прва Француска Република|Франција]] од страна на повеќето европски монархии, предводени од [[Британија]], [[Надвојводство Австрија|Австрија]] и [[Руска Империја|Русија]], вклучувајќи ги и [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]], [[Кралство Португалија|Португалија]], [[Кралство Неапол|Неапол]] и разни германски монархии, иако [[Кралство Прусија|Прусија]] не се приклучила на оваа коалиција, а [[Шпанско Царство|Шпанија]] ја поддржала Франција. Општата цел на Британија и Русија била да го задржат ширењето на Француската Република и да ја обноват монархијата во Франција, додека Австрија, која сè уште била ослабена и во длабок финансиски долг од [[Војна на Првата коалиција|војната на Првата коалиција]], првенствено се обидувала да ја врати својата позиција и да излезе од војната посилна отколку што влегла.<ref name=":0">Schroeder 1987, p. 249–250.</ref> Поради оваа разлика во стратегијата меѓу трите главни сојузнички сили, Втората коалиција не успеала да го собори револуционерниот режим и биле потврдени француските територијални придобивки од 1793 година.<ref name=":0" /> Во Франко-австрискиот [[Договор од Луневил]] во февруари 1801 година, Франција ги задржала сите свои претходни придобивки и добила нови територии во [[Тоскана]], Италија, додека на Австрија и биле доделени [[Венеција]] и [[Далмација|далматинскиот брег]]. Повеќето други сојузници, исто така, потпишале одделни мировни договори со Француската Република во 1801 година. Велика Британија и Франција го потпишале [[Амјенски договор|Амјенскиот договор]] во март 1802 година, а потоа и Османлиите во јуни 1802 година, што донело интервал на мир во Европа што траел неколку месеци додека Британија не објавила војна против Франција повторно во мај 1803 година. Обновените непријателства ќе кулминираат со [[Војна на Третата коалиција|војната на Третата коалиција]]. == Заднина == ''Повеќе за оваа тема ќе најдете на [[Француска револуција]] и [[Војна на Првата коалиција]]'' На 20 април 1792 година, француското законодавно собрание и објавило војна на Австрија. Во [[Војна на Првата коалиција|војната на првата коалиција]] (1792–97), Франција се борела против повеќето држави со кои делела граница, како и против [[Обединето Кралство|Велика Британија]], [[Кралство Португалија|Португалија]] и [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]]. Иако коалициските сили постигнале неколку победи на почетокот на војната, тие на крајот биле одбиени од француската територија, а потоа изгубиле значителни територии од страна на Французите, кои почнале да поставуваат сестрински републики на окупираните територии. Напорите на [[Наполеон Бонапарт]] во северноиталијанските кампањи на Француските револуционерни војни ги потиснале австриските сили назад и резултирале со [[Договорот од Леобен]] (18 април 1797 година) и последователниот [[Договор од Кампо Формио]] (октомври 1797 година) оставајќи ја Британија сама да се бори и означува крај на коалицијата.<ref>Timothy Blanning, ''The French Revolutionary Wars'' pp. 41–59.</ref> == Мирот е прекинат == ''Повеќе за оваа тема ќе најдете на [[Средоземен поход (1798)|Средоземен поход]] и [[Француски поход на Египет]]'' [[Податотека:Strategic Situation of Europe 1798.jpg|лево|мини|260x260пкс|Стратешки преглед на операциите во Европа и Медитеранот во 1798–1799 година]] Од октомври 1797 година до март 1799 година, Франција и Австрија, потписнички на [[Договор од Кампо Формио|Договорот од Кампо Формио]], избегнале вооружен конфликт, но останале сомнителни еден кон друг и неколку дипломатски инциденти го поткопале договорот. Французите барале дополнителна територија што не е спомната во Договорот. Хабсбурзите не сакале да ги предадат одредените територии, а уште помалку дополнителни територии. [[Втор конгрес на Раштат|Конгресот во Раштат]] се покажал неспособен да го организира трансферот на територии за да ги надомести германските принцови за нивните загуби. [[Фердинанд I (Двете Сицилии)|Фердинанд Неаполски]] одбил да ѝ оддаде почит на Франција, по што следело наполитанскиот бунт и последователното воспоставување на [[Партенопска Република|Партенопската Република]]. Републиканците во швајцарските кантони, поддржани од француската армија, ја собориле централната власт во [[Берн]] и ја основале [[Хелветска Република|Хелветската Република]].<ref>Blanning, pp. 230–32.</ref> Други фактори придонеле за зголемување на тензиите. Во летото 1798 година, [[Наполеон Бонапарт]] предводел [[Француски поход на Египет|експедиција во Египет и Сирија]]. На пат кон Египет, Наполеон застанал во силно утврдениот пристаништен град [[Валета]], главниот град на [[Малта]]. Големиот мајстор Фердинанд фон Хомпеш цу Болхајм, кој владеел со островот, дозволил само два брода да влезат во пристаништето во исто време, во согласност со неутралноста на островот. Бонапарт веднаш наредил бомбардирање на Валета и на 11 јуни 1798 година, генералот Луј Бараге д'Хилје наредил истовар на неколку илјади француски војници на стратешки локации околу островот. Француските витези од редот дезертирале, а останатите витези не успеале да направат успешен отпор. Бонапарт насилно ги отстрани другите витези од нивните поседи, што го налутило [[Павле I (Русија)|Павле]], рускиот цар, кој бил почесен поглавар на Редот. [[Француски директорат|Францускиот Директориум]], дополнително, бил убеден дека Австријците наговараат да започнат нова војна. Навистина, колку што изгледала послаба Француската Република, толку посериозно Австријците, Наполитанците, Русите и Британците всушност разговарале за оваа можност.<ref>John Gallagher. ''Napoleon's enfant terrible: General Dominique Vandamme,'' Tulsa: University of Oklahoma Press, 2008</ref> Во Египет, војската на Наполеон останала заробена, а откако тој се вратил во Франција (октомври 1799), таа на крајот се предала (септември 1801 година). Во меѓувреме, за време на неговото отсуство од Европа, избувнувањето на насилството во [[Швајцарија]] привлекло француска поддршка против [[Стар Швајцарски Сојуз|Стариот Швајцарски Сојуз]]. Кога револуционерите ја собориле кантоналната влада во [[Берн]], француската армија на Алпите извршила инвазија, наводно за да ги поддржи швајцарските републиканци. Во северна Италија, рускиот генерал [[Александар Суворов]] извојувал низа победи, истерувајќи ги Французите под Моро од [[По|долината По]], принудувајќи ги да се вратат на [[Француски Алпи|француските Алпи]] и на брегот околу [[Џенова]]. Меѓутоа, руските војски во [[Хелветска Република|Хелветската Република]] биле поразени од францускиот командант [[Андре Масена]], а Суворов на крајот се повлекол. На крајот, Русите ја напуштиле коалицијата кога Велика Британија инсистирала на правото да ги пребарува сите бродови што би ги запрела на море. Во Германија, надвојводата Карло од Австрија ги протерал Французите под раководство на [[Жан-Батист Журдан]] назад преку [[Рајна]] и извојувал неколку победи во Швајцарија. Журдан бил заменет со Масена, кој потоа ги комбинирал армиите на Дунав и Хелветија. == Прелиминарни подготовки за војна == Воените планери во Париз увиделе дека долината на [[Горна Рајна]], југозападните германски територии и Швајцарија се стратешки важни за одбраната на Републиката. Швајцарските премини заповедале пристап до северна Италија; следствено, армијата што ги контролирала тие премини можела брзо да ги премести своите војниците до и од северните и јужните фронтови.<ref>Gunther E. Rothenberg. ''Napoleon's Great Adversaries: Archduke Charles and the Austrian Army, 1792–1914,'' Stroud, (Gloucester): Spellmount, 2007, pp. 70–74.</ref> За таа цел, на почетокот на ноември 1798 година, Журдан пристигнал во Хунинген за да ја преземе командата со француските сили таму, таканаречената Армија на набљудување бидејќи нејзината функција била да ја набљудува безбедноста на француската граница на [[Рајна]]. Откако го проценил квалитетот и распоредот на силите и ги идентификувал потребните резерви и работна сила. Тој донел заклучок дека армијата е жалосно несоодветна за нејзината задача. Армијата на Дунав и нејзините две странични војски, Армијата на Хелветија и Армијата на Мајенс, или Мајнц, имале подеднаков недостиг од жива сила, залихи, муниција и обука; повеќето ресурси веќе биле насочени кон Армијата во Северна Италија, Армијата на Британија и египетската експедиција. Журдан внимателно ги документирал овие недостатоци, посочувајќи во долгата кореспонденција до директоратот на последиците од недоволно екипирана и недоволно снабдена армија; Се чинело дека неговите петиции имале мал ефект врз директоратот, кој не се ангажирал за подобрување на армиите.<ref>Jourdan, pp. 60–90.</ref> Наредбата на Журдан била да ја однесе војската во Германија и да обезбеди стратешки позиции, особено на југозападните патишта низ [[Стоках]] и [[Шафхаузен]], на најзападната граница на [[Боденско Езеро|Боденското Езеро]]. Слично на тоа, како командант на Армијата на Хелвеција (Швајцарија), [[Андре Масена]] требало да ги обезбеди стратешки позиции во Швајцарија, особено на преминот Сент Готард, премините над [[Фелдкирх]], особено Мајенфелд (Сент Лусиенштајг), и да го држи централното плато во и околу [[Цирих]] и [[Винтертур]]. Овие позиции би ги спречиле сојузниците од Втората коалиција да ги преместуваат трупите напред-назад меѓу северниот италијански и германскиот театар, но ќе им овозможат на Французите пристап до овие стратешки премини. Ова позиционирање ќе им овозможи на Французите да ги контролираат сите западни патишта што водат до и од [[Виена]].<ref>Jourdan, pp. 50–60; Rothenberg, pp. 70–74.</ref> == Формирање на Втората коалиција == На Втората коалиција и требале неколку месеци за да се формира, почнувајќи од сојузот на Неапол со Австрија (19 мај 1798) и Русија (29 ноември),<ref name=":1">''Encarta Winkler Prins Encyclopaedia'' (1993–2002) s.v. "coalitieoorlogen §2. Tweede Coalitieoorlogen (1799–1802)". Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref> по што британскиот премиер Пит и австрискиот државен канцелар Тугут (вториот само под услов Русија исто така да влезе во коалицијата) не успеале да ја убедат Прусија (која ја напуштила Првата коалиција уште во април 1795 година) да се приклучи.<ref name=":1" /><ref>Schroeder 1987, p. 249.</ref> Ниту Британија, ниту Австрија не биле во можност да официјализираат сојуз поради немањето договор за конвенцијата за заем што би го покрил заостанатиот долг на Австрија кон Британија од претходната војна, а камоли британската субвенција за Австрија за претстојната војна; тие завршиле со прибегнување кон ''ад хок'' соработка без формален договор.<ref>Schroeder 1987, p. 252.</ref> Потоа, Русија се здружила со Отоманската Империја (23 декември) и Велика Британија (26 декември).<ref name=":1" /> До 1 декември, Кралството Неапол потпишало сојузи со Русија и со Велика Британија. И до 2 јануари 1799 година, биле воспоставени дополнителни сојузи меѓу Русија, Велика Британија и Отоманската Империја.<ref name=":2">Emerson Kent</ref> Првата воена акција под Алијансата се случила на 29 ноември кога австрискиот генерал Карл Мак го окупирал Рим и ја врати папската власт со неаполската војска.<ref name=":2" /> == Војна == === 1799 === [[Податотека:Bataille de Hohenlinden.jpg|мини|Генерал Моро во [[Битка кај Хоенлинден|Битката кај Хоенлинден]]]] Во Европа, сојузниците извршиле неколку инвазии, вклучувајќи [[Италијанска и швајцарска експедиција|офанзиви во Италија и Швајцарија]] и [[Англо-руска инвазија на Холандија|англо-руска инвазија]] на [[Холандија]]. Рускиот генерал [[Александар Суворов]] им нанесол низа порази на Французите во Италија, враќајќи ги на [[Алпите]]. Меѓутоа, сојузниците биле помалку успешни во Холандија, каде што Британците се повлекле по поразот [[Битка кај Кастрикум|кај Кастрикум]] и во Швајцарија, каде што по првичните победи, руската војска била целосно разбиена во [[Втора битка кај Цирих|Втората битка кај Цирих]]. Овие промени, како и британското инсистирање за пребарување на бродови во [[Балтичко Море|Балтичкото Море]] довеле до повлекување на Русија од Коалицијата.<ref>Christopher Duffy, ''Eagles over the Alps: Suvorov in Italy and Switzerland, 1799'' (1999)</ref> Самиот Наполеон ја нападнал [[Сирија]] од [[Египет]], но по неуспешната [[опсада на Акре]] се повлекол во Египет, одбивајќи ја британско-турската инвазија. Предупреден за политичката и воената криза во Франција, тој се вратил, оставајќи ја својата војска зад себе и ја искористил својата популарност и армиската поддршка за да изврши [[Пуч од 18-ти бример|државен удар]] што го направил [[Француски конзулат|прв конзул]], на чело на француската влада.<ref>Georges Lefebvre, ''The French Revolution Volume II: from 1793 to 1799'' (1964) ch 13</ref> === 1800 === Наполеон го испратил Моро во поход во Германија, а тој самиот заминал во [[Дижон]] каде собрал нова војска и продолжил да маршира низ Швајцарија за да ги нападне австриските војски во Италија одзади. Моро во меѓувреме ја нападнал [[Изборно Кнежевство Баварија|Баварија]] и победил во голема битка против Австрија во [[Битката кај Хоенлинден|Хоенлинден]]. Моро продолжил кон Виена, а Австријците побарале преговори за мир,<ref>George Armand Furse, ''1800 Marengo and Hohenlinden'' (2009)</ref> кој го добиле со [[Примирје на Штајр|примирјето на Штајр]] на 25 декември.<ref name=":3">L. M. Roberts, "The Negotiations Preceding the Peace of Lunéville", ''Transactions of the Royal Historical Society'', New Series, Vol. 15 (1901), pp. 47–130, esp. 101–108</ref> Во мај 1800 година Наполеон ги водел своите трупи преку [[Алпите]] низ [[Голем премин Свети Бернард|Големиот премин Свети Бернард]] во Италија во воена офанзива против Австријците. За малку избегнувајќи пораз, тој ги победил Австријците во [[Битка кај Маренго|Битката кај Маренго]]. Првично Австријците извојувале победа, но Наполеон се вратил со друга војска и ги поразил набргу потоа. === 1801 === Пред [[Акти на Унијата (1800)|Актите на Унијата]] од јули/август 1800 година, Ирска била посебно кралство, со свој парламент, кој бил во личен сојуз со [[Кралство Велика Британија|Велика Британија]]. Како одговор на бунтот на Обединетите Ирци од 1798 година, таа станала дел од [[Обединето Кралство|Обединетото Кралство на Велика Британија и Ирска]], делотворно на 1 јануари 1801 година. Австријците го потпишале [[Примирје во Тревизо|примирјето во Тревизо]] на 16 јануари, со што завршила војната во северна Италија.<ref name=":3" /> На 9 февруари, тие го потпишале [[Договор од Луневил|Договорот од Луневил]] за целото [[Свето Римско Царство]], во основа прифаќајќи ги условите од претходниот [[Договор од Кампо Формио]]. Во Египет, Османлиите и Британците извршиле инвазија и конечно ги принудиле Французите да се предадат по падот на [[Каиро]] и [[Александрија]].<ref>Piers Mackesy, ''British Victory in Egypt, 1801: The End of Napoleon's Conquest'' (1995)</ref> Британија ја продолжила војната на море. Коалиција на неборци, вклучувајќи ги [[Кралство Прусија|Прусија]], [[Руска Империја|Русија]], [[Данска]] и [[Шведска]] се здружиле за да ги заштитат неутралните бродови од британската блокада, што резултирало со ненадеен напад на [[Хорацио Нелсон|Нелсон]] врз данската флота во пристаништето во [[Битка за Копенхаген (1801)|битката за Копенхаген]].<ref>Dudley Pope, ''The Great Gamble: Nelson at Copenhagen'' (1972).</ref> Франција и Шпанија ја нападнале Португалија, во [[Војна на портокалите|војната на портокалите]], принудувајќи ја Португалија да го потпише [[Договор од Бадахос|Договорот од Бадахос]] (1801). Русија официјално склучила мир со Франција преку [[Договор од Париз (8 октомври 1801)|Договорот од Париз]] на 8 октомври, потпишувајќи таен сојуз два дена подоцна. Во декември 1801 година, Франција ја испратила експедицијата Сен Доминг за повторно да го заземе островот, кој бил независен од [[Хаитиска револуција|Хаитиската револуција]] во 1791 година. Ова вклучувало над 30.000 војници, многу искусни и елитни ветерани, но завршило со катастрофален неуспех; до крајот на 1802 година, околу 15.000 – 22.000 починале од болест и жолта треска, меѓу кои и шурата на Наполеон, генералот Шарл Леклер. == Последици == На 25 март 1802 година, Велика Британија и Франција го потпишале Амјенскиот договор, со што завршило британското учество во војната. По прелиминарниот договор потпишан во Париз на 9 октомври 1801 година, [[Договор од Париз (1802)|Договорот од Париз]] од 25 јуни 1802 година конечно ставил крај на војната меѓу Франција и Отоманската Империја, последната преостаната членка на Втората коалиција. Така започнал најдолгиот период на мир во периодот 1792-1815 година. Договорот генерално се смета за најсоодветна точка за означување на транзицијата помеѓу Француските револуционерни војни и [[Наполеонови војни|Наполеоновите војни]], иако Наполеон не бил крунисан за император до 1804 година. == Поврзано == * [[Војна на Првата коалиција]] * [[Војна на Третата коалиција]] == Наводи == <references /> [[Категорија:Наполеонови војни]] [[Категорија:Војна на Втората коалиција]] [[Категорија:Француски револуционерни војни]] [[Категорија:Глобални судири]] [[Категорија:Војни на Франција]] [[Категорија:Војни на Светото Римско Царство]] [[Категорија:Војни на Португалија]] [[Категорија:Војни на Отоманското Царство]] [[Категорија:Војни на Шпанија]] [[Категорија:Војни на Русија]] [[Категорија:Војни на Обединетото Кралство]] [[Категорија:Судири во 1798 година]] [[Категорија:Судири во 1799 година]] [[Категорија:Судири во 1800 година]] [[Категорија:Судири во 1801 година]] [[Категорија:Судири во 1802 година]] [[Категорија:Франција во 18 век]] [[Категорија:Франција во 19 век]] 7vwfv3cb52zdtqdlclrfbmdetv30brf 0 1304313 5537905 5509601 2026-04-11T23:12:48Z Bjankuloski06 332 /* Митови за Фукси и Хуангди */ Јазична исправка, replaced: ридонесла → ридонела 5537905 wikitext text/x-wiki [[Податотека:黄帝陵山门龙壁_dragon_wall_-_panoramio.jpg|мини|[[Мурал]] на Жолтиот Змеј на еден од ѕидовите на Мавзолејот на Жолтиот Цар.]]   '''Жолт Змеј''' ([[Упростено кинеско писмо|упростен кинески]]: 黄龙; [[Традиционално кинеско писмо|традиционален кинески]]: 黃龍; [[пинјин]]: Huánglóng; јејлско кантонски: Wong4 Lung4) ― зооморфна инкарнација на [[Жолт Цар|Жолтиот Цар]] на средиштето на вселената во кинеската религија и [[Кинеска митологија|митологија]].{{Sfnp|Tan|2015}} Жолтиот Змеј е и [[соѕвездие]] во старата кинеска астрономија. Жолтиот Цар бил зачнат од Фубао, која забременила откако видела жолт зрак светлина што се врти околу Северната Кола (во кинеската теологија главниот симбол на [[бог]]). Дваесет и четири месеци подоцна, е роден Жолтиот Цар и бил поврзан со жолтата боја бидејќи таа е бојата на земјата (Ди {{Јаз|zh-hant|地}}), материјалната супстанција во која се инкарнирал.{{Sfnp|Tan|2015}} Жолтиот Змеј е дел од [[Пет елементи|''вусјинг'']] и Четирите Симболи. == Митови за Фукси и Хуангди == Според легендите, Жолтиот Змеј веќе му се манифестирал без рогови на Фукси, излегувајќи од реката Луо и го поучил со елементите на пишување. Кога се појавил пред Фукси, наполнил дупка на небото направена од чудовиштето Гунггунг. За [[Жолт Цар|Жолтиот Цар]] се вели дека на крајот од својот живот се претворил во облик на Жолтиот Змеј за да се искачи на рајот. Бидејќи [[Кинези]]те го сметаат за нивен предок, тие понекогаш се нарекуваат себеси како „деца на змејот“. Оваа легенда придонела и за употребата на кинескиот змеј како симбол на империјаторската моќ. Кинеското национално знаме од 1889-1912 година се нарекува и ''Знаме „Жолт Змеј“'' (黄龙旗;黃龍旗; хуанглонг ќи). == Други употреби == Во културата на [[Источна Азија]], Жолтиот Змеј е петтиот симбол што го комплетира Сиксјанг (Четири Симболи). Ова божество е средиште на космосот и го претставува [[Пет елементи|елементот]] земја, кинеската квинтесенција, како и промената на [[Годишно време|годишните времиња]]. Жолтиот Змеј не се појавува во [[Јапонска митологија|јапонската митологија]]: петтиот елемент во јапонскиот елементарен систем е празнината, така што не може да има животно што го претставува. Сепак, некои го сметаат Орју за јапонски пандан на Жолтиот Змеј, бидејќи тие делат некои сличности. == Поврзано == * [[Четири Симболи]] * [[Азурен Змеј]] * [[Јинглонг]] * [[Девет синови на змејот]] == Наводи == {{наводи}} === Дополнителна литература === * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=oen_AgAAQBAJ|title=Chinese Auspicious Culture|last=Tan|first=Shirley; Beijing Foreign Language Press|publisher=Asiapac Books Pte Ltd|year=2015|isbn=978-9812296429}} {{Кинески соѕвездија}} [[Категорија:Статии со текст на традиционален кинески]] [[Категорија:Статии со текст на упростен кинески]] [[Категорија:Кинески змејови]] [[Категорија:Кинески соѕвездија]] ayv7bn9i1g4dz7sthm7sjd0xzu46un1 0 1305768 5537912 5443237 2026-04-11T23:13:14Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537912 wikitext text/x-wiki {{Infobox sprachbund | name = Балкански јазичен сојуз | region = [[Балкан]] | familycolor = Unclassified | child1 = [[Албански јазик|Албански]] | child2 = [[Влашки јазик|Влашки]] | child3 = [[Балкански гагауски јазик]] | child4 = [[Бугарски јазик|Бугарски]] | child5 = [[Хеленски јазици|Хеленски]] | child6 = [[Истроромански јазик|Истроромански]] | child7 = [[Македонски јазик|Македонски]] | child8 = [[Мегленовлашки јазик|Мегленовлашки]] | child9 = [[Торлачки дијалект]] | child10 = [[Балканскоромски јазик|Балканскоромски]] | child11 = [[Романски јазик|Романски]] }} '''Балкански јазичен сојуз''' претставува структурална и граматичка нивелација на балканските јазици, резултат од активниот соживот на балканските народи во регион без граници под исти економски и културни околности: полуномадско сточарство, заеднички пазари, мешани бракови и др. Доминацијата на грчката култура и римската администрација поставиле основа на балканскиот јазичен сојуз. Погодни услови за таков развој имало и под [[Византија]], а процесот бил забрзан под [[Османлиско Царство|османлиска доминација]], кога христијанската вера на немуслиманско население му служела и за национална идентификација. Потребата од заемно разбирање ги довела луѓето до масовна дво- и тројазичност, што придонело за спонтано образување на заедничка структура во разнородните балкански јазици. Нивните заеднички структурни особености -балканизми (аналитичка деклинација, описна компарација, удвојување на објектот и др.) претставуваат уникатна појава. Според мерката до која е стигнат развојот на овие особености во еден балкански јазик, се суди и за степенот на неговата балканизација. Македонскиот припаѓа кон централниот круг (аромански, јужноалбански тоскиски дијалект и бугарскиот). Во јазиците од вториот круг (новогрчки, северноалбански гегски дијалект, југоисточни српски говори и европски турски) развојот на некои балкански црти е недовршен. == Историја == Прв кој ги забележал сличностите помеѓу балканските јазици кои припаѓаат на различни јазични фамилии бил славистот [[Јернеј Копитар]] во 1829.<ref name="kopitar">{{cite journal |last=Kopitar |first=Jernej K. |year=1829 |title=Albanische, walachische und bulgarische Sprache |journal=Jahrbücher der Literatur (Wien) |volume=46 |pages=59–106 |isbn=3-89131-038-2}}</ref> [[Август Шлајхер]] (1850)<ref name="schleicher">August Schleicher, ''Linguistische Untersuchungen'', vol. 2: ''Die Sprachen Europas in systematischer Übersicht''. Bonn: H.B. König, 1850.</ref> поексплицитно го развил концептот за [[ареална лингвистика|ареална поврзаност]] наспроти генетската, а [[Франц Миклошич]] (1861)<ref name="miklosich">{{cite journal |last=Miklosich |first=F. |year=1861 |title=Die slavischen Elemente im Rumunischen |journal=Denkschriften der Kaiserlichen Akademie der Wissenschaften, Philosophisch-historische Classe |volume=12 |pages=1–70}}</ref> ги изучувал врските помеѓу словенските и романските јазици на Балканот. == Одлики == === Падежен систем === Бројот на падежи е редуциран, а некои од падежите се заменети со предлози. Во развојот на [[Граматика на бугарскиот јазик|бугарскиот]] и [[Македонска граматика|македонскиот јазик]] дошло до губење на сите падежи, освен [[вокатив]]от. Падежниот систем на балканските јазици обично го сочинуваат следниве падежи: * [[Номинатив]] * [[Акузатив]] * [[Датив]] / [[Генетив]] * [[Вокатив]] === Губење на инфинитивот === Употребата на инфинитивот (која е заедничка за останатите Романски и Словенски јазици) во Балканските јазици претежно е заменета со субјунктивни конструкции, по примерот на грчкиот јазик. На пример, „Сакам да пишувам“ на неколку балкански јазици: {| class="wikitable" ! Јазик ! Пример ! Забелешка |- | Албански | ''{{lang|sq|Dua '''të shkruaj'''}}'' | |- | Аромански | ''{{lang|rup|Vroi '''sã sciru / ãngrãpsescu'''}}'' | |- | Македонски | {{lang|mk|Сакам '''да пишувам'''}} [''{{lang|mk-Latn|sakam '''da pišuvam'''}}''] | |- | Бугарски | {{lang|bg|Искам '''да пиша'''}} [''{{lang|bg-Latn|iskam '''da piša'''}}''] | |- | Современ грчки | {{lang|el|Θέλω '''να γράψω'''}} [''{{lang|el-Latn|Thélo '''na grápso'''}}''] | спротивно на постарото {{lang|grc|ἐθέλω '''γράψαι'''}} |- | Романски | ''{{lang|ro|Vreau '''să scriu'''}}'' (со субјунктив) <br/>''{{lang|ro|Vreau '''a scrie'''}}'' (со инфинитив) |Употребата на инфинитив се претпочита само во некои случаи во пишана форма. Во говорот почесто се користи на север ([[Трансилванија]], [[Банат]] и [[Молдавија (регион)|Молдавија]]) отколку на југ (Влашко).<ref>{{cite web|author=Mădălina Spătaru-Pralea|title=Concurența infinitiv-conjunctiv în limba română|url=http://educati.doc.unibuc.ro/madalina-spataru-pralea-doctorand/1106|archive-url=https://web.archive.org/web/20110423125656/http://educati.doc.unibuc.ro/madalina-spataru-pralea-doctorand/1106|url-status=dead|archive-date=2011-04-23|access-date=2011-06-26}}</ref> Најчесто користена форма сепак е со субјунктив. |- | Српско-хрватски | ''{{lang|sh|Želim '''da pišem'''}}'' / {{lang|sh|Желим '''да пишем'''}} | За разлика од политературната форма: ''{{lang|sh|Želim '''pisati'''}}'' / {{lang|sh|Желим '''пиcaти'''}}, каде што ''{{lang|sh|pisati}}'' / {{lang|sh|пиcaти}} е инфинитив. И двете форми се граматички исправни во стандардниот српски јазик и не предизвикуваат недоразбирање, иако во секојдневниот разговор почесто се користи формата без инфинитив. |- | Бугарско турски | ''{{lang|tr|isterim '''yazayım'''}}'' | Во стандардниот турски во Турција ова е ''{{lang|tr|'''yazmak istiyorum'''}}'' каде што ''{{lang|tr|yazmak}}'' е инфинитив. |- | [[Балканскоромски јазик|Балканско Ромски]] | ''{{lang|rom|Mangav '''te pišinav'''}}'' | |} === Постпозитивен член === Одлика на балканските јазици е постпозитивниот член, т.е. тој доаѓа како наставка на именката. Ниту еден од другите сродни јазици (како што се другите романски и словенски јазици) ја немаат оваа одлика. Можно е постпозитивниот член кај источните јужнословенски јазици (македонски, бугарски) да се јавил како резултат на влијанието од [[Источноромански јазици|источнороманските јазици]] (романски или влашки) за време на Средниот век.<ref>Theodor Capidan, Raporturile lingvistice slavo-române. I. Influența română asupra limbei bulgare, Dacoromania. Buletinul „Muzeului Limbei Române”, III, Editura Institutului de Arte Grafice „Ardealul”, Cluj-Napoca, 1922-1923, p. 123-124</ref> Кај словенските јазици постпозитивен член може да се сретне и во некои северноруски дијалекти (спротивно на општата тенденција во источнословенската група на јазици). За разлика од овие дијалекти, појавата на членот во македонскиот и бугарскиот јазик не може да се смета за самостојна појава, независна од контактот со балканските јазици.<ref>{{Cite book |last=Конески |first=Блаже |title=Историја на Македонскиот јазик |publisher=Култура |year=1986 |location=Скопје |pages=151}}</ref> {| class="wikitable" ! rowspan=2 | Јазик ! colspan=2 | Женски род ! colspan=2 | Машки род |- ! нечленувана именка ! членувана именка ! нечленувана именка ! членувана именка |- | Албански | grua | grua'''ja''' | burrë | burr'''i''' |- | Влашки | muljari | muljare'''a''' | bărbat | bărbat'''lu''' |- | Бугарски | жена | жена'''та''' | мъж | мъж'''ът''' |- | Грчки | γυναίκα | '''η''' γυναίκα | άντρας | '''ο''' άντρας |- | Македонски<ref>In Macedonian there are three types of definite articles. In this example the common definite article is given.</ref> | жена | жена'''та''' | маж | маж'''от''' |- | Романски | femeie muiere | femei'''a''' muiere'''a''' | bărbat | bărbat'''ul''' |- | [[Торлачки дијалект|Торлачки]] | жена | жена'''та''' | муж | муж'''ът''' |} === Лексика === Неколку стотини зборови се заеднички за Балканските јазици; нивното потекло е грчко, словенско или турско. {| class="wikitable" ! Потекло на зборот ! Праформа ! албански ! бугарски ! грчки ! романски ! македонски ! српски |- |латинско |''mensa'' |''menca'' |''маса'' | — |''masă'' |''маса'' | — |- |тракиско |''rompea'' |''rrufë'' |''руфия'' |''ρομφαία'' | — |ровја | — |- |средногрчко |''λιβάδιον'' |''livadhe'' |''ливада'' |''λιβάδι'' |''livadă'' |''ливада'' |''ливада'' |- |средногрчко |''διδάσκαλος'' |''dhaskal (mësues)'' |''даскал'' (разг.) |''δάσκαλος'' |''dascăl'' |''даскал'' (разг.) | |- |средногрчко |''κουτίον'' |''kuti'' |''кутия'' |''κουτί'' |''cutie'' |''кутија'' |''кутија'' |- |словенско |''*pъrčь'' |''purts'' |''пръч'' |''πούρτσος'' |''purts'' |''прч'' |''прч'' |- |турско |''boya'' |''bojë'' |''боя'' |''μπογιά'' |''boia'' |''боја'' |''боја'' |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Балкански Полуостров]] 9vdkoiifvf4av0jbc9m3jdbgmw7dxbz 0 1306707 5537794 5459722 2026-04-11T19:00:03Z Dandarmkd 31127 5537794 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Христина Аслимоска | image = | caption = | birth_date = {{роден на и возраст|df=yes|1992|3|11}} | birth_place = {{роден во|Охрид}}, [[Македонија]] | death_date = | death_place = | occupation = [[Поет]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Христина Аслимоска''' ({{роден на|11|март|1992}}, [[Охрид]]) — [[Македонија|македонска]] [[поет]]еса и [[Расказ|раскажувачка]]. ==Животопис== Христина Аслимоска е родена на 11 март 1992 година во [[Охрид]]. Основното образование го завршила во училиштето „[[ОУ „Ванчо Николески“ - Лескоец|Ванчо Николески]]“ во селото [[Лескоец (Охридско)|Лескоец]].<ref>Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 48.</ref> ==Творештво== Аслимоска почнала да пишува на рана возраст: првата стихозбирка ја објавила пред својто деветти роденден, а две години подоца се појавила и нејзината втора стихозбирка. Таа е авторка на следниве книги:<ref>Јордан Спасески, „Кон збирката РАЗДЕЛБА СО ДЕТСТВОТО (песни и раскази) од Христина Аслимоска“, во: Христина Аслимоска, ''Разделба со детството''. Скопје: Детска радост, 2005, стр. 43.</ref> * [[Заорок]] (стихозбирка, 2001) * [[Бисерни зборови]] (стихозбирка, 2003) * [[Разделба со детството]] (песни и раскази, 2005) == Наводи == {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Димитрова, Александра}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1992 година]] [[Категорија:Македонски поетеси]] [[Категорија:Македонски раскажувачи]] ako2wtu0uvs14kbt9487jy78g91tgie 0 1307972 5537937 4959192 2026-04-12T03:58:04Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537937 wikitext text/x-wiki [[File:Astronomy_Amateur_3_V2.jpg|десно|мини|253x253пкс|Љубителски астрономи го гледаат ноќното небо.]] '''Љубителска астрономија''' или '''аматерска астрономија''' — вид [[хоби]] што вклучува набљудување, снимање или проучување на астрономски предмети и појави без добивање на паричен надоместок. [[Љубител]]ите на [[астрономија]]та имале, и сè уште имаат, исклучително важна улога во астрономијата. Многу појави на [[небо]]то не се набљудувани од професионални [[астроном]]и поради големината на небото и недостатокот на опрема, набљудување на времето, просторот и финансиите. Голем број љубителски астрономи успеале да откријат [[астероид]]и, [[Комета|комети]], променливи [[Ѕвезда|ѕвезди]], [[Супернова|супернови]] и со тоа значително придонеле за развојот на астрономијата. Меѓутоа, во последниве години, автоматизирани [[робот]]ски астрономски [[Опсерваторија|опсерватории]] систематски пребаруваат голем дел од ѕвезденото [[небо]] секоја вечер, така што го намалуваат ѕвездениот [[простор]] во кој љубителските астрономи можат да направат откритие.<ref name="Zuckerman1996">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=G0iR4jpWKN4C&pg=PA68|title=The Origin and Evolution of the Universe|last1=Zuckerman|first1=Ben|last2=Malkan|first2=Matthew A.|date=1996|publisher=[[Jones & Bartlett Learning]]|isbn=0-7637-0030-4|page=68}}</ref><ref name="AAVSO">{{cite web|url=https://www.aavso.org/aavso-research-portal|title=American Association of Variable Star Observers : The AAVSO Research Portal|access-date=2017-09-17}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{рвр|Amateur astronomy}} * [http://www.amateurastronomy.com/ ''Amateur Astronomy''] — списание за љубителска астрономија __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Љубителска астрономија| ]] [[Категорија:Граѓанска наука|Астрономија]] [[Категорија:Хобија]] nvv17a7fdv4lqex5gles3uep93r259n 0 1309728 5537669 5532962 2026-04-11T13:38:23Z Andrew012p 85224 5537669 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Артемис II | names_list = Artemis 2<br />Exploration Mission-2 (EM-2) | image = Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg | image_caption = Ракетата [[Space Launch System]] (SLS) за Артемис{{nbsp}}II полетува од Комплексот за лансирање 39B на Кенеди Спејс Центарот на Флорида на 1 април 2026 | image_size = | mission_type = Прелет на Месечината со екипаж | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = | SATCAT = | mission_duration = 10 дена (планирано) | spacecraft = [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-003]] | manufacturer = | lead_engineer = | landing_mass = | dimensions = | power = | crew_size = 4 | crew_members = | launch_date = 1 април 2026, 22:35:12&nbsp;[[UTC]] (6:35:12&nbsp;pm&nbsp;[[Eastern Daylight Time|EDT]])<ref>{{Cite web |title=Artemis II Mission Availability PDF |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2026/01/artemis-ii-mission-availability.pdf?emrc=51eb50 |access-date=January 10, 2026 |website=nasa.gov |language=en}}</ref><ref name="Clark 2026-02-21">{{Cite news |last=Clark |first=Stephen |date=February 21, 2026 |title=NASA says it needs to haul the Artemis II rocket back to the hangar for repairs |url=https://arstechnica.com/space/2026/02/nasa-says-it-needs-to-haul-the-artemis-ii-rocket-back-to-the-hangar-for-repairs/ |access-date=February 22, 2026 |work=Ars Technica |language=en}}</ref><ref name="NASA Launch Time" /> | launch_rocket = [[Space Launch System|SLS Block 1]] | launch_site = [[Kennedy Space Center|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]<ref name=HEOC>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf|title=Exploration Systems Development Status|last=Hill|first=Bill|date=March 2012|publisher=NASA Advisory Council|access-date=2012-07-21|archive-date=2017-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> | launch_contractor = [[NASA]] | recovery_by = | landing_date = | landing_site = Тихи Океан (планирано) | interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | object = [[Месечина]]та | distance = {{cvt|7400|km}} (planned) }} | crew_photo = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | crew_photo_caption = (Л-Д) Кох, Гловер (горе), Вајзман (долу), и Хансен. | crew_photo_size = 300px | programme = [[Вселенска програма Артемис]] | previous_mission = [[Артемис 1]] | next_mission = [[Артемис 3]] }} '''Артемис 2''' (официјално '''Artemis II''')<ref>{{cite report|title=Artemis: brand book|location=Washington, D.C.|publisher=National Aeronautics and Space Administration|date=2019|id=NP-2019-07-2735-HQ |quote=MISSION NAMING CONVENTION. While Apollo mission patches used numbers and roman numerals throughout the program, Artemis mission names will use a roman numeral convention.}} {{PD-notice}}</ref> — втората мисија на [[НАСА]] од [[Вселенска програма Артемис|програмата Артемис]], и прва мисија со екипаж на вселенското летало [[Орион (вселенско летало)|Орион]], која се планира да биде лансирано на ракетата [[Систем за вселенско лансирање]] (SLS) во мај 2024.<ref name="sn-20211109"/> Вселенското летало Орион ќе изведе прелет на Месечината и ќе се врати на [[Земја]]та. Тоа ќе биде првиот екипаж кој ќе патува зад [[Нискоземска орбита|ниската земјина орбита]] после [[Аполо 17]] во 1972.{{efn|The privately-funded [[DearMoon project|''dearMoon'' project]] may fly earlier.}} Порано позната како '''Истражувачка Мисија-2''' ('''Exploration Mission-2 (EM-1)'''), мисијата била преименувана по воведувањето на програмата Артемис. == Екипаж == {{Spaceflight crew | crew = prime | terminology = Астронаут | position1 = Командант | crew1_up = {{Flagicon|USA}} [[Грегори Р. Вајзман| Г. Рид Вајзман]] | flights1_up = Втор | agency1_up = [[NASA]] | position2 = Пилот | crew2_up = {{Flagicon|USA}} [[Виктор Џ. Гловер]] | flights2_up = Втор | agency2_up = [[NASA]] | position3 = Специјалист на мисија 1 | crew3_up = {{Flagicon|USA}} [[Кристина Кох]] | flights3_up = Втор | agency3_up = [[NASA]] | position4 = Специјалист на мисија 2 | crew4_up = {{Flagicon|Canada}} [[Џереми Хансен]] | flights4_up = Прв | agency4_up = [[Canadian Space Agency|CSA]] }} == Наводи == {{наводи}} {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] [[Категорија:Мисии до Месечината со екипаж]] [[Категорија:Космонаутиката во 2024 година]] [[Категорија:Мисии до Месечината]] efcyhomc10hscr08fy2ns2hoj9voyeb 5537671 5537669 2026-04-11T13:39:15Z Andrew012p 85224 5537671 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Артемис II | names_list = Artemis 2<br />Exploration Mission-2 (EM-2) | image = Artemis II Launch (NHQ202604010307, vertical crop).jpg | image_caption = Ракетата [[Space Launch System]] (SLS) за Артемис{{nbsp}}II полетува од Комплексот за лансирање 39B на Кенеди Спејс Центарот на Флорида на 1 април 2026 | image_size = | mission_type = Прелет на Месечината со екипаж | operator = [[NASA]] | COSPAR_ID = | SATCAT = | mission_duration = 10 дена (планирано) | spacecraft = [[Orion (spacecraft)#List of vehicles|Orion CM-003]] | manufacturer = | lead_engineer = | landing_mass = | dimensions = | power = | crew_size = 4 | crew_members = | launch_date = 1 април 2026, 22:35:12&nbsp;[[UTC]] (6:35:12&nbsp;pm&nbsp;[[Eastern Daylight Time|EDT]])<ref>{{Cite web |title=Artemis II Mission Availability PDF |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2026/01/artemis-ii-mission-availability.pdf?emrc=51eb50 |access-date=January 10, 2026 |website=nasa.gov |language=en}}</ref><ref name="Clark 2026-02-21">{{Cite news |last=Clark |first=Stephen |date=February 21, 2026 |title=NASA says it needs to haul the Artemis II rocket back to the hangar for repairs |url=https://arstechnica.com/space/2026/02/nasa-says-it-needs-to-haul-the-artemis-ii-rocket-back-to-the-hangar-for-repairs/ |access-date=February 22, 2026 |work=Ars Technica |language=en}}</ref><ref name="NASA Launch Time" /> | launch_rocket = [[Space Launch System|SLS Block 1]] | launch_site = [[Kennedy Space Center|Kennedy]], [[Kennedy Space Center Launch Complex 39B|LC-39B]]<ref name=HEOC>{{cite web|url=http://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS%20MPCV%20GSDO_508.pdf|title=Exploration Systems Development Status|last=Hill|first=Bill|date=March 2012|publisher=NASA Advisory Council|access-date=2012-07-21|archive-date=2017-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS|url-status=dead}} {{PD-notice}}</ref> | launch_contractor = [[НАСА]] | recovery_by = | landing_date = | landing_site = Тихи Океан (планирано) | interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | object = [[Месечина]]та | distance = {{cvt|7400|km}} (planned) }} | crew_photo = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | crew_photo_caption = (Л-Д) Кук, Гловер (горе), Вајзман (долу), и Хансен. | crew_photo_size = 300px | programme = [[Вселенска програма Артемис]] | previous_mission = [[Артемис 1]] | next_mission = [[Артемис 3]] }} '''Артемис 2''' (официјално '''Artemis II''')<ref>{{cite report|title=Artemis: brand book|location=Washington, D.C.|publisher=National Aeronautics and Space Administration|date=2019|id=NP-2019-07-2735-HQ |quote=MISSION NAMING CONVENTION. While Apollo mission patches used numbers and roman numerals throughout the program, Artemis mission names will use a roman numeral convention.}} {{PD-notice}}</ref> — втората мисија на [[НАСА]] од [[Вселенска програма Артемис|програмата Артемис]], и прва мисија со екипаж на вселенското летало [[Орион (вселенско летало)|Орион]], која се планира да биде лансирано на ракетата [[Систем за вселенско лансирање]] (SLS) во мај 2024.<ref name="sn-20211109"/> Вселенското летало Орион ќе изведе прелет на Месечината и ќе се врати на [[Земја]]та. Тоа ќе биде првиот екипаж кој ќе патува зад [[Нискоземска орбита|ниската земјина орбита]] после [[Аполо 17]] во 1972.{{efn|The privately-funded [[DearMoon project|''dearMoon'' project]] may fly earlier.}} Порано позната како '''Истражувачка Мисија-2''' ('''Exploration Mission-2 (EM-1)'''), мисијата била преименувана по воведувањето на програмата Артемис. == Екипаж == {{Spaceflight crew | crew = prime | terminology = Астронаут | position1 = Командант | crew1_up = {{Flagicon|USA}} [[Грегори Р. Вајзман| Г. Рид Вајзман]] | flights1_up = Втор | agency1_up = [[NASA]] | position2 = Пилот | crew2_up = {{Flagicon|USA}} [[Виктор Џ. Гловер]] | flights2_up = Втор | agency2_up = [[NASA]] | position3 = Специјалист на мисија 1 | crew3_up = {{Flagicon|USA}} [[Кристина Кох]] | flights3_up = Втор | agency3_up = [[NASA]] | position4 = Специјалист на мисија 2 | crew4_up = {{Flagicon|Canada}} [[Џереми Хансен]] | flights4_up = Прв | agency4_up = [[Canadian Space Agency|CSA]] }} == Наводи == {{наводи}} {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] [[Категорија:Мисии до Месечината со екипаж]] [[Категорија:Космонаутиката во 2024 година]] [[Категорија:Мисии до Месечината]] o9ps060gs3gc96i322rz2va1anzxtw9 5537674 5537671 2026-04-11T13:46:40Z Andrew012p 85224 Пренасочување кон [[Артемис II]] 5537674 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Артемис II]] 1mgg67ru70im92lftin4z3awmefv8ri 10 1309748 5537678 5534601 2026-04-11T13:55:17Z Andrew012p 85224 5537678 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Вселенска програма Артемис | title = [[Вселенска програма Артемис]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | image = [[File:Artemis program (original with wordmark).svg|frameless|upright=0.35|alt=Emblem of the Artemis program]] | above = | group1 = Мисии | list1 = {{Navbox|child | groupwidth = 6em | group1 = Без екипаж | list1 = * [[Артемис I]] {{small|(2022)}} | group2 = Со екипаж | list2 = * [[Артемис II]] {{small|(2026)}} * [[Артемис III]] {{small|(2027)}} * [[Артемис IV]] {{small|(2028)}} * [[Артемис V]] {{small|(2028)}} }} | group3 = Агенции | list3 = * [[НАСА]] * [[Европска вселенска агенција]] * [[Јапонски центар за вселенски истражувања]] * [[Канадска вселенска агенција]] | group4 = Ракети | list4 = * [[Систем за вселенско лансирање]] | group5 = Посадни летала | list5 = * [[Орион (вселенско летало)|Орион]] | below = * {{icon|category}} [[:Категорија:Вселенска програма Артемис|'''Категорија''']] * {{Icon|Commons}} [[commons:Category:Artemis program|'''Ризница''']] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> jutsvdbbedsd97p59v0i1jtvaimymj8 5537715 5537678 2026-04-11T14:52:11Z Andrew012p 85224 5537715 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Вселенска програма „Артемис“ | title = [[Вселенска програма Артемис]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | image = [[File:Artemis program (original with wordmark).svg|frameless|upright=0.35|alt=Emblem of the Artemis program]] | above = | group1 = Мисии | list1 = {{Navbox|child | groupwidth = 6em | group1 = Без екипаж | list1 = * [[Артемис I]] {{small|(2022)}} | group2 = Со екипаж | list2 = * [[Артемис II]] {{small|(2026)}} * [[Артемис III]] {{small|(2027)}} * [[Артемис IV]] {{small|(2028)}} * [[Артемис V]] {{small|(2028)}} }} | group3 = Агенции | list3 = * [[НАСА]] * [[Европска вселенска агенција]] * [[Јапонски центар за вселенски истражувања]] * [[Канадска вселенска агенција]] | group4 = Ракети | list4 = * [[Систем за вселенско лансирање]] | group5 = Летала со екипаж | list5 = * [[Орион (вселенско летало)|Орион]] | below = * {{icon|category}} [[:Категорија:Вселенска програма Артемис|'''Категорија''']] * {{Icon|Commons}} [[commons:Category:Artemis program|'''Ризница''']] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 7w416dkbrze2j8znhwpotv8glrarzjo 5537716 5537715 2026-04-11T14:53:00Z Andrew012p 85224 5537716 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Вселенска програма Артемис | title = [[Вселенска програма Артемис|Вселенска програма „Артемис“]] | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | image = [[File:Artemis program (original with wordmark).svg|frameless|upright=0.35|alt=Emblem of the Artemis program]] | above = | group1 = Мисии | list1 = {{Navbox|child | groupwidth = 6em | group1 = Без екипаж | list1 = * [[Артемис I]] {{small|(2022)}} | group2 = Со екипаж | list2 = * [[Артемис II]] {{small|(2026)}} * [[Артемис III]] {{small|(2027)}} * [[Артемис IV]] {{small|(2028)}} * [[Артемис V]] {{small|(2028)}} }} | group3 = Агенции | list3 = * [[НАСА]] * [[Европска вселенска агенција]] * [[Јапонски центар за вселенски истражувања]] * [[Канадска вселенска агенција]] | group4 = Ракети | list4 = * [[Систем за вселенско лансирање]] | group5 = Летала со екипаж | list5 = * [[Орион (вселенско летало)|Орион]] | below = * {{icon|category}} [[:Категорија:Вселенска програма Артемис|'''Категорија''']] * {{Icon|Commons}} [[commons:Category:Artemis program|'''Ризница''']] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> bh52mtnyjhe489rkhh04eaao5tyz37g 5537717 5537716 2026-04-11T14:54:41Z Andrew012p 85224 5537717 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = Вселенска програма Артемис | title = Вселенска програма „[[Вселенска програма Артемис|Артемис]]“ | state = {{{state<includeonly>|autocollapse</includeonly>}}} | bodyclass = hlist | image = [[File:Artemis program (original with wordmark).svg|frameless|upright=0.35|alt=Emblem of the Artemis program]] | above = | group1 = Мисии | list1 = {{Navbox|child | groupwidth = 6em | group1 = Без екипаж | list1 = * [[Артемис I]] {{small|(2022)}} | group2 = Со екипаж | list2 = * [[Артемис II]] {{small|(2026)}} * [[Артемис III]] {{small|(2027)}} * [[Артемис IV]] {{small|(2028)}} * [[Артемис V]] {{small|(2028)}} }} | group3 = Агенции | list3 = * [[НАСА]] * [[Европска вселенска агенција]] * [[Јапонски центар за вселенски истражувања]] * [[Канадска вселенска агенција]] | group4 = Ракети | list4 = * [[Систем за вселенско лансирање]] | group5 = Летала со екипаж | list5 = * [[Орион (вселенско летало)|Орион]] | below = * {{icon|category}} [[:Категорија:Вселенска програма Артемис|'''Категорија''']] * {{Icon|Commons}} [[commons:Category:Artemis program|'''Ризница''']] }}<noinclude> {{documentation}} </noinclude> 8z3l7d6m1kv088g07dbmx1ukjzruxap 0 1310501 5537994 5468121 2026-04-12T09:13:26Z Bjankuloski06 332 5537994 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за телевизија|image=Stranger Things logo.png|location=}} '''''Почудни нешта''''' ({{langx|en|Stranger Things}}) — американска [[Научна фантастика|научнофантастична]] драмска [[телевизиска серија]] на [[Хорор (жанр)|ужасите]] создадена од браќата Дафер, кои исто така работеле како водители и извршни продуценти заедно со Шон Леви и Ден Коен. Произведена од Monkey Massacre Productions и Levy's 21 Laps Entertainment, првата сезона била објавена на Нетфликс на 15 јули 2016 година. Втора, трета и четврта сезона следеле во октомври 2017 година, јули 2019 година и мај и јули 2022 година, соодветно. Во февруари 2022 г., серијата била обновена за петта и последна сезона. Сместена во 1980-тите, првенствено во измислениот град Хокинс, [[Индијана]], серијата се фокусирала на голем број мистерии и [[Натприродно|натприродни]] настани што се случувале низ градот и нивното влијание врз ансамбл од детски и возрасни ликови. Во него играле [[Винона Рајдер]], Дејвид Харбор, [[Фин Вулфхард|Фин Волфхард]], [[Мили Боби Браун]], Гејтен Матарацо, Кејлеб Меклафлин, Наталија Даер, Чарли Хитон, Кара Буоно, Метју Модин, [[Ноа Шнап]], Сејди Синк, Џо Кери, Маја Хок, Прија Фергусон и Брет Гелман. Браќата Дафер ја напишале „Почудни нешта“ како мешавина од истражувачка драма и натприродни елементи прикажани со [[Хорор (жанр)|ужас]] и детска чувствителност, истовремено внесувајќи референци за [[1980-ти|поп-културата од 1980-тите]]. Неколку тематски и режисерски елементи биле инспирирани од делата на [[Стивен Спилберг]], Џон Карпентер, [[Дејвид Линч]], [[Стивен Кинг]], Вес Крејвен и [[Хауард Филипс Лавкрафт|ХП Лавкрафт]]. Тие, исто така, земале инспирација од експериментите спроведени за време на [[Студена војна|Студената војна]] и [[Теорија на заговор|теориите на заговор кои]] вклучувале тајни владини експерименти. Една од водечките серии на [[Netflix|Нетфликс]], „Почудни нешта“ привлекла рекордна гледаност на платформата за стриминг. Серијата била критикувана за карактеризацијата, атмосферата, глумата, саундтракот, режијата, пишувањето и почитта на [[1980-тите во филмот|филмовите од 1980-тите]]. Имала добиено бројни награди и номинации, вклучувајќи номинации од [[Награди Златен глобус|наградите Златен глобус]], телевизиските награди на Британската академија, наградите на Здружението на режисери на Америка, наградите на Здружението на писатели на Америка и наградите [[Награди Греми|Греми]], како и победи од Primetime Emmy Awards, Screen Actors Guild. Награди, [[Американски филмски институт]], телевизиски награди за избор на критичари и награди за избор на луѓе. == Преглед == Телевизиската серија '''''„'''''Почудни нешта'''''“''''' била сместена во измислениот селски град Хокинс, [[Индијана]], во текот на 1980-тите. Блиската Национална лабораторија Хокинс навидум вршела научни истражувања за Министерството за енергетика на Соединетите држави, но тајно правела експерименти за [[паранормално]]то и [[натприродно]]то, вклучувајќи ги и оние кои вклучувале човечки испитаници. Ненамерно, тие создале портал на алтернативна димензија, „Наопаку“. Влијанието на „Превртено“ почнувало да влијае на несвесните жители на Хокинс на катастрофални начини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/|title=New Netflix drama series ''Stranger Things'' to shoot in Atlanta|last=Ho|first=Rodney|date=July 19, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160128052728/http://radiotvtalk.blog.ajc.com/2015/08/28/netflix-new-drama-series-stranger-things-to-shoot-in-atlanta/|archive-date=January 28, 2016|accessdate=January 27, 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.reuters.com/article/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402|title=Netflix to premiere original series ''Montauk'' in 2016|date=April 2, 2015|work=[[Reuters]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924215113/http://www.reuters.com/article/2015/04/02/us-netflix-streaming-original-series-idUSKBN0MT1X220150402|archive-date=September 24, 2015|accessdate=April 3, 2015}}</ref> Првата сезона започнала во ноември 1983 година. Вил Баерс бил киднапиран од суштество од „Превртено“. Неговата мајка Џојс; началникот на градската полиција, Џим Хопер; и група доброволци го барале. Младата [[Телекинеза|психокинетичка]] девојка по име Единаесет избегала од лабораторијата и ја пронашле пријателите на Вил. Единаесет се спријателила и им помогнала во нивните напори да го најдат Вил.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics|title=Is Hawkins A Real Town? 'Stranger Things' Will Make You Nostalgic For These Other '80s Classics|last=Gallagher|first=Caitlin|date=July 15, 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20180622170141/https://www.bustle.com/articles/172579-is-hawkins-a-real-town-stranger-things-will-make-you-nostalgic-for-these-other-80s-classics|archive-date=June 22, 2018|accessdate=August 5, 2016}}</ref> Втората сезона била сместена една година подоцна во октомври 1984 година. Вил бил спасен, но тој почнувал да претчувствува за падот на Хокинс предизвикан од суштество во "Превртено". Кога ќе се откриело дека Вил сè уште бил опседнат од ентитет од „Превртено“, неговите пријатели и семејството дознале дека постоела поголема закана за нивниот универзум.<ref name="ew s2tease">{{Наведен нестручен часопис|access-date=February 9, 2017}}</ref> Третата сезона била сместена неколку месеци подоцна, во деновите пред [[Ден на независноста (САД)|прославата на четврти јули]] во 1985 година. Новиот трговски центар „Starcourt“ станува центар на вниманието на жителите на Хокинс, поради што поголемиот дел од другите локални продавници не работат поради популарноста на трговскиот центар. Хопер станува сè позагрижен за врската на Елевен и Мајк и станува многу заштитнички настроен кон својата ќерка. Не знаејќи за градот, тајна [[Советски Сојуз|советска]] лабораторија под Старкурт се обидува да ја отвори портата кон „Превртено“. Во меѓувреме, Mind Flayer користи контрола на умот за да го натера Били да ја исполни својата понуда.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178|title='Stranger Things': First Season 3 Details Revealed|last=Kilkenny|first=Katie|date=March 25, 2018|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180326080550/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-first-season-3-details-revealed-1097178|archive-date=March 26, 2018|accessdate=March 26, 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433|title=Noah Schnapp Teases 'Stranger Things' Season 3: "It's Very Different"|last=McVey|first=Clara|date=June 5, 2018|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180612144926/https://www.hollywoodreporter.com/news/noah-schnapp-teases-stranger-things-season-3-1116433|archive-date=June 12, 2018|accessdate=June 5, 2018}}</ref> Четвртата сезона била сместена неколку месеци подоцна, во март 1986 година. Џојс, Вил, Елевен и Џонатан се преселуваат во Ленора, Калифорнија за нов почеток. Во Калифорнија, Елевен се бори со губењето на своите моќи и со малтретирање на училиште. Во меѓувреме, во Хокинс, суштество од „Превртено“ - ентитет подоцна наречен Векна - почнал да ги убива жителите на Хокинс, отворајќи нови порти меѓу двата света во процесот. Планирајќи да ја запрат Векна, д-р Сем Овенс и д-р Мартин Бренер ја носат Елевен во установа за да и помогнат да ги врати своите моќи. Во меѓувреме, Џојс и Мареј летаат за Русија за да го спасат Хопер од [[Гулаг]]от во [[Камчатка]]. == Улоги и ликови == [[Податотека:Stranger_Things_cast_by_Gage_Skidmore.jpg|мини| [[Браќата Дафер]], [[Шон Леви]] и главната актерска екипа од втората сезона на ''Stranger Things'' на [[San Diego Comic-Con International|Меѓународниот стрип-кон во Сан Диего]] 2017 година]] [[Винона Рајдер]] како Џојс Бајерс, мајка на Вил и Џонатан Бајерс. Таа била разведена од Лони Баерс, таткото на Вил и Џонатан. Во втората сезона, таа излегувала со својот стар соученик во средно училиште, Боб, до неговата смрт подоцна во сезоната. Таа и Хопер имале чувства еден за друг. Дејвид Харбор како Џим Хопер<ref>{{Наведено списание|date=2016-12-01|title=Shaw, Tim, (born 1964), sculptor|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u279666|journal=Who's Who|publisher=Oxford University Press}}</ref>, началник на полицискиот оддел Хокинс. Откако неговата мала ќерка Сара починала од рак, Хопер се развел и паднал во алкохолизам. На крајот, тој станал поодговорен, спасувајќи го Вил Баерс откако бил однесен во првата сезона, како и земајќи ја Елевен како своја посвоена ќерка. Тој и Џојс имале чувства еден за друг. Фин Волфхард како Мајк Вилер,<ref>{{Наведено списание|date=2010-12-01|title=Cackette, Paul Henry, (born 26 March 1960), Chief Planning Reporter, Scottish Government, since 2016|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.251013|journal=Who's Who|publisher=Oxford University Press}}</ref> средно дете на Карен и Тед Вилер, брат на Ненси и Холи и еден од тројцата пријатели на Вил Баерс. Тој бил интелигентен и совесен студент и бил посветен на своите пријатели. Тој развил романтични чувства кон Единаесет и подоцна излегувал со неа. Мили Боби Браун како Единаесет / Џејн Хопер („Ел“),<ref>{{Наведено списание|date=2010-12-01|title=Cackette, Paul Henry, (born 26 March 1960), Chief Planning Reporter, Scottish Government, since 2016|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.251013|journal=Who's Who|publisher=Oxford University Press}}</ref> тинејџерка со телепатски и психокинетски способности, резултат на тоа што била една од испитаниците на д-р Бренер од Националната лабораторија Хокинс. Таа избегала од лабораторијата и на крајот станала посвоена ќерка на Џим Хопер земајќи го неговото презиме, и се приспособувала да живее нормален живот со помош на Мајк (со кого подоцна излегувала) и неговите пријатели. Гејтен Матарацо како Дастин Хендерсон, еден од пријателите на Вил Баерс. Неговата клеидокранијална дисплазија предизвикала негово лиснување. Во втората сезона се гордеел со новите предни заби и ја привлекувал Макс. Во третата сезона, тој добил девојка, Сузи (портретирана од Габриела Пицоло), која ја запознал во Камп Ноу Каде пред почетокот на сезоната. Кејлеб Меклафлин како Лукас Синклер, еден од пријателите на Вил. Тој бил претпазлив за Елевен, но подоцна се спријателил со неа. Во втората сезона, тој бил еден од љубовните интереси на Макс и на крајот станал нејзино момче во третата сезона. Тој станал попопуларен во сезоната 4 како резултат на приклучувањето на кошаркарскиот тим Хокинс Хај, што накратко го ставило во судир со неговата редовна група пријатели. Наталија Дајер како Ненси Вилер. ќерка на Карен и Тед и постара сестра на Мајк и Холи. Ненси нашла друга страна од себе додека ја истражува лабораторијата Хокинс и смртта на нејзината пријателка Барбара. Во првите две сезони, таа била девојка на Стив Харингтон, но раскинала со него и потоа излегувала со Џонатан Бајерс. Таа била аспиративна новинарка. Чарли Хитон како Џонатан Бајерс, постар брат на Вил Бајерс и син на Џојс Бајерс. Тој бил тивок и љубезен тинејџер, аутсајдер на училиште и аспирантен фотограф. Тој бил близок со мајка му и брат му, а станал момче на Ненси Вилер. Кара Буоно како Карен Вилер (сезони 1-3; исто така глумела во сезона 4),<ref>{{Наведено списание|date=2007-12-01|title=Davey, Jon Colin, (16 June 1938–12 June 2018), Chairman, Media Matrix Partnership, 1996–2003|url=http://dx.doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u12891|journal=Who Was Who|publisher=Oxford University Press}}</ref> мајка на Ненси, Мајк и малата Холи. Карен имала кратка средба со Били во третата сезона. Метју Модајн како Мартин Бренер (сезони 1 и 4; периодичен во сезона 2)<ref>{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.1007/978-94-6300-067-3_3|title=August, 2012|last=Sleeter|first=Christine|date=2015|publisher=SensePublishers|isbn=978-94-6300-067-3|location=Rotterdam|pages=15–24}}</ref> научникот задолжен за лабораторијата Хокинс и обуката Елевен. Манипулирачки и далечински, тој и неговиот тим ја бараат Елевен во првата сезона, откако таа бега. Тој е наведен како „Папа“ од Елевен. Во 4-та сезона, тој се враќа за да и помогне на Елевен да си ги врати овластувањата и да ја заштити од владините агенти да не ја прогонуваат.<ref>{{Наведено списание|date=2015|title=August Strindberg|url=http://dx.doi.org/10.5040/9781408182727.ch-008|journal=Replay: Classic Modern Drama Reimagined|doi=10.5040/9781408182727.ch-008}}</ref> Ноа Шнап како Вил Бајерс (сезона 2 – сегашна; повторлива сезона 1), син на Џојс Бајерс и помлад брат на Џонатан Бајерс. Тој е фатен од чудовиште од „Превртено“, алтернативна димензија откриена од научниците од лабораторијата Хокинс во сезоната<ref>{{Наведено списание|last=Author|first=Not Given|date=2015-09-01|title=United States Nuclear Tests, July 1945 through September 1992, September 2015|url=http://dx.doi.org/10.2172/1351809}}</ref> 1 Сејди Синк како Макс Мејфилд (сезона 2 – сегашна), помладата полусестра на Били и момче кое го привлекува вниманието и на Лукас и на Дастин, на крајот излегувајќи со Лукас. Во 4-та сезона, таа е една од тинејџерите кои се нападнати од Векна. Џо Кири како Стив Харингтон (сезона 2-сега; периодична сезона 1), популарен средношколец и момче на Ненси Вилер. Тој го отфрлува Џонатан Бајерс, но подоцна се спријателува со него. Тој и Ненси подоцна раскинуваат во втората сезона, но остануваат пријатели. Тој е познат како „бејбиситер“ на групата бидејќи често го оставаат да се грижи за децата<ref>{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.1093/anb/9780198606697.article.2001936|title=Adams, Harriet Chalmers (22 October 1875–17 July 1937)|last=Rothenberg|first=Tamar Y.|date=2015-10|publisher=Oxford University Press|series=American National Biography Online}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=1974-02|title=Turnkey-Plus Operations, Edgar J. Moor, President, Multinational Business Associates. Abstract from Business Horizons, December 1973, p. 37|url=http://dx.doi.org/10.1002/tie.5060160210|journal=The International Executive|volume=16|issue=2|pages=16–18|doi=10.1002/tie.5060160210|issn=0020-6652}}</ref> Дејкре Монтгомери како Били Харгроув (сезони 2-3; гостинска сезона 4), насилен, непредвидлив и навредлив постар полу брат на Макс. Тој ја предизвикува популарноста на Стив. Во третата сезона, тој е контролиран од Mind Flayer и подоцна се жртвува за да ги заштити децата. Шон Астин како Боб Њуби (сезона 2; сезона 3 за гости), поранешен школски другар на Џојс и Хопер кој го води Хокинс Радио Шек<ref name="dx.doi.org">{{Наведено списание|date=2016-08-01|title=New Members August|url=http://dx.doi.org/10.3997/1365-2397.34.8.86181|journal=First Break|volume=34|issue=8|doi=10.3997/1365-2397.34.8.86181|issn=0263-5046}}</ref> е момче на Џојс, што го ставила во судир со Хопер. Тој умира на крајот од 2-та сезона откако е нападнат од Demodogs. Пол Рајзер како Сем Овенс (сезони 2 и 4; гостинска сезона 3), извршен директор на Одделот за енергија кој го заменувал Бренер како директор на лабораторијата Хокинс. Тој бил тврдоглав и посветен на научните истражувања, а сепак бил сочувствителен со жителите на Хокинс и му помагал на Хопер да ја посвоел Елевен како своја законска ќерка. Тој се враќа со Бренер во 4-та сезона за да и помогне на Елевен да си ги врати овластувањата и да ја заштити од владините агенти кои ја ловат.<ref name="dx.doi.org"/> Маја Хок како Робин Бакли (сезона 3-сега), девојка која работела заедно со Стив во продавницата за сладолед во трговскиот центар, која подоцна излегла како лезбејка. Таа и Стив Харингтон биле блиски пријатели, работејќи заедно во продавницата за сладолед Scoops Ahoy, а подоцна и во видео продавницата.<ref>{{Наведено списание|last=Sheppard|first=Christian|date=2017-03|title=Stranger Things. Television. Directed by Matt Duffer and Ross Duffer. 21 Laps Entertainment, 2016.|url=http://dx.doi.org/10.1111/rsr.12819|journal=Religious Studies Review|volume=43|issue=1|pages=56–56|doi=10.1111/rsr.12819|issn=0319-485X}}</ref> Прија Фергусон како Ерика Синклер (сезона 3–сегашна; периодична сезона 2), 10-годишната сестра на Лукас која и помагала на групата. Откриено било дека била многу паметна и имала страстен интерес за D&D. Брет Гелман како Мареј Бауман (сезона 4; повторливи сезони 2-3), теоретичар на заговор, приватен истражувач и долгогодишен пријател на Хопер кој им помагал на Ненси и Џонатан во сезона 2 и Хопер и Џојс во сезоните 3 и 4. Џејми Кембел Бауер како Векна/Хенри Крил/Питер Балард/Еден (сезона 4), убиствен ентитет од „Превртено“ откриен дека го создал Mind Flayer. Тој е роден како човек по име Хенри Крил со телекинеза. Откако го убил семејството и паднал во кома, тој бил ставен под грижа на д-р Бренер. Ретроспективите во 4-та сезона откриле дека тој бил испратен во Upside Down од Елевен кога таа имала девет години. Тој бил тешко повреден од гром, поради што се појавил како Векна. Откако го истражувал Upside Down, тој го создал Mind Flayer и ја презел контролата врз димензијата.<ref>{{Наведена книга|url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctvpb3xx9.13|title=All Souls, November 2|date=2016-04-30|publisher=ATF Press|pages=19–20}}</ref> == Производство == === Развој === [[Податотека:Ross Duffer by Gage Skidmore.jpg|мини|257x257пкс|Рос Дафер]] [[Податотека:Matt Duffer by Gage Skidmore.jpg|мини|217x217пкс|Мет Дафер]] Телевизиската серија '''''Почудни нешта''''' била создадена од Мет и Рос Дафер, професионално познати како Браќата Дафер,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.denofgeek.com/uk/tv/stranger-things/42240/netflixs-stranger-things-spoiler-free-review|title=Netflix's ''Stranger Things'' spoiler-free review|last=Mellor|first=Louisa|date=July 15, 2016|work=[[Den of Geek]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160716122522/http://www.denofgeek.com/uk/tv/stranger-things/42240/netflixs-stranger-things-spoiler-free-review|archive-date=July 16, 2016|accessdate=July 17, 2016}}</ref> кои исто така работеле како презентери и главни сценаристи, како и режирале многу од епизодите. Двајцата го завршиле пишувањето и продукцијата на нивниот филм ''Скриен'' од 2015 година, во кој се обиделе да го имитираат стилот на М. Ноќта Шјамалан. Сепак, поради промените во [[Warner Bros.|Ворнер Брос]], неговиот дистрибутер, филмот не доживеал широко објавување и браќата Дафер не биле сигурни за својата иднина.<ref name="vulture aug2017">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vulture.com/2017/08/the-duffer-brothers-upside-down-journey-to-stranger-things.html|title=Turned Upside Down|last=Sternbergh|first=Adam|date=August 20, 2017|work=[[Vulture (magazine)|Vulture]]|url-access=limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20170822043532/http://www.vulture.com/2017/08/the-duffer-brothers-upside-down-journey-to-stranger-things.html|archive-date=August 22, 2017|accessdate=August 22, 2017}}</ref> На нивно изненадување, телевизискиот продуцент Доналд Де Лајн им пришол, импресиониран од сценариото на ''Хиден'' и им понудил можност да работат на епизодите на ''[[Вејворд Пајнс]]'' заедно со Шјамалан. Браќата биле менторирани од Шјамалан за време на продукцијата на епизодата, така што кога завршиле, почувствувале дека се подготвени да продуцираат своја телевизиска серија.<ref name="rs"/> Браќата Дафер подготвиле сценарио што во суштина би било слично на вистинската пилот-епизода на серијата, заедно со 20-страница за темпо што ќе помогнело да се купи серијата наоколу за кабелските мрежи.<ref name="nytimes interview"/> Тие ја пренеле приказната на околу петнаесет<ref>{{Наведени вести|url=https://www.cbr.com/stranger-things-behind-the-scenes-secrets/|title=16 Things You NEVER Knew About Stranger Things|date=November 12, 2017|work=[[Comic Book Resources]]|access-date=April 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180423232605/https://www.cbr.com/stranger-things-behind-the-scenes-secrets/|archive-date=April 23, 2018}}</ref> [[Кабелска телевизија|кабелски мрежи]], од кои сите го отфрлиле сценариото врз основа на тоа што сметале дека заплетот фокусиран на децата како водечки ликови немало да функционира, барајќи од нив да ја направеле детска серија или да ги оставеле децата и се фокусирале на истрагата на Хопер во паранормалното.<ref name="rs"/> На почетокот на 2015 година, Ден Коен, потпретседателот на 21 Laps Entertainment, му го донело сценариото на својот колега Шон Леви. Тие потоа ги поканиле браќата Дафер во нивната канцеларија и ги купиле правата за серијата, давајќи им целосно авторство на браќата. По читањето на пилотот, услугата за стриминг Нетфликс ја купил целата сезона за необјавена сума;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2016/tv/news/stranger-things-season-1-shawn-levy-interview-winona-ryder-netflix-1201820811/|title='Stranger Things': Shawn Levy on Directing Winona Ryder, Netflix's Viral Model|last=Berkshire|first=Geoff|date=July 22, 2016|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20180815003252/https://variety.com/2016/tv/news/stranger-things-season-1-shawn-levy-interview-winona-ryder-netflix-1201820811/|archive-date=August 15, 2018|accessdate=September 15, 2016}}</ref><ref name="variety apr2015">{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2015/digital/news/netflix-montauk-duffer-brothers-1201465182/|title=Netflix Orders 'Montauk' Supernatural Drama Series from 'Wayward Pines' Duffer Twins|last=Spangler|first=Todd|date=April 2, 2015|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20170421070552/http://variety.com/2015/digital/news/netflix-montauk-duffer-brothers-1201465182/|archive-date=April 21, 2017|accessdate=February 16, 2017}}</ref>, серијата била најавена за планираното издание во 2016 година од Нетфликс на почетокот на април 2015 година. Браќата Дафер изјавиледека во моментот кога се појавиле во Нетфликс, компанијата веќе била препознаена по нејзиното оригинално програмирање во емисии како ''House of Cards'' и ''Orange Is the New Black'', со добро препознатливи продуценти зад нив, и дека биле подготвени да почнат да даваат на претстојните продуценти им се допаѓа шанса.<ref name="nytimes interview"/> Браќата започнале со кастингот и ги довеле Леви и Коен како други извршни продуценти за да разговарале за приказната, а Леви исто така бил режисер за шоуто.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2015/04/montauk-supernatural-series-netflix-matt-ross-duffer-shawn-levy-1201403265/|title=Netflix Orders Supernatural Drama Series From Matt & Ross Duffer, Shawn Levy|last=Andreeva|first=Nellie|date=April 2, 2015|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403122934/http://deadline.com/2015/04/montauk-supernatural-series-netflix-matt-ross-duffer-shawn-levy-1201403265/|archive-date=April 3, 2015|accessdate=April 3, 2015}}</ref> Серијата првично била позната како ''Монтаук''. Поставката тогаш била Монтаук, Њујорк и блиските локации на Лонг Ајленд. Монтаук навлегол во голем број [[Теорија на заговор|теории на заговор]] во реалниот свет кои вклучувале тајни владини експерименти.<ref name="variety apr2015"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2015/04/montauk-supernatural-series-netflix-matt-ross-duffer-shawn-levy-1201403265/|title=Netflix Orders Supernatural Drama Series From Matt & Ross Duffer, Shawn Levy|last=Andreeva|first=Nellie|date=April 2, 2015|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160926142903/http://deadline.com/2015/04/montauk-supernatural-series-netflix-matt-ross-duffer-shawn-levy-1201403265/|archive-date=September 26, 2016|accessdate=September 15, 2016}}</ref> Браќата го избрале Монтоук бидејќи тоа имал дополнителни врски на Спилберг со филмот ''Вилици'', каде што Монтаук бил искористен за фиктивниот амбиент на островот Амити.<ref name="hwr montauk">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/fien-print/duffer-brothers-talk-stranger-things-916180|title=The Duffer Brothers Talk 'Stranger Things' Influences, 'It' Dreams and Netflix Phase 2|last=Fienberg|first=Daniel|date=August 1, 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804031200/https://www.hollywoodreporter.com/fien-print/duffer-brothers-talk-stranger-things-916180|archive-date=August 4, 2016|accessdate=February 6, 2017}}</ref> Откако решиле да го променат наративот на серијата за да се одвивал во измислениот град Хокинс, браќата почувствувале дека сега можат да му прават работи на градот, како што било ставање во карантин, што навистина не можеле да ги замислат со вистинска локација.<ref name="hwr montauk" /> Со промената на локацијата, тие морале да смислат нов наслов за серијата под раководство на Тед Сарандос од Нетфликс за да можеле да почнат да ја продаваат во јавноста. Браќата започнале со користење на копија од романот „''Firestarter'' “ на [[Стивен Кинг]] за да го разгледаат фонтот и изгледот на насловот, и дошле до долга листа на потенцијални алтернативи. ''Почудни нешта'' се појавил како што звучел слично на друг роман на кралот, ''Needful Things'', иако Мет истакнал дека тие сè уште имале „многу жестоки расправии“ околу овој последен наслов.<ref name="daily beast"/> За да ја прикажат серијата, браќата Дафер прикажале слики, снимки и музика од класичните филмови од 1970-тите и 1980-тите, како што биле ''ET the Extra-Terrestrial'', ''Close Encounters of the Third Kind'', ''Poltergeist'', ''Hellraiser'', ''[[Остани со мене (филм од 1986)|Stand by Me]]'', ''Firestarre'' ''[[Кошмар на Улицата на брестовите|on Elm Street]]'' и ''Jaws'', со цел да се воспостави тонот на серијата. === Пишување === Идејата за ''Почудни нешта'' започнала со тоа како браќата чувствувале дека можеле да го прифатат концептот на филмот ''Затвореници'' од 2013 година, со детали за моралните борби низ кои поминувал татко кога неговата ќерка била киднапирана, и да го прошириле преку осум или повеќе часа во сериски телевизиски пристап. Додека се фокусирале на аспектот на исчезнатото дете од приказната, тие сакале да ја воведат идејата за „детска чувствителност“ што можело да ја понудат и се поигруваа со идејата за чудовиште што можела да ги потроши луѓето. Браќата мислеле дека комбинацијата од овие работи „е најдоброто нешто досега“.<ref name="rs">{{Наведен нестручен часопис|access-date=February 6, 2017}}</ref> За да го воведат ова чудовиште во наративот, тие разгледале „бизарни експерименти за кои читавме дека се случуваат во Студената војна“, како што бил проектот MKUltra, кој дал начин да се заснова постоењето на чудовиштето во науката, а не нешто духовно. Ова исто така им помогнало да одлучат да ја користат 1983 година како временски период, како што била една година пред да излезе филмот ''Црвена зора'', кој се фокусирал на паранојата од Студената војна.<ref name="rs"/> Последователно, тие можеле да ги искористат сите свои лични инспирации од 1980-тите, деценијата во која биле родени, како елементи на серијата,<ref name="rs" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://frightfind.com/stranger-things-netflix-homage/|title=Stranger Things is an Homage to the Greats|date=July 26, 2016|work=FrightFind|archive-url=https://web.archive.org/web/20180725112202/https://frightfind.com/stranger-things-netflix-homage/|archive-date=July 25, 2018|accessdate=July 26, 2016}}</ref> правејќи ја во доменот на [[Научна фантастика|научната фантастика]] и [[Хорор (жанр)|хорор]].<ref name="ReferenceA">{{Наведен нестручен часопис|access-date=February 14, 2017}}</ref> Други влијанија наведени од браќата Дафер вклучувале: романи на [[Стивен Кинг]]; филмови продуцирани од [[Стивен Спилберг]], Џон Карпентер, [[Дејвид Линч]], Вес Крејвен,<ref name="hollywoodreporter">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/fien-print/duffer-brothers-talk-stranger-things-916180|title=The Duffer Brothers Talk 'Stranger Things' Influences, 'It' Dreams and Netflix Phase 2|date=August 2016|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804031200/https://www.hollywoodreporter.com/fien-print/duffer-brothers-talk-stranger-things-916180|archive-date=August 4, 2016|accessdate=February 19, 2020}}</ref><ref name="screenertv">{{Наведена мрежна страница|url=http://screenertv.com/movies/stranger-things-stephen-king-steven-spielberg-cinematic-influences/|title=The cinematic influences behind Netflix's 'Stranger Things'|date=July 18, 2016|work=ScreenerTV|archive-url=https://web.archive.org/web/20170216211133/http://screenertv.com/movies/stranger-things-stephen-king-steven-spielberg-cinematic-influences/|archive-date=February 16, 2017|accessdate=February 16, 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/|title=How Netflix's ''Stranger Things'' Channels Steven Spielberg, John Carpenter and Stephen King|last=Leeds|first=Sarene|date=July 13, 2016|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925120415/https://blogs.wsj.com/speakeasy/2016/07/13/how-netflixs-stranger-things-channels-steven-spielberg-john-carpenter-and-stephen-king/|archive-date=September 25, 2018|accessdate=July 29, 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.indiewire.com/2016/07/stranger-things-season-2-netflix-david-lynch-winona-ryder-1201710567/|title='Stranger Things': Season 2 Plans & How David Lynch Could Control the Ending|last=Ben Travers|date=Jul 27, 2016|work=indiewire.com|publisher=IndieWire|language=en|accessdate=2022-05-30}}</ref> и Гилермо дел Торо;<ref name="daily beast"/> филмови како ''[[Војна на ѕвездите|Star Wars]]'', ''[[Осмиот патник|Alien]]'' и ''[[Остани со мене (филм од 1986)|Stand by Me]]'';<ref name="daily beast" /><ref name="screenertv" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/stranger-things-all-the-hidden-and-not-so-hidden-references-in-p/stand-by-me/|title=Stranger Things: all the hidden (and not-so-hidden) movie, TV and book references|date=August 6, 2016|work=[[The Daily Telegraph]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170102082416/http://www.telegraph.co.uk/on-demand/0/stranger-things-all-the-hidden-and-not-so-hidden-references-in-p/stand-by-me/|archive-date=January 2, 2017|accessdate=January 1, 2017}}</ref> Јапонски [[аниме]] како што се ''Akira'' и ''Elfen Lied'';<ref name="daily beast" /><ref name="hollywoodreporter" /> и неколку [[Видеоигра|видео игри]] вклучувајќи ги ''[[Silent Hill]]'', ''Dark Souls'' и ''The Last of Us''.<ref name="hollywoodreporter" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamesradar.com/yes-stranger-things-upside-down-was-totally-inspired-by-silent-hill/|title=Yes, Stranger Things' Upside Down was totally inspired by Silent Hill|date=August 26, 2016|work=[[GamesRadar+]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191016060044/https://www.gamesradar.com/yes-stranger-things-upside-down-was-totally-inspired-by-silent-hill/|archive-date=October 16, 2019|accessdate=February 19, 2020}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://uk.ign.com/articles/2016/08/26/how-silent-hill-dark-souls-and-the-last-of-us-influenced-stranger-things|title=How Silent Hill, Dark Souls and The Last of Us Influenced Stranger Things|last=Tilly|first=Chris|date=August 26, 2016|work=[[IGN]]|access-date=October 13, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117124425/https://uk.ign.com/articles/2016/08/26/how-silent-hill-dark-souls-and-the-last-of-us-influenced-stranger-things|archive-date=November 17, 2019}}</ref> Браќата Дафер верувале дека можеби ненамерно донеле влијанија од други дела, вклучувајќи ги и ''Beyond the Black Rainbow'' и ''DARYL'', откриени со прегледување на повратните информации од фановите за серијата.<ref name="hwr montauk"/> Неколку мрежни места и публикации пронашле други референци за поп културата во серијата, особено референци за поп културата од 1980-тите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/|title=''Stranger Things'': 21 '80s Relics We've Spotted So Far|last=Doty|first=Meriah|date=July 21, 2016|work=[[TheWrap]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160728144426/http://www.thewrap.com/stranger-things-21-80s-relics-weve-spotted-so-far-photos/|archive-date=July 28, 2016|accessdate=July 29, 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html|title=A ''Stranger Things'' Glossary: Every Major Film Reference in the Show, From A–Z|last=Tobias|first=Scott|date=July 18, 2016|work=[[Vulture.com]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160829005728/http://www.vulture.com/2016/07/stranger-things-film-reference-glossary.html|archive-date=August 29, 2016|accessdate=August 31, 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/|title=Strange Influences: Our Favorite Movie References From ''Stranger Things''|last=Kimber|first=Tyree|date=July 26, 2016|work=Boomhowdy.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118030052/http://boomhowdy.com/filmtv/stranger-things-influences/|archive-date=January 18, 2017|accessdate=July 29, 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg|title=Every '80s Pop Culture References in ''Stranger Things''|last=Hutchinson|first=Sean|date=July 19, 2016|work=[[Inverse (website)|Inverse]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190416232524/https://www.inverse.com/article/18481-netflix-stranger-things-80s-pop-culture-references-spielberg|archive-date=April 16, 2019|accessdate=July 29, 2016}}</ref> Со Netflix како платформа, Duffer Brothers не биле ограничени на типичен формат од 22 епизоди, избирајќи го пристапот од осум епизоди. Тие боче загрижени дека сезона од 22 епизоди на емитувана телевизија ќе била тешко да се „раскаже филмска приказна“ со толку многу епизоди. Осум епизоди им овозможиле да дадат време за карактеризација покрај наративниот развој; ако имале помалку време на располагање, ќе морале да останат посветени на раскажување хорор филм веднаш штом чудовиштето било претставено и да ја напуштат карактеризацијата.<ref name="nytimes interview">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2016/08/14/arts/television/stranger-things-netflix-duffer-brothers-interview.html|title=Matt and Ross Duffer Discuss 'Stranger Things,' a Nightmare on '80s Street|last=Cohen|first=Finn|date=August 14, 2016|work=[[The New York Times]]|url-access=limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20170120090650/https://www.nytimes.com/2016/08/14/arts/television/stranger-things-netflix-duffer-brothers-interview.html|archive-date=January 20, 2017|accessdate=February 6, 2017}}</ref> Во осумте епизоди, браќата имале за цел да направеле првата сезона „да се чувствува како голем филм“ со сите главни заплетови завршени така што „публиката се чувствува задоволна“, но оставиле доволно нерешени за да укажат дека „има поголема митологија и има многу висечки нишки на крајот“, нешто што би можело да се истражи во понатамошните сезони доколку Netflix одлучел да создаде повеќе.<ref name="variety maybes2">{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2016/tv/news/stranger-things-season-two-netflix-1201824880/|title='Stranger Things' EPs on Season 2: 'We Could Explore It If Netflix Wanted To'|last=Brinbaum|first=Debra|date=July 27, 2016|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215121637/http://variety.com/2016/tv/news/stranger-things-season-two-netflix-1201824880/|archive-date=February 15, 2017|accessdate=February 14, 2017}}</ref> Што се однесувало до пишувањето за детските ликови од серијата, браќата Дафер се сметале себеси за отпадници од другите ученици додека биле во средно училиште и на тој начин им било лесно да пишуваат за Мајк и неговите пријатели, а особено за Барб.<ref name="daily beast">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/08/07/inside-stranger-things-the-duffer-bros-on-how-they-made-the-tv-hit-of-the-summer.html|title=Inside 'Stranger Things': The Duffer Bros. on How They Made the TV Hit of the Summer|last=Leon|first=Melissa|date=August 6, 2016|work=[[The Daily Beast]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170506153310/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/08/07/inside-stranger-things-the-duffer-bros-on-how-they-made-the-tv-hit-of-the-summer.html|archive-date=May 6, 2017|accessdate=February 6, 2017}}</ref> Џојс била формирана според ликот на Ричард Драјфус, Рој Нири во ''Блиски средби од трет вид'', бидејќи на сите останати им изгледала „апсолутно збунета“ додека се обидувала да го пронајде Вил.<ref name="empire"/> === Кастинг === [[Податотека:David_Harbour_by_Gage_Skidmore.jpg|мини| Браќата Дафер го избрале [[Дејвид Харбор]] како главен Хопер верувајќи дека ова било негова можност да го прикаже главниот лик.]] Во јуни 2015 година, било објавено дека [[Винона Рајдер]] и Дејвид Харбор се приклучиле на серијата како Џојс и како неименуван началник на полицијата, соодветно.<ref name="June2015TVL">{{Наведена мрежна страница|url=http://tvline.com/2015/06/15/winona-ryder-montauk-cast-netflix-series/|title=Scoop: Winona Ryder to Headline Untitled Netflix Supernatural Thriller|last=Ausiello|first=Michael|date=June 15, 2015|work=[[TVLine]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150816073504/http://tvline.com/2015/06/15/winona-ryder-montauk-cast-netflix-series/|archive-date=August 16, 2015|accessdate=August 24, 2015}}</ref> Директорката на кастингот на браќата, Кармен Куба, го предложила Рајдер за улогата на Џојс, кон која двајцата веднаш биле привлечени поради нејзината доминација во филмовите од 1980-тите.<ref name="rs"/> Леви верувал дека Рајдер можела „да ја уништи емоционалната итност, а сепак да најде слоеви и нијанси и различни страни на [Џојс]“. Рајдер го пофалил тоа што повеќекратните приказни на серијата барале од неа да глуми за Џојс како да „не е без памет, но всушност некако е на нешто“, и дека продуцентите верувале дека таа можела да ја исполнела тешката улога.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2016/tv/news/stranger-things-winona-ryder-netflix-featurette-1201823414/|title='Stranger Things': Winona Ryder Discusses First Major TV Role in Netflix Featurette|last=McClendon|first=Lamarco|date=July 26, 2016|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080727/http://variety.com/2016/tv/news/stranger-things-winona-ryder-netflix-featurette-1201823414/|archive-date=February 11, 2017|accessdate=February 10, 2017}}</ref> Браќата Дафер и претходно биле заинтересирани за Харбор, кој до ''Stranger Things'' примарно имале помали улоги како злобни ликови, и тие сметале дека тој „премногу долго ја чекал оваа можност“ да ја игра главната улога, додека самиот Харбор бил воодушевен од сценариото и шанса да се играло „скршен, со недостатоци, антихеројски лик“.<ref name="daily beast"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thedailybeast.com/articles/2016/08/09/stranger-things-star-david-harbour-s-long-dark-road-to-leading-man.html|title='Stranger Things' Star David Harbour's Long, Dark Road to Leading Man|last=Wilstein|first=Matt|date=August 9, 2016|work=[[The Daily Beast]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211075800/http://www.thedailybeast.com/articles/2016/08/09/stranger-things-star-david-harbour-s-long-dark-road-to-leading-man.html|archive-date=February 11, 2017|accessdate=February 10, 2017}}</ref> Дополнителен кастинг следел два месеци подоцна со [[Фин Вулфхард|Фин Волфхард]] како Мајк, [[Мили Боби Браун]] во необјавена улога, Гејтен Матарацо како Дастин, Кејлеб Меклафлин како Лукас, Наталија Даер како Ненси и Чарли Хитон како Џонатан.<ref name="Aug2015Deadline">{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2015/08/duffer-bros-netflix-series-stranger-things-young-cast-1201502552/|title=Duffer Bros. Netflix Supernatural Drama Series Sets Young Cast, Gets Title|last=Andreeva|first=Nellie|date=August 20, 2015|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150822215815/http://deadline.com/2015/08/duffer-bros-netflix-series-stranger-things-young-cast-1201502552/|archive-date=August 22, 2015|accessdate=August 24, 2015}}</ref> Во септември 2015 година, Кара Буоно ѝ се придружила на актерската екипа како Карен,<ref name="BuonoCast">{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2015/09/cara-buono-cast-netflix-stranger-things-dean-cain-lady-dynamite-1201511834/|title=Cara Buono Joins Netflix's 'Stranger Things'; Dean Cain In 'Lady Dynamite'|last=Petski|first=Denise|date=September 1, 2015|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150902154424/https://deadline.com/2015/09/cara-buono-cast-netflix-stranger-things-dean-cain-lady-dynamite-1201511834/|archive-date=September 2, 2015|accessdate=July 17, 2016}}</ref> следен од Метју Модин како Мартин Бренер еден месец подоцна.<ref name="ModineCast">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thewrap.com/netflixs-stranger-things-adds-matthew-modine-to-cast-exclusive/|title=Netflix's 'Stranger Things' Adds Matthew Modine to Cast (Exclusive)|date=October 27, 2015|work=[[TheWrap]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20151030055024/https://www.thewrap.com/netflixs-stranger-things-adds-matthew-modine-to-cast-exclusive/|archive-date=October 30, 2015|accessdate=July 17, 2016}}</ref> Дополнителните улоги кои се повторувале ги вклучувале [[Ноа Шнап]] како Вил,<ref name="Aug2015Deadline" /><ref name="S2Cast">{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2016/10/stranger-things-netflix-series-cast-season-2-1201836680/|title='Stranger Things' Netflix Series Adds Two New Regulars, Promotes Two For Season 2|last=Petski|first=Denise|date=October 14, 2016|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161016023318/https://deadline.com/2016/10/stranger-things-netflix-series-cast-season-2-1201836680/|archive-date=October 16, 2016|accessdate=October 14, 2016}}</ref> Шенон Персер како Барбара „Барб“ Холанд,<ref name="Purser">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.esquire.com/entertainment/tv/q-and-a/a47179/stranger-things-shannon-purser-interview-barb/|title=This 19-Year-Old Unknown Actress Just Became an '80s Cult Icon|last=Coates|first=Tyler|date=August 1, 2016|work=[[Esquire (magazine)|Esquire]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160804030837/http://www.esquire.com/entertainment/tv/q-and-a/a47179/stranger-things-shannon-purser-interview-barb/|archive-date=August 4, 2016|accessdate=August 4, 2016}}</ref> Џо Кири како Стив Харингтон,<ref name="S2Cast" /><ref name="KeeryAug2016">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.etonline.com/news/196986_exclusive_stranger_things_actor_joe_keery_on_season_2/|title=EXCLUSIVE: 'Stranger Things' Actor Joe Keery on Season 2, Steve's Hair and Justice for Barb|last=Crossan|first=Ashley|date=August 31, 2016|work=[[Entertainment Tonight]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160902082551/http://www.etonline.com/news/196986_exclusive_stranger_things_actor_joe_keery_on_season_2/|archive-date=September 2, 2016|accessdate=January 2, 2017}}</ref> и Рос Патриџ како Лони,<ref name="Partridge">{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2015/09/ross-partridge-cast-netflix-stranger-things-sarah-carter-hawaii-five-o-1201511582/|title=Ross Partridge Joins cast of Stranger Things|last=Petski|first=Denise|date=September 1, 2015|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160808105531/http://deadline.com/2015/09/ross-partridge-cast-netflix-stranger-things-sarah-carter-hawaii-five-o-1201511582/|archive-date=August 8, 2016|accessdate=August 4, 2016}}</ref> меѓу други. Глумците кои биле на аудиција за детските улоги читале редови од ''[[Остани со мене (филм од 1986)|Stand by Me]]''.<ref name="rs"/> Браќата Дафер процениле дека поминале низ околу илјада различни деца актери за улогите. Тие забележле дека Волфхард веќе бил „љубител на филмот“ на филмовите од периодот на 1980-тите и лесно ја исполнувал улогата, додека откриле дека аудицијата на Матарацо била многу поавтентична од повеќето други снимки од аудицијата, и го избрале по едно гледање на неговата лента за аудиција.<ref name="nytimes interview"/> Со оглед на тоа што кастингот започнал веднаш откако Нетфликс го осветлил шоуто, и пред целосно да се завршиле сценаријата, ова им овозможило на некои од актерските преземања за улогите да се рефлектирале во сценариото. Кастингот на младите актери за Вил и неговите пријатели бил направен веднаш по завршувањето на првото сценарио, а следните сценарија инкорпорирале аспекти од овие актери.<ref name="variety maybes2"/> Браќата рекле дека Модин дал значаен придонес за ликот на д-р Бренер, кого тие навистина не го откриле претходно бидејќи го сметале за најтешкиот лик за пишување со оглед на неговите ограничени појави во наративот.<ref name="empire"/> === Снимање === [[Податотека:“Hawkins National Labs” also known as Emory University’s briarcliff campus. (28903314358).jpg|десно|мини|Поранешниот институт за ментално здравје на Универзитетот Емори во Џорџија служеше како локација на Националната лабораторија Хокинс.]] Браќата сакале да ја снимат серијата околу областа Лонг Ајленд за да одговарале на првичниот концепт на Монтаук. Меѓутоа, бидејќи снимањето било планирано да се одржи во ноември 2015 година, било тешко да се снима на Лонг Ајленд на студено време, а продукцијата започнала да бара локации во и околу областа [[Атланта]], Џорџија. Браќата, кои пораснале во Северна Каролина, нашле многу места што ги потсетувале на нивните детства во таа област и чувствувале дека областа добро ќе функционирала со наративната промена во измислениот град Хокинс, Индијана.<ref name="hwr montauk"/> Снимањето на првата сезона започнала во ноември 2015 година и била опширно направено во Атланта, Џорџија, при што браќата Дафер и Леви се занимавале со режијата на поединечни епизоди.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.projectcasting.com/news/tv/netflix-stranger-things-trailer|title=Netflix's Atlanta Filmed 'Stranger Things' Looks Amazing|last=A.|first=Jonathan|date=July 19, 2016|work=Project Casting|archive-url=https://web.archive.org/web/20160915205643/http://www.projectcasting.com/news/tv/netflix-stranger-things-trailer|archive-date=September 15, 2016|accessdate=September 15, 2016}}</ref> Џексон служел како основа на измислениот град Хокинс, Индијана.<ref name="FilmingConclusion">{{Наведена мрежна страница|url=http://patch.com/georgia/dacula/new-netflix-show-stranger-things-films-georgia|title=New Netflix Show 'Stranger Things' Films in Georgia|last=Gross|first=Dough|date=July 19, 2016|work=[[TheWrap]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912115952/http://patch.com/georgia/dacula/new-netflix-show-stranger-things-films-georgia|archive-date=September 12, 2016|accessdate=September 15, 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jacksonprogress-argus.com/local/stranger-things-shoots-on-jackson-square/article_df08f34b-9f0b-518c-bd5c-95f4d4dc878a.html|title='Stranger Things' shoots on Jackson square|date=November 24, 2015|work=Jackson Progress-Argus|archive-url=https://web.archive.org/web/20190903234204/https://www.jacksonprogress-argus.com/local/stranger-things-shoots-on-jackson-square/article_df08f34b-9f0b-518c-bd5c-95f4d4dc878a.html|archive-date=September 3, 2019|accessdate=July 11, 2017}}</ref> Други локации за снимање го вклучувале Институтот за ментално здравје Џорџија како локација на Националната лабораторија Хокинс, Каменоломот Белвуд и средното училиште Патрик Хенри во Стокбриџ, Џорџија, за сцените од средно и средно училиште.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.architecturaldigest.com/story/stranger-things-filming-locations-are-just-as-spooky-in-real-life|title=Stranger Things's Filming Locations Are Just as Spooky in Real Life|last=Stamp|first=–Elizabeth|date=August 4, 2015|work=Architectural Digest|archive-url=https://web.archive.org/web/20160912183414/http://www.architecturaldigest.com/story/stranger-things-filming-locations-are-just-as-spooky-in-real-life|archive-date=September 12, 2016|accessdate=September 15, 2016}}</ref> Одделот за континуирано образование на Универзитетот Емори, поранешната градска сала во Дагласвил, Џорџија, Меѓународниот парк за коњи Џорџија во Конјерс, Џорџија, оставинскиот суд во округот Батс, Џорџија, библиотеката Стара Ист Поинт и Првата баптистичка црква Ист Поинт во Ист Поинт, Џорџија, Фајетвил, Џорџија, Камениот планински парк, Палмето, Џорџија и Винстон, Џорџија.<ref name="DeepSouthMag" />  Местото било направено во студиото Screen Gem во Атланта<ref name="DeepSouthMag">{{Наведена мрежна страница|url=http://deepsouthmag.com/2016/07/28/georgia-locations-for-netflixs-stranger-things/|title=Georgia Locations for Netflix's 'Stranger Things'|date=July 28, 2016|work=Deep South Mag|archive-url=https://web.archive.org/web/20161226153555/http://deepsouthmag.com/2016/07/28/georgia-locations-for-netflixs-stranger-things/|archive-date=December 26, 2016|accessdate=January 1, 2017}}</ref> и серијата било снимена со камера RED Dragon.<ref name="empire">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.empireonline.com/movies/features/stranger-things-duffer-brothers-share-secrets-hit-show/|title=Stranger Things: the Duffer brothers share the secrets of their hit show|last=Thrower|first=Emma|date=July 27, 2017|work=[[Empire (film magazine)|Empire]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20161206021303/http://www.empireonline.com/movies/features/stranger-things-duffer-brothers-share-secrets-hit-show/|archive-date=December 6, 2016|accessdate=February 9, 2017}}</ref> Снимањето на првата сезона завршило на почетокот на 2016 година.<ref name="FilmingConclusion"/> По завршувањето на снимањето на третата сезона, продуцентите ја сметале идејата да го задржат сетот на трговскиот центар Starcourt како постојана атракција за фановите за посета, но на крајот се решиле против тоа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ajc.com/blog/radiotvtalk/stranger-things-dismantling-what-left-starcourt-mall-gwinnett-place-mall/hSRCwr6a7VjKwR7BSZtvBN/|title='Stranger Things' dismantling what's left of Starcourt Mall at Gwinnett Place Mall|work=ajc.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200121114214/https://www.ajc.com/blog/radiotvtalk/stranger-things-dismantling-what-left-starcourt-mall-gwinnett-place-mall/hSRCwr6a7VjKwR7BSZtvBN/|archive-date=January 21, 2020|accessdate=January 21, 2020}}</ref> Четвртата сезона на ''Stranger Things'' се очекувала да се состои од осум епизоди, со првата епизода насловена како „Прво поглавје: Клубот на пеколот“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ign.com/articles/2019/11/07/stranger-things-title-revealed-for-fourth-seasons-first-episode|title=Stranger Things: Title Revealed for Fourth Season's First Episode|last=Bankhurst|first=Adam|date=November 6, 2019|work=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191107022413/https://www.ign.com/articles/2019/11/07/stranger-things-title-revealed-for-fourth-seasons-first-episode|archive-date=November 7, 2019|accessdate=November 6, 2019}}</ref> Снимањето на сезоната требало да започне во јануари 2020 година и да траело до август.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tvline.com/2019/10/24/stranger-things-season-4-eight-episodes-premiere-date/|title=Stranger Things Season 4: Here's How Many Episodes We're Getting|last=Ausiello|first=Michael|date=October 29, 2019|work=[[TVLine]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191029010922/https://tvline.com/2019/10/24/stranger-things-season-4-eight-episodes-premiere-date/|archive-date=October 29, 2019|accessdate=October 29, 2019}}</ref> Со објавувањето на тизерот во февруари 2020 година за четвртата сезона, Duffers потврдиле дека производството започнало.<ref name="s4 hopper tease">{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2020/tv/news/stranger-things-4-teaser-hopper-alive-1203504112/|title='Stranger Things 4' Teaser Reveals That Hopper's Alive and Imprisoned in Russia|last=Khatchatourian|first=Maane|date=February 14, 2020|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20200214160523/https://variety.com/2020/tv/news/stranger-things-4-teaser-hopper-alive-1203504112/|archive-date=February 14, 2020|accessdate=February 14, 2020}}</ref> Некои од снимањето за четвртата сезона се одржале во затворот Лукишкеш и во близина во [[Вилнус]], Литванија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamespot.com/articles/stranger-things-season-4-new-behind-the-scenes-ima/1100-6473833/|title=Stranger Things Season 4: New Behind-The-Scenes Images Revealed|last=Auty|first=Dan|date=February 18, 2020|work=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20200218210930/https://www.gamespot.com/articles/stranger-things-season-4-new-behind-the-scenes-ima/1100-6473833/|archive-date=February 18, 2020|accessdate=February 18, 2020}}</ref> Во март 2020 година, производството било прекинато поради [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата COVID-19]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2020/film/news/films-tv-delayed-coronavirus-canceled-1203532033/|title=All the Shows and Movies Shut Down or Delayed Because of Coronavirus|last=Thorne|first=Will|last2=Aurthur|first2=Kate|date=March 12, 2020|work=Variety|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20200314234304/https://variety.com/2020/film/news/films-tv-delayed-coronavirus-canceled-1203532033/|archive-date=March 14, 2020|accessdate=March 15, 2020}}</ref> Производството продолжило во септември 2020 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.newsweek.com/stranger-things-season-4-filming-starts-georgia-netflix-1534578|title='Stranger Things' Season 4 expected to start filming today|last=Spencer|first=Samuel|date=2020-09-28|work=Newsweek|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207171042/https://www.newsweek.com/stranger-things-season-4-filming-starts-georgia-netflix-1534578|archive-date=February 7, 2021|accessdate=2020-11-21}}</ref> === Визуелни ефекти === За да се создало ефект на стареење за серијата, врз снимката била додадена филмска зрнца, која била снимена со скенирање во филм од 1980-тите.<ref name="empire"/> Браќата Дафер сакале да ја исплашат публиката, но не морало да ја направат серијата насилна или жестока, следејќи го начинот на кој филмовите на Amblin Entertainment од 1980-тите го поттикнале создавањето на рејтингот на филмовите PG-13. Тие рекле дека таквите филмови „многу повеќе се однесувале на расположението и атмосферата, неизвесноста и стравот отколку за гревот“, иако не се плашеле да наметнеле пострашни елементи, особено кон крајот на првата сезона.<ref name="empire" /> Браќата сакале да избегнеле какви било компјутерски генерирани ефекти за чудовиштето и другите делови од серијата и да останеле со практични ефекти, па создале аниматроник за да ја играл улогата на Демогоргон.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/g13305063/stranger-things-trivia/?slide=24|title=50 Things You Didn't Know About 'Stranger Things'|date=November 6, 2017|work=Harper's BAZAAR|access-date=April 23, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180424071515/https://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/g13305063/stranger-things-trivia/?slide=24|archive-date=April 24, 2018}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=April 23, 2018}}</ref> Сепак, шестмесечното време на снимање им оставило малку време за планирање и тестирање на практични уреди за ефекти за некои од кадрите. Тие оделе со средна основа за користење на конструирани реквизити, вклучително и еден за чудовиштето секогаш кога можеле, но за други кадри, како на пример кога чудовиштето ќе пукнело низ ѕид, тие одлучиле да користат дигитални ефекти. Постпродукцијата на првата сезона била завршена една недела пред да била објавена на Нетфликс.<ref name="rs"/> Насловната секвенца користела блиски слики од буквите во насловот Почудни нешта со црвена нијанса на црна позадина додека тие се лизгале на своето место во насловот. Секвенцата била создадена од студиото Imaginary Forces, порано дел од R/GA, предводено од креативниот директор Мишел Доути.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=February 11, 2017}}</ref> Леви го запознал студиото со браќата Дафер, кои ја објасниле нивната визија за серијата инспирирана од 1980-тите, која му помогнала на студиото да го поправел концептот што го сакале продуцентите. Подоцна, но пред снимањето, продуцентите им го испратиле на Imaginary Forces пилот-сценариото, синтетички тешката музика во позадина за насловите, како и различните корици на книги од Кинг и други автори што ги користеле за да го утврделе насловот и сликите, и барале сличен пристап за насловите на сериите, првенствено користејќи типографска низа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artofthetitle.com/title/stranger-things/|title=Stranger Things (2016)|last=Perkins|first=Will|date=August 9, 2016|work=[[Art of the Title]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080435/http://www.artofthetitle.com/title/stranger-things/|archive-date=February 11, 2017|accessdate=February 9, 2017}}</ref> Тие земале инспирација од неколку насловни секвенци на дела од 1980-тите кои претходно биле дизајнирани од Ричард Гринберг под R/GA, како што биле ''Променети држави'' и ''Мртва зона''. Тие, исто така, добиле придонес од Ден Пери, кој работел на насловите на неколку филмови од 1980-тите. Различни повторувања вклучувале исчезнување на буквите, за да ја рефлектирале „недостасаната“ тема на серијата и буквите да фрлале сенка на другите, алудирајќи на мистериите, пред да се сместеле во лизгачките букви. Студиото почнало да работи на насловната секвенца пред снимањето, и одзело околу еден месец одмор за време на процесот на снимање за да им дозволело на продуцентите да се нурнеле во серијата и да се врателе со повеќе придонес.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artofthetitle.com/title/stranger-things/|title=Stranger Things (2016)|last=Perkins|first=Will|date=August 9, 2016|work=[[Art of the Title]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080435/http://www.artofthetitle.com/title/stranger-things/|archive-date=February 11, 2017|accessdate=February 9, 2017}}</ref> Првично тие работеле со различни фонтови за насловот и користеле блиски кадри од најдобрите одлики на овие фонтови, но на крајот продуцентите сакале да работат со ITC Benguiat, барајќи од нив да ги преработеле тие снимки. Последната секвенца била целосно генерирана од компјутер, но тие се инспирирале од тестирањето на некои практични ефекти, како што било користењето на маските на Кодалит, како што би било направено во 1980-тите, за да се развиле соодветни филтри за софтверот за рендерирање. Картичките за наслови на поединечните епизоди користеле пристап „прелет“, сличен на филмот ''[[Булит (филм од 1968)|Булит]]'', кој продуцентите му го предложиле на студиото.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.artofthetitle.com/title/stranger-things/|title=Stranger Things (2016)|last=Perkins|first=Will|date=August 9, 2016|work=[[Art of the Title]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211080435/http://www.artofthetitle.com/title/stranger-things/|archive-date=February 11, 2017|accessdate=February 9, 2017}}</ref> === Музика === Мајкл Стајн и Кајл Диксон од електронскиот бенд Survive го компонирале оригиналниот саундтрак за шоуто, вклучувајќи ја и тематската песна на серијата.<ref name="billboard music">{{Наведен нестручен часопис|access-date=August 31, 2016}}</ref> Широка корист [[синтисајзер]]и во чест на уметниците и филмските композитори од 1980-тите, вклучувајќи ги [[Жан Мишел Жар|Жан-Мишел Жар]], Танџерин Дрим, [[Вангелис]], Гоблин, Џон Карпентер, [[Џорџо Мородер]] и Фабио Фрици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.factmag.com/2016/08/06/stranger-things-playlist/|title=Stranger Things: 10 eerie electronic gems to hear if you loved the Netflix show|date=August 6, 2016|work=FACT Magazine: Music News, New Music.|archive-url=https://web.archive.org/web/20160913132222/http://www.factmag.com/2016/08/06/stranger-things-playlist/|archive-date=September 13, 2016|accessdate=September 5, 2016}}</ref> Според Стајн и Диксон, браќата Дафер биле обожаватели на музиката на Survive уште од филмот ''„'' Гостот“ во 2014 година.<ref name="billboard music" /><ref name="rs music">{{Наведен нестручен часопис|access-date=February 10, 2017}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.complex.com/pop-culture/2016/08/stranger-things-music-duffer-brothers-interview|title=How the Duffer Brothers Picked the Perfect Music for 'Stranger Things'|last=Gruttadaro|first=Andrew|date=August 2, 2018|work=[[Complex (magazine)|Complex]]|access-date=October 21, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181021232701/https://www.complex.com/pop-culture/2016/08/stranger-things-music-duffer-brothers-interview|archive-date=October 21, 2018}}</ref> Откако серијата била зелено осветлена, браќата Дафер стапиле во контакт со Survive околу јули 2015 година за да прашале дали сè уште се занимавале со музика; двајцата му дале на продуцентскиот тим десетици песни од минатото на нивниот бенд за да го добијат нивниот интерес, помагајќи им да ја добијат улогата.<ref name="billboard music" /> Покрај оригиналната музика, ''Почудни нешта'' содржела периодична музика од уметници како [[Joy Division]], Toto, New Order, the Bangles, Foreigner, Echo and the Bunnymen, [[Питер Гејбриел]] и Кори Харт, како и извадоци од Tangerine Dream, John Carpenter, и Вангелис.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://mashable.com/2016/07/25/stranger-things-soundtrack-netflix|title=Unpacking the '80s nostalgia of the 'Stranger Things' soundtrack|last=Mylnar|first=Phillip|date=July 25, 2016|work=[[Mashable]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211160433/http://mashable.com/2016/07/25/stranger-things-soundtrack-netflix/|archive-date=February 11, 2017|accessdate=February 10, 2017}}</ref><ref name="pitchfork albums" /> Некои песни биле користени како наративни елементи, како што биле „Should I Stay or Should I Go “ на [[Клаш|The Clash]] во првата сезона,<ref name="pitchfork albums">{{Наведена мрежна страница|url=https://pitchfork.com/news/67214-netflixs-stranger-things-soundtrack-detailed/|title=Netflix's ''Stranger Things'' Soundtrack Detailed|last=Minsker|first=Evan|date=August 10, 2016|work=[[Pitchfork (website)|Pitchfork]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160819000121/http://pitchfork.com/news/67214-netflixs-stranger-things-soundtrack-detailed/|archive-date=August 19, 2016|accessdate=August 19, 2016}}</ref> и „ Running Up That Hill “ на [[Кејт Буш]] во четвртата. Некои од овие лиценцирани песни забележале последователно оживување на продажните топ листи по емитувањето на соодветните сезони на ''Почудни нешта'', особено „Running Up That Hill“ и „ Master of Puppets “ на [[Металика]] од четвртата сезона и „The NeverEnding Story “ на Лимал од третата сезона.<ref name="thr neverending">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-season-3-finale-neverending-story-song-explained-1222689|title=How 'Stranger Things' Pulled Off Its Most Ambitious Music Moment Yet|last=Wigler|first=Josh|date=July 6, 2019|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190708062914/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-season-3-finale-neverending-story-song-explained-1222689|archive-date=July 8, 2019|accessdate=July 9, 2019}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/entertainment-arts-61797012|title=Kate Bush heading to number one after chart rule reset|last=Savage|first=Mark|date=14 June 2022|work=[[BBC News]]|access-date=14 June 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/entertainment-arts/music/story/2022-07-05/metallica-stranger-things-master-of-puppets|title='Master of Puppets' got some 'Stranger Things' love. Now Metallica returns the favor|last=Del Rosario|first=Alexandra|date=July 5, 2022|work=Los Angeles Times|accessdate=July 5, 2022}}</ref> Саундтраките кои ги содржеле одделно оригиналните композиции и лиценцираната музика за секоја сезона биле објавени од Lakeshore Records. == Објавување == Првата сезона се состоела од осум епизоди во траење од еден час кои биле објавени ширум светот на Нетфликс на 15 јули 2016 година,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2016/01/netflix-premiere-dates-orange-is-the-new-black-flaked-stranger-thing-sunbreakable-kimmy-schmidt-1201684671/|title=Netflix Unveils Premiere Dates For 'Orange Is The New Black,' 'The Get Down,' 'Flaked' And Others|last=de Moraes|first=Lisa|date=January 17, 2016|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716002852/https://deadline.com/2016/01/netflix-premiere-dates-orange-is-the-new-black-flaked-stranger-thing-sunbreakable-kimmy-schmidt-1201684671/|archive-date=July 16, 2019|accessdate=January 2, 2017}}</ref> во Ultra HD 4K . Втората сезона, составена од девет епизоди, била објавена на 27 октомври 2017 година, во HDR.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eonline.com/news/866133/stranger-things-season-2-premiere-date-huge-monster-threat-revealed|title=Stranger Things Season 2 Premiere Date, Huge Monster Threat Revealed|last=Harnick|first=Chris|date=July 11, 2017|work=E! Online|archive-url=https://web.archive.org/web/20170711183650/http://www.eonline.com/news/866133/stranger-things-season-2-premiere-date-huge-monster-threat-revealed|archive-date=July 11, 2017|accessdate=July 11, 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://media.netflix.com/en/only-on-netflix/4912|title=Stranger Things|work=[[Netflix]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170103235838/https://media.netflix.com/en/only-on-netflix/4912|archive-date=January 3, 2017|accessdate=January 2, 2017}}</ref> Третата сезона повторно се состоела од осум епизоди,<ref name="S3Directors">{{Наведена мрежна страница|url=https://collider.com/stranger-things-3-filming|title=Exclusive: 'Stranger Things' Season 3 Starts Filming Monday; Andrew Stanton Not Returning|last=Foutch|first=Haleigh|date=April 21, 2018|publisher=[[Collider (website)|Collider]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180421230333/http://collider.com/stranger-things-3-filming/|archive-date=April 21, 2018|accessdate=April 22, 2018}}</ref> и била објавена на 4 јули 2019 година.<ref name="S3Release">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-season-3-premiere-date-revealed-1172038|title=Netflix Reveals 'Stranger Things' Season 3 Premiere Date|last=Wigler|first=Josh|date=December 31, 2018|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190101085902/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-season-3-premiere-date-revealed-1172038|archive-date=January 1, 2019|accessdate=January 1, 2019}}</ref> Четвртата сезона, составена од девет епизоди, била објавена во два тома на 27 мај и 1 јули 2022 година, соодветно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-renewed-season-4-at-netflix-duffer-brothers-ink-rich-netflix-deal-1222143|title='Stranger Things' Renewed for Season 4 as Creators Ink Nine-Figure Netflix Deal|last=Goldberg|first=Lesley|date=September 30, 2019|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190930180138/https://www.hollywoodreporter.com/live-feed/stranger-things-renewed-season-4-at-netflix-duffer-brothers-ink-rich-netflix-deal-1222143|archive-date=September 30, 2019|accessdate=September 30, 2019}}</ref><ref name="DeadlineHollywoodNewTeaser2">{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2021/08/stranger-things-season-4-premiere-date-trailer-1234810287/|title='Stranger Things' Season 4 To Premiere In 2022, New Teaser Released|last=Andreeva|first=Nellie|date=August 6, 2021|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811161812/https://deadline.com/2021/08/stranger-things-season-4-premiere-date-trailer-1234810287/|archive-date=2021-08-11|accessdate=August 6, 2021}}</ref><ref name="TheWrap">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thewrap.com/stranger-things-season-4-premiere-date-split-in-half/|title='Stranger Things' Season 4 Gets a Premiere Date, But New Season Will Be Split in Half|last=Campione|first=Katie|date=February 17, 2022|work=[[The Wrap]]|accessdate=February 17, 2022}}</ref> Во февруари 2022 година, Нетфликс ја обновил серијата за петта и последна сезона.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2022/02/stranger-things-renewed-season-5-final-season-4-premiere-date-1234935526/|title=''Stranger Things'' Renewed For Fifth And Final Season, Gets Premiere Dates For Split Season 4 As Duffer Brothers Tease Potential Spinoffs|last=Hayes|first=Dade|date=February 17, 2022|work=[[Deadline Hollywood]]|accessdate=June 14, 2022}}</ref> Набргу по објавувањето на четвртата сезона, гледачите известиле дека пријателите на Вил не го признавале неговиот роденден во епизода од сезоната што се одржала на тој ден. Даферите во интервјуто рекле дека би можеле да го поправат проблемот со промена на неговиот месец, кој го нарекле „Џорџ Лукас-инг ситуацијата“, во врска со промените во канонот што [[Џорџ Лукас]] ги направил во оригиналната трилогија „''Војна на ѕвездите'' “ за да одговарала на она што била додадена претприквел трилогија.<ref name="variety rework">{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2022/tv/news/stranger-things-writers-deny-episodes-edited-pervy-jonathan-1235327214/|title='Stranger Things' Writers Deny Old Episodes Are Being Re-Edited, Including That Creepy Jonathan Scene|last=Sharf|first=Zack|date=July 27, 2022|work=Variety|accessdate=July 27, 2022}}</ref> Некои гледачи го сфатиле ова за да имплицирале дека се монтирале и сцени од претходните сезони, вклучително и една сцена каде Џонатан правел дискретни фотографии од забавата покрај базен што ја одржувале Стив, Ненси и Барбара. Писателите изјавиле дека „ниту една сцена од претходните сезони никогаш не била исечена или премонтирана“, вклучително и оваа сцена.<ref name="variety rework" /> === Домашни медиуми === Првата сезона на ''Почудни нешта'' била објавена на комбо пакет Blu-ray/DVD исклучиво за трговците на мало на Target на 17 октомври 2017 година, а истото за комбо пакетот 4K/Blu-ray на 15 ноември 2017 година, од кои и двете вклучувале vintage Пакување инспирирано од CBS-FOX VHS.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://birthmoviesdeath.com/2017/10/05/looks-like-stranger-things-is-coming-to-blu-ray-after-all|title=Looks Like Stranger Things Is Coming To Blu-Ray, After All|last=Wampler|first=Scott|date=October 5, 2017|work=Birth.Movies.Death|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114201/http://birthmoviesdeath.com/2017/10/05/looks-like-stranger-things-is-coming-to-blu-ray-after-all|archive-date=October 10, 2017|accessdate=October 12, 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bloody-disgusting.com/home-video/3464553/stranger-things-season-1-getting-vhs-style-blu-ray-release-target/|title="Stranger Things" Season 1 Getting VHS-Style Blu-ray Release at Target|last=Squires|first=John|date=October 12, 2017|work=Bloody Disgusting|archive-url=https://web.archive.org/web/20171013120308/http://bloody-disgusting.com/home-video/3464553/stranger-things-season-1-getting-vhs-style-blu-ray-release-target/|archive-date=October 13, 2017|accessdate=October 12, 2017}}</ref> Втората сезона добила слично издание на 6 ноември 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.target.com/p/stranger-things-season-2-target-exclusive-4k-uhd/-/A-54440307|title=Stranger Things Season 2 Target Exclusive (4K/UHD)|work=www.target.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200509184456/https://www.target.com/p/stranger-things-season-2-target-exclusive-4k-uhd/-/A-54440307|archive-date=May 9, 2020|accessdate=May 22, 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.target.com/p/stranger-things-season-2-target-exclusive-blu-ray-dvd/-/A-54440309|title=Stranger Things Season 2 (Target Exclusive) (Blu-Ray + DVD)|work=www.target.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200309072057/https://www.target.com/p/stranger-things-season-2-target-exclusive-blu-ray-dvd/-/A-54440309|archive-date=March 9, 2020|accessdate=May 22, 2019}}</ref> == Прием == [[Винона Рајдер]] била номинирана за Golden Globe Award, Satellite Award и Screen Actors Guild Award, додека Мили Боби Браун била номинирана за две Screen Actors Guild Awards во истата категорија и две Primetime Emmy Awards. [[Податотека:Winona Ryder 2010 TIFF adjusted.jpg|мини]] [[Податотека:Millie Bobby Brown by Gage Skidmore 2.jpg|лево|мини|285x285пкс]] === Гледаност на публиката === Нетфликс првично не ги открил бројките за гледаност на претплатниците за нивната оригинална серија, а Symphony Technology Group составил податоци за сезоната врз основа на луѓе кои користеле софтвер на нивните телефони што го мерело гледањето телевизија со откривање на звукот на програмата. Според Symphony, во првите 35 дена од објавувањето, ''Почудни нешта'' во просек имала оценки од околу 14,07{{Меѓупростори}}милиони возрасни на возраст меѓу 18 и 49 години во САД. Ова ја направила третата најгледана сезона на оригиналната содржина на Нетфликс во САД во тоа време зад првата сезона на ''Fuller House'' и четвртата сезона на ''Orange Is the New Black''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2016/tv/news/stranger-things-tv-ratings-netflix-most-watched-1201844081/|title='Stranger Things' Ratings: Where Series Ranks Among Netflix's Most Watched|last=Holloway|first=Daniel|date=August 25, 2016|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20160826062844/http://variety.com/2016/tv/news/stranger-things-tv-ratings-netflix-most-watched-1201844081/|archive-date=August 26, 2016|accessdate=August 26, 2016}}</ref> Во анализата од септември 2016 година, Нетфликс открил дека ''Почудни нешта'' ги „закачи“ гледачите до втората епизода од првата сезона, што покажувало дека втората епизода била „првиот дел што доведе најмалку 70 проценти од гледачите кои ја гледале таа епизода да ја завршиле целата прва сезона на шоу“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2016/09/23/stranger-things-won-over-most-viewers-in-just-two-episodes-according-to-netflix/|title='Stranger Things' won over most viewers in just two episodes, according to Netflix|last=Butler|first=Bethoine|date=September 23, 2016|work=The Washington Post|access-date=February 6, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170225053825/https://www.washingtonpost.com/news/arts-and-entertainment/wp/2016/09/23/stranger-things-won-over-most-viewers-in-just-two-episodes-according-to-netflix/|archive-date=February 25, 2017}}</ref> За третата сезона, Нетфликс открил дека серијата соборила рекорди на гледаност за Нетфликс, со 40,7{{Меѓупростори}}милиони домаќинства го гледале шоуто во првите четири дена, а 18,2{{Меѓупростори}}милиони веќе ја гледале целата серија во таа временска рамка.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/jul/09/stranger-things-3-record-viewing-figures-for-netflix|title=Stranger Things 3 smashes viewing figure record for Netflix|last=Mumford|first=Gwilym|date=July 9, 2019|work=[[The Guardian]]|access-date=July 9, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190709104352/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2019/jul/09/stranger-things-3-record-viewing-figures-for-netflix|archive-date=July 9, 2019}}</ref> Во првиот месец, третата сезона ја гледале 64{{Меѓупростори}}милиони домаќинства, поставувајќи нов рекорд за најгледаната оригинална серија на Нетфликс.<ref>{{Наведени вести|url=https://variety.com/2019/digital/news/stranger-things-3-is-most-watched-season-to-date-netflix-says-1203373407/|title='Stranger Things 3' Is Most-Watched Season to Date, Netflix Says|last=Spangler|first=Todd|date=October 16, 2019|work=Variety|access-date=January 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20191218063829/https://variety.com/2019/digital/news/stranger-things-3-is-most-watched-season-to-date-netflix-says-1203373407/|archive-date=December 18, 2019|language=en}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.narcity.com/entertainment/ca/netflixs-stranger-things-has-64-million-views-according-to-a-new-report|title=Netflix's Most Popular Original Has An Audience Bigger Than Canada's Population|date=October 17, 2019|work=[[Narcity]]|access-date=January 24, 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200124223440/https://www.narcity.com/entertainment/ca/netflixs-stranger-things-has-64-million-views-according-to-a-new-report|archive-date=January 24, 2020|publisher=[[Narcity Media]]|language=en-CA}}</ref> Серијата била најследеното ТВ шоу во историјата на апликацијата за социјални медиуми ''TV Time'' со над 5 милиони следбеници.<ref name="TV Time 2016">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.tvtime.com/en/show/305288|title=Stranger Things (TVShow Time)|date=2016-07-15|work=TV Time|accessdate=2021-06-17}}</ref> === Критички одговор === [[Rotten Tomatoes]] дал севкупна оценка на шоуто од 92%,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rottentomatoes.com/tv/stranger_things|title=Stranger Things|publisher=Rotten Tomatoes}}</ref> додека [[Metacritic]] му дал на шоуто вкупна оценка од 74.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.metacritic.com/tv/stranger-things|title=Stranger Things|publisher=Metacritic}}</ref> Агрегаторот на прегледи [[Rotten Tomatoes]] на првата сезона ѝ дал рејтинг на одобрување од 97% врз основа на 91 прегледи и [[Пондерирана аритметичка средина|пондерирана просечна]] оцена од 8,12/10. Критичкиот консензус на страницата велел: „Возбудливо, потресно, а понекогаш и застрашувачко, ''Stranger Things'' делувала како зависност од почит кон филмовите на [[Стивен Спилберг|Спилберг]] и старите телевизии од 1980-тите. ''[[The New York Times|Њујорк тајмс]]'' го споредил шоуто со ''[[Остани со мене (филм од 1986)|Stand by Me]]'' на Роб Рајнер, раскажувајќи го нивното носталгично чувство со„...пронаоѓање на тој безвременски момент каде што сè изгледаше примамливо, страшно ново“.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2016/07/15/arts/television/review-with-stranger-things-netflix-delivers-an-eerie-nostalgia-fix.html|title=Review: With 'Stranger Things,' Netflix Delivers an Eerie Nostalgia Fix|last=Genzlinger|first=Neil|date=July 14, 2016|work=[[The New York Times]]|access-date=June 17, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617144007/https://www.nytimes.com/2016/07/15/arts/television/review-with-stranger-things-netflix-delivers-an-eerie-nostalgia-fix.html|archive-date=June 17, 2019|issn=0362-4331}}</ref> Агрегаторот на прегледи [[Metacritic|Метакритик]] на првата сезона ѝ дал нормализиран резултат од 76 од 100 врз основа на 34 критичари, што укажувал на „генерално поволни критики“. На [[Rotten Tomatoes]], втората сезона имала рејтинг од 94% врз основа на 150 прегледи и просечна оцена од 7,86/10. Критичкиот консензус на страницата велел: „Сезоната на второстепениот студент на „ ''Почудни нешта'' {{'}} која бавно се гради, ги балансира моментите на хумор и носталгичната сладост наспроти растечкиот ужас што е уште поефективен благодарение на целосните ликови на серијата и евокативниот тон. На Metacritic, втората сезона има нормализиран резултат од 78 од 100, врз основа на 33 критичари, што укажува на „генерално поволни критики“. На Rotten Tomatoes, третата сезона имала рејтинг од 89% врз основа на 140 прегледи и просечна оцена од 7,86/10. Критичкиот консензус на страницата велел: „Вибрантно и шармантно, ''Почудни нешта'' се трансформира во возбудливо {{--}} ако е познато {{--}} летно возење кое ужива во својата носталгија наполнета со неонски без да ги изгуби од вид богатите врски што ја прават серијата толку симпатична. На Metacritic, третата сезона има нормализиран резултат од 72 од 100, врз основа на 28 критичари, што укажува на „генерално поволни критики“. На [[Rotten Tomatoes]], четвртата сезона имала рејтинг од 88% врз основа на 185 прегледи, со просечна оцена од 7,90/10. Критичкиот консензус на страницата гласел: „Потемно и погусто од неговите претходници, четвртото поглавје на ''Почудни нешта'' {{'}} поставува сцената за последната сезона на серијата на типично достоен за прејадување. На Metacritic, двата тома од четвртата сезона имаат оценки од 69 од 100 врз основа на 29 критичари и 74 од 100 врз основа на 18 критичари, и двата означуваат „генерално поволни критики“. ''Почудни нешта'' била рангирана на третото најдобро ТВ шоу на годината (2016) од страна на ''[[Гардијан|The Guardian]]'' и ''Empire''.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/dec/06/best-tv-shows-of-2016|title=The 50 best TV shows of 2016: the full list|date=December 6, 2016|work=[[The Guardian]]|access-date=March 18, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190313024041/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/dec/06/best-tv-shows-of-2016|archive-date=March 13, 2019|issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.empireonline.com/movies/features/best-tv-shows-2016/|title=The Best TV Shows Of 2016|last=Dyer|first=John Nugent, Emma Thrower, James White, Owen Williams, James|date=December 2, 2016|work=[[Empire (film magazine)|Empire]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819062249/https://www.empireonline.com/movies/features/best-tv-shows-2016/|archive-date=August 19, 2019|accessdate=March 18, 2019}}</ref> Бил вклучен и на листата на најдобро ТВ шоу на ''Атлантик'' во 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2017/12/the-best-tv-shows-of-2017/547376/|title=The 20 Best TV Shows of 2017|last=Gilbert|first=Sophie|date=December 11, 2017|work=The Atlantic|archive-url=https://web.archive.org/web/20181230011936/https://www.theatlantic.com/entertainment/archive/2017/12/the-best-tv-shows-of-2017/547376/|archive-date=December 30, 2018|accessdate=March 18, 2019}}</ref> === Коментар === [[Податотека:Shannon_Purser_by_Gage_Skidmore.jpg|десно|мини| Изведбата на [[Шенон Парсер]] како Барб привлекло големо внимание од обожавателите и довело до тоа да биде номинирана за [[Primetime Emmy награда за извонредна гостинка во драмска серија|наградата Еми Primetime за извонредна гостинска глумица во драмска серија]].]] Почудни нешта добила посветена база на обожаватели набргу по објавувањето. Една област на фокус била ликот на Барб, луда пријателка и соученичка на Ненси, која била земена и убиена од чудовиштето на почетокот на сезоната.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/dec/17/shannon-purser-interview-people-had-barbs-face-tattooed-on-their-bodies-stranger-things|title=Shannon Purser: 'People have actually had Barb's face tattooed on their bodies'|last=Hogan|first=Michael|date=December 17, 2016|work=[[The Guardian]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170211215922/https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2016/dec/17/shannon-purser-interview-people-had-barbs-face-tattooed-on-their-bodies-stranger-things|archive-date=February 11, 2017|accessdate=February 12, 2017}}</ref> Според глумицата [[Шенон Парсер]], Барб „не требаше да биде голема работа“, а браќата Дафер не навлегувале во големи детали за ликот бидејќи фокусот бил на пронаоѓањето на Вил. Сепак, многу фанови сочувствувале со ликот; Лора Бредли од ''Vanity Fair'' сугерирал дека Барб ќе била слично несоодветно во општеството и дека „повеќе личи на некој што навистина може да го сретнете во реалниот живот“ во споредба со другите ликови, особено Ненси. Хаштаговите станале популарни по објавувањето на серијата, како што биле „#ImWithBarb“ и „#JusticeforBarb“, а биле креирани и неколку фанови страници и форуми за да ја поддржат.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=February 7, 2017}}</ref> Пурсер не се вратила во втората сезона, но браќата Дафер го искористиле движењето „Правда за Барб“ од реалниот живот како инспирација за наратив на почетокот на втората сезона: Ненси се осврнувала на фактот дека „никому никогаш не му е грижа“ за Барб.<ref name="HollywoodLifeS2">{{Наведена мрежна страница|url=http://hollywoodlife.com/2017/01/21/stranger-things-spoilers-season-2-sean-astin-winona-ryder-fan2sea-panel/|title='Stranger Things' Season 2 Scoop: Sean Astin Playing Winona Ryder's 'Boyfriend' & More|last=Longeretta|first=Emily|date=January 21, 2017|work=Hollywood Life|archive-url=https://web.archive.org/web/20171025105653/http://hollywoodlife.com/2017/01/21/stranger-things-spoilers-season-2-sean-astin-winona-ryder-fan2sea-panel/|archive-date=October 25, 2017|accessdate=January 25, 2017}}</ref> Парсер и неколку медиуми ја презеле нејзината номинација како Барб за извонредна гостинка во драмска серија во Primetime Emmy наградите како постигнување „Правда за Барб“, истакнувајќи колку добро бил прифатен нејзиниот лик.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.etonline.com/awards/221503_exclusive_stranger_things_star_shannon_purser_reacts_to_first_emmy_nom/|title=EXCLUSIVE: 'Stranger Things' Star Shannon Purser Reacts to First Emmy Nom and Finally Getting Justice for Barb|last=Drysdale|first=Jennifer|date=July 13, 2017|work=[[Entertainment Tonight]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714053708/http://www.etonline.com/awards/221503_exclusive_stranger_things_star_shannon_purser_reacts_to_first_emmy_nom/|archive-date=July 14, 2017|accessdate=July 14, 2017}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=July 14, 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/07/13/emmy-nominations-stranger-things-barb-aka-shannon-purser-gets-nod/475726001/|title=#JusticeForBarb: ''Stranger Things'' Shannon Purser receives Emmy nomination|last=Jensen|first=Erin|date=July 13, 2017|work=USA Today|archive-url=https://web.archive.org/web/20170714035452/https://www.usatoday.com/story/life/entertainthis/2017/07/13/emmy-nominations-stranger-things-barb-aka-shannon-purser-gets-nod/475726001/|archive-date=July 14, 2017|accessdate=July 14, 2017}}</ref> Друго влијание на серијата била зголемената побарувачка за [[Јајцето|Eggo]] вафли, бидејќи тие биле прикажани како омилена храна на Елевен во неколку епизоди и се гледале како претстава на серијата.<ref name="ReferenceA"/> Компанијата Келог не била дел од продукцијата пред излегувањето на првата сезона, но тие го препознале влијанието на серијата на пазарот. Тие обезбедиле гроздобер телевизиска реклама Eggo од 1980-тите за Нетфликс да ја користи во својата реклама за [[Супер Боул ЛИ|Super Bowl LI]], и имале намера повеќе да се вклучат во вкрстена промоција.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://adage.com/article/special-report-super-bowl/eggo-turns-stranger-things-role-free-super-bowl-spot/307879/|title=Eggo's Role In 'Stranger Things' Turns Into Free Super Bowl Mention With More To Come|last=Sloane|first=Garrett|date=February 6, 2017|work=Advertising Age|archive-url=https://web.archive.org/web/20170215121100/http://adage.com/article/special-report-super-bowl/eggo-turns-stranger-things-role-free-super-bowl-spot/307879/|archive-date=February 15, 2017|accessdate=February 14, 2017}}</ref> [[Кока-Кола|Coca-Cola]] објавила ограничена серија на [[Нова кока-кола|New Coke]] (воведена во 1985 година) за да се совпаднела со третата сезона на шоуто, која се одржувала во 1985 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2019/05/21/business/new-coke-stranger-things/index.html|title=Coca-Cola is bringing back New Coke in honor of 'Stranger Things'|last=Weiner-Bronner|first=Danielle|date=May 21, 2019|work=[[CNN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521150114/https://www.cnn.com/2019/05/21/business/new-coke-stranger-things/index.html|archive-date=May 21, 2019|accessdate=May 21, 2019}}</ref> === Спорност === Во април 2018 година, режисерот Чарли Кеслер поднел тужба против браќата Дафер, тврдејќи дека тие ја украле неговата идеја зад неговиот краток филм ''Монтаук'', во кој имало слична премиса за исчезнато момче, блиска воена база која правела експерименти од другиот свет и чудовиште од друга димензија. Кеслер го режирал филмот и го дебитирал на [[Меѓународен филмски фестивал Хемптон|Меѓународниот филмски фестивал Хемптон]] во 2012 година. За време на [[Филмски фестивал Трибека|Филмскиот фестивал во Трибека]] во 2014 година, тој им го подарил својот филм на браќата Дафер и подоцна им го дал „сценариото, идеите, приказната и филмот“ за поголема филмска идеја која ја нарекол ''Проектот Монтаук''. Кеслер тврдел дека браќата Дафер ги искористиле неговите идеи за да ја осмислат премисата за ''Почудни нешта'' и барале една третина од приходот што го направиле од серијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/thr-esq/stranger-things-trial-split-two-phases-1204015|title='Stranger Things' Trial Split Into Two Phases|last=Cullins|first=Ashley|date=April 23, 2019|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423181928/https://www.hollywoodreporter.com/thr-esq/stranger-things-trial-split-two-phases-1204015|archive-date=April 23, 2019|accessdate=April 23, 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2018/04/duffer-brothers-stranger-things-lawsuit-montauk-2012-short-film-1202357863/|title=Duffer Brothers Accused Of Lifting 'Stranger Things' From 2012 Short Film|last=Evans|first=Greg|date=April 3, 2018|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180404094551/http://deadline.com/2018/04/duffer-brothers-stranger-things-lawsuit-montauk-2012-short-film-1202357863/|archive-date=April 4, 2018|accessdate=April 3, 2018}}</ref> Адвокатот на браќата Дафер изјавил дека тие никогаш не го виделе филмот на Кеслер, ниту разговарале со него во врска со него и дека Кеслер немал никаков придонес во нивните концепти за ''Почудни нешта''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/entertainment/tv/la-et-stranger-things-lawsuit-20180404-story.html|title='Stranger Things' creators respond to lawsuit alleging they stole the idea for the hit sci-fi series|last=Reyes-velarde|first=Alejandra|date=April 4, 2018|work=Los Angeles Times|url-access=limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20180405024640/http://www.latimes.com/entertainment/tv/la-et-stranger-things-lawsuit-20180404-story.html|archive-date=April 5, 2018|accessdate=April 4, 2018}}</ref> Судијата негирал скратена пресуда за браќата Дафер во април 2019 година, дозволувајќи му на тужбата на Кеслер да продолжела на судење.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/thr-esq/stranger-things-creators-headed-trial-allegedly-stealing-idea-netflix-show-1202702|title='Stranger Things' Creators Headed to Trial for Allegedly Stealing Idea for Netflix Series|last=Gardner|first=Eriq|date=April 17, 2019|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190417213344/https://www.hollywoodreporter.com/thr-esq/stranger-things-creators-headed-trial-allegedly-stealing-idea-netflix-show-1202702|archive-date=April 17, 2019|accessdate=April 17, 2019}}</ref> Непосредно пред почетокот на судењето во мај 2019 година, Кеслер ја повлекол својата тужба откако ги сослушал депонирањето и ги видел документите од 2010 година кои му покажале дека Даферс независно го смислиле концептот на ''Почудни нешта''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2019/05/stranger-things-plagiarism-lawsuit-duffer-brothers-ended-1202607681/|title='Stranger Things' Plagiarism Suit Withdrawn By Plaintiff Just Before Trial|last=Patten|first=Dominic|last2=Ramos|first2=Dino-Ray|date=May 5, 2019|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190505223009/https://deadline.com/2019/05/stranger-things-plagiarism-lawsuit-duffer-brothers-ended-1202607681/|archive-date=May 5, 2019|accessdate=May 5, 2019}}</ref> Новинарите забележале дека идејата за натприродни настани околу Монтаук настанала поради урбаната легенда за проектот [[Проект Монтаук|Монтаук]], која излегла на виделина од книгата ''[[Проектот Монтаук: Експерименти во времето]]'' од 1992 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sciencealert.com/there-s-a-crazy-government-conspiracy-theory-that-inspired-stranger-things|title=This Is The Crazy Government Conspiracy Theory That Inspired 'Stranger Things'|last=Guerrasio|first=Jason|date=September 20, 2016|work=sciencealert.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20170129002241/http://www.sciencealert.com/there-s-a-crazy-government-conspiracy-theory-that-inspired-stranger-things|archive-date=January 29, 2017|accessdate=July 19, 2017}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/stranger-inspired-secret-government-experiments-article-1.2774525|title=A look at 'Stranger Things' and the secret government experiments that inspired it|last=Schladebeck|first=Jessica|date=September 1, 2016|work=[[New York Daily News]]|access-date=July 19, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170706113834/http://www.nydailynews.com/entertainment/tv/stranger-inspired-secret-government-experiments-article-1.2774525|archive-date=July 6, 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slashfilm.com/stranger-things-inspired-by-the-montauk-project/|title='Stranger Things' Was Inspired By a Creepy, Supposedly Real Experiment Called The Montauk Project|last=Anderton|first=Ethan|date=September 6, 2016|work=[[/Film]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160907141903/http://www.slashfilm.com/stranger-things-inspired-by-the-montauk-project/|archive-date=September 7, 2016|accessdate=September 7, 2016}}</ref> Во септември 2017 година, повеќе медиуми објавиле написи за писмо за прекин и откажување испратено од внатрешен адвокат на Нетфликс до операторот на бар со тема ''Почудни нешта'' во Чикаго.<ref name="PopUpBarForbes">{{Наведена мрежна страница|url=http://fortune.com/2017/09/20/stranger-things-bar/|title=Netflix Sends Cool Cease-and-Desist Letter|last=Roberts|first=Jeff John|date=September 20, 2017|work=[[Fortune (magazine)|Fortune]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180904011317/http://fortune.com/2017/09/20/stranger-things-bar/|archive-date=September 4, 2018|accessdate=September 3, 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.dnainfo.com/chicago/20170918/logan-square/netflix-stops-blocks-stranger-things-bar-pop-up-cease-and-desist-end-date|title=Netflix Ends Unauthorized 'Stranger Things' Bar With A Super Classy Letter|last=Bloom|first=Mina|date=September 18, 2017|work=dnainfo|archive-url=https://web.archive.org/web/20180502172129/https://www.dnainfo.com/chicago/20170918/logan-square/netflix-stops-blocks-stranger-things-bar-pop-up-cease-and-desist-end-date/|archive-date=May 2, 2018|accessdate=September 1, 2018}}</ref> Писмото вклучувало хумористични референци за серијата: „освен ако не живеам наопаку“; „нема да се нафрлиме на тебе целосно д-р Бренер“; „демогоргонот не е секогаш толку простлив“. Писмото, исто така, добило пофалби од адвокатите за неговата рамномерност во небарањето итно затворање на барот, само барајќи барот да не останел отворен без дозвола на Нетфликс по неговото првично планирано работење.<ref name="PopUpBarForbes" /> === Признанија === ''Почудни нешта'' имала добиено бројни награди и номинации низ забавната индустрија, вклучувајќи десет [[Primetime Emmy награда|номинации за Primetime Emmy награди]] и четири номинации за награда [[Награди Златен глобус|Златен глобус во]] текот на втората сезона. Актерската екипа на серијата добила неколку од нив: актерската екипа од првата сезона на серијата ја освоила наградата на [[Награда на Здружението на глумците на екранот за извонредна изведба на ансамбл во драмска серија|Screen Actors Guild Award за извонредна изведба на ансамбл во драмска серија]], додека водечките серии Рајдер, Браун и Харбор заработиле поединечни награди и номинации. == Други медиуми == === ''Надвор од Почудни нешта'' === Со објавувањето на втората сезона од серијата, Нетфликс го објавил и ''Beyond Почудни нешта'', последователно шоу кое го водел [[Џим Раш]]. Гостите биле актерската екипа и екипата од серијата, вклучувајќи ги браќата Дафер и ѕвездите од серијата, кои разговарале за развојот и производството на серијата и нејзината поголема митологија. За разлика од претходните последователни шоуа создадени од [[Embassy Row (продукциска компанија)|Embassy Row]], како што биле ''Talking Dead'' и ''Talking Bad'', ''Beyond Stranger Things'' требала да се гледа по прикажувањето на целата втора сезона.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2017/tv/news/stranger-things-aftershow-netflix-1202599810/|title='Stranger Things' Aftershow to Launch on Netflix|last=Stedman|first=Alex|date=October 26, 2017|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20171026155454/http://variety.com/2017/tv/news/stranger-things-aftershow-netflix-1202599810/|archive-date=October 26, 2017|accessdate=October 26, 2017}}</ref> === Поврзани книги === [[Случајна куќа на пингвин]] соработувал со Нетфликс за да издадел серија книги поврзани со ''Почудни нешта'', почнувајќи од крајот на 2018 година. Тука спаѓале ''„Како да преживееш во светот на странци“'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/603836/how-to-survive-in-a-stranger-things-world-stranger-things-by-matthew-j-gilbert-illustrated-by-random-house/|title=How to Survive in a Stranger Things World (Stranger Things)|work=Penguin Random House|publisher=Penguin Random House|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830175211/https://www.penguinrandomhouse.com/books/603836/how-to-survive-in-a-stranger-things-world-stranger-things-by-matthew-j-gilbert-illustrated-by-random-house/|archive-date=August 30, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref> детска книга објавена на 13 ноември 2018 година, која нудела „совети, мудрости и предупредувања“ од ''Почудни нешта''. Тие, исто така, ја објавиле книгата од зад сцената ''Почудни нешта:Светот се преврте наопаку: Официјалниот придружник зад сцената''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.getunderlined.com/books/594961/stranger-things-worlds-turned-upside-down-by-gina-mcintyre/|title=Stranger Things: Worlds Turned Upside Down|work=Get Underlined|publisher=Penguin Random House|accessdate=3 May 2021}}</ref> (објавена на 30 октомври 2018 година) и ''годишник за средно училиште Хокинс/Хокинс'' два во едно ''Средношколски годишник'' (објавен на 26 март 2019 година).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/606443/hawkins-middle-school-yearbookhawkins-high-school-yearbook-stranger-things-by-matthew-j-gilbert/|title=Hawkins Middle School Yearbook/Hawkins High School Yearbook (Stranger Things)|work=Penguin Random House|publisher=Penguin Random House|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013015400/https://www.penguinrandomhouse.com/books/606443/hawkins-middle-school-yearbookhawkins-high-school-yearbook-stranger-things-by-matthew-j-gilbert/|archive-date=October 13, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref> ''Визии од наопаку: Почудни нешта Уметничка книга'' била објавена на 15 октомври 2019 година.<ref name="Artbook">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/607839/visions-from-the-upside-down-stranger-things-artbook-by-netflix/|title=Visions from the Upside Down: Stranger Things Artbook by Netflix: 9781984821126 &#124; PenguinRandomHouse.com: Books|work=PenguinRandomhouse.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830175207/https://www.penguinrandomhouse.com/books/607839/visions-from-the-upside-down-stranger-things-artbook-by-netflix/|archive-date=August 30, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref> ''Тајните датотеки на Вил Баерс'' бил објавен на 24 септември 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/606444/will-byers-secret-files-stranger-things-by-matthew-j-gilbert/|title=Will Byers: Secret Files (Stranger Things) by Matthew J. Gilbert: 9781984894519 &#124; PenguinRandomHouse.com: Books|work=PenguinRandomhouse.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830175210/https://www.penguinrandomhouse.com/books/606444/will-byers-secret-files-stranger-things-by-matthew-j-gilbert/|archive-date=August 30, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref> ''Почудни нешта:'' Официјалниот албум со налепницибил објавен на 15 јуни 2021 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/667203/stranger-things-the-official-sticker-album-stranger-things-by-random-house-illustrated-by-random-house/|title=Stranger Things: The Official Sticker Album (Stranger Things)|work=Penguin Random House|publisher=Penguin Random House|accessdate=11 March 2022}}</ref> ''Почудни нешта: Официјалната боенка'' била објавена на 28 јуни 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/710184/stranger-things-the-official-coloring-book-by-netflix/|title=Stranger Things: The Official Coloring Book|work=Penguin Random House|publisher=Penguin Random House|accessdate=11 March 2022}}</ref> [[Мала златна книга]] со тема „''Почудни нешта'', ''Почудни нешта: Можеме да сметаме на единаесет'' “ била објавена на 5 јули 2022 година.<ref>{{Наведена книга|title=Stranger Things: We Can Count on Eleven (Funko Pop!) (Little Golden Book)|last=Smith|first=Geof|date=July 5, 2022|isbn=978-0593567210}}</ref> Insight Editions ги објавил ''Почудни нешта [[Тарот-карти|Tarot Deck]] и Guidebook'' на 16 август 2022 година,<ref>{{Наведена книга|url=https://www.simonandschuster.com/books/Stranger-Things-Tarot-Deck-and-Guidebook/Insight-Editions/9781647227432|title=Stranger Things Tarot Deck and Guidebook|date=August 16, 2022|work=Simon & Schuster|publisher=Simon & Schuster|isbn=9781647227432|access-date=11 March 2022}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Stranger_Things_Tarot_Deck_and_Guidebook/fVWvzgEACAAJ?hl=en|title=Stranger Things Tarot Deck and Guidebook|last=Editions|first=Insight|last2=Gilly|first2=Casey|date=August 16, 2022|isbn=9781647227432|access-date=11 March 2022}}</ref> проследено со ''Почудни нешта:'' Крајната скок книга на 30 август 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bookdepository.com/Stranger-Things-Ultimate-Pop-Up-Book-Simon-Arizpe/9781647221263|title=Stranger Things: The Ultimate Pop-Up Book|work=Book Depositionary|publisher=Book Depositionary|accessdate=11 March 2022}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://www.google.com/books/edition/Stranger_Things_The_Ultimate_Pop_Up_Book/LP0rzQEACAAJ?hl=en|title=Stranger Things: The Ultimate Pop-Up Book|last=Arizpe|first=Simon|date=July 5, 2022|isbn=9781647221263|access-date=11 March 2022}}</ref> Во вториот квартал од 2019 година, како дел од својата серија „Сребрена архива“, издавачот од Обединетото Кралство [[Аверс Книги|Obverse Books]] објавил книга за првата сезона на ''Почудни нешта'' од писателот Пол Дрискол.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://obversebooks.co.uk/product/04-stranger-one/|title=04 – Stranger Things: Season 1 &#124; Obverse Books|archive-url=https://web.archive.org/web/20190621122725/https://obversebooks.co.uk/product/04-stranger-one/|archive-date=June 21, 2019|accessdate=December 11, 2019}}</ref> ==== Романи ==== Романот ''Сомнителни умови'' од [[Гвенда Бонд]] се одвивал пред првата сезона и се фокусирал на мајката на Елевен, Тери Ајвс и нејзините искуства со д-р Бренер во лабораторијата Хокинс во 1969 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2018/06/stranger-things-books-penguin-random-house-fall-debut-1202405836/|title='Stranger Things' Books Set For Fall Debut From Penguin Random House|last=Evans|first=Greg|date=June 8, 2018|work=[[Deadline Hollywood]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180609054314/https://deadline.com/2018/06/stranger-things-books-penguin-random-house-fall-debut-1202405836/|archive-date=June 9, 2018|accessdate=June 8, 2018}}</ref> Романот бил објавен на 5 февруари 2019 година, а набрзо следела ''Темнината на работ на градот'' од [[Нов Зеланд|новозеландскиот]] автор [[Адам Кристофер]] на 28 мај 2019 година. Во ''Еџ'', по настаните од втората сезона, Хопер ги поврзувал деталите од неговиот минат живот во Њујорк во текот на 1970-тите за Единаесет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/600224/stranger-things-darkness-on-the-edge-of-town-by-adam-christopher/|title=Stranger Things: Darkness on the Edge of Town|work=Penguin Random House|publisher=Penguin Random House|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830175206/https://www.penguinrandomhouse.com/books/600224/stranger-things-darkness-on-the-edge-of-town-by-adam-christopher/|archive-date=August 30, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref> ''Runaway Max'', роман за млади за возрасни од Брена Јованов, бил објавен на 4 јуни 2019 година и го истражувал раниот живот на Макс Мејфилд во Сан Диего пред да се преселила во Хокинс во 1984 година, како и нудејќи прераскажување на настаните од втората сезона од нејзина перспектива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/607770/stranger-things-runaway-max-by-brenna-yovanoff/|title=Stranger Things: Runaway Max by Brenna Yovanoff: 9781984895950 &#124; PenguinRandomHouse.com: Books|work=PenguinRandomhouse.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830175207/https://www.penguinrandomhouse.com/books/607770/stranger-things-runaway-max-by-brenna-yovanoff/|archive-date=August 30, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref> ''Бунтовничката Робин'', романот за млади возрасни од АР Капета, бил објавен на 29 јуни 2021 година, со детали за борбата на Робин Бакли да го прифатела нејзиниот идентитет пред настаните од третата сезона. ''Хокинс Хорорите'' од Метју Џ. Гилберт, збирка кратки страшни приказни раскажани од перспектива на Партијата, била објавена на 3 мај 2022 година;<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/697012/hawkins-horrors-stranger-things-by-matthew-j-gilbert/|title=Hawkins Horrors (Stranger Things)|work=Penguin Random House|publisher=Penguin Random House|accessdate=11 March 2022}}</ref> и ''Lucas on the Line'' од [[Суји Дејвис Окунгбова]], роман поставен по настаните од третата сезона од перспектива на Лукас, бил објавен на 26 јули 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/709868/stranger-things-lucas-on-the-line-by-suyi-davies/|title=Stranger Things: Lucas on the Line|work=Penguin Random House|publisher=Penguin Random House|accessdate=11 March 2022}}</ref> ==== Стрипови ==== [[Стрипови на Dark Horse|Dark Horse Comics]] објавил партнерство со Нетфликс за „повеќегодишна издавачка линија“ на приказни сместени во светот на ''Почудни нешта''. Почетниот наслов бил минисерија со четири изданија, напишана од [[Џоди Хаусер]] и уметност за внатрешни работи од Стефано Мартино. Приказната се одвивала за време на настаните од првата сезона и ја зафатила перспективата на Вил додека тој сè уште бил заробен во „Превртено“.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=June 20, 2018}}</ref> Првото издание на минисеријата било објавено на 26 септември 2018 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/stranger-things-comic-book-trailer-explores-a-season-1-mystery-1146553|title='Stranger Things' Comic Trailer Explores Season 1 Mystery|last=McMillan|first=Graeme|date=September 25, 2018|work=[[The Hollywood Reporter]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180925212419/https://www.hollywoodreporter.com/heat-vision/stranger-things-comic-book-trailer-explores-a-season-1-mystery-1146553|archive-date=September 25, 2018|accessdate=September 26, 2018}}</ref> На 4 мај 2019 година, Dark Horse Comics објавил специјален стрип ''Почудни нешта'' како дел од настанот [[Ден на бесплатен стрип]] (FCBD). Генералниот стрип The Dark Horse FCBD 2019 содржел приказна за ''Почудни нешта'' насловена ''The Game Master'', поставена неколку дена по настаните од првата сезона. Напишана била од Џоди Хаусер, а илустрирана од Ибрахим Мустафа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://digital.darkhorse.com/books/0f868ba77c7a4d4ab5cde71b4dc826b8/free-comic-book-day-2019-general|title=FREE COMIC BOOK DAY 2019 (GENERAL)|work=Dark Horse Digital|publisher=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20190724093225/https://digital.darkhorse.com/books/0f868ba77c7a4d4ab5cde71b4dc826b8/free-comic-book-day-2019-general|archive-date=July 24, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref> Вториот наслов ''Почудни нешта'' бил уште една минисерија од четири дела, напишана повторно од Џоди Хаусер со внатрешна уметност од Едгар Салазар, насловена ''Почудни нешта: шест''. Стрипот се фокусирал на еден од експериментите пред Единаесет: девојка по име Франсин, која поседувала моќ на препознавање. Првиот број излегол во продажба на 29 мај 2019 година.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=February 20, 2019}}</ref> [[Графички роман|Оригинален графички роман]] базиран на серијата наречена ''Почудни нешта: Момци зомби'' бил објавен на 19 февруари 2020 година. Напишана била од Грег Пак, нацртана од Валерија Фавоча, напишана од Нејт Пиекос од Бламбот, обоена од Ден Џексон, со насловна слика од Рон Чан. Имала 72 страници и сместено по првата сезона.<ref name="ZB">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Books/3002-837/Stranger-Things-Zombie-Boys-TPB#prettyPhoto|title=Stranger Things: Zombie Boys TPB :: Profile :: Dark Horse Comics|work=www.darkhorse.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830175219/https://www.darkhorse.com/Books/3002-837/Stranger-Things-Zombie-Boys-TPB#prettyPhoto|archive-date=August 30, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref> Третата комична минисерија, ''Почудни нешта: Into the Fire'', започнала во јануари 2020 година. Исто така, траела четири изданија, тоа било продолжение на минисеријата ''шест'', поставена пред третата сезона на серијата. Напишана била од Џоди Хаусер, молив од Рајан Кели и печатена од Ле Бо Андервуд.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://deadline.com/2018/11/daredevil-canceled-netflix-3-seasons-1202511521/|title=NYCC 2019: DARK HORSE COMICS AND NETFLIX TO RELEASE THIRD STRANGER THINGS COMIC SERIES|date=November 30, 2018|work=Dark Horse|publisher=Dark Horse Comics, Inc.|archive-url=https://web.archive.org/web/20181130020936/https://deadline.com/2018/11/daredevil-canceled-netflix-3-seasons-1202511521/|archive-date=November 30, 2018|accessdate=March 18, 2020}}</ref> Уште еден ''Почудни нешта'' бил објавен како дел од Денот на бесплатниот стрип 2020 година. Напишана била од Грег Пак и била сместена набргу по Битката кај Старкорт Мол прикажана во третата сезона на серијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://freecomicbookday.com/Catalog/JAN200019|title=CBD 2020 STRANGER THINGS & MINECRAFT|work=Free Comic Book Day|archive-url=https://web.archive.org/web/20200318005329/https://freecomicbookday.com/Catalog/JAN200019|archive-date=March 18, 2020|accessdate=March 18, 2020}}</ref> Вториот оригинален графички роман на ''Почудни нешта'', насловен ''Почудни нешта: The Bully'', бил објавен на 13 октомври 2020 година. Напишан бил од Грег Пак и илустриран од Валерија Фавоча,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/653121/stranger-things-the-bully-graphic-novel-by-written-by-greg-pak-illustrated-by-valeria-favoccia/|title=Stranger Things: The Bully (Graphic Novel) By Greg Pak; Illustrated by Valeria Favoccia|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326192845/https://www.penguinrandomhouse.com/books/653121/stranger-things-the-bully-graphic-novel-by-written-by-greg-pak-illustrated-by-valeria-favoccia/|archive-date=March 26, 2020|accessdate=April 28, 2020}}</ref> и се фокусирал на ликовите Троја и Џејмс истовремено со настаните од втората сезона, бидејќи првиот се борел со [[посттрауматско стресно растројство|ПТСН]] по неговата средба со Елевен. На 18 јуни 2020 година, било објавено дека [[IDW Publishing]] и Dark Horse ко-објавувале мини серии ''[[Зандани и змејови (ИДВ издаваштво)|Почудни нешта и Зандани и змејови]]''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.jimzub.com/stranger-things-and-dungeons-dragons-announced/|title=Stranger Things and Dungeons & Dragons Announced!|last=Zub|first=Jim|work=Zub Tales|publisher=Zub Tales|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619104321/http://www.jimzub.com/stranger-things-and-dungeons-dragons-announced/|archive-date=June 19, 2020|accessdate=June 19, 2020}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bleedingcool.com/comics/stranger-things-dungeons-dragons-comic/|title=Now We Are Getting a Stranger Things & Dungeons & Dragons Comic|last=Johnston|first=Rich|date=June 18, 2020|work=Bleeding Cool|publisher=Bleeding Cool|archive-url=https://web.archive.org/web/20200619104216/https://bleedingcool.com/comics/stranger-things-dungeons-dragons-comic/|archive-date=June 19, 2020|accessdate=June 19, 2020}}</ref> Четвртата минисерија од Dark Horse, со наслов ''Почудни нешта: Научен камп'' започнала во септември 2020 година. Се работела и за четири изданија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bleedingcool.com/comics/stranger-things-umbrella-academy-dark-horse-september-2020-solicits/|title=Stranger Things, Umbrella Academy, Dark Horse September 2020 Solicits|last=Johnston|first=Rich|date=June 19, 2020|work=Bleeding Cool|publisher=Bleeding Cool|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620171728/https://bleedingcool.com/comics/stranger-things-umbrella-academy-dark-horse-september-2020-solicits/|archive-date=June 20, 2020|accessdate=June 19, 2020}}</ref> На 23 јули 2020 година, Dark Horse објавил приквел во еден кадар со наслов ''Почудни нешта: Ноќта на вештерките во Хокинс''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bleedingcool.com/comics/stranger-things-prequel-halloween-in-hawkins-coming-this-october/|title=Stranger Things Prequel, Halloween in Hawkins, Coming This October|last=Dwyer|first=Theo|date=July 23, 2020|work=Bleeding Cool|publisher=Bleeding Cool|archive-url=https://web.archive.org/web/20200724181838/https://bleedingcool.com/comics/stranger-things-prequel-halloween-in-hawkins-coming-this-october/|archive-date=July 24, 2020|accessdate=July 25, 2020}}</ref> Трет графички роман; ''Почудни нешта: Ерика Големата!;'' бил објавен на 26 јануари 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Books/3002-839/Stranger-Things-Erica-the-Great-TPB-Young-Adult|title=Stranger Things: Erica the Great TPB (Young Adult) :: Profile :: Dark Horse Comics|work=Dark Horse|accessdate=29 December 2021}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" !Проблем !Датум на основање !Приказна !Уметност !Бои !Насловна Слика !Колекција |- | colspan="7" style="background:#ff0001" | |- |#1<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-817/Stranger-Things-1|title=''Stranger Things'' #1|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616134000/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-817/Stranger-Things-1|archive-date=June 16, 2019|accessdate=December 10, 2018}}</ref> |Септември 26, 2018 | rowspan="9" |Џоди Хаузер | rowspan="4" |<span style="font-size: 75%;">'''PENCILS:'''</span> Стефано Мартино<br /><br /><span style="font-size: 75%;">'''INKS:'''</span> Кет Шампен | rowspan="4" |Ларен Афе |Алекси Бриклот<br /><br />Рафаел Арбекелг<br /><br />Кајл Ламберт<br /><br />Патрик Сетерфилд <br /><br />Ли Бермејо<br /><br />Бен Оливер<br /><br />Бабс Тар<br /><br />Клејтон Краин <br /><br />Лусио Парио <br /><br />Францесо Матина Фабио Мун Патрик | rowspan="4" |'''''Почудни нешта Том 1: Другата страна'''''<br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: 7 мај 2019 година<br /><br />{{ISBNT|9781506709765}}<ref>{{Наведена книга|title=''Stranger Things: The Other Side''|last=Houser|first=Jody|year=2019|isbn=978-1506709765}}</ref> |- |#2<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-818/Stranger-Things-2|title=''Stranger Things'' #2|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006000956/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-818/Stranger-Things-2|archive-date=October 6, 2019|accessdate=December 10, 2018}}</ref> |Октомври 31, 2018 |Алекси Бриклот<br /><br />Стив Морис <br /><br />Грег Рут <br /><br />Патрик Сетерфилд |- |#3<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-819/Stranger-Things-3|title=''Stranger Things'' #3|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006000954/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-819/Stranger-Things-3|archive-date=October 6, 2019|accessdate=December 10, 2018}}</ref> |Ноември 28, 2018 |Алекси Бриклот<br /><br />Грегорз Домарадски <br /><br />Метју Тејлор <br /><br />Патрик Сетерфилд |- |#4<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-820/Stranger-Things-4|title=''Stranger Things'' #4|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20191006000953/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-820/Stranger-Things-4|archive-date=October 6, 2019|accessdate=December 10, 2018}}</ref> |Јануари 2, 2019 |Алекси Бриклот<br /><br />Џен Бартел <br /><br />Етан Јанг <br /><br />Патрик Сетерфилд |- |Бесплатен ден на стрипот 2019 година (Општо) Stranger Things/Black Hammer (приказна за Stranger Things: The Game Master)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3004-248/Free-Comic-Book-Day-2019-General-Stranger-Things-Black-Hammer|title=FREE COMIC BOOK DAY 2019 (GENERAL) STRANGER THINGS/BLACK HAMMER|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626182950/https://www.darkhorse.com/Comics/3004-248/Free-Comic-Book-Day-2019-General-Stranger-Things-Black-Hammer|archive-date=June 26, 2020|accessdate=April 28, 2020}}</ref> |Мај 8, 2019 |Ибрахим Мустафа |Триона Фарел |Чун Ло |N/A |- |Шест #1<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-821/Stranger-Things-SIX-1|title=''Stranger Things: SIX'' #1|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819221743/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-821/Stranger-Things-SIX-1|archive-date=August 19, 2019|accessdate=August 19, 2019}}</ref> |Мај 29, 2019 | rowspan="4" |<span style="font-size: 75%;">'''PENCILS:'''</span> Едгар Салазар<br /><br /><span style="font-size: 75%;">'''INKS:'''</span> Кет Шампен | rowspan="4" |Мариса Лоуси |Алекси Бриклот<br /><br />Кел Ламберт <br /><br />Давид Мак <br /><br />Патрик Сетерфилд <br /><br />Џени фрисон | rowspan="4" |'''''Почудни нешта Том : Другата страна 2: SIX'''''<br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: 26 ноември 2019 година<br /><br />{{ISBNT|9781506712321}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Books/3002-834/Stranger-Things-Volume-2-SIX-TPB|title=''Stranger Things Volume 2: SIX''|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819221739/https://www.darkhorse.com/Books/3002-834/Stranger-Things-Volume-2-SIX-TPB|archive-date=August 19, 2019|accessdate=August 19, 2019}}</ref> |- |Шест #2<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-822/Stranger-Things-SIX-2|title=''Stranger Things: SIX'' #2|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819221740/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-822/Stranger-Things-SIX-2|archive-date=August 19, 2019|accessdate=August 19, 2019}}</ref> |Јуни 26, 2019 |Алекси Бриклот<br /><br />Е.М. Гист <br /><br />Микела Дан <br /><br />Патрик Сетерфилд |- |Шест #3<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-823/Stranger-Things-SIX-3|title=''Stranger Things: SIX'' #3|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819221744/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-823/Stranger-Things-SIX-3|archive-date=August 19, 2019|accessdate=August 19, 2019}}</ref> |Јули 31, 2019 |Алекси Бриклот<br /><br />Каспер Лингард <br /><br />Тајлер Кук <br /><br />Патрик Сетерфилд |- |Шест #4<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-824/Stranger-Things-SIX-4|title=''Stranger Things: SIX'' #4|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819221739/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-824/Stranger-Things-SIX-4|archive-date=August 19, 2019|accessdate=August 19, 2019}}</ref> |Август 28, 2019 |Алекси Бриклот<br /><br />Кристијан Вард <br /><br />Џен Ревена <br /><br />Патрик Сетерфилд |- |Зомби момчиња<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Books/3002-837/Stranger-Things-Zombie-Boys-TPB|title=STRANGER THINGS: ZOMBIE BOYS TPB|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626174733/https://www.darkhorse.com/Books/3002-837/Stranger-Things-Zombie-Boys-TPB|archive-date=June 26, 2020|accessdate=April 29, 2020}}</ref> |Јануари 22, 2020 |Грег Пак |Валериа Фавочиа |Дан Џаксон |Рон Чан |Во огнот {{ISBNT|9781506713090}}<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Books/3002-837/Stranger-Things-Zombie-Boys-TPB#prettyPhoto|title=STRANGER THINGS: ZOMBIE BOYS TPB|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626174733/https://www.darkhorse.com/Books/3002-837/Stranger-Things-Zombie-Boys-TPB#prettyPhoto|archive-date=June 26, 2020|accessdate=April 28, 2020}}</ref> |- |Во огинот #1<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-825/Stranger-Things-Into-the-Fire-1|title=STRANGER THINGS: INTO THE FIRE #1|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626174928/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-825/Stranger-Things-Into-the-Fire-1|archive-date=June 26, 2020|accessdate=April 29, 2020}}</ref> |Јануари 20, 2020 | rowspan="4" |Џоди Хаузер | rowspan="4" |<span style="font-size: 75%;">'''PENCILS:'''</span> Рајан Кели<br /><br /><span style="font-size: 75%;">'''INKS:'''</span> Ле Бо Андерлуд | rowspan="4" |Триона Фарел |Виктор Калвачиев <br /><br />Џерми Вилсон <br /><br />Кајл Ламберт | rowspan="4" |'''''Почудни нешта Том 1: Другата страна 3: Во огнот'''''<br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: ј јули 28, 2020 година<br /><br />{{ISBNT|9781506713083}}<ref>{{Наведена книга|title=''Stranger Things: Into the Fire (Graphic Novel)''|last=Houser|first=Jody|date=August 25, 2020|isbn=978-1506713083}}</ref> |- |Во огинот #2<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-826/Stranger-Things-Into-the-Fire-2|title=Stranger Things: Into the Fire #2|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626174520/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-826/Stranger-Things-Into-the-Fire-2|archive-date=June 26, 2020|accessdate=April 29, 2020}}</ref> |Февруари 12, 2020 |Виктор Калвачиев<br /><br />Џонатан Кес <br /><br />Клер Ро |- |Во огинот #3<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-827/Stranger-Things-Into-the-Fire-3|title=STRANGER THINGS: INTO THE FIRE #3|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626175443/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-827/Stranger-Things-Into-the-Fire-3|archive-date=June 26, 2020|accessdate=April 29, 2020}}</ref> |Март 25, 2020 |Виктор Калвачиев<br /><br />Емили Персон<br /><br />Адам Горхам |- |Во огинот #4<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3002-828/Stranger-Things-Into-the-Fire-4|title=STRANGER THINGS: INTO THE FIRE #4|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626175440/https://www.darkhorse.com/Comics/3002-828/Stranger-Things-Into-the-Fire-4|archive-date=June 26, 2020|accessdate=April 29, 2020}}</ref> |Јули 8, 2020 |Виктор Калвачиев<br /><br />Еван Кагле<br /><br />Кели Мкернан |- |Бесплатен ден на стрипови 2020 година (сите возрасти) Stranger Things/Minecraft (приказна за Stranger Things: Erica's Quest)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3006-484/Free-Comic-Book-Day-2020-All-Ages|title=FREE COMIC BOOK DAY 2020 (ALL AGES)|work=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20210317190910/https://www.darkhorse.com/Comics/3006-484/Free-Comic-Book-Day-2020-All-Ages-Stranger-Things-Minecraft|archive-date=March 17, 2021|accessdate=April 29, 2020}}</ref> |Јули 29, 2020<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.freecomicbookday.com/Catalog/JAN200019|title=FCBD 2020 STRANGER THINGS & MINECRAFT|work=Free Comic Book Day|publisher=Diamond Distributors|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620182921/https://www.freecomicbookday.com/Catalog/JAN200019|archive-date=June 20, 2020|accessdate=June 18, 2020}}</ref> | rowspan="2" |Грег Пак |Габриела Антали | rowspan="2" |Дан Џексон | rowspan="2" |Рон Чан |'''''Почудни нешта Том: Другата страна''''' '''''4: Научен камп'''''<br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: 5 мај 2021 година<br /><br />{{ISBNT|9781506715766}}<ref name="ReferenceB">{{Наведена книга|title=''Stranger Things: Science Camp (Graphic Novel)''|last=Houser|first=Jody|date=May 5, 2021|isbn=978-1506715766}}</ref> |- |Силеџија<ref name="penguinrandomhouse.com">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.penguinrandomhouse.com/books/653121/stranger-things-the-bully-graphic-novel-by-written-by-greg-pak-illustrated-by-valeria-favoccia/|title=Stranger Things: The Bully (Graphic Novel)|work=Penguin Random House|archive-url=https://web.archive.org/web/20200326192845/https://www.penguinrandomhouse.com/books/653121/stranger-things-the-bully-graphic-novel-by-written-by-greg-pak-illustrated-by-valeria-favoccia/|archive-date=March 26, 2020|accessdate=April 29, 2020}}</ref> |Септември 1, 2020 |Валериа Хавочиа |Оригинален графички роман {{ISBNT|9781506714530}}<ref name="penguinrandomhouse.com" /> |- |Научен камп#1 |Септември 30, 2020 | rowspan="4" |Џоди Хаузер | rowspan="4" |<span style="font-size: 75%;">'''PENCILS:'''</span> Едгар Салазар<br /><br /><span style="font-size: 75%;">'''INKS:'''</span> Кет Шампен | rowspan="4" |Мариса Лоуси |Виктор Калвачиев<br /><br />Кул Ламберт <br /><br />Францизо Рил | rowspan="4" |'''''Почудни нешта Том: Другата страна 4: Научен камп'''''<br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: 5 мај 2021 година<br /><br />{{ISBNT|9781506715766}}<ref name="ReferenceB"/> |- |Научен камп #2 |Октомври 28, 2020 |Виктор Калвачиев<br /><br />Ерик Нукен <br /><br />Тула Лотеј<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Comics/3003-414/Stranger-Things-Science-Camp-2-Tula-Lotay-Variant-Cover|title=STRANGER THINGS: SCIENCE CAMP #2 (TULA LOTAY VARIANT COVER)|work=Dark Horse Comics|publisher=Dark Horse Comics|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725193715/https://www.darkhorse.com/Comics/3003-414/Stranger-Things-Science-Camp-2-Tula-Lotay-Variant-Cover|archive-date=July 25, 2020|accessdate=July 25, 2020}}</ref> и Раул Елен<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://previewsworld.com/Catalog/AUG200399|title=STRANGER THINGS SCIENCE CAMP #2 (OF 4) CVR B ALLEN|work=Previews World|publisher=Diamond Distributors|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725191543/https://previewsworld.com/Catalog/AUG200399|archive-date=July 25, 2020|accessdate=July 25, 2020}}</ref> |- |Научен камп #3 |Ноември 25, 2020 |Виктор Калвачиев <br /><br />и Раун Алиен <br /><br />Пус Бак |- |Научен камп#4 |Декември 30, 2020 |Виктор Калвачиев <br /><br />Себастијан Прис <br /><br />Пус Бак |- |Халовин во Хокинс (Специјално за Ноќта на вештерките еднократно) |Октомври 21, 2020 |Мајкел Мореци |Тодор Христов |Крис О Харолан |Францесо Францавила |'''''Почудни нешта Специјално за одмор''''' <br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: 23 ноември 2022 година<br /><br />{{ISBNT|9781506734583}}<ref name="ReferenceC">{{Наведена книга|title=''Stranger Things Holiday Specials TPB''|last=Moreci|first=Michael|date=November 23, 2022|isbn=978-1-50673-458-3}}</ref> |- |Почудни нешта и Зандани и змејови #1 |Ноември 4, 2020 | rowspan="4" |Џоди Хаузер<br /><br /> Џим Зуб | rowspan="4" |Диего Галиндо | rowspan="4" |Мајкел Асарасакон |Е.М. Гист<br /><br />Диего Галиндо <br /><br /> Ана Дитман <br /><br />Девид Микел Бек | rowspan="4" |'''''Почудни нешта и Зандани и змејови'''''<br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: 30 јуни 2021 година<br /><br />{{ISBNT|9781506721071}}<ref>{{Наведена книга|title=''Stranger Things and Dungeons & Dragons (Graphic Novel)''|last=Houser|first=Jody|last2=Zub|first2=Jim|date=May 5, 2021|isbn=978-1506721071}}</ref> |- |Почудни нешта и Зандани и змејови #2 |Декември 2, 2020 |Е.М. Гист<br /><br />Ана Дитман <br /><br />Давид Микел Бек <br /><br /> Макс Дунбар |- |Почудни нешта и Зандани и змејови #3 |Јануари 6, 2021 |Ана Дитман <br /><br />Давид Микел Бек <br /><br /> Тони Инфате <br /><br />Е.М. Гист (Cover) |- |Почудни нешта и Зандани и змејови #4 |февруари 17, 2021 |Е.М. Гист<br /><br /> Ана Дитман<br /><br /> Давид Микел Бек <br /><br />Џес Тејлор |- |Гробот на Ибвен #1 |Септември 29, 2021 | rowspan="4" |Грег Пак | rowspan="4" |Диего Галиндо | rowspan="4" |Францесо Сегала |Марк Аспинал <br /><br /> Кајл Ламберт <br /><br /> Диего Галиндо <br /><br />Ивин Родригес | rowspan="4" |'''''Почудни нешта Том 5: Гробот на Ибвен'''''<br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: 27 април 2022 година<br /><br />{{ISBNT|9781506725543}}<ref>{{Наведена книга|title=''Stranger Things: The Tomb of Ybwen (Graphic Novel)''|last=Pak|first=Greg|date=April 27, 2022|isbn=978-1-50672-554-3}}</ref> |- |Гробот на Ибвен #2 |Октомври 27, 2021 |Марк Аспинал<br /><br /> Каспар Вингар(variant) <br /><br /> Пус Бак <br /><br /> Рафаел Сементо |- |Гробот на Ибвен #3 |Ноември 24, 2021 |Марк Аспинал <br /><br /> Бен девиј <br /><br />Етан Јанг<br /><br /> Тодор Христов |- |Гробот на Ибвен #4 |Декември 22, 2021 |Марк Аспинал <br /><br /> Симон де Мо <br /><br />Мак Шатер <br /><br />Адам Корсам |- |Зимски специјал за Почудни нешта (една снимка) |Ноември 3, 2021 |Крис Роберсон |АБЕЛ |ДЏ Чавиш |Стив Морис <br /><br />Џонатан Кес |'''''Почудни нешта Специјално за одмор'''''<br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: 23 ноември 2022 година<br /><br />{{ISBNT|9781506734583}}<ref name="ReferenceC"/> |- |Ерика добрата! <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.syfy.com/syfywire/dark-horse-expands-stranger-things-publishing-lineup|title=EXCLUSIVE REVEAL: DARK HORSE EXPANDS STRANGER THINGS LINEUP WITH NEW COLLECTIONS, GRAPHIC NOVEL AND MORE|last=Spry|first=Jeff|date=April 30, 2021|work=Syfy Wire|accessdate=3 May 2021}}</ref> |Јануари 26, 2022 |Грег Пак<br /><br /> Дани Лор |Валериа Хавочиа | rowspan="7" |Ден Џексон |Рон Шан |Графички роман {{ISBNT|9781506714547}} |- |Камчатка #1 |Март 23, 2022 | rowspan="5" |Мајкел Мореци | rowspan="4" |Тодор Христов |Марк Аспинал<br /><br /> Елизабета Белс <br /><br />Хајден Шерман<br /><br /> Рафел Албукелк | rowspan="4" |'''''Почудни нешта 6: Камчатка(Графички роман)'''''<br /><br />ДАТУМ НА ИЗДАВАЊЕ: 8 ноември 2022 година<br /><br />{{ISBNT|9781506727653}}<ref>{{Наведена книга|title=''Stranger Things: Kamchatka (Graphic Novel)''|last=Moreci|first=Michael|date=November 8, 2022|isbn=978-1506727653}}</ref> |- |Камчатка#2 |Април 20, 2022 |Марк Аспинал<br /><br /> Алекс Фанукаф<br /><br /> Капол Оф Кокс<br /><br /> Катерина Беликова |- |Камчатка #3 |Мај 25, 2022 |Марк Аспинал<br /><br /> Ешли Врајтер <br /><br />Диего Галиндо <br /><br /> Џули Дилон |- |Камчатка #4 |Јуни 22, 2022 |Марк Аспинал<br /><br />Џекоб Филипс <br /><br />Микела Дан <br /><br /> Пиус Бак |- |- |- |- |Бесплатен ден на стрипот 2022 година (Општо) Stranger Things/Resident Alien (приказна за ''Почудни нешта'': функција за суштество)<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.syfy.com/syfy-wire/free-comic-book-day-more-than-40-titles-for-2022-from-marvel-dark-horse|title=Free Comic Book Day 2022 revealed: Spider-Man, Resident Alien, Stranger Things, Doctor Who & more|date=December 16, 2021|publisher=Syfy Wire}}</ref> |Мај 7, 2022 |Паус Бак |Диего Галиндо |N/A |- |''Почудни нешта'' Летен Специјал (one-shot) |Јули 06, 2022 |Кет Шампен |Чао Филип |Диего Галиндо <br /><br /> Хедер Вауг |'''''Почудни нешта Летен Специјал'''''<br /><br /><span style="font-size: 75%;">'''RELEASE DATE:'''</span> November 23, 2022<br /><br />{{ISBNT|9781506734583}}<ref name="ReferenceC"/> |- |Многу духови на Д-р Бренер #1 |Јануари 11, 2023 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Blog/3621/witness-past-dr-brenner-stranger-things-many-ghost|title=WITNESS THE PAST OF DR. BRENNER IN: 'STRANGER THINGS: THE MANY GHOSTS OF DR. BRENNER' #1|work=Dark Horse|publisher=Dark Horse|accessdate=3 November 2022|archive-date=2022-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20221103172944/https://www.darkhorse.com/Blog/3621/witness-past-dr-brenner-stranger-things-many-ghost|url-status=dead}}</ref> | rowspan="4" |Брендер Флечер | rowspan="4" |Мак Шатер | rowspan="4" |Рош |Марк Аспинал<br /><br />Киле Ламберт<br /><br />Диего Вариндо<br /><br />Малачи Вард | rowspan="4" |ТБА |- |Многу духови на Д-р Бренер #2 | Февруари 2023 |ТБА |- |Многу духови на Д-р Бренер #3 |Март 2023 |ТБА |- |Многу духови на Д-р Бренер #4 |Април 2023 |ТБА |- |} ==== Собрани изданија ==== {| class="wikitable" !Наслов ! Собран материјал ! Датум на објавување ! ISBN |- | ''Почудни нешта: Едиција Том 1'' (тврд повез) | ''Почудни нешта'' (односно „Другата страна“) #1–4<br /><br /><br /><br />''Почудни нешта: Научен камп'' #1–4<br /><br /><br /><br /> „The Game Master“ (од Денот на бесплатен стрип 2019 година (Општо) Stranger Things/Black Hammer)<br /><br /><br /><br /> „Потрагата на Ерика“ (од Денот на бесплатен стрип 2020 година (сите возрасти)''Почудни нешта''/Minecraft) | 8 септември 2021 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Books/3009-285/Stranger-Things-Library-Edition-Volume-1-HC|title=STRANGER THINGS LIBRARY EDITION VOLUME 1 HC|work=Dark Horse Comics|publisher=Dark Horse Comics|accessdate=31 August 2021}}</ref> | |- | ''Издание на библиотеката Почудни нешта, том 2'' (тврд повез) | ''Почудни нешта: Шест'' #1–4<br /><br /><br /><br />''Почудни нешта: Во огнот'' #1-4 | 10 ноември 2021 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.darkhorse.com/Books/3009-286/Stranger-Things-Library-Edition-Volume-2-HC|title=STRANGER THINGS LIBRARY EDITION VOLUME 2 HC|work=Dark Horse Comics|publisher=Dark Horse Comics|accessdate=31 August 2021}}</ref> | |- | ''Почудни нешта Целиот волумен 1'' (мека корица) | ''Почудни нешта'' (Односно „Другата страна“) #1–4<br /><br /><br /><br />''Почудни нешта: Шест'' #1–4<br /><br /><br /><br />''Почудни нешта: Во огнот'' #1-4<br /><br /><br /><br />''Почудни нешта: Научен камп'' #1–4 | 11 октомври 2022 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smile.amazon.com/Stranger-Things-Omnibus-Graphic-Novel/dp/1506727646/ref=tmm_pap_swatch_0?_encoding=UTF8&qid=1649270130&sr=1-4|title=Stranger Things Omnibus Volume 1 (Graphic Novel) Paperback – October 11, 2022|work=Amazon|publisher=Amazon|accessdate=6 April 2022}}</ref> | |- | ''Почудни нешта: После училиште Омнибус за авантури'' (мек корица) | ''Почудни нешта: Момци зомби''<br /><br /><br /><br />''Почудни нешта: Силеџија''<br /><br /><br /><br />''Почудни нешта: Ерика Големата'' | 18 октомври 2022 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://smile.amazon.com/Stranger-Things-Afterschool-Adventures-Omnibus/dp/1506727735/ref=tmm_pap_swatch_0?_encoding=UTF8&qid=1649270130&sr=1-3|title=Stranger Things: Afterschool Adventures Omnibus (Graphic Novel) Paperback – October 18, 2022|work=Amazon|publisher=Amazon|accessdate=6 April 2022}}</ref> | |- |} === Игри на маса === [[Хасбро|Hasbro]] објавил лиценцирана верзија на стартер комплет со тема ''Stranger Things[[Dungeons & Dragons|, Dungeons & Dragons]]'' во мај 2019 година. Комплетот, покрај тоа што вклучувал книги со упатства, листови со знаци и коцки, вклучувал и кампања наречена „Лов на Тесалхидра“, која децата ја играле во првата сезона (напишана со намера да дојде од перото на ликот на самиот Вил) како и Demogorgon минифигури.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ign.com/articles/2019/02/13/stranger-things-dd-starter-set-release-date-preorder|title=Preorder This Awesome Stranger Things D&D Starter Set Right Now|last=Macy|first=Seth|date=February 13, 2019|work=[[IGN]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190214002907/https://www.ign.com/articles/2019/02/13/stranger-things-dd-starter-set-release-date-preorder|archive-date=February 14, 2019|accessdate=February 13, 2019}}</ref> ''[[Магија: Собирот|Magic: The Gathering]]'' ќе вклучела серија кросовер картички ''Stranger Things'' како дел од неговата специјална серија „Secret Lair“ во 2021 година.<ref name="verge beyond hawkin mtg">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theverge.com/2021/6/9/22526144/stanger-things-4-magic-the-gathering-podcast-netflix-geeked-week|title=Stranger Things is getting a companion podcast and Magic: The Gathering cards|last=Webster|first=Andrew|date=June 9, 2021|work=[[The Verge]]|accessdate=June 9, 2021}}</ref> === Видео игри === ==== Мобилни игри ==== Netflix и BonusXP развиле бесплатна врска за [[мобилни игри]] за ''Stranger Things'', објавена на уредите [[iOS]] и [[Андроид (оперативен систем)|Android]] на 4 октомври 2017 година. Играта користела стил на уметност со [[Пикселна уметност|ретро-пиксели]], сличен на игрите за [[Супер Нинтендо забавен систем|Super Nintendo Entertainment System]]. Играта била лабаво базирана на приказната ''Stranger Things'' по првата сезона, при што играчот започнувал како началник на полицијата Џим Хопер во потрага по исчезнатите момчиња. Откако ќе се пронашле овие ликови, тие станувале за играње и имале посебни способности што му овозможувале на играчот да пристапел до повеќе области во играта.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theverge.com/2017/10/4/16418816/stranger-things-game-iphone-android|title=This Stranger Things mobile game will help prepare you for the Upside Down|last=Webster|first=Andrew|date=October 4, 2017|work=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171004163616/https://www.theverge.com/2017/10/4/16418816/stranger-things-game-iphone-android|archive-date=October 4, 2017|accessdate=October 4, 2017}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.eurogamer.net/articles/2017-10-04-theres-an-official-stranger-things-video-game-and-it-looks-retro-cool|title=There's an official Stranger Things video game and it looks retro cool|last=Yin-Poole|first=Wesley|date=October 4, 2017|work=[[Eurogamer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051158/http://www.eurogamer.net/articles/2017-10-04-theres-an-official-stranger-things-video-game-and-it-looks-retro-cool|archive-date=October 5, 2017|accessdate=October 4, 2017}}</ref> BonusXP имал помалку од една година да ја заврши играта. Тимот одлучил да ја направи играта во сличен стил на ''[[Легенда за Зелда|Легендата за Зелда]]'' бидејќи „беше совршено поклопуван затоа што и [ ''Stranger Things'' и ''Zelda'' ] се за истражување, и тоа е некако мистериозно вклопување што одговара на расположението на шоуто. “ Според претседателот на BonusXP Дејв Потингер. Мапата на Хокинс во играта била заснована на мапата на Google Street View на Џексон, Џорџија, каде што се снимала серијата. Со цел да се задржела играта во тајност, BonusXP не ангажирал тестери за нивно [[обезбедување квалитет]], наместо тоа членовите на семејството од дизајнерскиот тим да давале повратни информации; овој процес помогнал да се создале две нивоа на тежина во играта.<ref name="GameDallasObserver">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dallasobserver.com/arts/allen-studio-bonusxp-overcame-a-deadline-and-a-flood-to-make-the-stranger-things-game-10007482|title=How an Allen Studio Won the Contract to Make the Top-Secret Stranger Things Game|last=Gallagher|first=Danny|date=October 27, 2017|work=[[Dallas Observer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171107022922/http://www.dallasobserver.com/arts/allen-studio-bonusxp-overcame-a-deadline-and-a-flood-to-make-the-stranger-things-game-10007482|archive-date=November 7, 2017|accessdate=October 31, 2017}}</ref> Завршувањето на играта им давало на играчите клип од првата епизода од втората сезона на серијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamespot.com/articles/beating-the-stranger-things-game-reveals-this-neve/1100-6453794/|title=Beating The Stranger Things Game Reveals This Never-Before-Seen Clip From Season 2|last=Makuch|first=Eddie|date=October 4, 2017|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005051118/https://www.gamespot.com/articles/beating-the-stranger-things-game-reveals-this-neve/1100-6453794/|archive-date=October 5, 2017|accessdate=October 4, 2017}}</ref> Играта била преземена 3{{Меѓупростори}}милиони пати во првата недела, станувајќи врвно преземање и добивајќи критички пофалби. Со објавувањето на втората сезона, ажурирањето на играта ја додала Макс како лик што можела да се репродуцира, и изданието за [[Amazon Fire TV]], кое вклучувало поддршка за контролер.<ref name="GameDallasObserver"/> Играта била номинирана за „Мобилна игра“ на [[14-ти награди за игри на британската академија|14-тото доделување на наградите за игри на Британската академија]].<ref name="BAFTA Games Awards">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mcvuk.com/business/hellblade-senuas-sacrifice-at-forefront-of-bafta-games-awards-nominations|title=Hellblade: Senua's Sacrifice at forefront of BAFTA Games Awards nominations|last=deAlessandri|first=Marie|date=March 15, 2018|work=[[MCV (magazine)|MCV]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190322101823/https://www.mcvuk.com/business/hellblade-senuas-sacrifice-at-forefront-of-bafta-games-awards-nominations|archive-date=March 22, 2019|accessdate=March 16, 2018}}</ref><ref name="BAFTA Games Awards Winners">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.destructoid.com/bafta-names-what-remains-of-edith-finch-its-best-game-of-2017-498392.phtml|title=BAFTA names What Remains of Edith Finch its best game of 2017|last=Makedonski|first=Brett|date=April 12, 2018|work=[[Destructoid]]|archive-url=https://archive.today/20180413100831/https://www.destructoid.com/bafta-names-what-remains-of-edith-finch-its-best-game-of-2017-498392.phtml|archive-date=April 13, 2018|accessdate=April 13, 2018}}</ref> Втората мобилна игра од BonusXP, ''Stranger Things 3: The Game'', била најавена за време [[Награди за игри 2018 година|на The Game Awards 2018]]. Објавена била како спој третата сезона на ''Stranger Things'', која започнала на 4 јули 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://arstechnica.com/gaming/2018/12/stranger-things-3-mobile-game-will-let-you-jump-into-new-hawkins-madness/|title=Stranger Things 3 mobile game will let you jump into new Hawkins madness|last=Palladino|first=Valentina|date=December 7, 2018|work=[[Ars Technica]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20181207160154/https://arstechnica.com/gaming/2018/12/stranger-things-3-mobile-game-will-let-you-jump-into-new-hawkins-madness/|archive-date=December 7, 2018|accessdate=December 7, 2018}}</ref> Оваа игра била [[Изометриска графика на видео игри|изометриска]] акциона игра, каде играчите воделе избрани шоу ликови, вклучувајќи ги Џојс, Џим, Макс и Елевен, низ различни нивоа, со игра инспирирана од неколку видео игри од 1980-тите. Играта го следела наративот на третата сезона, бидејќи BonusXP имал одреден придонес со браќата Дафер и обезбедил дополнителни елементи на приказната што шоуто немало време да ги истражува.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2019/tv/news/stranger-things-3-the-game-plot-details-1203175106/|title=How 'Stranger Things 3: The Game' Will Take Players Beyond the TV Show|last=Crecente|first=Brian|date=March 28, 2019|work=Variety|archive-url=https://web.archive.org/web/20191231161558/https://variety.com/2019/tv/news/stranger-things-3-the-game-plot-details-1203175106/|archive-date=December 31, 2019|accessdate=March 31, 2019}}</ref><ref name="netflix ann">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamespot.com/articles/netflixs-e3-2019-game-news-includes-a-fortnite-cro/1100-6467758/|title=Netflix's E3 2019 Game News Includes A Fortnite Crossover|last=Watts|first=Steve|date=June 12, 2019|work=[[GameSpot]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190612213952/https://www.gamespot.com/articles/netflixs-e3-2019-game-news-includes-a-fortnite-cro/1100-6467758/|archive-date=June 12, 2019|accessdate=June 12, 2019}}</ref> Играта не била објавена само за мобилни платформи, туку и за персонални компјутери, Nintendo Switch, PlayStation 4 и Xbox One. И двете од овие мобилни игри ''Stranger Things'' биле искористени за лансирање на услугата за видео игри на Netflix за нејзината мобилна апликација во ноември 2021 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.polygon.com/22759722/netflix-games-on-android|title=Netflix officially has games now|last=Rivera|first=Joshua|date=November 2, 2021|work=[[Polygon (website)|Polygon]]|accessdate=November 2, 2021}}</ref> Третата мобилна игра, наречена ''Stranger Things: Puzzle Tales'', била развиена од Next Games. Првично била најавена како [[игра базирана на локација]] со механика за играње улоги.<ref name="netflix ann"/> Наместо тоа, кога била објавен во 2021 година, наместо тоа била игра со улоги со загатки водена од приказна.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pocketgamer.com/stranger-things-puzzle-tales/a-story-driven-match-3-launches-worldwide-on-androi/|title=Stranger Things: Puzzle Tales, a story-driven match-3, launches worldwide on Android and iOS|last=Botadkar|first=Tanish|work=Pocket Gamer|accessdate=11 March 2022}}</ref> ==== PlayStation VR игра ==== [[Sony Interactive Entertainment]] објавил дека работел на ексклузивна игра за [[Плејстејшн 4|PlayStation 4]], базирана на ''Stranger Things'', за нивната периферна [[PlayStation VR]]. Компанијата оттогаш објавила тизер кој ги прикажувал сцените со божиќни светла на ѕид.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamespot.com/articles/ps4s-playstation-vr-getting-stranger-things-experi/1100-6454583/|title=PS4's PlayStation VR Getting Stranger Things Experience, See A Teaser Here|last=Makuch|first=Eddie|date=November 2, 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201032042/https://www.gamespot.com/articles/ps4s-playstation-vr-getting-stranger-things-experi/1100-6454583/|archive-date=December 1, 2017|accessdate=November 20, 2017}}</ref> ==== компјутер ==== Игра без DRM за Windows и Mac базирана на сезона 3 била објавена на 4 јули 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gog.com/game/stranger_things_3_the_game|title=Stranger Things 3: The Game|work=gog.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20200414174112/https://www.gog.com/game/stranger_things_3_the_game|archive-date=April 14, 2020|accessdate=July 4, 2019}}</ref> ==== Откажана игра Telltale ==== Во јуни 2018 година, Нетфликс ги објавил плановите за [[Раскажувачки игри|Telltale Games]] да произведел епизодна [[авантуристичка игра]] базирана на серијата, како дел од поголемото партнерство кое ќе ги гледал пристаништата на другите серии на Telltale како [[Интерактивен филм|интерактивни филмови]] на Нетфликс. Сепак, проектот бил откажан откако Telltale го отпушти поголемиот дел од својот персонал во септември 2018 година<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.techradar.com/news/netflix-to-add-games-to-its-service-including-stranger-things-and-minecraft|title=Exclusive: Netflix to add games to its service, including Minecraft: Story Mode|last=Pino|first=Nick|date=June 13, 2018|work=[[TechRadar]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234210/https://www.techradar.com/news/netflix-to-add-games-to-its-service-including-stranger-things-and-minecraft|archive-date=June 13, 2018|accessdate=June 13, 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnet.com/news/netflix-partners-with-telltale-games-for-interactive-adventures/|title=No, Netflix isn't going to stream Minecraft video games|last=Solsman|first=Joan|last2=Grunin|first2=Lori|date=June 13, 2018|work=[[CNET]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20180613234154/https://www.cnet.com/news/netflix-partners-with-telltale-games-for-interactive-adventures/|archive-date=June 13, 2018|accessdate=June 13, 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nytimes.com/2018/09/24/business/telltale-video-games-layoffs.html|title=Telltale, Acclaimed Maker of Story-Based Video Games, Lays Off Most of Its Staff|last=Bailey|first=Justin|date=September 24, 2018|work=[[The New York Times]]|url-access=limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20180924124613/https://www.nytimes.com/2018/09/24/business/telltale-video-games-layoffs.html|archive-date=September 24, 2018|accessdate=September 24, 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.polygon.com/2018/9/24/17896054/netflix-stranger-things-telltale-game-update|title=Netflix to still produce Stranger Things game despite Telltale collapse|date=September 24, 2018|work=Polygon|archive-url=https://web.archive.org/web/20180930143734/https://www.polygon.com/2018/9/24/17896054/netflix-stranger-things-telltale-game-update|archive-date=September 30, 2018|accessdate=October 1, 2018}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gamespot.com/articles/what-happened-with-telltale-games-heres-a-timeline/1100-6462046/|title=What Happened With Telltale Games? Here's A Timeline Of Important Events|work=Gamespot|archive-url=https://web.archive.org/web/20181001182340/https://www.gamespot.com/articles/what-happened-with-telltale-games-heres-a-timeline/1100-6462046/|archive-date=October 1, 2018|accessdate=October 1, 2018}}</ref> Како што било планирано, играта ќе се одиграла во пролетта 1985 година, преместувајќи ги настаните од втората и третата сезона. Telltale исто така нарачал придружна игра од [[Ноќно училиште студио|Night School Studio]] со наслов ''Kids Next Door'' што ќе бил претходник на нивниот наслов, но и оваа била откажана по затворањето на Telltale.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theverge.com/2019/4/23/18510849/stranger-things-secret-games-telltale-studio-closed|title=A secret Stranger Things game died before it was even announced|last=Farokhmanesh|first=Megan|date=April 23, 2019|work=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190423135505/https://www.theverge.com/2019/4/23/18510849/stranger-things-secret-games-telltale-studio-closed|archive-date=April 23, 2019|accessdate=April 23, 2019}}</ref> === Поткасти === Во јули 2019 година, биле објавена три епизоди од ''Зад сцената: Stranger Things 3'' подкаст, со поглед на правењето на третата сезона на серијата. Домаќин бил [[Ден Таберски]].<ref name="ReferenceD">{{Наведен нестручен часопис|access-date=29 June 2021}}</ref><ref name="ReferenceD"/><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://primalstreammedia.com/still-feel-21/behind-the-scenes-stranger-things-3-podcasts-to-listen-to|title=Behind The Scenes: Stranger Things 3 - Podcasts To Listen To|last=Freeman|first=Lancer|work=Primal Stream Media|accessdate=29 June 2021|archive-date=2022-02-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20220211194853/https://primalstreammedia.com/still-feel-21/behind-the-scenes-stranger-things-3-podcasts-to-listen-to|url-status=dead}}</ref> Придружник на подкаст од шест епизоди на романот „''Бунтовникот Робин'' “, насловен „ ''Бунтовник Робин: Преживеан Хокинс'' “, бил објавен во средината на 2021 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bustle.com/entertainment/stranger-things-maya-hawke-podcast-launch-netflix|title=Can't Get Enough Of Stranger Things' Robin Buckley? There's A New Podcast For You|last=Can’t Get Enough Of Stranger Things’ Robin Buckley? There’s A New Podcast For You|first=Chloe|work=Bustle|accessdate=29 June 2021}}</ref> Маја Хок ја повторувала нејзината улога на Робин, [[Шон Махер]] го играла нејзиниот омилен учител господин Хаузер, а [[Лорен Шипен]] пишувала и режирала.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.listennotes.com/podcasts/rebel-robin-surviving-hawkins-netflix-HnC5yXIiDqs/|title=Rebel Robin: Surviving Hawkins|work=Listen Notes|accessdate=29 June 2021}}</ref> === Искуство со Почудни работи === [[Податотека:Fourways Mall Stranger Things Experience 1.jpg|лево|мини|172x172пкс]] [[Податотека:Fourways Mall Stranger Things Experience 2.jpg|мини|175x175пкс]] [[Податотека:Fourways Mall Stranger Things Experience 3.jpg|мини|178x178пкс]] Од 16 до 19 јуни 2022 година, [[Нетфликс|Netflix]] [[Јужноафриканска Република|Јужна Африка]] соработувал со [[Мол Fourways|Fourways Mall]] за да управувал со Stranger Things Experience.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.capetownetc.com/events/look-the-world-of-stranger-things-comes-to-canal-walk-join-in/|title=Look! The World of Stranger Things comes to Canal Walk – Join in|work=www.capetownetc.com|accessdate=2022-06-17}}</ref> The Experience претходно работел во [[Прошетка по каналот|трговскиот центар Canal Walk]] во [[Кејптаун]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.instagram.com/accounts/login/?next=/p/CevbjZyogg-/|title=Login • Instagram|work=www.instagram.com|accessdate=2022-06-17}}</ref> === Други === [[Лего]] претставил сет на ''Stranger Things'' наречен „The Upside Down“, базиран на верзија на домот на Бајерс и неговата реплика во Upside Down, во мај 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theverge.com/2019/5/14/18623977/stranger-things-amazing-lego-set-takes-the-upside-down-literally|title=Stranger Things' amazing Lego set takes the Upside Down literally|last=Hollister|first=Sean|date=May 14, 2019|work=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515013148/https://www.theverge.com/2019/5/14/18623977/stranger-things-amazing-lego-set-takes-the-upside-down-literally|archive-date=May 15, 2019|accessdate=May 14, 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lego.com/en-my/aboutus/news/2019/may/something-strange-is-going-on-as-the-town-of-hawkins-indiana-arrives-in-lego-brick-form|title=Something strange is going on... - as the town of Hawkins, Indiana arrives in LEGO® brick form|last=Lego Group|date=May 15, 2019|work=Lego.com|publisher=Lego|archive-url=https://web.archive.org/web/20200626093520/https://www.lego.com/en-my/aboutus/news/2019/may/something-strange-is-going-on-as-the-town-of-hawkins-indiana-arrives-in-lego-brick-form|archive-date=June 26, 2020|accessdate=May 15, 2019}}</ref><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TAr0DwAAQBAJ&q=lego+overwatch&pg=PT234|title=LEGO® Minifigure A Visual History New Edition|last=Farshtey|first=Gregory|last2=Lipkowitz|first2=Daniel|last3=Hugo|first3=Simon|date=2020-10-01|publisher=Dorling Kindersley Limited|isbn=978-0-241-50202-0|pages=233|language=en}}</ref> Во 2020 година, сетот наопаку бил награден со „Играчка на годината“, а исто така и „Специјална играчка на годината“ од [[Здружение за играчки|Здружението за играчки]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.toyassociation.org/toys/events/toy-of-the-year-awards-home.aspx?WebsiteKey=9627b778-d394-4eb1-93ca-b0ecde8e3359&hkey=3b6458b9-3121-4268-bb28-aab3eaa14438&New_ContentCollectionOrganizerCommon=4|title=2020 TOTY Winners|work=The Toy Association|accessdate=2022-11-29|archive-date=2021-12-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20211203072544/https://www.toyassociation.org/toys/events/toy-of-the-year-awards-home.aspx?WebsiteKey=9627b778-d394-4eb1-93ca-b0ecde8e3359&hkey=3b6458b9-3121-4268-bb28-aab3eaa14438&New_ContentCollectionOrganizerCommon=4|url-status=dead}}</ref> Netflix соработувал со [[Епски игри|Epic Games]] за да вклучел некои елементи од ''Stranger Things'' како козметика во ''[[Fortnite Battle Royale]]'' во неделите пред почетокот на третата сезона на серијата.<ref name="netflix ann"/> Бил објавен и DLC на ''Stranger Things'' за VR играта ''Face Your Fears''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oculus.com/blog/face-your-fears-brings-the-supernatural-world-of-stranger-things-to-gear-vr/?locale=en_US|title='Face Your Fears' Brings the Supernatural World of 'Stranger Things' to Gear VR|work=Oculus Blog|publisher=Oculus Blog|archive-url=https://web.archive.org/web/20200818073636/https://www.oculus.com/blog/face-your-fears-brings-the-supernatural-world-of-stranger-things-to-gear-vr/?locale=en_US|archive-date=August 18, 2020|accessdate=August 30, 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.roadtovr.com/stranger-things-comes-gear-vr-latest-face-fears-update-face-demogorgan/|title='Stranger Things' Comes to Gear VR in Latest 'Face Your Fears' Update, Face the Demogorgon|date=November 2017|work=Road to VR|publisher=Road to VR|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830191922/https://www.roadtovr.com/stranger-things-comes-gear-vr-latest-face-fears-update-face-demogorgan/|archive-date=August 30, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://comicbook.com/gaming/2017/10/31/stranger-things-virtual-reality-netflix-oculus-face-your-fears/|title='Face Your Fears' Gets Free 'Stranger Things' DLC From Creators of 'Left 4 Dead'|last=Workman|first=Robert|work=Comic Book.com|publisher=Comic Book.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20190830191919/https://comicbook.com/gaming/2017/10/31/stranger-things-virtual-reality-netflix-oculus-face-your-fears/|archive-date=August 30, 2019|accessdate=August 30, 2019}}</ref> Во рамките на ажурирањето на 17 септември 2019 година за асиметричната мултиплеер хорор игра ''[[Dead by Daylight]]'', Демогоргон бил објавен како еден од убијците, заедно со Ненси Вилер и Стив Харингтон како преживеани. Поглавјето подоцна било отстрането на 17 ноември 2021 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.polygon.com/2019/8/19/20812070/stranger-things-dead-by-daylight-nancy-wheeler-steve-harrington-demogorgon-chapter|title=Stranger Things is coming to Dead by Daylight in a new update|last=Marshall|first=Cass|last2=Haasch|first2=Palmer|date=August 19, 2019|work=[[Polygon (website)|Polygon]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20190819145254/https://www.polygon.com/2019/8/19/20812070/stranger-things-dead-by-daylight-nancy-wheeler-steve-harrington-demogorgon-chapter|archive-date=August 19, 2019|accessdate=August 19, 2019}}</ref> Возилата и козметиката на тема ''Stranger Things'' биле додадени во ''[[Rocket League]]'' за нејзиниот настан за Ноќта на вештерките во 2019 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.shacknews.com/article/114413/stranger-things-coming-to-rocket-league-haunted-hallows-event|title=Stranger Things coming to Rocket League Haunted Hallows Event|last=Mejia|first=Ozzie|date=October 9, 2019|work=[[Shacknews]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20191009183045/https://www.shacknews.com/article/114413/stranger-things-coming-to-rocket-league-haunted-hallows-event|archive-date=October 9, 2019|accessdate=October 9, 2019}}</ref> Во MOBA ''[[СМИТЕ|SMITE]]'', голем број на скинови на карактери на тема Stranger Things биле создадени и објавени како дел од кросоверот Battle Pass, како што биле Starcourt Eleven Scylla, Hopper Apollo, The Demogorgon Bakasura и The Mind Flayer Sylvanus.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.smitegame.com/news/midseason-8-7-update-notes/|title=Midseason 8.7 Update Notes|date=July 13, 2021|work=SMITE News|archive-url=https://web.archive.org/web/20210707222637/https://www.smitegame.com/news/midseason-8-7-update-notes/|archive-date=July 7, 2021|accessdate=July 6, 2022}}</ref> Претставникот на Соединетите Американски Држави [[Дејвид Сицилин]] ја споредил состојбата на нацијата за време на [[Претседателството на Доналд Трамп|претседателствувањето на Доналд Трамп]] со онаа на ''Stranger Things'' за време на говорот одржан во Конгресот на 16 февруари 2017 година, користејќи знак „Trump Things“ во ист формат како и насловната картичка на серијата и велејќи: „Како главните ликови во ''Stranger Things'', сега сме заглавени во „Превртено“.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.usatoday.com/story/news/politics/onpolitics/2017/02/17/congressman-compares-trump-administration-upside-down-stranger-things/98037136/|title=Congressman compares Trump administration to 'Upside Down' in 'Stranger Things'|last=Bowerman|first=Mary|date=February 17, 2017|work=[[USA Today]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170217162111/http://www.usatoday.com/story/news/politics/onpolitics/2017/02/17/congressman-compares-trump-administration-upside-down-stranger-things/98037136/|archive-date=February 17, 2017|accessdate=February 17, 2017}}</ref> Како дел од неговото објавување на Нетфликс на 14 април 2017 година, актерската екипа на рестартираната верзија на ''[[Mystery Science Theatre 3000]]'' се наметнала на првиот дел од „Поглавје 1“ од ''Stranger Things''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theverge.com/2017/4/15/15308544/mystery-science-theater-3000-dunks-stranger-things|title=Mystery Science Theater 3000 perfectly dunks on Stranger Things|last=Farokhmanesh|first=Megan|date=April 15, 2017|work=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170416044757/https://www.theverge.com/2017/4/15/15308544/mystery-science-theater-3000-dunks-stranger-things|archive-date=April 16, 2017|accessdate=April 15, 2017}}</ref> [[Гугл|Google]] користел „налепници“ од [[Зголемена реалност|проширена реалност]] (AR) на ликовите од ''Stranger Things'' за да ја претставела својата технологија ARCore објавена заедно со телефонот [[Пиксел 2|Pixel 2]] во октомври 2017 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theverge.com/2017/10/4/16403932/google-pixel-camera-augmented-reality-stickers-apps-arcore|title=Google is turning Stranger Things characters into adorable augmented reality stickers|last=Robertson|first=Adi|date=October 4, 2017|work=[[The Verge]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20171005041828/https://www.theverge.com/2017/10/4/16403932/google-pixel-camera-augmented-reality-stickers-apps-arcore|archive-date=October 5, 2017|accessdate=October 4, 2017}}</ref> ''[[Улица Сусам|Сезам Стрит]]'' создал измама на ''Stranger Things'', соодветен за младата публика, наречен ''Sharing Things'', објавен во ноември 2017 година; го прикажувал [[Чудовиште од колачиња|чудовиштето од колачиња]] како „Кукигоргон“, [[Гровер]] како Лукас, [[Ерни (Улица Сусам)|Ерни]] како Дастин и вклучувал неколку поздрави на наративот на втората сезона.<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=December 1, 2017}}</ref> Епизодата ''[[Симпсонови|на Симпсонови]]'' „[[Куќа на дрво на ужасот ХХХ|Куќа на ужасот на дрво ХХХ]]“, која се емитувала на 20 октомври 2019 година, го вклучувала сегментот „''Опасни нешта'' “, пародија на ''„Страните нешта“''.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.latimes.com/entertainment/tv/simpsons-stranger-things-treehouse-of-horror-story.html|title='The Simpsons' will scare up a 'Stranger Things' parody for Episode 666|last=Carris|first=Christi|date=July 15, 2019|work=Los Angeles Times|url-access=limited|archive-url=https://web.archive.org/web/20190716030101/https://www.latimes.com/entertainment/tv/simpsons-stranger-things-treehouse-of-horror-story.html|archive-date=July 16, 2019|accessdate=July 15, 2019}}</ref> Класичните велосипеди од 1980-тите што се користеле во серијата биле произведени во ограничени ленти кои брзо се распродавале.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bicycling.com/bikes-gear/a28261842/stranger-things-bikes/|title=The Bicycles Behind Those Epic Escapes on 'Stranger Things'|last=Coulon|first=Jessica|date=July 2, 2019|work=Bicycling|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714093013/https://www.bicycling.com/bikes-gear/a28261842/stranger-things-bikes/|archive-date=July 14, 2019|accessdate=July 14, 2019}}</ref> Мобилната игра ''[[Седумте смртни гревови: Големиот крст|The Seven Deadly Sins: Grand Cross]]'' имала кросовер настан на ''Strangers Things'' и приказната ги следела ликовите кои биле транспортирани во универзумот на анимето. Ликовите од ''Stranger Things'' можеле да се отклучат на ограничено време.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://collider.com/seven-deadly-sins-grand-cross-stranger-things-trailer/|title='The Seven Deadly Sins: Grand Cross' Video Game Gets a 'Stranger Things' Crossover|last=Campbell|first=Scott|date=April 28, 2021|work=[[Collider (website)|Collider]]|accessdate=May 20, 2022}}</ref> === Можни дополнителни серии и сценска игра === Во јули 2022 г., било откриено дека дополнителна сценска драма напишана од [[Соња Фридман]] и [[Стивен Далдри]] и дополнителна серија биле во развој. Според котворецот на серијата Рос Дафер, дополнителната серија немало да се сосредоточи на ниту еден од основните ликови на главната серија. Засега не се знаел правецот на сценската игра во однос на ликовите и приказната.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.co.uk/news/entertainment-arts-62076078|title=Stranger Things spin-offs to include play made by British theatre duo|date=July 7, 2022|work=www.bbc.co.uk|access-date=7 July 2022|publisher=BBC News}}</ref> == Надворешни врски == {{Братскиврски|display=''Stranger Things''|d=y|q=Stranger Things (TV series)|species=no|s=no|wikt=no|b=no|v=no|n=no}} * Stranger Things on Netflix * Stranger Things at IMDb  * Beyond Stranger Things at IMDb * [https://screencraft.org/2017/10/26/how-to-sell-your-tv-series-the-stranger-things-way/ Analysis of the Duffer Brothers' "show bible"] from Screencraft.org == Наводи == {{Предложна група}} [[Категорија:Американски научнофантастични серии]] [[Категорија:Американски телевизиски серии]] [[Категорија:Телевизиски серии на англиски јазик]] [[Категорија:Оригинални програми на Netflix]] 2gazoqvsewd11y1sz1yw02kvdddhgdk 0 1310871 5537710 5533193 2026-04-11T14:40:11Z Andrew012p 85224 5537710 wikitext text/x-wiki {{Infobox rocket | name = Space Launch System (SLS) | image = NASA_Artemis_1_Launch.jpg | caption = SLS Block 1 со вселенското летало Орион лансирајќи од рампата 39B | alt = Системот за вселенско лансирање на НАСА го лансира Артемис I со силна трага од пламен. | function = [[Супертешка ракета-носач]] | manufacturer = [[Aerojet Rocketdyne]], [[Northrop Grumman]], [[Boeing]], [[United Launch Alliance]] | country-origin = Соединети Американски Држави | pcost = 23,011 милијарди US$ (до 2021 г.) | cpl = Над 2 милијарди US$ | cpl-year = 2021 | height = 98 м (Block 1) | diameter = 8,4 м | mass = 2.608.156 кг | stages = 2 | LEO-payload = 95.000 кг (Block 1) | payload-location = [[Транслунарно вбризгување|ТЛВ]] | payload = 27.000 кг (Block 1) | status = активна | sites = [[Вселенски центар Кенеди]], [[Лансирен комплекс 39B|LC-39B]] | launches = 1 | success = 1 | first = 16 ноември 2022 | comparable = [[Saturn V]], [[Starship (вселенско летало)|Starship]] | boosters = 2 | boostername = Цврстогоривни бустери | boosterengines = 5-сегментен SRB | boosterthrust = 14.590 kN (секој) | stage1name = Основно јадро (Core Stage) | stage1engines = 4 [[RS-25]] | stage1thrust = 7.440 kN | stage1fuel = [[Течен водород]] / [[Течен кислород]] | stage1time = 480 секунди | stage2name = [[ICPS]] | stage2engines = 1 [[RL10]] | stage2thrust = 110,1 kN | stage2fuel = [[Течен водород]] / [[Течен кислород]] | stage2time = 1125 секунди }} '''Системот за вселенско лансирање''' (англиски: ''Space Launch System'', скратено '''SLS''') е супертешка [[носечка ракета]] развиена од американската вселенска агенција [[НАСА]]. Како најмоќна ракета во моментална употреба, таа е столбот на програмата „[[Вселенска програма Артемис|Артемис]]“, чија цел е повторно слетување на луѓе на [[Месечина]]та. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] 4vu0jhxz8egeww1ceq9iw8mhd4tfr31 5537712 5537710 2026-04-11T14:49:41Z Andrew012p 85224 5537712 wikitext text/x-wiki {{Infobox rocket | name = Систем за вселенско лансирање | image = NASA_Artemis_1_Launch.jpg | caption = SLS Block 1 со вселенското летало „Орион“ при полетувањето од рампата 39B | alt = Системот за вселенско лансирање на НАСА полетува со Артемис I, оставајќи силна трага од пламен. | function = [[супертешка носечка ракета]] | manufacturer = [[Aerojet Rocketdyne]], [[Northrop Grumman]], [[Boeing]], [[United Launch Alliance]] | country-origin = {{САД}} | pcost = 23,011 милијарди долари (до 2021 г.) | cpl = над 2 милијарди долари | cpl-year = 2021 | height = 98 м (Block 1) | diameter = 8,4 м | mass = 2.608.156 кг | stages = 2 | LEO-payload = 95.000 кг (Block 1) | payload-location = [[Транслунарно вбризгување|ТЛВ]] | payload = 27.000 кг (Block 1) | status = активна | sites = [[Вселенски центар Кенеди]], [[Лансирен комплекс 39B|LC-39B]] | launches = 1 | success = 1 | first = 16 ноември 2022 | comparable = [[Saturn V]], [[Starship (вселенско летало)|Starship]] | boosters = 2 | boostername = Цврстогоривни потиснувачи | boosterengines = 5-сегментен SRB | boosterthrust = 14.590 kN (секој) | stage1name = Основно јадро (Core Stage) | stage1engines = 4 [[RS-25]] | stage1thrust = 7.440 kN | stage1fuel = [[Течен водород]] / [[Течен кислород]] | stage1time = 480 секунди | stage2name = [[ICPS]] | stage2engines = 1 [[RL10]] | stage2thrust = 110,1 kN | stage2fuel = [[Течен водород]] / [[Течен кислород]] | stage2time = 1125 секунди }} '''Систем за вселенско лансирање''' ({{Langx|en|Space Launch System}}, скратено ''SLS'') — супертешка [[носечка ракета]] развиена од американската вселенска агенција [[НАСА]]. Како најмоќна ракета во моментална употреба, таа е столбот на програмата „[[Вселенска програма Артемис|Артемис]]“, чија цел е повторно слетување на луѓе на [[Месечина]]та. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] m28gwgoa4d7mw5q72f0c8jheuwp7gwr 5537713 5537712 2026-04-11T14:50:22Z Andrew012p 85224 5537713 wikitext text/x-wiki {{Infobox rocket | name = Систем за вселенско лансирање | image = NASA_Artemis_1_Launch.jpg | caption = SLS Block 1 со вселенското летало „Орион“ при полетувањето од рампата 39B | alt = Системот за вселенско лансирање на НАСА полетува со Артемис I, оставајќи силна трага од пламен. | function = [[супертешка носечка ракета]] | manufacturer = [[Aerojet Rocketdyne]], [[Northrop Grumman]], [[Boeing]], [[United Launch Alliance]] | country-origin = {{САД}} | pcost = 23,011 милијарди долари (до 2021 г.) | cpl = над 2 милијарди долари | cpl-year = 2021 | height = 98 м (Block 1) | diameter = 8,4 м | mass = 2.608.156 кг | stages = 2 | LEO-payload = 95.000 кг (Block 1) | payload-location = [[Транслунарно вбризгување|ТЛВ]] | payload = 27.000 кг (Block 1) | status = активна | sites = [[Вселенски центар Кенеди]], [[Лансирен комплекс 39B|LC-39B]] | launches = 1 | success = 1 | first = 16 ноември 2022 | comparable = [[Saturn V]], [[Starship (вселенско летало)|Starship]] | boosters = 2 | boostername = Цврстогоривни потиснувачи | boosterengines = 5-сегментен SRB | boosterthrust = 14.590 kN (секој) | stage1name = Основно јадро (Core Stage) | stage1engines = 4 [[RS-25]] | stage1thrust = 7.440 kN | stage1fuel = [[Течен водород]] / [[Течен кислород]] | stage1time = 480 секунди | stage2name = [[ICPS]] | stage2engines = 1 [[RL10]] | stage2thrust = 110,1 kN | stage2fuel = [[Течен водород]] / [[Течен кислород]] | stage2time = 1125 секунди }} '''Систем за вселенско лансирање''' ({{Langx|en|Space Launch System}}, скратено ''SLS'') — супертешка [[носечка ракета]] развиена од американската вселенска агенција [[НАСА]]. Како најмоќна ракета во моментална употреба, таа е столбот на програмата „[[Вселенска програма Артемис|Артемис]]“, чија цел е повторно слетување на луѓе на [[Месечина]]та.<ref name="NASA-SaturnV">{{cite report|title=Heavy-Lift Launch Vehicle Capability|url=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/20100021048/downloads/20100021048.pdf|publisher=NASA|access-date=2026-04-07}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] oj09275pgl0k1lz6tjs216ry8z2oes9 0 1311072 5537680 5509539 2026-04-11T13:55:52Z Andrew012p 85224 5537680 wikitext text/x-wiki {{Infobox space program | name = Вселенска програма Артемис | image = Artemis_identity_moon_mars.jpg | alt = An arrowhead combined with a depiction of a trans-lunar injection trajectory forms an "A", with an "Artemis" wordmark printed underneath | image_size = | country = [[САД]] | organization = [[NASA]] and partners: [[European Space Agency|ESA]], [[Japan Aerospace Exploration Agency|JAXA]], and [[Canadian Space Agency|CSA]] | purpose = Crewed [[lunar exploration]] and later crewed [[Mars exploration]] | manager = | status = Во тек | cost = US$35 billion (2020–2024)<ref name="NASA puts a price on a 2024 Moon landing — US$35 billion"/> | duration = 2017–денес<ref name="Artemis_home20190519"/> | firstflight = [[Артемис 1]] (16 November 2022, 06:47:44 UTC)<ref>{{Citation |title=Artemis I Launch to the Moon (Official NASA Broadcast) - Nov. 16, 2022 |url=https://www.youtube.com/watch?v=CMLD0Lp0JBg |language=en |access-date=2022-11-16}}</ref><ref name="nasa-20221108">{{cite web |url=https://blogs.nasa.gov/artemis/2022/11/08/nasa-prepares-rocket-spacecraft-ahead-of-tropical-storm-nicole-re-targets-launch/ |title=NASA Prepares Rocket, Spacecraft Ahead of Tropical Storm Nicole, Re-targets Launch |work=[[NASA]] |date=8 November 2022 |access-date=9 November 2022}}</ref> | firstcrewed = [[Артемис 2]] ({{abbr|NET|no earlier than}} May 2024)<ref name="sn-20211109" /> | successes = | launchsite = {{Unbulleted list|[[Cape Canaveral Space Force Station]]|[[Kennedy Space Center]]|[[SpaceX South Texas launch site|Starbase]], ''[[SpaceX floating launch platform|Phobos]]'', or ''[[SpaceX floating launch platform|Deimos]]'' (Starship HLS)}} | crewvehicle = {{Unbulleted list|[[Orion (spacecraft)|Orion]]|[[Starship HLS]]|[[Lunar Gateway]]}} | launcher = {{Unbulleted list|[[Space Launch System]]<ref name=nsf-20170406>{{cite news|url=https://www.nasaspaceflight.com/2017/04/nasa-goals-missions-sls-eyes-multi-step-mars/|title=NASA finally sets goals, missions for SLS — multi-step plan to Mars|publisher=NASASpaceFlight.com|first=Chris|last=Gebhardt|date=6 April 2017|access-date=21 August 2017|archive-date=21 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170821221210/https://www.nasaspaceflight.com/2017/04/nasa-goals-missions-sls-eyes-multi-step-mars/|url-status=live}}</ref>|[[SpaceX Starship|Starship]]|Commercial launch vehicles<ref name=verge20190718>{{cite web|last=Grush|first=Loren|url=https://www.theverge.com/2019/7/18/18629403/nasa-artemis-moon-program-funds-hardware-apollo-11-anniversary|title=NASA's daunting to-do list for sending people back to the Moon|publisher=The Verge|date=18 July 2019|access-date=28 August 2019|archive-date=7 December 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207085513/https://www.theverge.com/2019/7/18/18629403/nasa-artemis-moon-program-funds-hardware-apollo-11-anniversary|url-status=live}}</ref>}} }} '''Вселенска програма Артемис''' — роботизирана и човечка програма за [[истражување на Месечината]] предводена [[НАСА]] заедно со партнерските агенции: [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] (ESA), [[Јапонски центар за вселенски истражувања|Јапонскиот центар за вселенски истражувања]] (JAXA), и [[Канадска вселенска агенција|Канадската вселенска агенција]] (CSA). Програмата Артемис има за цел повторно да воспостави човечко присуство на Месечината за прв пат по мисијата [[Аполо 17]] во 1972. Главни компоненти на програмата се [[Систем за вселенско лансирање|Системот за вселенско лансирање]] (SLS), [[Орион (вселенско летало)|вселенското летало Орион]], вселенската станица [[Lunar Gateway]] и комерцијалните [[#Human Landing System|Human Landing Systems]]. Долгорочната цел на програмата е да се воспостави [[Колонизација на Месечината|постојан базен камп на Месечината]] и да се олеснат [[Човечки мисии на Марс|човечките мисии на Марс]]. == Мисии == {| class="wikitable sortable" !Мисија !class="unsortable" | Амблем !Датум на лансирање !Екипаж !Лансирачка ракета !Лендер !Времетраење !Цел !Статус |- ! [[Артемис 1]] | [[File:Exploration Mission-1 patch.png|50px|center|frameless]] | 16 ноември 2022<ref name="CNN Storm Nicole Report"/><ref name="nasa-20221108"/> | {{N/A}} | [[Систем за вселенско лансирање|SLS Блок 1]] | {{N/A}} | 25 дена<ref>{{Cite web |title=NASA: Artemis I |url=https://www.nasa.gov/specials/artemis-i/ |access-date=2022-11-16 |website=NASA}}</ref> | Орбитирање околу Месечината без екипаж и враќање назад | {{success|Успешна}} |- ! [[Артемис 2]] | [[Податотека:Artemis II patch.svg|центар|безрамка|52x52пкс]] | мај 2024<ref name="sn-20211109" /> | {{Unbulleted list |{{Nowrap|{{Flagicon|USA}} [[Reid Wiseman]]}} |{{Nowrap|{{Flagicon|USA}} [[Victor J. Glover|Victor Glover]]}} |{{Nowrap|{{Flagicon|USA}} [[Christina Hammock Koch|Christina Koch]]}} |{{Nowrap|{{Flagicon|CAN}} [[Jeremy Hansen]]}} }} | SLS Блок 1 | {{N/A}} | ≈10 дена | Прелет на Месечината со 4-член екипаж | {{planned}} |- ! [[Артемис 3]] | Ќе биде дизајниран од екипажот | 2025<ref name="sn-20211109">{{cite web |last=Foust |first=Jeff |url=https://spacenews.com/nasa-delays-human-lunar-landing-to-at-least-2025/ |title=NASA delays human lunar landing to at least 2025 |work=[[SpaceNews]] |date=9 November 2021 |access-date=9 November 2021}}</ref> | {{TBA}} | SLS Блок 1 | [[Starship HLS]] Option A <ref name="sn-20221030">{{cite web |last=Foust |first=Jeff |url=https://spacenews.com/lunar-landing-restored-for-artemis-4-mission/ |title=Lunar landing restored for Artemis 4 mission |work=[[SpaceNews]] |date=30 October 2022 |access-date=31 October 2022}}</ref> | ≈30 дена | 4-person lunar orbit with 2-person lunar landing | {{planned}} |- ! [[Артемис 4]] | Ќе биде дизајниран од екипажот | 2027<ref name="sn-20221030"/> | {{TBA}} | SLS Блок 1B | [[Starship HLS]] Option B <ref name="sn-20221030"/> | ≈30 дена | 4-person lunar orbit, lunar landing,<ref name="sn-20221030"/> and delivery of the [[International Habitation Module|I-HAB]] module to the [[Lunar Gateway]].<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/fy2022_congressional_justification_nasa_budget_request.pdf |title=FY 2022 Budget Estimates – Gateway – Program Projects – International Habitat (I-Hab) |page=97 |work=[[NASA]] |date=6 May 2021 |access-date=9 July 2021 |quote=Delivery of I-Hab to the Gateway will be via the SLS Block 1B launch vehicle with Orion providing orbital insertion and docking. |archive-date=10 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210610114215/https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/fy2022_congressional_justification_nasa_budget_request.pdf |url-status=live }}</ref> | {{planned}} |- ! [[Артемис 5]] | Ќе биде дизајниран од екипажот | 2028<ref name="sn-20221030" /><ref>{{cite web |last=Foust |first=Jeff |url=https://spacenews.com/nasa-foresees-gap-in-lunar-landings-after-artemis-3/ |title=NASA foresees gap in lunar landings after Artemis 3 |work=[[SpaceNews]] |date=20 January 2022 |access-date=20 January 2022}}</ref> | {{TBA}} | SLS Блок 1B | {{TBA}} | ≈30 дена | Lunar landing with the [[Lunar Terrain Vehicle]] and delivery of the [[ESPRIT]] Refueling Module to the [[Lunar Gateway]].<ref name="auto">{{Citation |title=Gateway Buildup Animation |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pme6SrG_-ZA |language=en |access-date=2022-08-01}}</ref> | {{planned}} |- ! Артемис 6 | Ќе биде дизајниран од екипажот | 2029<ref name="nac-20221031">{{cite web |last1=Kshatriya |first1=Amit |last2=Kirasich |first2=Mark |url=https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/nac_october_2022_artemis_final_rev_b.pdf |title=Artemis I – IV Mission Overview / Status {{!}} Artemis Planning Manifest |page=3 |work=[[NASA Advisory Council]] |date=31 October 2022 |access-date=18 November 2022 |archive-date=2022-11-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221103222633/https://www.nasa.gov/sites/default/files/atoms/files/nac_october_2022_artemis_final_rev_b.pdf |url-status=dead }}</ref> | {{TBA}} | SLS Блок 1B | {{TBA}} | ≈30 дена | Lunar landing with the delivery of the Gateway Airlock Module<ref name="auto"/> | {{planned}} |} == Наводи == {{наводи}} {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] c5itavtfmrygfthwci4f5rq434hyvm7 0 1314490 5537892 5427794 2026-04-11T23:12:00Z Bjankuloski06 332 /* Списи */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537892 wikitext text/x-wiki '''Ото Фенихел''' ({{langx|de|Otto Fenichel}}; {{рн|2|декември|1897}} – {{пн|22|јануари|1946}}) бил [[Психоанализа|психоаналитичар]] од таканаречената „втора генерација“. == Образование и психоаналитички припадности == Фенихел е роден во [[Виена]]. започнал да студира медицина во 1915 година во Виена. Како млад, уште во училиште, тој бил привлечен од кругот на психоаналитичари околу [[Зигмунд Фројд|Фројд]]. Во текот на 1915 и 1919 година, тој присуствувал на предавањата на Фројд, а веќе во 1920 година, на 23 години, станал член на [[Виенско психоаналитичко друштво|Виенското психоаналитичко друштво]]. Во 1922 година, Фенихел се преселил во Берлин. Додека живеел во Берлин, до 1934 година, тој бил член на група социјалистички и/или марксистички психоаналитичари (со [[Зигфрид Бернфелд]], [[Ерих Фром]], [[Вилхелм Рајх]], [[Ернст Симел|Ернст Зимел]], [[Френсис Дери]] и други). По неговата емиграција во 1934 година во Осло, во 1935 година во Прага, и во 1938 година во Лос Анџелес, тој организирал контакт меѓу расфрланите марксистички психоаналитичари во светот со тајното „Рундбрифе“ (Rundbriefe), односно кружни писма. Оние Рундбрифе кои станале јавно познати дури во 1998 година, можат да се вбројат меѓу најважните документи кои се однесуваат на проблематичната историја на психоанализата помеѓу 1934 и 1945 година, особено во однос на проблемот со протерувањето на [[Вилхелм Рајх]] од [[Меѓународна психоаналитичка асоцијација|Меѓународната психоаналитичка асоцијација]] во 1934 година. Во Лос Анџелес, Фенихел се приклучил на постоечките психоаналитички кругови и подоцна помогнал да се основа [[Нов Центар за психоанализа|Психоаналитичкото друштво и институт во Лос Анџелес]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.encyclopedia.com/psychology/dictionaries-thesauruses-pictures-and-press-releases/los-angeles-psychoanalytic-society-and-institute|title=Los Angeles Psychoanalytic Society and Institute {{!}} Encyclopedia.com}}</ref> Неговите обуки за анализа во Лос Анџелес го вклучиле [[Ралф Гринсон]]. [[Податотека:Gedenktafel Otto Fenichel.jpg|200px|мини|Спомен-плоча]] == Списи == Фенихел бил ефикасен писател за психоанализата и објавил четириесет статии помеѓу „Комплекс на интроекција и кастрација“ („Introjektion und Kastrationkomplex) во 1925 и „Невротично дејствување“ („Neurotic Acting Out“) во 1945.<ref>Otto Fenichel, ''The Psychoanalytic Theory of Neurosis'' (London 1946) p. 610–611.</ref> Меѓу некои од областите за кои тој придонел биле женската сексуалност, чувството на [[Римски триумф|триумф]] и претходниците на [[Едипов комплекс|Едиповиот комплекс]]. Тој, исто така, објави влијателен технички прирачник, ''Проблеми на психоаналитичката техника'' (1939).<ref>Jean-Michel Quinodoz, ''Reading Freud'' (London 2005), p. 109.</ref> Три меѓувоени труда за женската сексуалност го привлекле вниманието на Фројд:<ref>Peter Gay, ''Freud: A Life for Our Times'' (London 1988) p. 521</ref> тој напишал за првиот дека „Фенихел (1930) со право ја нагласува тешкотијата да се препознае во материјалот произведен во анализа кои делови од него ја претставуваат непроменетата содржина на пред-Едипова фаза и кои делови се искривени со регресија“<ref>Sigmund Freud, ''On Sexuality'' (London 1991) p. 390.</ref> Неговиот напис од 1936 година за симболичната равенка на Девојка и Фалус подоцна станала лансирна рампа за [[Жак Лакан]].<ref>Jacques Lacan, ''Ecrits: A Selection'' (London 1997) p. 207.</ref> Во својата статија „Трофеј и триумф“ од 1939 година, Фенихел истакнал дека чувството на триумф „резултира со отстранувањето на вознемиреноста и инхибиција со освојувањето на трофеј“, но додадол дека „трофејот е [[Ид, его и суперего|супер-его]] дериват бидејќи е симбол на родителскиот авторитет[...]тоа му се заканува на егото како што супер-егото му се заканува на егото“.<ref>Ralph R. Greenson, "On Gambling" in Jon Halliday and Peter Fuller eds., ''The Psychology of Gambling'' (London 1974), p. 210.</ref> Надоврзувајќи се на сопствената работа и придонесите на неговите врсници и претходници, Фенихел го изработил својот енциклопедиски учебник од 1945 година:<ref>Gay, ''Freud'', p. 336 n.</ref> „За безброј студенти и професионалци, Фенихел е синоним за неговата ''психоаналитичка теорија на неврозата''; и овој текст се смета за синоним за доверливо и сеопфатно психоаналитичко знаење“.<ref>Russell Jacoby, ''The Repression of Psychoanalysis: Otto Fenichel and the Political Freudians'' (Chicago 1986). p. 24.</ref> Сепак, делото имало и контроверзии, бил предизвик за, меѓу другото, наодите на [[Мелани Клајн]], [[Неофројдовски|нео-Фројдците]] и голем дел од работата на [[Франц Александар]], исто така ја прикажувало континуираната марксистичка припадност на Фенихел.<ref>Otto Fenichel, ''The Psychoanalytic Theory of Neurosis'' (London 1946) p. 64, p. 588-9 and p. 507.</ref> == Критика == [[Харолд Блум]] го нарекол Фенихел „мрачниот енциклопедист на фројдовската психодинамика“;<ref>H. Bloom, ''The Anxiety of Influence'' (1973) p. 80</ref> но токму енциклопедискиот аспект на неговата работа ја предизвикало критиката на Лакан.<ref name="J. Lacan, Ecrits 1997 p. 51">J. Lacan, ''Ecrits'' (1997) p. 51</ref> Споредувајќи ја работата на Фенихел со „набројување на типот „главна канализација““, тој се залагал за разлика помеѓу каталог на ''минати'' толкувања и вистинската работа за наоѓање на мутативното толкување во рамките на вистинската сесија.<ref>Jacques Lacan, ''The Four Fundamental Concepts of Psycho-Analysis'' (London 1994) p. 11.</ref> Тој, исто така, ја критикувал употребата на Фенихел на органски фази на развој во неговото пишување;<ref name="J. Lacan, Ecrits 1997 p. 51"/> додека други сметале дека Фенихел ги пресимплифицира своите извештаи за невроза со категорични таксономии.<ref>Peter Fuller, "Introduction" in Halliday/Fuller, ''Gambling'' p. 28.</ref> Иако самиот Фенихел уште од почетокот на својата книга предупредил дека нуди само илустративни примери, а не истории на случаи,<ref>O. Fenichel, ''the Psychoanalytic Theory of Neurosis'' (1946) p. 8</ref> тој можеби несвесно придонел за проблемот со обидот да се насочи и доминира, а не да се следи и учи од, аналитичкиот процес.<ref>Patrick Casement, ''On Learning from the Patient'' (London 1990) p. 220.</ref> == Библиографија == * Ото Фенихел: ''Психоанализата како јадро на идната дијалектичко-материјалистичка психологија'' (1934). Во: American Imago, Vol. 24. (1967), стр.&nbsp;290–311 * Ото Фенихел: ''Психоаналитичка теорија на невроза'' . 3 тома, 1945 година * Ото Фенихел: ''119 Рундбрифе'' . Хг. Johannes Reichmayr und Elke Mühlleitner, 2 Bände, Франкфурт: Stroemfeld 1998 г. * Ото Фенихел ''и сор.'' eds., ''Collected Papers of Otto Fenichel'' (1987). == Поврзано == * [[Чирачки комплекс]] * [[Контрафобичен став]] * [[Здрав нарцизам]] == Наводи == {{Наводи|2|}} == Надворешни врски == * [http://www.lsr-projekt.de/wrfenichel.html Ото Фенихел: 119 Рундбрифе] (германски) * [http://www.lsr-projekt.de/zpps/zpps1.html#fenichel Otto Fenichel: ''Über die Psychoanalyse als Keim einer zukünftigen dialektisch-materialistischen Psychologie''] (германски) {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Фенихел, Ото}} [[Категорија:Австриски психијатри]] [[Категорија:Еврејски социјалисти]] [[Категорија:Еврејски научници]] [[Категорија:Починати во 1946 година]] [[Категорија:Родени во 1897 година]] 9ege19lswux2zbpdtftg0jxpm42s7bm 0 1315185 5537895 5389346 2026-04-11T23:12:06Z Bjankuloski06 332 /* Алвин Ејли */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537895 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Роберт Бетл|image=P20230210AS-2211 (52734013627) (Robert Battle crop).jpg|caption=Роберт Бетл во 2023 година|birth_date={{Датум на раѓање и возраст|df=yes|1972|8|28}}|birth_place=[[Џексонвил]], [[Флорида]],[[Соединети Држави]]|education=[[Џулијардова школа]] (1994)|occupation=[[Танц|танчер]], [[Кореографија|кореограф]]|years_active=1994-до денес}} '''Роберт Бетл''' (роден на 28 август 1972 година во [[Џексонвил]], [[Флорида]], [[Соединети Држави]])<ref name="HM">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=2082&category=ArtMakers&occupation=&name=Robert%20Battle|title=Robert Battle Biography|date=27 август 2010|publisher=The History Makers|accessdate=4 февруари 2023|archive-date=2016-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160303225639/http://www.thehistorymakers.com/biography/biography.asp?bioindex=2082&category=ArtMakers&occupation=&name=Robert%20Battle|url-status=dead}}</ref> ― [[танчер]], [[кореограф]] и уметнички [[режисер]] на Американскиот танцов театар „Алвин Ејли“. == Ран живот и образование == По потекло од населбата Либерти Сити во [[Мајами]], [[Флорида]], Бетл бил израснат од вујкото на неговата мајка, Вили Хорн и неговата роднина Деси Хорн во економски лоши услови за живот.<ref name="Kourlas"> {{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2010/05/09/arts/dance/09battle.html|title=For New Ailey Leader, It's All in the Family|last=Kourlas|first=Gia|date=7 мај 2010|work=[[New York Times]]|access-date=4 февруари 2023}} </ref><ref name="Acocella"> {{Наведени вести|url=http://www.newyorker.com/arts/critics/dancing/2011/12/19/111219crda_dancing_acocella|title=New Move|last=Acocella|first=Joan|date=19 декември 2011|work=[[The New Yorker]]|access-date=4 февруари 2023}} </ref> Студирал на Новосветското училиште за уметности пред да дипломира на Џулијардовата школа.<ref name="Kourlas" /> каде што добил диплома за ликовни уметности во 1994 година.<ref> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.juilliard.edu/alumni/news/news_decades/2009-2010/1003/index.php|title=Alumni News|date=март 2010|publisher=[[Juilliard School]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111122007/http://juilliard.edu/alumni/news/news_decades/2009-2010/1003/index.php|archive-date=11 ноември 2011|accessdate=4 февруари 2023|quote=Robert Battle (BFA ’94)}} </ref> == Кариера == По дипломирањето на Џулијардовата школа, тој се приклучил на Парсоновот танцово друштво. Тој ја основал своето сопствено танцово друштво Бетлворкс ([[англиски]]: Battleworks) во 2001 година.<ref name="Kourlas"/> Бетл бил прогласен за еден од Мајсторите на афроамериканската кореографија од страна на Центарот за изведувачки уметности „Џон Ф. Кенеди“ во 2005 година.<ref name="HM"/> Во 2015 година, Бетл бил прогласен за член на т.н. „Променлива уметност“ на Фордова фондацијата. === Алвин Ејли === Тој ја започнал функцијата [[режисер]] на 1 јули 2011 година и е нејзин трет режисер од основањето на друштвото во 1958 година. При добивањето на положбата, Бетл рекол: „Се надевам дека ќе бидам достоен за оваа огромна одговорност што ми е дадена и ќе ја почестам на единствениот начин на кој Алвин Ејли би го прифатил: со тоа што ќе ја чувам сега, жива и ја водам напред“.<ref name="Huff"> {{Наведена мрежна страница|url=http://www.huffingtonpost.com/2010/04/29/robert-battle-to-take-ove_n_557058.html|title=Robert Battle To Take Over Alvin Ailey Dance Company|date=29 април 2010|publisher=[[Huffington Post]]|accessdate=4 февруари 2023}} </ref> Иако Бетл никогаш не бил формално дел од друштвото „Алвин Ејли“ пред неговото назначување, што го прави првиот уметнички режисер без директна врска со друштвото или со самиот Ејли, тој придонел со голем број дела на репертоарот на друштвото и долго време бил признат како помазаниот наследник на Џудит Џејмисон. Како што рекол Џејмисон во едно интервју, „кореографијата на Бетл има способност да ја привлече публиката во неговите дела и ја потсетува на Алвин“.<ref name="Wakin"> {{Наведени вести|url=http://artsbeat.blogs.nytimes.com/2010/04/28/ailey-company-names-new-director/|title=Ailey Company Names New Director|last=Wakin|first=Daniel J.|date=28 април 2010|work=[[New York Times]]|access-date=4 февруари 2023}} </ref> Тој служел неколку мандати како уметник гостив во „Ејли“.<ref name="LAT"> {{Наведени вести|url=http://articles.latimes.com/2010/may/03/entertainment/la-et-ailey-director-20100503|title=Robert Battle talks of next steps for Ailey dance troupe|date=3 мај 2010|work=Los Angeles Times|access-date=4 февруари 2023}} </ref> == Дела == {{Столб-почеток}} {{Столб-прелом}} *1999- ''Такадими'' *2000- ''Шеталиште'' *2001- ''Лов'' *2004- ''Гозба'' *2004- ''Литургија'' *2004- ''Чудни хумори'' *2006- ''Конечни звуци'' *2007- ''Пријатен апетит!'' *2007- ''Повеќе не тивко'' *2007- ''Одвиткано'' *2008- ''Ела'' *2008- ''На/внатре'' *2010- ''Три'' {{Столб-крај}} == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://danceinteractive.jacobspillow.org/robert-battle/strange-humors/ Архивска снимка од Танцовото друштво Бетлворкс кое ја изведува ''Чудни хумори'' на Роберт Бетл во 2003 година на Танцовиот фестивал „Џејкобова Перница“] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Американски кореографи]] [[Категорија:Луѓе од Џексонвил]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Дипломци на Џулијардовата школа]] [[Категорија:Уметнички режисери]] 3b9gtw8t3mffhhbnpwlfjmyoulssvsp 0 1315199 5537770 5278835 2026-04-11T18:29:22Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5537770 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за личност | име = Марија Апчевска | портрет = | px = 220п | опис = | родено-име = | роден-дата = {{birth year and age|1987}} | роден-место = {{роден во|Битола}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | починал-дата = | починал-место = | починал-причина = | националност = [[Македонија|Македонка]] | народност = [[Македонци|Македонка]] | познат = | занимање = [[режисер]]<br>[[сценарист]] | сопружник = | татко = | мајка = | родители = | роднини = | деца = }} '''Марија Апчевска''' (р. 1987, {{роден во|Битола}}) — [[Македонија|македонска]] [[Кинорежисер|филмска]] и [[Телевизија|телевизиска]] [[режисер]]ка и [[сценарист]]ка. ==Животопис== Марија Апчевска е родена во 1987 година во [[Битола]] каде го завршила основното и средното образование. ==Филмографија== ===Режисер=== Апчевска ги режирала следните филмови:<ref name=MA>{{нмс| title=Marija Apcevska | url=https://www.imdb.com/name/nm4872686/ | work= | publisher=IMDb | date= | accessdate=4 февруари 2023}}</ref> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Забелешка''' |- | 2022||[[Куќен притвор]] ||4 епизоди |- | 2021|| [[Северен Пол (филм)|Северен Пол]]|| краток филм |- | 2020|| [[Зоки Поки (телевизиска серија)|Зоки Поки]]|| 5 епизоди |- | 2017|| [[Инсајдер (телевизиска серија)|Инсајдер]]|| 1 епизода |- | 2017|| [[Амби (филм)|Амби]]|| краток филм |- | 2012|| [[Бардо (филм)|Бардо]]|| краток филм |} ===Сценарист=== Апчевска била сценарист на следните филмови<ref name=MA/> {| border=1 cellspacing=0 cellpadding=3 | '''Година''' | '''Филм''' | '''Забелешка''' |- | 2021|| [[Северен Пол (филм)|Северен Пол]]|| краток филм |- | 2017|| [[Амби (филм)|Амби]]|| краток филм |- | 2012|| [[Бардо (филм)|Бардо]]|| краток филм |} ==Награди== *2022 – награда за најдобра режија на филмот [[Северен Пол (филм)|Северен Пол]] на Мартовскиот фестивал – [[Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм]].<ref>{{нмс | title=Dodeljene nagrade 69. Martovskog festivala | url=https://martovski.rs/en/dodeljene-nagrade-69-martovskog-festivala/ | work= | publisher=Martovski.rs | date= | accessdate=4 февруари 2023 | archive-date=2023-02-04 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230204184336/https://martovski.rs/en/dodeljene-nagrade-69-martovskog-festivala/ | url-status=dead }}</ref><ref>{{нмс| title=Марија Апчевска со награда за најдобра режија во Белград| url=https://tera.mk/марија-апчевска-со-награда-за-најдобр/ | work= | publisher=Тера | date=5.04.2022 | accessdate=4 февруари 2023}}</ref> ==Наводи== {{Наводи}} ==Надворешни врски== * {{IMDb име|id=4872686|name=Марија Апчевска}} {{Никулец}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Апчевска, Марија}} [[Категорија:Македонски режисери]] [[Категорија:Македонски сценаристи]] 4ui0s3u7a6dlvmjupuddbjdshivhvjx 0 1316443 5538044 5445047 2026-04-12T11:39:17Z Andrew012p 85224 5538044 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game|image=[[Податотека:Among Us македонски.png|250px]]|alt=Cartoon astronauts in colored spacesuits floating through space. A bright light and many stars are visible behind them. In front of them are the words "Among Us", with the "A" replaced by an astronaut.|developer=[[Innersloth]]|publisher=[[Innersloth]]|released={{Ubl|'''Android, iOS'''|15 јуни 2018|'''Windows'''| 16 ноември 2018<ref>{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/app/945360/Among_Us|title=Among Us on Steam|access-date=2021-10-25 |archive-date=2021-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211025004806/https://store.steampowered.com/app/945360/Among_Us|url-status=live}}</ref>|'''Nintendo Switch'''|15 декември 2020<ref>{{Cite web|url=https://www.nintendo.com/store/products/among-us-switch/|title=Among Us for Nintendo Switch - Nintendo Official Site|website=www.nintendo.com|access-date=2022-09-30 |archive-date=2022-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220921161514/https://www.nintendo.com/store/products/among-us-switch/|url-status=live}}</ref>|'''PS4, PS5, Xbox One, {{nowrap|Xbox Series X/S}}'''|14 декември 2021<ref>{{Cite web|last1=T.|first1=Victoria|url=https://www.innersloth.com/xbox-playstation-launch-on-dec-14/|title=Xbox & PlayStation launch on Dec 14! &#124; Innersloth – Creators of Among Us and the Henry Stickmin Collection!|date=October 21, 2021 |access-date=2021-10-25 |archive-date=2021-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211027073956/https://www.innersloth.com/xbox-playstation-launch-on-dec-14/|url-status=live}}</ref>}}|platforms={{Ubl|[[Андроид (оперативен систем)|Android]]|[[iOS]]|[[Windows]]|[[Nintendo Switch]]|[[PlayStation 4]]|[[PlayStation 5]]|[[Xbox One]]|[[Xbox Series X/S]]}}|modes=[[Повеќеиграчка игра|повеќеиграчки]]|genre=друштвена игра<br>инди-игра|programmer=Форест Вилард|designer=Маркус Бромандер|composer=Маркус Бромандер|artist=Маркус Бромандер|engine=[[Unity (играчки погон)|Unity]]|title=Among Us|caption=}}{{Закосен наслов}}'''Among Us''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Меѓу нас,'' [[Транскрипција (лингвистика)|се чита]]: ''Амонг ас'') — [[Повеќеиграчка игра|повеќеиграчка]] [[видеоигра]] развиена од американското играчко студио Innersloth, а потоа објавена за [[iOS]] и [[Андроид (оперативен систем)|андроид]] во [[јуни]] [[2018]] година, и за [[Microsoft Windows|Windows]] во [[ноември]] [[2018]] година. Во [[декември]] [[2020]] г., поради големиот пораст на популарноста, играта станала достапна на [[Nintendo Switch]], а исто така и за [[PlayStation 4]], [[PlayStation 5]], [[Xbox One]] и [[Xbox Series X/S]]. Самостојна VR-верзија на играта — ''Among Us VR'' — била објавена на [[10 ноември]] [[2022]] г. од Schell Games.<ref name=":29">{{Cite web|url=https://innersloth.itch.io/among-us/devlog/261573/among-us-3rd-birthday-15-player-lobbies|title=Among Us' 3rd Birthday & 15 Player Lobbies! – Among Us by Innersloth|last=Innersloth|date=June 15, 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616153421/https://innersloth.itch.io/among-us/devlog/261573/among-us-3rd-birthday-15-player-lobbies|archive-date=2021-06-16|access-date=June 16, 2021|website=[[itch.io]]|url-status=live}}</ref> Играта била вдахната од друштвената игра со улоги „[[Мафија (игра)|Мафија]]“ со детективска приказна, како и од [[Научна фантастика|научнофантастичниот]] [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] „[[Нешто (филм од 1982)|Нешто]]“. Играчите по случаен избор се поделени во две екипи: Членови на екипажот (англ. ''crewmates)'' и Предавници (англ. ''imposters —'' самозванци'')'' скриени меѓу нив. Членовите на екипажот не знаат кој од нивните другари е предавникот и можат да „исфрлат“ кој било лик со гласање, обидувајќи се да ги утврдат предавниците со помош на [[Дедукција|заклучоци]]. Членовите на екипажот победуваат ако успеат да се ослободат од предавниците или барем да ги завршат сите задачи со загатки што им се нудат; предавниците победуваат ако успеат скришум да убијат доволно членови на екипажот без да бидат фатени или ако успеат да извршат голема саботажа, како што е топење на реакторот или прекинување на снабдувањето со [[кислород]]. Има 4 места за избор на играње — тоа се: The Skeld, MIRA HQ, Polus, The Airship.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.webwise.ie/parents/explained-what-is-among-us/|title=Explained: What is Among Us? -|last=catriona2|date=2020-12-17|work=Webwise.ie|language=en-GB|accessdate=2023-02-25}}</ref> == Играчки процес == Играчите се приклучуваат на лобито организирано од еден играч. Домаќинот ги приспособува поставките на играта како бројот на предавници (до тројца), картата и разни други параметри за [[Играчки процес|играчкиот процес]]. Откако ќе се приклучат доволно играчи (од 4 до 15), домаќинот ја започнува играта.<ref name="Innersloth-2021">{{Cite web|url=https://innersloth.itch.io/among-us/devlog/261573/among-us-3rd-birthday-15-player-lobbies|title=Among Us' 3rd Birthday & 15 Player Lobbies!|last=|date=June 15, 2021|publisher=Innersloth|archive-url=https://web.archive.org/web/20210616153421/https://innersloth.itch.io/among-us/devlog/261573/among-us-3rd-birthday-15-player-lobbies|archive-date=2021-06-16|url-status=live|access-date=June 16, 2021|website=|via=[[itch.io]]}}</ref> На играчите им се доделуваат улоги — или како членови на екипажот ([[Англиски јазик|англ]]. ''Crewmate'') или како предавници (англ. ''Imposter'', буквален превод: С''амозванец''). Целта на членовите на екипажот е да ги завршат задачите и да ги утврдат предавниците. Целта на предавниците е да ги убијат членовите на екипажот и да ги саботираат нивните напори без да бидат фатени. Членовите на екипажот се движат низ картата завршувајќи задачи, кои се означени со различни икони. Задачите се движат од едноставни дејства, како што е повлекување картичка до посложени задачи како што се поправање жици или преземање податоци. Завршувањето на задачите заработува напредок кон победата на членовите на екипажот. Предавниците се движат низ картата преправајќи се дека завршуваат задачи како членовите на екипажот. Тие можат да саботираат различни системи на картата, предизвикувајќи неред и пренасочувајќи го вниманието на екипажот. Предавниците можат да ги отстранат членовите на екипажот со приближување до нив и користење на копчето за убивање. Предавниците можат да користат и вентилациски отвори за брзо движење меѓу собите. Кога играч ќе пријави мртовец или ќе свика итен состанок, играчите се собираат за да разговараат. За време на расправиите, играчите споделуваат информации, сомнежи, алибија и се обидуваат да заклучат кои би можеле да бидат предавниците. По фазата на расправа, играчите гласаат за тоа кој според нив е предавникот. Играчот со најмногу гласови е исфрлен од играта. Ако има нерешено, никој не се исфрла. Играта продолжува додека не се исполни еден од следниве услови: # Сите предавници се отстранети (Членовите на екипажот победуваат). # Бројот на предавници е еднаков на бројот на преостанатите членови на екипажот (Предавниците победуваат). # Сите задачи се завршени од страна на членовите на екипажот (Членовите на екипажот победуваат). # Предавниците го саботираат бродот до степен на уништување (Предавниците победуваат). Ако играта не заврши, играчите го продолжуваат циклусот на завршување задачи, расправа и гласање додека не се исполни победничкиот услов. По завршувањето на играта, играчите имаат можност да започнат нова игра, да разговараат за стратегии или да го напуштат лобито. Играчите исто така можат да ги приспособат своите ликови со различни бои, капи и домашни миленичиња пред да ја започнат следната игра.<ref>{{Cite magazine|last=Wilde|first=Tyler|date=September 24, 2020|title=How to customize your character in Among Us|url=https://www.pcgamer.com/how-to-customize-your-character-in-among-us/|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20200927112805/https://www.pcgamer.com/how-to-customize-your-character-in-among-us/|archive-date=September 27, 2020|access-date=September 28, 2020|magazine=[[PC Gamer]]|language=en-US}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [https://www.innersloth.com/games/among-us/ Матична страница] __ИНДЕКС__ [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за Nintendo Switch]] [[Категорија:Игри за PlayStation 4]] [[Категорија:Игри за PlayStation 5]] [[Категорија:Игри за Xbox One]] [[Категорија:Научнофантастични видеоигри]] 15xeqxwlr7bh0k8n7qxzmsht7ccd5ji 0 1316513 5537881 5338356 2026-04-11T23:11:35Z Bjankuloski06 332 /* Смрт */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537881 wikitext text/x-wiki {{Infobox animal|name=Доли|image=|image_size=|caption=Доли ([[taxidermy]])|othername=6LLS (име на код)|species=[[Овца|Домашна овца]] ([[Фински-Дорсет]])|gender=Женско|birth_date={{Дата на раѓање|1996|07|05|df=y}}|birth_place=[[Рослин Институт]], Мидлотиан, Шкотска|death_date={{Дата на смрт и возраст|2003|02|14|1996|07|05|df=y}}|death_place=Рослин Институт, Мидлотиан, Шкотска|resting_place=[[Национален музеј на Шкотска]] (remains on display)|resting_place_coordinates=|nationality=Обединетото Кралство (Шкотска)|known=Прв [[цицач]] [[клониран]] од возрасна [[соматска клетка]]|children=6 јагниња (Бони; близнаци Сели и Роузи; тројка Луси, Дарси и Котон)|namedafter=[[Доли Партон]]<ref name="BBC-97" />|website=}} '''Доли''' (5 јули 1996 - 14 февруари 2003 година) била женка финска овца Дорсет и првиот [[Цицачи|цицач]] што бил [[Клонирање|клониран]] од возрасна соматска клетка. Таа била клонирана од соработници на Институтот Рослин во Шкотска, користејќи го процесот на јадрен трансфер од клетка земена од млечна жлезда. Нејзиното клонирање докажало дека клонираниот организам може да се произведе од зрела клетка од одреден дел од телото.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Niemann H|last2=Tian XC|last3=King WA|last4=Lee RS|date=February 2008|title=Epigenetic reprogramming in embryonic and foetal development upon somatic cell nuclear transfer cloning|url=http://www.reproduction-online.org/content/135/2/151.full.pdf|journal=Reproduction|volume=135|issue=2|pages=151–63|doi=10.1530/REP-07-0397|pmid=18239046|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719155145/http://www.reproduction-online.org/content/135/2/151.full.pdf|archive-date=19 July 2018|access-date=20 April 2018|doi-access=free}}</ref> Спротивно на популарното верување, таа не била првото животно што било клонирано.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dolly.roslin.ed.ac.uk/facts/the-life-of-dolly/index.html|title=The Life of Dolly {{!}} Dolly the Sheep|language=en-US|accessdate=1 December 2021|archive-date=2021-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20211111151011/http://dolly.roslin.ed.ac.uk/facts/the-life-of-dolly/index.html|url-status=dead}}</ref> Употребата на возрасни соматски клетки наместо ембрионски матични клетки за клонирање произлегла од основната работа на Џон Гурдон, кој клонирал африкански жаби со канџи во 1958 година со овој пристап. Успешното клонирање на Доли довело до широко распространет напредок во истражувањето на матичните клетки, вклучително и откривање на индуцирани плурипотентни матични клетки.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://dolly.roslin.ed.ac.uk/legacy/index.html|title=The Legacy {{!}} Dolly the Sheep|language=en-US|accessdate=1 December 2021|archive-date=2021-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210920154939/https://dolly.roslin.ed.ac.uk/legacy/index.html|url-status=dead}}</ref> Доли живеела во Институтот Рослин во текот на својот живот и произвела неколку јагниња.<ref name="BBC">[http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2764039.stm "Dolly the sheep clone dies young"] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110512101046/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2764039.stm|date=12 May 2011}}. BBC News. 14 February 2003</ref> Таа била еутаназирана на шестгодишна возраст поради прогресивна болест на белите дробови. Не била пронајдена причина што ја поврзува болеста со нејзиното клонирање.<ref name="final_illness">[http://www.roslin.ac.uk/publicInterest/DollyFinalIilness.php Dolly's final illness] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080227144956/http://www.roslin.ac.uk/publicInterest/DollyFinalIilness.php|date=27 February 2008}} Roslin Institute, Accessed 21 February 2008 [http://google.com/search?q=cache:ZZqIBPjFuT0J:www.ri.bbsrc.ac.uk/publicInterest/DollyFinalIilness.php+%22Dolly%27s+arthritis%22+Roslin+Institute&hl=en&ct=clnk&cd=3&gl=us&client=firefox-a Cached version]</ref> Телото на Доли било сочувано и донирано од Институтот Рослин во Шкотска на Националниот музеј на Шкотска, каде што редовно се изложува од 2003 година. == Создавање == Доли била [[Клонирање|клонирана]] од Кит Кембел, Јан Вилмут и колегите од Институтот Рослин, дел од Универзитетот во Единбург, Шкотска и биотехнолошката компанија PPL Терапевтика, со седиште во близина на [[Единбург]]. Финансирањето за клонирањето на Доли беше обезбедено од PPL Терапевтика и Министерството за земјоделство.<ref name="j1">{{Наведено списание|last=Edwards|first=J.|year=1999|title=Why dolly matters: Kinship, culture and cloning|journal=Ethnos|volume=64|issue=3–4|pages=301–324|doi=10.1080/00141844.1999.9981606}}</ref> Таа била родена на 5 јули 1996 година и починала на 14 февруари 2003 година од прогресивна белодробна болест која се сметала за неповрзана со тоа што е клон. Таа е наречена „најпознатата овца на светот“ од извори како [[BBC News|BBC Новости]] и ''Сајентифик Американ''.<ref>{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/353617.stm|title=Is Dolly old before her time?|date=27 May 1999|work=[[BBC News]]|access-date=4 October 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090114115720/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/353617.stm|archive-date=14 January 2009|location=London}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=21 September 2008}}</ref> Клетката што се користела како донатор за клонирање на Доли била земена од млечна жлезда, и затоа производството на здрав клон докажало дека клетка земена од одреден дел од телото може да рекреира цела единка. За името на Доли, Вилмут изјавил „Доли потекнува од клетка на млечна жлезда и не можевме да замислиме поимпресивен пар жлезди од оние на [[Доли Партон]]“.<ref name="BBC-97">{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/22/newsid_4245000/4245877.stm|title=1997: Dolly the sheep is cloned|date=22 February 1997|work=BBC News|access-date=1 December 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20080307132931/http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/february/22/newsid_4245000/4245877.stm|archive-date=7 March 2008}}</ref> == Раѓање == Доли била родена на 5 јули 1996 година и имала три мајки: едната ја дала јајце-клетката, другата ДНК, а третата го донела клонираниот ембрион до крај.<ref>{{Наведено списание|last=Williams|first=N.|year=2003|title=Death of Dolly marks cloning milestone|journal=Current Biology|volume=13|issue=6|pages=209–210|doi=10.1016/S0960-9822(03)00148-9|pmid=12646139|doi-access=free}}</ref> Таа е создадена со помош на техниката на јадрен трансфер на соматски клетки, каде што [[Клеточно јадро|клеточното јадро]] од возрасна клетка се пренесува во неоплоден ооцит (клетка во развој) на која му е отстрането клеточното јадро. Хибридната клетка потоа се стимулира да се подели со електричен шок, а кога ќе се развие во бластоцист се всадува во сурогат мајка.<ref>{{Наведено списание|last=Campbell KH|last2=McWhir J|last3=Ritchie WA|last4=Wilmut I|date=1996|title=Sheep cloned by nuclear transfer from a cultured cell line|journal=Nature|volume=380|issue=6569|pages=64–6|bibcode=1996Natur.380...64C|doi=10.1038/380064a0|pmid=8598906}}</ref> Доли била првиот клон произведен од клетка земена од возрасен цицач.<ref>{{Наведено списание|last=McLaren A|date=2000|title=Cloning: pathways to a pluripotent future|journal=Science|volume=288|issue=5472|pages=1775–80|doi=10.1126/science.288.5472.1775|pmid=10877698}}</ref><ref name="Wilmut">{{Наведено списание|last=Wilmut I|last2=Schnieke AE|last3=McWhir J|last4=Kind AJ|last5=Campbell KH|displayauthors=4|date=1997|title=Viable offspring derived from fetal and adult mammalian cells|journal=Nature|volume=385|issue=6619|pages=810–3|bibcode=1997Natur.385..810W|doi=10.1038/385810a0|pmid=9039911}}</ref> Производството на Доли покажало дека гените во јадрото на таква зрела диференцирана соматска клетка сè уште се способни да се вратат во ембрионална тотипотентна состојба, создавајќи клетка која потоа може да продолжи да се развива во кој било дел од животното.<ref name=":0"/> Постоењето на Доли било објавено на јавноста на 22 февруари 1997 годин.<ref name="BBC-97"/> Привеклое големо внимание во медиумите. На телевизијабила емитувана реклама со шкотски научници кои си играат со овци, а во специјалната репортажа во магазино ''Тајм'' се појав''ла''и и Доли <ref name="j1"/> ''Наука'' ја претстав''ла''и Доли како пробив на годинат . Иако Доли не илае првото клонирано животно, таа го првеклае вниманието на медиумите затоа шообила пвлто клонирано животно оод возрасна клтка.<ref>{{Наведено списание|last=McKinnell, Robert G.|last2=Di Berardino, Marie A.|date=November 1999|title=The Biology of Cloning: History and Rationale|journal=BioScience|volume=49|issue=11|pages=875–885|doi=10.2307/1313647|jstor=1313647|doi-access=free}}</ref> == Живот == [[Податотека:Dolly_clone.svg|десно|мини|329x329пкс| Процесот [[Клонирање|на клонирање]] што ја создал Доли]] Доли го живеела целиот свој живот во Институтот Рослин во Мидлотијан.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2003/02/14/science/life/dolly-the-first-cloned-mammal-is-dead.html|title=Dolly, the First Cloned Mammal, Is Dead|last=Kolata|first=Gina|date=14 February 2003|work=[[The New York Times]]|access-date=24 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170224211811/http://www.nytimes.com/2003/02/14/science/life/dolly-the-first-cloned-mammal-is-dead.html|archive-date=24 February 2017|issn=0362-4331}}</ref> Таму таа била одгледана со велшки планински овен и произвела вкупно шест јагниња.<ref name="BBC"/> Следната година Доли ги родила јагнињата близначки Сали и Роузи, а тројката Луси, Дарси и Котон во 2000 година<ref>[https://web.archive.org/web/20070813013311/http://www.roslin.ac.uk/publicInterest/DollyFamily.php Dolly's family]. Roslin Institute, UK</ref> Кон крајот на 2001 година, на четиригодишна возраст, Доли развила [[артритис]] и почнала вкочането да оди. Ова било третирано со антиинфламаторни лекови.<ref>[https://web.archive.org/web/20070813013454/http://www.roslin.ac.uk/publicInterest/DollyArthritis.php Dolly's arthritis]. Roslin Institute, Accessed 21 February 2008</ref> == Смрт == На 14 февруари 2003 година, Доли била еутаназирана бидејќи имала прогресивна болест на белите дробови и тежок артритис.<ref name="final_illness"/> Финска овца Дорсет како Доли има очекуван животен век од околу 11 до 12 години, но Доли живеела 6,5 години. Постмортално испитување покажало дека таа имала форма на рак на белите дробови наречен овчо белодробен аденокарцином, исто така познат како Џаксиект,<ref>Bridget M. Kuehn [http://www.avma.org/onlnews/javma/apr03/030415f.asp Goodbye, Dolly; first cloned sheep dies at six years old] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20091004231844/http://www.avma.org/onlnews/javma/apr03/030415f.asp|date=4 October 2009}} American Veterinary Medical Association, 15 April 2003</ref> што е прилично честа болест на овците и е предизвикана од [[ретровирус]] JSRV.<ref>{{Наведено списание|last=Palmarini M|date=2007|title=A Veterinary Twist on Pathogen Biology|journal=PLOS Pathog.|volume=3|issue=2|pages=e12|doi=10.1371/journal.ppat.0030012|pmc=1803002|pmid=17319740}}</ref> Научниците од Рослин изјавиле дека не мислеле дека има врска со тоа што Доли е клон и дека другите овци во истото стадо умреле од истата болест.<ref name="final_illness" /> Ваквите белодробни заболувања претставуваат особена опасност за овците кои се чуваат во затворен простор, а Доли морала да спие внатре од безбедносни причини.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2003/02/15/world/first-mammal-clone-dies-dolly-made-science-history.html|title=First Mammal Clone Dies; Dolly Made Science History|last=Kolata|first=Gina|date=15 February 2003|work=The New York Times}}</ref> Некои во печатот шпекулирале дека фактор што придонел за смртта на Доли е тоа што таа можела да се роди со генетска возраст од шест години, на иста возраст како овцата од која била клонирана.<ref name="age" /> Една основа за оваа идеја била откритието дека теломерите на Доли биле кратки, што обично е резултат на процесот на стареење.<ref>{{Наведено списание|last=Shiels PG|last2=Kind AJ|last3=Campbell KH|displayauthors=etal|date=1999|title=Analysis of telomere length in Dolly, a sheep derived by nuclear transfer|journal=Cloning|volume=1|issue=2|pages=119–25|doi=10.1089/15204559950020003|pmid=16218837}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Shiels PG|last2=Kind AJ|last3=Campbell KH|displayauthors=etal|date=1999|title=Analysis of telomere lengths in cloned sheep|journal=Nature|volume=399|issue=6734|pages=316–7|bibcode=1999Natur.399..316H|doi=10.1038/20580|pmid=10360570}}</ref> Институтот Рослин изјавил дека интензивниот здравствен скрининг не открил никакви абнормалности кај Доли кои би можеле да потекнуваат од напредното стареење.<ref name="age">[http://www.roslin.ed.ac.uk/public-interest/dolly-the-sheep/a-life-of-dolly/ Was Dolly already 'old' at birth?] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110528165730/http://www.roslin.ed.ac.uk/public-interest/dolly-the-sheep/a-life-of-dolly/|date=28 May 2011}} Roslin Institute, Accessed 4 April 2010</ref> Во 2016 година, научниците не пријавиле никакви дефекти кај тринаесет клонирани овци, вклучително и четири од истата клеточна линија како Доли. Првата студија за прегледување на долгорочните здравствени резултати од клонирањето, авторите не нашле докази за доцен почеток, незаразни болести, освен некои помали примери на остеоартритис и заклучиле „Затоа, не можевме да најдеме докази за штетна долгорочен ефект на клонирањето со SCNT врз здравјето на постарите потомци меѓу нашата група".<ref>{{Наведено списание|last=Sinclair|first=K. D.|last2=Corr|first2=S. A.|last3=Gutierrez|first3=C. G.|last4=Fisher|first4=P. A.|last5=Lee|first5=J.-H.|last6=Rathbone|first6=A. J.|last7=Choi|first7=I.|last8=Campbell|first8=K. H. S.|last9=Gardner|first9=D. S.|date=26 July 2016|title=Healthy ageing of cloned sheep|journal=Nature Communications|language=en|volume=7|pages=12359|bibcode=2016NatCo...712359S|doi=10.1038/ncomms12359|pmc=4963533|pmid=27459299}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2016/07/27/science/dolly-the-sheep-clones.html|title=Dolly the Sheep's Fellow Clones, Enjoying Their Golden Years|last=Klein|first=Joanna|date=26 July 2016|work=The New York Times|access-date=27 July 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160729224740/http://www.nytimes.com/2016/07/27/science/dolly-the-sheep-clones.html|archive-date=29 July 2016}}</ref> По нејзината смрт, телото на Доли било сочувано преку таксидермија и моментално е изложено во Националниот музеј на Шкотска во Единбург. == Наследство == Откако клонирањето било успешно докажано преку производството на Доли, биле клонирани многу други големи цицачи, вклучувајќи свињи,<ref>{{Наведено списание|last=Grisham|first=Julie|date=April 2000|title=Pigs cloned for first time|journal=Nature Biotechnology|volume=18|issue=4|pages=365|doi=10.1038/74335|pmid=10748477|doi-access=free}}</ref> [[елени]],<ref name="InnovationsReport">{{Наведени вести|url=http://www.innovations-report.de/html/berichte/biowissenschaften_chemie/bericht-24409.html|title=Texas A&M scientists clone world's first deer|date=23 December 2003|work=Innovations Report|access-date=1 January 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20061111000645/http://www.innovations-report.de/html/berichte/biowissenschaften_chemie/bericht-24409.html|archive-date=11 November 2006}}</ref> коњи<ref name="PoloHorses">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vanityfair.com/news/2015/07/polo-horse-cloning-adolfo-cambiaso|title=How Champion-Pony Clones Have Transformed the Game of Polo|last=Cohen|first=Haley|date=31 July 2015|work=VFNews|publisher=Vanity Fair|archive-url=https://web.archive.org/web/20151220071807/http://www.vanityfair.com/news/2015/07/polo-horse-cloning-adolfo-cambiaso|archive-date=20 December 2015|accessdate=27 December 2015}}</ref> и бикови.<ref name="ABC_News">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theeagle.com/news/a_m/a-m-cloning-project-raises-questions-still/article_16a5097d-9501-58f3-b99a-24290f3a49ca.html|title=A&M Cloning project raises questions still|last=Lozano|first=Juan A.|date=27 June 2005|work=Bryan-College Station Eagle|archive-url=https://web.archive.org/web/20191212152646/https://www.theeagle.com/news/a_m/a-m-cloning-project-raises-questions-still/article_16a5097d-9501-58f3-b99a-24290f3a49ca.html|archive-date=12 December 2019|accessdate=16 October 2018}}</ref> Обидот за клонирање на аргали (планински овци) не произвел остварливи ембриони. Обидот да се клонира бик бантенг бил поуспешен, како и обидите за клонирање на муфлон (форма на диви овци), кои резултирале со одржливо потомство.<ref name="BBC Web">{{Наведени вести|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/1573309.stm|title=Endangered sheep cloned|date=1 October 2001|work=BBC News|access-date=12 November 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080124190734/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/1573309.stm|archive-date=24 January 2008|location=London}}</ref> Процесот на репрограмирање низ кој треба да поминат клетките за време на клонирањето не е совршен и ембрионите произведени со јадрен трансфер често покажуваат абнормален развој.<ref>{{Наведено списание|last=Jaenisch R|last2=Hochedlinger K|last3=Eggan K|date=2005|title=Nuclear cloning, epigenetic reprogramming and cellular differentiation|journal=Novartis Found. Symp.|series=Novartis Foundation Symposia|volume=265|pages=107–18; discussion 118–28|doi=10.1002/0470091452.ch9|isbn=978-0-470-09145-6|pmid=16050253}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Rideout WM|last2=Eggan K|last3=Jaenisch R|date=August 2001|title=Nuclear cloning and epigenetic reprogramming of the genome|journal=Science|volume=293|issue=5532|pages=1093–8|doi=10.1126/science.1063206|pmid=11498580}}</ref> Создавањето клонирани цицачи било многу неефикасно{{Цп}}во 1996 година Доли било единственото јагне кое преживеало до зрелост од 277 обиди. До 2014 година било пријавено дека кинески научници имале 70-80% успешност во клонирањето свињи, и во 2016 година, корејската компанија, Суам Биотех, произведувала 500 клонирани ембриони дневно.<ref name="NewScientist500">{{Наведен нестручен часопис|access-date=23 February 2016}}</ref> Вилмут, кој го предводел тимот што ја создал Доли, во 2007 година објавил дека техниката на јадрен трансфер можеби никогаш немало да биде доволно ефикасна за употреба кај луѓето. Клонирањето може да има употреба во зачувување на загрозените видови и може да стане остварлива алатка за оживување на изумрените видови.<ref>{{Наведена книга|title=Nuclear Transfer Protocols|last=Trounson AO|date=2006|isbn=978-1-58829-280-3|series=Methods in Molecular Biology|volume=348|pages=319–32|chapter=Future and applications of cloning|doi=10.1007/978-1-59745-154-3_22|pmid=16988390|chapter-url=https://books.google.com/books?id=w9XC8uLgmT4C&pg=PA319}}</ref> Во јануари 2009 година, научниците од Центарот за прехранбена технологија и истражување на Арагон во северна Шпанија го објавила клонирањето на пиринејскиот козорог, подвид на дива планинска коза, кој официјално бил прогласен за изумрена во 2000 година. Иако новородениот козорог умрел набргу по раѓањето поради физички дефекти во неговите бели дробови, ова било првпат изумрено животно да биде клонирано, и може да ги отвори вратите за спасување на загрозените и новоизумрените видови со тоа што ќе ги воскресне од замрзнатото ткиво.<ref name="The Telegraph">{{Наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/4409958/Extinct-ibex-is-resurrected-by-cloning.html|title=Extinct ibex is resurrected by cloning|last=Gray|first=Richard|date=31 January 2009|work=The Telegraph|access-date=1 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20141227071437/http://www.telegraph.co.uk/news/science/science-news/4409958/Extinct-ibex-is-resurrected-by-cloning.html|archive-date=27 December 2014|last2=Dobson|first2=Roger|location=London}}</ref><ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=15 January 2014}}</ref> Во јули 2016 година, четири идентични клонови на Доли (Дејзи, Деби, Дијана и Дениз) биле живи и здрави на девет години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://g1.globo.com/ciencia-e-saude/noticia/2016/07/clones-da-ovelha-dolly-envelheceram-com-boa-saude-diz-estudo.html|title=Clones da ovelha Dolly envelheceram com boa saúde, diz estudo|date=26 July 2016|publisher=[[Rede Globo]]|language=pt|archive-url=https://web.archive.org/web/20160728170616/http://g1.globo.com/ciencia-e-saude/noticia/2016/07/clones-da-ovelha-dolly-envelheceram-com-boa-saude-diz-estudo.html|archive-date=28 July 2016|accessdate=27 July 2016}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/science-environment-36893506|title=Dolly the sheep's siblings 'healthy'|date=26 July 2016|work=News – Science and Environment|publisher=BBC|language=en-GB|archive-url=https://web.archive.org/web/20160727021843/http://www.bbc.com/news/science-environment-36893506|archive-date=27 July 2016|accessdate=27 July 2016}}</ref> ''Сајентифик Американ'' во 2016 година заклучил дека главното наследство на Доли не е клонирање на животни, туку напредок во истражувањето на [[Матична клетка|матични клетки]].<ref>{{Наведен нестручен часопис|access-date=2 December 2016}}</ref> По Доли, истражувачите сфатиле дека обичните клетки може да се репрограмираат на индуцирани плурипотентни матични клетки, кои можат да се одгледуваат во секое ткиво.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/26/dollys-clones-ageing-no-differently-to-naturally-conceived-sheep-study-finds|title=Dolly's clones ageing no differently to naturally-conceived sheep, study finds|last=Sample|first=Ian|date=26 July 2016|work=[[The Guardian]]|access-date=2 December 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20161203000846/https://www.theguardian.com/science/2016/jul/26/dollys-clones-ageing-no-differently-to-naturally-conceived-sheep-study-finds|archive-date=3 December 2016|language=en-GB|issn=0261-3077}}</ref> Првото успешно клонирање на [[Примати|вид примати]] било пријавено во јануари 2018 година, користејќи го истиот метод што ја создал Доли. Два идентични клонови на макаки мајмун, Жонг Жонг и Хуа Хуа, биле создадени од истражувачи во Кина и биле родени кон крајот на 2017 година.<ref name="CELL-20180124">{{Наведено списание|last=Liu, Zhen|displayauthors=etal|date=24 January 2018|title=Cloning of Macaque Monkeys by Somatic Cell Nuclear Transfer|journal=[[Cell (journal)|Cell]]|volume=172|issue=4|pages=881–887.e7|doi=10.1016/j.cell.2018.01.020|pmid=29395327|doi-access=free}}</ref><ref name="SCI-20180124">{{Наведено списание|last=Normile|first=Dennis|date=24 January 2018|title=These monkey twins are the first primate clones made by the method that developed Dolly|url=https://www.science.org/content/article/these-monkey-twins-are-first-primate-clones-made-method-developed-dolly|journal=[[Science (journal)|Science]]|doi=10.1126/science.aat1066|archive-url=https://web.archive.org/web/20180127202402/https://www.sciencemag.org/news/2018/01/these-monkey-twins-are-first-primate-clones-made-method-developed-dolly|archive-date=27 January 2018|access-date=24 January 2018}}</ref><ref name="BBC-20180124">{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/health-42809445|title=First monkey clones created in Chinese laboratory|last=Briggs|first=Helen|date=24 January 2018|work=[[BBC News]]|access-date=24 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180124203208/http://www.bbc.com/news/health-42809445|archive-date=24 January 2018}}</ref><ref name="NYT-20180124">{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/aponline/2018/01/24/science/ap-us-sci-cloned-monkeys.html|title=Scientists Successfully Clone Monkeys; Are Humans Up Next?|date=24 January 2018|work=[[The New York Times]]|access-date=24 January 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180125134442/https://www.nytimes.com/aponline/2018/01/24/science/ap-us-sci-cloned-monkeys.html|archive-date=25 January 2018|agency=Associated Press}}</ref> Во јануари 2019 година, научниците во Кина објавиле создавање на пет идентични клонирани генски уредени мајмуни, повторно користејќи го овој метод, и техниката за уредување на гени CRISPR - Cas9, наводно, користена од Хе Џианкуи при создавањето на првите човечки бебиња модифицирани со ген, Лулу и Нана. Клоновите на мајмуните биле направени со цел да се проучат неколку медицински болести.<ref name="EA-20190123a">{{Наведени вести|url=https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-01/scp-gdm012119.php|title=Gene-edited disease monkeys cloned in China|last=Science China Press|date=23 January 2019|work=[[EurekAlert!]]|access-date=24 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124030455/https://www.eurekalert.org/pub_releases/2019-01/scp-gdm012119.php|archive-date=24 January 2019}}</ref><ref name="GZM-20190123">{{Наведени вести|url=https://gizmodo.com/chinas-latest-cloned-monkey-experiment-is-an-ethical-me-1831987348|title=China's Latest Cloned-Monkey Experiment Is an Ethical Mess|last=Mandelbaum|first=Ryan F.|date=23 January 2019|work=[[Gizmodo]]|access-date=24 January 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124195629/https://gizmodo.com/chinas-latest-cloned-monkey-experiment-is-an-ethical-me-1831987348|archive-date=24 January 2019}}</ref> == Наводи == <references responsive="0"></references> == Надворешни врски == * [https://www.nms.ac.uk/explore-our-collections/stories/natural-sciences/dolly-the-sheep/ Овцата Доли] во Националниот музеј на Шкотска, Единбург * [http://www.animalresearch.info/en/medical-advances/151/cloning-dolly-the-sheep/ Клонирање на овцата Доли] Доли овцата и важноста на истражувањето на животните * [https://web.archive.org/web/20071213214908/http://www.biotecnika.googlepages.com/animal_cloning.html Клонирање на животни и Доли] {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Клонирање]] [[Категорија:Статии со микроформати за вид]] ed84yhsw0xvuejmtovvautb6t22s61q 0 1317362 5537935 5414310 2026-04-12T03:57:30Z Bjankuloski06 332 /* Деградација на земјиштето */ Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537935 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Заштитено подрачје |name=Националниот парк Чинкве Тере |alt_name=Parco Nazionale delle Cinque Terre |iucn_category=II |photo=Manarola NW Cemetery Corniglia Monterosso Cinque Terre Sep23 A7C 06872.jpg |photo_alt= |photo_caption= СЗ половина од паркот, од Манарола кон Пунта Меско |photo_width=300 |map_image=Parco-Cinque Terre-Posizione.png |map_alt= |map_caption=Локација на Паркот |map_width=200 |location=[[Лигура]] |nearest_city=[[Ла Специја]] |coordinates={{coord|44|06|N|09|45|E|region:IT|format=dms|display=inline,title}} |coords_ref= |area={{convert|38.60|km2|sqmi|abbr=on|sortable=on}} |established=1999 |visitation_num= |visitation_year= |governing_body=Министерство за животна средина |world_heritage_site=1997 |url=http://www.parks.it/parco.nazionale.cinque.terre/Eindex.html}} '''Националниот парк Чинкве Тере''' ([[Италијански јазик|италијански]] : ''Parco Nazionale delle Cinque Terre'') е заштитено подрачје воведено како италијански национален парк во 1999 година. Сместен во провинцијата Ла Специја, [[Лигурија]], северна [[Италија]], тој е најмалиот национален парк во Италија со 4.300 хектари, но и најгуст со 5.000 постојани жители меѓу петте градови. Покрај територијата на градовите Чинкве Тере (Риомаџоре, Манарола, Корниља, Вернаца и Монтеросо ал Маре), Националниот парк Чинкве Тере опфаќа заеднички дел од територија на Леванто (Пунта Меско) и Ла Специја (Камипиља Зајдисонца).<ref>Le Cinque Terre, April 2012 www.lecinqueterre.org</ref> Чинкве Тере бил вклучен како [[светско наследство на УНЕСКО]] во 1999 година. Колекцијата од пет градови покрај карпата на брегот на Лигурија, поврзани со низа патеки, ја нагласува деликатната врска помеѓу човекот и околината. Бидејќи модификацијата на пејзажот е толку есенцијален за развојот на областа и туристичката индустрија, Националниот парк е многу важна алатка за зачувување и одржување на природниот пејсаж додека промовира одржлив туризам кој е од суштествено значење за економскиот успех на прекрасниот парк, Чинкве Тере. За да ги достигне своите цели, Организацијата на Паркот го поттикнува развојот на одговорен туризам, со што ќе може да инвестира во уникатноста на местата и производите на територијата и со тоа да го спаси своето огромно наследство на тераси, кое е сега загрозено од оваа причина.<ref>[http://www.cinqueterreresidence.it/eng/cinque_terre/national_park/cinque_terre_national_park.php Cinqueterre Residence]</ref> == Опис == [[Податотека:Spezia_vernazza.jpg|десно|мини| Поглед на Вернаца]] '''Националниот парк Чинкве Тере''' е создаден на 6 октомври 1999 година како признание за значителната земјоделска, историска и културна вредност на оваа територијата. Две години пред да се основа паркот, областа била додадена на списокот на [[Светско наследство на УНЕСКО]].<ref>{{Наведено списание|last=D. Giordan|last2=M. Cignetti|last3=D. Godone|last4=S. Peruccacci|last5=E. Raso|last6=G. Pepe|last7=D. Calcaterra|last8=A. Cevasco|last9=M. Firpo|year=2020|title=A New Procedure for an Effective Management of Geo-Hydrological Risks across the "Sentiero Verde-Azzurro" Trail, Cinque Terre National Park, Liguria (North-Western Italy)|journal=[[Sustainability (journal)|Sustainability]]|publisher=[[MDPI]]|volume=12|issue=2|page=561|doi=10.3390/su12020561|issn=2071-1050|oclc=8538916492|doi-access=free}}</ref> Петте средновековни градови покрај брегот на Лигурија обезбедуваат питорескен поглед на нерамниот терен опфатен со терасовидни камени ѕидови, каде што планините на „Апенино лигура" доаѓаат директно до морето. Формата и распоредот на градовите додека ја опфаќаат топографијата вградена во карпите се доказ за долго трајната историја на населување и терасовите обработливи површини за земјоделското наследство на областа.<ref name="ReferenceA"/> Како првиот италијански парк создаден за да се заштити пејзажот што е претежно изграден од луѓе, Националниот парк Чинкве Тере и Заштитената морска област имаат за цел да го заштитат културното наследство на „Паркот на човекот“.<ref name="parconazionale5terre.it">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.parconazionale5terre.it/|title=Home|work=parconazionale5terre.it}}</ref> Локацијата и топографијата на локацијата се витален дел од идентитетот на Чинкве Тере, чии екстремни типолошки ограничувања и пристап до брегот својствено обезбедуваат деликатна врска помеѓу човекот и природната средина. Човесчкиот однос со природата предизвикало до двоење на паркот, на копно и на море.<ref name="ReferenceA">Plummer, Henry 1988 Cinque Terre. Places. 4, no. 2: 46.</ref> Во минатото, човекот ги сечел стрмните падини за одгледување на тераси и лозја додека е на море одржувајќи силна риболовна култура. Убавината на овој Национален парк не лежи во чистото опкружување без човек, туку во интеракцијата на двете. Својата природна средина и крајбрежните патеки за пешачење го прават овој парк да владее. Чинкве Тере е фаворит за туристите. Тој е туристичка дестинација која привлекува луѓе на глбално ниво, а само во месец август бројот се зголемува на 3,5-5 милиони.<ref name="ReferenceB">Bottazzi, C. 2006 Evaluation of the tourist demand in management plans for UNESCO sites : The case of the Cinque Terre Park (Italy). First International Symposium on Environmental Identities and Mediterranean Area 1: 500–505.</ref> Постои голема загриженост за еколошките ефекти од масивниот број на посетители. Туризмот е многу битен, бидејќи долго време било запоставено земјоделството и риболовот како главна економија во облата. Вредноста на одржливиот екотуризам, целта на областите на светско наследство како Националниот парк Чинке Тере е да се одржи екосистемот во функционална состојба со рамнотежа помеѓу туризмот и земјоделството.<ref name="ReferenceH">Carrier, James G., West, Page. 2004 Ecotourism and Authenticity. Current Anthropology. 4(4) 483-251.</ref> === Флора === Медитеранската флора има очигледни одлики. Постојат многу микроклими кои често се разликуваат една од друга што создава огромен варитет на пејзажи. Таму најчести дрва се [[Бор (дрво)|бор]], алепоски бор, [[Плута|тапи]] и [[костен]].<ref name="vegetation">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.parconazionale5terre.it/pagina.php?id=62|title=The Vegetation|publisher=Cinque Terre National Park|language=it|accessdate=20 February 2018}}</ref> Карпите и крајбрежните средини произведуваат бројни медитерански видови. Флората е видлива насекаде. Може да се пронајде и како грмушки [[Обичен рузмарин|рузмарин]], мајчина душица, хелихризум и [[лаванда]].<ref name="vegetation" /> Присутни се и неколку видови дрва и сукуленти јасно видливи од многу патеки. === Фауна === Животната средина е соодветна за развојот на животот и живеалиштето на неколку животински видови. Меѓу [[птици]]те се галебот, [[Сив сокол|дивиот сокол]] и гавранот. Помеѓу [[цицачи]]те се [[Сонливци|дурмусот]], [[Ласици|ласицата]], кртот, [[јазовец]]от, куната, [[лисица]]та и [[Дива свиња|дивата свиња]] (чие присуство е огорчено поради оштетување на посевите). [[Влекачи]] кои напредуваат во карпата се [[Ѕидна гуштерица|обичниот ѕиден гуштер]], [[Гуштери|гуштер]] и разни змии како што се стаорец змија, тревна змија на Ескулапиј и вајпер; околу потоци живеат [[водоземци]] како [[Жаба|жаби]] и [[Опашкари|саламандери]]. === Деградација на земјиштето === Една од најголемите закани за регионот Чинкве Тере и една е губење на земјиштето. Денес, голем дел од локалитетите на културно наследство се класифицирани од владините власти како изложени на ризик од лизгање на земјиштето. Особено во [[Италија]], чиј терен е 75% планински, 13/36 (36%) од локалитетите со наследство се погодени од проблеми со нестабилноста на падините, вклучувајќи го и регионот Чинкве Тере.<ref>Canuti, P. 2004 Landslide activity as a Geoindicator in Italy : Significance and new perspectives from remote sensing. Berlin: Springer International.</ref> Активноста на делот каде земјата се свлеува на еден регион може да се припише на многу фактори. Според ГНДЦИ, повеќето актуелни свлечишта на [[Апенини]]те неодамна се во мирување, повторно активирани со климатските промени. Ова објаснување го прави проблемот повеќе со еколошките и геолошките фактори, човештвото исто така игра голема улога во овој проблемот. Релевантно за Чинкве Тере, промените во користењето на земјиштето и земјоделските практики имаат драстични ефекти врз делот на земјата кој се слевува и нивните исходи. Во споредба на сликите на терасите на Чинкве Тере во 1958 и 2000 година, се појавило зголемување на процесот на ерозијата на почвата и деградацијата на терасите на лозовите насади што е во согласност со напуштањето на земјоделството во 1960-тите како главен фокус на областа преместена на туризмот и подалеку од внимателниот „пејзажно инжињерство “ од претходните векови.<ref>Canuti, P. 2004 Landslide activity as a Geoindicator in Italy: Significance and new perspectives from remote sensing. Berlin: Springer International.</ref> Според градските власти, во 1951 година биле обработувани околу 3.500 хектари земјиште на денешен Националниот парк, а со само 275 денес.<ref name="ReferenceC">Povoledo, Elisabetta 2012 In Liguria's Coastal Hills, a Storm's Fury Brings a Struggle for Restoration. New York: New York Times 8-7.</ref> Бидејќи земјиштето веќе било во состојба на деградација во 2011 година, се смета дека напуштањето на терасите бил фактор што ја придонело катастрофата од поплавите на 25 октомври 2011 година. По 4 часа некарактеристичен дожд од 22 инчи и последователни непредвидливи поплави, градовите Монтеросо ал Маре и Вернаца биле целосно уништени. Останатите три града, поради погодната природна топографија и ефективни системи за одводнување, поминале главно неоштетени.<ref>Steves, Rick. May 2012 Cinque Terre Six Months After the Flood. https://www.huffpost.com/entry/cinque-terre-flood-six-mo_b_1468422.</ref> Од дадените причини, една од најважните планови на Националниот парк е одржувањето и ревитализацијата на падините. Вредноста во промовирањето на терасирањето е двојна, бидејќи таа не се однесува на контролата на свлечиштата, туку и ја препознава историјата и традициите на селата со враќање на традиционалните лозја на територија на Чинкве Тере. Проектот ЛИФЕ(животен проект) за „Необработени земји“, кој бил основан во 2001 година од страна на Европската заедница и овој Националнен парк, се обидува да ги врати неискористените тераси и да ги врати на претходниот успех за производство на лозја во Албарола и Верментино. Корниоло, е сличен рид кој е претставен не само како едукативна алатка за истражувачите, заинтересирани за безбедни и ефективни практики на одгледување, туку и како „лабораторија“ за враќање на познатото грозје кое, во комбинација, ја обликувало репутацијата на Чинкве Тере како производител на вино во средниот век.<ref name="ReferenceD">Parco Nazionale delle Cinque Terre 2012 Traditional Cinque Terre Vineyards Back to Life. http://www.parconazionale5terre.it.</ref> Под-проектот, во соработка со Земједелството на Чинкве Тере се обидува да го направи токму тоа, со повторно воведување на некои од традиционалните античко грозје во овој регион.<ref name="ReferenceD" /> Исто времено, успехот на „Необработените земји“ е непроценлив модел за други области, како што е локацијата на [[УНЕСКО]] во [[Ифугао]], [[Филипини]], кои се заинтересирани за усовршување и повторно воспоставување на илјадагодишни практики на одгледување вонивните заедници.<ref>Parco Nazionale delle Cinque Terre 2012 Ifugao and Cinque Terre: the terraces of men. http://www.parconazionale5terre.it.</ref> [[Податотека:Spezia_monterosso.jpg|мини|Карактеристичен крајбрежен дел на Чинке Тере]] == Светско наследство на УНЕСКО == На состанокот на [[УНЕСКО]] кој бил одржан на 5 декември 1997 година, Чинкве Тере, Портовенере и островите Палмарија, Тино и Тинето, биле додадени на листата за светско наследство под насловот културен пејзаж. Важен локалитет и еколошки културен, бил прикажан како „хармонична интеракција помеѓу луѓето и природата за да се создаде пејзаж со исклучителна убавина“.<ref name="ReferenceC"/> Вклучувањето на Чинкве Тере на листата, исто така, се однесува на светски позната туристичка дестинација, која е омилена од страна на туристиве. Веб-страницата била запишана според голем број критериуми, вклучувајќи: # Покажува важна размена на човечки вредности, во одреден временски период или во рамките на културната област на светот, во контекст на развојот на архитектурата или технологијата, уметности или во планирањето или урбаниот (пејзаж) во дизајнот на пејзажот; # Извонреден пример на тип на комплекс од згради или архитектонски или технолошки или пејзажни што илустрира значаен момент од човечката историја; # Извонреден пример за традиционална човечка населба или користење на земјиште што е типично за култура (култури), особено ако тие стануваат ранливи поради влијанието на неповратните промени.<ref name="parconazionale5terre.it" /> == Екотуризам == Во изминатите три децении е забележан значителен развој на туризмот, за обезбедуваење нови економски можности за места како Чинкве Тере.<ref name="ReferenceE">Giavelli, Giovanni. 1999 The Aeolian Project: A Mab-UNESCO Investigation to Promote Sustainable Tourism in the Aeolian Islands. The International Journal of Environmental Studies 56(6) 833–847.</ref> Екотуризмот е гранка на индустријата со огромни придобивки. Неговата цел е уживање и ценење на природниот пејсаж на еколошки начин. Туристите често очекуваат чиста средина и интерес за локалното население како дел од тој пејсаж. Во Чинкве Тере, најголемата туристичка дестинација се пешачките патеки и пејзажите меѓу автентичните традиционални населби. Овој социо-културен елемент е суштински бидејќи го истакнува наследството и културата на живописните италијански села.<ref>Buckley Ralf. 2004 Impacts Positive and Negative: Links Between Ecotourism and Environment. Environmental Impacts of Ecotourism. Ecotourism book series, volume 2. Wallingford, Oxon, GBR: CABI Publishing.</ref> Основањето на Националниот парк во 1999 година се должи на популарноста на Чинкве Тере. Тоа придонело за да стане Светското наследство на УНЕСКО, кои го опфаќаат екотуризмот и потребата за одржливост.<ref name="ReferenceB"/> Како резултат на големите напори за подобрување на инфраструктура, зголемувањето на пристапноста. Додека политиката за зачувување понекогаш може да ги подреди животната средина и локалните интереси во корист на промовирање на туризмот, тоа не е случај во Чинкве Тере, каде што има толку големи лични инвестиции од локалното население.<ref name="ReferenceH"/> Всушност, локалното население и претставниците на паркот работат во заедница за да ги разберат и да се прилагодат на променливите туристички потреби, а истовремено да ги ублажат негативните еколошки последици. За да постои одговорен и одржлив туризам во рамките на една заедница, мора да се исполнат одредени критериуми. Пред се, туризмот мора да биде културно соодветен.<ref name="Charnley, Susan 2005">Charnley, Susan. 2005. From Nature tourism to ecotourism? Human Organization 64(1):75–88.</ref> Како [[Светско наследство на УНЕСКО|место за светско наследство]], Националниот парк ги прифаќа своите традиции и култура и го проширува туристичкото искуство надвор од пешачењето низ ридовите. Чинкве Тере, исто така, местото е познато по неговите автентични обичаи, храна и вина. Второ, е важноста на сопственоста на земјиштето и поврзаноста со земјата, на која Чинкве Тере се разгледува со животни стилови кои зависат и од земјата и од водата.<ref name="ReferenceA"/> Поради оваа силна поврзаност со животната средина, Националниот парк продолжува да привлекува туристи во овие градови совршено вградени во крајбрежните ридови. Чинкве Тере има огромен потенцијал за одржлив туризам се локалните придобивки што се протегаат надвор од економијата.<ref name="Charnley, Susan 2005" /> Туризмот сега е толку вкоренет во градовите, социјалните придобивки од интеракцијата се очигледни и поттикнуваат чувство на зајакнување и гордост што доаѓа со грижата за заштитеното земјиште во кое уживаат милиони луѓе. == Управување и развој == === Управување со патеки === [[Податотека:Panorama_of_Sentiero_Azzurro_(Blue_Path)_between_Vernazza_and_Monterosso_al_Mare_20190914.jpg|центар|мини| Сината патека, најпопуларната патека за пешачење во паркот, помеѓу Вернаца и Монтеросо ал Маре]] Патеките во Италијанскиот Национален парк се безбедни и достапни, и во меѓувреме ја минимизираат ерозијата на почвата е од витално значењe. Oсобено оној чија типологија е екстремна како Чинкве тере. Ова придонесува голема гужва во текот на летните месеци. Патеките се протегаат на речиси 12 милји, имаат постојана потреба од надзор, бидејќи и деградацијата на почвата и безбедноста на луѓето е вистинска причина за загриженост.<ref name="ReferenceF">Marion Jeffery, L., Leung, Yu-Fai. 2004 Environmentally Sustainable Trail Management. Environmental Impacts of Ecotourism. Ecotourism book series, volume 2. Wallingford, Oxon, GBR: CABI Publishing.</ref> Отсуството на соодветна контрола може да има ефекти кои се движат по сериозност од губење на вегетацијата до голема ерозија на почвата. Еколошки одржливото управување со патеките се потпира на соодветен надзор кој може да вклучи попис и евалуација на постоечките патеки и да постави стандарди за пристапност и затворање кога временските услови сметаат дека не се соодветни. При оценувањето на патеките, важно е да се процени наменетата рекреативна употреба: степенот до кој ќе се користат одредени патеки и тежината на одредените патеки.<ref name="ReferenceF" /> Додека најдобрите патеки се оние кои се дизајнирани, како и многу други паркови, Чинкве Тере повеќе се потпира на патеки создадени од посетители или оние кои првично се резултат на локална потреба. На пример, Виа дел'Аморе е пешачка патека која првично била изградена од железнички работници во 1926-1928 година за погодност помеѓу станиците.<ref name="parconazionale5terre.it" /> За да се спротивстави на стрмната топографија на ридовите, паркот се потпира на изградени патеки на ридот, камени потпорни ѕидови и чекори за одржување на одржливи пешачки патеки.<ref name="ReferenceF"/> === Развој === Напредување и подобрување со одржливост на паркот, од суштинско значење е евалуација на туристичките барања и проекти кои одговараат на тие потреби. Во соработка со италијанската влада, УНЕСКО започнале пилот-проект за имплементација на Планови за управување што ќе обезбеди насоки за местата наведени во [[Светско наследство на УНЕСКО|списокот на светско наследство]] пред 2002 година, надевајќи се дека на крајот ќе го проширират проектот на сите други локации на национално наследство. Паркот предвидува управување со туристичкиот проток, зачувување на земјиштето, зголемување на пазарот за локални производи и, последователно, проширување на локалната економија.<ref name="ReferenceB"/> Анализата ги зема предвид факторите како што се пејзажот, пристапноста, услугите, типот на готвење и трошоците и туристичките перцепции. Во однос на атрибутниот пејзаж, негативна контекст бил поврзан со „мешаното одгледување“, што предложува дека главната привлечност за туристите е вреднувањето на природниот пејсаж, а помалку традицијата што е врзана за терасовитите лозја.<ref name="ReferenceB" /> Многу од терасите сега се деградирани, чекорите како што е иницијативата „Необработени земјишта“ се од суштинско значење за зголемување на интересот за оваа област. Проучувајќи ја пристапноста, туристите покажаа интерес за сегашниот „систем кој користи возови за транспорт“ како погодност, но помалку го поддржуваат „зајакнувањето на возниот систем“, бидејќи имплицирало дека иако сегашниот систем се цени, понатамошниот развој што ќе го одземе природната средина би била штетна. Овие стапки даваат интересна алатка и за паркот и за УНЕСКО за преместување на Чинкве Тере и други слични локации во подобра и поодржлива состојба. За жал, туризмот во [[Средоземно Море|Медитеранот]] е сезонски, а големиот наплив на посетители во летните месеци ги преоптоварува природните ресурси во текот на многу кратко време, а контролата на толпата и ограничувањето на часовите на патеката што би го минимизирало влијанието на густиот пешачки сообраќај се опции кои се уште се усовршуваат. Ван сезона, голем број бизниси се запоставени, што создава економска нерамнотежа на која е тешко прилагодлива.<ref name="ReferenceE"/> Како решение, Националниот парк се потрудил да го привлече вниманието на туристите кон другите аспекти на градовите. Покрај големиот успех на „Чинкве Тере Картичка“ која овозможува пристап до патеките, потенцијални дополнувања на „Едукациона Картичка“ (додавање пристап до музеи и лабораториски активности) и „Здравствена Картичка“ (која промовира природна алтернативна медицина како на пр. натуропатија и плантарна рефлексологија) се исполнети со помал ентузијазам.<ref name="ReferenceB"/> Во секој случај, развојот на екотуризмот е пожелен за водење на индустријата во поодржлива насока. === Проектот МKA === Маркио ди Квалита Амбиентале (Бренд за квалитет на животната средина) е проект чија цел е да го намали влијанието на човекот врз животната средина преку промовирање на одржлив туризам. Целта е насочена кон бизнисите од туристичкиот сектор на доброволна основа, со надеж дека услугите кои имаат потенцијал да ја заштитат животната средина го прават тоа преку деловни практики.<ref>Parco Nazionale delle Cinque Terre 2012 What is the MQA- Marchio di Qualità Ambientale? http://www.parconazionale5terre.it</ref> Партнерство помеѓу Националниот парк и локалните сопственици на бизниси, воспоставувајќи врска помеѓу социо-економскиот развојен интерес и заштитата на животната средина. == Заштитена морска област == Заштитената морска област е основана во 1997 година и го претставува Националниот парк како обид за заштита и одржување на правилна употреба на морето во близина на брегот на Чинке Тере. Тој е поделен на 3 зони, строг природен резерват, каде што се забранети бродовите, Општ природен резерват, кој овозможува пристап до моторни чамци, регистрирани рибари на мало и тури за нуркање со водич и последниот кој е најмалку строг, Делумен природен резерват кој овозможува надгледувана рекреација на риболов.<ref name="parconazionale5terre.it" /> === Светилиштето Пелагос === Овој дел од [[Лигурско Море|Лигурското Море]] е вклучен во светилиштето Пелагос за медитерански морски цицачи, интернационално заштитено подрачје кое ги опфаќа териториите на [[Франција]], [[Монако]] и [[Италија]].<ref name="ReferenceG">Notarbartolo-Di-Sciara, G, T Agardy, D Hyrenbach, T Scovazzi, and P Van Klaveren. 2008 The Pelagos Sanctuary for Mediterranean Marine Mammals. Aquatic Conservation-marine and Freshwater Ecosystems 18.4:367–391.</ref> Основана во 2002 година, Светилиштето Пелагос се концентрира на заштита на медитеранските китови под закана од човечко учество.<ref name="ReferenceG" /> Во Италија, минатите практики вклучуваа риболов во длабока мрежа и загадување од бродови за крстарење кои се закотвуваат во области како Чинкве Тере, загрозувајќи ги живеалиштата на делфините и другите китови кои живеат во нејзините води. Целите се насочени кон заштита на Пелагос китовите и нивните живеалишта и екосистемот за исхрана, како и општата биолошка разновидност на брегот на Медитеранот.<ref name="ReferenceG" /> Брегот на Чинкве Тере се одликува со високи карпи, пештери, заливи, мали плажи и расцепени карпи. Морскиот живот во делот на брегот кој се протега од Пунта Меско во Монтеросо до Капо Монтенегро во Риомаџоре е богат и разновиден. Стрмните карпи кои се под вода и плитките и изолираните карпи се населени со различни видови горгонија (морски вентилатори), како што се шарената ''Leptogorgia sarmentosa'' и белата ''Eunicella verrucosa'', редок вид во Медитеранот, но прилично вообичаен по овој дел од брегот. Тука расте ''Posidonia oceanica'', растение кое создава многу важни колонии слични на трева и обезбедува безбедно живеалиште за репродукција на многу организми. Стрмните карпи на Пунта Меско и Капо Црна Гора ги имаат најбогатите облици на морски живот, вклучувајќи и ретки видови: ''Eunicella verrucosa'' спомената погоре, реткиот ''Gerardia savaglia'' или црн корал. Во Пунта Меско на длабочина од само околу 15/20 метри, за разлика од остатокот од Медитеранот, можно е да се откријат љубителите на ''Paramuricea clavata'' или црвена горгонија.<ref>[http://www.mareterra.it/news/5Terre_NP.html Alla Porta Rossa] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20030711184629/http://www.mareterra.it/news/5Terre_NP.html|date=2003-07-11}}</ref> == Светилишта == На мрежата на патеките на Чинкве Тере, постои рута што опслужува пет маријански светилишта во близина на секое село. До нив може да се пристапи и по друг пат, не само по тој во Црна Гора. Светилиштето Корниглија, високо 390 метри, датира од 20 век и е изградено на местото на капелата која датира од 1584 година. Сите други градби датираат од средниот век, вклучувајќи ја и онаа на Ностра Сињора де Совиоре, најстарото лигурско светилиште, забележано во документ од 1225 година. == Администрација == Чинкве Тере се состои од пет села: од запад кон исток: * Монтеросо ал Маре (''комуна'') * Вернаца (''комуна'') * [[Корниглија]] (фракција од Веранца) * Манарола (''фразија'' на Риомаџоре) * Риомаџоре (''комуна)'' Други општини со територија на Националниот парк Чинке Тере: * Леванто * Ла Специја == Поврзано == * [[Лигурско Море]] == Наводи == {{Наводи|2}}{{Нормативна контрола}} [[Категорија:Светско наследство во Италија]] [[Категорија:Ла Специја (покраина)]] [[Категорија:Координати на Википодатоците]] [[Категорија:МСЗП-Категорија II]] rb93h64wjyw4mrsztq1v34eu81c8e0p 0 1317395 5537960 5460479 2026-04-12T03:59:33Z Bjankuloski06 332 /* Потекло и златно доба */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537960 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Bari - Teatro Petruzzelli - Façade.jpg|десно|мини|300x300пкс|Театар Петруцели]] '''Театарот Петруцели''' е најголемиот [[Драмска уметност|театар]] во градот [[Бари]] и четвртиот најголем театар во Италија. == Историја == === Потекло и златно доба === Историјата на театарот Петруцели во Бари започнала кога Онофрио и Антонио Петруцели, трговци и бродоградители од [[Бари]]<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.barinedita.it/storie-e-curiosita/n3977-tra-ricchezze-e-celebri-teatri-la-storia-dei-baresi-antonio-e-onofrio--i-fratelli-petruzzelli#:~:text=loro%20sensazionale%20operato.-,Notizia%20pubblicata%20sul%20portale%20barinedita.it%20e%20di%20sua%20propriet%C3%A0,guerre%20e%20a%20un%20terribile%20incendio.|title=Tra ricchezze e celebri teatri, la storia dei baresi Antonio e Onofrio: I fratelli Petruzzelli}}</ref> ги претставиле дизајните за театарот што ги изработил нивниот зет, инженерот Анџело Бари Чициомесере (тогаш Месени) до градот Бари. Предлогот за изградба на Петруцели бил прифатен и на 29 јануари 1896 година бил потпишан договор помеѓу семејството и градската управа. Две години подоцна, во октомври 1898 година изградбата започнала, а завршила во 1903 година. Внатрешноста на театарот ја насликал Рафаеле Арменис. По завршувањето, театарот Петруцели го престигнал театарот Комунале на Корато како најголем театар во [[Апулија|Апулија (регион)]]. Театарот бил отворен во сабота, 14 февруари 1903 година со операта ''Хугенотите'' на Џакомо Мајербер. Во 1980-тите, театарот бил домаќин на две големи оперски дебитанти, ''Ифигенија во Таурис'' од Николо Пичини, која никогаш не била претставена по неговата прва изведба во [[Париз]] во 1779 година, и неаполската верзија на ''Пуританци'' на [[Винченцо Белини]], која била напишана за Марија Малибран. но никогаш не беше изведена од неа. Двата настани придонеле градот да стане светски познат. Покрај опери, биле претставени [[танц]]и и големи концерти. Многу големи меѓународни уметници настапувале во Петруцели: меѓу нив се Тито Шипа, [[Херберт фон Карајан]], Рудолф Нуреев, [[Френк Синатра]], [[Реј Чарлс]], Лиза Минели, Жулиет Греко. Меѓу големите италијански уметници се Едуардо Де Филипо, Рикардо Мути, Карла Фрачи, [[Лучано Павароти]], Пјеро Капучили и Џорџо Габер. Петруџели, исто така, бил домаќин на важни концерти на лесна музика (меѓу другите концерти на Паоло Конте и Орнела Ванони) и бил седиште на ''Azzurro (''музичка програма) речиси во целата декада на 1980-ти. Внатрешноста била користена и како локација за филмови како што се ''Младиот Тосканини'' на Франко Зефирели и ''Ѕвездена прашина'' на Алберто Сорди. === Уништување и реконструкција === Во текот на ноќта на 26 и 27 октомври 1991 година, театарот бил целосно уништен од [[Оган|пожар]], како резултат на подметнување на пожар. Последната опера претставена била ''Норма''. [[Податотека:Bari_Teatro_Petruzzelli_2008_Interno.jpg|лево|мини|300x300пкс| Внатре во обновениот театар]] Кривичниот судски процес против обвинетите за подметнување пожар завршил со ослободување на обвинетите и осуда на сторителите на инцидентот. Следела граѓанска постапка во која биле вклучени семејството Месени Немања и привремениот менаџер Фернандо Пинто, кој бил обвинет дека не го осигурал театарот, завршила со негова осуда и наредба да се плати отштета од 57 милијарди лири во корист на сопствениците на театарот. На 21 ноември 2002 година, Министерството за наследство и културни активности потпиша „Протокол за разбирање“ помеѓу семејството кое го поседувало театарот и градот, провинцијата Бари и регионот [[Апулија]], во кој се навело дека театарот ќе биде повторно изграден до 22 ноември 2006 година. Меѓутоа, бидејќи работата на реконструкција никогаш не започнала, на 3 октомври 2006 година театарот станал сопственост на општината Бари во согласност со член поврзан со Законот за финансии од 2006 година. Но, на 30 април 2008 година, Уставниот суд во својата одлука бр. 128/2008<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cortecostituzionale.it/giurisprudenza/pronunce/scheda_ultimo_deposito.asp?comando=let&sez=ultimodep&nodec=128&annodec=2008&trmd=&trmm=|title=Sentenza della Corte Costituzionale|archive-url=https://web.archive.org/web/20080509103521/http://www.cortecostituzionale.it/giurisprudenza/pronunce/scheda_ultimo_deposito.asp?comando=let&sez=ultimodep&nodec=128&annodec=2008&trmd=&trmm=|archive-date=9 May 2008}}</ref> наредил театарот да му се врати на семејството Месени Немања. Петруцели, целосно реконструиран со јавни пари во 2008 година, бил вратен на градот Бари на 7 септември 2009 година поради прекршување на член 5 од договорот од 29 јануари 1896 година помеѓу градот Бари и Антонио Онофрио и Петруцели. Во написот било наведено: „Во случај зградата да се урне поради земјотрес, пожар или од која било друга причина, добитникот и неговите наследници ќе имаат право да ја обноват Политеама во неговата првобитна состојба, под услов работата да се изврши во рамките на година и да биде завршена за три години од датумот на кој се случил падот, или имаат должност да го исчистат земјиштето и да го остават без остатоци и да го вратат на градот во рок од една година сметајќи од горенаведениот рок“. Петруцели опера и симфониска фондација и театри од Бари на крајот бил идентификуван како единствен ентитет кој може да го преземе управувањето, одржувањето и осигурувањето на театарот Петруцели, врз основа на она што било напишано во поранешниот член 23 од Законот 800, кој велел дека општините мора да ги прават театрите достапни за оперските компании по завршувањето на концертните сезони. Театарот Петруцели официјално бил отворен во неделата на 4 октомври 2009 година, речиси 18 години по пожарот, со изведба на Деветтата симфонија од [[Лудвиг ван Бетовен]] од Оркестарот на провинцијата Бари, под диригентство на Фабио Мастранџело. На 6 декември 2009 година, првата оперска сезона во повторно изградениот театар започнала со ''Турандот'' од [[Џакомо Пучини]], во режија на Роберто Де Симоне, со оркестарот под диригентство на Ренато Палумбо. == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Teatro Petruzzelli}} * [http://www.uniurb.it/giornalismo/lavori2002/misceo/Storia.htm Кратка историја на театарот] * [https://web.archive.org/web/20100717232636/http://www.ilteatrodegliimbrogli.it/ Веб-страница поврзана со книгата „Театарот на измамата“ која ја раскажува приказната за пожарот и повторното отворање на театарот] * [https://web.archive.org/web/20110726193151/http://www.lastoriasiamonoi.rai.it/puntata.aspx?id=610 „Последен чин“ – Палењето на Петруцели] Ние сме историја – RAI Образовни {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Згради и градби во Италија]] [[Категорија:Театри во Италија]] 643y7n84wsmz14pff7mn2v26w0use8h 0 1318961 5537777 5468864 2026-04-11T18:36:29Z Gurther 105215 5537777 wikitext text/x-wiki [[Податотека:DeadSeaIsrael5.jpg|мини| Наслаги на сол покрај [[Мртво Море|Мртвото Море]]]] [[Податотека:2015-03-07_Pakistanisches,_sogenanntes_Himalaya-Salz_0399.jpg|мини| Црвена камена сол од рудник за сол во [[Пакистан]]]] '''Сол'''<ref>{{ДРМЈ|сол}}</ref><ref>{{ОДРМЈ|сол}}</ref> — [[минерал]] составен првенствено од [[Готварска сол|натриум хлорид]] (NaCl), [[хемиско соединение]] кое припаѓа на поголемата класа на [[соли]]. Солта во својот природен облик, како кристален минерал, е позната како камена сол или [[халит]]. Солта е присутна во огромни количини во [[Морска вода|морската вода]], каде што е главна минерална компонента. Отворениот океан има околу 35 грама сол на литар вода, [[соленост]] од 3,5‰. Во принцип, солта е од суштинско значење за животот, а соленоста е еден од основните човечки [[вкус]]ови. Солта е еден од најстарите и најзастапени зачини за храна, а солењето е важен начин [[конзервирање]]. Некои од најстарите докази за преработка на сол датираат од пред околу 8.000 години, кога луѓето што живееле во денешна [[Романија]] вареле [[извор]]ска вода за да извлечат сол. Солта во [[Народна Република Кина|Кина]] датира приближно од истото раздобје. Солта ја ценеле и старите Евреи, [[Стара Грција|Грци]], Римјани, [[Византија|Византијци]], [[Хетити]], [[Стар Египет|Египќани]] и Индијци. Солта станала важна трговска ставка и била превезувана со брод преку [[Средоземно Море|Средоземното Море]], по специјално изградени солени патишта, а преку [[Сахара]] со каравани со камили. Недостигот и глобалната потреба за сол ги натерало народите да војуваат поради неа и да ја искористат за зголемување [[Данок|даночните]] приходи. Солта се користи во верски церемонии, а има и други културни и традиционални значења. Солта се добива од [[Рудник за сол|рудници за сол]] и со [[испарување]] на морска вода (морска сол) или изворска вода богата со минерали во плитки базени. Нејзини главни индустриски производи се [[Натриум хидроксид|каустична сода]] и [[хлор]]. Солта се користи во многу индустриски процеси, како што се производството на [[поливинил хлорид]], [[пластика]], граѓа и многу други производи. Од светското годишно производство од околу двесте милиони [[Тона|тони]] сол, само околу 6% се користат за човечка исхрана. Други употреби вклучуваат процеси на уредување на водата, одмрзнување на автопатишта и земјоделска употреба. Солта за јадење се продава како морска сол и готварска сол, која обично содржи средство против стврднување, а исто така може да се јодира за да се спречи недостаток на [[јод]]. Освен што се користи во готвењето и на трпезата, солта е присутна и во многу преработени намирници. [[Натриум]]от е [[неопходна хранлива материја]] за човековото здравје преку својата улога како [[електролит]] и [[Осмоза|осмотски раствор]].<ref name="USDA2015">{{Наведена книга|url=http://www.health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/PDFs/Scientific-Report-of-the-2015-Dietary-Guidelines-Advisory-Committee.pdf|title=Scientific Report of the 2015 Dietary Guidelines Advisory Committee|last=|first=|publisher=US Department of Agricultureid=publication-place=|year=2015|pages=7|type=|access-date=29 јуни 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20160418002033/http://health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/PDFs/Scientific-Report-of-the-2015-Dietary-Guidelines-Advisory-Committee.pdf|archive-date=18 април 2016|df=dmy-all}}</ref><ref name="IOM2013">{{Наведена мрежна страница|url=http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=18311|title=Sodium intake in populations: assessment of evidence|last=|first=|date=|year=2013|editor-last=Strom|editor-first=Brian L.|work=|publisher=Institute of Medicine of the National Academies|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019135047/http://books.nap.edu/openbook.php?record_id=18311|archive-date=19 октомври 2013|accessdate=17 октомври 2013}}</ref><ref name="CDC">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdc.gov/salt/|title=Most Americans should consume less sodium|last=|first=|date=|work=Salt|publisher=Centers for Disease Control and Prevention|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019175037/http://www.cdc.gov/salt/|archive-date=19 октомври 2013|accessdate=17 октомври 2013}}</ref> Прекумерната употреба на сол може да го зголеми ризикот од [[Срцево заболување|кардиоваскуларни болести]], како [[хипертензија]] кај деца и возрасни. Ваквите здравствени ефекти на солта проучувани се од поодамна. Затоа, многу светски здравствени здруженија и експерти од развиените земји препорачуваат да се намали потрошувачката на популарна солена храна.<ref name="CDC" /><ref name="efsa">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.efsa.europa.eu/en/press/news/050622|title=EFSA provides advice on adverse effects of sodium|last=|first=|date=22 јуни 2005|work=|publisher=European Food Safety Authority|archive-url=|archive-date=|accessdate=9 јуни 2016}}</ref> [[Светска здравствена организација|Светската здравствена организација]] препорачува возрасните да консумираат помалку од 2.000 натриум, што е еднакво на 5 грама сол дневно.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.who.int/mediacentre/news/notes/2013/salt_potassium_20130131/en/|title=WHO issues new guidance on dietary salt and potassium|date=31 January 2013|publisher=[[World Health Organization|WHO]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160720052736/http://www.who.int/mediacentre/news/notes/2013/salt_potassium_20130131/en/|archive-date=20 July 2016}}</ref><ref>{{Наведено списание|last=Delahaye|first=F.|year=2012|title=Europe PMC|url=https://europepmc.org/article/med/22465720|journal=Presse Médicale|volume=41|issue=6 Pt 1|pages=644–649|doi=10.1016/j.lpm.2012.02.035|pmid=22465720|archive-url=https://web.archive.org/web/20210607031645/https://europepmc.org/article/med/22465720|archive-date=7 June 2021|access-date=2021-06-07}}</ref> == Историја == Низ историјата, достапноста на сол била клучна за цивилизацијата. Засега, се верува дека првиот град во Европа бил Солницата, во [[Бугарија]], кој бил рудник за сол, обезбедувајќи ја областа позната како [[Балкански Полуостров|Балкан]] со сол 5400. години [[пр.н.е.]] Дури и името Солницата значи „солана“. Последните сто години луѓето користеле конзервирање и вештачко ладење за зачувување на храната, а илјадници години пред тоа солта била најпознатиот конзерванс за храна, особено за месото.{{Sfn|Barber|1999}} Многу стара солана била откриена на археолошкото наоѓалиште Полана Слатинеј покрај изворите на сол во Лунка, во округот Њамц, Романија. Доказите покажуваат дека [[Младо камено време|неолитските]] луѓе од [[Триполска култура|преттриполиската култура]] ја вареле изворската вода богата со сол преку процес на брикетирање за да ја извлечат солта уште во 6050 година пр.н.е.{{Sfn|Weller|Dumitroaia|2005}} Солта добиена на овој начин можеби имала директна корелација со брзиот раст на населението на ова општество набргу по неговото почетно производство.{{Sfn|Weller|Brigand|Nuninger|2008}} Собирањето сол од површината на езерото Сјечи во близина на Јунченг во Шанси, Кина датира од 6000 пр.н.е., што го прави една од најстарите проверливи солани.{{Sfn|Kurlansky|2002}} Употребата на сол го елиминирала проблемот со достапноста на храната во зависност од [[Годишно време|годишното време]] и овозможила храната да се превезува на подолги растојанија. Бидејќи во тоа време солта била едвај достапна, таа станала исклучително вредна стока. До почетокот на 20 век, солта била причина за многу [[Војна|војни]] и освојувања. [[Трговија]]та со сол често била предмет на [[Данок|оданочување]] и се претпоставува дека тоа започнало уште во 2000 година пр.н.е. во [[Народна Република Кина|Кина]]. [[Римјаните]] многу ја ценеле солта и дел од платите на [[Војска|војниците]] биле исплаќани во сол. Зборот што на [[Латински јазик|латински]] значи сол е коренот на зборот плата во многу европски јазици ({{langx|en|salary}}). Солта била особено скапа во [[Среден век|средниот век]] на запад од пустината [[Сахара]]. Во [[Царство Мали|Царството Мали]] во текот на [[12. вијека|12 век]], солта била толку ценета што во пустината јужно од ова царство вредела колку [[злато]] со иста тежина.<ref>[http://www.cnn.com/2001/fyi/news/11/27/timbuktu/ Take a journey to Timbuktu]}- ([[26. март]], [[2019]])</ref><ref>Niane, D.T.: „Recherches sur l’Empire du Mali au Moyen âge”. Presence Africaine. Paris, 1975</ref><ref>[http://www.mrdowling.com/609-trade.html Mr. Dowling's African Trade Page], Приступљено 25. април 2013.</ref> == Хемија == [[Податотека:Single_grain_of_table_salt_(electron_micrograph).jpg|мини| [[Scanning electron microscope|SEM]] слика на зрно кујнска сол]] Солта е главно [[Готварска сол|натриум хлорид]], [[Јонско једињење|јонско соединение]] со [[Хемиска формула|формулата]], кое содржи еднакви количини на [[натриум]] и [[хлор]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=X-yL7EgMK6wC&pg=PA68|title=Alkali halides: a handbook of physical properties|last=Sirdeshmukh|first=Dinker B.|last2=Sirdeshmukh|first2=Lalitha|last3=Subhadra|first3=K. G.|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-3-540-42180-1|pages=65, 68|last-author-amp=yes}}</ref> [[Морска сол|Морската сол]] и свежо ископаната сол (од кои повеќето е сол од праисториските мориња) исто така содржат мали количини на [[Расеан елемент|елементи во трагови]] (кои во тие мали количини генерално се добри за здравјето на растенијата и животните).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://soilminerals.com/information.htm|title=The Function of Soil Minerals and Trace Elements in Soil, Plant, Animal, and Human Nutrition and Health|accessdate=2023-03-29|archive-date=2023-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20230201013837/https://www.soilminerals.com/information.htm|url-status=dead}}</ref> Рудната сол обично се пречистува при производството на кујнска сол. Се раствора во вода, се прочистува со [[таложење]] на други минерали од растворот и повторно испарува. За време на истиот процес на рафинирање (пречистување), често се врши [[јодирање]]. Кристалите на сол се делумно проѕирни и со кубен облик. Обично изгледаат бели, иако нечистотиите може да им дадат сина или виолетова боја. [[Моларна маса|Моларната маса]] на солта е 58,443, нејзината точка на топење е 801&nbsp;°C (1.474&nbsp;°F) и неговата точка на вриење е 1.465&nbsp;°C (2669&nbsp;°F). Густината на солта е 2,17 грама на кубен сантиметар и лесно се раствора во вода.<ref>{{Наведена книга|title=Metal Ions in Solution|last=Burgess|first=J.|publisher=Ellis Horwood|year=1978|isbn=978-0-85312-027-8|location=New York|pages=}}</ref> Кога се раствора во вода, се дели на ⁺ и ⁻ јони, а растворливоста е 359 грама на литар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/519712/salt-NaCl|title=Salt (NaCl)|last=Wood|first=Frank Osborne|last2=Ralston|first2=Robert H.|work=Encyclopædia Britannica|archive-url=https://web.archive.org/web/20150502184136/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/519712/salt-NaCl|archive-date=2 мај 2015.|accessdate=16 октомври 2013.}}</ref> Од ладните раствори, солта се кристализира како [[Water of hydration|дихидрат]]. Растворите на натриум хлорид имаат многу различни својства од чистата вода; [[Точка на топење|точката на мрзнење]] е −21,12&nbsp;°C (−6,02&nbsp;°F) за 23,31 wt% сол, а [[Точка на вриење|точката на вриење]] на заситен раствор на сол е околу 108,7&nbsp;°C (227,7&nbsp;°F).<ref name="u1">Elvers, B. ''et al.'' (ed.) (1991) ''Ullmann's Encyclopedia of Industrial Chemistry'', 5th ed. Vol. A24, Wiley. [[Посебно:Печатени извори/978-3-527-20124-2|978-3-527-20124-2]]<span>.</span>&nbsp;<span>стр. 319.</span></ref> == Поделба на солта == Солта се дели на природна, рафинирана и јодирана. Секој посебен вид сол има единствена содржина на минерали што му дава единствен вкус. === Природна сол === [[Податотека:Cardona_mina.jpg|десно|мини|270x270пкс| Рудник за сол]] '''Камена сол''' (понекогаш и минерална сол) е сол добиена од рудниците за сол. Овие „рудници“ се подземни локации на наталожена сол и се наоѓаат во подрачја каде порано имало море или исклучително солено езеро. Камената сол има сива боја. '''Морската сол''' се добива од морската вода. Солта се извлекува од [[Море|морската вода]] во '''солани''' така што на пролет се пушта [[Морска вода|морската вода]] во специјално дизајнирани [[базен]]и во [[пролет]]. Во текот на пролетта и [[лето]]то, таа вода испарува, а морската сол останува на дното. На есен, таа сол се собира во процес наречен '''берба на сол'''. [[Податотека:MaraisSalant.JPG|лево|мини|250x250пкс| Солана во Франција]] Морската сол се смета за највкусен и најздрав вид сол. Многу е здрав бидејќи е богат [[Минерал|со минерали]] и [[јод]], кои му се неопходни на човечкото тело.<ref>Питер Фишер и, „Јод во јодирана и морска сол”, 1980</ref> Се смета за највкусна од сите соли ( {{langx|fr|Fleur de sel}}). Оваа сол е прилично скапа бидејќи се создава со рачно отстранување само на површинскиот слој од морската сол што се населил во солената тава, пред да се бере солта. Ова е профитабилно само во тави за сол со највисок квалитет на сол, па затоа неговата употреба се смета за екстремен луксуз. Вкусот на оваа сол е уникатен за секој регион каде што е направена. Французите први почнаа да произведуваат ваква сол, а и денес нивната ја држи репутацијата на најдобрата сол во светот. === Рафинирана сол === '''Рафинираната сол''' е најчесто употребуваната сол денес и содржи најмногу [[Готварска сол|натриум хлорид]]. Најчесто се добива со одвојување на натриум хлорид од камена сол која не е доволно чиста за да може да се користи како храна. Во текот на овој процес се отстранува целата несакана содржина, така што рафинираната сол е една од најчистите, но има и најмалку минерали кои исто така се отстрануваат во текот на процесот. Нејзината боја е претежно бела. Иако обично ја нарекуваме „готварска сол“ или „кујнска сол“, оваа сол се користи почесто и е поважна за [[индустрија]]та. Се користи во производството и преработката на [[хартија]], како додаток на бои кои се користат за боење ткаенина и платно и во производството на [[сапун]]и и [[детергент]]и. === Јодирана сол === '''Јодирана сол''' е сол, обично рафинирана, на која ѝ е додаден [[јод]]. Некои ја сметаат за најздрава сол бидејќи содржи повеќе јод од кој било друг вид сол. == Здравје == [[Податотека:Sea_salt-e_hg.png|лево|мини|250x250пкс| Содржина на морска сол: [[хлор]] 55%, [[натриум]] 30,6%, [[сулфат]]и 7,7%, [[магнезиум]] 3,7%, [[калциум]] 1,2%]] [[Натриум]]от и [[хлор]]от, основните состојки на солта, се неопходни за сите живи организми. Може да се најдат во растенијата, рибата и месото, но солта, поради високата концентрација на натриум хлорид, е најдобар извор на натриум и хлор. Солта игра важна улога во регулирањето на количината на вода во телото. Прекумерното внесување сол во организмот е нездраво и може да доведе до зголемен [[крвен притисок]]. Некои цивилизации како [[Јаномамо]], домородци од [[Бразил]] и [[Венецуела]], не користат сол во нивната исхрана.<ref>[http://www.scielo.br/pdf/abc/v80n3/a05v80n3.pdf Јонамо индијанци у истаживању Интерсолт], (од [[13. јануар]]а [[2007]])</ref> == Галерија == <gallery widths="250px" heights="180px" mode="packed-hover"> Податотека:Sea-salt-minemaio.jpg|Деца во берба на сол во [[Африка]] Податотека:Batz-sur-Mer_Marais_Salants_(1).jpg|Базени со морска вода во солана Податотека:Batz-sur-Mer_Marais_Salants_(2).jpg|Куп сол во солана Податотека:Dead_Sea_Comparative.jpg|Сателитски снимки (1989 и 2001) - солана покрај [[Мртво Море|Мртвото Море]] Податотека:FleurDeSel.JPG Податотека:Fleur_de_sel2.jpg| Во кутија за продажба Податотека:LacRose2.jpg|Берба на сол во [[Сенегал]] Податотека:Saltmill.jpg|Мелница за сол Податотека:Pressing_salt_into_cabbage.jpg|Солење на [[зелка]] Податотека:Saline_Luisenhall_11.jpg|Базен во солана на затворено Податотека:Saltsydning.jpg Податотека:Sydekar_Læsø.JPG </gallery> == Наводи == {{наводи}} == Литература == {{refbegin|30em}} * {{Наведена книга| ref=harv|last=Burgess|first=J.|title=Metal Ions in Solution |publisher=Ellis Horwood |location=New York |year=1978 |isbn=978-0-85312-027-8|pages=}} * {{Наведена книга|ref=harv|last=Sirdeshmukh|first=Dinker B.|last2=Sirdeshmukh|first2=Lalitha|last3=Subhadra|first3=K. G.|lastauthoramp=yes|title=Alkali halides: a handbook of physical properties|publisher=Springer|year=2001|isbn=978-3-540-42180-1|url=https://books.google.com/books?id=X-yL7EgMK6wC&pg=PA68|pages=65, 68}} * {{Наведена книга|ref=harv|url=http://www.health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/PDFs/Scientific-Report-of-the-2015-Dietary-Guidelines-Advisory-Committee.pdf|title=Scientific Report of the 2015 Dietary Guidelines Advisory Committee|last=|first=|year=2015|publisher=US Department of Agricultureid=publication-place=|type=|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160418002033/http://health.gov/dietaryguidelines/2015-scientific-report/PDFs/Scientific-Report-of-the-2015-Dietary-Guidelines-Advisory-Committee.pdf|archivedate=18 април 2016|url-status=dead|df=dmy-all|pages=7|access-date=29 јуни 2018}} * {{Наведена книга |last=Barber |first=Elizabeth Wayland |year=1999 |title=The Mummies of Ürümchi |publication-place=New York |publisher=W.W. Norton & Co |isbn=0-393-32019-7 |oclc=48426519}} * {{Наведена книга |last=Carusi |first=Cristina |title=Il sale nel mondo greco, VI a.C.-III d.C.: luoghi di produzione, circolazione commerciale, regimi di sfruttamento nel contesto del Mediterraneo antico |trans-title=Salt in the Greek World, from the Sixth Century BC to the Third Century AD: Places of Production, Circulation, and Commercial Exploitation Schemes in the Ancient Mediterranean |isbn=9788872285428 |language=es |year=2008 |publisher=Edipuglia}} * {{Наведена книга |last=Dalton |first=Dennis |title=Mahatma Gandhi: Selected Political Writings |publisher=Hackett Publishing Company |isbn=0-87220-330-1 |year=1996 |pages=71–73 |chapter=Introduction to ''Civil Disobedience'' |url=https://books.google.com/books?id=Er59fRsspgoC |access-date=27 June 2015 |archive-date=10 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160810152615/https://books.google.com/books?id=Er59fRsspgoC |url-status=live }} * {{Наведена книга |last=Kurlansky |first=Mark |year=2002 |title=Salt: A World History |url=https://archive.org/details/isbn_9780965033503 |place=New York |publication-place=New York |publisher=Walker & Co |isbn=0-8027-1373-4 |oclc=48573453 }} * {{наведена книга |last=Livingston |first=James V. |title=Agriculture and soil pollution: new research |publisher=Nova Publishers |year=2005 |isbn=1-59454-310-0 |url=https://books.google.com/books?id=W6ToDne5AsMC&pg=PA45 |access-date=27 June 2015 |archive-date=6 September 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150906112001/https://books.google.com/books?id=W6ToDne5AsMC&pg=PA45 |url-status=live }} * {{наведена книга |last=McGee |first=Harold |title=On Food and Cooking |publisher=Scribner |edition=2 |year=2004 |isbn=9781416556374 |url=https://books.google.com/books?id=bKVCtH4AjwgC |access-date=27 June 2015 |archive-date=25 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201225060412/https://books.google.com/books?id=bKVCtH4AjwgC |url-status=live }} * {{наведена книга |last=Multhauf |first=Robert |year=1996 |title=Neptune's Gift |publisher=The Johns Hopkins University Press |isbn=978-0801854699}} * {{наведена книга |last1=Shahidi |first1=Fereidoon |last2=Shi |first2=John |last3=Ho |first3=Chi-Tang |title=Asian functional foods |publisher=CRC Press |location=Boca Raton |year=2005 |isbn=0-8247-5855-2}} * {{Наведено списание|last=Weller|first=Oliver|date=Dec 2005|title=The earliest salt production in the world: an early Neolithic exploitation in Poiana Slatinei-Lunca, Romania|url=http://www.antiquity.ac.uk/projgall/weller306/|journal=Antiquity|volume=79}} * {{наведено списание |author=Alper Gölbaş |url=https://www.academia.edu/2340259 |title=Anadolu Kültür Oluşumunda Tuzun Rolü- The Role of Salt in the Formation of the Anatolian Culture &#124; Alper Gölbaş |journal=Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, Batman University Journal of Life Sciences |publisher=Academia.edu |date=1970-01-01 |access-date=2014-05-29 }} * {{нмс | title=Economics of NaCl: Salt made the world go round | work=Mr Block Archive | author=Bloch, David | url=http://www.salt.org.il/frame_econ.html | access-date=2006-12-19 | archive-date=2007-01-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070129144818/http://www.salt.org.il/frame_econ.html | url-status=dead }} * {{нмс | title=Salt and the evolution of money | author=Bloch, David | url=http://www.salt.org.il/frame_econ.html | work=Mr Block Archive | access-date=2006-12-19 | archive-date=2007-01-29 | archive-url=https://web.archive.org/web/20070129144818/http://www.salt.org.il/frame_econ.html | url-status=dead }} * {{нмс | title=The history of salt production at Droitwich Spa | work=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/local/herefordandworcester/hi/people_and_places/religion_and_ethics/newsid_8473000/8473037.stm | access-date=2011-03-28 | date=2010-01-21 }} * {{нмс|last1=Gainsford|first1=Peter|title=Salt and salary: were Roman soldiers paid in salt?|url=http://kiwihellenist.blogspot.co.uk/2017/01/salt-and-salary.html|website=Kiwi Hellenist: Modern Myths about the Ancient World|date=11 January 2017|access-date=11 January 2017}} * {{наведена книга |last1=McDowell |first1=Lee |title=Mineral Nutrition History: The Early Years |date=18 July 2017 |publisher=Fist Edition Design |location=Sarasota, FL |isbn=9781506904580 |page=46}} * {{Наведено списание|last=Sherlock|first=Stephen J.|title=Early Neolithic salt production at Street House, Loftus, north-east England|journal=Antiquity|year=2021|volume=95|issue=381|language=en|pages=648–669|doi=10.15184/aqy.2021.25|issn=0003-598X|doi-access=free}} * {{Наведено списание|last=Sherlock|first=Stephen J.|date=2021-03-31|title=Early Neolithic salt production at Street House, Loftus, north-east England|journal=Antiquity|volume=95|issue=381|language=en|pages=648–669|doi=10.15184/aqy.2021.25|issn=0003-598X|doi-access=free}} * {{Нмс|last=Marshall|first=Michael|title=Ancient Britons extracted salt from seawater more than 5500 years ago|url=https://www.newscientist.com/article/2272916-ancient-britons-extracted-salt-from-seawater-more-than-5500-years-ago/|access-date=2021-03-31|website=New Scientist|language=en-US}} * {{Наведено списание|last=Bradley|first=Richard|date=1992|title=Roman Salt Production in Chichester Harbour: Rescue Excavations at Chidham, West Sussex|url=https://www.jstor.org/stable/526103|journal=Britannia|volume=23|pages=27–44|doi=10.2307/526103|jstor=526103|issn=0068-113X}} * {{Наведена книга|last=Nevell|first=Michael|title=Brine in Britannia - Recent Archaeological Work on the Roman Salt Industry in Cheshire|publisher=Council for British Archaeology North West The Lion Salt Works Trust, The University of Manchester Archaeology Unit|year=2005|isbn=0-9527813-4-4}} * {{наведена книга |last=Woolgar |first=C.M. |publisher=Yale University Press |title=The Culture of Food in England, 1200-1500 |date=2016 |isbn=9780300181913 |url=https://www.google.com/books/edition/The_Culture_of_Food_in_England_1200_1500/zeKoCwAAQBAJ?hl=en&gbpv=1&bsq=salting }} {{refend}} == Надворешни врски == {{рвр|Salt}} * [https://www.youtube.com/watch?v=Cqz4wQc-NpQ Јестива историја: Со], РТС Образовно-научни програм — Званични канал * {{cite news |title=Bulgarians find oldest European town, a salt production center |first=Thomas H. |last=Maugh II |url=https://www.latimes.com/science/la-xpm-2012-nov-01-la-sci-sn-oldest-european-town-20121101-story.html |newspaper=The Los Angeles Times |date=1 November 2012 |access-date=1 November 2012}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Исхрана]] [[Категорија:Зачини]] [[Категорија:Соли]] [[Категорија:Минерали на натриумот]] hcdnmh4sd9bqh76tj9uv58i0h26i33y 0 1323281 5537911 5446649 2026-04-11T23:13:01Z Bjankuloski06 332 /* Кралската академија */ Јазична исправка, replaced: ридонесла → ридонела 5537911 wikitext text/x-wiki {{Short description|English painter (1786–1846)}} {{Use dmy dates|date=April 2022}} {{Infobox person | name =Бенџамин Роберт Хејдон | image = Benjamin Robert Haydon by Benjamin Robert Haydon.jpg | image_caption=''Автопортрет'', околу 1845 година. [[Национална галерија на портрети, Лондон]]. | birth_date = {{birth date|1786|df=y|1|26|}} | birth_name =Бенџамин Роберт Хејдон | birth_place =[[Плимут]], Англија | death_date = {{Death date and age|1846|6|22|1786|1|26|df=y}} | death_place = | occupation = Сликар | spouse = | children = 3 }} '''Бенџамин Роберт Хејдон''' ({{роден во|Плимут}}, {{роден на|26|јануари|1786}} - {{починат во|Лондон}}, {{починат на|22|јуни|1846}}) — британски [[Сликарство|сликар]] кој се специјализирал за големи историски слики, насликал и неколку современи теми и портрети. Неговиот комерцијален успех бил неуспешен поради неговите често нетактични односи со патроните и од огромниот обем на кој тој претпочитал да работи. Него во текот на животот го измачувале финансиските проблеми, што довело до неколку периоди на затвор поради долгови. Умрел самоубивајќ се во 1846 година<ref>[https://www.tate.org.uk/art/artists/benjamin-robert-haydon-243/ Benjamin Robert Haydon 1786–1846]</ref>. Тој држел предавања за уметност и водел обемни дневници кои биле објавени по неговата смрт. ==Рани години== === Детство === Хејдон е роден во [[Плимут]], како единствен син на Бенџамин Роберт Хејдон, просперитетен печатар и издавач, а негова сопруга била Мери, ќерка на свештеникот Бенџамин Кобли, ректор на [[Кингсбриџ]], Девон. На рана возраст покажал способност за учење, која внимателно ја негувала неговата мајка. На шестгодишна возраст бил сместен во Плимут [[Grammar School]], а на дванаесет во [[Hele's School|Plympton Grammar School]], каде што благодарение наСер [[Џошуа Рејнолдс]] го добил најголемиот дел од своето образование. Читањето на [[Бернхард Зигфрид Албинус|Албинус]] го инспирирало кон анатомијата и уште од детството сакал да стане сликар. === Кралската академија=== [[File:Benjamin Robert Haydon 001.jpg|thumb|Глава на коњот на [[Селен]], 1809 година. Црно-бела креда на сина хартија. [[Британски музеј]], Лондон.]] Полн со енергија и надеж, тој заминал од дома, на 14 мај 1804 година, за [[Лондон]], каде што успева да се запише во [[Кралската академија]].. Во 1807 година, на 21-годишна возраст, Хејдон за прв пат изложувал во [[Кралската академија]]. Сликата „Спокојот во Египет“, била купена од [[Thomas Hope (1769-1831)|Томас Хоуп]] една година подоцна за египетската соба во неговата градска куќа. Ова бил добар почеток за Хејдон.Во 1809 година тој ја завршил својата слика на "Дентатус", која, иако придонела за неговата слава, резултирала со доживотна кавга со Кралската академија, чиј комитет ја закачил во мала споредна просторија наместо во големата сала<ref>[https://www.britannica.com/biography/Benjamin-Robert-Haydon/ Benjamin Robert Haydon English painter and writer]</ref>. === Финансиски проблеми === Финансиските тешкотии кои го следеле до крајот на неговиот живот започнле во 1810 година кога, како одговор на тоа што Хејдон постигна одреден комерцијален успех, неговиот татко престанал да му го плаќа годишниот додаток од 200 фунти. Тој, исто така, влегол во спорови со Бомонт, за кого го насликал [[Макбет]], и со [[Ричард Пејн Најт]], кој го налути Хејдон негирајќи ја и естетската и финансиската вредност на [[Елгински мермери|скулптури од Партенон]], неодамна донесени во Британија од лордот Елгин. Хејдон бил фасциниран од „Елгинските мермери“ и верувал дека тие обезбедиле докази дека античките грчки уметници студирале анатомија. ==Подем на кариерата== === Рани слики === [[File:Benjamin Robert Haydon by Georgiana Margaretta Zornlin.jpg|thumb|left|Портрет на Хејдон од неговиот ученик [[Georgiana Margaretta Zornlin]]]] На крајот на мај 1814 година, Хејдон го искористил, прекинот на непријателствата со [[Франција]] за да го посети [[Париз]] со неговиот пријател [[Дејвид Вилки (уметник)|Дејвид Вилки]] за да ги да ги види уметничките колекции собрани од [[Наполеон]] од цела Европа во [[Лувр]]. Голем дел од она што го видел таму го разочарало: ја опишал „Преображение“ на Рафаел, слика која особено сакал да ја види, како „мала и безначајна“. Во студиото на [[Франсоа Жерар]] видел портрет на Наполеон, фасциниран од поразениот француски лидер , иако, за разлика од некои од неговите порадикални пријатели како што е [[Вилијам Хазлит]], Хејдон никогаш не му се восхитувал политички. По враќањето во Англија, тој го создал „Христовото влегување во Ерусалим“, кое подоцна требало да го формира јадрото на [[Американската галерија на сликарството]], подигната од неговиот братучед, [[Џон Хавиленд]] од [[Филаделфија]] . Додека сликал уште едно големо дело, „Воскресението на Лазар“, неговите финансиски проблеми се зголемиле, при што бил уапсен. Во октомври , 1821 година, тој ги зголемил своите обврски кога се оженил со Мери Хајман, вдовица со две мали деца, кои ги познавал неколку години. Во 1823 година Хејдон поминал два месеци затворен за долг во [[Кингс клупа затвор]], каде што добивал утешни писма од водечките луѓе од тоа време. Додека бил таму, тој подготвил петиција до [[Парламентот на Велика Британија|Парламентот]] во корист на назначување на „комисијата што ќе ја испита состојбата на поттикнување на историското сликарство“, која ја презентираше [[Хенри Брогам, 1. Baron Brougham and Vaux|Lord Brougham]]. [[File:Wordsworth on Helvellyn by Benjamin Robert Haydon.jpg|thumb|Портрет на [[Вилијам Вордсворт]], 1842 година]] === Понатамошното сликарство === Во текот на 1825 година, по договорот за неговата финансиска поддршка со неговиот адвокат, Томас Кирси, Хејдон, прилично неволно, се свртел кон сликарството на портрети и на почетокот имал значителен успех. Неговите дела во овој жанр сепак биле нападнати во дивјачката рецензија во неделниот весник на Теодор Хук „Џон Бул“. Хејдон подоцна ја обвинил статијата за неговата загуба на клиентела и повторно запаѓање во нови на долгови. По вториот период на затворање во затворот Кингс бенч во 1827 година, тој го насликал ''Лажни избори'' инспириран од [[Примерни избори во затворот Кингс бенч|инцидент на кој бил сведок таму]]. Сликата ја купил [[Џорџ IV од Обединетото Кралство|Кралот Џорџ IV]] за 500 фунти. , враќајќи се во затворот за да направи цртежи на некои од затворениците. Третата слика на современиот живот ја покажала публиката на претставата [[Панч и Џуди]] во Новиот пат во [[Мерилебон]]. Неговите надежи дека кралот ќе го купи ова дело пропаднале, за неуспех тој ги обвинил чуварот на сликите на кралот, [[Вилијам Сегуер]]. Меѓу другите слики на Хејдон беа: ''Еукле'' (1829); ''[[Наполеон]] во Света Елена'', за Сер [[Роберт Пил]]; „Ксенофонт, на неговото повлекување со „Десетте илјади“, првпат го виде морето“; и „Чекајќи ги времињата“, купени од маркизот од Стафорд (сите 1831); и „Фалстаф“ и „Ахил свири на лира“ (1832). ''Курциј скока во заливот'' и ''Уриел и сатаната''. (1843).Како поддржувач на парламентарните реформи, тој имал идеја да наслика големо платно од состанокот на Њухол Хил, на кој му се обратил [[Томас Атвуд (економист)|Томас Атвуд]], лидер на политичкиот сојуз во Бирмингем. Обидите да се соберат претплати за финансирање на сликата пропаднале и биле направени само скици, но Хејдон навистина добил налог од новиот премиер на Виг, Лорд Греј, за слика од Реформскиот банкет одржан во Гилдхол.<ref>[https://www.npg.org.uk/collections/search/person/mp02100/benjamin-robert-haydon/ Benjamin Robert Haydon English painter and writer]</ref>. ==Подоцнежни години== [[File:Arthur Wellesley, 1st Duke of Wellington by Benjamin Robert Haydon.jpg|thumbnail|right|Артур Велсли, првиот војвода од Велингтон од Бенџамин Роберт Хејдон]] Хејдон станал добро познат како предавач по сликарство, а од 1835 година па патувал низ Англија и Шкотска на предавања. Тој водел кампања за украсување на јавните згради во земјата со [[историско сликарство]] што ја покажува славата на минатото на нацијата, и во рок од три дена по уништувањето на Вестминстерската палата од пожар во 1834 година. тој го посетил премиерот, лорд Мелбурн, со цел да му ја импресионира важноста на владиното покровителство на уметноста, особено во однос на можностите што ги нуди обновата неопходна од катастрофата.Иако една шема по линијата на неговите предлози била всушност спроведена во домовите на Парламентот, Хејдон не одиграл никаква улога во тоа. Кога, во 1843 година, била одржана изложба во [[Вестминстерската сала]], за да се изберат дизајни за слики за украсување на домовите на парламентот, тој поднесол два карикатури - ' „Проклетството на Адам“ и „[[Црниот принц Едвард]]“ – но комисијата задолжена за избор на уметници за извршување на работата (во која беше и неговиот поранешен ученик, Истлејк) не нашла ништо соодветно. Потоа го насликал „Безот на Аристид“, кој бил изложен, заедно со други дела, во [[Египетската сала]] во Пикадили, каде што најмил галерија неколку пати. посетиле изложбата на Хејдон. ===Смртта=== [[File:The grave of Benjamin Haydon, St Mary's Cemetery, Paddington.jpg|thumb|upright|Гробот на Бенџамин Хејдон, гробиштата на Света Марија, Падингтон]] Тешкотиите на уметникот се зголемиле до тој степен што, додека ја сликал „Алфред и судењето од поротата“, надминал долгови од над 3.000 фунти, во разочарување и неблагодарност, тој напишал „Не истегнувајте ме повеќе на овој груб свет“, и се обиде да се самоубие пукајќи се себеси. Куршумот не успеал да го убие,подоцна си го пресекол грлото. Тој оставил вдовица и три преживеани деца, кои беа великодушно поддржани од пријателите на Хејдон. ==Записи== Во 1839 година Хејдон започнал да работи на автобиографија, црпејќи ги материјалите од неговите обемни дневници. Пред неговата смрт тој ја завршил приказната за својот живот до 1820 година. Објавена е во три тома во 1853 година, уредена од Том Тејлор, со дополнителен материјал од дневниците, под наслов „Животот на Бенџамин Роберт Хејдон, Историски Сликар, од неговата автобиографија и списанија''. Автобиографијата била оценета од ''[[Encyclopædia Britannica Единаесеттото издание]]'' на овој начин: -За да се направи точна проценка на Хејдон потребно е да се прочита неговата автобиографија. Ова е една од најприродните книги некогаш напишани, полна со разновидна и изобилна моќ и фасцинантна за читателот. [...] Неговата љубов кон неговата уметност беше и страст и принцип. Нему му беше тешко да управува со патроните и, немајќи такт да ги води нежно, се обиде жестоко да ги истера. Тој не успеа; злоупотребувани патрони и покровителство, и мешани разговори за најблагородната независност со дела кои не се секогаш достоинствени, но неговата упорност била таква каква што ретко се поврзува со толку многу жестокост и страст. [...] До последно веруваше во сопствените сили и во конечниот триумф на уметноста. [...] Тој се прогласи себеси за апостол и маченик на високата уметност и, не без некоја правда, веруваше дека има право на симпатии и поддршка на нацијата. Секој читател на неговата автобиографија ќе биде воодушевен од зачестеноста и жарот на кратките молитви прошарани низ делото. Хејдон имал огромно чувство за лична, надвладелива и милосрдна промисла, што влијаеше на неговите односи со семејството, а донекаде и со светот. [...] Неговиот желен и борбен карактер беше делумно негов непријател, но тој имаше други непријатели поттикнати од недостојни мотиви како неговите, секогаш беа високи и на апстрактни основи за пофалба. „Предавањата“ на Хејдон, објавени кратко по нивното предавање, покажале дека тој е храбар писател како сликар. Тој, исто така, ја напишал долгата и детална статија за „Сликарство“, во седмото издание на ''[[Encyclopædia Britannica]]''. ==Наследство== ===Ученици=== [[File:St James Street in an Uproar 1819.jpg|thumb|„Улицата на Свети Џејмс во врева или шарлатанскиот уметник и неговите напаѓачи“ (1819). Сатиричен принт насочен кон Хејдон (лево во сино) и Вилијам Полет Кери (претставен од гуската зад него). Кери го критикуваше плаќањето на Хејдон за прием на изложба на осум цртежи со креда.]] Хејдон имал неколку ученици. Меѓу нив беа [[Чарлс Ландсеер|Чарлс]] и [[Едвин Ландзир]], [[Вилијам Бевик]], [[Џон Џексон (сликар)|Џон Џексон]] и [[Едвард Четфилд]].<ref>[https://artuk.org/discover/artists/haydon-benjamin-robert-17861846/benjamin-robert-haydon/ Benjamin Robert Haydon 1786–1846]</ref>. ===Драмски дела=== * Во 1977 година, британскиот актер [[Леонард Роситер]] го играл Хејдон во претставата [[Вест Енд театар|Вест Енд]], напишана од сатиричарот [[Џон Велс (сатиричар)|Џон Велс]], насловена како „Бесмртниот Хејдон''. Се смета дека е една од најголемите изведби на Роситер. Снимање на [[BBC]] од документарната серија ''[[Arena (Велика Британија ТВ серија)|Арена]]''. * Во 2007 година, Nunkie Theatre Company ја изведе премиерата „Blood, Bone and Genius“, нова претстава за еден човек базирана на животот и дневниците на Хејдон, напишана и изведена од Роберт Лојд Пари, во историската училница за цртање живот на Кралската академија. Училишта во Лондон. Првиот настап се одржа на 22 јуни, на 161-годишнината од самоубиството на Хејдон. Беше специјално напишано за да се поврзе со „The Body Politic“, приказ на анатомските цртежи на Хејдон на Кралската академија за уметност. * Во 2008 година, [[Ванкувер]] на [[Touchstone Theatre]] ја имаше премиерата „Влијание“, по сценарио на Џенет Мунсил и во режија на [[Катрина Дан]]. Приказната се фокусира на првата посета на [[Џон Китс]] за да ги види Елгинските мермери, како гостин на Хајдон, каде што неочекувано се среќаваат со грчките богови [[Атена]], [[Хефест]] и [[Аполон]]. Претставата е сместена во време кога Китс сè уште бил непознат, под менторство на Хејдон. Премиерната изведба беше на 6 ноември 2008 година. * Во филмот од 2014 година [[Mr. Тарнер (филм)|''Mr. Тарнер'']], Хејдон го игра [[Мартин Севиџ (актер)|Мартин Севиџ]]. Тој е прикажан и како збунувачки на [[Кралската академија, Лондон]], несогласен со сите други стипендисти, и во контекст на позајмување голема сума пари од Тарнер, што наместо љубезно прифаќање, се зема со горчина, како што тој сака сумата да биде поголема. ==Галерија== <gallery> File:Benjamin Robert Haydon - Christ's Entry into Jerusalem - WGA11207.jpg|„Христовото влегување во Ерусалим“ (помеѓу 1814 и 1820 година) File:Benjamin Robert Haydon - Venus and Anchises - Google Art Project.jpg|„Венера и Анхис“ (1826) File:Benjamin Robert Haydon (1786-1846) - The Mock Election - RCIN 405824 - Royal Collection.jpg|''Лажни избори'' (1827) File:Benjamin Robert Haydon (1786-1846) - Punch or May Day - N00682 - National Gallery.jpg|''[[Пунч или Први мај]]'' (1829) File:Benjamin Robert Haydon - Christ Blessing the Little Children - Google Art Project.jpg|„Благослов на малите деца“ (1837) File:The Anti-Slavery Society Convention, 1840 by Benjamin Robert Haydon.jpg|„Конвенција на општеството против ропството, 1840 година“ (1841) File:Marcus-curtius.jpg|„Куртиус“, пример за историското сликарство на Хејдон (околу 1843 година) File:Napoleon Bonaparte by Benjamin Robert Haydon.jpg|„Наполеон Бонапарт“ (непознат датум) File:James Henry Leigh Hunt by Benjamin Robert Haydon.jpg|„Џејмс Хенри Ли Хант“ (непознат датум) File:John Keats by Benjamin Robert Haydon.jpg|''Џон Китс'' (непознат датум) File:Mary Russell Mitford by Benjamin Robert Haydon.jpg|„Мери Расел Митфорд“ (непознат датум) </gallery> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== * [http://www.leonardrossiter.com/ImmortalHaydon.html ''The Immortal Haydon''], a 1977 play by [[Leonard Rossiter]] * [http://capa.conncoll.edu/peters.haydon.html ''Haydon, An Artist's Life''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071122073314/http://capa.conncoll.edu/peters.haydon.html |date=2007-11-22 }}, Persona poems on Haydon by Robert Peters (1989) * Show of [https://web.archive.org/web/20070815194444/http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/the-body-politic/blood-bone-and-genius%2C374%2CAR.html ''Blood, Bone and Genius: Benjamin Robert Haydon, historical painter, in his own words''] at the [[Royal Academy of Arts]], London * Review of [https://web.archive.org/web/20070609175947/http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/the-body-politic/ The Body Politic: Anatomical Drawings by Benjamin Robert Haydon], at the Royal Academy of Arts (2007) * [http://entertainment.timesonline.co.uk/tol/arts_and_entertainment/books/book_reviews/article6740549.ece Review of ''A Genius for Failure'']{{Мртва_врска|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, a biography of Haydon at ''[[The Times]]'' (2009) * [http://www.library.qmul.ac.uk/archives Archives of Benjamin Haydon] held by Queen Mary, University of London * [http://1812now.blogspot.se/2012/04/april-4-1812-haydon-begins-judgment-of.html April 4 1812: Haydon begins ''Judgment of Solomon''] * {{Librivox author |id=12827}} * [https://discovery.nationalarchives.gov.uk/details/c/F33235 Haydon, Benjamin Robert (1786-1846), painter] at the [[National Archives (United Kingdom)|National Archives]], London *a painting engraved by S Sangster for Fisher's Drawing Room Scrap Book, 1837 with a poetical illustration by [[Letitia Elizabeth Landon]]. * {{NPG name}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Хејдон, Бенџамин}} [[Категорија:Уметници кои извршиле самоубиство]] [[Категорија:Англиски сликари од 18 век]] [[Категорија:Англиски сликари од 19 век]] qqs767fy5gfq35tm4clc3lzec2h6tmf 0 1324359 5537929 5404362 2026-04-12T03:57:11Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537929 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = В’лчи Дол | native_name = Вълчи дол | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Valchi dol 4.jpg | image_caption = Црквата во В’лчи Дол | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на В’лчи Дол во Бугарија | latd =43 |latm =24 |lats =0 |latNS =N | longd =27 |longm =33 |longs =0 |longEW =E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[В’лчи Дол (општина)|В’лчи Дол]] | leader_party = [[ГЕРБ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Пепа Пенчева | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 18,695 | elevation_m = 270 | population_total = 3060 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = поштенски код | postal_code = 9280 | area_code = +359 05131 | website = {{URL|valchidol.bg}} }} '''В’лчи Дол''' ({{Langx|bg|Вълчи дол}}) — град во Северна [[Бугарија]], административен центар на општината [[В’лчи Дол (општина)|В’лчи Дол]] во [[Варна (област)|Варненската Област]]. Има население од околу 3.060 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија и местоположба == Градот се наоѓа на сливот на Добруџанската, Варненската и Шуменската висорамнина на 50 километри западно од регионалниот центар [[Варна]] и на 39 километри од [[Добрич]]. == Историја == В’лчи Дол настанал како населба по завршувањето на [[кримска војна|Кримската војна]] ([[1853]]-[[1856]]) година, кога османлиската власт населила овде [[Черкези]]. Населбата носила називот '''Курт Дере''', а првите му жители били познати со своите кражби и жителите на околните села крикнале од нив. Во [[1877]] година, кога руските трупи се приближувале до [[Добрич]], Черкезите го напуштиле селото. Новите доселеници во Курт Дере биле [[Бугари]], главно бегалци од [[Тракија]] и други делови на земјата. Во [[1909]] година низ селото била прокарана железничката пруга од [[Девња]] за [[Добрич]] што придонело за брзиот развој на трговијата и занаетчиството, бил воспоставен почетокот на една од најголемите житни бази во земјата. Се појавиле првите индустриски претпријатија и работилници. Во [[1934]] година селото било именувано на '''В’лчи Дол''', а во [[1974]] година било прогласено за [[град]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.valchidol.bg/jvd/index.php Официјална веб-страница на Општината В’лчи Дол] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230707230405/http://valchidol.bg/jvd/index.php |date=2023-07-07 }} [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Варна]] m1eauai6lxbulqq8fydm4uivd09fsy7 0 1324467 5537931 5404382 2026-04-12T03:57:21Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537931 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Провадија | native_name = Провадия | native_name_lang = bg | settlement_type = град | image_skyline = Крепост Овеч (2).JPG | image_caption = Поглед на градот од тврдината „Овеч“ | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Провадија во Бугарија | latd =43 |latm =10 |lats =9.7 |latNS =N | longd =27 |longm =26 |longs =34.16 |longEW =E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Варна (област)|Варна]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Провадија (општина)|Провадија]] | leader_party = [[ГЕРБ]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Жоро Илчев | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 21,74 | elevation_m = 58 | population_total = 12419 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = поштенски код | postal_code = 9200 | area_code = +359 0518 | website = {{URL|provadia.bg}} }} '''Провадија''' ({{Langx|bg|Провадия}}) — град во северна [[Бугарија]], административен центар на општината [[Провадија (општина)|Провадија]] во [[Варна (област)|Варненската Област]]. Има население од околу 12.419 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија и местоположба == Градот е сместен на Провадиската Река, покрај Провадиската Клисура, опкружен со високи карпи од исток и запад. Градот се наоѓа на 47 километри западно од регионалниот центар [[Варна]], на 53 километри југоисточно од [[Шумен]] и на 410 километри североисточно од [[Софија]]. == Историја == Провадија е населба со над 25 вековна историја. Најраните откриени траги од човечка активност во областа датираат од 5 век п.н.е., кога овие земји биле населени со [[Тракијци]]. Материјално наследство на нивната култура се зачуваните околу 30 карпести гробници сместени во областа „Табиите“.<ref name="Свети места">[https://svetimesta.com/България/Варненска%20област/Provadia Град Провадия], svetimesta.com, посетен на 14 декември 2019 г.</ref> Прифатена е тезата дека денешниот град е наследник на византиската тврдина која настанала во V век, која била дел од изградениот фортификациски систем против воинствените племиња кои напаѓале од север. Византијците го нарекле „Проватон“ (Πρόβατον). Постојат различни претпоставки за потеклото на ова име: едната го поврзува со премин или проход, додека другата верзија е врзана за преводот од старогрчкиот јазик на името „Проват“ (Προβάτ), што значи „овца“. Веројатно поради добро развиеното овчарство во овој регион.<ref name="Свети места"/> Словените што се населиле овде ([[6 век|6]]-[[7 век]]) ја нарекле тврдината „Овеч“ - буквален превод на византиското име. Подоцна дошле прабугарите на Аспарух исто така го прифатиле ова име, кое останало и во следниот среден век. Веќе во границите на [[Прво бугарско царство|бугарската држава]], утврдувањето брзо прераснало во населба, па дури станало и воено-административен центар. За тоа придонело нејзината стратешка локација - близината до престолнините [[Плиска]], [[Преслав]] и [[Варна]]. За време на [[Второто бугарско царство]] ([[12]]-[[14]] век), градот бил чуен занаетчиски и трговски центар, тука доаѓале трговци од Дубровник, Ерменија и други далечни земји. Овеч се издигнува како еден од најважните градски центри на Бугарија, заедно со Велико Трново, Велики Преслав, Червен, Дрстр и Софија. Според [[Константин Иречек]], за време на отоманскиот период, Провадија била главен источен балкански центар на дубровничката трговија, а локалната дубровничка колонија ја користела нејзината засводена црква.<ref>[http://macedonia.kroraina.com/ki/ki_27.htm#17 Иречек, Константин, История на българите, София, 1978, стр. 492]</ref> За време на Руско-турската војна ([[1828]]-[[1829]]), градот бил целосно уништен и со години бил повторно граден.<ref name="muzei">[http://muzei-provadia.com/za-nas/za-provadiya.html За Провадия – Исторически музей град Провадия]</ref> Бројот на бугарското население значително се намалило како резултат на неколкуте емиграциски бранови во [[Русија]] и [[Романија]]. Ослободувањето на Бугарија од османлиската власт го нашол градот со околу 3500 жители. Градот брзо растел и се развивал, се зголемил бројот на жители, се отвориле мелници, маслени, фабрики за лакови, сапуни и текстил. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.provadia.bg/ Официјална веб-страница на Општината Провадија] [[Категорија:Градови во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Варна]] hebrz17h16v1p6yr9x5avi39g4lynsh 14 1324545 5537814 5002322 2026-04-11T19:59:40Z Тиверополник 1815 5537814 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Протести по земји|Казахстан]] [[Категорија:Политички движења во Казахстан]] [[Категорија:Политичка историја на Казахстан]] [[Категорија:Општествена историја на Казахстан]] [[Категорија:Настани во Казахстан]] 254ufei8my30lttehxl5rsarr7c2251 0 1324801 5537796 5410518 2026-04-11T19:04:17Z Dandarmkd 31127 5537796 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за писател | name = Сашо Димоски | image = | caption = | birth_date = {{birth year and age|1985}} | | birth_place = {{роден во|Охрид}}, [[СР Македонија]], [[СФРЈ]] | | death_date = | death_place = | nationality = [[Македонија|Македонец]] | ethnicity = [[Македонци|Македонец]] | alma_mater = [[Филозофски факултет - Скопје]] | occupation = [[Писател]] | movement = | genre = | magnum_opus = | influences = | influenced = | footnotes = }} '''Сашо Димоски''' ({{роден во|Охрид}}, {{роден на|||1985}}) — [[Македонија|македонски]] [[писател]]. == Животопис == Сашо Димоски е роден [[1985|1985 година]] во [[Охрид]]. Дипломирал на [[Филолошки факултет „Блаже Конески“ - Скопје|Филолошкиот факултет „Блаже Конески“]] во Скопје на отсекот Општа и компаративна книжевносто. Неговото прво објавено дело е романот „''[[Дневникот на еден хулиган]]''“, објавен во [[2014|2014 година]] во издание на „[[Култура (издавачка куќа)|Култура]]“. После тоа доаѓа романот ''[[Алма Малер (книга)|Алма Малер]]'' објавен [[2014|во 2014 година]] со истиот издавач. Романот е приспособен за сценска изведба во [[Македонски народен театар|Македонскиот народен театар]]. Во [[2015|2015 година]], тој го објавил романот ''[[Петтото годишно време]]'', со поднаслов ''Вовед во историјата на третиот пол'' („Култура“), за што го добил [[Награда „Рациново признание“|Рациновото признание]]. Збирката драмски текстови ''Ние, другите'' била објавена во [[2015|2015 година]] во издание на „Култура“.<ref name="laguna.rs">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.laguna.rs/a1435_autor_saso_dimoski_laguna.html|title=Sašo Dimoski|work=laguna.rs|accessdate=17 ноември 2022}}</ref> Романот ''[[Заспани убавици]]'' со поднаслов ''Втор вовед во историјата на третиот пол'' бил објавен во [[2017|2017 година]] во истата издавачка куќа што ги објавила неговите претходни книги. Неговите раскази биле објавени во списанието ''Рукописи'' ([[2011]], [[Панчево]]), како и во ''Антологијата на македонските раскази'' издадена од Далки аркајв за американскиот пазар.<ref name="kultura.com.mk">{{Наведена мрежна страница|url=https://kultura.com.mk/book-author/sasho-dimoski/|title=Сашо Димоски|work=kultura.com.mk|accessdate=17 ноември 2022}}</ref> Сашо Димоски работи како драматург во театарот Јордан Хаџи Константинов Џинот во [[Велес]].<ref name="laguna.rs"/> == Библиографија == * ''Дневникот на хулиганот'', Култура, 2014 г. * ''[[Алма Малер (книга)|Алма Малер]],'' Култура, 2014 година. * ''Петтото годишно време'', Култура, 2015 година. * ''Ние, другите'', Култура, 2015 година. * ''Заспани'' ''убавици'', Култура, 2017 година. * ''Музеј на заборавот'', Три, 2024 година. == Награди == * 2016 - [[Награда „Рациново признание“|Рациновото признание]] за романот ''Петтото годишно време'' со поднаслов ''Вовед во историјата на третиот пол''.<ref name="kultura.com.mk" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dobitnici-na-racinovo-priznanie-za-2016-godina-se-vladimir-jankovski-i-sasho|title=Добитници на „Рациново признание“ за 2016 година се Владимир Јанковски и Сашо Димоски|work=mkd.mk|accessdate=17 ноември 2022|archive-date=2020-06-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20200608204647/https://www.mkd.mk/kultura/knizhevnost/dobitnici-na-racinovo-priznanie-za-2016-godina-se-vladimir-jankovski-i-sasho|url-status=dead}}</ref> * 2024 - [[Награда „Антево перо“]] за стихозбирката „Музеј на заборавот“<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://antepopovski.org/%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b5%d0%b2%d0%be-%d0%bf%d0%b5%d1%80%d0%be-2024/|title=„Антево Перо 2024“|date=2024-11-07|work=АНТЕ ПОПОВСКИ|language=en|accessdate=2025-08-21}}</ref> == Поврзано == * [[Список на македонски писатели]] * [[Награда „Рациново признание“]] == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.goodreads.com/author/show/14249808._ Сашо Димоски] * [https://www.knjizara.com/Saso-Dimoski-o46400 Сашо Димоски] * [https://delfi.rs/vesti/vest/3029_makedonski_pisac_saso_dimoski_predstavio_roman_alma_maler_delfi_knjizare.html Македонскиот писател Сашо Димоски го претстави романот „Алма Малер“] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Димоски, Сашо}} [[Категорија:Луѓе од Охрид]] [[Категорија:Македонски романописци]] [[Категорија:Македонски раскажувачи]] [[Категорија:Југословенски Македонци]] [[Категорија:Добитници на наградата „Рациново признание“]] r21u0xfbxr4xsnjr5ojm1fayokoo110 0 1328820 5537775 5046572 2026-04-11T18:35:10Z Gurther 105215 5537775 wikitext text/x-wiki {{закосен наслов}} '''„Земјаци“''' ({{Langx|sh|Земљаци}}) – [[филм]] на [[режисер]]от [[Здравко Рандиќ]] од 1963 година. Гаврин е автор и на [[сценарио]]то (во соработка со Радош Новаковиќ ), а главните улоги ги играат: [[Беба Лончар]], [[Борис Дворник]], [[Велимир Бата Живоиновиќ]], Ранко Ковачевиќ и [[Ружица Сокиќ]].<ref>[https://www.rts.rs/tv/rts2/5144594/zemljaci.html Земљаци (пристапено на 12.3.2023)]</ref> ==Синопсис== Јана доаѓа од [[Босна]] во [[Банат]], заедно со група селани. Таму, таа го ханпушта свршеникот и се заљубува во Никола. Нејзините земјаци се огорчени од нејзината постапка и го повикуваат свршеникот на одмазда, во името на обичаите од нивниот роден крај. Сепак, во последен миг, селаните го спречуваат злосторството. Кога завршува бербата, некои од сезонскиет работници се враќаат дома, а други се приспособуваат на животот на богатата банатска земја. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Југословенски филмови]] [[Категорија:Филмови на Авала филм]] [[Категорија:Црно-бели филмови]] [[Категорија:Филмови од 1963 година]] [[Категорија:Филмови на српскохрватски јазик]] [[Категорија:Филмови чие дејствие се одвива во Банат]] [[Категорија:Филмови на Здравко Рандиќ]] [[Категорија:Филмови со Беба Лончар]] [[Категорија:Филмови со Борис Дворник]] [[Категорија:Филмови со Ружица Сокиќ]] [[Категорија:Филмови со Бата Живоиновиќ]] [[Категорија:Филмови со Ранко Ковачевиќ]] [[Категорија:Филмови со Зоран Марјановиќ]] [[Категорија:Филмови со Столе Аранѓеловиќ]] [[Категорија:Филмови со Душан Голумбовски]] [[Категорија:Филмови со Љиљана Јовановиќ]] [[Категорија:Филмови со Милош Кандиќ]] [[Категорија:Филмови со Ева Рас]] [[Категорија:Филмови со Никола Поповиќ]] [[Категорија:Филмови со Милан Срдоч]] rrfoo7mu8o603mgpyh2ws5h49aq1368 0 1330427 5537953 5502941 2026-04-12T03:59:13Z Bjankuloski06 332 /* Земјоделство */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537953 wikitext text/x-wiki {{Infobox former country||common_name=Мамелучки Султанат|conventional_long_name=Мамелучки Султанат|native_name={{native name|ar|سلطنة المماليك}}<br/>Salṭanat al-Mamālīk|year_start=1250|date_start=2 мај|year_end=1517|date_end=22 јануари|event_start=Убиство на [[Тураншах]]|event_end=[[Отоманско–мамлучка војна (1516–1517)]]|p1=Абасидски Калифат|p2=Ајубидска династија|p3=Ерусалимско Кралство|p4=Кнежевство Антиохија|p5=Грофовија Триполи|p6=Макурија|border_p6=no|p7=Ерменско Кралство Киликија|p8=Тахириди|s1=Отоманско Царство|image_flag=Flag of the Mameluke Sultanate.png|image_flag2=Flag of the Mamluk Sultanate (Alexandria).svg|flag_border=no|flag2_border=no|flag_type=Знамиња според ''[[Каталонски атлас]]'' од1375 година|image_coat=|symbol_type=|other_symbol=<div style="padding:0.5em;">[[File:Coat of arms of the Mamluk Sultan of Egypt.svg|70px|Припишани грбови на Мамлучкиот султанат]]</div>(од карта на Месија де Виладестес, 1413)|other_symbol_type={{nowrap|[[Припишани грбови]] на Мамлучкиот султанат}}|image_map=Mamluk Sultanate of Cairo 1317 AD.jpg|image_map_caption=Територија на султанатот во времето на султанот [[ан-Насир Мухамед]]|capital=[[Каиро]]|common_languages={{plainlist| *[[арапски]] *[[Мамелучки јазик|мамелучки]]<ref name=HNK>Rabbat 2001, p. 69.</ref> *[[Circassian language|Circassian]]<ref>Fischel 1967, p. 72.</ref> *[[Огуски јазици|огуски]]<ref>{{Cite journal|last1=Turan|first1=Fikret|last2=Boeschoten|first2=Hendrik|last3=Stein|first3=Heidi|date=2007|title=The Mamluks and Their Acceptance of Oghuz Turkish as Literary Language: Political Maneuver or Cultural Aspiration?|url=https://www.research.manchester.ac.uk/portal/en/publications/the-mamluks-and-their-acceptance-of-oghuz-turkish-as-literary-language-political-maneuver-or-cultural-aspiration(969424ff-545b-4a06-be1b-bea73f8aa50c).html|journal=Turcologica|language=en|publisher=Harrassowitz}}</ref> *[[Коптски јазик|коптски]] *[[Арамејски јазик|арамејски]]}}|title_leader=[[Калиф]]|leader1=[[ел-Мустансир II]] (прв)|year_leader1=1261|leader2=[[ел-Хаким II]]|year_leader2=1262–1302|leader3=[[ел-Мустаин (Каиро)|ел-Мустаин]]|year_leader3=1406–1414|leader4=[[ел-Мутавакил III]] (последен)|year_leader4=1508–1516|deputy1=[[Шаџар ел-Дур]] (прв)|year_deputy1=1250|deputy2=[[Ајбак]]|year_deputy2=1250–1257|deputy3=[[Бајбарс]]|year_deputy3=1260–1277|deputy4=[[Туман-бег II]] (последен)|year_deputy4=1516–1517|title_deputy=[[Список на мамлучки султани|Султан]]|government_type=[[Султанат]]от под [[Абасидски калифи од Каиро|Абасидскиот калифат]]<ref name="Stilt30-1"/>|religion={{plainlist| * [[Сунитски ислам]] ([[официјална религија]]) * [[Шиитски ислам]] (малцинство) * [[Алавити]] (малцинство) * [[Христијанство]] (малцинство) * [[Јудаизам]] (малцинство)}}|demonym=[[Мамлуци]]}} {{Историја на Египет}} '''Мамелучки Султанат''' ({{ArB|سلطنة المماليك}}), исто така познат како '''Мамелучки''' '''Египет''' или '''Мамелучко Царство''' — држава што владеела со [[Египет]], [[Левант]] и [[Хиџаз]] (Западна [[Арапски Полуостров|Арабија]]) од средината на XIII до почетокот на XVI век. Султанатот бил управуван од воена каста на мамлуци (војници робови) на чело со [[султан]]от, а абасидските калифи биле номинално суверени. Султанатот бил основан со соборувањето на [[Ајубиди|Ајубидската династија]] во Египет во [[1250]] година а земјата престанала да постои по војната со [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]] во [[1517]] година. Историјата на Мамлуците генерално е поделена на [[Туркиски народи|турски]] или бахриски период (1250 — 1382) и [[Черкези|черкески]] или бурџиски период (1382 — 1517), наречен по доминантната етничка припадност или корпус на владејачките Мамлуци во текот на овие соодветни периоди.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/topic/Mamluk|title=Mamluk {{!}} Islamic dynasty|work=Encyclopædia Britannica|accessdate=2015-11-13}}</ref><ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=http://countrystudies.us/egypt/17.htm|title=Egypt - The Mamluks, 1250-1517|work=countrystudies.us|accessdate=2015-11-13}}</ref><ref name=":3">{{Наведена книга|title=The Later Crusades, 1189-1311|last=Setton|first=Kenneth M.|publisher=Univ of Wisconsin Press|year=1969|isbn=978-0-299-04844-0|location=Wisconsin, USA|pages=757}}</ref><ref name="Levanoni17">Levanoni 1995, p. 17.</ref><ref name=":5">{{Наведена книга|title=Turkish Myth and Muslim Symbol: The Battle of Manzikert|last=Hillenbrand|first=Carole|publisher=Edinburgh University Press|year=2007|isbn=978-0-7486-2572-7|location=Edinburg|pages=164–165}}</ref> Првите владетели на султанатот потекнувале од мамелучките полкови на ајубидскиот султан ас-Салих Ајуб ({{Владеел|1240|1249}}), узурпирајќи ја власта од неговиот наследник во 1250 година. Мамелуците под султанот Кутуз и Бајбарс ги поразиле [[Монголско Царство|Монголите]] во 1260 година, запирајќи го нивното ширење кон југ. Тие потоа ги освоиле или стекнале власт над сириските кнежевства на [[Ајубиди]]те. До крајот на [[13 век]], преку напорите на султаните Бајбарс, Калавун ({{Владеел|1279|1290}}) и ел-Ашраф Калил ({{Владеел|1290|1293}}), ги освоиле [[Крстоносни држави|државите на крстоносците]], се прошириле во [[Макурија]] ([[Нубија]]), Киренаика, Хеџаз и јужна [[Мала Азија|Анадолија]]. Тогаш султанатот доживеал долг период на стабилност и просперитет за време на третото владеење на ел-Насир Мухамед (владеел 1293–1294, 1299–1309, 1310–1341), пред да отстапи место на внатрешните судири што го карактеризираат наследувањето на неговите синови, кога вистинската власт ја држеле високи емири. Еден таков емир, Баркук, го соборил султанот во 1390 година, инаугурирајќи го владеењето на Бурџи. Власта на Мамлуците низ царството еродирала под неговите наследници поради странски инвазии, племенски бунтови и природни катастрофи, а државата влегла во долг период на финансиска неволја. Под султанот Барсбеј биле преземени големи напори за надополнување на благајната, особено монополизирање на трговијата со [[Европа]] и даночни експедиции во селата. == Име == Терминот „Мамлучки султанат“ е современ историографски термин. {{Sfn|Yosef|2013}} Арапските извори за периодот на Бахри Мамлуците ја нарекуваат династијата како „Држава на Турците“ (''Дулат ал-Атрак'' или ''Далат ал-Турк'') или „Држава Турција“ (''ал-Давла ал-Туркија'').<ref>Nicolle 2014, p. 4.</ref><ref>"The Cambridge History of Egypt", Volume 1, (1998) P. 250</ref> {{Sfn|Yosef|2013}} Другото официјално име било „Држава на Черкезите“ (''Дулат ал-Јаракиса'') за време на владеењето на Бурџи. Една негова варијанта (''ал-Давла ал-Туркија ал-Јаракисија'') го нагласува фактот дека [[Черкези]]те зборувале турски јазик. {{Sfn|Yosef|2013}} Мамелучките султани биле познати како султани на Египет и Сирија. == Историја == === Потекло === Мамлук бил „сопственик роб“, кој се разликувал од ''гуламот'' или робот на домаќинството. По темелна обука во различни области како што се боречки вештини, судски бонтон и исламски науки, овие робови биле ослободени. Сепак, од нив сепак се очекувало да му останат лојални на својот господар и да му служат на неговото домаќинство.<ref name="Rodenbeck 72–73">{{Наведена книга|title=Cairo the City Victorious|last=Rodenbeck|first=Max|pages=72–73}}</ref> Мамелуците формирале дел од државниот или воениот апарат во Сирија и Египет барем од 9 век, а станале [[Валија|владејачки династии]] на Египет и Левант за време на периодот Тулунид и Ихшидид.<ref name="Clifford65">Clifford 2013, p. 65.</ref> Полковите на Мамлуците го сочинувале столбот на војската на Египет под владеење на династијата на [[Ајубиди]]те кон крајот на 12 и почетокот на 13 век, почнувајќи од султанот [[Саладин]] ({{Владеел|1174|1193}}) кој ја заменил црната африканска пешадија на Фатимидите со мамлуци.<ref name="Cummins94">Cummins 2011, p. 94.</ref> Секој ајубидски [[султан]] и висок емир имал приватен мамелучки корпус.<ref name="Ayalon">{{Наведена книга|title="Bahriyya", in the Encyclopaedia of Islam, 2nd ed.|last=Ayalon|first=David}}</ref> Повеќето од малуците во службата на Ајубидите биле етнички Кумански Турци од [[Средна Азија]], кои, по стапувањето во служба, биле преобраќани во сунитски ислам и предавале [[арапски јазик]].<ref name="Cummins94" /> Мамлукот бил многу посветен на својот господар, на кого често му се обраќал како „татко“, а за возврат бил третиран повеќе како роднина отколку како роб.<ref name="Cummins94" /> Султанот ас-Салих Ајуб ({{Владеел|1240|1249}}), последниот од ајубидските султани, стекнал околу 1.000 мамлуци (некои од нив слободно родени) од [[Сирија]], [[Египет]] и [[Арапски Полуостров|Арапскиот Полуостров]] до 1229 година, додека служел како ''наиб'' (вицекрал) на Египет за време на отсуство на неговиот татко, султанот ел-Камил ({{Владеел|1218|1238}}). Овие мамлуци биле наречени „Салихије“ (еднина „Салихи“) според нивниот господар.<ref name="Clifford67">Clifford 2013, p. 67.</ref> [[Податотека:Four_horsemen_taking_part_in_a_contest._From_'Manual_on_the_Arts_of_Horsemanship'_by_al-Aqsara'i_(CBL_Ar_5655.118,_f.2v).jpg|мини|357x357пкс| Четворица коњаници кои учествуваат во натпревар. Од „Прирачник за уметностите на коњаницата“ од ел-Аксараи. Каиро, 1366 година. Библиотека Честер]] Ас-Салих станал султан на Египет во 1240 година, а по неговото стапување на ајубидскиот престол, тој издал и унапредил голем број од неговите оригинални и новорегрутирани Мамлуци, под услов тие да останат во негова служба.<ref name="Clifford67">Clifford 2013, p. 67.</ref> За да ги обезбеди своите мамлуци, ас-Салих насилно ги запленил иктатите (фифовите; еднина ''икта'') на емирите на неговите претходници.<ref name="Clifford67" /> Според историчарот Винслоу Вилијам Клифорд, Ас-Салих се обидел да создаде паравоен апарат во Египет, лојален на себе, а неговото агресивно регрутирање и унапредување на малуците ги навело современиците да го гледаат Египет како „''возиден од Салихи''“.<ref>Clifford 2013, pp. 67–68.</ref> И покрај неговиот близок однос со неговите мамлуци, тензиите постоеле помеѓу ас-Салих и Салихија, а одреден број на мамлуци Салихи биле затворени или протерани во текот на владеењето на ас-Салих.<ref name="Clifford68">Clifford 2013, p. 68.</ref> Додека историчарот Стивен Хемфрис тврди дека зголемената доминација на Салихија над државата не му се заканувала лично на Ас-Салих поради нивната верност кон него, Клифорд верува дека Салихија развила автономија во државата која не ја исполнувала таквата лојалност.<ref>Clifford 2013, pp. 68–69.</ref> Противставувањето меѓу Салихија кон ас-Салих се зголемило кога вториот наредил да се убие неговиот брат Абу Бакр ел-Адил во 1249 година, задача што наишла на многумина од Салихија и која била отфрлена; четворица од Салихија на крајот се согласиле да ја извршат контроверзната операција.<ref name="Clifford68" /> === Подем === ==== Судир со Ајубидите ==== Тензиите помеѓу ас-Салих Ајуб и неговите мамлуци дошле до врвот подоцна во 1249 година, кога француските сили во времето на [[Луј IX Светиот|Луј IX]] ја окупирале [[Дамиета]] во нивниот обид да го освојат Египет за време на [[Седма крстоносна војна|Седмата крстоносна војна]].<ref name="Clifford68">Clifford 2013, p. 68.</ref> Ас-Салих верувал дека Дамиета не требало да биде евакуирана и се шпекулирало дека се заканувал со казнени мерки против гарнизонот во Дамиета. Гласините, нагласени со егзекуцијата на цивилни познати личности кои ја евакуирале Дамиета, предизвикале бунт од страна на гарнизонот на неговиот логор во ел-Мансура, во кој биле вклучени многубројни мамлуци Салихи.<ref name="Clifford68" /> Ситуацијата била смирена по интервенција на ''атабег ал-аскар'' (командант на војската), Фахр ад-Дин ибн Шејх ал-Шујух.<ref name="Clifford68" /> Како што напредувале крстоносците, ас-Салих умрел и бил наследен од неговиот син ел-Муазам Тураншах,<ref name="Irwin1921">{{Наведена книга|title=The Middle East in the Middle Ages|last=Irwin|first=Robert|pages=19–21}}</ref> кој во тоа време бил во Ал-Џазира (Горна Месопотамија). Првично, Салихија го поздравил наследството на Тураншах, при што многумина го поздравиле и барале потврда за нивните административни функции и задачи ''за икта'' при неговото пристигнување на египетската граница.<ref name="Clifford70">Clifford 2013, p. 70.</ref> Сепак, Тураншах се обидел да ја оспори доминацијата на Салихија во паравоениот апарат со промовирање на неговата [[Курди|курдска]] свита од Горна Месопотамија („ал-Џазира“ на арапски) и Левант како противтежа на доминантно турскиот Салихија.<ref name="Clifford70" /> Пред пристигнувањето на Тураншах на фронтот свртен кон [[Французите]], Бахрија, помлад полк на Салихија, командуван од Бајбарс ел-Будукдари, ги поразил крстоносците во Битката кај ел-Мансура на [[11 февруари]] [[1250]] година. На 27 февруари, Тураншах, како нов султан, пристигнал во [[Египет]] од Хасанкејф, каде што бил емир на Хисн Кајфа од 636 год. На [[5 април]] [[1250]] година, покриени со ноќната темнина, крстоносците го евакуирале својот логор спроти ел-Мансура и почнале да бегаат кон север кон [[Дамиета]]. Египќаните ги следеле во Битката кај Фарискур каде што Египќаните целосно ги уништиле крстоносците на 6 април. Кралот [[Луј IX Светиот|Луј IX]] и неколку од неговите преживеани благородници се предале и биле земени како затвореници, со што практично завршила [[Седма крстоносна војна|Седмата крстоносна војна]].<ref>{{Наведена книга|title=Memoirs of John lord de Joinville|last=Joinville|first=Jean|date=1807|publisher=Gyan Books Pvt. Ltd.}}</ref> Тураншах продолжил со поставување на сопствената придружба и мамлуците, познати како „Муазамијах“,<ref name="Irwin1921"/> на позиции на авторитет на штета на интересите на Салихи. На 2 мај 1250 година,<ref name="Irwin1921" /> група незадоволни офицери Салихи го убиле Тураншах во неговиот логор во Фарискур.<ref name="Clifford71">Clifford 2013, p. 71.</ref> Според Хемфрис, честите војни на ас-Салих против неговите роднини од династијата [[Ајубиди]] веројатно ја поништиле лојалноста на Салихија кон другите членови на династијата.<ref>Clifford 2013, p. 69.</ref> Како и да е, Салихиите внимавале да не го прикажат убиството на Тураншах како напад врз легитимитетот на Ајубидите, туку како чин против девијантот на муслиманската политика.<ref name="Clifford72">Clifford 2013, p. 72.</ref> Изборниот совет о кој диминирале подржувачи на Салихија се собрал за да избере наследник на Тураншах меѓу емирите Ајубиди, при што мислењето главно било поделено помеѓу ан-Насир Јусуф од Дамаск и [[Al-Mughith Umar|ел-Мугит Омар]] од ел-Карак. На крајот, сепак, се постигнал консензус за вдовицата на ас-Салих, Шаџар ад-Дур.<ref name="Clifford72" /> Шаџар ад-Дур ја обезбедил доминацијата на Салихија над паравоената елита и вовел процес на воспоставување патронажни и роднински врски со Салихија. Конкретно, таа негувала блиски врски со Џамдарите (сл. Џамдарија) и Бахрите (мн. „Бахрија“), кои биле елементи на Салихија, со тоа што им се делело ''икта'' и други придобивки.<ref name="Clifford73">Clifford 2013, p. 73.</ref> Бахрија го добиле името по арапскиот збор ''бахр'', што значи „море“ или „голема река“, бидејќи нивната касарна се наоѓала на островот Равда на [[Нил|реката Нил]]. Тие главно биле извлечени од [[Кумани]]те - Кипчаци кои ги контролирале степите северно од [[Црно Море|Црното Море]].<ref name="Ayalon"/> Напорите на Шаџар ал-Дур и долготрајната желба меѓу војската во Египет за одржување на државата на Ајубидите станале очигледни кога Салихи и ''атабег ал-аскар'', Ајбак, се обиделе да го преземат султанатот, но биле спречени да ја монополизираат власта од страна на армијата и Бахрија и Џамдарија, кои тврделе дека само Ајубидите можат да вршат и имаат султанска власт.<ref name="Clifford72">Clifford 2013, p. 72.</ref><ref name="Clifford73" /> Бахрија го принудила Ајбак да ја сподели власта со ел-Ашраф Муса, внук на султанот ел-Камил.<ref name="Northrup69">Northrup 1998, p. 69.</ref> ==== Фракционерски борби за моќ ==== Ајбак бил еден од најстарите од мамлуците Салихи и постар член на внатрешниот круг на ас-Салих, и покрај тоа што бил само ''емир авсат'' (средно рангиран емир).<ref>Clifford 2013, p. 74.</ref> Тој служел како главен бедем против помладите бахриски и џамдариски елементи на Салихија, а неговото унапредување во ''атабег ал-аскар'' било исполнето со бунтот на Бахри во [[Каиро]], првиот од многуте примери на тензии меѓу Салихи околу надмоќта на Ајбак.<ref name="Clifford75">Clifford 2013, p. 75.</ref> Бахрија и Џамдарија биле претставени од нивниот покровител, Фарис ад-Дин Актај, главен организатор на убиството на Тураншах и примател на големиот имот на Фахр ад-Дин од Шаџар ал-Дур; вториот го гледал Актај како противтежа на Ајбак.<ref name="Clifford75" /> Ајбак се преселил против Бахрија во 1251 година со затворање на нивното седиште во Равда во обид да ја уништи моќната база на Актај. Ајбак сè уште не можел да ги промовира своите сопствени мамлуци, познати како „Муизија“, на високи позиции до 1252 година. Таа година, тој успеал да го испрати Актај во [[Горен Египет]] за да го потисне [[Арапи|арапското]] востание.<ref>Clifford 2013, p. 76.</ref> Наместо да го изолира Актај како што била намерата на Ајбак, задачата му дозволила на Актај да наметне изнудувачки даноци во Горен Египет и да му обезбеди лични средства за финансирање на неговото покровителство на Бахрија. Во 1254 година, Ајбак ги натерал своите мамлуци Муици да го убијат Актај во тврдината во Каиро.<ref>Clifford 2013, p. 77.</ref> Потоа, Ајбак продолжил да ги чисти оние од неговата свита и во Салихија за кои верувал дека не му се лојални, предизвикувајќи привремен егзодус на бахри-малуците, од кои повеќето се населиле во [[Газа]], но и во Горен Египет и Сирија.<ref name="Northrup69">Northrup 1998, p. 69.</ref><ref name="Clifford78">Clifford 2013, p. 78.</ref> Чистката довела до недостаток на воена поддршка за Ајбак, што пак довела и до регрутирање на Ајбак на нови приврзаници од редовите на армијата во Египет и турските Насири и Азизи од Сирија, кои пребегнале од нивните господари Ајубиди, имено Ан-Насир. Јусуф, и се преселил во Египет во 1250 година <ref name="Clifford78" /> Сириските мамлуци биле предводени од нивниот покровител Џамал ад-Дин Ајдугди и им биле доделени поголемиот дел од ''икта'' на Актај и неговите сојузници. Сепак, растечките амбиции на Ајдугди го натерале Ајбак да го сметаат за закана. Откако Ајбак дознал дека Ајдугди планирал да го собори и да го признае Ан-Насир Јусуф како ајубидски султан, што најверојатно ќе го оставело Ајдугди во виртуелна контрола на Египет, Ајбак го затворил Ајдугди во [[Александрија]] во 1254 или 1255 година <ref>Clifford 2013, pp. 79–80.</ref> Во меѓувреме, фракцијата Бахрија во Газа, командувана од Бајбарс, се обидела да ги ангажира своите услуги кај ан-Насир Јусуф. Во обид да го отстранат Ајбак, Бахрија му поднел молба на Ан-Насир Јусуф да го бара ајубидскиот престол и да го нападне Египет, но ан-Насир Јусуф првично одбил. Меѓутоа, во 1256 година, тој испратил експедиција предводена од Бахри во Египет, но не се случила битка кога Ајбак се сретнал со војската на Ан-Насир Јусуф.<ref name="Northrup70">Northrup 1998, p. 70.</ref> Ајбак бил убиен на 10 април 1257 година,<ref name="Northrup70" /> веројатно по наредба на Шаџар ел-Дур,<ref>Clifford 2013, pp. 73–74.</ref> кој пак бил убиен една недела подоцна.<ref name="Northrup70" /> Нивната смрт оставила релативен вакуум на моќта во Египет, со синот тинејџер на Ајбак, ел-Мансур Али, како наследник на султанатот.<ref name="Northrup70" /> Додека ел-Мансур Али бил султан, моќниот човек во Египет бил поранешниот близок соработник на Ајбак, Сајф ад-Дин Кутуз,<ref name="Northrup71">Northrup 1998, p. 71.</ref> кој исто така имал непријателски односи со Салихија, вклучувајќи ги и мамлуците Бахри.<ref name="Clifford80">Clifford 2013, p. 80.</ref> До моментот на смртта на Ајбак, Бахрија стапила во служба на ел-Мугит Омар од ал-Карак, кој се согласил да го нападне Египет и да го преземе султанатот на Ајубидите, но малата напаѓачка сила на ел-Мугит, доминирана од Бахрите, била поразена на границата со Египет во ноември.<ref name="Northrup70">Northrup 1998, p. 70.</ref> Бахрија и ел-Мугит започнале втора експедиција во 1258 година, но повторно биле поразени.<ref name="Northrup71">Northrup 1998, p. 71.</ref> Бахрија потоа извршила напад во областите околу Сирија, заканувајќи се на моќта на Ан-Насир Јусуф во [[Дамаск]]. Откако првиот обид да се порази Бахрија во близина на Газа не успеал, ан-Насир Јусуф започнал втора експедиција против нив со ел-Мансур Мухамед II од Хама, што резултирало со пораз на Бахрија во [[Ерихон]].<ref name="Northrup71" /> Ан-Насир Јусуф продолжил со опсадата на Ал-Мугит и Бахрија во ел-Карак, но зголемената закана од [[Монголско Царство|монголска]] инвазија на Сирија на крајот довела до помирување помеѓу Ан-Насир Јусуф и Ал-Мугит, и пребегнувањето на Бајбарс кај првиот.<ref name="Northrup71" /> Кутуз го соборил ел-Мансур Али во 1259 година. Потоа, тој ги исчистил и/или ги уапсил Муизиите и сите бахри мамуци што можел да ги лоцира во Египет во обид да го елиминира несогласувањето кон неговото владеење.<ref name="Clifford80">Clifford 2013, p. 80.</ref> Преживеаните ''мамуци'' Муизи и Бахри се упатиле кон Газа, каде Бајбарс создал виртуелна држава во сенка наспроти Кутуз.<ref name="Clifford80" /> Додека разни мамелучки фракции се натпреварувале за контрола на Египет и Сирија, Монголите под команда на Хулагу-кан го ограбиле Багдад, интелектуалниот и духовен центар на исламскиот свет, во 1258 година, и продолжиле кон запад, освојувајќи ги Алеп и [[Дамаск]].<ref name="Cummins89">Cummins 2011, p. 89.</ref> Кутуз испратил воено засилување на својот поранешен непријател Ан-Насир Јусуф во Сирија и се помирил со Бахријах, вклучувајќи го и Бајбарс, кому му било дозволено да се врати во Египет, за да се соочи со заедничката монголска закана.<ref name="Northrup72">Northrup 1998, p. 72.</ref> Хулагу испратил емисари во Кутуз во Каиро, барајќи потчинување на монголската власт. Кутуз ги натерал емисарите да бидат убиени, акт што историчарот Џозеф Каминс го нарекол „''најлошата можна навреда за монголскиот престол''“.<ref name="Cummins89" /> Кутуз потоа ја подготвил одбраната на [[Каиро]] за да ја одврати заканата од монголската инвазија на Египет, но откако ја слушнал веста дека Хулагу се повлекол од Сирија за да го преземе монголскиот престол, Кутуз започнал со подготовки за освојување на Сирија. Тој мобилизирал сили од околу 120.000 војници и ја добил поддршката од неговиот главен ривал од Мамлуците, Бајбарс.<ref name="Cummins90">Cummins 2011, p. 90.</ref> Мамелуците влегле во [[Палестина (регион)|Палестина]] за да се спротивстават на монголската војска која Хулагу ја оставил зад себе под команда на Китбука.<ref name="Cummins90">Cummins 2011, p. 90.</ref> Во септември 1260 година, двете страни се сретнале во рамнините јужно од [[Назарет]] во голема конфронтација позната како битка кај Ајн Џалут.<ref>Cummins 2011, p. 80.</ref> Кутуз навел некои од неговите коњанички единици да се кријат во ридовите околу Ајн Џалут (Голијатовиот извор), додека ги насочувал силите на Бајбарс да напредуваат покрај Ајн Џалут против Монголите на Китбука. Во получасовниот судир што следел, луѓето на Бајбарс глумеле дека се повлекуваат и биле прогонети од Китбука. Силите на вториот паднале во стапицата на Мамлуците штом стигнале до изворите на Ајн Џалут, при што луѓето на Бајбарс се свртеле за да се спротивстават на Монголите и единиците на Кутуз кои ги заседале Монголите од ридовите.<ref name="Cummins90" /> Битката завршила со монголски пораз и фаќање и егзекуција на Китбука. Потоа, Мамлуците продолжиле со повторното заземање на Дамаск и другите сириски градови преземени од Монголите.<ref>Cummins 2011, p. 91.</ref> По триумфалното враќање на Кутуз во Каиро, тој бил убиен во заговор. Бајбарс последователно ја презел власта во Египет кон крајот на 1260 година,<ref name="Northrup72">Northrup 1998, p. 72.</ref> и основал Бахриски Мамлучки султанат.<ref name="Northrup267"/> === Владеење на династија Бахри === ==== Владеење на Бајбарс ==== [[Податотека:Ancient_City_of_Damascus-107601_(retouched).jpg|мини|200x200пкс| Мавзолејската комора на султанот Бајбарс (1260-1277) во библиотеката ел-Захирија во [[Дамаск]]]] ===== Централизација на моќта ===== Бајбарс го обновил поранешното седиште на Бахрите на островот Рауда и го поставил Калавун, еден од неговите највисоки соработници, на чело. Во 1263 година, Бајбарс го соборил ел-Мугит од ел-Карак врз основа на наводите за соработка со монголскиот Илханат во Персија, и на тој начин ја консолидирал својата власт над муслиманската Сирија.<ref name="Asbridge923">Asbridge 2010, pp. 92–93.</ref> За време на неговото рано владеење и преку големи финансиски трошоци, Бајбарс ја обновил и строго ја обучувал војската на Мамлуците, која пораснала од 10.000 коњаници на 40.000, со 4.000-членови кралска гарда во нејзиното јадро.<ref name="Asbridge95">Asbridge 2010, p. 95.</ref> Новата сила била строго дисциплинирана и високо обучена во [[коњаник]], [[мечувалство]] и [[стрелаштво]].<ref name="Asbridge95" /> Бајбарс се обидел да воспостави династичко владеење со назначување на неговиот четиригодишен син ел-Саид Барака за косултан, со што ја прекинал традицијата на Мамлуците за избор на водач, но овој напор на крајот бил неуспешен, барем за неговото семејство Захирид; успешното владеење станало многу зависно од личните квалитети на Бајбарс.<ref name="Asbridge923"/> Сепак, успехот на Бајбарс во воспоставувањето централизирано владеење резултирало со консолидација на Мамлучкиот Султанат.<ref name="Asbridge923" /> ===== Комуникација, поштенска мрежа ===== Друга главна компонента на владеењето на Бајбар била комуникацијата меѓу државата. За да го постигне ова, тој воспоставил поштенска мрежа што се протегала низ градовите во [[Египет]] и [[Сирија]].<ref name="Asbridge923"/> Потребата за непречено доставување на кореспонденцијата, исто така, довело до големи поправки или изградба на патишта и мостови долж поштенската рута.<ref name="Asbridge923" /> ===== Надворешна политика ===== Преку отворањето дипломатски канали со Монголите, Бајбарс, исто така, се обидел да го задуши потенцијалниот сојуз меѓу [[Монголи]]<nowiki/>те и христијанските сили во [[Европа]], додека, исто така, посакувал поделби помеѓу монголскиот Илханат и монголската [[Златна Орда]]. Покрај тоа, неговата дипломатија исто така имала за цел да го одржи протокот на турски мамлуци од Средна Азија под контрола на Монголите.<ref name="Asbridge923"/> [[Податотека:Enameled_and_Gilded_Bottle_MET_DT478.jpg|мини| Емајлирано и позлатено шише со сцената на битка. Египет, крајот на 13 век. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитски музеј на уметност]]]] ===== Воени кампањи ===== Со моќта на Бахрите во Египет и муслиманска Сирија консолидирана до 1265 година, Бајбарс започнал експедиции против тврдините на крстоносците низ Сирија, заземајќи го Арсуф во 1265 година и Халба и Арка во 1266 година <ref>Northrup 1998, p. 73.</ref> Според историчарот Томас Асбриџ, методите користени за освојување на Арсуф го покажале „''сфаќањето на опсадата на Мамелуците и нивната огромна нумеричка и технолошка надмоќ''“.<ref name="Asbridge97">Asbridge 2010, p. 97.</ref> Стратегијата на Бајбарс во однос на тврдините на крстоносците по должината на сирискиот брег не била да ги заземе и искористи тврдините, туку да ги уништи и на тој начин да ја спречи нивната потенцијална идна употреба од новите потенцијални бранови на крстоносци.<ref name="Asbridge97" /> Во август 1266 година, Мамлуците започнале казнена експедиција против Ерменското Кралство Киликија за нејзиниот сојуз со Монголите, уништувајќи бројни ерменски села и значително ослабувајќи го кралството. Приближно во исто време, силите на Бајбарс го освоиле Сафад од [[Темплари|витезите Темплари]], а набргу потоа и Рамла, двата градови во внатрешноста на [[Палестина]]. За разлика од крајбрежните тврдини на крстоносците, Мамлуците ги зацврстиле и ги користеле внатрешните градови како главни гарнизони и административни центри.<ref name="Asbridge98">Asbridge 2010, p. 98.</ref> Кампањите против крстоносците продолжиле во 1267 година, а во пролетта 1268 година, силите на Бајбарс ја освоиле Јафа пред да ја освојат главната крстоносна тврдина [[Антиохија]] на 18 мај.<ref>Asbridge 2010, pp. 99–100.</ref> Бајбарс иницирал поагресивна политика од неговите претходници кон христијанското [[Нубија|нубиско]] кралство [[Макурија]] на јужната граница на Египет. Во 1265 година, Мамлуците започнале инвазија на северна Макурија и го принудиле нубискиот крал да стане вазал на Мамлуците.<ref name="AbouseifAfrica">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=5hqDBAAAQBAJ|title=Practising Diplomacy in the Mamluk Sultanate: Gifts and Material Culture in the Medieval Islamic World|last=Behrens-Abouseif|first=Doris|date=2014|publisher=I. B. Tauris|isbn=978-0-85773-541-6|chapter=Africa}}</ref> Околу тоа време, Мамлуците ги освоиле областите на [[Црвено Море|Црвеното Море]] на Суакин и архипелагот Далак, додека се обидувале да ја прошират својата контрола до [[Хиџаз]], пустинските региони западно од Нил и Барка (Киренаика).<ref>Nicolle and Dennis 2014, p. 52.</ref> Во 1268 година, кралот на [[Макурија]], Давид I, го соборил вазалот на Мамлуците и во 1272 година го нападнал пристаништето Ајдаб во Црвеното Море.<ref name="HoltDaly1718">Holt and Daly, pp. 17–18.</ref> Во меѓувреме, [[Луј IX Светиот|Луј IX]] од Франција ја започнал [[Осма крстоносна војна|Осмата крстоносна војна]], овој пат насочен кон [[Тунис (град)|Тунис]] со намера на крајот да го нападне Египет. Сепак, Луј IX починал, дозволувајќи им на Мамелуците да ги пренасочат своите напори за понатамошни освојувања на териториите на крстоносците во Сирија, вклучувајќи ја тврдината [[Крак де Шевалие]] во [[Грофовија Триполи|округот Триполи]], која Бајбарс ја освоил во 1271 година <ref>Asbridge 2010, pp. 103–104.</ref> И покрај сојузот со Асасините во 1272 година, во јули 1273 година, Мамлуците, кои дотогаш утврдиле дека независноста на Асасините е проблематична, ја презеле контролата врз тврдините на Асасините во Џабал Ансарија, вклучувајќи го и Масјаф.<ref name="Asbridge106">Asbridge 2010, p. 106.</ref> Во 1275 година, гувернерот на Мамлуците на Кус, со бедуинските сојузници, започнал експедиција против [[Макурија]], победувајќи го кралот Давид во Битката кај Донгола во 1276 година и го поставил Шаканда за крал.<ref name="HoltDaly1718"/> Ова ја довело тврдината Каср Ибрим под јурисдикција на Мамлуците.<ref name="HoltDaly1718" /> Меѓутоа, освојувањето на Нубија не било трајно, а процесот на инвазија на регионот и поставување вазален крал ќе го повторат наследниците на Бајбарс.<ref name="HoltDaly1718" /> Како и да е, првичното освојување на Бајбарс довело до годишното очекување на данок од Нубијците од страна на Мамлуците до распаѓањето на кралството Макурија во средината на 14 век.<ref name="AbouseifAfrica"/> Понатаму, Мамлуците, исто така, го добиле потчинувањето на кралот [[Adur of al-Abwab|Адур]] од ел-Абваб на југ. {{Sfn|Welsby|2002}} Во 1277 година, Бајбарс започнал експедиција против Илханидите, разбивајќи ги во Елбистан во [[Мала Азија|Анадолија]], пред на крајот да се повлече за да избегне претерано растегнување на нивните сили и ризикот да биде отсечен од Сирија со втора, голема дојдовна илханидска војска.<ref name="Asbridge106" /> ==== Ран калавански период ==== [[Податотека:قبة_ضريح_السلطان_المملوكي_قلاوون.JPG|мини|Внатрешноста на мавзолејот на султанот Калаван]] Во јули 1277 година, Бајбарс починал на пат за Дамаск, а бил наследен од Барака.<ref>Asbridge 2010, p. 107.</ref> Сепак, неспособноста на вториот предизвикало борба за моќ која завршила со изборот на Калаван за султан во ноември 1279 година <ref name="Asbridge108">Asbridge 2010, p. 108.</ref><ref name="Northrup84">Northrup 1998, p. 84.</ref> Илханидите го искористиле нередот на наследството на Бајбарс со напад на Мамлучка Сирија, пред да започнат масовна офанзива против Сирија во есента 1281 година. Силите на Калаван биле значително побројни од проценетата 80.000-члена илханидско-ерменско-грузиско-селџучка коалиција, но марширале северно од [[Дамаск]] за да се сретнат со војската на Илханидите во Хомс. Во Битката кај Хомс на 28 октомври, Мамелуците ги поразиле Илханидите и ја потврдиле доминацијата на Мамлуците во Сирија.<ref name="Asbridge108" /> Поразот на Илханидите му овозможило на Калаван да продолжи и да ги елиминира преостанатите пунктови на крстоносците во Сирија. Во мај 1285 година, тој ја зазел тврдината Маркаб и ја ставил во гарнизон.<ref>Asbridge 2010, pp. 109–110.</ref> Раното владеење на Калаван било обележано со политики што требало да добијат поддршка од важни општествени елементи, имено, трговската класа, муслиманската бирократија и религиозниот естаблишмент.<ref name="Northrup84">Northrup 1998, p. 84.</ref> Меѓу овие рани политики биле елиминацијата на нелегалните даноци што ја оптоварувале трговската заедница и обемните проекти за градење и реновирање на најсветите места на исламот, како што се [[Џамија на Пророкот|џамијата на Пророкот]] во [[Медина]], [[Храмова Гора|џамијата Ал-Акса]] во [[Ерусалим]] и [[Пештера на Патријарсите|џамијата Ибрахим]] во [[Хеврон|Хеброн]].<ref>Northrup 1998, pp. 84–85.</ref> По раздвижувањето со Илханатот по 1280 година, Калаван започнал широка кампања за апсење за да го елиминира внатрешното несогласување, затворајќи десетици високи емири во Египет и Сирија.<ref>Northrup 1998, pp. 115–116.</ref> Детантот, исто така, забележал промена во градежните активности на Калаван за да се фокусира на повеќе секуларни и лични цели, вклучително и голем болнички комплекс во Каиро со повеќе одделенија спроти гробницата на ас-Салих Ајуб.<ref name="Northrup11920">Northrup 1998, pp. 119–120.</ref> Изградбата на болницата, спротивно на неговите претходници од Мамлуците, кои се фокусирале на основање ''[[Медреса|медреси]]'', била направена за да се добие добрата волја на јавноста, да се создаде трајно наследство и да се обезбеди неговото место во задгробниот живот.<ref name="Northrup11920" /> Неговата местоположба свртена кон гробот на Ес-Салих требало да ја покаже трајната поврзаност на Калаван со својот господар и да им оддаде чест на Салихија.<ref name="Northrup11920" /> Додека мамлуците Салихи биле типично Кипчачки Турци, Калаван ги разновил мамелучките редови купувајќи бројни не-Турци, особено [[Черкези]], формирајќи го од нив полкот Бурџи.<ref>Rabbat 1995, p. 139.</ref> Калаван бил последниот султан на Салихите и по неговата смрт во 1290 година, неговиот син, ел-Ашраф Халил, го привлекол својот легитимитет како Мамлук, нагласувајќи ја својата лоза од Калаван, со што го прогласил периодот на Калаван на владеењето на Бахрите.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Како и неговите двајца претходници на Бахрите, главните приоритети на Халил биле организирање на султанатот, пораз на крстоносците и Монголите, инкорпорирање на Сирија во доменот на Мамлуците и зачувување на увозот на нови мамлуци и оружје.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Во однос на последната политика, Бајбарс купил 4.000 ''мамлуци'', Калаван купил 6.000–7.000, а до крајот на владеењето на Халил, се проценува дека имало вкупно 10.000 мамлуци во султанатот.<ref name="Levanoni32">Levanoni 1995, p. 32.</ref> Во 1291 година, Халил ја зазел Акра, последната голема тврдина на крстоносците во Палестина и на тој начин владеењето на Мамлуците се проширило низ цела Сирија.<ref>Asbridge 2010, p. 114.</ref> Смртта на Халил во 1293 година довела до период на фракционерска борба, при што братот на Халил, ан-Насир Мухамед, бил соборен следната година од [[Монголци|монголскиот]] мамлук од Калаван, ел-Адил Китбуга, кој пак бил наследен од [[Грци|грчки]] мамлук од Калаван. Хусам ед-Дин Лајин.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Во обид да ја консолидира својата контрола, Лајин се обидел да го прераспредели ''икатите'' на своите поддржувачи.<ref name="Northrup267"/> Лајин не можел да го задржи султанатот, а ел-Насир Мухамед бил вратен на власт во 1298 година, владеејќи со скршено царство додека не бил соборен по втор пат од Бајбарс II, черкески ''мамлук'', кој бил познат како побогат, побожен и културен. отколку неговите непосредни претходници.<ref name="Northrup267"/> На почетокот на второто владеење на ан-Насир Мухамед, Илханидите, чиј водач, Махмуд Газан, преминал во [[ислам]], ја нападнале Сирија и ја разбиле војската на Мамлуците во близина на Хомс во Битката кај Вади ел-Хазандар во 1299 година. Сепак, Газан ги повлекол повеќето од своите трупи од Сирија набргу потоа поради недостаток на сточна храна за нивните бројни коњи, а преостанатата сила на Илханидите се повлекла во 1300 година на приближувањето на обновената војска на Мамлуците.<ref>Amitai 2006, p. 34.</ref> Понатамошната инвазија на Илханидите во 1303 година била одбиена по поразот на Илханидите во Битката кај Марџ ал-Суфар во рамнините јужно од Дамаск.<ref>Amitai 2006, p. 38.</ref> ==== Трето владеење на ан-Насир Мухамед ==== [[Податотека:منبر_مسجد_الناصر_محمد_بن_قلاوون.jpg|мини| Внатрешноста на [[Џамија Султан Ал-Нашир Мухамед Ибн Квалаун|џамијата Султан ан-Насир Мухамед]], со [[михраб]] и [[Минбер|минбар]].]] Бајбарс II владеел приближно една година пред Ан-Насир Мухамед повторно да стане султан во 1310 година, овој пат владеејќи повеќе од три последователни децении во период што често се смета од историчарите од периодот на Мамлуците како врв на режимот на Бахри конкретно и Мамлучкиот Султанат воопшто.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> За да ги избегне искуствата од неговите претходни две владеења каде што владееле малуците на Калаван и Халил и периодично го преземале султанатот, ан-Насир Мухамед започнал напори да воспостави централизирана автократија.<ref name="Levanoni28">Levanoni 1995, p. 28.</ref> На почетокот на неговото трето владеење, во 1310 година, ан-Насир Мухамед ги затворил, протерал или убивал сите емири на Мамлуците кои ги поддржувале оние што го собориле во минатото, вклучувајќи ги и мамлуците Бурџи.<ref name="Levanoni28" /> Потоа им доделил емирати на повеќе од триесет свои мамлуци.<ref name="Levanoni28" /> Првично, ан-Насир Мухамед ги оставил повеќето од мамлуците на неговиот татко непречено, но во 1311 и 1316 година, тој ги затворил и егзекутирал повеќето од нив и повторно ги прераспределил емиратите на своите малмуци.<ref>Levanoni 1995, p. 29.</ref> До 1316 година, бројот на мамлуците бил намален на 2.000.<ref name="Levanoni32">Levanoni 1995, p. 32.</ref> Ан-Насир Мухамед отишол понатаму во наметнувањето на своето владеење со интервенирање за Ал Ватик да го наследи калифот ел-Мустакфи, како и принудувајќи го ''[[кадија]]та'' (судијата) да издава правни пресуди кои ги унапредуваат неговите интереси.<ref name="Levanoni30">Levanoni 1995, p. 30.</ref> Третото владеење на ан-Насир Мухамед, исто така, забележало отстапување од традициите на наследување и административно издигнување на неговите претходници, бидејќи тој забележал во неговите први две владеења дека таквите традиции сепак биле игнорирани, додека султаните биле убивани и мамлуците ги злоупотребувале другите мамлуци во замена за моќ.<ref name="Levanoni30-1">Levanoni 1995, pp. 30–31.</ref> Тоа што Ан-Насир Мухамед бил син на мамлук наместо на самиот мамлук ризикувал да ја поткопа неговата позиција помеѓу мамелучката елита.<ref name="Levanoni30-1" /> Ова делумно ги објаснува неговите чистки од илјадниците мамлуци купени од неговите претходници. При условите што го спречиле протокот на мамуците од монголските земји кон султанатот, ан-Насир Мухамед решил да ја надомести загубата на исчистените мамлуци со усвојување нови методи на обука и воено и финансиско унапредување што вовело големо ниво на попустливост.<ref name="Levanoni31-2">Levanoni 1995, pp. 31–32.</ref> Оваа попустливост, која се манифестирала во многу порелаксирани услови за новите мамуци, го охрабрил стремежот кон воени кариери во [[Египет]] преку аспиранти мамуци надвор од земјата, до тој степен што родителите ќе ги продаваат своите деца како мамлуци со верување дека децата ќе уживаат во подобрен стандард на живеење.<ref name="Levanoni33">Levanoni 1995, p. 33.</ref> За време на ан-Насир Мухамед, Мамелуците успешно ја одбиле инвазијата на Илханидите на [[Сирија]] во 1313 година, а потоа склучиле мировен договор со Илханатот во 1322 година, со што се донел долготрајниот крај на Мамлучко-монголските војни.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> По детенцијата, ан-Насир Мухамед можел да воведе период на стабилност и просперитет во султанатот преку донесување на големи политички, економски и воени реформи кои на крајот биле наменети да го обезбедат неговото континуирано владеење и да го консолидираат режимот Калаван-Бахри.<ref name="Northrup267"/> Паралелно со владеењето на Ан-Насир Мухамед било распадот на Илханатот на неколку помали династички држави и последователните напори на Мамлуците да воспостават дипломатски и трговски односи со новите политички ентитети.<ref name="Northrup267"/> Ан-Насир Мухамед, исто така, се обидел да воспостави постојана контрола на Мамлуците врз вазалната држава [[Макурија]], започнувајќи инвазија во 1316 година и инсталирајќи муслимански нубиски крал, Абдалах Баршамбу.<ref name="HoltDaly1718"/> Вториот бил соборен од Канц ал-Давла, кој ан-Насир Мухамед привремено го соборил во експедиција во 1323/24 година.<ref name="HoltDaly1718" /> ==== Крај на режимот на Бахри ==== [[Податотека:Flickr_-_archer10_(Dennis)_-_Egypt-13A-061_(cropped).jpg|мини| [[Џамија Мадреса Султан Хасан|Џамија-Медреса на султанот Хасан]]]] Ан-Насир Мухамед починал во 1341 година, а неговото владеење било проследено со наследување на неговите потомци на престолот во период обележан со политичка нестабилност.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Повеќето од неговите наследници, освен ан-Насир Хасан (р. 1347-1351, 1354-1361) и ал-Ашраф Шабан (р. 1363-1367), биле султани само по име, со патроните на водечките мамлучки фракции кои ја имаат вистинската моќ.<ref name="Northrup267"/> Првиот од синот на ан-Насир Мухамед кој пристапил во султанатот бил Абу Бакр, кој ан-Насир Мухамед го назначил за свој наследник пред неговата смрт. Сепак, високиот помошник на ан-Насир Мухамед, Кавсун, имал вистинска моќ и на крајот го затворил и погубил Абу Бакр, а на негово место го назначил малиот син на Ан-Насир Мухамед, ел-Ашраф Куџук.<ref>Drory 2006, p. 21.</ref> Меѓутоа, до јануари 1342 година, Кавсун и Куџук биле соборени, а полубратот на вториот, ан-Насир Ахмад од ел-Карак, бил прогласен за султан.<ref>Drory 2006, p. 24.</ref> Ахмад се преселил во ел-Карак и оставил заменик да владее во негово име во [[Каиро]].<ref>Drory 2006, p. 27.</ref> Овој неортодоксен потег, заедно со неговото изолирано и несериозно однесување и неговото погубување на лојални партизани, завршило со депонирањето на Ахмад и негово заменување со неговиот полубрат ас-Салих Исмаил во јуни 1342 година <ref>Drory 2006, pp. 28–29.</ref> Исмаил владеел до неговата смрт во август 1345 година, а бил наследен од неговиот брат ел-Камил Шабан. Последниот бил убиен во бунт на мамлуците и бил наследен од неговиот брат ел-Музафар Хаџи, кој исто така бил убиен во бунт на мамлуците кон крајот на 1347 година <ref name="Holt122-23">Holt 1986, pp. 122–123.</ref> [[Податотека:Opening_text_pages_with_illuminated_chapter_headings,_verse_markers_and_borders.jpg|мини| Првите страници од Куранот нарачани од султанот ел-Ашраф Шабан. Овој ракопис е дел од Националната библиотека на Египет, колекција на ракописи од Куранот, запишани во Регистарот на [[УНЕСКО]].]] По смртта на Хаџи, високите емири на ан-Насир Мухамед набрзина назначиле уште еден од неговите синови, дванаесетгодишниот ан-Насир Хасан.<ref>Levanoni 1995, p. 119.</ref> Тоа се совпаднало со првиот мандат на Хасан,<ref name="Harithy70">Al-Harithy 1996, p. 70.</ref> во 1347–1348 година, кога Бубонската чума пристигнала во Египет и следеле други чуми, предизвикувајќи масовна смрт во земјата, што пак довело до големи социјални и економски промени во регионот.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Во 1351 година, Хасан се обидел да ја потврди својата извршна власт и бил соборен од страна на високите емири, предводени од Емир Таз, и заменет со неговиот брат, ас-Салих Салих.<ref name="Harithy70" /> Емирите Шејку и Сиргитмиш го симнале Салих и го вратиле Хасан со државен удар во 1355 година, по што Хасан постепено ги исчистил Таз, Шејку и Сиргитмиш и нивните мамлуци од неговата администрација.<ref name="Harithy70" /> Истовремено, Хасан почнал да ги регрутира и промовира ''авлад ал-нас'' (потомци на мамлуците кои не го доживеале процесот на поробување/манусирање) во војската и администрацијата, процес кој траел до крајот на периодот на Бахри.<ref name="Harithy70" /><ref>Haarmann, p. 68.</ref> Ова довело до незадоволство од сопствените мамлуци на Хасан, предводени од емирот Јалбуга ел-Умари, кој го убил Хасан во 1361 година <ref name="Harithy70" /><ref>Petry 1998, p. 637.</ref> Јалбуга станал регент на наследникот на Хасан и младиот син на покојниот султан Хаџи, ел-Мансур Мухамед. Дотогаш, мамелучката солидарност и лојалноста кон емирите се распаднаа.<ref>Levanaoni 1995, p. 88.</ref> За да ја врати дисциплината и единството во државата и војската на Мамлуците, Јалбуга ги применил ригорозните образовни методи што се користеле за мамлуците за време на владеењето на султаните Бајбарс и Калаван.<ref name="Levananoni88-9">Levanoni 1995, pp. 88–89.</ref> Во 1365 година, обидите на Мамлуците да ја анектираат [[Ерменија]], која оттогаш ја заменила крстоносната Акра како христијанско трговско упориште на Азија, биле задушени со инвазијата на [[Александрија]] од страна на Петар I од Кипарски.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Мамелуците истовремено доживеале влошување на нивната профитабилна позиција во меѓународната трговија, а економијата на султанатот опаднала, дополнително слабеејќи го режимот на Бахрите.<ref name="Northrup267"/> Во меѓувреме, воочената суровост на образовните методи на Јалбуга и неговото одбивање да ги укине неговите дисциплински реформи довеле до реакција на мамлуците.<ref name="Levananoni88-9" /> Јалбуга потоа бил убиен од неговите сопствени мамлуци во востание во 1366 година <ref name="Levananoni88-9" /> Бунтовните мамлуци биле поддржани од султанот ел-Ашраф Шабан, кој Јалбуга го поставил во 1363 година <ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Шабан можел да владее како вистинска сила во султанатот до 1377 година, кога бил убиен од дисиденти на ''мамлуците'' на пат кон [[Мека]] за да го изврши [[аџилак]]от.<ref name="Northrup267"/> === Бурџиско владеење === ==== Владеење на Баркук ==== [[Податотека:Mihrab_(marking_the_direction_of_the_Kaaba_in_Mecca)_-_Madrasa_of_Sultan_al-Zahir_Barquq_(14803204015).jpg|мини|Внатрешноста на џамијата-медреса на султанот Баркук]] Шабан бил наследен од неговиот седумгодишен син ел-Мансур Али, иако олигархијата на високите емири ги држела конците на власта.<ref name="Holt127">Holt 1986, p. 127.</ref> Помеѓу високите емири кои се издигнале во чест на Али бил Баркук, черкески мамлук од Јалбуга, кој бил вклучен во атентатот на Шабан,<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref><ref name="Holt127" /> и Барака, уште еден од малуците на Јалбуга.<ref name="Holt127" /><ref name="Fischel75">Fischel 1967, p. 75.</ref> Баркук бил назначен за ''атабег ал-асакир'' во 1378 година, давајќи му команда на војската на Мамлуците,<ref name="Northrup267"/> која ја искористил за да го собори Барака во 1380 година <ref name="Holt127" /> Потоа, тој успеал да го донесе во Египет неговиот татко Анас и многу негови роднини,<ref name="Holt127" />, веројатно во обид да воспостави база на моќ надвор од мамлучкиот естаблишмент.<ref name="Holt128">Holt 1986, p. 128.</ref> Али починал во мај 1381 година и бил наследен од неговиот деветгодишен брат, ас-Салих Хаџи.<ref name="Holt127" /> Меѓутоа, власта била во рацете на Баркук, регентот на ас-Салих Хаџи; Баркук се обидел да го наследи Али како султан, но на неговата понуда била ставена вето од страна другите високи емири.<ref name="Holt127" /> Сепак, во следната година, Баркук го соборил ас-Салих Хаџи со поддршка на ''мамлуците'' на Јалбуга и го презел султанатот, усвојувајќи ја титулата Бајбарс, „ал-Малик аз-Захир“.<ref name="Northrup267"/><ref name="Holt128" /> Пристапувањето на Баркук било овозможено со поддршката на мамлуците на Јалбуга, чие последователно доаѓање на власт, исто така, ја направило позицијата на Баркук ранлива.<ref name="Holt128">Holt 1986, p. 128.</ref> Неговото владеење било оспорено во [[Сирија]] во 1389 година за време на бунтот на мамлучкиот гувернер на [[Малатија]], Минташ, и гувернерот на Алепо, Јалбуга ан-Насири, кој бил поранешен мамлук и на ан-Насир Хасан и на Јалбуга ал-Умари.<ref name="Holt128" /><ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Бунтовниците ја презеле Сирија и се упатиле кон Египет, што го натерало Баркук да абдицира во корист на ас-Салих Хаџи.<ref name="Holt128" /> Меѓутоа, сојузот помеѓу Јалбуга ан-Насири и Минташ набрзо се распаднал и во [[Каиро]] следеле фракционерски борби кои завршиле со протерување на Јалбуга од Минташ.<ref name="Holt128" /> Баркук бил уапсен и протеран во ел-Карак каде што можел да собере поддршка за неговото враќање на престолот.<ref name="Holt128" /> Во Каиро, лојалистите на Баркук ја зазеле тврдината и го уапсиле ас-Салих Хаџи.<ref name="Holt128" /> Ова го отворило патот за узурпација на султанатот од страна на Баркук уште еднаш во февруари 1390 година, цврсто воспоставувајќи го Бурџискиот режим.<ref name="Holt128" /> Баркук ја зацврсти својата контрола над султанатот во 1393 година, кога неговите сили го убиле главниот противник на неговото владеење, Минташ, во [[Сирија]].<ref name="Holt128">Holt 1986, p. 128.</ref> Во времето на владеењето на Баркук се случило масовно регрутирање на [[Черкези]] (се проценува на 5.000 регрути <ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> ) во редовите на мамлуците и обновување на авторитетот на Мамлучкиот Султанат преку традицијата на раните мамлучки султани, Бајбарс и Калавун.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Голема иновација на овој систем од страна на Баркук била поделбата на Египет на три провинции (''нијабат'') слични на административните поделби во Сирија.<ref name="Petry290-91"/> Новите египетски ''нијабати'' биле [[Александрија]], Даманхур и Асиут.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Баркук ја вовел оваа промена како средство за подобра контрола на египетските села од зголемената сила на арапските племиња.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> За таа цел, Баркук ги испратил [[Бербери|берберските]] племиња Хавара од делтата на Нил во [[Горен Египет]] за да ги контролираат арапските племиња.<ref name="Petry290-91"/> За време на владеењето на Баркук, во 1387 година, Мамлуците можеле да го натераат анадолскиот ентитет во Сивас да стане вазална држава на Мамлуците.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Кон крајот на 14 век, во Анадолија се појавиле предизвикувачи на Мамлуците, вклучувајќи ја и [[Отоманска династија|Отоманската династија]] која ја апсорбирала територијата на [[Караманија|Караманидите]] во [[централна Анадолија]] и поставила вазалство како водач на Дулкадирите во 1399 година, и турските сојузници на [[Тамерлан|Тимур]], племињата Аккојунлу и Каракојунлу кои влегле во јужна и источна Анадолија во истиот временски период.<ref name="Petry290-91"/> Баркук влегол во краток суир со [[Тимур]] на [[Еуфрат]] во 1394 година, но Тимур се повлекол за време на таа епизода.<ref name="Petry290-91"/> ==== Кризи и враќање на државната власт ==== Баркук починал во 1399 година и го наследил неговиот единаесетгодишен син, ан-Насир Фараџ, кој во тоа време бил во [[Дамаск]].<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Истата година, Тимур ја нападнал Сирија, ограбувајќи го Алеп пред да продолжи да го опустоши Дамаск.<ref name="Petry290-91"/> Вториот бил напуштен од Фарај и од придружбата на неговиот покоен татко, кои заминале за [[Каиро]]. Тимур ја завршил својата окупација на Сирија во 1402 година за да ја продолжи својата војна против [[Османлиите]] во [[Анадолија]], за кои сметал дека се поопасна закана за неговото владеење.<ref name="Petry290-91"/> Фараџ можел да ја задржи власта во овој турбулентен период, кој покрај разорните напади на Тимур, подемот на турските племиња во Џазира и обидите на емирите на Баркук да го соборат Фарај, исто така доживеал глад во Египет во 1403 година, тешка [[чума]] во 1405 година и бедуински бунт кој практично го прекинало владеењето на Мамелуците над Горен Египет помеѓу 1401 и 1413 година <ref name="Petry290-91"/> Така, власта на Мамлуците низ султанатот била значително еродирана, додека главниот град Каиро доживеал голема економска криза.<ref name="Petry290-91"/> Фараџ бил соборен во 1412 година од емирите со седиште во Сирија, Танам, Џакам, Навруз и ел-Муајад Шејх, против кои Фарај испратил вкупно седум воени експедиции за време на неговото владеење.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Меѓутоа, емирите не можеле самите да го узурпираат престолот и го поставиле калифот ел-Мустаин; калифот имал поддршка од нечеркеските мамлуци и легитимитет кај местното население.<ref name="Petry290-91"/> Шест месеци подоцна, Шаких го ослободил ел-Мустаин од власт откако го неутрализирал неговиот главен ривал Навруз и го презел султанатот.<ref name="Petry290-91"/> Главната цел на функцијата била обновување на државниот авторитет во рамките на султанатот, кој доживеал дополнителни неволји во 1415-1417 и 1420 година <ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> За време на неговото владеење, Шејх повторно ја воспоставил државната фискална администрација за да ја надополни државната каса.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> За таа цел, неговиот фискален администратор водел експедиции за собирање даноци кои биле слични на грабежи низ султанатот за да се компензира за заостанатите даноци што се акумулирале за време на владеењето на Фарај.<ref name="Petry290-91"/> Шејх, исто така, нарачал и водел воени експедиции против непријателите на Мамелуците во Анадолија, повторно потврдувајќи го влијанието на државата во тој регион.<ref name="Petry290-91"/> ==== Владеење на Барсбеј ==== [[Податотека:Khanqah of Al-Ashraf Barsbary in Mamluks Cemetery in 2017, photo by Hatem Moushir 14.jpg|мини|Мавзолејот и добротворниот комплекс на Барсбеј во Каиро, завршен во 1432 година. Изрезбаната купола (центар) го покрива неговиот гроб. {{Sfn|Williams|2018}}]] Пред да почине Шејх во 1421 година, тој се обидел да ја неутрализира моќта на черкеските мамлуци со увоз на турски мамлуци и инсталирање на Турчин како ''атабег ал-асакир'' во 1420 година за да му служи како регент на неговиот малороден син Ахмад.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Меѓутоа, по неговата смрт, еден черкески емир, Татар, се оженил со вдовицата на Шејх, го соборил ''атабег ал-асакир'' и ја презел власта.<ref name="Petry290-91"/> Татар починал три месеци по неговото владеење и бил наследен од Барсбај, друг черкески емир на Баркук, во 1422 година <ref name="Petry290-91"/> Под владеењето на Барсбеј, Мамлучкиот Султанат го достигнал својот најголем територијален опсег и бил воено доминантен низ целиот регион, {{Sfn|Clot|2009}} но неговото наследство на крајот било измешано во очите на современите коментатори кои ги критикувале неговите фискални методи и економски политики. {{Sfn|Petry|2022}} Барсбеј водел економска политика на воспоставување државни монополи врз профитабилната трговија со [[Европа]], особено во однос на зачините, на жалење на цивилните трговци од султанатот.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Европските трговци биле принудени да купуваат зачини од државни агенти кои поставувале цени што ги максимизирале приходите наместо да промовираат пазарна конкуренција. Овој монопол над трговијата со зачини направило преседан за неговите наследници, од кои некои воспоставиле државни монополи врз други стоки како [[шеќер]] и [[текстил]]. {{Sfn|Petry|2022}} Покрај тоа, Барсбеј ги принудил трговците од [[Црвеното Море]] да ги товарат своите стоки во пристаништето Хеџаз во [[Џеда]], кое го држеле Мамлуци, наместо во [[јемен]]ското пристаниште Аден, со цел да извлечат најголема финансиска корист од транзитната рута на Црвеното Море до Европа.<ref name="Petry290-91"/> Напорите на Барсбеј за монополизација и заштита на трговијата требало да ги надоместат сериозните финансиски загуби на земјоделскиот сектор на султанатот поради честите повторливи чуми што им однеле голем данок на земјоделците.<ref name="Petry290-91"/> На долг рок, монополот над трговијата со зачини имало негативен ефект врз египетската трговија и станал еден од факторите што ги мотивирало европските трговци да бараат алтернативни патишта кон исток околу Африка и преку Атлантикот. {{Sfn|Petry|2022}} Барсбеј, исто така, презел напори за подобра заштита на караванските правци до Хеџаз од бедуинските напади и египетскиот медитерански брег од [[Каталонија|каталонската]] и [[Република Џенова|џеновската]] пиратерија.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Во однос на европските пирати, тој започнал кампањи против Кипар во 1425–1426 година, при што лузињанскиот крал на островот, Јанус, бил заробен, поради неговата наводна помош на пиратите; големите откупнини што Кипарците им ги исплатиле на Мамелуците им овозможиле да коваат нови златни монети за прв пат од 14 век.<ref name="Petry290-91"/> Јанус бил принуден да стане вазал на Барсбеј, аранжман кој исто така бил спроведуван и на неговите наследници неколку децении потоа. {{Sfn|Petry|2022}} По победите на [[Кипар]], Барсбеј се загрижил со растечкото влијание на Тимуридите врз Хеџаз и неговите свети места. Во неколку наврати, [[Шахрух|Шах Рух]], синот и наследникот на Тимур, ја искористил привилегијата да ја обезбеди ''Кисва'' (наметка) што била обвиткана над светилиштето [[Ќаба]] во Мека секоја година, привилегија што му припаѓала на мамлучкиот султан уште од времето на Бајбарс. {{Sfn|Petry|2022}} Барсбеј го оспорил ова во 1434 година, свикувајќи ги четворицата високи ''кадии'' од Каиро да разговараат за претпоставката на Шах Рух. Ханафискиот судија застанал на страната на Шах Рух, а другите тројца се воздржале од донесување пресуди, што Барсбај го разбрал како потврда на позицијата на Мамлуците. {{Sfn|Petry|2022}} Тој повторно го потврдил прерогативот на Каиро да испрати до ''Кисва'', иако размената на писма за ова прашање со Шах Рух станувало сè поантагонистичко. За време на неговото владеење тој ја намалил независноста на Шарифатот Мека на минимум, испратил мамелучки трупи да го окупираат Хеџаз и да владеат во локалните племиња и презел директна контрола врз голем дел од администрацијата во регионот. {{Sfn|Clot|2009}} {{Sfn|Petry|2022}} Барсбеј започнал воени експедиции против Ак Којонлу во 1429 и 1433 година <ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Првата експедиција вклучувала ограбување на Едеса и масакр на нејзините муслимански жители како одмазда за нападите на Ак Којонлу против месопотамиските територии на Мамлуците.<ref name="Petry290-91"/> Втората експедиција била против главниот град Ак Којонлу [[Дијарбекир|Амид]], која завршила со признавањето на Ак Којонлу како сузеренството на Мамлуците.<ref name="Petry290-91"/> Барсбеј можеби се плашел и од сојуз меѓу [[Шахрух]], [[Османлии]]<nowiki/>те и другите регионални држави во областа. {{Sfn|Clot|2009}} [[Janibak al-Sufi|Џанибак ал-Суфи]], мамлук кој првично се спротивставил на доаѓањето на Барсбеј на власт и побегнал во Анадолија, исто така бил сериозна закана во овој поглед и повторно ја разгорел загриженоста за немирите на север. {{Sfn|Petry|2022}} {{Sfn|Clot|2009}} Барбсеј испратил експедиција што го поразила Џанибак во близина на Ајнтаб (денешен [[Газиантеп]]) во јули 1436 година {{Sfn|Petry|2022}} и напредувала до Ерзинџан. {{Sfn|Clot|2009}} Џанибак побегнал, но на крајот бил прогласен за одговорен од неговите сојузници и починал како затвореник во 1437 година, ставајќи крај на сите понатамошни закани за Барсбај од север. {{Sfn|Petry|2022}} Додека Мамлуците биле во можност да ги принудат [[Анадолски бејлици|анадолските бејлики]] генерално да се потчинат на нивната хегемонија во регионот, власта на Мамлуците во Горен Египет во голема мера била предадена на емирите на племето Хавара.<ref name="Petry290-91">Garcin, ed.</ref> Последниве се збогатиле од нивната растечка трговија со [[централна Африка]] и постигнале одреден степен на локална популарност поради нивната побожност, образование и генерално бенигниот третман кон жителите.<ref name="Petry290-91"/> ==== Наследниците на Барсбеј ==== Барбсеј починал на [[7 јуни]] [[1438]] година откако настрадал од чума во текот на неколку месеци. {{Sfn|Petry|2022}} Според неговите желби, неговиот 14-годишен син, Јусуф, бил официјално поставен за негов наследник истиот ден и еден од неговите високи амри, Џакмак ел-Јаркаси ел-Алаи ел-Захири, бил назначен за неговиот регент. Слеле вообичаените спорови околу наследството и по три месеци Џакмак победил и стана нов султан, протерувајќи го Јусуф во [[Александрија]] и усвоувајќи го ''лакаб'' (кралското име) ел-Захир. {{Sfn|Petry|2022}} Џакмак бил мамлук регрутиран од Баркук и веќе имал 65 години кога дошол на власт. {{Sfn|Petry|2022}} {{Sfn|Clot|2009}} Тој го преживеал претходниот период избегнувајќи судир и правејќи малку непријатели, став што продолжил и во неговото владеење. Тој одржувал пријателски односи со [[Отоманското Царство]] и, отстапувајќи од насилниот пристап на Барсбеј, му дозволил на Шахрух да го испрати ''махмалот'' на аџилак караванот во Мека во 1444 година {{Sfn|Petry|2022}} Неговиот најважен странски воен напор бил неуспешната кампања за освојување на [[Родос]] од [[Болничари|витезите на Свети Јован]], вклучувајќи три експедиции помеѓу 1440 и 1444 година {{Sfn|Petry|2022}} На домашен план, Џакмак во голема мера ги продолжил монополите на Барсбеј, иако ветил дека ќе донесе реформи и формално укинал некои тарифи. Тој продолжил да прави изнудувања за финансиска добивка, но ја покажал својата побожност и се обидел да ги врами сите негови дејствија во механизмите на исламскиот закон. {{Sfn|Petry|2022}} Кога конечно починал на 13 февруари 1453 година, на 80-годишна возраст, тој бил добро почитуван од голем дел од населението и бил јавно оплачен. {{Sfn|Petry|2022}} 18-годишниот син на Џакмак, Осман, бил поставен на престолот по смртта на неговиот татко, но набрзо изгубил секаква поддршка кога се обидел да ја купи лојалноста на другите мамлуци со понижени монети{{Sfn|Petry|2022|p=41}}. Инал ел-Алаи ел-Захири ел-Насири, кој Барсбај го направил својот атабег ал-асакир во 1446 година, на крајот добил доволно поддршка за да биде прогласен за султан два месеци по смртта на Џакмак. Инал дошол на власт на 73-годишна возраст. Тој бил последниот мамелук султан кој ја започнал својата кариера како мамлук на Баркук и, за разлика од многу претходници, успеал да се истакне под претходните султани без никогаш да биде уапсен{{Sfn|Petry|2022|p=41}}. Инал бил султан кога Мехмед II, османлискиот султан, го освоил Цариград во 1453 година. Отоманската амбасада пристигнала во Каиро на 27 октомври 1453 година за да ја пренесе веста, по што Инал наредил раскошни јавни прослави за да го одбележат настанот{{Sfn|Petry|2022|p=41}}, слично на прославите на победата на Мамлуците. {{Sfn|Clot|2009|p=209}}Нејасно е дали Инал и другите мамлуци ги разбрале импликациите на овој настан, {{Sfn|Clot|2009|p=|pp=208–209}} иако тие сигурно ја примиле веста со измешани чувства{{Sfn|Petry|2022|p=41}} Ова го означило подемот на Османлиите како велесила, статус што ќе ги доведе во сè поголем судир со Мамлучкиот султанат, кој станал сè позастоен. {{Sfn|Petry|2022|p=|pp=41–42}} На Кипар, Инал се вплеткал во спор за наследување во рамките на династијата Лузињан на островот, кои сè уште биле вазали на Мамлуците. {{Sfn|Petry|2022|p=42}} Јован II Кипарски, синот и наследникот на Јанус, починал во 1458 година и наследството било спорно помеѓу неговата легитимна ќерка Шарлот и неговиот вонбрачен син Јаков. Вториот пристигнал во Каиро во мај 1459 година за да побара помош од Инал. Султанот се согласил и започнал со подготовки за експедиција на островот за да го спроведе своето барање, но во март 1460 година пристигнала амбасада од Шарлот и ги поткупила Инал и неговите амари да го одобрат нејзиното барање. Кога Јаков дознал за ова навидум предавство, неговите приврзаници ги убедиле амарите на Инал да се вратат на нивната првобитна позиција со уште поголем поткуп. Инал конечно се убедил да го потврди тврдењето на Јаков. Воена експедиција била испратена на островот, ја победил Шарлот и го поставил Јаков за крал. {{Sfn|Petry|2022|p=42}} ==== Владеењето на Кајтбај ==== Кушкадам починал на 9 октомври 1467 година и мамлучките амири првично го поставиле Јалбај ел-Муајади за негов наследник. По два месеци тој бил заменет со Тимурбуга ел-Захири. Тимурбуга бил соборен за возврат на [[31 јануари]] [[1468]] година, но доброволно се согласил на стапувањето на престолот на неговиот втор човек, Кајтбај (ел-Махмуди ал-Захири Џакмак). {{Sfn|Petry|2022}} Кајтбај бил черкез купен во 1435 или 1436 година од трговец со робови наречен Махмуди ибн Рустам, кој потоа бил регрутиран од агентите на Барсбај во [[Каиро]] и отпуштен од Џакмак. Под водство на Инал и Кушкадам, тој се искачил низ рангот. Тимурбуга, за време на неговото кратко владеење, го назначил за свој ''атабег''. Откако бил поставен за султан, Кајтбај го прифатил барањето на Тимурбуга да се пензионира мирно во [[Дамиета]]. {{Sfn|Petry|2022}} [[Податотека:ISR-2015-Jerusalem-Temple_Mount-Fountain_of_Qayt_Bay.jpg|десно|мини| [[Фонтана Кајт Беј|Фонтана на Кајтбај]] во Харам ел-Шариф во Ерусалим, датиран во 1482 година {{Sfn|Blair|Bloom|1995}}]] 28-годишното владеење на Кајтбај, второто најдолго во историјата на Мамлуците по ел-Насир Мухамед, {{Sfn|Williams|2018}} било обележано со релативна стабилност и просперитет. Историските извори претставуваат султан чиј карактер значително се разликувал од другите владетели на Мамлуците. Забележително, тој не сакал да се занимава со заговори, иако тоа било белег на политиката на Мамлуците, и имал репутација дека е рамноправен и праведно постапува со своите колеги и подредени. Неговиот великодушен однос кон расчинетиот Тимурбуга претставувало пример за тоа. {{Sfn|Petry|2022}} Овие особини на личноста се чини дека ги задржале внатрешните тензии и заговори на заливот во текот на неговото владеење. {{Sfn|Petry|2022}} Додека Мамлучките практики на конфискација, изнуда и поткуп продолжиле во фискалните прашања, под Кајтбај тие биле практикувани на посистематски начин што им дозволувало на поединците и институциите да функционираат во попредвидлива средина. {{Sfn|Petry|2022}} Неговиот ангажман со цивилната бирократија и ''[[улема]]'' (исламски правници и научници) се чинело дека ја одразува вистинската посветеност на сунитскиот исламски закон. {{Sfn|Petry|2022}} Тој бил еден од најплодните мамлучки покровители на архитектурата, втор само по ел-Насир Мухамед, {{Sfn|Williams|2018}} и неговото покровителство на верски и граѓански згради се проширило и во провинциите надвор од [[Каиро]]. {{Sfn|Petry|2022}} Како и да е, Кајтбај делувал во средина на повторливи епидемии на чума што го поткрепувале општиот пад на населението. Земјоделството страдало, ризницата честопати била празна, а до крајот на неговото владеење економијата била сè уште слаба. {{Sfn|Petry|2022}} Предизвиците за доминацијата на Мамлуците во странство, исто така, се зголемувале, особено на север. Шах Сувар, водачот на кнежевството Дулкадирид во Анадолија, имал корист од османлиската поддршка и бил одличен воен тактичар. Во меѓувреме, Кајтбај го поддржувал владетелот на кнежеството Караманиди, Ахмад. {{Sfn|Petry|2022}} Првично, Мамелуците не успеале во серија кампањи против Шах Сувар. Плимата се свртела во 1470 ''-'' 1471 година кога бил постигнат договор помеѓу Кајтбај и Мехмед II, според кој Кајтбај требало да престане да ги поддржува Караманидите, а Османлиите ќе престанат да ги поддржуваат Дулкадиридите. {{Sfn|Muslu|2014}} {{Sfn|Petry|2022}} Сега без отоманска поддршка, Шах Сувар бил поразен во 1471 година од експедиција на Мамлуците предводена од високиот теренски командант на Кајтбај, [[Yashbak min Mahdi|Јашбак мин Махди]]. {{Sfn|Petry|2022}} Шах Сувар издржал извесно време во својата тврдина во близина на Заманти, пред да се согласи да се предаде ако му биде поштеден животот и му било дозволено да остане како вазал. На крајот, Кајтбај не сакал да го остави да живее и Шах Сувар бил предаден, донесен во Каиро и погубен. {{Sfn|Muslu|2014}} {{Sfn|Petry|2022}} Шах Будак бил поставен како негова замена и како вазал на Мамлуците, иако османлиско-мамлучкото ривалство околу престолот на Дулкадиридите продолжило. {{Sfn|Muslu|2014}} Следниот предизвик дошол од Узун Хасан, водачот на Ак-Ќојунлу кој се издигнувал како можен ривал на [[Османлиите]]. Во 1471 година тој бил поразен од [[Мехмед II]], {{Sfn|Petry|2022}} но тој потоа ја објавил својата намера да ја потврди својата власт над Шах Будак и да ги уништи Мамлуците. {{Sfn|Clot|2009}} Во 1472 година тој водел експедиција на територијата на Мамлуците околу Алеп, но Јашбак мин Махди цврсто го поразил и го принудил да се повлече во неред. {{Sfn|Clot|2009}} Следната година, во летото 1473 година, Узун Хасан бил уште погласно поразен во битката против Мехмед II во близина на Ерзурум. {{Sfn|Clot|2009}} Неговиот син и наследник, Јакуб, прибегнал да го покани Јашбак мин Махди да учествува во кампања против [[Едеса]]. Бидејќи ова избегнувало каков било предизвик против авторитетот на Кајтбај, Јашбак прифатил. Иако првично бил успешен, тој бил убиен за време на опсадата на градот, со што го лишил Кајтбај од неговиот најважен теренски командант. {{Sfn|Petry|2022}} Во 1489 година, [[Венецијанска Република|Република Венеција]] го анектирала Кипар.<ref name=":7">{{Наведена книга|title=The Mamluk-Ottoman Transition: Continuity and Change in Egypt and Bilād al-Shām in the Sixteenth Century, 2|last=Fuess|first=Albrecht|publisher=Bonn University Press|year=2022|isbn=978-3-8470-1152-1|editor-last=Conermann|editor-first=Stephan|pages=145–147|language=en|chapter=Why Domenico Had to Die and Black Slaves Wore Red Uniforms: Military Technology and Its Decisive Role in the 1517 Ottoman Conquest of Egypt|editor-last2=Şen|editor-first2=Gül|chapter-url=https://books.google.com/books?id=SCp9EAAAQBAJ&dq=mamluks+venetians+safavids+portuguese&pg=PA146}}</ref> {{Sfn|Petry|2022}} Венецијанците му ветиле на Кајтбај дека нивната окупација ќе биде од корист и за него, бидејќи нивната многу поголема флота ќе биде подобра од Кипарците во одржувањето на мирот во источниот Медитеран. Венеција, исто така, се согласила да продолжи да ја плаќа годишната должност од 8.000 дукати во Каиро што Кипарците претходно ја испраќале. Договорот потпишан меѓу двете сили во 1490 година го формализирал овој аранжман. Тоа било знак дека Мамлуците сега делумно зависат од Венецијанците за поморската безбедност.<ref name=":7" /> ===== Конфронтација со Османлиите ===== Со смртта на Мехмед II во 1481 година и со доаѓањето на неговиот син [[Бајазит II]] на османлискиот престол, османлиско-мамлучките тензии ескалирале. {{Sfn|Petry|2022}} Барањето на Бајазит за престолот било оспорено од неговиот брат [[Шехзаде Џем|Џем]]. Вториот бил принуден да побегне во егзил и Кајтбај му дал заслниште во Каиро во септември 1481 година. Мамлучкиот султан на крајот му дозволил да се врати во [[Анадолија]] за да води нов обид за повторно соочување со Бајазит. Овој потфат не успеал и Џем бил принуден повторно да побегне во егзил, овој пат во христијански раце на запад. Бајазит го протолкувал пречекот на Кајтбај на Џем како директна поддршка за каузата на вториот и бил бесен. {{Sfn|Clot|2009}} {{Sfn|Petry|2022}} Кајтбај, исто така, го поддржувал водачот на Дулкадирид, Ала' ел-Давла (кој го заменил Шах Будак), против Османлиите, {{Sfn|Petry|2022}} но Ала' ал-Давла бил принуден да ја префрли својата лојалност кон Бајазит околу 1483 година или 1484 година, што набрзо го поттикнало почетокот на [[Османлиско-мамелучка војна (1485–1491)|отоманско-мамлучката војна]] во следните шест години. {{Sfn|Petry|1993}} {{Sfn|Muslu|2014}} [[Податотека:Shirt of Mail and Plate of Al-Ashraf Sayf ad-Din Qaitbay (ca. 1416-18–1496), 18th Burji Mamluk Sultan of Egypt MET LC-2016.99-001-2.jpg|мини|Кошула и оклоп што му припаѓаат на султанот Кајтбај, еден од ретките преживеани оклопи од периодот на Мамлуците.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.metmuseum.org/art/collection/search/702966|title=Shirt of Mail and Plate of Al-Ashraf Sayf ad-Din Qaitbay (ca. 1416/18–1496), 18th Burji Mamluk Sultan of Egypt {{!}} probably Egyptian|work=The Metropolitan Museum of Art|language=en|accessdate=2023-05-12}}</ref>]] Во пролетта 1484 година, здружените сили на Дулкадиридите и Османлиите ја зазеле [[Малатија]]. По некои понатамошни пресврти, војската на Мамлуците успеала да ги нападне и да ги порази напаѓачите во близина на Малатија во септември 1484 година {{Sfn|Muslu|2014}} {{Sfn|Clot|2009}} Кајтбај испратил пратеник, Џанибак Хабиб, во [[Истанбул]] да преговара за мир во 1485 година, но безуспешно. {{Sfn|Petry|1993}} {{Sfn|Muslu|2014}} Во текот на неколку години, напредокот на [[Османлиите]] во Киликија бил проследен со контранапади на Мамлуците кои генерално ги смениле нивните придобивки, но не успеале решително да ја завршат војната. Во февруари 1486 година, командантот на Мамлуците, Азбак, постигнал голема победа. Како одговор, Бејазит испратил поголема сила предводена од [[Ахмед-паша Херцеговиќ|Ахмед-паша]], неговиот свекор и ''бејлербеј'' од Анадолија, но вториот бил поразен и заробен од Азбак во близина на [[Адана]] во март 1486 година {{Sfn|Clot|2009}} {{Sfn|Muslu|2014}} {{Sfn|Petry|1993}} Во пролетта 1487 година, нова османлиска кампања предводена од големиот везир [[Коџа Давут-паша|Давуд-паша]] напредувала во регионот, повторно окупирајќи ја Адана. {{Sfn|Petry|1993}} {{Sfn|Muslu|2014}} {{Sfn|Clot|2009}} Кајтбај, сфаќајќи дека Османлиите биле способни да реконституираат голема војска дури и по претрпените очигледно големи порази, решил да испрати огромна, добро вооружена експедиција за да изнуди порешителен исход. Војската на Мамлуците, предводена од Азбак, го напуштила Каиро кон крајот на мај 1488 година {{Sfn|Petry|1993}} Отоманската флота се обидела да слета во близина на крајбрежната тврдина во Баб ал-Малик, но била одбиена од Азбак. Одлучувачката средба се случила во близина на [[Адана]] во август 1488 година, во Битката кај Агачаири. Во текот на два дена, двете страни претрпеле големи загуби, но Османлиите изгубиле многу членови на нивниот синџир на команда и на крајот биле принудени да се разбијат. {{Sfn|Petry|1993}} {{Sfn|Muslu|2014}} Адана издржала три месеци подолго, но Азбак на крајот триумфално се вратил во Каиро во февруари или март 1489 година {{Sfn|Petry|1993}} После битката, Османлиите испратиле мировна увертира која пристигнала во Каиро во мај 1489 година, но Кајтбај ја отфрлил. {{Sfn|Petry|1993}} {{Sfn|Muslu|2014}} Османлиите повторно испратиле друга војска која напредувала во југоисточна Анадолија кон крајот на 1489 година. Иако Мамлуците се бореле да ги финансираат нивните воени напори, Азбак предводел друга експедиција од Каиро во март 1490 година. Османлиите се воздржале од директен напад врз Мамелуците и Азбак ги гонел во централна Анадолија, при што се случиле конфронтации во близина на [[Кајсери]]. Мамелуците го ограбувале регионот до октомври 1490 година, кога Азбак, под притисок од неговите трупи и плашејќи се од можна османлиска стапица, решил да се врати назад - одлука што ги влошила неговите односи со Кајтбај. {{Sfn|Petry|1993}} {{Sfn|Muslu|2014}} До 1491 година, сепак, двете страни биле исцрпени и отоманската амбасада пристигнала во Каиро во пролетта. Бил склучен договор и повторно било потврдено ''статус кво анте белум''. {{Sfn|Petry|1993}} За време на остатокот од владеењето на Кајтбај, не се случиле дополнителни странски судири. {{Sfn|Petry|2022}} ==== Владеењето на ел-Гури ==== [[Податотека:Anonymous_Venetian_orientalist_painting,_The_Reception_of_the_Ambassadors_in_Damascus',_1511,_the_Louvre.jpg|мини| Анонимна слика од 1511 година која прикажува прием на венецијански амбасадори во [[Дамаск]] за време на владеењето на ел-Гури <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.qantara-med.org/public/show_document.php?do_id=1156&lang=en|title=The reception of the Venetian ambassadors in Damascus|work=Qantara|accessdate=2023-05-13}}</ref>]] Смртта на Кајтбај на 8 август 1496 година отворила неколкугодишна нестабилност во султанатот. Неговиот син, Мухамед, го наследил {{Sfn|Petry|2022}}, но на крајот бил убиен во 1498 година {{Sfn|Petry|2022}}. Туман Беј првично морал да го прифати Џанбалат за султан наместо тоа, но подоцна се прогласил себеси за султан додека го задушувал бунтот во близина на Дамаск и се вратил да го принуди да си замине, преземајќи ја власта во јануари 1501 година. {{Sfn|Petry|2022}} Три месеци подоцна, тој бил сменет за возврат и заменет Кансух ел-Гури (или ал-Гаври), неговиот втор во командата. ел-Гури дотогаш останал релативно неинволвиран во политиката на Мамлуците и првично одбил да ја прифати она што тој го сметал за опасна позиција. Тој се согласил само откако биле дадени повеќекратни гаранции и откако бил погубен Туман Беј. {{Sfn|Petry|2022}} ел-Гури ја обезбедил својата позиција во текот на неколку месеци и назначил нови личности на клучните позиции. Неговиот внук, Туман Беј (да не се меша со ел-Адил Туман) бил назначен за ''давадар'' и негов втор во командата. {{Sfn|Petry|2022}} Во Сирија, ел-Гури го назначил Сибај, поранешен ривал кој му се спротивставил во 1504-1505 година, за гувернер на Дамаск во 1506 година. Вториот останал главна фигура за време на неговото владеење, но тој ја признал власта на Каиро и помогнал да се зачува мирот. {{Sfn|Petry|2022}} [[Податотека:Cairo,_wikala_di_al-ghouri_02.jpg|мини|Викала на ел-Гури, една од многуте градби на ел-Гури во Каиро, завршена во 1505 година]] Историските коментатори, особено на Ибн Ијас, често гледаат негативно на ел-Гури поради неговата драконска фискална политика. {{Sfn|Petry|2022}} Султанот наследил држава опкружена со финансиски проблеми. Покрај демографските и економските промени за време на неговите претходници, промените во организацијата на војската на Мамлуците со текот на времето, исто така, резултирале со голем број војници да се чувствуваат отуѓени и постојано да се закануваат со бунт доколку не им бидат доделени дополнителни плаќања, што ги исцрпило финансиите на државата. {{Sfn|Petry|2022}} За да ги реши недостатоците, ел-Гури прибегнал кон тешко и далекусежно оданочување и изнудување за повторно да ја наполни ризницата, што предизвикало протести кои понекогаш биле насилни. Собраните средства ги искористил за поправка на тврдини низ целиот регион, за нарачување на сопствени градежни проекти во [[Каиро]] и за купување на голем број нови мамлуци за пополнување на неговите воени редови. {{Sfn|Clot|2009}} ел-Гури, исто така, се обидел да направи некои реформи во војската. Тој го препознал влијанието на технологијата за [[барут]] која била користена од страна на [[Османлиите]] и Европејците, но што Мамлуците го избегнувале. Во 1507 година, тој основал [[леарница]] за производство на топови и создал нов полк обучен да ги користи, познат како „''Петтиот корпус''“ (''ал-Табака ал-Камиса''). Ранговите на вториот биле пополнети со луѓе регрутирани надвор од традиционалниот мамелучки систем, вклучувајќи Туркмени, Персијци, синови или потомци на мамлуците и цивилни занаетчии. {{Sfn|Petry|2022}} Меѓутоа, традиционалната мамлучка војска го сметала огненото оружје со презир и енергично се спротивставувала на нивното вклучување во војувањето на Мамлуците, што го спречило ел-Гури ефикасно да го користи до крајот на неговото владеење. {{Sfn|Petry|2022}} {{Sfn|Clot|2009}} ===== Португалска експанзија и сафавидски тензии ===== Една од главните грижи што се појавила во времето на ел-Гури била [[Португалија|португалската]] експанзија во [[Индиски Океан|Индискиот Океан]]. {{Sfn|Petry|2022}} Во 1498 година, португалскиот морепловец [[Васко де Гама]] ја обиколил Африка и стигна до [[Индија]], со што отворил нова рута за европска трговија со истокот, која го заобиколувала [[Блискиот Исток]]. Ова претставувало сериозна закана за муслиманската трговија, која била доминантна во областа, како и за просперитетот на Венеција, која се потпирала на трговијата што минувала од [[Индискиот Океан]] до [[Средоземното Море]] преку мамлучките земји. {{Sfn|Clot|2009}} Португалските експедиции кои се враќале од Индија во следните неколку години привлекле огромен профит, додека Венецијанците забележале дека нивниот дел од стоката од исток брзо се намалувал во исто време. {{Sfn|Clot|2009}} Како што се зголемувал отпорот кон нивното присуство, Португалците имале за цел да ја преземат контролата врз трговскиот пат на Индискиот Океан со сила. Тие го окупирале островот Сокотра во обид да го контролираат пристапот до [[Црвено Море|Црвеното Море]]. {{Sfn|Clot|2009}} {{Sfn|Petry|2022}} Венецијанците го охрабриле ел-Гури да се соочи со Португалците во одбрана на нивните заеднички интереси. Султанот побарал помош од Венеција за изградба и снабдување на флота од бродови во [[Суецки Залив|Суецкиот Залив]]. {{Sfn|Clot|2009}} Исто така, постојат докази дека Османлиите почнале да ги снабдуваат Мамлуците со градежни материјали за изградба и вооружување на флота од 1507 година наваму.<ref name=":7" /> Мамелучката флота од педесет бродови се собрала во [[Џеда]] во 1506 година под раководство на тамошниот гувернер на Мамлуците, Мир Хусеин, и со помош на силите од Султанатот Гуџарат, предводени од Малик Ајаз. Во 1507 година тие ги поразиле Португалците, кои биле предводени од Франциско де Алмеида и неговиот син Лоренсо, во близина на западниот брег на Индија. {{Sfn|Clot|2009}} Португалците ја вратиле својата доминација откако ја поразиле флотата на Мамлуците и Гуџаратите во Битката кај Диу во 1509 година {{Sfn|Clot|2009}} <ref name=":02">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ux-yDwAAQBAJ&dq=mamluks+venetians+safavids+portuguese&pg=PA44|title=Islamic Gunpowder Empires: Ottomans, Safavids, and Mughals|last=Streusand|first=Douglas E.|publisher=Routledge|year=2018|isbn=978-0-429-96813-6|pages=44–45|language=en}}</ref> Во меѓувреме, Шах Исмаил I се појавил во 1501 година, создавајќи го Сафавидското Царство во [[Иран]]. Сафавидите се претставиле како лидери на Дванаестниците, директно спротивно на сунизмот на Мамлуците и Османлиите. {{Sfn|Petry|2022}} Во 1508 година, Исмаил го зазел [[Багдад]], заканувајќи се на источната граница на Мамлуците и Отоманското Царство. {{Sfn|Brummett|1994}} Во 1510 година, сафавидските и венецијанските пратеници на пат кон [[Иран]] биле заробени од Мамлуците во близина на Алеп, наводно со докази дека Сафавидите предложиле антимамелучки сојуз со Венеција. Ова ги влошило венецијанско-мамелучките односи.<ref name=":7" />{{Sfn|Brummett|1994}} Тензиите се влошиле кога [[Родос]] нападнал и уништил турска флота која носела поморски материјали и дрва за Мамлуците. ел-Гури ги сметал Венецијанците делумно одговорни за ова и одговорил со запленување на сите венецијански добра во Мамлучкиот Султанат. На крајот, Венецијанците го убедиле повторно да ја отвори трговијата во 1512 година и да ги обнови нормалните односи. {{Sfn|Brummett|1994}} <ref name=":12">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=QITaCwAAQBAJ&dq=mamluks+venetians+ismail&pg=PA415|title=The Sea and Civilization: A Maritime History of the World|last=Paine|first=Lincoln|publisher=Knopf Doubleday Publishing Group|year=2015|isbn=978-1-101-97035-5|pages=415|language=en}}</ref> Овие настани го охрабриле ел-Гури повеќе да се потпира на [[Османлиите]] за помош, политика што Венецијанците на крајот исто така го повикале да ја следи за да се спротивстават на нивниот заеднички непријател, Португалија.<ref name=":7" /> {{Sfn|Brummett|1994}} <ref name=":12" /> Португалците, предводени од [[Афонсо де Албукерке]], го нападнале Аден неуспешно во 1513 година, {{Sfn|Clot|2009}} но потоа го зазеле Хормоз во 1515 година<ref name=":12" /> Во меѓувреме, со османлиска помош, Мамелуците граделе нова флота во Суецкиот залив. Во 1515 година, заедничката отоманско-мамлучка флота, под водство на Салман Рејс, конечно заминала за Црвеното Море и Индискиот Океан.<ref name=":7" /> {{Sfn|Petry|2022}} <ref name=":12" /> иако не постигнала многу.<ref name=":02" /> Кога флотата се вратила во Египет во 1517 година, дознале дека Каиро паднал во рацете на Османлиите и Салман Рејс, наводно, го фрлил својот ко-командант во морето.<ref name=":7" /> ==== Пад под Османлиите ==== [[Селим I]], новиот османлиски султан, решително ги поразил Сафавидите во [[Битка кај Чалдиран|Битката кај Чалдиран]] во 1514 година. Набргу потоа, тој ги нападнал и ги победил Дулкадиридите, вазали на Мамлуците, затоа што одбиле да му помогнат против Сафавидите. {{Sfn|Petry|2022}} Безбеден сега против Исмаил I, во 1516 година собрал голема војска со цел да го освои [[Египет]], но за да го прикрие фактот дека мобилизацијата на неговата војска ја претставил како дел од војната против Исмаил I. Војната започнала во 1516 година која довела до подоцнежно вклучување на Египет и неговите зависности во составот на [[Отоманското Царство]], при што мамлучката коњаница не се совпаѓала со отоманската артилерија и [[јаничар]]ите. На 24 август 1516 година, во Битката кај Марџ Дабик, Османлиите победиле против војската предводена од самиот ел-Гури.<ref>{{Наведена книга|title=Journal d'un Bourgeois du Caire, vol. II|last=Ibn Iyas|first=Muḥammad ibn Aḥmad|date=1955|editor-last=Wiet|editor-first=Gaston (trans.)|location=Paris|page=67}}</ref> Кајр Бак, гувернерот на Алеп, тајно се договорил со Селим и го предал Мамлучкиот Султанат, оставајќи со своите трупи делумно за време на битката. Во последователниот хаос, ел-Гури бил убиен. {{Sfn|Petry|2022}} Преживеаните мамлучи сили се вратиле во Алеп, но им бил забранет влезот во градот и биле принудени да маршираат назад во Египет, малтретирани на патот. {{Sfn|Petry|2022}} Сирија преминала во отомански посед,<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=kSYkCQAAQBAJ&q=Battle+of+Marj+Dabiq&pg=PA33|title=The Muslim Diaspora (Volume 2, 1500-1799): A Comprehensive Chronology of the Spread of Islam in Asia, Africa, Europe and the Americas|last=Jenkins|first=Everett Jr.|date=2015-05-07|publisher=McFarland|isbn=978-1-4766-0889-1|language=en|access-date=22 August 2016}}</ref> и Османлиите биле пречекани на многу места како ослободители.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=aHXJAwAAQBAJ&dq=ottomans+welcomed+syria+selim&pg=PA85|title=The Ottoman Turks: An Introductory History to 1923|last=Mccarthy|first=Justin|publisher=Routledge|year=2014|isbn=978-1-317-89048-5|pages=85|language=en}}</ref> {{Sfn|Brummett|1994}} <ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=OFSqCwAAQBAJ&dq=ottomans+welcomed+syria+selim&pg=PT315|title=Syria: An Outline History|last=Grainger|first=John D.|publisher=Pen and Sword|year=2016|isbn=978-1-4738-6083-4|language=en}}</ref> Мамлучкиот Султанат преживеал малку подолго до 1517 година. Туман Беј, кого ел-Гури го оставил во Каиро, набрзина и едногласно бил прогласен за султан на 10 октомври 1546 {{Sfn|Clot|2009}} година. Амирите го отфрлиле неговиот план да се спротивстави на следното отоманско напредување во Газа, па наместо тоа, тој подготвил последна одбрана во ел-Рајданија северно од Каиро.. {{Sfn|Petry|2022}} Во раните денови на 1517 година, заливот Туман вест дека војската на Мамлуците била поразена во Газа. {{Sfn|Clot|2009}} Отоманскиот напад кај ел-Рајданија ги совладал бранителите на 22 јануари 1517 година по кое тие стигнале до Каиро. {{Sfn|Petry|2022}} Во текот на следните денови, продолжиле жестоките борби меѓу Мамлуците, локалните жители и Османлиите, што резултирало со голема штета на градот и тридневно ограбување. Селим прогласил амнестија на 31 јануари, во кој момент многу од преостанатите Мамелуци се предале. {{Sfn|Clot|2009}} Туман побегнал во Бахнаса со некои од неговите преостанати сили. {{Sfn|Petry|2022}} Селим првично му понудил мир на мамлучкиот султан како османлиски вазал, но неговите гласници биле пресретнати и убиени од мамлуците. {{Sfn|Clot|2009}} Туман, со 4000 коњаници и околу 8000 пешадија, се соочил со Османлиите во последната крвава битка во близина на [[Гиза]] на 2 април 1517 година, каде што бил поразен и заробен. {{Sfn|Clot|2009}} {{Sfn|Petry|2022}} Селим имал намера да го поштеди, но Каир Бак и Џанбарди ал-Газали, друг поранешен командант на Мамлуците, го убедиле отоманскиот султан дека Туман е премногу опасен за да се одржи жив. Според тоа, последниот мамелучки султан бил погубен со бесење кај Баб Зувејла, една од портите на Каиро, на 13 април 1517 година {{Sfn|Clot|2009}} Како награда за неговото предавство кај Марџ Дабик, Селим го поставил Кајр Бак за отомански гувернер на Египет. {{Sfn|Petry|2022}} Џанбарди ел-Газали бил назначен за гувернер на Дамаск. {{Sfn|Clot|2009}} === Мамелуците под османлиска власт === Додека султанатот на Мамлуците престанал да постои со османлиското освојување и завршило регрутирањето на кралските мамелуци, мамлуците како воено-општествена класа продолжиле да постојат.<ref name=":6">{{Encyclopaedia of Islam, New Edition|pages=321-330}}</ref> {{Sfn|Clot|2009}} Тие сочинувале „''самоовековечена, во голема мера воинствена класа која зборуваше турски''“, која продолжила да влијае на политиката под отоманска власт.<ref name=":4">{{Наведена книга|title=Cairo : the city victorious|last=Rodenbeck, Max|date=1999|publisher=American University in Cairo Press|isbn=978-977-424-564-0|location=Cairo|pages=144–145|language=en|oclc=84285283}}</ref> Тие постоеле како воени единици паралелно со построго отоманските полкови како јаничарите и <nowiki><i id="mwBSg">азабите</i></nowiki>. Разликата помеѓу овие отомански полкови и египетските мамлучки полкови станала нејасна со текот на времето, бидејќи мешаните бракови станале вообичаени, што резултирало со помешана општествена класа. {{Sfn|Clot|2009}} Черкеските Мамлуци како Гарбија Кашиф Инал ел-Сајфи Тарабај почнале да ги колат арапските бедуински шејхови како Шукр и неговиот брат Хасан ибн Мари во 1519 година како одмазда за бедуинот што ги предал Черкеските Мамлуци на Османлиите. Тие егзекутирале друг брат од двајцата во Каиро, а во Баб ал Наср ги кренале главите на двајцата браќа. Кашифот Калуб убил уште еден арапски бедуински шејх, Али ал-Асмар ибн Аби'л-Шавариб. Хусам ел-Дин ибн Багдад ги обвинил Мамелуците за убиствата поради нивните отомански симпатии на советот на арапските шејхи.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vGuIAgAAQBAJ&q=%22angrily+that+the+Mamluks+were+killing+the+bedouins+because+they+were+loyal+to+the+Ottomans%22&pg=PA81|title=Egyptian Society Under Ottoman Rule, 1517-1798|last=Winter|first=Michael|date=2003|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-97514-3|page=81}}</ref> Во овој период, се формирале голем број мамелучки „домаќинства“, со сложен состав, вклучувајќи и „вистински мамлуци“ (т.е. купени робови кои биле откупувани според традиционалниот мамелучки систем) и децата и потомците на мамлуците, кои исто така можеле да се издигнат на високо ниво. Секое домаќинство било предводено од ''ustād̲h̲'' ({{ArB|أستاذ}} ), кој би можел да биде отомански офицер или локален цивил. Нивното покровителство се проширило за да вклучи чувари регрутирани од други отомански провинции, како и сојузници меѓу локалното урбано население и племиња.<ref name=":6" /> До почетокот на 17 век, огромното мнозинство египетски мамлуци сè уште било од кавкаско или черкеско потекло. Во доцниот 17-ти и 18-ти век, во [[Египет]] почнале да се појавуваат мамлуци од другите делови на Отоманското Царство или нејзините граници, како што се [[Босна (регион)|Босна]] и [[Грузија]].<ref name=":0522">{{Наведена книга|title=Encyclopaedia of Islam, Three|last=Hathaway|first=Jane|publisher=Brill|year=2019|isbn=978-90-04-16165-8|editor-last=Fleet|editor-first=Kate|location=|pages=|language=en|chapter=Mamlūks, Ottoman period|editor-last2=Krämer|editor-first2=Gudrun|editor-last3=Matringe|editor-first3=Denis|editor-last4=Nawas|editor-first4=John|editor-last5=Rowson|editor-first5=Everett}}</ref> Во текот на отоманскиот период, моќните мамелучки домаќинства и фракции се бореле едни против други за контрола на важни политички функции и приходите на Египет. Мамлуците останале доминантна сила во египетската политика до нивната конечна елиминација од страна на [[Мухамед Али-паша|Мухамед Али]] во 1811 година {{Sfn|Clot|2009}} Еден Мамлук, ел-Алфи бил пријавен од ел-Џабарти дека се оженил со жена Бедуинка многупати, испраќајќи ги оние што не ги сакал назад и задржувајќи ги оние што му одговарале. Многу бедуинки ја оплакувале неговата смрт. Мухамед Али ја искористил смртта на ел-Алфи за да се обиде да наметне авторитет над бедуините.<ref>{{Наведена книга|title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society|last=Aharoni|first=Reuven|date=2004|publisher=BRILL|isbn=978-90-04-13286-3|editor-last=Winter|editor-first=Michael|edition=illustrated|volume=51 of The medieval Mediterranean peoples, economies and cultures, 400-1500|pages=430, 431|chapter=Chapter Nineteen Bedouin and Mamluks in Egypt-Co-Existence in a State of Duality|editor-last2=Levanoni|editor-first2=Amalia|chapter-url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC&q=%22despite+this+they+never+turned+away+from+him.+He+frequently+married+Bedouin+women%22&pg=PA430}}</ref> Двајца Мамелуци од отоманскиот период, мамлукот на Иваз бег, Јусуф бег ал-Џезар и Џезар-паша биле познати по масакрот на бедуините и за тоа го добиле името „''касапи''“ (ал-Џезар).<ref>{{Наведена книга|title=The Mamluks in Egyptian Politics and Society|last=Philipp|first=Thomas|date=1998|publisher=Cambridge University Press|others=P. M. Holt, A. Levanoni, D. S. Richards, M. Winter, J. Hathaway, David Morgan|isbn=978-0-521-59115-7|editor-last=Philipp|editor-first=Thomas|edition=illustrated|series=Cambridge Studies in Islamic Civilization|page=118|chapter=Chapter 7 Personal loyalty and political power of the Mamluks in the eighteenth century|access-date=2021-03-19|editor-last2=Haarmann|editor-first2=Ulrich|chapter-url=https://books.google.com/books?id=WoPF9T4ZiWsC&q=%22epithet+%27butcher%27+is+only+used+in+connection+with+the+killing+of+bedouins%22&pg=PA118|archive-url=https://web.archive.org/web/20210925222431/https://books.google.com/books?id=WoPF9T4ZiWsC&q=%22epithet+%27butcher%27+is+only+used+in+connection+with+the+killing+of+bedouins%22&pg=PA118|archive-date=2021-09-25}}</ref> Откако Мухамед Али ги победил Мамлуците и Бедуините, бедуинот тргнал во деструктивно дивеење против египетското селанство фелахин, уништувајќи и ограбувајќи ги посевите и масакрирајќи 200 жители во Белбејс во провинцијата ел-Шаркија, а исто така дивеејќи низ провинцијата ел-Калиубија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b2t--alsT9kC&q=%22those+on+the+other+barricades+fired+their+cannon%2C+and+a+fierce+battle%2C+lasting+four+hours%2C+ensued.+the+emirs+and+the+bedouin%22&pg=PA130|title=The Pasha's Bedouin: Tribes and State in the Egypt of Mehemet Ali, 1805-1848|last=Aharoni|first=Reuven|date=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-26821-4|series=Routledge Studies in Middle Eastern History|pages=130, 131}}</ref> == Општество == === Јазик === До моментот кога Мамелуците ја презеле власта, [[Арапски јазик|арапскиот]] веќе бил воспоставен како јазик на религијата, културата и бирократијата во [[Египет]], и бил широко распространет и меѓу немуслиманските заедници таму.<ref name="Britannica114">Britannica, p. 114.</ref> Широката употреба на [[арапскиот јазик]] меѓу муслиманските и немуслиманските обични луѓе веројатно била мотивирана од нивната аспирација да го научат јазикот на владејачката и научната елита.<ref name="Britannica114" /> Друг фактор што придонесувал бил бранот на миграција на арапските племиња во Египет и последователните мешани бракови меѓу Арапите и домородното население.<ref name="Britannica114" /> Мамелуците придонеле за ширење на арапскиот јазик во Египет преку нивната победа над [[Монголи]]<nowiki/>те и [[крстоносци]]<nowiki/>те и последователно создавање на муслимански рај во Египет и Сирија за имигрантите кои зборуваат арапски од другите освоени муслимански земји.<ref name="Britannica114" /> Континуираните инвазии на [[Сирија]] од страна на монголските војски довеле до дополнителни бранови на сириски имигранти, вклучувајќи научници и занаетчии, во Египет.<ref name="Britannica114" /> Иако арапскиот се користел како административен јазик на султанатот, различни [[Кипчачки јазици|кипчачки турски јазици]], имено мамлучко-кипчачкиот јазик бил говорен јазик на владејачката елита на Мамлуците.<ref name="Winter96">Winter, ed.</ref> Според Петри, „''Мамлуците го сметале турскиот јазик како средство за комуникација на нивната каста, иако тие самите зборувале на централноазиски дијалекти како што се кипчашки или черкески, кавкаски јазик''“.<ref>Petry 1981, p. 70.</ref> Според историчарот Мајкл Винтер, „''турскоста''“ била карактеристичниот аспект на владејачката елита на Мамлуците, бидејќи само тие знаеле да зборуваат турски и имале турски имиња.<ref name="Powell21">Powell 2012, p. 21.</ref> Додека мамелучката елита била етнички разновидна, оние кои не биле турски по потекло, сепак биле турцизирани.<ref name="Rabbat60">Rabbat 2001, p. 60.</ref> Како такви, етнички черкеските мамлуци кои се здобиле со важност со подемот на режимот Бурџи и станале доминантен етнички елемент на владата, биле образовани на турски јазик и арапското говорно население ги сметало за Турци.<ref name="Winter96" /><ref name="Powell21" /> Владејачката воена елита на султанатот била ексклузивна само за оние од мамлучко потекло, со ретки исклучоци.<ref>Rabbat 2001, pp. 60–61.</ref> Етничката припадност служела како главен фактор што ја одвојува претежно турската или турцизираната мамелучка елита од нивните поданици што зборуваат арапски.<ref name="Powell21">Powell 2012, p. 21.</ref> Етничкото потекло претставувала клучна компонента на идентитетот на поединецот мамлук, а етничкиот идентитет се манифестирал преку дадени имиња, облекување, пристап до административни позиции и бил означен со султанска ''нисба''.<ref name="Yosef394">Yosef 2012, p. 394.</ref> Синовите на малуците, познати како ''авлад ал-нас'', обично не држеле позиции во воената елита и наместо тоа, често биле дел од цивилната администрација или муслиманскиот верски естаблишмент.<ref name="Rabbat60">Rabbat 2001, p. 60.</ref> Меѓу султаните и емирите на Бахри, постоешлодреден степен на гордост за нивните кипчачки турски корени,<ref name="Yosef394" /> и нивните не-кипчачки узурпатори како султаните Китбука, Бајбарс II и Лајин често беиледелегитимизирани во изворите од времето на Бахри поради нивните не-кипчачко потекло.<ref name="Yosef395">Yosef 2012, p. 395.</ref> Мамлучките елити од периодот Бурџи, исто така, очигледно беилегорди на своето черкеско потекло.<ref name="Yosef395" /> === Религија === ==== Муслиманска заедница ==== [[Податотека:Finispiece_of_the_Mamluk_Qur'an_(Egyptian_National_Library_Masahif_Rasid_81,_ff._377v-378r).jpg|мини| Завршен дел од [[Куран]]от копиран од [[Ahmad ibn Kamal ibn Yahya al-Ansari al-Mutatabbib|Ахмад ибн Камал ел-Мутатабиб]] во 1334 година. Овој ракопис е дел од Националната библиотека на Египет, збирка на ракописи од Куранот, запишани во Регистарот на меморија на [[УНЕСКО]].]] Широк опсег на исламски религиозни изразувања постоел во Египет за време на раниот мамелучки период, имено сунитскиот ислам и неговите главни ''медхаби'' (школи на мислата) и разни [[Суфизам|суфиски]] редови, но исто така и мали заедници на исмаилиски [[Шиизам|шиитски муслимани]],<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> особено во горниот дел на Египет.<ref name="Northrup267"/> Покрај тоа, постоело значително малцинство [[Коптска православна црква|коптски христијани]].<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Под султанот Саладин, Ајубидите започнале програма за оживување и зајакнување на сунитскиот ислам во Египет за да се спротивстават на христијанството, кое оживувало под религиозно бенигното владеење на Фатимидите,<ref name="Northrup267"/> и Исмаилизмот, гранката на исламот на државата на Фатимидите.<ref name="Northrup267"/> За време на бахриските султани, промоцијата на сунитскиот ислам се спроведувала поенергично отколку во времето на Ајубидите.<ref name="Northrup267"/> Мамелуците биле мотивирани во овој поглед од лична побожност или политичка целисходност бидејќи исламот бил и асимилирачки и обединувачки фактор меѓу Мамелуците и мнозинството од нивните поданици; раните мамлуци биле воспитувани како сунитски муслимани и исламската вера била единствениот аспект од животот што го делат владејачката елита на Мамлуците и нејзините поданици.<ref name="Northrup267"/> Додека преседанот што го поставиле Ајубидите многу влијаел врз прифаќањето на сунитскиот ислам од страна на државата,<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> околностите на муслиманскиот [[Близок Исток]] како последица од инвазијата на крстоносците и монголите, исто така, го оставиле Египет како последна голема исламска сила способна да се спротивстави на Крстоносците и Монголите.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Така, раното прифаќање на сунитскиот ислам на Мамлуците, исто така, произлегло од стремежот за морално единство во рамките на нивното царство засновано на мнозинските погледи на неговите поданици.<ref name="Northrup267"/> Мамелуците се обиделе да ги негуваат и искористат муслиманските водачи за да ги канализираат верските чувства на муслиманските поданици на султанатот на начин што не го нарушува авторитетот на султанатот.<ref name="Britannica114">Britannica, p. 114.</ref> Слично на нивните претходници, Ајубидите, бахарските султани покажале особена фаворитизација кон шафијскиот ''мехаб'', а истовремено ги промовирале и другите големи сунитски ''мехаби'', имено Малики, Ханбали и Ханафи. Бајбарс ставил крај на ајубидската и раната традиција на Мамллуците за избор на шафиски научник за ''кади ал-куда'' (главен судија) и наместо тоа имал ''кади ал-куда'' назначен од секој од четирите медхаби.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Оваа промена на политиката можеби е делумно мотивирана од желбата да се смести се повеќе разновидно муслиманско населенние чии компоненти емигрирале во Египет од региони каде што преовладувале други ''медхаби''.<ref name="Northrup267"/> Меѓутоа, на крајот, дифузијата на функцијата ''кади ал-кудах'' меѓу четирите ''меџабови'' им овозможило на султаните на Мамлуците да дејствуваат како покровители за секој ''меџаб'' и на тој начин да стекнат поголемо влијание врз нив.<ref name="Northrup267"/> Без оглед на промената на политиката, научниците Шафии задржале голем број на привилегии во однос на нивните колеги од другите ''медхеби''.<ref name="Northrup267"/> Мамелуците исто така ги прифатиле различните суфиски редови што постоеле во султанатот.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Суфизмот бил широко распространет во Египет до 13 век, а Шадхилија бил најпопуларниот суфиски ред.<ref name="Northrup267">Northrup, ed.</ref> Шадхилија немал институционална структура и бил флексибилен во својата религиозна мисла, овозможувајќи и лесно да се прилагоди на својата локална средина.<ref name="Northrup267" /> Тој ја вклучил сунитската исламска побожност со нејзината основа во [[Куран]]от и ''хадисот'', суфискиот мистицизам и елементите на популарната религија како што се светоста, ''зијарат'' (посета) на гробовите на светци или религиозни поединци и ''зикр'' (повикување на Бога).<ref name="Northrup267" /> Други суфиски редови со голем број приврзаници беа Рифаија и Бадавија.<ref name="Northrup267" /> Додека Мамлуците ги покровителувале сунитските ''улеми'' преку назначувања на владини функции, тие ги покровителувале суфиите финансирајќи ги ''[[Теќе|завиите]]'' (суфиските ложи).<ref name="Britannica114">Britannica, p. 114.</ref> На другиот крај од спектарот на сунитското религиозно изразување биле учењата на ханбалискиот научник Ибн Тејмије, кој ја нагласувал строгата морална строгост заснована на буквално толкувања на Куранот и Сунетот, како и длабокото непријателство кон аспектите на мистицизмот и популарниот верски иновации промовирани од различните суфиски редови.<ref name="Northrup267" /> Додека Ибн Тејмија не бил типичен претставник на сунитското православие во султанатот, тој бил најистакнатиот муслимански научник во периодот на Мамлуците и бил апсен многу пати од владата на Мамлуците поради неговите религиозни учења, кои сè уште се влијателни во современиот муслимански свет <ref name="Northrup267" /> Сунитскиот естаблишмент покровител на Мамлуците ги сметал доктрините на Ибн Тејмија како еретички.<ref>Britannica, pp. 114–115.</ref> ==== Христијански и еврејски заедници ==== [[Податотека:Mamluk_era_astrolabe,_1282.jpg|мини| [[Астролаб]] од времето на Мамлуците со коптски бројки, датиран 1282/1283 година. Овој астролаб и други предмети од тој вид се доказ дека Мамелуците сè уште користеле коптски бројки и коптски календар за различни практични и научни цели. {{Sfn|King|1999}} [[Турски и исламски музеј на уметноста|Музеј на турски и исламски уметности]]]] Христијаните и Евреите во султанатот биле управувани од двојната власт на нивните религиозни институции и султанот.<ref name="Stilt109">Stilt 2011, p. 109.</ref> Авторитетот на првиот се проширил на многу од секојдневните аспекти на христијанскиот и еврејскиот живот и не бил ограничен на верските практики на двете соодветни заедници.<ref name="Stilt109" /> Владата на Мамлуците, често под официјалното знаме на [[Пактот на Омар]], кој им давал на христијаните и на Евреите статус на ''дими'' (заштитени народи), на крајот ги одредувал даноците што христијаните и Евреите му ги плаќале на султанатот, вклучително и ''[[џизија]]'' (данок на немуслиманите). дали би можело да се изгради дом за богослужба и јавно појавување на христијаните и Евреите.<ref name="Stilt109" /> Евреите генерално се снаоѓале подобро од христијаните, а вторите доживеале поголеми тешкотии под владеењето на Мамлуците отколку под претходните муслимански сили.<ref name="Stilt109" /><ref name="Britannica115">Britannica, p. 115.</ref> Здружувањето на христијаните со Монголите, поради користењето на ерменските и грузиските христијански помошници, обидот за сојуз меѓу Монголите и крстоносните сили и масакрот на муслиманските заедници и поштедата на христијаните во градовите заземени од Монголите, можеби придонеле за зголемување на антихристијанските чувства во периодот на Мамлуците.<ref>Britannica, pp. 115–116.</ref> Манифестациите на антихристијанско непријателство главно биле предводени на народно ниво, а не под раководство на султаните на Мамлуците. Главниот извор на народното непријателство билп незадоволството од привилегираните позиции што многу христијани ги имале во бирократијата на Мамлуците.<ref name="Britannica116">Britannica, p. 116.</ref> Коптскиот пад во Египет се случил за време на бахриските султани и дополнително се забрзал под бурџискиот режим.<ref>Teule 2013, p. 10.</ref> Имало неколку случаи на протести на египетските муслимани против богатството на коптските христијани и нивното вработување во државата, а и муслиманските и христијанските бунтовници си ги палеле куќите за богослужба во време на меѓузаеднички тензии.<ref name="Britannica116">Britannica, p. 116.</ref> Како резултат на притисокот на народот, на коптските христијани им било прекинато вработувањето во бирократијата најмалку девет пати помеѓу доцниот 13-ти и средината на 15-тиот век, а во една прилика, во 1301 година, владата наредила затворање на сите цркви.<ref name="Britannica116" /> Коптските бирократи честопати би биле вратени на своите позиции откако ќе помине моментот на напнатост.<ref name="Stilt120">Stilt, p. 120.</ref> Многу коптски христијани одлучиле да се преобратат во [[ислам]] или барем да ги прифатат надворешните изрази на муслиманската вера за да го заштитат своето вработување, да избегнат оданочување на ''џизија'' и да избегнат официјални мерки против нив.<ref name="Stilt120" /> Во 14 век забележан е голем бран коптски преобраќања во ислам <ref name="Stilt120" /> како резултат на наизменичното прогонство и уништување на црквите <ref name="Britannica116" /> и присилното преминување во [[ислам]].<ref>{{Наведена книга|title=Islam in the Middle Eastern Studies: Muslims and Minorities|last=Katō|first=Hiroshi|publisher=University of California Press|year=2011|isbn=978-4-901838-02-3|page=133|quote=The Mamluk era, in which many Dhimmīs were forced to convert to Islam, was a time of great turbulence in society.}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Egypt's Identities in Conflict: The Political and Religious Landscape of Copts and Muslims|last=Naiem|first=Girgis|publisher=McFarland|year=2018|isbn=978-1-4766-7120-8|page=69}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=History of the Coptic Orthodox People and the Church of Egypt|last=Morgan|first=Robert|publisher=FriesenPress|year=2016|isbn=978-1-4602-8027-0|page=342}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Mamlūk Studies Review|last=Documentation Center|first=Middle East|publisher=University of Chicago|year=2006|isbn=978-1-4602-8027-0|page=73}}</ref> Други можеби се преобратиле за да го задржат вработувањето.<ref name="Stilt120" /> До крајот на периодот на Мамлуците, соодносот меѓу муслиманите и христијаните во Египет можеби се искачил на 10:1.<ref name="Britannica116" /> Во Сирија, Мамлуците ги искорениле локалните [[маронити]] и [[Антиохиска православна црква|грчките православни]] христијани од крајбрежните области како средство да го спречат нивниот потенцијален контакт со европските сили.<ref name="Teule11">Teule 2013, p. 11.</ref> Маронитската црква била особено осомничена од Мамелуците за соработка со Европејците поради високиот степен на односи меѓу Маронитската црква и папството во [[Рим]] и христијанските европски сили, особено [[Кипар]].<ref name="Teule11" /> Грчката православна црква доживеала пад по Мамелучкото уништување на нејзиниот духовен центар, [[Антиохија]], и Тимуридското уништување на Алеп и Дамаск во 1400 година <ref name="Teule11" /> Сириските христијани, исто така, доживеале значителен пад во Сирија поради внатре-заедничките спорови околу патријархалното наследство и уништувањето на црквите од страна на Тимуридите или локалните курдски племиња.<ref>Teule 2013, p. 12.</ref> Мамелуците довеле до сличен пад на Ерменската православна црква по нивното заземање на Ерменското Кралство Килкија во 1374 година, покрај нападите на Тимуридите во 1386 година и судирот меѓу [[Тимуриди]]те и номадските туркменистански племенски конфедерации Ак Ќојунлу и Кара Којонлу во Киликија.<ref>Teule 2013, p. 13.</ref> === Бедуински однос со државата === Бедуинските племиња служеле како резервна сила во војската на Мамлуците.<ref name="Levanoni173">Levanoni 1995, p. 173.</ref> Особено под третото владеење на ан-Насир Мухамед, бедуинските племиња, особено оние од Сирија, како што е ел Фадл, биле зајакнати и интегрирани во економијата исто така.<ref name="Levanoni173" /> Бедуинските племиња биле исто така главен извор на [[Арапски коњ|арапските коњи]] на мамелучката коњаница.<ref name="Levanoni175">Levanoni 1995, p. 175.</ref> Калаван купувал коњи од бедуинот Барка, кои биле евтини, но со висок квалитет, додека Ан-Насир Мухамед трошел екстравагантни суми за коњи од бројни бедуински извори, вклучувајќи ги Барка, Сирија, Ирак и Бахрејн (источна Арабија).<ref name="Levanoni175" /> Султаните Бајбарс и Калаван, и сириските намесници на ан-Насир Мухамед за време на неговите први две владеења, емирите Салар и Бајбарс II, не сакале да им дадат на бедуинските шеици ''иктат'', а кога го направиле, ''иктатите'' биле со низок квалитет.<ref>Levanoni 1995, p. 176.</ref> Меѓутоа, за време на третото владеење на ан-Насир Мухамед, на Ал Фадл им бил доделен висококвалитетен ''иктат'' во изобилство, зајакнувајќи го племето да стане најмоќното меѓу бедуините во регионот на [[Сириска Пустина|сириската пустина]].<ref name="Levanoni176-7">Levanoni 1995, pp. 176–177.</ref> Надвор од неговото лично восхитување на бедуините, мотивацијата на ан-Насир Мухамед за распространување на ''иктаат'' на Ал Фадл, особено под водство на Мухана ибн Иса, било да ги спречи да пребегнат во Илханатот, што нивните водачи го правеле често во првата половина на 14 век.<ref name="Levanoni176-7" /> Конкуренцијата околу ''iqta'at'' и местото на ''амир ал-Араб'' (главен командант на бедуините) меѓу бедуинските племиња во Сирија, особено Ал Фадл, довело до судир и бунт меѓу племињата, што довело до масовно крвопролевање во Сирија како последица на смртта на Насир Мухамед.<ref name="Levanoni179-80">Levanoni 1995, pp. 179–180.</ref> Раководството на Мамлуците во Сирија, ослабено од загубите од Црната чума, не можело да ги задуши бедуините преку воени експедиции, па решиле да ги убијат шеиците на племињата.<ref name="Levanoni179-80" /> Племето Ал Фадл на крајот ја изгубило наклонетоста, додека бедуинските племиња ел-Карак биле зајакнати од подоцнежните султани Бахри.<ref name="Levanoni179-80" /> Во Египет, Мамлуците, особено за време на третото владеење на Ан-Насир Мухамед, имале сличен однос со Бедуините како во [[Сирија]]. Племето на Иса Ибн Хасан ел-Хаџан станало моќно во земјата откако му бил доделен масовен ''иктат''.<ref name="Levanoni182">Levanoni 1995, pp. 182.</ref> Племето останало силно по смртта на Ан-Насир Мухамед, но често се бунтувало против следните бахриски султани, но секој пат било обновувано, пред неговиот шеик конечно да биде погубен како бунтовник во 1353 година <ref name="Levanoni182" /> Во Шаркија во [[Долен Египет]], племињата Талаба биле обвинети за надгледување на поштенските правци, но тие често биле несигурни во овој поглед и на крајот им се придружиле на племињата ел-Ајд за време на нивните напади.<ref name="Levanoni182" /> Бедуинските племенски војни често ја нарушувале трговијата и патувањето во Горен Египет и предизвикувале уништување на обработливите земјишта и погоните за преработка на шеќер.<ref name="Levanoni182-3">Levanoni, pp. 182–183.</ref> Во средината на 14 век, бедуинските племиња во Горен Египет, имено ривалите Арак и Бану Хилал, станале де факто владетели на регионот, принудувајќи ги Мамлуците да се потпрат на нив за собирање даноци.<ref name="Levanoni182-3" /> Бедуините на крајот биле исчистени од Горен и Долен Египет со походите на Емир Шејку во 1353 година <ref>Levanoni 1995, p. 183.</ref> == Управа == Мамелуците не ги промениле значително административните, правните и економските системи што ги наследиле од државата на Ајубидите.<ref name="Stilt14">Stilt 2011, p. 14.</ref> Територијалниот домен на Мамлуците бил практично ист како оној на Ајубидската држава т.е [[Египет]], [[Левант]] и [[Хиџаз]] (западна Арабија).<ref name="Holt237">Holt 1975, p. 237.</ref> Меѓутоа, за разлика од колективниот суверенитет на Ајубидите каде територијата била поделена меѓу членовите на кралското семејство, државата на Мамлуците била унитарна.<ref name="Holt237" /> Под одредени ајубитски султани, Египет имал [[Сизеренство|превласт]] над сириските провинции, но под Мамелуците ова превласт било конзистентна и апсолутна.<ref name="Holt237" /> [[Каиро]] останал главен град на султанатот и неговиот социјален, економски и административен центар, а цитаделата во Каиро служела како седиште на султанот.<ref name="Stilt14" /> === Власт на султанот ===  {{multiple image|width=200|image1=Frontispiece of "Al-Kawakib al-duriyya" by Al-Busiri (CBL Ar 4168, f.2a).jpg|alt1=Yellow cartouche|image2=Frontispiece of Al-Kawakib al-duriyya by Al-Busiri (CBL Ar 4168, f.1b).jpg|alt2=Red cartouche|footer=Осветлен фронтпис на ракописот на ''[[ел-Бурда|ел-Кавакиб ад-дурија]]'' од [[ел-Бусири]] направен за султанот [[Кајтбај]]. Големи медалјони со лобуси во центарот го носат името на султанот (десно) и благослов врз него (лево). Ракописот бил изработен за неговата библиотека, додека спротивната страна, на свртената страница, горните и долните табли го содржат насловот на делото.{{sfn|James|1983|p=26}}}} Мамлучкиот султан бил крајниот владин авторитет, додека тој ја делегирал власта на провинциските гувернери познати како ''нувваб ас-салтана'' (заменици султани).<ref name="Holt237">Holt 1975, p. 237.</ref> Општо земено, вице-регентот на Египет бил најстариот ''наиб'', следен од гувернерот на Дамаск, потоа Алеп, потоа гувернерите на ел-Карак, Сафад, Триполи, Хомс и Хама.<ref name="Holt237" /> Во Хама, Мамлуците им дозволиле на Ајубидите да продолжат да владеат до 1341 година (нејзиниот популарен гувернер во 1320 година, Абул Фида, ја добил почесната титула султан од ан-Насир Мухамед), но инаку ''нувабите'' на провинциите биле мамлучки емири.<ref name="Holt237" /> Конзистентен процес на пристапување се случил со секој нов султан.<ref name="Holt238">Holt 1975, p. 238.</ref> Тоа повеќе или помалку вклучувало избор на султан од страна на советот на емирите и мамлуците (кој ќе му даде заклетва за лојалност), преземањето на султанот на монархиската титула ''ал-малик'', државно организирана поворка низ Каиро на чело на кој бил султанот и читањето на името на султанот во ''[[хутба]]та'' (петочната проповед на молитва).<ref name="Holt238" /> Процесот не бил формализиран и изборното тело никогаш не било дефинирано, туку вообичаено се состоело од емирите и мамлуците на која било фракција на Мамлуците; узурпациите на престолот од страна на ривалските фракции биле релативно вообичаени.<ref name="Holt239">Holt 1975, p. 239.</ref> И покрај изборната природа на пристапувањето, династичкото наследување сепак било реалност понекогаш,<ref name="Levanoni30">Levanoni 1995, p. 30.</ref> особено за време на Бахрискиот режим, каде што синовите на Бајбарс, Барака и Соламиш ги наследиле, пред Калаван да го узурпира престолот и потоа да биде наследен од четири генерации директни потомци, со повремени прекини.<ref name="Holt239" /> Наследното владеење било многу поретко за време на бурџискиот режим. Сепак, со редок исклучок, сите бурџиски султани биле поврзани со основачот на режимот на Баркук преку крв или мамлучка припадност.<ref name="Holt240">Holt 1975, p. 240.</ref> Пристапувањето на крвните роднини во султанатот често било резултат на одлуката или неодлучноста на високите емири на Мамлуците или волјата на претходниот султан.<ref name="Levanoni30" /> Последната ситуација се однесувала на султаните Бајбарс, Калаван, синот на вториот, ан-Насир Мухамед и Баркук, кои формално договориле еден или повеќе од нивните синови да ги наследат.<ref name="Holt239" /> Почесто отколку не, синовите на султаните биле избирани од страна на високите емири со крајна намера тие да служат како погодни фигури кои претседаваат со олигархија на емирите.<ref name="Holt240" /> Помалку рангираните емири на Мамлуците го гледале султанот повеќе како врсник на кој му ја довериле крајната власт и како добротвор од кого очекувале дека ќе им ги гарантира платите и монополот на војската.<ref name="Petry468">Petry, ed.</ref> Кога емирите почувствувале дека султанот не ги обезбедува нивните придобивки, немирите, заговорите за [[државен удар]] или одложувањата на повиците за служба биле сите можни сценарија.<ref name="Petry468" /> Честопати, практичните ограничувања на моќта на султанот доаѓале од неговиот сопствен ''хушдашија'',<ref name="Holt248">Holt 1975, p. 248.</ref> дефиниран од историчарката Амалија Леванони како „''негување на заедничка врска меѓу мамлуците кои припаѓале на домаќинството на еден господар и нивната лојалност кон него''“.<ref name="Levanoni14">Levanoni 1995, p. 14.</ref> Основата на организацијата на Мамлуците и фракционото единство се засновало на принципите на ''хушдашијата'', која била клучна компонента на власта и моќта на султанот.<ref name="Levanoni14" /> Покрај неговиот ''хушдашија'', султанот ја добивал моќта и од други емири, со кои имало постојана тензија, особено во време на мир со надворешните непријатели.<ref name="Holt248" /> Според Холт, фактивистичката природа на емирите кои не биле султанови ''кушдашии'' потекнувала од примарната лојалност на емирите и мамлуците кон нивниот сопствен ''устад'' (господар) пред султанот.<ref name="Holt248" /> Меѓутоа, емирите кои биле дел од ''кушдашијата'' на султанот, исто така, понекогаш се бунтувале, особено гувернерите на Сирија кои формирале бази на моќ на нивната територија.<ref name="Holt248" /> Вообичаено, најлојалните фракции на султанот биле султанските Мамлуци, особено оние мамлуци кои султанот лично ги регрутирал и ги отпуштал.<ref name="Holt248" /> Ова било во спротивност со ''карани'', кои биле оние во редовите на султанските Мамлуци кои биле регрутирани од претходниците на султанот и затоа немале врски ''со хушдашија'' со султанот.<ref name="Holt248" /> ''Караниите'' повремено сочинувале непријателска фракција на султанот, како што е случајот со султанот ас-Салих Ајуб и калаванските наследници на ан-Насир Мухамед.<ref name="Holt248" /> Султанот бил шеф на државата и меѓу неговите овластувања и одговорности биле издавањето и спроведувањето на конкретни правни наредби и општи правила, донесување одлука за војување, наплата на даноци за воени кампањи, обезбедување пропорционална распределба на залихите со храна низ султанатот и во некои случаи, надгледување на истрагата и казнувањето на наводните криминалци.<ref name="Stilt31">Stilt 2011, p. 31.</ref> Мамелучкиот султан или неговите именувани ги воделе годишните [[аџилак]]-каравани од Каиро и Дамаск во својство на ''амир ал-хаџ'' (командант на караванот Хаџ). Почнувајќи од Калаван, Мамлуците исто така ја монополизирале традицијата на обезбедување на годишно украсено покривање на [[Ќаба]], покрај покровителството на Ерусалимската [[Купола на Карпата]].<ref name="Stilt31" /> Друга прерогативност, барем на раните султани, била да увезат што повеќе мамлуци во султанатот, претпочитајќи ги оние што потекнуваат од териториите на Монголите.<ref name="Levanoni32">Levanoni 1995, p. 32.</ref> Меѓутоа, непријателите на Мамлуците, како што се монголските сили и нивните муслимански вазали, Ерменците и крстоносците, успешно го прекинале протокот на мамлуците во султанатот.<ref name="Levanoni31-2"/> Не можејќи да ја задоволат потребата на војската за нови мамлуци, султаните честопати прибегнувале кон претворање на илханидските дезертери или воени затвореници во војници, понекогаш додека војната во која биле заробени затворениците сè уште била во тек.<ref name="Levanoni31-2" /> === Улогата на калифот === За да го легитимизираат своето владеење, Мамелуците се претставиле себеси како бранители на исламот и, почнувајќи од Бајбарс, барале потврда за нивната извршна власт од калиф. Ајубидите ја должеле својата верност на [[Абасидски Калифат|Абасидскиот Калифат]], но вториот бил уништен кога Монголите го ограбиле главниот град на Абасидите, [[Багдад]], во 1258 година и го убиле калифот ел-Мустасим.<ref>Stilt 2011, p. 30.</ref> Три години подоцна, Бајбарс повторно ја воспоставил институцијата калифат со тоа што го поставил членот на абасидското семејство, ел-Мустансир, калиф, кој пак го потврдил Бајбарс како султан.<ref name="Stilt30-1">Stilt 2011, pp. 30–31.</ref> Покрај тоа, калифот ја признал власта на султанот над [[Египет]], [[Сирија]], [[Месопотамија]], [[Дијарбекир]], [[Хиџаз]] и [[Јемен]] и која било територија освоена од крстоносците или [[Монголи]]<nowiki/>те.<ref>Holt 2005, p. 243.</ref> Абасидските наследници на ел-Мустансир продолжиле во нивната официјална функција како калифи, но практично немале никаква власт во владата на Мамлуците.<ref name="Stilt30-1" /> Помалку од едногодишното владеење на калифот ел-Мустаин како султан во 1412 година била аномалија.<ref name="Holt240">Holt 1975, p. 240.</ref> Во анегдотски доказ за недостатокот на вистински авторитет на калифот, група бунтовни мамуци одговориле на презентацијата на султанот Лаџин на декретот на калифот ел-Хаким со кој се потврдува авторитетот на Лаџин со следниов коментар, забележан од Ибн Тагрибирди: „''Глупав соучесник.'' ''За волја на Бога - кој сега му обрнува внимание на калифот''?“ <ref name="Holt248">Holt 1975, p. 248.</ref> === Воена и административна хиерархија === [[Податотека:Three_Mamelukes_with_lances_on_horseback.jpg|мини| Мамлучки копјаци, почетокот на 16 век (Даниел Хопфер). [[Британски музеј]]]] Мамелучките султани биле производи на воената хиерархија, во која влегувањето практично било ограничено на мамлуците, односно оние војници кои биле увезени додека биле млади робови. Меѓутоа, синовите на мамлуците можеле да влезат и да се издигнат високо во редовите на воената хиерархија,<ref name="Stilt22-23">Stilt 2011, pp. 22–23.</ref> но обично не стапувале во воена служба. Наместо тоа, многумина влегувале во меркантилна, школска или друга цивилна кариера.<ref>Stilt 2011, p. 20.</ref> Војската што ја наследила Бајбарс се состоела од курдски и турски племиња, бегалци од различните војски на Ајубидите во Сирија и други трупи од војските распрснати од Монголите.<ref name="Levanoni8">Levanoni 1995, p. 8.</ref> По Битката кај Ајн Џалут, Бајбарс ја реструктуирал армијата во три компоненти: султански мамлучки полк, војници на емирите и ''халка'' (војници кои не се мамлуци).<ref name="Levanoni8" /> Султанските Мамлуци, кои биле под директна команда на султанот, биле највисоко рангираниот орган во рамките на армијата, влезот во кој бил ексклузивен.<ref name="Levanoni8" /> Султанските Мамлуци биле практично приватен корпус на султанот. Пониските емири имале и свој корпус, кој бил сличен на приватните војски.<ref name="Stilt22-23" /> Војниците на емирите биле директно командувани од емирите, но можеле да бидат мобилизирани од султанот кога било потребно.<ref name="Levanoni8" /> Како што биле унапредени емирите, бројот на војници во нивниот корпус се зголемувал, и кога ривалските емири се оспорувале меѓусебно со авторитетот, тие често ги користеле нивните соодветни сили, што довело до големи нарушувања на цивилниот живот.<ref name="Stilt22-23" /> ''Халката'' имала инфериорен статус во однос на мамлучките полкови. Имала своја административна структура и била под директна команда на султанот. Полковите ''на халка'' паднале во 14 век кога професионалните војници не- ''мамлуци'' генерално престанале да се приклучуваат на силите.<ref>Levanoni 1995, pp. 8–9.</ref> Армијата на Ајубидите немала јасен и постојан хиерархиски систем и една од раните реформи на Бајбарс била создавањето воена хиерархија.<ref name="Levanoni11">Levanoni 1995, p. 11.</ref> За таа цел, тој го започнал системот на доделување на емирите чинови од десет, четириесет и сто, при што конкретниот број покажува колку монтирани мамелучки трупи биле доделени на командата на емирот.<ref name="Levanoni11" /> Покрај тоа, на емир од сто може да му се доделат илјада монтирани трупи за време на битката.<ref name="Levanoni11" /> Бајбарс воспоставил униформност во армијата и ставил крај на претходната импровизирана природа на различните воени сили на Ајубидите во Египет и Сирија.<ref name="Levanoni9">Levanoni 1995, p. 9.</ref> За да донесат понатамошна униформност на војската, Бајбарс и Калаван ги стандардизирале недефинираните ајубидски политики во врска со распространетоста на ''иктатот'' на емирите.<ref name="Levanoni10">Levanoni 1995, p. 10.</ref> Реформацијата на распространетоста на ''иктатот'' создала јасна врска помеѓу рангот на емирот и големината на неговиот ''иктат''.<ref name="Levanoni10" /> На пример, на емир од четириесет години ќе му се даде ''икта'' третина од големината на емир од сто ''икта''.<ref name="Levanoni10" /> Бајбарс, исто така, започнал двонеделни инспекции на трупите за да потврди дали биле извршени султански наредби, покрај периодичните инспекции во кои тој ќе им дистрибуирал ново оружје на мамелучките трупи.<ref name="Levanoni9" /> Почнувајќи од владеењето на Калаван, султанот и воената управа воделе списоци на сите емири низ султанатот и ги дефинирале нивните улоги како дел од десното или левото крило на армијата доколку бидат мобилизирани за војна.<ref name="Levanoni9" /> Постепено, како што мамлуците сè повеќе ги пополнувале административните и дворските места во државата, биле развиени иновации на Мамлуците во хиерархијата на Ајубидите.<ref>Levanoni 1995, pp. 11–12.</ref> Канцелариите на ''устадар'' (мајордомо), ''хаџиб'' (комори), ''емир џандар'' и ''хазиндар'' (благајник), кои постоеле во периодот на Ајубидите, биле зачувани, но Бајбарс основал дополнителни канцеларии на ''давадар'', ''емир ахур'', ''рус ал-наваб'' и ''емир маџлис''.<ref name="Levanoni12">Levanoni 1995, p. 12.</ref> Административните канцеларии иле главно церемонијални места и биле тесно поврзани со различни елементи на воената хиерархија.<ref name="Levanoni12" /> ''Устадарот'' (од арапски ''устад ал-дар'', „''господар на куќата''“) бил началник на персоналот на султанот, одговорен за организирање на секојдневните активности на кралскиот двор, управување со личниот буџет на султанот и надгледување на сите згради на Цитаделата во Каиро и нејзиниот персонал.<ref name="Popper93">Popper 1955, p. 93.</ref> ''Устадарот'' честопати се нарекувал ''устадар ал-алијах'' (големиот господар на куќата) за да се разликува од ''устадар сагири'' (помал мајордомос) чиј авторитет бил подреден на ''устадар ал-алијах'' и кој надгледувал специфични аспекти на дворот и тврдината, како на пр. како султанска ризница, приватна сопственост и кујните на цитаделата.<ref name="Popper93" /> Свои ''устадари'' имале и мамелучките емири.<ref name="Popper93" /> Канцеларијата на ''устадар ал-алија'' стана моќна функција почнувајќи од крајот на 14 век,<ref name="Binbas158">Binbaş 2014, p. 158.</ref> особено под султаните Баркук и ан-Насир Фараџ,<ref name="Popper93" /><ref name="Binbas158" /> кои ги префрлиле одговорностите на специјалното биро за нивните мамлуци на авторитетот на ''устадарот'', претворајќи го на тој начин вториот во главен финансиски функционер на султанатот.<ref name="Popper93" /> == Економија == [[Податотека:Mamluk_Carpet,_Egypt_-_Google_Art_Project.jpg|мини|Мамлучки тепих од волна, Египет, {{Околу|1500}} –1550. Музеј на исламска уметност, Доха]] Економијата на Мамлуците во суштина се состоела од две сфери: државната економија, која била организирана по линијата на елитното домаќинство и била контролирана од влада на виртуелна каста на чело со султанот, и слободната пазарна економија, која била домен на општеството воопшто. а кој се поврзувал со домородните жители за разлика од етнички туѓото потекло на владејачката елита на Мамлуците.<ref name="Northrup254">Northrup 1998, p. 254.</ref> Мамелуците вовеле поголема централизација над економијата преку организирање на државната бирократија, особено во Каиро (Дамаск и Алеп веќе имале организирани бирократии), и воената хиерархија на Мамлуците и нејзиниот поврзан систем ''иктат''.<ref name="Northrup253">Northrup 1998, p. 253.</ref> Особено во Египет, централизирачкото влијание на реката Нил, исто така, придонело за централизација на Мамлуците во регионот.<ref name="Northrup253" /> Мамелуците го користеле истиот валутен систем како и Ајубидите, кој се состоел од златни динари, сребрени дирхами и бакарен фалс.<ref name="Islahi 1988, p. 42">Islahi 1988, p. 42.</ref> Општо земено, монетарниот систем за време на периодот на Мамлуците бил многу нестабилен поради честите монетарни промени донесени од различни султани. Зголемената циркулација на бакарни монети и зголемената употреба на бакар во дирхами честопати доведувало до инфлација.<ref>Islahi 1988, p. 43.</ref> Мамелуците создале административно тело наречено ''хисба'' за да го надгледува пазарот, со ''мухтасиб'' (генерален инспектор) задолжен за телото. Имало четири ''мухтасиби'' со седиште во [[Каиро]], [[Александрија]], ел-Фустат и Долен Египет. ''Мухтасибот'' во Каиро бил најстариот од четирите и неговата позиција била слична на онаа на министер за финансии. Улогата на ''мухтасиб'' била да ги проверува тежините и мерките и квалитетот на стоката, да одржува легална трговија и да остане внимателен на зголемувањето на цените.<ref name="Islahi 1988, p. 42">Islahi 1988, p. 42.</ref> Типично, ''кадија'' или муслимански научник ја заземал функцијата, но во 15 век, емирите на Мамлуците почнале да се назначуваат како ''мухтасиби'' во обид да им надоместат на емирите за време на недостаток на пари или како резултат на постепеното менување на улогата на ''мухтасибот'' од правната царството на еден од спроведувањето.<ref>Elbendary 2015, pp. 38–39.</ref> === ''Иктат-''систем === Системот ''иктат'' бил наследен од Ајубидите и понатаму организиран под Мамелуците за да одговара на нивните воени потреби.<ref name="Steenbergen475">van Steenbergen, p. 475.</ref> ''Иктатите'' биле централна компонента на структурата на моќта на Мамлуците.<ref name="Elbendary37">Elbendary 2015, p. 37.</ref> ''Иктатите'' на муслиманите се разликувала од европскиот концепт на феуди со тоа што ''икта'' претставуваше право да собира приходи од фиксна територија и му била доделувана на офицер (емир) како приход и како финансиски извор за обезбедување на неговите војници.<ref name="Salibi147">{{Наведено списание|last=Salibi|first=Kamal|date=June 1967|title=Northern Lebanon under the dominance of Ġazīr (1517-1591)|journal=Arabica|volume=14|issue=2|pages=146–147|doi=10.1163/157005867X00029|jstor=4055631}}</ref> Меѓутоа, пред подемот на Мамлуците, постоела сè поголема тенденција на носителите ''на икта'' да ги третираат своите ''иктаи'' како лична сопственост, која им ја пренеле на своите потомци.<ref name="Salibi147" /> Мамелуците ефикасно ставиле крај на оваа тенденција, со исклучок на некои области, имено во планината Либан, каде долгогодишните друзи носители ''на иктаи'', кои станале дел од ''халка'', можеле да се спротивстават на укинувањето на нивниот наследен ''иктат''.<ref name="Salibi147" /> Во периодот на Мамлуците, ''иктатот'' бил главен извор на приход на емирот,<ref name="Elbendary37–8">Elbendary 2015, pp. 37–38</ref> и почнувајќи од 1337 година,<ref name="Levanoni171">Levanoni 1995, p. 171.</ref> носителите ''на икта'' на Мамлуците ги закупувале или продавале правата на нивниот ''иктат'' на немамлуците со цел да остварат поголеми приходи.<ref name="Elbendary37–8" /> До 1343 година, оваа практика била вообичаена, а до 1347 година, продажбата станала оданочена.<ref name="Levanoni171" /> Приходите што произлегуваат од ''икта,'' исто така, служеле како постабилен извор на приход од другите методи што Мамелуците понекогаш ги користеле, вклучувајќи зголемување на даноците, продажба на административни места и изнуда на населението.<ref name="Elbendary37" /> Според историчарот Џ. ван Стенберген,<blockquote>Системот ''икта'' беше фундаментален во обезбедувањето легитимен, контролиран и гарантиран пристап до ресурсите на сиро-египетското царство до повисокото ниво на мамлучкото општество кое беше првенствено воено по форма и организација. Како таков, тој беше фундаментална карактеристика на мамлучкото општество, од една страна отстапувајќи ѝ место на воената хиерархија која се кристализираше во уште поразвиена економска хиерархија и која имаше суштински економски интереси во општеството во целина; од друга страна, тој длабоко го карактеризираше економскиот и социјалниот развој на царството, неговото земјоделство, трговијата со житарки и особено руралната демографија.<ref name="Steenbergen475">van Steenbergen, p. 475.</ref></blockquote>Системот во голема мера се состоел од доделување земјиште од државата во замена за воени услуги.<ref name="Steenbergen476">van Steenbergen, p. 476.</ref> Земјиштето било проценето со периодична ''необработеност'' (катастарски преглед), кое се состоело од премер на земјишни парцели (мерени со ''[[федан]]'' единици), проценка на квалитетот на земјиштето и годишниот проценет даночен приход на парцелите и класификација на правниот статус на парцелата како ''вакуф'' или икта.<ref name="Steenbergen476" /> Испитувањата ''на необработените податоци'' го организирале системот ''на икта'' и првата ''равка'' била спроведена во 1298 година во времето на султанот Лаџин.<ref name="Steenbergen477">Steenbergen, p. 477.</ref> Вториот и последен ''неуспех'' бил завршен во 1315 година во времето на султанот ан-Насир Мухамед и влијаел на политичкиот и економскиот развој на султанатот до неговиот пад во почетокот на 16 век.<ref name="Steenbergen477" /> Со текот на времето, системот ''на икта'' бил проширен, а сè повеќе поголеми области на ''хараџ'' (земји со оданочување) биле присвоени како ''икта-''земји со цел да се задоволат фискалните потреби на воената институција на Мамлуците, имено плаќањето на офицерите на Мамлуците и нивните подредени.<ref name="Elbendary37">Elbendary 2015, p. 37.</ref> Државата решила да ги зголеми распределбите со растурање ''на иктатат'' на поединечни емири во неколку провинции и за кратки термини.<ref name="Elbendary37" /> Меѓутоа, ова довело до ситуација кога имателите ''на иктат'' го занемарувале административниот надзор, одржувањето и инфраструктурата на нивниот ''иктат'', додека се концентрирале исклучиво на собирање приходи, а со тоа резултирало со помала продуктивност на ''иктатот''.<ref name="Elbendary37" /> === Земјоделство === Земјоделството било примарен извор на приходи во економијата на Мамлуците.<ref name="Northrup254">Northrup 1998, p. 254.</ref><ref>Stilt 2011, p. 23.</ref> Земјоделските производи биле главниот извоз на Мамелучки Египет, Сирија и Палестина. Главните индустрии за производство на шеќер и текстил биле исто така зависни од земјоделски производи, имено [[шеќерна трска]] и [[памук]], соодветно.<ref name="Northrup254" /> Секоја земјоделска стока била оданочена од државата, при што султанската каса го земала најголемиот дел од приходите; следеле емирите и големите приватни брокери. Главниот извор на приход на еден емир биле земјоделските производи од неговиот ''иктат'', и со тие приходи, тој можел да го финансира својот приватен корпус.<ref name="Stilt24">Stilt 2011, p. 24.</ref> Во Египет, централизацијата на Мамлуците над земјоделското производство била потемелна отколку во Сирија и Палестина поради повеќе причини. Меѓу нив било дека практично целото земјоделство во Египет зависело од еден извор на наводнување, [[Нил]], а мерките и правата за наводнување биле одредени со поплавување на реката, додека во Сирија и Палестина, имало повеќе извори на наводнување главно со [[дождовница]]., а на локално ниво биле утврдени мерки и права.<ref name="Northrup270">Northrup, p. 270.</ref> Централизацијата над [[Сирија]] и [[Палестина]] исто така била покомплицирана отколку во [[Египет]] поради различноста на географијата на тие региони и честите инвазии на сириско-палестинските територии.<ref name="Northrup270" /> Улогата на државата во сириско-палестинското земјоделство била ограничена на фискалната администрација и на мрежите за наводнување и другите аспекти на руралната инфраструктура.<ref name="Northrupsolo269">Northrup 1998, p. 269.</ref> Иако нивото на централизација не било толку високо како во Египет, Мамлуците наметнале доволна контрола врз сириската економија за да извлечат приходи од Сирија што му биле од корист на султанатот и придонеле за одбрана на неговото царство.<ref name="Northrup277" /> Понатаму, одржувањето на војската на Мамлуците во Сирија се потпирало на државната контрола врз сириските земјоделски приходи.<ref name="Northrup277">Northrup 1998, p. 277.</ref> Меѓу одговорностите на гувернерот на провинцијата или округот биле повторното населување на населените области за поттикнување на земјоделското производство, заштита на земјиштето од напади на бедуините, зголемување на продуктивноста во неплодните земји <ref name="Northrupsolo269">Northrup 1998, p. 269.</ref> (најверојатно преку одржување и проширување на постоечките мрежи за наводнување),<ref>Northrup 1998, p. 271.</ref> и посветувајќи посебно внимание на одгледувањето на пообработливите ниски региони.<ref name="Northrupsolo269" /> Со цел да се осигура дека руралниот живот не бил нарушен од бедуинските напади, кои би можеле да ги запрат земјоделските работи или да ги оштетат посевите и аграрната инфраструктура и на тој начин да ги намалат приходите, Мамлуците се обиделе да го спречат бедуинското вооружување и да го конфискуваат постојното оружје од нив.<ref name="Northrup261">Northrup 1998, p. 261.</ref> === Трговија и индустрија === Египет и Сирија играле централна транзитна улога во меѓународната трговија во [[Среден век|средниот век]].<ref>Islahi 1988, p. 39.</ref> На почетокот на нивното владеење, Мамлуците се обиделе да ја прошират својата улога во надворешната трговија, и за таа цел Бајбарс потпишал трговски договор со Џенова, додека Калаван потпишал сличен договор со [[Шри Ланка|Цејлон]].<ref>Islahi 1988, p. 40.</ref> До 15 век, внатрешните пресврти како резултат на борбите за моќ на Мамлуците, намалувањето на приходите ''од иктат'' како резултат на чуми и навлегувањето на напуштените обработливи земји од бедуинските племиња довеле до финансиска криза во султанатот.<ref>Christ 2012, p. 32.</ref> За да ги надоместат овие загуби, Мамелуците примениле тристран пристап: оданочување на урбаните средни класи, зголемување на производството и продажбата на памук и шеќер во [[Европа]] и искористување на нивната транзитна позиција во трговијата меѓу Далечниот Исток и Европа.<ref name="Christ33">Christ 2012, p. 33.</ref> Вториот се покажал како најпрофитабилен метод и бил направен со негување трговски односи со [[Венецијанска Република|Венеција]], [[Џенова]] и [[Барселона]] и зголемување на даноците на стоките.<ref name="Christ33" /> Така, во текот на 15 век, долго воспоставената трговија меѓу Европа и исламскиот свет почнала да сочинува значителен дел од приходите на султанатот бидејќи Мамлуците им наметнувале даноци на трговците кои работеле или поминувале низ пристаништата на султанатот.<ref name="Stilt24">Stilt 2011, p. 24.</ref> Мамлучки Египет бил главен производител на текстил и снабдувач на суровини за [[Западна Европа]].<ref name="Petry244">Petry 1981, p. 244.</ref> Сепак, честите избувнувања на [[Црна чума|Црната чума]] довеле до пад на производството на стоки на териториите на Мамлуците, како што се текстил, производи од свила, шеќер, стакло, сапуни и хартија, што се совпаднало со зголеменото производство на овие стоки од страна на Европејците. Трговијата продолжила сепак и покрај папските ограничувања за трговијата со муслиманите за време на крстоносните војни.<ref name="Christ19-20" /> Во [[Средоземно Море|медитеранската]] трговија доминирале зачините, како што се [[бибер]], мускатни ореви и цвеќиња, [[каранфилче]] и [[цимет]], како и лековити [[лекови]] и [[индиго]].<ref name="Christ19-20">Christ 2012, pp. 19–20.</ref> Овие стоки потекнуваат од [[Персија]], [[Индија]] и [[Југоисточна Азија]] и се движеле до [[Европа]] преку пристаништата на Мамлуците во Сирија и Египет. Овие пристаништа ги посетувале европските трговци, кои пак продавале златни и сребрени [[дукат]]и, свила, волнени и ленени ткаенини, крзна, восок, мед и сирења.<ref name="Christ19-20" /> За време на султанот Барсбеј, бил воспоставен државен монопол на луксузни стоки, имено зачини, во кои државата ги одредувала цените и собирала процент од профитот.<ref name="Stilt24">Stilt 2011, p. 24.</ref> За таа цел, во 1387 година, Барсбај воспоставил директна контрола над [[Александрија]], главното египетско трговско пристаниште, со што ги префрлил даночните приходи на пристаништето во личната ризница на султанот (''диван ал-хас''), наместо во царската каса која била поврзана со воениот ''иктат'' систем.<ref>Christ 2012, pp. 33–34.</ref> Понатаму, во 1429 година, тој наредил трговијата со зачини во Европа да се врши преку Каиро пред стоката да стигне во Александрија, со што се обидел да го прекине директниот транспорт на зачини од [[Црвеното Море]] до [[Александрија]].<ref name="Christ33">Christ 2012, p. 33.</ref> Кон крајот на 15 и почетокот на 16 век, експанзијата на [[Португалско Царство|Португалското Царство]] во [[Африка]] и [[Азија]] почнало значително да ги намалува приходите на мамлучко-венецијанскиот монопол на трансмедитеранската трговија.<ref name="Varlik163">Varlik 2015, p. 163.</ref> Ова придонело и се совпадна со падот на султанатот.<ref name="Varlik163" /> == Култура == === Уметност === [[Податотека:Siria,_bacile_detto_battistero_di_s.luigi,_1320-40_ca,_firmato_muhammad_ibn_al-zayn,_con_restauri_del_1821,_ottone_incr._d'oro,_arge_e_pasta_nera_02.JPG|мини| Купел на Свети Луј, од владеењето на ел-Насир Мухамед, кој од 17 век се користел како крштевница за [[Кралство Франција|француските кралеви]]. [[Лувр]]]] [[Податотека:Mosque_Lamp_of_Amir_Qawsun_MET_DP214292_(cropped).jpg|мини| Светилка на џамијата на Амир Кавсун. [[Метрополитен (музеј)|Метрополитски музеј на уметност]]]] Декоративните уметности на Мамлуците — особено емајлирано и позлатено стакло, инкрустирани метални работи, изработка на дрво и текстил — биле ценети низ Медитеранот, како и во Европа, каде што имале големо влијание врз локалното производство. На пример, стаклените садови имале влијание врз венецијанската индустрија за стакло.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://metmuseum.org/toah/hd/maml/hd_maml.htm|title=The Art of the Mamluk Period (1250–1517)|last=Yalman|first=Suzan|work=The Met's Heilbrunn Timeline of Art History|publisher=The Metropolitan Museum of Art}}</ref> Трговијата со [[Иран]], [[Индиски Потконтинент|Индија]] и [[Народна Република Кина|Кина]] биле уште пообемна, претворајќи ги градовите во центри и за трговија и за потрошувачка. Увезените луксузни стоки од исток понекогаш влијаеле на локалниот уметнички речник, како што е пример за инкорпорирање на кинески мотиви и во предметите и во архитектурата. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Самите Мамлуци, како поранешни робови кои се издигнале низ чиновите со свои напори, биле покровители кои биле свесни за статусот кои нарачувале луксузни предмети означени со амблеми на нивната сопственост. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Архитектурата била најзначајната форма на покровителство на Мамлуците и биле нарачувани бројни уметнички предмети за опремување на религиозните објекти на Мамлуците, како што се стаклени светилки, ракописи од [[Куранот]], месингани [[Свеќник|свеќници]] и дрвени [[Минбер|минбари]]. Декоративните мотиви во една уметничка форма често се применувале во други уметнички форми, вклучувајќи ја и архитектурата. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Покровителството варирало со текот на времето, но двете врвни точки на уметноста биле владеењето на ел-Насир Мухамед и на Кајтбај. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Некои уметнички форми исто така се разликувале по важност со текот на времето. На пример, емајлираната стакларија била истакната индустрија во првата половина на периодот на Мамлуците, но значително се намалила во 15 век. Повеќето од преживеаните примери на теписи, напротив, датираат од крајот на периодот на Мамлуците. Производството на керамика било релативно помалку важно во целина, делумно поради тоа што кинеските порцелани биле широко достапни. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Во уметноста на декорација на ракопис, Куранот бил книгата која најчесто се произведувала со висок степен на уметничка обработка. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Каиро, Дамаск и Алеп биле меѓу главните центри за производство на ракописи. Кураните од периодот на Мамлуците биле богато [[Илуминиран ракопис|осветлени]] и покажуваат стилски сличности со оние произведени во времето на современите Илханиди во Иран.<ref name=":2">{{Наведена книга|title=The Art of the Qu'ran: Treasures from the Museum of Turkish and Islamic Arts|last=Farhad|first=Massumeh|last2=Rettig|first2=Simon|publisher=Smithsonian Institution|year=2016|isbn=978-1-58834-578-3|location=Washington, DC|pages=104–105|language=en}}</ref> Производството на висококвалитетна хартија во тоа време, исто така, овозможило страниците да бидат поголеми, што пак ги охрабрило уметниците да разработуваат нови мотиви и дизајни за да ги пополнат овие поголеми формати. Некои ракописи би можеле да бидат монументални по големина; на пример, еден ракопис на Куранот произведен за султанот Шабан бил висок помеѓу 75 и 105 сантиметри.<ref name=":2" /> Една од стилските карактеристики што ја одликувала декорацијата на ракописот била присуството на позлатени листопадни свитоци врз позадини во пастелни бои поставени на широки маргини. Предните делови честопати биле украсени со ѕвездести или шестоаголни геометриски мотиви.<ref name=":2" /> Металот, во форма на базени или свеќници, бил широко користен во различни контексти и многу примери преживеале денес. Тие биле изработени од [[месинг]] или [[бронза]] со инкрустирана декорација, иако во подоцнежните периоди декорацијата често била врежана наместо инкрустирана. Квалитетот и квантитетот на металната обработка исто така била генерално повисока во раниот период. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Еден од најдобрите примери на овој период е таканаречениот Купел на Свети Луј, од владеењето на ел-Насир Мухамед (се чува во [[Лувр]] денес), голем месингов леген инкрустиран со арабески и хоризонтални сцени на животни, ловци и јавачи кои играат поло. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Одличен пример за подоцнежниот период е серија свеќници нарачани од Кајтбај за гробот на [[Мухамед]] во џамијата на Пророкот во Медина. Изработени се од врежан месинг, со црно битуменско пополнување на делови од површините за да се создаде контраст со мотивите во полиран месинг. Нивната декорација се состои речиси целосно од арапска калиграфија, со изразено искористено писмо ''на тулут''. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Стаклените светилки билее уште една врвна точка на уметноста на Мамлуците, особено оние нарачани за џамии. Египет и Сирија веќе поседувале богата традиција на производство на стакло пред овој период, а Дамаск бил најважниот производствен центар во периодот на Мамлуците. Обоеното стакло било вообичаено во претходниот ајубидски период, но во периодот на Мамлуците, емајлот и позлатувањето станале најважните техники за украсување на стаклото. Светилките на џамијата имале луковично тело со широк разгорен врат на врвот. Тие биле произведени во илјадници и суспендирани од таванот со синџири. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} === Архитектура === [[Податотека:Qaytbay_complex_DSCF0423.jpg|мини|Погребен комплекс на султанот Кајтбај (изграден 1470–1474), еден од најдобрите примери на доцната мамлучка архитектура]] Архитектурата на Мамлуците делумно се одликува со изградбата на мултифункционални згради чиишто планови на подот стануваат сè покреативни и сложени поради ограничениот расположлив простор во градот и желбата да се направат спомениците визуелно доминантни во нивната урбана околина. {{Sfn|Behrens-Abouseif|2007}} {{Sfn|Williams|2018}} {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Додека Каиро бил главниот центар на покровителство, архитектурата на Мамлуците се појавува и во други градови од нивното царство како Дамаск, Ерусалим, Алеп и Медина. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} Покровители, вклучително и султани и високи емири, вообичаено тргнувале да градат мавзолеи за себе, но прицврстувале за нив различни добротворни структури како што се [[Медреса|медреси]], [[Теќе|ханки]], сабили или џамии. Приходите и расходите на овие добротворни комплекси биле регулирани со неотуѓиви договори за ''[[вакаф]]'', кои исто така служел на секундарната цел да се обезбеди некаква форма на приход или имот за потомците на патроните. {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} {{Sfn|Behrens-Abouseif|2007}} Крстовидниот план или планот со четири ајвани бил прифатен за медресите и станал повообичаен за новите монументални комплекси отколку традиционалната хипостилска џамија, иако засводените ивани од раниот период биле заменети со ајвани со рамен покрив во подоцнежниот период. {{Sfn|Behrens-Abouseif|2007}} {{Sfn|Williams|2018}} Декорацијата на спомениците, исто така, станала поелаборирана со текот на времето, со резба во камен и обоени мермерни облоги и мозаици (вклучувајќи го ''и аблак'') што го замениле штукото како најдоминантна архитектонска декорација. Монументалните украсени влезни портали станале вообичаени во споредба со претходните периоди, често врежани со ''мукарни''. Во овие трендови биле очигледни влијанијата од сирискиот регион, Илханидски Иран, а можеби дури и од Венеција. {{Sfn|Williams|2018}} {{Sfn|Blair|Bloom|1995}} [[Минаре|Минарињата]], кои исто така биле елаборирани, обично се состоеле од три нивоа одделени со балкони, при што секое ниво имало различен дизајн од другите. Доцните мамелучки минариња, на пример, најчесто имале октагонална осовина за првиот ред, тркалезна осовина на вториот и структура на фенер со завршница на третото ниво. {{Sfn|Williams|2018}} {{Sfn|Behrens-Abouseif|2007}} Куполите исто така преминале од дрвени или тулни конструкции, понекогаш со луковичен облик, до зашилени камени куполи со сложени геометриски или арабески мотиви врежани на нивните надворешни површини. {{Sfn|Behrens-Abouseif|2007}} Врвот на оваа камена купола архитектура бил постигнат за време на владеењето на Кајтбај кон крајот на 15 век. {{Sfn|Williams|2018}} По османлиското освојување во 1517 година, биле воведени нови градби во отомански стил, но мамлучкиот стил продолжил да се повторува или комбинира со отомански елементи во многу следни споменици. {{Sfn|Williams|2018}} Некои типови градби кои првпат се појавиле во доцниот период на Мамлуците, како што се сабил-кутабите (комбинација од сабил и ''[[Мектеб|кутаб]]'') и повеќекатните [[Карвансарај|каравансараи]] (''викала'' или ''хан''), всушност се зголемиле во број за време на отоманскиот период. {{Sfn|Williams|2018}} Во современи времиња, од крајот на 19 век наваму, се појавил и „нео-мамлучки“ стил, делумно како националистички одговор против отоманските и европските стилови, во обид да се промовираат локалните „египетски“ стилови.<ref name=":042">{{Наведена книга|title=Creating Medieval Cairo: Empire, Religion, and Architectural Preservation in Nineteenth-century Egypt|last=Sanders|first=Paula|publisher=American University in Cairo Press|year=2008|isbn=978-977-416-095-0|pages=39–41}}</ref><ref name=":13">{{Наведена книга|title=A Companion to Islamic Art and Architecture|last=Avcıoğlu|first=Nebahat|last2=Volait|first2=Mercedes|publisher=Wiley Blackwell|year=2017|isbn=978-1-119-06857-0|editor-last=Necipoğlu|editor-first=Gülru|pages=1140–1142|chapter="Jeux de miroir": Architecture of Istanbul and Cairo from Empire to Modernism|editor-last2=Barry Flood|editor-first2=Finbarr|chapter-url=https://books.google.com/books?id=6YgpDwAAQBAJ&q=neo-mamluk+architecture&pg=PP1}}</ref><ref name=":32">{{Наведена мрежна страница|url=https://rawi-magazine.com/articles/neomamluk/|title=Neo-Mamluk Style Beyond Egypt|work=Rawi Magazine|accessdate=2021-06-10|archive-date=2021-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20210610193507/https://rawi-magazine.com/articles/neomamluk/|url-status=dead}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Библиографија == {{Commons category}} * {{Наведена книга|title=Logistics of Warfare in the Age of the Crusades|last=Amitai|first=Reuven|date=2006|publisher=Ashgate Publishing Limited|isbn=978-0-7546-5197-0|editor-last=Pryor|editor-first=John H.|chapter=The logistics of the Mamluk-Mongol war, with special reference to the Battle of Wadi'l-Khaznadar, 1299 C.E.|chapter-url=https://books.google.com/books?id=ntMeWddadwAC&pg=PA35}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rK8nA9U0OE4C&pg=RA5-PA89|title=The Crusades: The War for the Holy Land|last=Asbridge|first=Thomas|date=2010|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1-84983-770-5}} * {{Наведена книга|title=The Mamluk Military Society|last=Ayalon|first=David|year=1979|location=London}} * {{Наведена книга|title=Cairo of the Mamluks: A History of Architecture and its Culture|last=Behrens-Abouseif|first=Doris|date=2007|publisher=The American University in Cairo Press|isbn=978-977-416-077-6|location=Cairo}} * {{Наведена книга|title=Contact and Conflict in Frankish Greece and the Aegean, 1204-1453: Crusade, Religion and Trade between Latins, Greeks and Turks|last=Binbaş|first=İlker Evrim|date=2014|publisher=Ashgate Publishing Limited|isbn=978-1-4094-3926-4|editor-last=Chrissis|editor-first=Nikolaos G.|chapter=A Damascene Eyewitness to the Battle of Nicopolis|editor-last2=Carr|editor-first2=Mike|chapter-url=https://books.google.com/books?id=yGF9BAAAQBAJ&pg=PA158}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=FWuozgEACAAJ|title=The Art and Architecture of Islam. 1250 - 1800|last=Blair|first=Sheila S.|last2=Bloom|first2=Jonathan M.|date=1995|publisher=Yale University Press|isbn=978-0-300-05888-8}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=bTnK1csz0swC&dq=mamluks+venetians+ismail&pg=PA47|title=Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery|last=Brummett|first=Palmira Johnson|publisher=State University of New York Press|year=1994|isbn=978-0-7914-1701-0|language=en}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=WVz5G4G_C7oC|title=Trading Conflicts: Venetian Merchants and Mamluk Officials in Late Medieval Alexandria|last=Christ|first=Georg|date=2012|publisher=Brill|isbn=978-90-04-22199-4}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=lu9IHN5VZj4C&pg=PA70|title=State Formation and the Structure of Politics in Mamluk Syro-Egypt, 648-741 A.H./1250-1340 C.E.|last=Clifford|first=Winslow William|date=2013|publisher=Bonn University Press|isbn=978-3-8471-0091-1|editor-last=Conermann|editor-first=Stephan}} * {{Наведена книга|title=L'Égypte des Mamelouks: L'empire des esclaves, 1250-1517|last=Clot|first=André|publisher=Perrin|year=2009|isbn=978-2-262-03045-2|language=fr}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=CYfTZiQPD5cC&pg=PA94|title=History's Greatest Wars: The Epic Conflicts that Shaped the Modern World|last=Cummins|first=Joseph|date=2011|publisher=Fair Winds Press|isbn=978-1-61058-055-7}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=w8_RCgAAQBAJ&pg=PA38|title=Crowds and Sultans: Urban Protest in Late Medieval Egypt and Syria|last=Elbendary|first=Amina|date=2015|publisher=The American University in Cairo Press|isbn=978-977-416-717-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=LdecAAAAQBAJ|title=Middle East, Region in Transition: Egypt|date=2011|publisher=Britannica Educational Publishing|isbn=978-1-61530-392-2|editor-last=Etheredge|editor-first=Laura S.}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/ibnkhalduninegyp0000fisc|title=Ibn Khaldūn in Egypt: His Public Functions and His Historical Research, 1382-1406; a Study in Islamic Historiography|last=Fischel|first=Walter Joseph|date=1967|publisher=University of California Press|page=[https://archive.org/details/ibnkhalduninegyp0000fisc/page/74 74]|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=The Cambridge History of Egypt, Volume 1|last=Garcin|first=Jean-Claude|date=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-06885-7|editor-last=Petry|editor-first=Carl F.|chapter=The Regime of the Circassian Mamluks}} * {{Наведена книга|title=The Encyclopaedia of Islam|last=Al-Harithy|first=Howyda N.|year=1996|isbn=978-90-04-10633-8|editor-last=Gibb, H.A.R.|chapter=The Complex of Sultan Hasan in Cairo: Reading Between the Lines|editor-last2=E. van Donzel|editor-last3=P.J. Bearman|editor-last4=J. van Lent|chapter-url=https://books.google.com/books?id=NdCTI5FqayAC&pg=PA68}} * {{Наведена книга|title=History and Society During the Mamluk Period (1250-1517): Studies of the Annemarie Schimmel Research College|last=Herzog|first=Thomas|date=2014|publisher=Bonn University Press|isbn=978-3-8471-0228-1|editor-last=Conermann|editor-first=Stephan|chapter=Social Milieus and Worldviews in Mamluk Adab-Encyclopedias: The Example of Poverty and Wealth|chapter-url=https://books.google.com/books?id=9Qi9BAAAQBAJ&q=Mamluk+craftsmen+peasant&pg=PA61}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=BXB_BAAAQBAJ&pg=PA18|title=A History of the Sudan: From the Coming of Islam to the Present Day|last=Holt|first=Peter Malcolm|last2=Daly|first2=M. W.|date=1961|publisher=Weidenfeld and Nicolson|isbn=978-1-317-86366-3}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TqasAgAAQBAJ&pg=PA122|title=The Age of the Crusades: The Near East from the Eleventh Century to 1517|last=Holt|first=Peter Malcolm|date=1986|publisher=Addison Wesley Longman Limited|isbn=978-1-317-87152-1}} * {{Наведена книга|title=Muslims, Mongols and Crusaders: An Anthology of Articles Published in the Bulletin of the School of Oriental and African Studies|last=Holt|first=Peter Malcolm|date=2005|publisher=Routledge|isbn=978-0-415-45096-6|editor-last=Hawting|editor-first=G.R.|chapter=The Position and Power of the Mamluk Sultan|chapter-url=https://books.google.com/books?id=97xNuTDSy7wC&pg=PA142}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=G04xCgAAQBAJ&pg=PA42|title=Economic Concepts of Ibn Taimiyah|last=Islahi|first=Abdul Azim|date=1988|publisher=The Islamic Foundation|isbn=978-0-86037-665-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=V5fOMgEACAAJ|title=The Arab Book|last=James|first=David|date=1983|publisher=Chester Beatty Library|isbn=}} * {{Наведена книга|title=Memoirs of John lord de Joinville|last=Joinville|first=Jean|date=1807|publisher=Gyan Books Pvt. Ltd.}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ATdIEAAAQBAJ|title=World-Maps for Finding the Direction and Distance to Mecca|last=King|first=David A.|date=1999|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11367-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=YT_pUKZFdt4C&pg=PA37|title=A Turning Point in Mamluk History: The Third Reign of Al-Nāṣir Muḥammad Ibn Qalāwūn (1310-1341)|last=Levanoni|first=Amalia|date=1995|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10182-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=b7iKDwAAQBAJ&dq=qaytbay+shah+suwar&pg=PT106|title=The Ottomans and the Mamluks: Imperial Diplomacy and Warfare in the Islamic World|last=Muslu|first=Cihan Yüksel|publisher=I.B. Tauris|year=2014|isbn=978-0-85773-580-5|pages=|language=en}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=TLZ-BAAAQBAJ&pg=PA52|title=Mamluk 'Askari 1250–1517|last=Nicolle|first=David|date=2014|publisher=Osprey Publishing|isbn=978-1-78200-929-0}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=DivRsJGJaKwC&pg=PA72|title=From Slave to Sultan: The Career of Al-Manṣūr Qalāwūn and the Consolidation of Mamluk Rule in Egypt and Syria (678-689 A.H./1279-1290 A.D.)|last=Northrup|first=Linda|date=1998|publisher=Franz Steiner Verlag|isbn=978-3-515-06861-1}} * {{Наведена книга|title=The Cambridge History of Egypt, Vol. 1: Islamic Egypt 640-1517|last=Northrup|first=Linda S.|date=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-06885-7|editor-last=Petry|editor-first=Carl F.|chapter=The Bahri Mamluk sultanate}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=m97_AwAAQBAJ&pg=PA70|title=The Civilian Elite of Cairo in the Later Middle Ages|last=Petry|first=Carl F.|date=1981|publisher=Princeton University Press|isbn=978-1-4008-5641-1}} * {{Наведена книга|title=Twilight of Majesty: The Reigns of the Mamlūk Sultans Al-Ashrāf Qāytbāy and Qanṣūh Al-Ghawrī in Egypt|last=Petry|first=Carl F.|publisher=University of Washington Press|year=1993|isbn=978-0-295-97307-4|language=en}} * {{Наведена книга|title=The Cambridge History of Egypt, Vol. 1: Islamic Egypt, 640-1517|last=Petry|first=Carl F.|date=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-06885-7|editor-last=Petry|editor-first=Carl F.|chapter=The Military Institution and Innovation in the Late Mamluk Period|chapter-url=https://books.google.com/books?id=y3FtXpB_tqMC&pg=PA452}} * {{Наведена книга|title=The Mamluk Sultanate: A History|last=Petry|first=Carl F.|publisher=Cambridge University Press|year=2022|isbn=978-1-108-47104-6|language=en}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=S7ANAAAAIAAJ|title=Egypt and Syria Under the Circassian Sultans, 1382-1468 A.D.: Systematic Notes to Ibn Taghrî Birdî's Chronicles of Egypt, Volume 1|last=Popper|first=William|date=1955|publisher=University of California Press}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=HR1Kb-Tl7hcC&pg=PA21|title=Tell This in My Memory: Stories of Enslavement from Egypt, Sudan, and the Ottoman Empire|last=Powell|first=Eve M. Trout|date=2012|publisher=Stanford University Press|isbn=978-0-8047-8375-0}} * {{Наведена книга|title=The Historiography of Islamic Egypt: (c. 950 - 1800)|last=Rabbat|first=Nasser|date=2001|publisher=Brill|isbn=978-90-04-11794-5|editor-last=Kennedy|editor-first=Hugh N.|chapter=Representing the Mamluks in Mamluk Historical Writing|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Y-iu6u8GkvkC&q=kuttab&pg=PA60}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=9Ep8I5jCD8QC&pg=PA139|title=The Citadel of Cairo: A New Interpretation of Royal Mameluk Architecture|last=Rabbat|first=Nasser O.|date=1995|publisher=Brill|isbn=978-90-04-10124-1}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=_wqaKAAACAAJ|title=Tarikh Misr al-Islamiyah (History of Islamic Egypt)|last=Shayyal|first=Jamal|publisher=Dar al-Maref|year=1967|isbn=978-977-02-5975-7|location=Cairo}}{{Мртва_врска|date=September 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{Наведена книга|title=Egypt and Syria in the Fatimid, Ayyubid and Mamluk Eras IV|last=van Steenbergen|first=Jo|date=2005|publisher=Peeters Publishers|isbn=978-90-429-1524-4|editor-last=Vermeulen|editor-first=Urbain|chapter=Identifying a Late Medieval Cadastral Survey of Egypt|editor-last2=van Steenbergen|editor-first2=Jo|chapter-url=https://books.google.com/books?id=Sk6tAUL5ZWYC&pg=PA477}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=hVaebZA94d4C&pg=PA14|title=Islamic Law in Action: Authority, Discretion, and Everyday Experiences in Mamluk Egypt|last=Stilt|first=Kristen|date=2011|publisher=Oxford University Press|isbn=978-0-19-960243-8}} * {{Наведена книга|title=Christian-Muslim Relations. A Bibliographical History, Volume 5 (1350-1500)|last=Teule|first=Herman G. B.|date=2013|publisher=Brill|isbn=978-90-04-25278-3|editor-last=Thomas|editor-first=David|chapter=Introduction: Constantinople and Granada, Christian-Muslim Interaction 1350-1516|editor-last2=Mallett|editor-first2=Alex|chapter-url=https://books.google.com/books?id=dgy7SN3ZixsC&pg=PA11}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/plagueempireinea0000varl|title=Plague and Empire in the Early Modern Mediterranean World: The Ottoman Experience, 1347–1600|last=Varlik|first=Nükhet|date=2015|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-1-316-35182-6|page=[https://archive.org/details/plagueempireinea0000varl/page/163 163]|url-access=registration}} * {{Наведена книга|title=The Medieval Kingdoms of Nubia. Pagans, Christians and Muslims Along the Middle Nile|last=Welsby|first=Derek|publisher=British Museum|year=2002|isbn=978-0-7141-1947-2}} * {{Наведена книга|title=Islamic Monuments in Cairo: The Practical Guide|last=Williams|first=Caroline|date=2018|publisher=The American University in Cairo Press|isbn=978-977-416-855-0|edition=7th}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=NBBMJJTEoKMC&pg=PA1|title=The Mamluks in Egyptian and Syrian Politics and Society|date=2004|publisher=Brill|isbn=978-90-04-13286-3|editor-last=Winter|editor-first=Michael|editor-last2=Levanoni|editor-first2=Amalia}} * {{Наведена книга|title=The Mamluks in Egyptian Politics and Society|last=Winter|first=Michael|date=1998|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-59115-7|editor-last=Philipp|editor-first=Thomas|chapter=The Re-Emergence of the Mamluks Following the Ottoman Conquest|editor-last2=Haarmann|editor-first2=Ulrich|chapter-url=https://books.google.com/books?id=WoPF9T4ZiWsC&pg=PA96}} * {{Наведено списание|last=Yosef|first=Koby|date=2012|title=Dawlat al-atrāk or dawlat al-mamālīk? Ethnic origin or slave origin as the defining characteristic of the ruling élite in the Mamlūk sultanate|journal=Jerusalem Studies in Arabic and Islam|publisher=Hebrew University of Jerusalem|volume=39|pages=387–410}} * {{Наведено списание|last=Yosef|first=Koby|year=2013|title=The Term Mamlūk and Slave Status during the Mamluk Sultanate|journal=Al-Qanṭara|publisher=Consejo Superior de Investigaciones Científicas|volume=34|issue=1|pages=7–34|doi=10.3989/alqantara.2013.001|doi-access=free}} === Примарни извори === * Абу ал-Фида, ''Концизната историја на човештвото'' * ел-Макризи, Ал Селук Леме'рефат Девал ел-Мелук, Дар ел-котоб, 1997 година. * Idem на англиски: Bohn, Henry G., ''The Road to Knowledge of the Return of Kings, Chronicles of the Crusades'', AMS Press, 1969 година. * Ал-Макризи, ал-Маваиз ве ал-и'тибар би зикр ал-хитат ве ал-атар, Матабат аладаб, Каиро 1996 година,{{ISBN|978-977-241-175-7}} * Idem на француски: Bouriant, Urbain, ''Description topographique et historique de l'Egypte'', Париз 1895 година. * Ибн Тагрибирди, ал-Нуџум ал-Захира Фи Милук Миср ве ал-Кахира, ал-Хај'ах ал-Мисрејах 1968 г. * Идем на англиски: ''Историја на Египет'', од Јусеф. Вилијам Попер, преведувач Абу Л-Махасин ибн Тагри Бирди, Прес на Универзитетот во Калифорнија 1954 година. * Ибн Ијас и Гастон Вит, преведувач, Journal d'un Bourgeois du Caire. Париз: 1955 година. {{избрана}} [[Категорија:Поранешни султанати]] [[Категорија:Поранешни држави во Африка]] [[Категорија:Мамелучки Султанат| ]] 7nzsr3vr7ep6nlefc8d4gllut9l7x4l 0 1332587 5537891 5535259 2026-04-11T23:11:57Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537891 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Clean_mobility_instead_of_dirty_traffic.jpg|мини|Можно сценарио за чиста мобилност]]    '''Одржливиот транспорт''' се однесува на оние типови [[Превоз|транспорт]] кои се [[Одржливост|одржливи]] во однос на нивните социјални и еколошки влијанија. Компонентите за оценување на одржливоста вклучуваат одредени возила што се користат за патен, воден или воздушен транспорт;се оценува изворот на [[енергија]] и се оценува [[инфраструктура]]та што се користи за сместување на транспортот ( [[пат]]ишта, железници, [[Воздушен коридор|воздушни патишта]], [[Воден пат|водни патишта]], [[канал]]и и терминали). Транспортните операции и [[логистика]]та, како и развојот ориентиран кон транзитот се исто така вклучени во евалуацијата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.hisour.com/sustainable-city-40452/|title=Sustainable city|date=2018-10-04|work=HiSoUR - Hi So You Are|language=en-US|accessdate=2022-06-18|archive-date=2023-04-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20230415232948/https://www.hisour.com/sustainable-city-40452/|url-status=dead}}</ref> Одржливоста на транспортот во голема мера се мери со ефективноста и ефикасноста на транспортниот систем, како и со влијанијата на системот врз животната средина и [[Глобално затоплување|климата]] .<ref>{{Наведување|last=Jeon|first=C M|last2=Amekudzi|date=March 2005|title=Addressing Sustainability in Transportation Systems: Definitions, Indicators, and Metrics|journal=Journal of Infrastructure Systems|volume=11|pages=31–50|doi=10.1061/(ASCE)1076-0342(2005)11:1(31)|url=http://center.sustainability.duke.edu/sites/default/files/documents/transportation_indicators.pdf|access-date=2012-11-21|archivedate=2016-03-03|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303232443/http://center.sustainability.duke.edu/sites/default/files/documents/transportation_indicators.pdf}}</ref> Транспортните системи имаат значителни влијанија врз животната средина, сочинуваат помеѓу 20% и 25% од светската потрошувачка на енергија и емисиите на јаглерод диоксид. Поголемиот дел од емисиите, речиси 97%, доаѓа од директно согорување на фосилни горива.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://climate.dot.gov/about/transportations-role/overview.html|title=About Transportation & Climate Change: Transportation's Role in Climate Change: Overview - DOT Transportation and Climate Change Clearinghouse|work=climate.dot.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20151031215015/http://climate.dot.gov/about/transportations-role/overview.html|archive-date=2015-10-31|accessdate=2015-11-15}}</ref> Околу 95% од горивото доаѓало од фосилни извори во 2019 година. Во Европската унија главниот извор на емисии на стакленички гасови е транспортот. Во 2019 година транспортот придонел за околу 31% од глобалните емисии и 24% од емисиите во ЕУ. Дополнително, до пандемијата COVID-19, емисиите се зголемиле само во овој сектор. Емисиите на стакленички гасови од транспортот се зголемувале со побрзо темпо од кој било друг сектор што користи енергија. Патниот транспорт е исто така голем придонесувач за локалното [[загадување на воздухот]] и смогот .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.epa.gov/air/emissions/multi.htm#multinat|title=National multipollutant emissions comparison by source sector in 2002|year=2002|publisher=US Environmental Protection Agency|archive-url=https://web.archive.org/web/20190630040842/https://www3.epa.gov/air/emissions/multi.htm#multinat|archive-date=2019-06-30|accessdate=2009-03-18}}</ref> Одржливите транспортни системи даваат позитивен придонес за еколошката, социјалната и економската одржливост на заедниците на кои им служат. Транспортните системи постојат за да обезбедат социјални и економски врски, а луѓето брзо ги искористуваат можностите што ги нуди зголемената мобилност <ref>Schafer, A. (1998) "The global demand for motorized mobility." ''Transportation Research A'' '''32'''(6), 455-477.</ref>, при што сиромашните домаќинства имаат голема корист од опциите за транспорт со низок јаглерод .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ledsgp.org/resource/leds-practice-fight-poverty/?loclang=en_gb|title=LEDS in Practice: Fight poverty|work=[[Low Emission Development Strategies Global Partnership (LEDS GP)]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160624122130/http://ledsgp.org/resource/leds-practice-fight-poverty/?loclang=en_gb|archive-date=2016-06-24|accessdate=2016-05-25}}</ref> Предностите од зголемената мобилност треба да се одмерат наспроти еколошките, социјалните и економските трошоци што ги носат транспортните системи. Краткорочната активност често промовира постепено подобрување на ефикасноста на горивото и контролата на емисиите на возилата, додека долгорочните цели вклучуваат мигрирање на транспортот од [[Фосилно гориво|енергијата базирана на фосили]] кон други алтернативи, како што се [[Обновливи извори на енергија|обновливите извори на енергија]] и употребата на други обновливи извори . Целиот животен циклус на транспортните системи е предмет на мерење на одржливост и оптимизација.<ref>{{Наведување|title=Helping to Build a Safe and Sustainable Transportation Infrastructure|date=May 2010|url=http://www.rita.dot.gov/utc/sites/rita.dot.gov.utc/files/utc_spotlights/pdf/spotlight_1005.pdf|publisher=U.S. Department of Transportation's Research and Innovative Technology Administration|access-date=2012-11-21|archivedate=2017-07-10|archiveurl=https://web.archive.org/web/20170710135735/https://www.rita.dot.gov/utc/sites/rita.dot.gov.utc/files/utc_spotlights/pdf/spotlight_1005.pdf}}</ref> (UNEP) Програмата за животна средина на Обединетите нации проценила дека секоја година може да се избегнат 2.4&nbsp;милиони предвремени смртни случаи од загадувањето на воздухот на отворено.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unep.org/yearbook/2014/PDF/chapt7.pdf|title=Air pollution: World's worst Environmental health risk|work=[[United Nations Environment Programme (UNEP)]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20160414081735/http://www.unep.org/yearbook/2014/PDF/chapt7.pdf|archive-date=2016-04-14|accessdate=2016-05-25}}</ref> Особено опасни за здравјето се емисиите на црн јаглерод, компонента на честичките, која е многу позната причина за респираторни и канцерогени заболувања и значаен придонесувач за глобалните климатски промени. Врските помеѓу емисиите на стакленички гасови и честичките го прават транспортот со низок јаглерод сè поодржлива инвестиција на локално ниво - и со намалување на нивоата на емисии и на тој начин ублажување на климатските промени. Оттука, до подобрување на јавното здравје се доаѓа преку подобар [[Загадување на воздухот|квалитет на воздухот]] . Во транспортот се вклучени и т.н. социјалните трошоци кои се однесуваат на сообраќајни несреќи, загадување на воздухот, физичка неактивност, одземено време од [[семејство]]то додека патувате и ранливост на поскапувањата на горивото . Многу од овие негативни влијанија несразмерно паѓаат на оние социјални групи кои исто така имаат најмала веројатност да поседуваат и возат автомобили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.cabinetoffice.gov.uk/media/cabinetoffice/social_exclusion_task_force/assets/publications_1997_to_2006/making_transport_2003.pdf|title=Making the Connections - final report on transport and social exclusion|last=Social Exclusion Unit, Office of the Prime Minister (UK)|archive-url=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20100907154242/http://www.cabinetoffice.gov.uk/media/cabinetoffice/social_exclusion_task_force/assets/publications_1997_to_2006/making_transport_2003.pdf|archive-date=2010-09-07|accessdate=2003-02-01}}</ref> Сообраќајниот метеж наметнува економски трошоци со губење на времето на луѓето и со забавување на испораката на стоки и услуги. Традиционалното транспортно планирање има за цел да ја подобри мобилноста, особено за возилата, и можеби нема соодветно да ги земе предвид пошироките влијанија. Но, вистинската цел на транспортот е пристапот – до работа, образование, стоки и услуги, пријатели и семејство – и постојат докажани техники за подобрување на пристапот, истовремено намалувајќи ги влијанијата врз животната средина и социјалните мрежи и управување со сообраќајниот метеж.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vtpi.org/measure.pdf|title=Measuring Transportation: Traffic, Mobility and Accessibility|last=Todd Litman|year=1998|publisher=Victoria Transport Policy Institute|archive-url=https://web.archive.org/web/20180516224159/http://www.vtpi.org/measure.pdf|archive-date=2018-05-16|accessdate=2009-03-18}}</ref> Заедниците кои успешно ја подобруваат одржливоста на нивните транспортни мрежи го прават тоа како дел од пошироката програма за создавање поживописни, поодржливи градови за живеење. {{Главна|Green vehicle|electric bus|light rail}} == Дефиниција == [[Податотека:Ekorent_sähköauto_02.jpg|мини| Електричниот автомобил на Екорент во [[Хелсинки]], [[Финска]]]] Терминот '''одржлив транспорт''' влегол во употреба како логично продолжение на [[Одржлив развој|одржливиот развој]] и се користи за опишување на начини на транспорт и системи на транспортно планирање, кои се во согласност со пошироките грижи за [[одржливост]] . Постојат многу дефиниции за одржливиот транспорт и за сродните поими '''одржлив транспорт''' и '''одржлива мобилност''' .<ref>{{Наведена енциклопедија|access-date=2009-04-07}}</ref> Една таква дефиниција, од Советот на министри за транспорт [[Европска Унија|на Европската унија]], го дефинира одржливиот транспортен систем како оној кој: * ги овозможува основните потреби за пристап и развој на поединци, компании и општеството да се задоволат безбедно и на начин во согласност со здравјето на луѓето и екосистемот и промовира еднаквост во и помеѓу последователните генерации; * е достапен, работи праведно и ефикасно, нуди избор на начин на транспорт и поддржува конкурентна економија, како и рамномерен регионален развој; * ги ограничува емисиите и отпадот во рамките на способноста на планетата да ги апсорбира, користи обновливи извори со или под нивната стапка на производство и користи необновливи ресурси со или под стапките на развој на обновливите замени, притоа минимизирајќи го влијанието врз користењето на земјиштето и генерирање на бучава . Постои реална потреба луѓето да практикуваат одржлив развој т.е. одржлив транспорт. Одржливоста се протега и надвор од оперативната ефикасност и емисиите. Проценката на животниот циклус вклучува размислувања за производство, употреба и реупотреба. Дизајнот од лулка до лулка е поважен од фокусирањето на еден фактор како што е [[Ефикасна енергетска искористеност|енергетската ефикасност]] .<ref>{{Наведување|url=http://yosemite.epa.gov/R10/OWCM.NSF/product+stewardship/autos-strategies|title=Strategies for Managing Impacts from Automobiles|publisher=US EPA Region 10|access-date=May 22, 2012|archivedate=March 4, 2016|archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304051116/http://yosemite.epa.gov/R10/OWCM.NSF/product+stewardship/autos-strategies}}</ref><ref>{{Наведување|url=http://ec.europa.eu/environment/waste/elv_index.htm|title=European Union's End-of-life Vehicle (ELV) Directive|journal=End of Life Vehicles|publisher=EU|access-date=May 22, 2012|archivedate=January 29, 2015|archiveurl=https://web.archive.org/web/20150129021437/http://ec.europa.eu/environment/waste/elv_index.htm}}</ref> == Придобивки == Одржливиот транспорт има многу социјални и економски придобивки кои можат да го забрзаат локалниот одржлив развој. Според серијата сериозни извештаи од Глобалното партнерство за развојни стратегии за ниски емисии (LEDS GP), одржливиот транспорт може да помогне да се создадат работни места,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ledsgp.org/resource/leds-practice-create-jobs/?loclang=en_gb|title=LEDS in Practice: Create jobs|work=The Low Emission Development Strategies Global Partnership|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111101733/http://ledsgp.org/resource/leds-practice-create-jobs/?loclang=en_gb|archive-date=2016-11-11|accessdate=2021-09-07}}</ref> да се подобри безбедноста на патниците преку инвестиции во велосипедски патеки, патеки за пешаци и патеки без пешаци,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ledsgp.org/resource/leds-practice-make-roads-safe/?loclang=en_gb|title=LEDS in Practice: Make roads safe|work=The Low Emission Development Strategies Global Partnership|archive-url=https://web.archive.org/web/20181218235956/http://ledsgp.org/resource/leds-practice-make-roads-safe/?loclang=en_gb|archive-date=2018-12-18|accessdate=2021-09-07}}</ref> да го направат пристапот до вработување и социјалните можности попристапен и поефикасен. Исто така, одржливиот транспорт нуди практична можност за заштеда на времето на луѓето и приходот на домаќинствата, како и на владините буџети,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ledsgp.org/resource/leds-practice-save-time-money/?loclang=en_gb|title=LEDS in Practice: Save money and time|work=The Low Emission Development Strategies Global Partnership|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111101738/http://ledsgp.org/resource/leds-practice-save-time-money/?loclang=en_gb|archive-date=2016-11-11|accessdate=2021-09-07}}</ref> што ги прави инвестициите во одржливиот транспорт можност „победничка“. == Влијание врз животната средина == {{Главна|Green vehicle|electric bus|light rail}} [[Податотека:Mettis_BRT_Metz.jpg|лево|мини| Автобускиот брз транзит на [[Мец]] користи дизел-електричен хибриден систем за возење, развиен од белгискиот производител Van Hool .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vanhool.be/ENG/highlights/vanhoolpresentst.html|title=Van Hool presents the ExquiCity Design Mettis.|archive-url=https://web.archive.org/web/20130605074801/http://www.vanhool.be/ENG/highlights/vanhoolpresentst.html|archive-date=5 June 2013|accessdate=5 June 2012}}</ref>]] [[Податотека:Transmetro_en_Ciudad_de_Guatemala.jpg|мини| Електричен трансметро во [[Гватемала (град)|Гватемала Сити]]]] Транспортните системи се главни емитувачи на стакленички гасови, одговорни за 23% од светските емисии на стакленички гасови поврзани со енергијата во 2004 година, а околу три четвртини доаѓале од патните возила. Податоците од 2011 година велат дека една третина од сите произведени стакленички гасови се должат на транспортот.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Buehler|first=Ralph|last2=Pucher|first2=John|date=2011|title=Sustainable Transport in Freiburg: Lessons from Germany's Environmental Capital|journal=International Journal of Sustainable Transportation<!-- 23:04:16-->|volume=5|pages=43–70|citeseerx=10.1.1.233.1827|doi=10.1080/15568311003650531}}</ref> Во моментов 95% од транспортната енергија доаѓа од нафта. Енергијата се троши во производството, како и во употребата на возила, и е отелотворена во транспортната инфраструктура, вклучувајќи патишта, мостови и железници.<ref>{{Наведено списание|last=Pearce|first=Joshua M.|last2=Johnson|first2=Sara J.|last3=Grant|first3=Gabriel B.|date=2007|title=3D-Mapping Optimization of Embodied Energy of Transportation|url=https://www.scribd.com/doc/16338568/3Dmapping-optimization-of-embodied-energy-of-transportation-|journal=Resources, Conservation and Recycling|volume=51|issue=2|pages=435–453|citeseerx=10.1.1.394.9520|doi=10.1016/j.resconrec.2006.10.010|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116082507/http://www.scribd.com/doc/16338568/3Dmapping-optimization-of-embodied-energy-of-transportation-|archive-date=16 January 2014|access-date=1 March 2018}}</ref> Моторизираниот транспорт исто така ослободува издувни гасови кои содржат честички кои се опасни за здравјето на луѓето и придонесуваат за климатските промени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ledsgp.org/resource/leds-practice-breathe-clean/?loclang=en_gb|title=LEDS in Practice: Breathe clean|work=The Low Emission Development Strategies Global Partnership|archive-url=https://web.archive.org/web/20181219000024/http://ledsgp.org/resource/leds-practice-breathe-clean/?loclang=en_gb|archive-date=2018-12-19|accessdate=2016-05-25}}</ref> Првите историски обиди за оценка на влијанието на возилото врз животната средина на животниот циклус се должеле на Теодор Фон Карман .<ref>Gabrielli G, and von Karman Th, "What price speed?," Mechanical Engineering, Vol 72, pp. 775-781, 1950.</ref> По децении во кои целата анализа била фокусирана на измена на моделот Фон Карман, Девулф и Ван Лангенхов вовеле модел заснован на вториот закон за термодинамика и анализа на егзергија.<ref>Dewulf J, and Van Langenhove H., "Exergetic material input per unit of service (EMIPS) for the assessment of resource productivity of transport commodities". Resources Conservation and Recycling. 38(2), Pages: 161–174 (2003).</ref> Честер и Орват,<ref>Chester M, and Horvath A, Environmental Assessment of Passenger Transportation Should Include Infrastructure and Supply Chains, Environmental Research Letters 4(2), 2009.</ref><ref>Chester M, and Horvath A, High-speed Rail with Emerging Automobiles and Aircraft Can Reduce Environmental Impacts in California's Future, Environmental Research Letters 7(3), 2012.</ref><ref>Chester et al., "Infrastructure and Automobile Shifts: Positioning Transit to Reduce Life-cycle Environmental Impacts for Urban Sustainability Goals", Environmental Research Letters 8(1), 2012</ref> развиле сличен модел врз основа на првиот закон кој ги пресметувал потребните трошоци за инфраструктурата. Влијанието на транспортот врз животната средина може да се намали со намалување на тежината на возилата, одржливи стилови на возење, намалување на триењето на гумите, поттикнување електрични и хибридни возила, подобрување на [[Велосипедска инфраструктура|околината за пешачење и велосипедизам]] во градовите и со подобрување на улогата на [[јавен превоз]], особено електрична железница. Зелените возила се наменети да имаат помало влијание врз животната средина од еквивалентни стандардни возила, иако кога влијанието на возилото врз животната средина се оценува во текот на целиот негов животен циклус тоа можеби не е случај.<ref>{{Наведено списание|last=Heather L. MacLean and Lester B. Lave [[University of Toronto]]|year=2003|title=OECD's Economic Assessment of Biofuel Support Policies|journal=Environmental Science & Technology|volume=37|issue=23|pages=5445–5452|doi=10.1021/es034574q|pmid=14700331}}</ref> Технологијата на електрични возила има потенцијал да ги намали транспортните емисии на CO₂, во зависност од отелотворената енергија на возилото и изворот на електрична енергија. Во земјите со значителен удел на јаглен во нивното производство на електрична енергија, усвојувањето на електрични возила има само мала климатска корист или воопшто нема. Придобивките од климата значително се разликуваат и зависат од големината на возилото, емисиите на електрична енергија, моделите на возење, па дури и временските услови. Како пример, Nissan Leaf во Велика Британија во 2019 година произвел една третина од стакленички гасови од просечниот автомобил со внатрешно согорување.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.carbonbrief.org/factcheck-how-electric-vehicles-help-to-tackle-climate-change|title=Factcheck: How electric vehicles help to tackle climate change|last=Hausfather|first=Zeke|date=2019-05-13|work=Carbon Brief|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210825135817/https://www.carbonbrief.org/factcheck-how-electric-vehicles-help-to-tackle-climate-change|archive-date=2021-08-25|accessdate=2021-06-05}}</ref> [[Податотека:ICCT_lifecycle_ICE_and_EV_emissions_2021_-_2023.png|алт=Comparative assessments of well-to-wheel greenhouse gas emissions per km driven for conventional and battery-electric vehicles, showing battery-electric vehicles performing best in four major jurisdictions including those that generate electricity from coal.|десно|мини| Дури и во земјите каде што електричната енергија во голема мера се произведува од јаглен, како што се Кина и Индија, електричните возила со батерии (BEV) имаат помали емисии на стакленички гасови од животниот циклус. Предностите на BEV дополнително ќе се зголемат до 2030 година, бидејќи земјите сè повеќе прифаќаат чисти извори на електрична енергија. [[Податотека:IEA_average_lifetime_emissions_for_vehicles_sold_in_2019.png|алт=Chart comparing lifecycle greenhouse gas emissions for various vehicle types|десно|мини| Електричните возила со батерии имаат помали емисии на животниот циклус од другите типови возила. Кратенки употребени во оваа табела: - ICE(V): возило со мотор со внатрешно согорување, CNG: компримиран природен гас, HEV: хибридно електрично возило, BEV: електрично возило со батерии, PHEV: хибридно електрично возило со приклучок, FCEV: возило со горивни ќелии, ЧЕКОРИ: Сценарио за наведени политики на ИЕА, АПС: Сценарио за најавени ветувања на ИЕА, НЗЕ: Сценарио за нето нула емисии на ИЕА до 2050 година .<ref>{{Наведена книга|url=https://www.iea.org/reports/global-fuel-economy-initiative-2021|title=Global Fuel Economy Initiative 2021|date=November 2021|publisher=International Energy Agency|location=Paris|pages=14}}</ref>]] Онлајн електричното возило (OLEV), кое било развиено од Корејскиот напреден институт за наука и технологија (KAIST), било електрично возило што можело да се полни додека е во мирување или возење, со што се отстранува потребата од застанување на станица за полнење. Градот Гуми во Јужна Кореја води 24&nbsp;км повратен пат по кој автобусот би добил 100&nbsp;kW (136 коњски сили) електрична енергија со 85% максимална ефикасност на пренос на моќност додека се одржуваат 17&nbsp;cm воздушен јаз помеѓу долниот дел на возилото и површината на патот. На таа моќ, само на неколку делови од патот им требаат вградени кабли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kaist.edu/english/01_about/06_news_01.php?req_P=bv&req_BIDX=10&req_BNM=ed_news&pt=17&req_VI=4404|title=KAIST's wireless Online Electric Vehicle (OLEV) runs inner city roads|date=2013-08-07|work=KAIST.edu|publisher=[[Korea Advanced Institute of Science and Technology]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20131231161652/http://www.kaist.edu/english/01_about/06_news_01.php?req_P=bv&req_BIDX=10&req_BNM=ed_news&pt=17&req_VI=4404|archive-date=2013-12-31|accessdate=2013-12-31}}</ref> Хибридните возила, кои користат [[мотор со внатрешно согорување]] во комбинација со [[Електромотор|електричен мотор]] за да постигнат подобра ефикасност на горивото од обичните мотори со согорување, се веќе вообичаени. [[Земен гас|Природниот гас]] се користи и како транспортно гориво, но е помалку ветувачка технологија бидејќи сè уште е фосилно гориво и сè уште има значителни емисии (иако пониски од бензинот, дизелот итн. ). Бразил исполнил 17% од потребите за транспортно гориво од биоетанол во 2007 година, но [[Организација за економска соработка и развој|ОЕЦД]] предупредил дека успехот на (првата генерација) биогорива во Бразил се должела на специфичните локални околности. На меѓународно ниво, се предвидувало дека биогоривата од првата генерација ќе имаат мало или никакво влијание врз емисиите на стакленичка градина, со значително повисока цена од мерките за енергетска ефикасност.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oecd.org/document/28/0,3343,fr_2649_33717_41013916_1_1_1_1,00.html|title=OECD's Economic Assessment of Biofuel Support Policies|last=OECD|authorlink=OECD|archive-url=https://web.archive.org/web/20090515122832/http://www.oecd.org/document/28/0,3343,fr_2649_33717_41013916_1_1_1_1,00.html|archive-date=2009-05-15|accessdate=2009-07-31}}</ref> Сепак, биогоривата од подоцнежната генерација (втора до четврта генерација) имале значителна еколошка корист, бидејќи тие не се движечка сила за уништување на шумите или борба со проблемот со храната и горивото . Другите обновливи горива го вклучувале и водородот, кој (како биогоривата со пад) можел да се користи во возилата со внатрешно согорување, а воопшто не се потпирал на никакви култури (наместо тоа се произведувал со електрична енергија), па дури и генерирал многу мало загадување кога се согорувал. Во практиката постоела лизгачка скала на '''зелен транспорт''' во зависност од одржливоста на опцијата. Зелените возила биле поекономични, но само во споредба со стандардните возила, а тие сепак придонесувале за сообраќаен метеж и сообраќајни несреќи. Добро патронизираните мрежи [[Јавен превоз|на јавен транспорт]] засновани на традиционални дизел автобуси трошеле помалку гориво по патник од приватните возила и генерално биле побезбедни и користеле помалку простор на патот од приватните возила. Зелените возила за јавен превоз, вклучително и електричните возови, трамваите и електричните автобуси ги комбинирале предностите на зелените возила со оние на одржливите транспортни избори. Други транспортни избори со многу мало влијание врз животната средина би биле [[Велосипедизам|возењето велосипед]] и други возила на човечки погон и транспортот на животински погон. Најчестиот избор за зелен транспорт, со најмало влијание врз животната средина било пешачењето . Транспортот по шини можел да се пофали со одлична ефикасност (видете ја ефикасноста на горивото во транспортот ). == Транспорт и социјална одржливост == [[Податотека:C_Class_Tram,_Melbourne_-_Jan_2008.jpg|лево|мини| Трамвај во [[Мелбурн]], [[Австралија]]]] Градовите со премногу изградени патишта доживеале несакани последици, поврзани со радикалниот пад на [[Јавен превоз|јавниот превоз]], пешачењето и [[Велосипедизам|возењето велосипед]] . Во многу случаи, улиците станале празни без живот. Продавниците, училиштата, владините центри и библиотеките се оддалечиле од централните градови, а жителите кои не побегнале во предградијата доживеале многу намален квалитет на јавниот простор и јавните услуги. Како што биле затворани многу училишта, нивните мега-училишта во оддалечените области создале дополнителен сообраќај; бројот на автомобили на патиштата во САД помеѓу 7:15 и 8:15 часот&nbsp;почнал да се се зголемува за 30% во текот на учебната година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cdc.gov/nccdphp/dnpa/kidswalk/then_and_now.htm|title=Active Transportation to School Then and Now — Barriers and Solutions|last=U.S. Centers for Disease Control and Prevention|work=KidsWalk-to-School: Resource Materials - DNPAO - CDC|archive-url=https://web.archive.org/web/20100309081256/http://www.cdc.gov/NCCDPHP/DNPA/KIDSWALK/then_and_now.htm|archive-date=2010-03-09|accessdate=2008-07-22}}</ref> Уште едно влијание придонело до зголемувањето на седентарен начин на живот, предизвикувајќи и комплицирајќи ја националната епидемија на [[дебелина]] и придружувајќи ги драматично зголемените трошоци за здравствена заштита.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://in-cites.com/papers/ReidEwing.html|title=An interview with Dr Reid Ewing|date=September–October 2003|work=Relationship between urban sprawl and physical activity, obesity, and morbidity|publisher=American Journal of Health Promotion 18[1]: 47-57|archive-url=https://web.archive.org/web/20060315171950/http://in-cites.com/papers/ReidEwing.html|archive-date=2006-03-15|accessdate=2008-07-25}}</ref> Транспортните системи засновани на автомобили претставувале бариери за вработување во населбите со ниски приходи,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jrf.org.uk/report/tackling-transport-related-barriers-employment-low-income-neighbourhoods|title=Tackling transport-related barriers to employment in low-income neighbourhoods|date=2018-08-06|work=JRF|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210413162600/https://www.jrf.org.uk/report/tackling-transport-related-barriers-employment-low-income-neighbourhoods|archive-date=2021-04-13|accessdate=2021-04-13}}</ref> при што многу поединци и семејства со ниски приходи биле принудени да управуваат со автомобили што не можат да си ги дозволат за да ги задржат своите приходи.<ref>{{Наведено списание|last=Mattioli|first=Giulio|date=28 December 2017|title='Forced Car Ownership' in the UK and Germany: Socio-Spatial Patterns and Potential Economic Stress Impacts|journal=Social Inclusion|volume=5|issue=4|pages=147–160|doi=10.17645/si.v5i4.1081}}</ref> == Потенцијална промена на одржливиот транспорт во земјите во развој == Во земјите во развој, како што е Уганда, истражувачите се обиделе да ги утврдат факторите кои веројатно би можеле да влијаат на патниците да се одлучат за користење велосипеди како алтернативен превоз. Наодите сугерираат дека генерално, возраста, полот и способноста на поединецот на прво место да користи велосипед се клучните детерминанти на нивната подготвеност да се префрлат на поодржлив начин на превоз. Подобрувањата на транспортниот систем кои би можеле да ги намалат согледаните ризици од возењето велосипед, исто така, се сметле за највлијателните промени кои би можеле да придонесат за поголема употреба на велосипедите.<ref>{{Наведено списание|last=Dzisi|first=Emmanuel Komla Junior|last2=Lugada|first2=Tracy|date=July 2021|title=Modeling the potential shift from motorcycles (boda bodas) to bicycles among young people on a Ugandan university campus|journal=Scientific African|volume=12|pages=e00741|bibcode=2021SciAf..1200741D|doi=10.1016/j.sciaf.2021.e00741}}</ref> == Градови == [[Податотека:Futurama_diorama_detail.jpg|мини| Футурама, изложба на Светскиот саем во Њујорк во 1939 година, беше спонзорирана од [[Џенерал моторс|Џенерал Моторс]] и покажа визија за Град на иднината]] Градовите се обликувани според нивните транспортни системи. Во ''„Градот во историјата“'', Луис Мамфорд документирал како локацијата и распоредот на градовите биле обликувани околу центарот за пешачење, често сместен во близина на пристаниште или воден пат, и со предградија достапни со превоз кој користи животни или, подоцна, со железница или трамвај. Во 1939 година, Светскиот саем во Њујорк вклучил модел на замислен град, изграден околу транспортен систем базиран на автомобили. Во овој „поголем и подобар свет на иднината“, станбените, комерцијалните и индустриските области биле одвоени, а облакодерите се надвиснале над мрежата на урбаните автопати. Овие идеи ја освоиле популарната имагинација и биле заслужни за влијанието на планирањето на градот од 1940-тите до 1970-тите.<ref>{{Наведено списание|last=Ellis|first=Cliff|year=2005|title=Lewis Mumford and Norman Bel Geddes: the highway, the city and the future|journal=Planning Perspectives|volume=20|issue=1|pages=51–68|doi=10.1080/0266543042000300537}}</ref> [[Податотека:45intoI-10_2.jpg|лево|мини| Меѓудржавен 10 и меѓудржавен 45 во близина на центарот [[Хјустон|на Хјустон]], [[Тексас]]]] Популарноста на автомобилот во повоената ера довел до големи промени во структурата и функцијата на градовите.<ref>{{Наведена книга|title=The Geography of Nowhere|title-link=The Geography of Nowhere|last=James Howard Kunstler|year=1993|author-link=James Howard Kunstler}}</ref> Во тоа време имало одредено противење на овие промени. Списите на Џејн Џејкобс, особено „Смртта и животот на големите американски градови“ обезбедиле потресен потсетник за она што е изгубено во оваа трансформација и евиденција за напорите на заедницата да се спротивстави на овие промени. Луис Мамфорд прашал: „Дали градот е за автомобили или за луѓе? <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=e5b_59mls4M|title=Lewis Mumford on the City|last=Lewis Mumford|authorlink=Lewis Mumford|work=[[YouTube]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213002256/http://www.youtube.com/watch?v=e5b_59mls4M|archive-date=2010-02-13|accessdate=2009-03-18}}</ref> Доналд Еплјард ги документирал последиците за заедниците од зголемениот автомобилски сообраќај во „Поглед од патот“ (1964) и во ОК, Мајер Хилман првпат објавил истражување за влијанието на сообраќајот врз независната мобилност на децата во 1971 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.mayerhillman.com/Children/Key-publications.aspx|title=Children Key publications|last=Hillman|first=Mayer|date=2014-08-10|work=Key publicatonson children's quality of life by Dr. Mayer Hillman|archive-url=https://web.archive.org/web/20090203220353/http://www.mayerhillman.com/Children/Key-publications.aspx|archive-date=2009-02-03|accessdate=2009-03-18}}</ref> И покрај овие забелешки на претпазливост, трендовите во сопственоста на автомобили, употребата на автомобили и потрошувачката на гориво нагло продолжиле да се зголемуваат во текот на повоениот период. Мејнстрим планирањето на транспортот во Европа, напротив, никогаш не се засновало на претпоставки дека приватниот автомобил е најдоброто или единственото решение за урбана мобилност. На пример, [[Холандија|холандската]] шема за транспортна структура од 1970-тите барала побарувачката за дополнителен капацитет на возилата да се исполни само „доколку придонесот за општествената благосостојба е позитивен“, а од 1990 година вклучила експлицитна цел да се преполови стапката на раст на сообраќајот на возилата. .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rws-avv.nl/pls/portal30/docs/9860.PDF|title=National and Regional Transport Policy in the Netherlands|last=van den Hoorn, T|last2=B van Luipen|year=2003|archive-url=https://web.archive.org/web/20110724164646/http://www.rws-avv.nl/pls/portal30/docs/9860.PDF|archive-date=2011-07-24|accessdate=2008-07-27}}</ref> Некои градови надвор од Европа, исто така, постојано го поврзувале транспортот со одржливоста и планирањето на користење на земјиштето, особено [[Куритиба|Куритиба, Бразил]], [[Портланд (Орегон)|Портланд, Орегон]] и Ванкувер, Канада . [[Податотека:Graph_of_emissions_by_city.jpg|мини|Емисиите на стакленички гасови од транспортот варираат во голема мера, дури и за градови со споредливо богатство. Извор: UITP, База на податоци за мобилност во градовите.]] Постојат големи разлики во потрошувачката на транспортна енергија помеѓу градовите; просечен американски урбан жител користел 24 пати повеќе енергија годишно за [[Личен превоз|приватен транспорт]] отколку кинески жител во урбаните средини и речиси четири пати повеќе од европскиот урбан жител. Овие разлики не можат да се објаснат само со богатството, туку се тесно поврзани со стапката на пешачење, [[Велосипедизам|возење велосипед]] и користење [[Јавен превоз|на јавниот превоз]] и со трајните карактеристики на градот, вклучувајќи ја урбаната густина и урбаниот дизајн.<ref name="Kenworthy">Kenworthy, J R [http://cst.uwinnipeg.ca/documents/Transport_Greenhouse.pdf Transport Energy Use and Greenhouse Emissions in Urban Passenger Transport Systems : A Study of 84 Global Cities] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080909205842/http://cst.uwinnipeg.ca/documents/Transport_Greenhouse.pdf|date=2008-09-09}} Murdoch University</ref> [[Податотека:Mk_Stettin_Hafen2.jpg|лево|мини| Обиколница во Стариот град во [[Шчеќин]], Полска]] Градовите и нациите кои најмногу инвестирале во транспортните системи засновани на автомобили сега се еколошки најмалку одржливи, мерено според употребата [[Фосилно гориво|на фосилни горива]] по глава на жител.<ref name="Kenworthy"/> Социјалната и економската одржливост на транспортниот инженеринг базиран на автомобили, исто така, била доведена во прашање. Во Соединетите Држави, жителите на [[Ексурбанизација|пространетите]] градови прават почести и подолги патувања со автомобил, додека жителите на традиционалните урбани населби прават сличен број патувања, но патуваат пократки растојанија и почесто пешачат, возат велосипед и користат транзит.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://depts.washington.edu/trac/concurrency/lit_review/trr1780.pdf|title=Travel and the Built Environment: A Synthesis|last=Ewing|first=Reid|last2=Cervero|first2=Robert|authorlink2=Robert Cervero|year=2001|work=Transportation Research Record, 1780: 87-114. 2001|archive-url=https://web.archive.org/web/20161020015944/http://depts.washington.edu/trac/concurrency/lit_review/trr1780.pdf|archive-date=2016-10-20|accessdate=2008-07-22}}</ref> Пресметано е дека жителите на Њујорк заштедуваат 19 &nbsp;милијарди долари секоја година едноставно со поседување на помалку автомобили и возење помалку од просечниот Американец.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nyc.gov/html/dot/downloads/pdf/nyc_greendividend_april2010.pdf|title=New York City's Green Dividend|year=2009|publisher=CEOs for Cities|archive-url=https://web.archive.org/web/20210207041820/https://www1.nyc.gov/html/dot/downloads/pdf/nyc_greendividend_april2010.pdf|archive-date=2021-02-07|accessdate=2010-05-15}}</ref> Помалку интензивно средство за градски транспорт е споделувањето на автомобили, кое станува популарно во Северна Америка и Европа, а според ''The Economist'', коешто може да ја намали сопственоста на автомобил со проценета стапка од еден изнајмен автомобил што заменува 15 сопствени возила.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.economist.com/node/21563280?frsc=dg%7Ca|title=Seeing the back of the car|date=2012-09-22|work=[[The Economist]]|access-date=2012-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520084021/http://www.economist.com/node/21563280?frsc=dg%7Ca|archive-date=2013-05-20}} ''Published in the Sept 22nd 2012 print edition''.</ref> Споделувањето на автомобили започна и во светот во развој, каде сообраќајот и урбаната густина често се полоши отколку во развиените земји. Компаниите како Zoom во Индија, eHi во Кина и Carrot во Мексико, носат споделување на автомобили во земјите во развој во обид да го намалат загадувањето поврзано со автомобилите, да го подобрат сообраќајот и да го зголемат бројот на луѓе кои имаат пристап до автомобили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.opendemocracy.net/openindia/meera-vijayann/how-are-social-enterprises-helping-address-road-safety-and-transportation-c|title=How are social enterprises helping address road safety and transportation challenges in India?|archive-url=https://web.archive.org/web/20140325202736/http://www.opendemocracy.net/openindia/meera-vijayann/how-are-social-enterprises-helping-address-road-safety-and-transportation-c|archive-date=2014-03-25|accessdate=2014-03-25}}</ref> [[Европска комисија|Европската комисија]] го усвоила [[Action Plan on urban mobility|Акциониот план за урбана мобилност]] на 30 септември 2009 година, план за одржлива урбана мобилност. Европската комисија извршила преглед на имплементацијата на Акциониот план во 2012 година и ја проценила потребата од понатамошни активности. Во 2007 година, 72% од европското население живеело во урбани средини, кои се клучни за растот и вработувањето. На градовите им требале ефикасни транспортни системи за поддршка на нивната економија и благосостојбата на нивните жители. Околу 85% од [[Бруто-домашен производ|БДП]] на ЕУ се генерирала во градовите. Урбаните области се соочуваат денес со предизвикот да го направат транспортот одржлив во услови на животна средина ( [[Јаглерод диоксид|CO₂]], [[загадување на воздухот]], [[бучава]] ) и конкурентност ( метеж ), а во исто време се однесуваат на социјалните грижи. Тие се движат од потребата да се одговори на [[Здравје|здравствените]] проблеми и [[Демографија|демографските]] трендови, поттикнувањето на економската и социјалната кохезија до земањето предвид на потребите на лицата со намалена подвижност, семејствата и децата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ec.europa.eu/transport/urban/urban_mobility/action_plan_en.htm|title=Transport: Action Plan on urban mobility - European commission<!-- Bot generated title -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20100529062651/http://ec.europa.eu/transport/urban/urban_mobility/action_plan_en.htm|archive-date=May 29, 2010|accessdate=September 1, 2019}}</ref> C40 Cities Climate Leadership Group (C40) е група од 94 градови ширум светот кои водат урбана акција која ги намалува емисиите на стакленички гасови и климатските ризици, истовремено зголемувајќи го здравјето и благосостојбата на урбаните граѓани. Во октомври 2019 година, се потпишала Декларација за градови за чист воздух C40, со која 35 градоначалници препознале дека дишењето чист воздух е човеково право и се обврзале да работат заедно за да формираат глобална коалиција за чист воздух.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.c40.org/press_releases/35-cities-unite-to-clean-the-air-their-citizens-breathe-protecting-the-health-of-millions|title=C40: 35 CITIES UNITE TO CLEAN THE AIR THEIR CITIZENS BREATHE, PROTECTING THE HEALTH OF MILLIONS|work=C40.org|archive-url=https://web.archive.org/web/20191207060958/https://www.c40.org/press_releases/35-cities-unite-to-clean-the-air-their-citizens-breathe-protecting-the-health-of-millions|archive-date=2019-12-07|accessdate=2019-12-11}}</ref> Напишани биле трудови кои покажувале со сателитски податоци дека градовите со системи на метро произведуваат многу помалку гасови со ефект на стаклена градина.<ref>{{Наведено списание|last=Dasgupta|first=Susmita|last2=Lall|first2=Somik|last3=Wheeler|first3=David|date=2023-07-20|title=Subways and CO2 emissions: A global analysis with satellite data|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0048969723023124|journal=Science of the Total Environment|language=en|volume=883|pages=163691|bibcode=2023ScTEn.883p3691D|doi=10.1016/j.scitotenv.2023.163691|issn=0048-9697|pmid=37100143}}</ref> == Политики и владеење == [[Податотека:Seven_sustainable_transportations.jpg|лево|мини| Седум одржливи превози на една фотографија ( [[Прага]] )]] [[Податотека:Carbon_Emissions_Per_Passenger.png|мини|Емисии на јаглерод по патник]] === Имплементирање по земји === ==== Обединето Кралство ==== Во 2021 година , Институтот за истражување на јавната политика издал изјава во која се велело дека употребата на автомобили во Обединетото Кралство мора да се намали додека активниот транспорт и [[Јавен превоз|јавниот транспорт]] треба повеќе да се користат. Од Секторот за транспорт одговориле дека ќе потрошат 2&nbsp;милијарди фунти за активен транспорт, повеќе од кога било, вклучително и со правењето на позелена Англија и остатокот од железниците во ОК.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/business-57570010|title=Climate change: Set target to cut car use, minister told|last=Harrabin|first=Roger|date=23 June 2021|access-date=23 June 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210622232220/https://www.bbc.com/news/business-57570010|archive-date=22 June 2021|agency=BBC}}</ref> Студиите во Обединетото Кралство покажале дека модалното префрлање на железницата од воздух може да резултира со шеесет пати намалување на емисиите на CO2.<ref>{{Наведено списание|last=Shirres|first=David|date=June 2023|editor-last=Sherratt|title=DfT understates the benefits of modal shift|journal=Modern Railways|publisher=Key Publishing|volume=80|issue=897|pages=62–63|issn=0026-8356}}</ref> ==== Германија ==== Некои западни земји го прават транспортот поодржлив и во долгорочни и во краткорочни имплементации.<ref>Barbour, Elissa and Elizabeth A. Deakin. 2012. "Smart Growth Planning for Climate Protection"</ref> Пример е модификацијата на достапниот транспорт во [[Фрајбург|Фрајбург, Германија]]. Градот имал имплементирано широки методи на јавен превоз, возење велосипеди и пешачење, вклучително и во големите области каде што не се дозволени автомобили. ==== Соединети Држави ==== Бидејќи многу западни земји се многу ориентирани кон автомобилите, главниот транзит што луѓето го користеле се личните возила. Околу 80% од нивното патување вклучуваат автомобили. Затоа, Калифорнија е еден од најголемите [[Стакленички гасови|емитирачки гасови со ефект на стаклена градина]] во САД. Федералната влада требало да излезе со некои планови за намалување на вкупниот број на патувања со возила за да се намали емисијата на стакленички гасови. Како: * Подобрување на јавниот транспорт преку обезбедување на поголема покриеност со цел да се обезбеди поголема мобилност и пристапност, нова технологија за да се обезбеди посигурна и поодговорна мрежа за јавен транспорт.<ref>Murthy, A.S. Narasimha Mohle, Henry. Transportation Engineering Basics (2nd Edition). (American Society of Civil Engineers 2001).</ref> * Охрабрување за пешачење и возење велосипед преку обезбедување на пошироки пешачки патеки, станици за споделување велосипеди во центарот на градовите, лоцирање паркинзи далеку од трговските центри, ограничување на паркирањата на улица, побавна сообраќајна лента во централното градско подрачје. * Зголемени трошоци за сопственост на автомобили и даноците за бензин преку зголемени такси за паркирање и патарини, охрабрувајќи ги луѓето да возат возила со поголема потрошувачка на гориво. Ова можело да предизвика проблем со социјална нееднаквост, бидејќи луѓето со пониски приходи обично возеле постари возила со помала ефикасност на горивото. Владата можела да ги искористи дополнителните приходи собрани од даноци и патарини за да го подобри јавниот транспорт и да им користи на сиромашните заедници.<ref>Levine, Jonathan. 2013. "Urban Transportation and Social Equity: Transportation Planning Paradigms that Impede Policy Reform," in Naomi Carmon and Susan S. Fainstein, eds. Policy, Planning and people: promoting Justice in Urban Development (Penn)</ref> Другите држави и нации направиле напори да го прилагодат знаењето од [[Економско поведение|економијата на однесувањето]] во одржливи транспортни политики коишто се исклучиво засновани на докази .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.comunicarseweb.com/sites/default/files/2375mobilizing_sustainable_transport.pdf|title=mobilizing sustainable transport for development|archive-url=https://web.archive.org/web/20210514095641/https://www.comunicarseweb.com/sites/default/files/2375mobilizing_sustainable_transport.pdf|archive-date=2021-05-14|accessdate=2021-09-07}}</ref> ==== Франција ==== Во март 2022 година, во Франција стапила на сила регулативата за рекламирање, која барала од сите рекламни материјали за автомобили да вклучуваат едно од трите стандардни одрекувања кои промовираат употреба на одржливи транспортни практики. Ова се однесува на сите возила, вклучувајќи ги и електричните возила. Во 2028 година, исто така, се планирало да стане нелегално да се рекламираат возила кои испуштаат повеќе од 128 грама јаглерод диоксид на километар.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ctvnews.ca/climate-and-environment/france-will-force-car-ads-to-place-messages-encouraging-cycling-walking-1.5723879|title=France will force car ads to place messages encouraging cycling, walking|date=2021-12-30|work=CTV News|language=en|accessdate=2022-01-04}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.france24.com/en/europe/20211231-opt-for-cycling-french-car-ads-required-to-back-travel-alternatives-from-2022|title='Opt for cycling': French car ads required to back travel alternatives from 2022|date=2021-12-31|work=France 24|language=en|accessdate=2022-01-04}}</ref> === На ниво на град === Одржливите транспортни политики имале најголемо влијание на ниво на град. Некои од најголемите градови во Западна Европа имале релативно одржлив транспорт. Во Париз 53% од патувањата се сведувале на пешачење, 3% на велосипедизам, 34% со јавен превоз и само 10% со автомобили. Во целиот регион [[Ил-де Франс|Ил-де-Франс]], пешачењето било најпопуларниот начин на транспорт. Во Амстердам, 28% од патувањата биле пешачење, 31% велосипедизам, 18% со јавен превоз и само 23% со автомобили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://medium.com/la-fabrique-de-la-cit%C3%A9/on-foot-or-by-bike-while-paris-walks-amsterdam-pedals-17d64623b464|title=On foot or by bike? While Paris walks, Amsterdam pedals|last=Vigneau|first=Laurent|date=30 May 2018|work=Medium|publisher=La Fabrique de la Cité|archive-url=https://web.archive.org/web/20200807154741/https://medium.com/la-fabrique-de-la-cit%C3%A9/on-foot-or-by-bike-while-paris-walks-amsterdam-pedals-17d64623b464|archive-date=7 August 2020|accessdate=13 May 2020}}</ref> Во Копенхаген 62% од луѓето оделе на училиште или на работа со велосипед.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.latimes.com/world-nation/story/2019-08-07/copenhagen-has-taken-bicycle-commuting-to-a-new-level|title=Copenhagen has taken bicycle commuting to a whole new level|last=KIRSCHBAUM|first=ERIK|date=8 August 2019|access-date=13 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20211123144927/https://www.latimes.com/world-nation/story/2019-08-07/copenhagen-has-taken-bicycle-commuting-to-a-new-level|archive-date=23 November 2021|agency=Los Angeles Times}}</ref> Надвор од Западна Европа, градовите кои постојано ја вклучувале одржливоста како клучен фактор во планирањето на транспортот и користењето на земјиштето се: [[Куритиба|Куритиба, Бразил]] ; [[Богота|Богота, Колумбија]] ; [[Портланд (Орегон)|Портланд, Орегон]] ; и Ванкувер, Канада . [[Викторија (Австралија)|Државата Викторија]], [[Австралија]] усвоила законска регулатива во 2010 година - Закон за транспортна интеграција <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.legislation.vic.gov.au/Domino/Web_Notes/LDMS/LTObject_Store/LTObjSt5.nsf/DDE300B846EED9C7CA257616000A3571/BC2280585B69A291CA2577910008AF32/$FILE/10-6a010.pdf|title=Transport Integration Act 2010<!-- Bot generated title -->|archive-url=https://web.archive.org/web/20160412231430/http://www.legislation.vic.gov.au/Domino/Web_Notes/LDMS/LTObject_Store/LTObjSt5.nsf/DDE300B846EED9C7CA257616000A3571/BC2280585B69A291CA2577910008AF32/$FILE/10-6a010.pdf|archive-date=April 12, 2016|accessdate=September 1, 2019}}</ref> - за да ги принуди своите транспортни агенции активно да ги разгледуваат прашањата за одржливост, вклучително и влијанието на климатските промени во транспортната политика, планирањето и работењето. Многу други градови низ светот ја препознале потребата да ги поврзат одржливоста и транспортните политики, на пример со приклучување кон програмата Градови за заштита на климата .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.iclei.org/index.php?id=800|title=ICLEI Local Governments for Sustainability|year=1995–2008|work=Cities for Climate Protection|publisher=International Council for Local Environmental Initiatives|archive-url=https://web.archive.org/web/20090307064359/http://www.iclei.org/index.php?id=800|archive-date=2009-03-07|accessdate=2009-03-18}}</ref> Некои градови се обиделе да станат градови без автомобили, на пр., ограничување или исклучување на употребата на автомобили.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.curbed.com/2017/5/17/15649210/car-free-places-city-island|title=14 gorgeous car-free cities around the world|last=Barber|first=Megan|date=17 May 2017|work=Curbed|publisher=Vox Media|archive-url=https://web.archive.org/web/20200407143336/https://www.curbed.com/2017/5/17/15649210/car-free-places-city-island|archive-date=7 April 2020|accessdate=7 April 2020}}</ref>   Во 2020 година, [[Пандемија на КОВИД-19|пандемијата COVID-19]] турна неколку градови да усвојат план за драстично зголемување на [[Велосипедизам|возењето велосипед]] и пешачење ; меѓу нив се вклучени [[Милано]], [[Лондон]], [[Брајтон]] и [[Даблин]] . Овие чекори биле преземени за да се олесни социјалното дистанцирање со избегнување на јавниот превоз и во исто време да се спречи зголемувањето на сообраќајниот метеж и загадувањето на воздухот од зголемената употреба на автомобили. Сличен план бил усвоен во [[Њујорк (град)|Њујорк]] <ref>{{Наведени вести|url=https://thehill.com/homenews/state-watch/494812-new-york-city-to-open-100-miles-of-city-streets-to-pedestrians|title=New York City to open 100 miles of city streets to pedestrians|last=BUDRYK|first=ZACK|date=27 April 2020|access-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200511214350/https://thehill.com/homenews/state-watch/494812-new-york-city-to-open-100-miles-of-city-streets-to-pedestrians|archive-date=11 May 2020|agency=THE HILL}}</ref> и [[Париз]] .<ref>{{Наведени вести|url=https://www.thelocal.fr/20200512/paris-to-roll-out-50km-of-cycle-lanes-to-stop-spread-of-covid-19-on-public-transport|title=Paris to roll out 50km of cycle lanes to stop spread of Covid-19 on public transport|date=12 May 2020|access-date=13 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200518234224/https://www.thelocal.fr/20200512/paris-to-roll-out-50km-of-cycle-lanes-to-stop-spread-of-covid-19-on-public-transport|archive-date=18 May 2020|agency=The local}}</ref> Влијанието на пандемијата врз урбаниот јавен превоз значело дека падот на приходите ќе ги оптоварува финансиите на операторите и може да предизвика влошување на кредитната способност. Владите можеле да бидат принудени да ги субвенционираат операторите со финансиски трансфери, за возврат да ги намалат расположливите ресурси за инвестирање во поеколошки транспортни системи.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://blogs.worldbank.org/transport/protecting-public-transport-coronavirus-and-financial-collapse|title=Protecting public transport from the coronavirus... and from financial collapse|date=24 April 2020|work=blogs.worldbank.org|language=en|accessdate=2022-09-01}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.wri.org/insights/3-ways-reimagine-public-transport-people-and-climate|title=3 Ways to Reimagine Public Transport for People and the Climate|last=Welle|first=Ben|last2=Berg|first2=Rogier van den|date=2022-02-03|publisher=[[World Resources Institute]]|language=en|last3=Adriazola-Steil|first3=Claudia}}</ref> == Најнови трендови ==   Во текот на дваесеттиот век патувањето со автомобили постојано се зголемувал, но трендовите од 2000 година па натака биле посложени. Зголемувањето на цената на нафтата од 2003 година било поврзано со падот на употребата на гориво по глава на жител за патување со приватни возила во САД,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cta.ornl.gov/data/chapter2.shtml|title=Transportation Energy Data Book|year=2009|publisher=[[US Department of Energy]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20090312162144/http://cta.ornl.gov/data/chapter2.shtml|archive-date=2009-03-12|accessdate=2010-05-14}}</ref> Британија и Австралија. Во 2008 година, глобалната потрошувачка на нафта се намалила за 0,8% севкупно, со значителен пад на потрошувачката во Северна Америка, Западна Европа и делови од Азија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bp.com/productlanding.do?categoryId=6929&contentId=7044622|title=BP Statistical Review of World Energy 2009|year=2009|publisher=[[BP]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20110608064405/http://www.bp.com/productlanding.do?categoryId=6929&contentId=7044622|archive-date=2011-06-08|accessdate=2010-05-14}}</ref> === Зелено перење === Терминот ''зелен транспорт'' често се користи како Greenwash која е маркетинг техника за производи за кои не е докажано дека даваат позитивен придонес за одржливоста на животната средина. Ваквите барања можат да бидат правно оспорени. На пример , Норвешкиот Народен правобранител за потрошувачи ги таргетирал производителите на автомобили кои тврдат дека нивните автомобили се „зелени“, „чисти“ или „ еколошки “. Производителите ризикувале да добијат казни ако не успеат да се откажат од конкретните зборови.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/article/environmentNews/idUSL0671323420070906|title=Norways Says Cars Neither Green Nor Clean|date=2007-09-06|access-date=2009-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20090516070857/http://www.reuters.com/article/environmentNews/idUSL0671323420070906|archive-date=2009-05-16|publisher=Reuters.com}}</ref> Австралиската комисија за конкуренција и потрошувачи (ACCC) ги опишувала „зелените“ побарувања за производите како „многу нејасни, повикувајќи ги потрошувачите да дадат широк опсег на значења на тврдењето, што ризикува да ги доведе во заблуда“. Во 2008 година, ACCC принудил еден продавач на автомобили да го запре својот ''зелен'' маркетинг на автомобили Saab, за што Австралискиот федерален суд утврди дека е „заблуда“. Неколку европски земји отвориле финансиски стимулации кои поддржувале поодржливи начини на транспорт. Европската федерација на велосипедисти, која се фокусирала на секојдневно возење велосипед за транспорт, создала документ кој содржел нецелосен преглед.<ref>[https://ecf.com/sites/ecf.com/files/141117-Commuting-Who-Pays-The-Bill_2.pdf Commuting: Who pays the bill] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170725200751/https://ecf.com/sites/ecf.com/files/141117-Commuting-Who-Pays-The-Bill_2.pdf}}, Retrieved 2019-01-14</ref> Во [[Обединето Кралство|ОК]], работодавците долги години им обезбедувале на вработените финансиски стимулации. Вработениот изнајмувал или позајмувал велосипед што го купил работодавецот. Можел да добие и друга поддршка. Шемата е корисна, со тоа што вработениот заштедува пари и добива поттик да вклучува вежбање во секојдневната рутина. Работодавачот можел да очекува даночен одбиток, помало боледување и помал притисок на паркинг местата за автомобили.<ref>[https://www.bike2workscheme.co.uk/ Bike2Work Scheme] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190325165307/https://www.bike2workscheme.co.uk/}}, Retrieved 2019-01-14</ref><ref>[https://www.cyclescheme.co.uk/ CycleScheme] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190325165309/https://www.cyclescheme.co.uk/}}, Retrieved 2019-01-14</ref> Од 2010 година, во [[Исланд]] постоела шема (Samgöngugreiðslur) каде што оние кои не возат автомобил до работа, добиваат паушал месечно. Вработениот морал да потпише изјава дека не користи автомобил за доаѓање на работа почесто од еден ден во неделата, или 20% од деновите за одреден период. Некои работодавци плаќале фиксни износи врз основа на доверба. Други работодавачи ги надоместувале трошоците за поправки на велосипеди, за јавен превоз и слично. Од 2013 година, износите до 8000 ISK месечно се ослободиле од данок. Повеќето големи работни места го нуделе ова, а значителен дел од вработените ја користеле шемата. Од 2019 година половина од износот бил ослободен од данок доколку работникот потпише договор дека не користи автомобил за доаѓање работа повеќе од 40% од деновите од периодот на договорот.<ref>[http://www.ust.is/einstaklingar/graenn-lifsstill/samgongur/ Kostnaður fyrirtækja við gerð og viðhald á bílastæðum er mikill. Nú bjóða ýmis fyrirtæki starfsfólki sínu upp á samgöngusamning en þá skuldbindur starfsmaðurinn sig til þess að fara ekki á einkabíl til og frá vinnu og fær í staðinn ákveðna greiðslu. Slíkt býðst t.d. starfsfólki Umhverfisstofnunar.] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190114153437/https://www.ust.is/einstaklingar/graenn-lifsstill/samgongur/}}, Retrieved 2019-01-14</ref><ref>[https://www.rsk.is/einstaklingar/tekjur-og-fradraettir/skattmat/ Skattmat] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190321092408/https://www.rsk.is/einstaklingar/tekjur-og-fradraettir/skattmat/}}, Retrieved 2019-01-31</ref> === Можни мерки за градски превоз === Генералниот директорат за транспорт и енергија [[Европска Унија|на ЕУ]] (DG-TREN) започнал програма која најмногу се фокусирала на градскиот транспорт. Неговите главни мерки биле: {| style="width:100%;" | style="width:33%;" | * Чисти горива и возила ** Транспорт со погон на животни ** [[Биодизел]] ** Биогас/ CNG ** Електрични возила ** Транспорт со човечки погон ** Хибридни возила ** Водородно возило ** ТНГ ** Едрење бродови * Одржлива (зелена) транспортна инфраструктура ** [[Велосипедска инфраструктура|Велосипедски патеки]] ** Автобуски патишта ** Зелените патеки и предните патишта ** Железници * Ограничувања за пристап ** Управување/спроведување на пристап ** Зони со ограничени автомобили / улици за живеење ** Мултифункционални области ** Управување со паркинг ** [[Пешачка зона]] ** Смирување на сообраќајот / намалување на брзината * Интегрирани стратегии за цени ** Цените на застојот ** Интегриран билети ** Управување со паркинг | style="width:33%;" | * Колективен превоз на патници ** Пристапни транспортни системи ** Автобуски брз транзит ** Автобуски услуги ** Транспорт кој одговара на побарувачката ** Интегриран билети ** Интермодални трансфери ** [[Маркетинг]] ** Паратранзит ** Парк и возење ** [[Јавен превоз]] ** Квалитет на услуга ** Железнички транспорт ** Обезбедување, вклучително и транзитна полиција * Информации за патување ** Планери на рути за јавен превоз ( планер на интермодални патувања) * Начин на живот со помалку автомобил интензивен ** [[Систем за изнајмување велосипеди|Споделување велосипеди]] *** Список на системи за споделување велосипеди ** Здружување на автомобили ** Споделување на автомобили ** Стратегии за излез од автомобил/возачка дозвола ** [[Велосипедизам|Возење велосипед]] | style="width:33%;" | * Меки мерки ** Мешање на патувања ** План за патување ** Персонализиран план за патување ** Пешачки училиштен автобус * Транспортен менаџмент ** [[Нов урбанизам]] и нов пешак ** [[TDM Toolbox]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vtpi.org/tdm/tdm12.htm|title=Online TDM Encyclopedia - About This Encyclopedia|archive-url=https://web.archive.org/web/20100706162439/http://www.vtpi.org/tdm/tdm12.htm|archive-date=2010-07-06|accessdate=2010-05-24}}</ref> ** Транзитен ориентиран развој ** Управување со транспортната побарувачка ** Одење * Одржлив товарен транспорт ** Чисти возила / чист возен парк ** Сува порта ** Управување со флота ** Интермодален товарен транспорт ** Планирање на маршрутата ** Систем за управување со транспортот |} == Историја == Повеќето алатки и концепти за одржлив транспорт биле развиени пред да се измисли фразата. Пешачењето, првиот начин на транспорт, е исто така најодржлив.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.tfl.gov.uk/gettingaround/walking/2896.aspx|title=Walking benefits|publisher=[[Transport for London]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228171902/http://www.tfl.gov.uk/gettingaround/walking/2896.aspx|archive-date=2014-02-28|accessdate=2009-05-16}}</ref> [[Јавен превоз|Јавниот превоз]] датирал барем уште од пронајдокот на јавниот автобус од [[Блез Паскал]] во 1662 година <ref> {{Наведен нестручен часопис|access-date=2009-05-16}}</ref> Првиот патнички трамвај започнал со работа во 1807 година, а првиот патнички железнички превоз во 1825 година. [[Велосипед|Велосипедите со педали]] датирале од 1860-тите. Овие биле единствените избори за личен транспорт достапни за повеќето луѓе во западните земји пред [[Втора светска војна|Втората светска војна]], и останале единствени опции за повеќето луѓе во светот во развој. Товарот се движел со човечка сила, животинска сила или железница. === Масовна моторизација === Повоените години донесле зголемено богатство и побарувачка за многу поголема мобилност за луѓе и стоки. Бројот на друмски возила во Британија се зголемил петпати помеѓу 1950 и 1979 година, со слични трендови во другите западни земји. Повеќето богати земји и градови инвестирале многу во поголеми и подобро дизајнирани патишта и автопати, кои се сметале за неопходни за поддршка на растот и просперитетот. Транспортното планирање станало гранка на [[Урбанизам|урбанистичкото планирање]] и ја идентификувало индуцираната побарувачка како клучна промена од „предвиди и обезбеди“ кон одржлив пристап кој вклучува планирање на користење на земјиштето и [[Јавен превоз|јавен транзит]] . Јавните инвестиции во транзит, пешачење и [[Велосипедизам|возење велосипед]] драстично се намалиле во САД, Велика Британија и Австралија, иако тоа не се случило во иста мера во Канада или континентална Европа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vtpi.org/AJPHpucher.pdf|title=Promoting Safe Walking and Cycling to Improve Public Health:Lessons from The Netherlands and Germany|publisher=American Journal of Public Health, Vol. 93|archive-url=https://web.archive.org/web/20210222132358/https://www.vtpi.org/AJPHpucher.pdf|archive-date=2021-02-22|accessdate=2008-08-30}}</ref> Транспортните иновации кои датирале од периодот помеѓу 1973 и 1979 година вклучувале ленти за возила со голема пополнетост, системи за дружење низ целиот град и управување со транспортната побарувачка . [[Сингапур]] ги имплементирал цените за преоптоварување кон крајот на 1970-тите, а [[Куритиба]] започнала да го имплементира својот систем за брз транзит со автобуси во раните 1980-ти. Релативно ниските и стабилни цени на нафтата во текот на 1980-тите и 1990-тите довеле до значително зголемување на патувањето со возила од 1980 до 2000 година, и директно затоа што луѓето избрале да патуваат со автомобил почесто и на поголеми растојанија, и индиректно затоа што градовите развиле делови од приградски станови, подалеку од продавниците и од работните места, кои сега се нарекуваат [[Ексурбанизација|урбано ширење]] . Трендовите во товарната логистика, вклучително и движењето од железничкиот и крајбрежниот превоз до патниот товар и барањето за навремени испораки, значеле дека товарниот сообраќај растел побрзо од општиот сообраќај на возила. Белата книга за транспорт на британската влада <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dft.gov.uk/about/strategy/whitepapers/previous/fot/|title=White Paper on Transport|year=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20100206175127/http://www.dft.gov.uk/about/strategy/whitepapers/previous/fot/|archive-date=2010-02-06|accessdate=2009-07-04}}</ref> означиила промена во насоката на транспортното планирање во ОК. Во воведот на Белата книга тоа го изјавил премиерот [[Тони Блер]]<blockquote>„Ние признаваме дека не можеме едноставно да го изградиме нашиот пат за излез од проблемите со кои се соочуваме. Тоа би било еколошки неодговорно - и нема да функционира.“</blockquote>Придружниот документ на Белата книга наречен „Попаметни избори“ го истражувал потенцијалот за зголемување на малите и расфрлани иницијативи за одржлив транспорт што тогаш се случувало низ Велика Британија и заклучиле дека сеопфатната примена на овие техники може да го намали шпицот на патувањето со автомобил во урбаните области за повеќе од 20%.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.dft.gov.uk/pgr/sustainable/smarterchoices/ctwwt/chapter1introduction|title=Smarter Choices, Changing the Way we Travel page v|last=Cairns, S|date=July 2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614001006/http://www.dft.gov.uk/pgr/sustainable/smarterchoices/ctwwt/chapter1introduction|archive-date=June 14, 2007|accessdate=2008-07-27|display-authors=etal}}</ref> Слична студија од Федералната администрација за автопати на Соединетите Држави,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ops.fhwa.dot.gov/publications/mitig_traf_cong/index.htm|title=Mitigating Traffic Congestion|year=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20181208205814/https://ops.fhwa.dot.gov/publications/mitig_traf_cong/index.htm|archive-date=2018-12-08|accessdate=2009-07-04}}</ref> била објавена во 2004 година и исто така заклучиле дека попроактивен пристап кон побарувачката за транспорт е важна компонента на севкупната национална транспортна стратегија. == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * ''Одржливост и градови: Надминување на зависноста од автомобилот'', Ајланд прес, Вашингтон, 1999 година. Њуман П и Кенворти Џ,{{ISBN|1-55963-660-2}} . * ''Одржливи транспортни мрежи'', издаваштво Едвард Елгар, Челтенхем, Англија, 2000 година. Нагурни А ,{{ISBN|1-84064-357-9}} * ''Вовед во одржлив транспорт: политика, планирање и имплементација'', Earthscan, Лондон, Вашингтон, 2010 година. Шилер П Ерик Ц. Брун и Џефри Р. Кенворти,{{ISBN|978-1-84407-665-9}} . * ''Одржлив транспорт, управување со мобилност и планови за патување'', Ashgate Press, Farnham, Сари, 2012 година, Енох М П.{{ISBN|978-0-7546-7939-4}} . == Надворешни врски == * [http://www.gdrc.org/uem/sustran/sustran-principles.html Водечки принципи за одржлива мобилност] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110430085717/http://www.gdrc.org/uem/sustran/sustran-principles.html |date=2011-04-30 }} * [http://www.sutp.org/ Проект за одржлив урбан транспорт - платформа на знаење (SUTP)] * [http://www.german-sustainable-mobility.de/ Германско партнерство за одржлива мобилност (GPSM)] * [http://www.transport2012.org/ Премостување на јазот: Патеки за транспорт во процесот по 2012 година] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20110307075006/http://www.transport2012.org/ |date=2011-03-07 }} * [http://www.sustainable-mobility.org/ Sustainable-mobility.org: центар на ресурси за одржлив транспорт] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20150427225834/http://www.sustainable-mobility.org/ |date=2015-04-27 }} * [http://www.issuelab.org/issues/profile/transportation Истражување за транспорт во IssueLab] * [https://www.seforall.org/publications/switching-gears-enabling-access-to-sustainable-urban-mobility Префрлување брзини: Овозможување пристап до одржлива урбана мобилност] [[Категорија:Статии со извадоци]] 019ayaginxpla7b7e47q1ob0z30a8e6 0 1333662 5537964 5404230 2026-04-12T04:41:03Z CommonsDelinker 746 Замена на [[File:InfoboxHez.PNG]] со [[File:Flag_of_Hezbollah_(thumbnail_placeholder).png]] (од страна на [[c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] поради: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] · Hez could mean many things.). 5537964 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир | conflict = Израелско-палестинска војна (2023) | partof = [[Арапско-израелски конфликт]] | image = [[File:October 2023 Gaza−Israel conflict.svg|250px]] | caption = {{legend|#F08080|[[Појас Газа]]}} {{legend|#4169E1|[[Израел|Израелски територии]] со присуство на палестински борци}} {{legend|#FFFF00|Евакуирани подрачја}} {{legend-line|red dashed 2px|Обем на упадот на Хамас}} | date = [[7 октомври]] [[2023]] — денес<br>({{Age in years, months, weeks and days|month1=10|day1=7|year1=2023}}) | place = граница меѓу [[Појас Газа|појасот Газа]] и [[Израел]] |result = |combatant1 = {{знаме|Палестина}} * {{знаменце|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[Хамас]] * {{знаменце|Flag of the Islamic Jihad Movement in Palestine.svg}} [[Палестински исламски џихад|ПИЏ]] * {{знаменце|PFLP_Infobox_Flag.svg}} [[Народен фронт за ослободување на Палестина|НФОП]] * {{знаменце|Flag of the Democratic Front for the Liberation of Palestine.svg}} [[Демократски фронт за ослободување на Палестина|ДФОП]]<ref>{{наведена мрежна страница |url=https://alhourriah.org/article/125212 |title=الحرية – بيان عسكري صادر عن كتائب المقاومة الوطنية (قوات الشهيد عمر القاسم) استشهاد ثلاثة من مقاتلينا داخل اراضينا المحتلة عام 48 |access-date=7 октомври 2023 |archive-date=7 октомври 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007111235/https://alhourriah.org/article/125212 |url-status=live }}</ref> * {{знаменце|Lions Den.png}} [[Лавовско дувло]]<ref name="roya">{{наведени вести |title=Qassam Brigades announces control of 'Erez Crossing' |url=https://en.royanews.tv/news/44975/2023-10-07 |work=Roya News |date=7 октомври 2023 |access-date=7 октомври 2023 |archive-date=7 октомври 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231007102147/https://en.royanews.tv/news/44975/2023-10-07 |url-status=live }}</ref> * {{знаменце|Flag of Hezbollah (thumbnail placeholder).png}} [[Хезболах]]<ref>{{cite web | url=https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack | archive-url=https://web.archive.org/web/20231008055038/https://english.aawsat.com/arab-world/4591836-israel-army-fires-artillery-lebanon-hezbollah-claims-attack | archive-date=2023-10-08 | title=Israel Army Fires Artillery at Lebanon as Hezbollah Claims Attack }}</ref> <!--{{Collapsible list}}--> | combatant2 = {{знаме|Israel}} * '''Поддршка:''' * {{знаме|САД}}<ref>{{Cite news |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-us-canada-67049196|title=US moves warships closer to Israel after Hamas attack|date=8 October 2023|publisher=[[BBC News]]|access-date=8 October 2023|archive-date=9 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231009023420/https://www.bbc.com/news/world-us-canada-67049196|url-status=live}}</ref> | commander1 = {{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[Мохамед Деиф]]<br/>{{flagicon image|Flag of al-Qassam Brigades.svg}} [[Абу Обаида]] | commander2 = {{flagicon image|Presidential standard of Israel (square).svg}} [[Ицхак Херцок]]<br/>{{flagicon image|Flag_of_the_Prime_Minister_of_Israel.svg}} [[Бенјамин Нетанјаху]]<br/>{{flagicon image|Flag_of_Israel_Minister_of_Defence.svg}} [[Јоав Галант]]<br/>{{flagicon image|Flag_of_IDF_Chief_of_Staff.svg}} [[Херци Халеви]]<br/>{{flagicon image|Flag of the Israel Police.svg}} [[Коби Шабтај]]<br/>|strength1=40,000+|strength2=529,500 | casualties1 = Според '''Мин. за здравство на појасот Газа:'''<br>15,207+ убиени (50 %+ граѓани),<ref>{{cite web | url=https://palinfo.com/news/2023/12/02/865198/ | title=15207 شهداء و40 ألف جريح في العدوان الإسرائيلي على غزة | date=2023-12-02 }}</ref> 40,000 повредени<ref>{{cite web | url=https://palinfo.com/news/2023/12/02/865198/ | title=15207 شهداء و40 ألف جريح في العدوان الإسرائيلي على غزة | date=2023-12-02 }}</ref> | casualties2 = Според '''[[Министерство за здравство на Израел|Израелското министерство за здравство]]:'''<br>1,335+ граѓани, војници и полицајци убиени,7,262+повредени<ref>{{наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/342-currently-hospitalized-in-israel-due-to-war-7262-since-oct-7-health-ministry/|access-date=2 декември 2023</ref> | casualties3 = 17 [[Непалци]] заробени од Хамас, 7 Непалци повредени<ref name="nepal">{{наведени вести|url=https://www.indiatodayne.in/international/story/at-least-7-nepali-injured-17-held-captive-by-hamas-in-israel-690676-2023-10-07|title=At least 7 Nepali injured, 17 held captive by Hamas in Israel |work=India Today |date=7 октомври 2023 |access-date=7 октомври 2023 |archive-date=7 октомври 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007122157/https://www.indiatodayne.in/international/story/at-least-7-nepali-injured-17-held-captive-by-hamas-in-israel-690676-2023-10-07 |url-status=live}}</ref><br/>2 [[Тајланѓанци]] убиени, 11 заробени од Хамас, 8 повредени,<ref>{{cite news |title=2 Thais убиени, 8 injured, 11 kidnapped in Hamas attack on Israel |url=https://www.bangkokpost.com/thailand/politics/2659873 |access-date=8 октомври 2023 |work=Bangkok Post |date=2023-10-08 |language=en |last1=Nanuam |first1=Wassana }}</ref><ref>{{cite news|title=Two Thais убиени in Israel-Gaza violence, says Thailand PM|newspaper=The Straits Times|date=8 октомври 2023|url=https://www.straitstimes.com/world/two-thais-убиени-in-israel-gaza-violence-says-thailand-pm}}{{Мртва_врска|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><br>1 [[Индонезијци|индонезиски]] болничар убиен од Израел |status = во тек |campaignbox = {{Поход Палестинско-израелски судир (2023)}} }} {{Current|date=октомври 2023}} На [[7 октомври]] [[2023]] година, борци од [[Тероризам|терористичките]] организации [[Хамас]] и [[Палестински исламски џихад|Палестинскиот исламски џихад]] извршиле моќен [[Ракета|ракетен]] напад над [[Израел]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.vecer.press/%d0%b4%d1%80%d0%b0%d0%bc%d0%b0%d1%82%d0%b8%d1%87%d0%bd%d0%b8-%d1%81%d1%86%d0%b5%d0%bd%d0%b8-%d0%bd%d0%b0-%d0%b8%d0%b7%d1%80%d0%b0%d0%b5%d0%bb%d1%81%d0%ba%d0%b8%d1%82%d0%b5-%d1%83%d0%bb%d0%b8%d1%86/|title=Драматични сцени: Хамас го бомбардираше Израел (ФОТО) {{!}} Вечер ...1963 {{!}} Vecer MK|last=Вечер|date=7 октомври 2023|language=mk-MK|accessdate=7 октомври 2023|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007164318/https://www.vecer.press/%D0%B4%D1%80%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%BD%D0%B8-%D1%81%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%B8-%D0%BD%D0%B0-%D0%B8%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BB%D1%81%D0%BA%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%83%D0%BB%D0%B8%D1%86/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://faktor.mk/hamas-niz-tuneli-go-napagja-izrael-izraelskata-vojska-odgovara-so-ofanziva|title=Хамас низ тунели го напаѓа Израел, израелската војска одговара со офанзива|work=Фактор Портал|accessdate=7 октомври 2023}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.slobodnaevropa.mk/a/32627301.html|title=Израел "во војна" по ненадејните напади на Хамас, десетици мртви|date=7 октомври 2023|work=Радио Слободна Европа|language=mk|accessdate=7 октомври 2023}}</ref> Во нападот во 6:45 часот загинале стотици жители, ранети илјадници и грабнати десетици.<ref name=":1">{{наведена мрежна страница|url=https://www.mako.co.il/news-military/6361323ddea5a810/Article-4919291fb380b81026.htm|title=N12 - מתקפת פתע על ישראל: מטח כבד לעשרות יישובים בארץ|date=7 октомври 2023|website=N12|access-date=7 октомври 2023}}</ref> Ова ја поттикнало израелската [[влада]] да прогласи [[воена состојба]], додека пак [[Израелски одбранбени сили|Израелските одбранбени сили]] биле ставени во целосна борбена готовност.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html|title=Live updates: Militants infiltrate Israel from Gaza as Hamas claims major rocket attack|date=7 октомври 2023|lang=en|website=CNN|access-date=7 октомври 2023|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007094104/https://amp.cnn.com/cnn/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{наведена мрежна страница|url=https://theguardian.com/world/2023/oct/07/hamas-launches-surprise-attack-on-israel-as-palestinian-gunmen-reported-in-south|title=Hamas launches surprise attack on Israel as Palestinian gunmen reported in south &#124; Israel &#124; the Guardian|date=7 октомври 2023|website=The Guardian|access-date=7 октомври 2023}}</ref><ref name="военасостојба">{{наведена мрежна страница|url=https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/idf-declares-state-of-readiness-for-war-amid-hamas-infiltrations-rocket-barrages/|title=IDF declares 'state of readiness for war' amid Hamas infiltrations, rocket barrages|date=7 октомври 2023|lang=en|website=[[:en:The Times of Israel|The Times of Israel]]|access-date=7 октомври 2023}}</ref> Според информациите на [[Министерство за надворешни работи на Македонија|Македонското министерство за надворешни работи]], во Израел и [[Западен Брег|Западниот Брег]] се наоѓале поголем број [[Македонија|македонски]] државјани што побарале помош од Македонската амбасада во [[Тел Авив]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://novamakedonija.com.mk/makedonija/mnr-se-zgolemuva-brojot-na-makedonski-drzhavjani-koi-se-naogjaat-vo-izrael-formiran-krizen-shtab/|title=МНР: Се зголемува бројот на македонски државјани кои се наоѓаат во Израел, формиран кризен штаб|date=2023-10-08|work=Нова Македонија|language=mk|accessdate=2023-10-08}}</ref> Најмалку 2.200 [[Ракета|ракети]] биле истрелани од [[Појас Газа|појасот Газа]], а борците на Хамас ја пробиле границата и го нападнале Израел. Најмалку 250 Израелци загинале.<ref name=":12">{{наведена мрежна страница|url=https://www.mako.co.il/news-military/6361323ddea5a810/Article-4919291fb380b81026.htm|title=N12 - מתקפת פתע על ישראל: מטח כבד לעשרות יישובים בארץ|date=7 октомври 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007064210/https://www.mako.co.il/news-military/6361323ddea5a810/Article-4919291fb380b81026.htm|archive-date=7 октомври 2023|website=N12|access-date=7 октомври 2023|url-status=live}}</ref> Израелскиот премиер [[Бенјамин Нетанјаху]] рекол дека Израел „се наоѓа во воена состојба“.<ref>{{наведени вести|url=https://www.cnn.com/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html|title=Live updates: Militants infiltrate Israel from Gaza as Hamas claims major rocket attack|access-date=7 октомври 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007221148/https://www.cnn.com/middleeast/live-news/al-aqsa-storm-militants-infiltrate-israel-after-gaza-rockets-10-07-intl-hnk/index.html|archive-date=7 октомври 2023|publisher=[[CNN]]|url-status=live}}</ref><ref name="guardian7oct">{{наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/hamas-launches-surprise-attack-on-israel-as-palestinian-gunmen-reported-in-south|title=Hamas launches surprise attack on Israel as Palestinian gunmen reported in south|last=McKernan|first=Bethan|date=7 октомври 2023|work=[[The Guardian]]|access-date=7 октомври 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007101214/https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/hamas-launches-surprise-attack-on-israel-as-palestinian-gunmen-reported-in-south|archive-date=7 октомври 2023|url-status=live}}</ref><ref name="военасостојба"/><ref>{{наведени вести|url=https://www.timesofisrael.com/we-are-at-war-netanyahu-says-after-hamas-launches-devastating-surprise-attack/|title='We are at war,' Netanyahu says, after Hamas launches devastating surprise attack|last=Staff|first=ToI|work=[[Times of Israel]]|access-date=7 октомври 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007104131/https://www.timesofisrael.com/we-are-at-war-netanyahu-says-after-hamas-launches-devastating-surprise-attack/|archive-date=7 октомври 2023|language=en-US|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://republika.mk/vesti/svet/izrael-proglasi-voena-sostojba-i-mobilizatsija/|title=Израел прогласи воена состојба и мобилизација|last=Nena|date=7 октомври 2023|work=Република|language=mk-MK|accessdate=2023-10-08|archive-date=2023-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20231008021659/https://republika.mk/vesti/svet/izrael-proglasi-voena-sostojba-i-mobilizatsija/|url-status=dead}}</ref> Палестинските борци навлегле во неколку [[Кибуц|кибуци]] во близина на појасот Газа, како и во израелскиот град [[Сдерот]].<ref name=":5">{{наведени вести|url=https://www.ynetnews.com/article/rysg8i0l6|title=Dozens killed, abducted as Israel comes under surprise Hamas attack|last=Ynet|date=7 октомври 2023|accessdate=7 октомври 2023|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231007052803/https://www.ynetnews.com/article/rysg8i0l6|archivedate=7 октомври 2023|website=Ynetnews|lang=en}}</ref> Израелските одбранбени сили убиле најмалку 256 Палестинци во вооружени борби и воздушни напади, вклучувајќи граѓани и 20 [[Дете|деца]].<ref name=":3">{{наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack|title=Israel-Gaza Conflict: Air-Raid Sirens in Israel Warn of Continued Strikes on Sunday|last=Kingsley|first=Patrick|date=7 октомври 2023|accessdate=2023-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231007075901/https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack|archivedate=7 октомври 2023|id=0362-4331|website=The New York Times|lang=en-US}}</ref><ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.nbcnews.com/news/world/israel-says-palestinian-militants-are-infiltrating-gaza-rcna119315|title=Hamas launches surprise land, air and sea attack on Israel|date=2023-10-08|lang=en|website=NBC News|access-date=2023-10-08}}</ref> Израелски граѓани и војници биле земени како заложници од страна на палестински борци.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://novayagazeta.eu/articles/2023/10/07/press-sluzhba-armii-izrailia-podtverdila-zakhvat-grazhdanskikh-lits-i-voennykh-v-plen-boevikami-khamas-news|title=Пресс-служба армии Израиля подтвердила захват гражданских лиц и военных в плен боевиками ХАМАС|date=2181-12-28|website=Новая газета Европа|access-date=2023-10-08}}</ref> Од почетокот на палестинското напредување имало сведоштва за бројни случаи на [[насилство]] врз израелски [[Жена|жени]] и колење на израелски граѓани.<ref name=":6">{{наведени вести|url=https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/10/07/naked-israeli-woman-paraded-jeering-hamas-fighters/|title=Naked Israeli woman paraded by jeering Hamas fighters|last=Crisp|first=James|date=7 октомври 2023|work=The Telegraph|access-date=7 октомври 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007211651/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/10/07/naked-israeli-woman-paraded-jeering-hamas-fighters/|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231007211651/https://www.telegraph.co.uk/world-news/2023/10/07/naked-israeli-woman-paraded-jeering-hamas-fighters/|archive-date=7 октомври 2023|archivedate=7 октомври 2023|language=en-GB|issn=0307-1235|url-status=live}}</ref><ref name=":7">{{наведени вести|url=https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-07/ty-article/.premium/hamas-victory-is-an-israeli-failure-massive-scale/0000018b-0a1a-d8fc-adff-6b7e7e3b0000|title='Nightmare Scenario': Hamas’ Victory Is an Israeli Failure on a Massive Scale|last=Harel|first=Amos|date=October 7, 2023|work=Haaretz|access-date=2023-10-08|archiveurl=https://web.archive.org/web/20231007211915/https://www.haaretz.com/israel-news/2023-10-07/ty-article/.premium/hamas-victory-is-an-israeli-failure-massive-scale/0000018b-0a1a-d8fc-adff-6b7e7e3b0000|archivedate=7 октомври 2023|language=en|quote=There have been terrible massacres in some communities and military bases.}}</ref> Земјите од [[Северна Америка]] и повеќето европски земји ја осудиле палестинската страна за насилството и ја нарекле употребената тактика [[тероризам]].<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/we-are-at-war-reactions-to-palestinian-hamas-surprise-attack-in-israel|title=World reaction to surprise attack by Palestinian Hamas on Israel|lang=en|website=www.aljazeera.com|access-date=2023-10-08}}</ref><ref name=":8">{{наведени вести|url=https://www.theguardian.com/world/2023/oct/07/condemnation-and-calls-for-restraint-after-hamas-attack-on-israel|title=Condemnation and calls for restraint after Hamas attack on Israel|last=Michaelson|first=Ruth|date=7 октомври 2023|accessdate=2023-10-08|id=0261-3077|website=The Guardian|lang=en-GB}}</ref> Некои [[Арапи|арапски]] и [[Муслимански свет|муслимански]] земји ја обвиниле израелската „окупација“ за заострувањето, иако Израел ја прекинал окупацијата на појасот Газа 18 години претходно, повлекувајќи ги сите свои војници во [[2005]] година.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://forward.com/fast-forward/563491/arab-states-gaza-hamas-israel-attack-blame-reaction/|title=Arab states call for restraint after Hamas attack— but some blame Israel|last=Zax|first=Talya|date=7 октомври 2023|lang=en|website=The Forward|access-date=2023-10-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://makfax.com.mk/svet/%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BB-%D0%B8-%D0%BF%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%BD%D1%86%D0%B8%D1%82%D0%B5-%D1%81%D1%82%D0%B8%D0%B3%D0%BD%D0%B0%D0%B0-%D0%B4%D0%BE/|title=Како Израел и Палестина стигнаа до уште една војна: конфликтот трае 75 години|last=Макфакс|first=Е. Т. /|date=7 октомври 2023|work=МАКФАКС|language=mk-MK|accessdate=2023-10-08}}</ref> == Заднина == Нападот е еден од епизодите на Палестинско-израелскиот судир. Слични напади врз Израел од страна на фидаинските борци од [[Египет]], [[Либан]], [[Јордан]] и [[Појас Газа|појасот Газа]] се случиле многупати помеѓу [[1948]] и [[1970]] г. Овие напади на израелска територија, убивајќи граѓани и земајќи заложници, продолжиле како дел од активностите на [[Палестинска ослободителна организација|ПЛО]]; познати примери се Колењето во Маалот (1974) и Нападот по крајбрежниот пат (1978). По повлекувањето на Израел од појасот Газа во 2005 г., [[Хамас]] дошол на [[власт]] во појасот како резултат на неговата победа на изборите во [[2006]] г. и граѓанската војна со Фатах, која вклучувала борби во појасот Газа во 2007 г. Хамас ги засилил ракетните напади врз [[Израел]] и другите облици на палестински тероризам. Појасот Газа бил под делумна [[Блокада на појасот Газа|блокада од Израел и Египет од 2007 г.]], со цел да се спречи увозот на [[оружје]] и градежни материјали што се користат за војната против Израел; овие мерки ѝ штетат на економијата на појасот. Хамас ја навел блокадата како една од причините за својот напад. На нападот му претходеле неколкунеделни немири од страна на палестинските Арапи долж границата на Израел со појасот Газа (вклучувајќи пуштање на избувливи и запаливи балони, масовно палење на [[Автомобил|автомобилски]] гуми, поставување и фрлање избувливи направи), како и судири на [[Западен Брег|Западниот Брег]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports|title=Israel retaliation kills 230 Palestinians after Hamas operation|work=www.aljazeera.com|language=en|accessdate=2023-10-09}}</ref> Според [[Ел Џазира]], во 2023 г., пред нападот на [[7 октомври]], најмалку 247 палестински Арапи загинале во судирите со израелската војска и за време на израелските противтерористички операции. Бројот на жртвите на палестинскиот [[тероризам]] во истиот период изнесувал 32 Израелци и 2 странски државјани.<ref name="aj12222">{{наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports|title=Palestinian fighters reported in Israel as rockets launched from Gaza|date=7 октомври 2023|website=Al Jazeera}}</ref> Командантот на военото крило на [[Хамас]], Мохамед Дејф, изјавил дека нападот бил извршен како одговор на судирите во џамијата [[Акса]].<ref>{{наведени вести|url=https://www.ynet.co.il/news/article/byezsprea|title=מוחמד דף על מתקפת הרקטות: ישראל חיללה את אל-אקצא, קורא לערביי ישראל להצטרף|last=חלבי|first=עינב|date=7 октомври 2023|accessdate=7 октомври 2023|website=Ynet|lang=he}}</ref> Водачот на Хамас, Салих ел-Арури изјавил дека нападот бил одговор на „злосторствата на окупацијата“, додавајќи дека тие ја штитат [[џамија]]та Акса и илјадниците палестински затвореници што ги држел Израел.<ref name=":03">{{наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Netanyahu tells Israel 'We are at war' after Hamas launches an unprecedented attack on the country|date=7 октомври 2023|lang=en|website=AP News|access-date=7 октомври 2023}}</ref> Нападот се случил ден по 50-годишнината од почетокот на [[Јомкипурска војна|Јомкипурската војна]], која исто така започнала со ненадеен напад и на денот на еврејскиот празник Симхат тора.<ref>{{наведена мрежна страница|url=https://www.npr.org/2023/10/07/1204436940/palestinian-militants-launch-rockets-into-israel|title='We are at war,' Israeli PM Netanyahu says after Gaza militants infiltrate|author=Daniel Estrin|date=7 октомври 2023|lang=en|website=National Public Radio|access-date=7 октомври 2023}}</ref> == Хронологија на настаните == [[Податотека:A rocket hit a vehicle in Rishon Lezion.jpg|лево|мини|204x204пкс|Погодено возило од ракета во [[Ришон Лецион]]]] === Ракетни удари === Околу 06:30 часот по месно време на [[7 октомври]] [[2023]] г., [[Хамас]] го објавил почетокот на операцијата „Поплава Акса“ или „Бура [[Акса]]“, во текот на која меѓу 2.500 (според израелските [[Масовни медиуми|медиуми]]) и повеќе од 5.000 ракети (според Хамас) од [[Појас Газа|појасот Газа]] во [[Израел]] биле пуштени, убивајќи најмалку пет лица.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/2023/10/7/sirens-warn-of-rockets-launched-towards-israel-from-gaza-news-reports|title=Israel retaliation kills 230 Palestinians after Hamas operation|work=www.aljazeera.com|language=en|accessdate=2023-10-08}}</ref><ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-67037895|title=Israel Gaza live updates: More than 600 Israelis killed in attacks from Gaza|work=BBC News|language=en-gb|accessdate=2023-10-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.sky.com/story/israel-gaza-latest-hamas-fighters-on-the-ground-after-5-000-rockets-fired-jerusalem-attacks-gaza-strip-targets-and-calls-up-reserves-12978800|title=Israel-Gaza latest: '800 Hamas targets' struck in Gaza; US citizens 'may have been taken hostage'; images show destruction|work=Sky News|language=en|accessdate=2023-10-08}}</ref> Избувнувања биле пријавени во области во непосредна близина на појасот Газа, како и во [[Тел Авив]] и [[Ашкелон]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|title=Israel-Palestine escalation updates: Gaza under bombardment|last=Siddiqui|first=Umut Uras,Mersiha Gadzo,Maram Humaid,Priyanka Shankar,Dalia Hatuqa,Joseph Stepansky,Usaid|work=www.aljazeera.com|language=en|accessdate=2023-10-08}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|title=Israel attack: PM says Israel at war after 250 killed in attack from Gaza|date=2023-10-07|work=BBC News|access-date=2023-10-08|language=en-GB}}</ref> Сирените за воздушна тревога биле активирани во [[Бершева]] и [[Ерусалим]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.france24.com/en/middle-east/20231007-sirens-heard-as-dozens-of-rockets-fired-from-gaza-towards-israel|title=More than 200 Israelis killed in surprise Hamas assault on Israel, 232 killed in Gaza|date=2023-10-07|work=France 24|language=en|accessdate=2023-10-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cnn.com/2023/10/07/middleeast/sirens-israel-rocket-attack-gaza-intl-hnk/index.html|title=Netanyahu says Israel is 'at war' after Hamas launches surprise air and ground attack from Gaza|last=Alam|first=Ibrahim Dahman,Hadas Gold,Lauren Iszo,Amir Tal,Abeer Salman,Kareem Khadder,Richard Allen Greene,Hande Atay|date=2023-10-07|work=CNN|language=en|accessdate=2023-10-08}}</ref> === Упад на борците во Израел === Истовремено, околу 1.000 борци навлегле во Израел од [[Газа]] користејќи [[Камион|камиони]], [[Теренец|теренци]], [[Мотоцикл|мотоцикли]], [[Булдожер|булдожери]], чамци и параглајдери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2023/10/7/israel-palestine-escalation-live-news-barrage-of-rockets-fired-from-gaza|title=Israel-Palestine escalation updates: Gaza under bombardment|last=Siddiqui|first=Umut Uras,Mersiha Gadzo,Maram Humaid,Priyanka Shankar,Dalia Hatuqa,Joseph Stepansky,Usaid|work=www.aljazeera.com|language=en|accessdate=2023-10-08}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://apnews.com/article/israel-palestinians-gaza-hamas-rockets-airstrikes-tel-aviv-11fb98655c256d54ecb5329284fc37d2|title=Hamas surprise attack out of Gaza stuns Israel and leaves hundreds dead in fighting, retaliation|date=2023-10-07|work=AP News|language=en|accessdate=2023-10-08}}</ref><ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/live/2023/10/07/world/israel-gaza-attack|title=Israel-Gaza Conflict: Air-Raid Sirens in Israel Warn of Continued Strikes on Sunday|last=Kingsley|first=Patrick|date=2023-10-07|work=The New York Times|access-date=2023-10-08|last2=Kershner|first2=Isabel|language=en-US|issn=0362-4331}}</ref> Според [[Ел Џазира]], израелската војска го изгубила управувањето над контролниот пункт Ерез.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://alfa.mk/%D1%81%D0%BB%D1%83%D1%87%D1%83%D0%B2%D0%B0%D1%9A%D0%B0%D1%82%D0%B0-%D0%B2%D0%BE-%D0%B8%D0%B7%D1%80%D0%B0%D0%B5%D0%BB-%D1%81%D0%B5-%D0%B4%D0%BE%D0%BA%D0%B0%D0%B7-%D0%B4%D0%B5%D0%BA%D0%B0-%D0%BD%D0%B8/|title=Случувањата во Израел се доказ дека никој не е безбеден од тероризмот -|last=Костадиновска|first=Паула|date=2023-10-08|language=en-US|accessdate=2023-10-08}}</ref> Израелската војска ја започнала противтерористичката операција „Железни мечеви“ во појасот Газа. Израелскиот министер за одбрана [[Јоав Галант]] најавил масовно повикување на резервисти.<ref name=":0" /> Шефот на Регионалниот совет на Шаар Ханегев, Офир Либштајн, бил убиен во престрелка со борците на Хамас.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sandiegouniontribune.com/news/story/2023-10-07/mayor-todd-gloria-community-leaders-mourn-death-of-ofir-liebstein-head-of-san-diegos-sister-city-in-israel|title=Ofir Liebstein, head of San Diego's sister city in Israel, killed in Hamas attack|date=2023-10-08|work=San Diego Union-Tribune|language=en-US|accessdate=2023-10-08}}</ref> === Напади на воени бази === Борците на Хамас извршиле [[поморски десант]] во Зиким.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|title=Dozens of rockets fired from Gaza towards Israel - BBC News|date=2023-10-07|work=web.archive.org|accessdate=2023-12-03|archive-date=2023-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20231007045410/https://www.bbc.com/news/world-middle-east-67036625|url-status=bot: unknown}}</ref> Воена база во близина на Нахал Оз, исто така, била преземена од борците, при што загинале најмалку двајца израелски војници, а шест други биле заробени. [[Израелски одбранбени сили|ИОС]] соопштиле дека убиле двајца напаѓачи на [[Плажа|плажата]] и уништиле четири [[Брод|брода]], вклучително и два гумени чамци.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://edition.cnn.com/2023/10/08/middleeast/hamas-videos-visual-timeline/index.html|title=Videos show new details on how Hamas launched surprise assault on Israel|date=2023-10-09 }}</ref> Биле пријавени борби во воената база Реим, седиште на израелската дивизија Газа. Подоцна било објавено дека Хамас ја презел контролата врз базата и зел неколку израелски војници заробени, пред ИОС да ја врати контролата подоцна во текот на денот. Полициската станица [[Сдерот]] паднала под контрола на Хамас, при што борците убиле 30 Израелци, вклучувајќи [[Полиција|полицајци]] и граѓани.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jpost.com/israel-news/defense-news/article-763198|title=IDF regains control over Sderot police station|date=2023-10-08|work=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com|language=en-US|accessdate=2023-12-03}}</ref> Најмалку шест израелски воени бази во близина на границата со Газа биле нападнати. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [https://www.bbc.co.uk/news/live/world-middle-east-67037895 Новости на BBC во живо] [[Категорија:Судири во 21 век]] [[Категорија:Палестинци]] [[Категорија:Израел во 2023 година]] [[Категорија:Тековни збиднувања]] [[Категорија:Судири во 2023 година]] [[Категорија:Судири во 2024 година]] t6m3mfdf6t3vbkz5wajkbsg04jogco6 0 1338732 5537887 5484721 2026-04-11T23:11:47Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537887 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Ковачевци | native_name = Ковачевци | native_name_lang = bg | settlement_type = село | image_skyline = Kovachevtsi-pernik-district-municipality-hall.jpg | image_caption = Зградата на општината | image_flag = | image_shield = | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Ковачевци во Бугарија | latd =42.554471 |latNS =N | longd =22.818336 |longEW =E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Перник (област)|Перник]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Ковачевци (општина)|Ковачевци]] | leader_party = БСП | leader_title = Градоначалник | leader_name = Васил Станимиров | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 9,81 | elevation_m = 650 | population_total = 342 | population_as_of = 2022 | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[EET]] | utc_offset1 = +2 | timezone1_DST = [[EEST]] | utc_offset1_DST = +3 | postal_code_type = поштенски код | postal_code = 2450 | area_code = +359 07727 | website = {{URL|kovachevtsi.com}} }} '''Ковачѐвци''' ({{Langx|bg|Ковачевци}}) — село во Западна [[Бугарија]], административен центар на општината [[Ковачевци (општина)|Ковачевци]] во [[Перник (област)|Перничката Oбласт]]. Има население од околу 342 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија == Селото се наоѓа во планинско продрачје, на 25 километри од регионалниот центар [[Перник]] и на 55 километри од главниот град [[Софија]]. Во близина на селото се наоѓа акумулацијата „Пчелина“. == Историја == Името на селото било писмено потврдено во османлиските даночни регистри од [[1576]] година под образецот '''Ковачова'''. Може да се претпостави дека е поврзано со ковачкиот занает на непознато семејство од овие простори. За време на османлиското владеење, Ковачевци било запалено и уништено двапати - првиот пат во [[1806]] година од ордите на Кара Феиз, а вториот пат — во [[1850]] година од [[башибозук]], за време на востанието на Бугарите од северозападна Бугарија, кога локалното население исто така се побунило. Селото било ослободено во [[јануари]] [[1878]] година од четата на [[Дедо Иљо Малешевски|Иљо Војвода]]. Веднаш по Руско-турската војна и [[Македонско востание|Кресненско-разлошкото востание]], овде дошле бегалци од Пиринско. Меѓу нив се Димитар Тренчев и Параскева Дошева — родителите на [[Георги Димитров]], кој бил роден во Ковачевци во [[1882]] година. За време на комунистичкиот режим во Бугарија, фактот дека во Ковачевци бил роден Георги Димитров, придонел за развојот на селото — биле реконструирани улици, била изградена спомен-куќа посветена на дикаторот, била реновирана неговата родна куќа, бил организиран спомен-парк. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[http://kovachevtsi.com/ Официјална веб-страница на општина Ковачевци] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20170827213439/http://kovachevtsi.com/ |date=2017-08-27 }} {{Бугарија-гео-никулец}} [[Категорија:Села во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Перник]] ozkfg245ymur7gtrdz2y0yx5xy4qxv4 0 1338958 5537899 5535671 2026-04-11T23:12:17Z Bjankuloski06 332 /* 1960-1970 */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537899 wikitext text/x-wiki {{Викификација}}{{Инфокутија за организација | name = Турски театар | image = Турски театар-Скопје.jpg | image_size = 200px | image_alt = | caption = | leader_title = Директор | leader_name = Осман Али | address = | location = [[Скопје]] | region_served = [[Македонија]] | designation = | latitude = | longitude = | architect = | owner = | tenant = | operator = | capacity = | type = културна установа | formation = 1950 | reopened = | yearsactive = | rebuilt = | closed = | demolished = | othernames = | production = | currentuse = | website = [http://turktiyatrosu.mk turktiyatrosu.mk] }} '''НУ Турски театар — Скопје''' — театар на народности во [[Скопје]] основан во 1950 година. = Историја = [[Податотека:Stariot i noviot turski teatar.jpg|мини|300п|десно|Стариот и новиот Турски театар, од 1910-те години.]] Со решение на Извршниот одбор на градскиот народен одбор на [[Скопје]], во втората половина на декември 1949 година донесе решение за почеток со рабора на Малцинскиот театар со што се крунисаа напорите на немнозинските заедници за свој театар. Прв директор на театарот бил [[Абдуш Хусеин]]. Турската група ја прикажа својата прва премиера на 8 јули 1950 година, претставата „Сомнително лице“ од [[Бранислав Нушиќ]] беше во режија на [[Абдуш Хусеин]], и постига голем успех. Се редеа премиерни изведби, а колективот на Турскиот театар се збогатуваше со искуства. Младите артисти-ентузијасти се повеќе израснуваа во вистински уметници на сцената. Вомедиумите се повеќе се известуваше за постигнувањата на овој млад, но полетен колектив. Турскиот театар на својата сцена презентираше извонредни театарски остварувања, и врвни театарски креации кој ја освојуаа публиката. Турскиот театар соработувал со многу режисери од Македонија, Турција и од странство, како и со познатиот турски актер и режисер [[:tr:Yücel Erten|Јуџел Ертен]]. Благодарение на разновидниот и квалитетен репертоар Турскиот театар стекнуваше се побројна и редовна публика. За културното зближување на народите важни се и гостувањата што беа организирани во многу држави, Признанијата кои Турскиот театар ги доби низ годините од компетентни македонски и светски театарски жири комисии, како и од критиката навистина се бројни и ласкави. Турскиот театар е добитник на бројни награди и признанија за претстави на реномирани домашни и меѓународни фестивали. Добитник е и на државните награди и признанија "11-октомври", "13-ноември" и "Орден за Заслуги за Македонија". Уметниците живеат со наградите и искрените аплаузи од публиката. Актерот [[Фирдаус Неби]] на фестивалот на Мали и експериментални во [[Сараево]] за улогата на "Раскољников" во "Злосторство и казна" го доби "Златниот лаворов венец" за најдобро актерско остварување и беше прогласен за актер на годината. [[Бедија Беговска]], [[Салаетин Билал]], [[Љутви Сејфула]] и [[Атила Клинче]] се добитници на наградата "11-октомври", а значајни се домашните и меѓународните награди и признанија на [[Шерафетин Неби]], [[Атила Клинче]], [[Мушереф Лозана]], [[Мустафа Јашар]], [[Перихан Ејупи-Туна]], [[Елјеса Касо]], [[Сузан Максут]], [[Селпин Керим]], [[Џенап Самет]], [[Сузан Акбелге]], [[Несрин Таир]], [[Осман Али]] и други актери. Театарот во 2019 година се помлади со 10 актери, кои ја продолжуваат традицијата и го збогатуваат неговиот репертоар. Турски театар - Скопје ја негува и продукцијата за деца. Претставите за најмладите најчесто играни во претпладневниот термин, имаат деца од најразлични јазични средини. = 1950-1960 = Во салонот на реонскиот одбор на Четвртиот реон во скопје, вечерта на 20 јануари 1950 година, на свечен начин се одбележа денот по повод започнувањето со работа на народниот театар на албанското и турското национално малцинство. На свеченоста присуствуваа Наум Наумовски – член на Политбирото на ЦК КПМ Реис Шакири – министер во владата на НРМ; Кемал Сејфула – член на извршниот одбор на НОФ во Македонија и други. Беше најавено дека на оваа сцена ќе се при- кажуваат драмски творби од странски и домашни автори, преведени на албански и турски јазик, како и пиеси на млади писатели.1 Малцинскиот народен театар, всушност, е формиран во есента на 1949 година, од кадар од културно-уметничките друштва „јени јол“ и „емин Дураку“. За директор бил назначен [[Абдуш Хусеин]]. најважниот проблем, поточно проблеми со кои се судирал театарот во измина- тиот период е кадровскиот, репертоарскиот, како и просторниот и техничкиот. се почнало од ништо. За квалификување на кадрите веднаш по формирањето биле одржани кратки курсеви и кружоци. така се изучувале литературниот турски и ал -бан ски јазик, театарското искуство итн. во развојот на театарот помогнале и луѓе од надвор. со нивна помош и со помошта на уште некои личности од скопје, во Малцинскиот народен театар беше формиран едногодишен студиски курс, кој при- донесе младите неопитни артисти да се здобијат со знаења не само од теоријата на глумата, туку и со практично сценско мајсторство... во сезоната 1950/51 година во турската група била изведена „Мечка“ од [[Антон Павлович Чехов|Чехов]], а со „сомнително лице“ гостувале во Битола, охрид, прилеп, радовиш, ресен, титов велес и Штип. ансамблот ги под-готвувал пиесите на Молиер „вообразен болен“, и „тартиф“, и двете во режија на [[Абдуш Хусеин]]. Малцинскиот народен театар од 1.1. до 31.12.1950 година се наоѓал на ул. 192 бр. 1 и во тоа време имал вработено 25 лица – од нив 19 биле уметници, 3 технички персонал и 3 администрација. ансамблот на овој театар од 9 јули 1950 до 10 февруари 1951 година гостувал со 20 претстави низ Македонија, кои ги виде- ле 4.790 посетители. турската драма во овој период ги прикажала и едночинките „аналфабет“ од нушиќ и „просидба“ од [[Антон Павлович Чехов|Чехов]]. во 1951 година турската група ги прикажувала пиесите „сомнително лице“, „аналфабет“, „Мува“, „светска војна“ и „Школски надзорник“. Меѓу артистите особено се истакнувале Шефки наум и Шерафетин неби. За сите актери се одржувале часови по музика (бил формиран и хор од 20 членови), часови по албански и турски јазик, курс за гримирање, за мечување, за сценски движења, за актерско мајсторство и др. турската драма на 24 ноември 1951 година ја прикажала премиерата на „по кон - дирена тиква“ од ј. с. поповиќ, во превод на турски од каим Дами. претставата била прикажана во салонот на поранешното Медицинско училиште кај иса-беговата џамија. Во 1952 година турскиот ансамбл работел на „вообразен болен“ од Молиер и на „народен пратеник“ од нушиќ, како и на „коштана“ од Бора станковиќ. сите пиеси ги режирал директорот абдуш Хусеин. во овој тригодишен период, во двете драми биле прикажани 13 едночинки и три целовечерни претстави: „сомнително лице“, „покондирена тиква“ и „Женидба“. Бројот на посетители не бил поголем од 5.000.  театарот преживувал „породилни болки“ и водел борба со „незрелоста и недо-волноста на уметничкиот персонал, со недостигот на сала со бина и реквизити, со костими и други материјали. на 8 март 1952 година премиерно била прикажана драмата „вообразен болен“ од Молиер, во салонот на народен фронт на третиот реон. Новата зграда на Малцинскиот народен театар свечено е отворена на 8 јануари 1953 година. во театарот биле вработени 30 луѓе, а од основањето се прикажани 10 пре миери. салата на театарот во својата архитектура спаѓа во редот на најубавите театарски сали во Македонија. во неа има 650 седишта. ансамблот прикажува нај мал- ку 2 претстави седмично, а во другите денови се одржуваат друг вид приредби. во чест на отворањето на новата зграда, по многу напори, во неа биле прикажани две „солидно подготвени премиери“ – „Зулумќар“ (15.1.1953) и „Хасанагиница“ на албан- ски јазик, двете во режија на тодор николовски, „кој извонредно придонесувал во воспитувањето на младите артистички кадри во Малцинскиот народен театар“. последниве две претстави, прикажани во новата зграда на театарот, со сите пот - ребни технички можности, претставувале огромен чекор напред во уметничкото издигнување на овој колектив. тоа биле солидно подготвени претстави, во кои со квалитетна глума се истакнале Муса Халим, [[Шерафетин Неби|Шерафедин Неби]], [[Љутви Сејфула|Љутви сејфула]], Ангелина Џони, викторија Широка, Мухарем Шахиши, Махмуд Думани и други. са лонот на двете претстави бил преполн. публиката барала билет повеќе. на теа тарот му било сугерирано во својот совет да вклучи поголем број членови од над вор, за да му помогнат во градењето на репертоарската политика. „иднината на овој наш прв Мал - цински театар се покажа светла. во блиски денови ние ќе бидеме сведоци на нови постигања на ансамблите на театарот, на ’коштана’ од Б. станковиќ на албански и на ’ајша’ од Ќоровиќ на турски, обете во режија на тодор николовски“. Меѓутоа, на премиерата на „ајша“ очекувањата на гледачите не биле докрај исполнети. „Длабочината, топлината, уверливата наративност, потребната живост, динамика, како и тонот и глаткоста во пиесата не го нашле своето место во извед- бата“. Љутви сејфула како слуга на рашид бег, немал тешкотии, затоа што слична ролја играл и во „Зулумќар“. Бинас како другарка на ајша била еднолична. сабахат циноли како циганката „даде добра игра“; надире кемал како Хатиџа Ханум не можела да се ослободи од „шаблонската игра“; садулах Бехиќ како ибрахим „не беше оригинален и вистинит“.критиката не била задоволна од режијата. на сцена- та не се гледал секогаш единствен естетски и уметнички вкус, како да не ја водела една иста рака докрај. на 3 јуни 1953 година била прикажана премиерата на „Женидба“ од Гогољ, во режија на абдуш Хусеин. режијата успеала „да ја почувствува и да ја потенцира фината иронија на Гогољ, држејќи се притоа до духот на текстот и извлекувајќи го од пиесата она што е битно, така што публиката доби една претстава што го има тонот и карактерот на една солидно студирана Гоголева комедија“. Многу добро биле обработени и прикажани сцените кога поткаљосин изјавува љубов, или кога настанува бркотницата пред доаѓањето на стројниците. сабахат Џиноглу (агафја) успеала коректно да го претстави ликот. „нејзините психолошки расположби, онака како што се менуваа во текот на претставата, беа целисходни“. абдуш Хусеин ја толкувал улогата на поткаљосин со „сигурна, уверлива и рутинирана глума“. Шерафедин неби (кочкарјов) реализирал улога „токму спрема концепцијата на режисерот“. наџија Хусеин (Фјокла) и Бинас сулејман (арина), „стегната и умерена секоја за себе, дадоа во улогите што од нив било барано“. Љутви сејфула (анучкин), „со фин хумор ни го претстави ликот, благодарение на неговата силна интерпрета- ција и сигурните движења и мимика“. Бехиќ (кајгана), екрем Зекирија (Жевакин) и Муса Халим (стариков), „покрај тоа што имаа зрели остварувања, се движеа под очекувањата“. во споредните улоги треба да се одбележи глумата на реџеп Зекирија, која била едноставна и со вклопени движења. Театарот заминал на турнеја со претставите „Хасанагиница“, „Зулумќар“, „Женидба“ и „коштана“ на 8 јуни. Биле прикажани претстави во Гостивар, Дебар, стру га, охрид, прилеп, титов велес, Штип, кочани и радовиш. Во ноември се случила и премиерата на „со сила лекар“ од Молиер, во режија на абдуш Хусеин, кој ја почувствувал „онаа фина Молиерова иронија спрема ништож носта на сите оние што не се трудат во животот да остават посветла трага. ре жисерот, особено во третиот чин, многу внимателно ги обработил моментите суштински врзани за развојот на комедијата. абдуш Хусеин (Зганарел) „со при- лично хумор, а и многу прецизно ни пружи впечатлива студија на човекот кој по силата на околностите станува лекар. треба да се одбележат и неговите хармо- нични движења, мимика и дикција“. Бинас сулејман (Мартина) дала лик на жена која се обидува во секоја ситуација да се снајде“. Шерафедин неби (валер) дал „успешна креација, благодарение на своето пластично изнесување на битните моменти во улогата“. илдис Хасанага (Жаклин), Фахри незир (лукас) ја исполниле успешно својата задача. екрем Зекирија, Љубомир Бумбиќ и Љутви сејфула „задо- волија, а особено во целисходноста на движењето и говорот, во кој имаше при- лично иронија“.најуспешното остварување во премиерата на „коштана“ од Бора станковиќ во режија на абдуш Хусеин била улогата на арсо, која ја толкувал Шерафедин неби. улогата на Митке ја толкувал Муса Халим „без подлабока психолошка продлабоче- ност. незакет јашар (коштана) со појавата одговарала на ликот. режисерот Хусеин не успеал да ја почувствува „интимната и топла атмосфера на врање“. во останати- те улоги настапиле екрем Зекирија, идриз емин, Бајрами таип, Љутви сејфула, Бедри лака, Љубиша Бумбиќ и други. сценографските решенија на тома владимирски, во основа, задоволиле. На 3 април 1954 година, на сцената на Малцинскиот народен театар во скопје, премиерно е прикажан, на турски јазик „Жорж Данден“ од Молиер, во режија на абдуш Хусеин. со својата режија тој „неоспорно докажа видна прецизност и се - риоз на режисерска упорност“. тој лесно ги водел артистите, природно, и „успеа да ги изедначи нивните толкувања“. како Жорж Данден настапил екрем Зекирија, кој „вонредно и импресивно влијаеше толкувајќи ја насловната улога“. во другите уло - ги настапиле: Бинас сулејман, реџаи Зекирија, надире Хусеин, Бехиџе пакаштица, Бедри лама, кемал Љаша и абдуш Хусеин. „како вонредно успешна сцена го сме- там почетокот на вториот чин, разговорот меѓу слугинката клодина, која ја толку- ваше Бехиџе пакаштица, и либе, кого го толкуваше абдуш Хусеин. оваа сцена беше жива и интересна и таа кај публиката предизвика живо интересирање за развојот на дејството. Бехиџе пакаштица одигра и претстави лик на едно весело и безгриж- но девојче, кое низ животот оди секогаш насмеано и весело“. турската група на Малцинскиот народен театар во скопје ја прикажала пиесата „Големите срца“ од а. рамзи, во режија на Шерафедин неби. премиерата „се одли- кува со искрен и длабок хуманизам, третира едно интересно прашање од турското оп штество во истанбул во воена ситуација. пред нас се одвива една потресна соци - јална драма во велеградски амбиент, изградена врз проблемот: положбата на же - на та во капиталистичкото општество, кое ја присилува дури и покрај чесноста, на аморални односи со човек што е во состојба да и` го обезбеди опстанокот – инаку во прашање“. Талентираниот актер Шерафедин неби дал „една солидна реализација и и` ос та- на верен на драмата“. рецензентот го поставува прашањето дали може да се вне-сува музика во драматичен момент. ја потенцира успешноста на изведбата на Мухлис во исполнение на Муса Халим – „пред себе имавме еден бескруполозен човек што ја подведува жената на својот пријател. низ сите ситуации Муса Халим остана доследен на својата улога, која беше изградена пластично“; за д-р регик на Ш. неби – „во неговата игра провеваше и човечко опходување и добрината и еруп- цијата на еден начин“. но, сепак, на мислење е дека тешко се успева, истовремено како режисер и актер. Муфид на екрем Зекирија бил сигурен. тој како актер ветува. Гелила на Хаџер Фетах, на места на висина, но имало моменти и на декламаторст- во. Мелика на незакет јашар „беше сугестивна“. Младата глумица покажала тенден- ција „на постепено движење напред“. ведокт на Љутви сејфула бил „богат и само- уверен младич, беше во својот елемент“. себахат Џинголу како Мис Давидсон и Мустафа рамиз, како али ефенди, слуга, „главно успеаја во својата задача“. На 14 јануари 1955 година, турската група ја прикажала премиерата на „Белиот елен“ од в. назор, во драматизација на Ѓукиќ. ова бил прв обид во театарот да се при- каже сказна за најмладата публика. успехот на претставата го поздравиле над 900 деца, кои до крајот ја следеле премиерата со посебен интерес. пиесата била успех на целиот артистички ансамбл и на режисерот саша Маркус. „сите пет чина се успешни. преовладуваше една компактна целина. еден континуитет. ликовите на животните беа извајани интересно и прилично вешто. успешната декорација на Тома владимирски овозможи оживување на амбиентот, а со тоа се создаде и еден ретко динамичен патос на целата игра“. последните два чина биле највисоко достигање. на 19 април 1955 година, турската група ја прикажала својата втора премиера, комедијата „Заеднички стан“ од Драгутин Добричанин. не се очекувал поголем успех, ако се имал предвид малиот број актери. вистинско изненадување бил успе- хот на премиерата, која „е пишувана само за сцена, која живо влијае на гледачите, кои сакаат да видат драма која ќе ги прикаже и нивните секојдневни претставници и проблеми во животот, како што е случајот со станбеното прашање... режисерот створил вешта комбинација на претставата која предизвикува смев, а во исто време наведува на размислување, врз поодделни добро искристализирани ликови во пиесата“. посебно бил успешен последниот чин, во кој публиката пред себе гле-дала „мал, но амбициозен ансамбл, кој заеднички бара пат кон подобри остварува- ња“. рецензентот ги издвојува улогите на Муса Халим, „кој извонредно се претста- ви со улогата на Дедо Боге. За него треба да се каже дека низ целата претстава пока-жа еден свој автентичен хумористички патос“; Шерафетин неби (Драгиша) „успеал да се најде сам себеси“; Хаџер Фета (лула) „го потврди својот талент“; себахат јашар (ната) „покажа вештина во барањето подлабоко да вникне во ликот“; Биназ салих (тетка пола) „во значителна мерка задоволи“; Џихат јашар (пепи) „со својата над-ворешност успеал да проникне во ликот“; Љутви сејфула (Миша) „не го дал очеку-ваниот резултат“. во епизодни ролји настапиле идриз емин, Мустафа рамиз, Фарук огражден и рамадан Махмут.6 пред полн салон, турската група со „Џафербеговица“ постигнала „завиден успех“. пиесата била преплавена од вметнати песни и ора кои драмата ја направи- ле премногу забавна. успешна сценографија; смела режија која ја спасила претста-вата од кич. Мошне успешен Љутви сејфула, кој ја пленил публиката, потоа незакет јашар во насловната улога, и саит саити. На самиот крај од сезоната, турската група ја прикажала премиерата на „квеј лон“, според романот на перл Бак „источен ветар – западен ветар“, во драматиза-ција на војмил рабадан. Драматизацијата успешно го пренела на сцена судирот на исток и Запад, меѓу традицијата и современоста. режисерот саша Маркус „сериоз- но пристапи кон оваа кинеска средина, а притоа не заборави драмата да ја добли- жи колку што може повеќе до нашиот гледач“. насловната улога ја играла ајтен салих „на убава актерска височина“. Шерафетин неби, како лекарот ванг кунг, „ја разбрал психологијата на оваа личност“. Хаџер јакуп, како американката Мери – „најубаво остварување во оваа претстава. оваа надарена аартистка даде сè од себе и создаде вистински тип американска жена со модерни сваќања, но чувствителна“. сценограф бил тома владимирски, а сценската музика била на кирил спировски. Од своето формирање, Малцинскиот народен театар постигнал добри резулта-ти. создал млад способен артистички кадар, па и режисери, уметнички раководи-тели за одделни пиеси. тој, борејќи се со сите тешкотии, успеал да им ги скрши копјата на сите оние кои сакале да создадат самоволие и несогласие во колективот. веќе можело да се издвојат одделни успешно поставени и одиграни претстави, како „квеј лон“, „Монсерат“ и „Џафербеговица“. по конкурсот за прием на нови артисти, бројот на глумците изнесувал 38 члена, со желба да се зголеми на 40 за двата ансамбла. За наредната сезона се планирал курс за артистичкиот кадар, кој би ги пополнил своите знаења за театарска умет- ност, а професори би биле истакнати културни и театарски работници. За публика- та ќе се организирале разни литературни драмски вечери со избрана програма, низа весели вечери, разговори во вид на драматуршки предавања пред секоја пре- миера, разни изложби, „викенд претстави“ и слично. За драматург и режисер во театарот бил назначен саша Маркус. Тодор николовски успешно ја драматизирал и ја режирал необјавената новела на Мустафа карахасан „сузана“. публиката со долги аплаузи ги поздравила текстот, режијата и актерската игра. премиерата на „сузана“ била изведена успешно, првин поради добро третираната и успешно разјаснетата идеја, и второ – поради колек- тивното залагање на драмскиот ансамбл за поуспешно реализирање на пиесата. артистите Шерафетин неби (ахмет-ага), Љутви сејфула (Халим-ага), Џахит јашар (аслан-бег), незакет јашар (сузана), Хаџер јакуп (Фатима) и себахет јашар „се пре- тставија со одлични креации, со што дадоа гаранција дека ’сузана’ може да при-влече публика секогаш, само ако се игра како на премиерата.10 премиерата била на 1 октомври 1955 година. Со премиерната изведба на „расиминиот севдах“ од ахмет Муратбеговиќ, при-кажана на 18 декември 1955 година, режисерот од турската група во Малцинскиот народен театар Шерафетин неби „првпат така компактно успеал да ги реши сите сцени. инаку, досега овој талентиран артист како режисер немаше некои нарочни успеси. како и обично, на репертоарот на овој театар се поставуваат полесни пиеси, кои би привлекле што повеќе публика со просечен театарски вкус“. се истак- нуваат глумците Хусеин ахмет, Љутви сејфула, Хаџер Фетах и Џахит јашар. Младиот Хусеин ахмет, во улогата на речко, дал и повеќе од она што може да се очекува од млад актер. Љутви сејфула „ја потврди својата наклонетост за играње комични ролји“. Хаџер Фетах, како расима, прикажала обмислен лик, како што и во други улоги успевала да долови лик „на сентиментална и пргава девојка, готова да го жртвува и животот само да не го загуби својот сакан“. Џахит јашар, во улогата на расим, го потврдил правилото дека е добар во секоја улога. на крајот, рецензентот, не се согласувал со вака избраниот репертоар. „Малцинскиот народен театар веќе треба на некој начин да ја преориентира својата досегашна репертоарска полити- ка и да бара пиеси со повисок уметнички квалитет“. Веќе наредната драма „празна лулка“, пиеса во 5 слики од современиот турски поет и драмски писател неџати Џумали, „бара“ критичарот да му оддаде призна- ние на театарот. имено, турската група со „празна лулка“ го забележала „својот најсолиден настап пред не малобројната публика од турското малцинство во скопје“. како проблем, во пиесата се третираат јуручките племиња-номади кои сè повеќе се откажуваат од селењето од едно на друго место, како и проблемот на мајката по за гу бата на единствениот син. во улогата на мајката настапила Хаџер јакуп (Фа ти ма) и постигнала голем успех: „таа од првата до последната слика на пиесата знаеше да ја доживее судбината на несреќната Фатима. психолошки најсилно доживеана беше нејзината креација во петата слика. со ова Хаџер јакуп го потврди својот не сом нен талент како артистка“. успех постигнале и Шерафетин неби и Бинас салих. Љутви сејфула со „своето симпатично присуство, најдобар успех постигна во кулминационата последна слика, кога сочувствуваше со болка-та на несреќниот али“. посебно внимание заслужуваат режијата на саша Маркус, како и сценографијата на тома владимирски и музичката обработка на јуручките песни од Живко Фирфов. пред крајот на сезоната, турската драма при Малцинскиот народен театар пре-миерно ја извел пиесата „пат кон злосторот“ од Мишко крањец, што, според рецензентот, е „една од најслабите премиери на оваа група во последно време. Што ни покажа таа премиера? секако една расцепканост на артистичкиот колек-тив што ја загубил почвата под нозете и не можел да се најде себеси, и покрај усил-бите вложени од одделни артисти“. покрај донекаде и на места успешните креа-ции на Ше ра федин неби и Џахид јашар, „единствениот лик што на сцената успе-ваше да се одржи со својата животна верност е оној на Хаџер јакуп (ева). Другите ликови, како и костимите што не можеа да нè потсетат на времето“, го потврдиле неуспехот на сценската творба. „Мислам дека во иднина колективот на Малцинскиот народен театар треба навреме да застане пред изведбите на слаби-те премиери, и овој последен, неуспешен настап да биде добра лекција, како за режисерите, така и за артистите и управата на театарот“. Во Малцинскиот народен театар бил намален бројот на глумците, со што се стре- мело театарот да добие физиономија на аматерски и со помал број премиери, но квалитетни изведби, да ја добие довербата на публиката. во таква ситуација, прва-та премиера на албанската (тогаш Шиптарската) група, со помош на актери од турската група, „влева надеж дека во идните остварувања на оваа сцена го отргну- ва гледачот од оној лош впечаток што го има понесено од претставите на колекти-вот во текот на изминатата сезона, што помина како најлоша“. Малцинскиот народен театар отпуштил неколцина артисти, но и поголем дел, главно талентирани актери, го напуштиле театарот. сè повеќе се заговарало театарот да прерасне во аматерски. причините, пред сè, биле од политички карак-тер, а во овој период голем број турско население емигрирало во турција. театарот останал без најверната публика и навлегол во сериозна криза. „Бисерни солзи“ е првата премиера во сезоната што се одржала пред полупра-зен салон. темата била од сказните на „1001 ноќ“ и рецензентот заклучува дека „ми се чини, турската група при Малцинскиот народен театар, сосем згрешила при изборот на оваа мошне слаба ’комедија’, подобро речено бурлеска“. Благодарение на глумците на главните улоги, „кои на секој начин гледаа да ја потенцираат пози- тивната страна на оваа пиеска-шега, се постигна некаков успех“. Хаџер јакуп, рама - дан Махмут, Мушареф прека и Бинас салих со својата актерска игра донекаде ја спа силе претставата од целосно фијаско. актерот Шерафетин неби се појавил во трикратна ролја – носител на главната улога, сценограф и режисер. Режисерот на Молиеровите „интригите на скапен“, саша Маркус, го зачувал скапен како човек, а сите негови „измами ги зема како пат за задоволување инте- ресите на другите, а никако и на своите интереси. така, добро е решен и финишот на комедијата, кога скапен, и покрај тоа што е хуман во однос на другите, не е при- фатен ниту од оние на кои тој им помагал од сè срце, а останува сам и поаѓа да се слее со публиката“. позитивно е и оправдано поставувањето на „интригите на скапен“ на сцената на Малцинскиот народен театар. Љутви сејфула (скапен) „заслу- жува да биде истакнат како лик кој навистина животворно играше на сцената – сè до последниот миг кога скапен останува сам и напуштен од секого. Љутви сејфула даде една од своите досега најуспешни улоги на оваа сцена, со што тој одново нè увери во тоа дека е артист, и тоа талентиран, кому му лежат на срце карактерис - тични комични улоги“. во рамките на своите можности, задоволиле и рамадан Мах - мут, идриз емин, Шерафетин неби, Бинас сали, Хаџер јакуп како и Хасан Билал, де - битант на оваа сцена. „За радување е исто така настапот на Мухарем нијази (леандр), кој во иднина може да даде и повеќе од она што го даде на премиерата на ’интригите на скапен’, се разбира, со поголемо и поенергично заложување“. по повод најновата премиера, би требало да се каже дека Малцинскиот наро-ден театар почнал да покажува напредок „и раздвижување во репертоарот, и во иднина само уште еднаш можеме и на двете групи при овој колектив – турската и албанската (тогашна Шиптарска) – да им ги честитаме првите успеси со ’интригите на скапен’ и ’уличните музиканти’“. На 17 април 1957 година управата на Малцинскиот народен театар организирала јавна дискусија за работата на театарот во следната сезона, во присуство на голем број јавни и културни работници. по краткиот извештај на директорот на театарот, Шуко авдовиќ, во кој навел дека театарот од 1950 година па до денес прикажал преку 1.200 претстави што ги посетиле повеќе од 100 000 гледачи, биле прикажани фраг-мен ти од пиесите „сопружници“, „пат кон злосторот“ и „коштана“. повеќето од дискутантите се изјасниле Малцинскиот народен театар повторно да работи како про-фесионален, а не на полуаматерска основа, а бројот на глумците од вкупно 12 врабо- тени во двете групи, да се зголеми по можност за уште толку. на прашањето дали теата рот и понатаму ќе биде финансиран од локалните органи на власта, било пред- ложено да биде финансиран од републичкиот совет за просвета и култура на нрМ, бидејќи Малцинскиот народен театар бил единствен театар од овој вид во Македонија. За изнесениот репертоар за наредната сезона, повеќето од дискутантите биле на мислење за овој важен и сериозен проблем да се организира посебна јавна дис-кусија, на која би било дискутирано за секоја пиеса одделно од предложените дела за двете групи за наредната сезона. Малцинскиот народен театар работел со мал ансамбл. Затоа управата, имајќи го предвид тој факт, ги подготвувал едночинките „Честитам“ од трифковиќ и „про - сидба“ од Чехов. и двете пиеси биле работени „грижливо“, како од режисерот така и од глумците. општата оценка е дека „Честитам“ не е квалитетна едночинка, па би можела да се замени со некоја едночинка на нушиќ или некој друг. Двете едночин-ки траат мошне кратко, што требало да значи да им се приклучи уште една едно-чинка. режисерот Шерафетин неби во обете пиеси ги нашол „најкарактеристичните особености на ликовите“ и успеал да ги потенцира вистинските места, а особено во „просидба“ глумците оделе „по логичен пат да ги бараат своите ликови, не запаѓајќи во беспаќе и не заборавајќи дека едночинките бараат големо артистичко искуство, исто онака како и секоја нормална добра драма“. и додека во режисерската работа покажувал „сигурност и доследност“, во интерпретацијата на своите ликови степан степанович („просидба“) и спиро Гробиќ („Честитам“) бил „поблед и понесигурен“. Љутви сејфула (иван василевич) посебно се истакнал „со сета обоеност на прекрас-ниот текст и со сите нијанси на една мошне жива личност од една изминатост на русија“. Бинас сали (наталија степанова) со својата игра задоволила. незакет али (софка), слугинката, во „Честитам“, „најмногу се истакнува“. скромно но ветувачки, настапил непостојаниот член на Малцинскиот народен театар Џемаил Максут (стево Гробиќ). „во својата стандардност“ настапиле Љутви сејфула (јоаким) и Бинас сали (Мара). Драмата „луѓе“, пред сè, го третирала проблемот на уништувањето на евреите за време на втората светска војна. режисерот предраг Дишленковиќ го направил она што го дозволувале конкретните услови на колективот и тој успеал да извлече сè што можел. покрај режисерот, за успехот на премиерата секако биле заслужни и двајцата носители на главните улоги – незакет али и Љутви сејфула. незакет, во улогата на Мајката, покажал дека и по подолгото отсуство од сцената „сè уште има вонредни артистички можности што во иднина можат да се развијат и повеќе од она што таа ги создаде во ликот на смиљка“... Љутви сејфула (Митар) со успех ја исполнил улогата, покажувајќи способност за толкување „како на комични така и на трагични драмски текстови“ и, за да го поткрепи овој свој став, критичарот ја навел неговата игра во „луѓе“ и во „скапен“. Шерафетин неби (саша) бил „симпа-тично остварување“. Бинас сали (симона) „покажа рутинерство во предавањето на  ликот на девојката“. Џемаил Максут (Филип) бил „пријатно доживување и само можеме да очекуваме подобро од овој млад артист“. Мушареф прека (цаца) при- кажала мошне интересна епизода. во улогата на стефан настапил идриз емин. Турската драма при Малцинскиот народен театар ја завршила сезоната со чет- вртата премиера „алиш“, мелодрама од Хусеин сулејман, познат по написите за историските паметници и настани. оваа драма му бил прв обид на полето на теата-рот и се покажала како мошне успешна и претставувала освежување во репертоарската политика на театарот. пиесата била градена врз „сладникава реторика“, љубовен исечок од ХIV век со богатство фолклор, народни поетски текстови, умо- творби и „особено со чист сценски говор, кој инаку во оваа куќа ретко се слуша“. настанот се случува во градот лом (Бугарија). Зејнепа е заљубена во алиш, но нејзи-ниот татко не сака да ја даде за сиромашен рибар. немоќен да се бори, алиш го напушта градот. по три години, откако и` умираат родителите, Зејнепа, во придруж -ба на својата гатачка, го бара во серез и таму дознава дека е во истанбул. кога веќе се загубени сите надежи, по игра на случајот, се среќаваат. Дебитантите во режија - та, Љутви сејфула и идриз емин, се држеле „за духот на пиесата, поставувајќи ја реа-листички, и на повеќе места со зрела сигурност“. ваквата постановка дошла најмно-гу до израз во втората слика на првиот чин и во првата слика на вториот чин, кога тие особено покажале „инвентивност и умешност во масовните сцени“. Бинас салих (Зејнепа) својата улога ја предала со „извесна“ несигурност, но во монолози- те и „психолошките контрасти“ била добра. се помнат монолозите со везената шамија и дијалогот со гатачката дека „човекот живее додека верува“ и „човекот го одржуваат страстите“ и други места. Љутви сејфула (Ќајата али-ага) и Мушереф лозана-прекиќ (дадилката назли), како носители на пиесата, успеале да ги одржат хуморот и сатирата; сејфула ги потврдил своите „творечки квалитети и убедливиот сценски говор“, а и неговата партнерка Мушареф не заостанала зад него. Џемаил Максут (алиш) бил „доста добар и со една прецизност формиран“, но останал и „блед“ само со „единствената импозантност што улогата во себе ја носи“. стиховите што ги говорел имале повеќе „декламаторски карактер“, а понекогаш биле и „безбојни“. рецензентот посебно го истакнува настапот на ајтен салих, во две улоги, најблиската пријателка на Зејнепа и ќерката на кадијата од серез. таа и по три годи-ни отсуство од сцената, и двата лика ги оформила „со вонредна емотивност и сцен-ска сигурност“. Шерафетин неби (налбат) бил „навистина силен и убедлив, додека настапот на Фех - ми Груби (Мехмет ага), а особено на рамадан Махмут (ашчија), бил „доста симпатичен“.19 посебен проблем за театарот претставувал салонот на киното „Братство“, во кој ги прикажувал своите претстави, така што поради кино-претставите останувале мош не малку термини за претставите на театарот. Затоа сè повеќе се говорeло и за отворање на мала сцена во која театарот непречено би ги одржувал своите прет стави. Турскиот ансамбл на Малцинскиот народен театар ја прикажал својата втора пре миера во 1958 година – „Зона Замфирова“ од стеван сремац. режисерот Шера - фетин неби, откако успешно ја направил поделбата на улогите со мали исклучоци, „ја доловува атмосферата на делото“. Мушареф прека (Дока) со оваа улога го „беле- жи можеби својот досега највидлив успех на сцената“. Љутви сејфула, како и секо- гаш во ликовите кои носат темперамент и хумор, ги „покажува сите свои креативни можности“. незакет али (васка) улогата „ја предаде доста воздржано, но во це лост успешно“. рамадан Махмуд (Мане) го предал ликот „со сесрдно залагање“ и со сем очебијни биле позитивните одлики... Шерафетин неби (Замфир), освен како ре жи - сер, настапил и во ролја, а истовремено негова била и сценографијата. За неговата улога рецензентот пишува дека ја предал „со прилично погодени акценти“. како сце- нограф, „со сосем скромни решенија, привлечно ни го доловува бараниот амбиент“. кај ајтен салих (Зона) во почетокот се чувствува „извесна статичност“, додека во вто- риот дел нејзината улога „доаѓа до израз“. во другите улоги, со помал или поголем успех, настапиле: Бинас салих (таска), Фехми Груби (Манулач), идриз емин (коте) и други, додека општиот впечаток од претставата бил позитивен. Турската драма на Малцинскиот народен театар, пред преполна сала, премиер-но ја прикажала втората премиера во оваа сезона, „Дали помина оттука млад човек“ од чехословачкиот писател павел Хануш, а во режија и сценографија на саша Маркус. публиката имала можност да се сретне со претстава која се разликувала од дотогашните мелодрами и битови претстави. За да ја заинтересира публи-ката, режијата ја затапила сатиричната страна на текстот, а повеќе ја потенцирала „комичната, што ја раѓаат одделни сатирични сцени. саша Маркус успеал да созда- де инвентивно решени слики во сите три чина. Шерафетин неби се соочил со најкомплексната и најодговорна улога. „тој мора-ше да прави брзи скокови од еден до друг тип луѓе, притоа доживувајќи најразлич-ни пресврти во доживувањата на своите повеќекратни ликови, за да успее да ни ги долови наивните и чудни мечтаења на девојката Божана. Шерафетин неби слобод-но можеме да кажеме оти во оваа изведба го доживеа својот најголем успех на сце-ната. сулејман Бинас ја толкувала главната женска улога и била „мошне убедлива во предавањето на ликовите на потемпераментните девојки со кои во овие сатирич-ни сцени се сретнуваше главниот јунак на делото“ и постигнала завиден успех, што е гаранција за потенцијалните можности на оваа уметничка. комичарот Љутви сејфула во улогите на критичарите се покажа на нивото на она што го познаваме од неговите подобри настапи... Четвртата и последна улога на авторот ја предал идриз емин „воздржано и со нескриен шарм“. Илхами Емин во првите редови на својата рецензија пишува дека премиерата на „Женачка и мажачка“ била една од послабите изведби на турската група и дека глумците не можеле да ја доловат атмосферата, да ги откријат особеностите на јази- кот на сатиричарот и хуморист јован стерија поповиќ. во последната, петта слика со вистински пресврт во дејството „публиката можеше да присуствува на уметнич- ка изведба“. режисерот тодор николовски, и покрај своето искуство, не можел да постигне подобар резултат поради „расположливиот артистички кадар, за што досега не еднаш и не на едно место е спомнато, кој не дава можност за реализира-ње на ништо повеќе“. лошата подготвеност на глумците, несовладаниот текст, неси- гурното движење на сцената, како и неупотребливиот превод, не дозволиле да се направи ништо повеќе. незакет али (Момата) „ја спасила претставата од целосно пропаѓање. таа покажала таква сигурност, што заслужила секаков респект. Шерафетин неби бил втората светла точка од оваа претстава. и тој во улогата на Младоженецот бил на завидно ниво, особено успешно маневрирајќи со пантомим- ските сцени“. Љутви сејфула (стројникот), „немаше потешка задача“, а идриз емин (нејзиниот татко) „првпат покажа смисла за нијансирање на изразот“. „стандардни“ биле Бинас салих и Мушареф лозана во две помали улоги. критичарот препорачу-ва да се отстранат „барем“ оние слабости што барале „сесрдна заложба“, за да се биде на нивото на кое публиката била свикната да ги гледа. До воведување на киното, секоја недела двата ансамбла прикажувале по три претстави, а сега им биле одземени неколку термини. Наскоро и тој проблем се очекувало да биде решен со преуредување на новата сала во Театарот, за која Околискиот народен одбор одобрил 5.000.000 динари. и покрај фактот што во Малцинскиот народен театар во обете групи имало само 11 актери, работната атмосфера била на висина. Четворица актери од турската група и седуммина од албанската (тогашна Шиптарска) требало да подготвуваат по пет премиери годишно на обата јазика. премиерите редовно ги посетувале по околу 400 посетители. со нешто помалку публика биле посетувани и подоцнежни- те претстави. пиесата „улични музиканти“ се одржала две години на репертоарот. „самопрегорност и работливост, тоа било достаточна гаранција за натамошното движење високо горе на факелот на културата – симбол на оваа куќа што уште оддалеку се забележувал на зградата“. Во изминатите сезони биле прикажани вкупно 32 претстави пред околу 10.000 гледачи. на турнејата по Македонија биле прикажани 16 претстави пред околу 5.000 гледачи, а на турнејата во космет – 9 претстави со преку 5.000 гледачи. според искажувањето на директорот на театарот Шуко авдовиќ, за наредната година се очекувлаа преродба, бидејќи околискиот народен одбор одобрил 5.000.000 дина-ри за адаптација на Малата сала, која би служела исклучително за прикажување теа-тарски претстави и за одржување репетиции. За во иднина наместо по една пре-тстава неделно, како што било дотогаш, ќе се прикажувале по 3–4 претстави недел-но, со што би биле задоволени барањата на публиката. репертоарот за наредната сезона сè уште не бил готов, затоа што тој бил условен со поголем број актери, а кој ќе се зголемел за десетина. се очекувало да се решат финансиските проблеми, со што би се подобрила техничката опременост на претставите, би се решил пробле-мот за преводи на драмските дела, за гостување на режисери и друго.[http://www.turktiyatrosu.mk/1950-1960/] = 1960-1970 = Во изминатите 10 години од формирањето и развојот на Малцинскиот народен театар несебично помагале луѓе и од пошироката општествена заедница. со нивна помош, бил формиран едногодишен студиски курс, кој придонел младите нео-питни артисти да стекнат знаења не само од теоријата на глумата, туку и со прак-тично сценско мајсторство. „на 24 април одново ќе се крене завесата на Малцинскиот народен театар, во кој секоја недела ќе се прикажуваат по 3–4 претстави. новата сала ќе му овозможи на театарот уште поубава перспектива. со засилена уметничка дејност, во иднина тој ќе настојува да се оддолжи за сето она што го има сторено заедницата за него-вото формирање, како и за постојаната грижа за неговиот развој.“ „Десетгодишнината театарот ќе ја одбележи со богата програма, а ќе започне со свеченото отворање на Малата сала што е изградена во зградата на Малцинскиот народен театар (киното ’Братство’). почетокот на прославата ќе биде на 24 април во 10 часот изутрина, кога ќе се одржи и свечена седница на театарскиот совет, а потоа ќе биде отворена изложба од работата на театарот. вечерта во 20 часот ќе започне вечер со фрагменти, на која турската и албанската (тогашна Шиптарска) драма ќе прикажат делови од драмите ’сопружници’, ’лисицата и грозјето’, ’Дали помина оттука млад човек’ и ’пат кон злостор’, а ќе настапат и солисти на операта, како и членови на Балетот. на 25 ќе гостува народниот театар од приштина со ’разбојници’ од Шилер, а на 26 ќе гостува народниот театар од скопје со ’Д-р’ од Б. нушиќ. на 27 април турската драма ќе ја прикаже премиерата на ’слепиот’ од ведат Медим тор, а на 28 ’Души’ од петар петровиќ-пеција, во изведба на албанската (тогашна Шиптарска) драма.“ На свечената седница на театарскиот совет реферат за десетгодишната работа на театарот прочитал директорот на театарот, Шуко авдовиќ. на седницата прису-ствувале Димче Беловски, претседател на советот за култура на нрМ, авдо Џиновиќ, претставник на народниот театар од Мостар (поранешен актер во пред-военото народно позориште во скопје), и управникот на народниот театар од приштина, Хасан Меркули. по рефератот биле доделени награди, спомен-дипломи и пофалби на истакнати театарски работници и соработници на театарот. на крајот, учениците од турското училиште прикажале културно-уметничка програма, по што била отворена изложбата за дотогашната работа на театарот. Прва премиера во 1969 година на турската трупа при театарот на малцинства-та била пиесата во три чина „слепиот“. режисерот илија Џувалековски дал сè од себе да им овозможи на „ликовите од оваа пиеса ... да дадат добри артистички остварувања“. Шерафедин неби (слепиот) „се чувствувал наполно сигурен во долову- вањето на ликот на човекот“. по него бил вреднуван „секогаш симпатичниот артист на Младинската сцена Љутви сејфула, кој кон галеријата свои успешни остварува- ња го придодава и ликот на Чичкото“. успешен бил и Бинас салих, кој ја остварил својата досега најдобра улога. Турскиот театар ја прикажал „кула вавилонска“ од Душко роксандиќ како втора премиера во сезоната. режисер и сценограф на пиесата бил саша Маркус. За најно- вата премиера било речено дека „значи пријатно доживување во границите на претензиите на нејзиниот автор... режијата на саша Маркус... реализирала едно и полчасовна пријатна забава за гледачите“. режисерот успешно ја приспособил пие- сата кон конкретните услови на сцената. Љутви сејфула бил на нивото на своите најдобри улоги. „тој просто владееше со сцената, при што наидуваше на одличен прием кај публиката“. со мошне привлечна улога по подолга пауза се појавил и ајтен салих. со успех ги исполниле задачите и другите двајца учесници во извед- бата: Шерафетин неби и Бинас салих. Турскиот ансамбл ја отворил сезоната со драматизираниот текст на стеван сремац „нашиот ревизор“, во режија на Мирко стефановски. критичарот е незадо- волен од изборот на пиесата. и покрај обидите на режисерот да извлече интересни детали, какви што постојат и ја освежуваат претставата, не може да се биде задово-лен. Љутви сејфула настапил во две улоги и со ликот на сирано „е едно од најсимпа-тичните остварувања во ’нашиот ревизор’, што покажува дека Љутви сејфула е артист со огромни артистички можности, на кој може да им завидува и секој реноми- ран драмски колектив“. Бинас салих (Жената на учителот) пријатно изненадила. ајтен Шик дала симпатичен лик. Џемаил Максут (капетанот) создал забележителен лик. Успехот на најновата премиера „светилник““ од перо Будак на турската група е резултат на залагањето на сите, почнувајќи од глумците и режисерот, сè до сцено- графот и преведувачот. режисерот Мирко стефановски „до максимум ги искори-стил расположливите мошне скромни артистички сили... успевајќи да создаде пре- тстава која ќе го задоволи вкусот на публиката“. Љутви сејфула (Мате) бил најцело- сен и најубедлив. Бинас салих (луче) исто така била мошне добра и сè повеќе ги откривала своите можности. За пофалба бил и трудот на неџати Зекерија, кој успе- ал да даде „мошне течен и воедначен превод на делото“. Ако се проследува репертоарската политика на Турската драма од првата изведбата на „Сомнително лице“ во 1950 година па сè до денес, може да се забе- лежат неколку поважни етапи во нејзиниот развиток. Ослободувајќи се од ден на ден сè посмело од присутната зависност од репертоарите на другите театри, откривајќи нови перспективи и сè посигурни насоки, Турскиот театар го поми- нуваше својот неизоден пат. Се бореше, од една страна, со неговата младост, недоволното искуство, отсуството на поголем број стручни кадри и извори за избор на драмски дела, неразвиената домашна драматургија, и, од друга стра- на,со огромниот интерес за населението и барањата да се задоволат сите струк- тури на публиката. Годините по формирањето Театарот ги поминуваше без сво - ја зграда и работеше во провизориуми, што доведуваше до репертоарски осци- лации, несигурност и пропусти. Тоа е една од причините што во почетокот се пос тавуваа пиеси гледани на сцената на МНТ, потоа поголем број актовки од Нушиќ и Чехов, некои фолклорни пиеси, мелодрами и слично. Мошне позитив- но во тој период е присуството на повеќе дела од Молиер – „Вообразен болен“, „Со сила лекар“, „Жорж Данден“ – што речито говори дека во колективот пос - тое ле амбиции да се мине на поквалитетни текстови и за сознанието дека тие се гаранција за натамошниот развој. Во 1953 година Театарот ја доби својата нова зграда лоцирана во непосредна близина на Бит-пазар, која ја дели со кино- то и библиотеката. И понатаму уште долго ќе се провлекуваат фолклорни пиеси со проблематични литературни вредности, но и сè повеќе забележителни драм ски дела, како што се „Квеј Лан“ од Перл Бак, „Монсерат“ од Роблес, „Лажго“ од Голдони и други што ќе ја навестат новата репертоарска ориентација. Во овој период имаше уште две праизведби на две драми од домашни автори – „Изгу - бениот рај“ од Муртеза Пеза и „Сузан“ од Мустафа Карахасан (1955–56). Големата рестрикција на кадарот во 1956/57 година го довела Театарот во мошне тешка ситуација. Настанал кризен период. Се провлекле и проблематич- ни текстови, како „Два наредника“, „Улични музиканти“, „Раси миниот севдах“ итн., но се пак доминираа успешни репертоарски потези, како „Златен песок“ од Гавриловиќ, „Лисицата и грозјето“, „Пат кон злосторот“, „Светилник“, „Миран - долина“, „Скапен“ и други. Така, праизведби доживеаја делата „Алиш“ од Хусеин Сулејман (1958, 1962, 1974), „Суртук“ од Шерафетин Неби (1957/58), „Шахот-штрк“ (1960/61). Турскиот ансамбл на Малцинскиот народен театар „мошне успешно и импре- сив но“ ја прикажал пиесата „Шахот штрк“ од илхами емин. сите артисти од соста- вот на турската драма, на чело со Шерафетин неби (Шахот), Љутви сејфула (везирот), Мухарем Шаичи (евнухот) и Џемал Максут (кашмир) „успеаја да дадат креа-ции од повисок стил и заслужено ги освоија аплаузите на премиерната претста-ва, ус пеш но режирана од саша Маркус и во убава сценографија на Тома Владимирски. За нимливите слики во изобилие бои, проследени со привлечни мелодии и јасна дик ција на интерпретаторите, го претставуваат основниот елемент од живиот по четок до малку недоречениот крај на оваа инаку мошне привлечна сценска сказна“. Турската и албанската (тогашна Шиптарска) драма заминале на турнеја од 10 до 30 мај со претставите: „Манде“ од Марин Држиќ, „парите се отепувачка“ од ристо крле, „алиш“ од Хусеин сулејман и „Шахот-штрк“ од илхами емин. Биле посетени Гостивар, селата Боговино и Чегране, Дебар, струга, охрид, селото крање, потоа Битола, тетово, ресен и други места. прикажани биле вкупно 34 претстави со над 13.500 посетители. посебно голем интерес за претставите покажале жителите на посетените села. имало случаи кога на претставите доаѓале селани од најодда- лечените места, пешачеле и по десетина километри за да дојдат во селото каде што се одржувала претставата.33 За наредната сезона Малцинскиот народен театар предвидел да прикаже 14 премиери, од кои 4 за деца. турската група јубилејот на револуцијата ќе го одбележи со премиерата на „Златниот песок“ од Жика Гавриловиќ, а во репертоарот за следната сезона се предвидуваат: „сирото мое паметно дете“ од конфино, „Досетлива девојка“ од лопе девега, „Блудница достојна за почит“ од сартр и „Ханка“ од самоковлија, како и дет- ските пиеси: „јуриш“ на Душан вујатовиќ и „царевата нова облека“ според андерсен. и двата ансамбла предност ќе и` дадат на домашната драма од малцински автори. Малцинскиот народен театар со претставата „парите се отепувачка“ гостува на градилиштето на автопатот куманово, а по повод 15-годишниот јубилеј на приштинско позориште гостува со „небесен одред“ од лебовиќ-обреновиќ и „Златниот песок“ од Живорад Гавриловиќ. Договорено е гостување во улцињ, Задар, тузла и Мостар, а постојат изгледи за гостување и во Бања лука и сараево. направен е дого- вор за меѓусебни редовни гостувања на Малцинскиот народен театар на сцената на Младинско-детскиот театар и обратно. За идната година се предвидува да се примат нови актери, а ќе се распише конкурс за домашна драма. од идната година театарот ќе добие и постојан режисер, кемал лила, кој е студент на Љубљанската академија, а кој во февруари 1962 година како своја дипломска претстава ќе ја режира „Блудница достојна за почит“ од сартр. како гости ќе режираат Богољуб јефтиќ од Загреб и крум стојанов и Димитрие османли од скопје. На „Златниот песок“ од Живоин Гавриловиќ му недостасува поголема драмска силина, „но и од овој просечен текст режисерот киро Ќортошев успеал да го извлече максимумот и гледачите ја напуштија претставата со позитивен впечаток. Успехот на режисерот се гледа во вајањето на секој лик, а сите заедно создале ком-пактна игра која е за одбележување.“ Љутви сејфула (Шемсо) и Шерафетин неби (Богдан) успешно ги креираат лико-вите. незакет али (јака) и Џемаил Максут (Бошњак) се исто така мошне добро уиг-рани. во другите улоги успешно настапуваат ајтен Шик, Мејди Барактари, Фехми Груби и Хајредин Гаши. Во последните две години финансиската состојба во Малцинскиот театар поле-ка почнала да се средува, за разлика отпорано. Било крајно време да се посвети поголема грижа за несоодветната состојба со фундусот на декорот, реквизитите, гардеробата, како и за конечно комплетирање на двете драмски групи со потреб- ниот број уметнички и технички персонал. театарот, поради малите можности уште повеќе да ја подобри финансиската положба, побарал учество и на републиката, поточно сакал да стане републичка установа. од распишаниот конкурс за артисти, комисијата предложила 6–7 пријавени кандидати кои поседувале квалитети за артисти. Меѓутоа, околијата немала пари за ова, а немала пари и за турнеите по селата на околијата и низ републиката. неколку години се правеле напори театарот да добие камион и автобус, или едното или другото, со што гостувањата би биле поевтини. акутен проблем бил станбеното прашање, без чие решавање не било можно нормално функционирање на театарот... во Малцинскиот народен театар, на турската сцена, по четврти пат била поста- вена „коштана“ од Бора станковиќ. „овојпат таа минува во знакот на еден мошне добро остварен лик, кој треба да се издвои како посебен квалитет на изведбата, а тоа е ликот на Митке во исполнение на Љутви сејфула“. тој и порано ја има играно истата улога но овојпат ја „надраснува“, така што неговите креативни можности доаѓаат до полн израз во оваа изведба на „коштана“. режијата на тодор николовски била „коректна“, како и ликовите на Џемаил Максут (аџи тома), Шерафетин неби (арсо), Марк Марку (Гркљан), незакет али (коштана). Љутви сејфула „создава лик кој по силината слободно може да се мери со најдобро реализираните ликови на Митке кај нас“. Режисерот тодор николовски во постановката на „Ханка“ со турскиот ансамбл при Малцинскиот народен театар се движи „воздржано, но доволно функционал - но“. тоа смирено ги потенцира „битовите елементи на делото при оживувањето на главните ликови“. преводот на неџати Зекерија е добар и сценски динамичен „но недоволно усогласен со циганскиот жаргон, така што се добива впечаток дека сите зборуваат на најчист литературен турски јазик. ајтен Шик (Ханка) „успешно ја доло- вува комплицираната личност. таа е еднакво убедлива како во движењето на сце- ната, така и во својот сигурен сценски говор“. Џемаил Максут (сејдо) „постепено се формира како солиден артист. До неодам- на артист со скромни уметнички квалитети, тој сè повеќе нè убедува во своите креа-тивни можности“. За Шерафетин неби (Мечкарот) пишува: „интересно е дека нави- дум мала, сосем неважна улога неочекувано го претставува најсимпатичното арти-стичко остварување во ’Ханка’, со што на дело е потврдена старата вистина дека не постојат мали и големи улоги, туку добри и лоши артисти“. Задоволуваат и улогите на незакет али, Љутви сејфула, Мехди Бајрактари. ре - цен зентот, голема реткост во театарската критика, посебно го истакнува осветли- телот ахмет сабит, „со чија заслуга сите 4 слики добија во поефектното оживување на дејството“. За турските деца прикажана е пиесата „јуриш“ од Душан вујатовиќ, во режија на спасе нелов. пиесата ја гледале 1101 ученик од училиштата „тефејуз“ и „вук кара - џиќ“ во скопје. Детските претстави на турски и албански јазик се прикажани 10 пати. на 16 мај е прикажана „коштана“ за наставниците. На својата турнеја низ Македонија, Малцинскиот народен театар прикажал 40 претстави. „не можевме да ги задоволиме желбите на сите оние кои сакаа во нив- ниот град или село да приредиме повеќе претстави, бидејќи со тоа би ни се нару- шил планот на турнејата“, вели директорот на театарот Шуко авдовиќ. „како во гра- довите така и во селата, особено теарце, сараќино, Боговиње, Чегране, вруток итн., бевме пречекувани повеќе одошто можевме да се надеваме. во некои села пре- тстави одржувавме и пред повеќе од илјада гледачи“. особена помош за организи- рање на настапите и прибирање на публика имаат од селските учители.. следната премиера е „слава и осаменост“ според расказот „патувањето на алија Ѓерѓелез“ од иво андриќ, а во адаптација на иљами емин и режија на илија Џувалековски. романтична љубов помеѓу тахир и Зухра, источничка варијанта на ромео и јулија, народска распеаност и филозофско размислување исполнето со афоризми, изреки и поговорки. режијата и драматизацијата со желба кон „што е можно поефектно драмско боење на настаните и ликовите, кое може да се смета за успех на постановката. се избегнува препотенцираната разводнетост и сентиментал- ност, а нивната отсутност е надополнета со давање низа детали кои го донесуваат пред гледачот светот на сарајот на Баба-хан, кој врие од интриги и меѓусебни озбо-рувања, а и пресметки, и сè ова успешно вкомпонирано околу прекрасната љубов- на приказна за тахир и Зухра, овие двајца бесмртни љубовници од истокот, како сличните истории за лејла и Меџнун, Ферхати и Ширин и уште толку други“. публиката, на која и` е позната приказната, топло ја прима претставата, а и затоа што сценографијата на тома владимирски и костимите на рада петрова помагаат да се почувствува амбиентот на сарајот. успехот би бил поголем ако заради десет- те слики претставата не е развлечена и не изгледа расцепкано. посебно одбеле-жување заслужува Љутви сејфула (назим), Шерафетин неби (везир), Џемаил Максут (карабатир), Мехди Бајрактари (тахир), Фехми Груби (Батир), Бинас Шик (јилдиз), ајтен Шик (Зухра). привлечно се претставуваат и најмалите „артисти“ Фирдауз неби (тахир на мали години) и Махмут Ѓукшен (малата Зухра). во пре- тставата не треба да се заборави придонесот на неџати Зекерија за преводот на текстот и стиховите. Турската група уште во декември или во почетокот на јануари требало да ја при-каже премиерата на „слава и осаменост“ според новела на андриќ. се очекувало да почнат и подготовките на детската пиеса „царевата нова облека“ според андер - сен. потоа турската група ќе започне со подготовката на сартровата „Блудница достојна за почит“ или „Моето бебе“ од Жак конфино. Малцинскиот народен театар го зголемил бројот на своите редовни претстави, односно покрај по трите редовни, неделно се одржувале и по две претстави за уче- ници. Малцинскиот народен театар бил во контакт со Македонскиот народен теа- тар за настапи на одделни ансамбли на сцената на Малцинскиот народен театар. Меѓу првите премиери на турскиот ансамбл при Малцинскиот народен театар пред десетина години била „сомнително лице“ од нушиќ, а сегашната изведба била во нова режисерска и сценографска концепција, како и со нова поделба на улоги- те. новина во оваа постановка бил новиот приод кон делото, исмевање на сурово-ста, тапоглавоста и глупоста на полицискиот апарат на предвоена србија... петре прличко во својата концепција ја „потенцира сатиричната нишка на делото, при кое комичните ситуации би биле само затоа за да ги исполнат оние места каде што би се почувствувало извесно развлекување и монотонија во расветлувањето на настаните и ликовите“. Заслуга за успехот на претставата, покрај режисерот петре прличко, имал и Љутви сејфула (јеротие), чиј лик можело слободно да се вброи во најдобрите „улоги од репертоарот на овој талентиран артист. Неговата доминација над другите улоги била толку очигледна, што тоа на крајот придонесло и другите протагонисти да се чувствуваат некако поповлечени во себе“. За одбележување била играта на рамадан Махмут (Жика) и донекаде на незакет али (Марица), на Џемаил Максут (виќо) и Зија Бериша (јоса). „во целост ’сом ни тел - но лице’ на сцената на Малцинскиот народен театар претставува солиден труд на своите реализатори“. Малцинскиот народен театар секоја сезона поставува и по едно дело наменето за најмладите, кое честопати го гледаат и возрасните. режисерот спасе нелов рекол дека во пиесата „царевата нова облека“ се исмејуваат глупоста и ограниче-носта на власта и здравиот разум и смислата за хумор кај народот. во интерпрета-цијата настојувал да го прикаже стилот на комедијата дел арте кој бил погоден за ваков вид пиеси. костимографот рада петрова изјавила дека костимите ги решава-ла повеќе „имагинарно, но сепак како точка за тргнување ми служеа костимите од периодот на кинеската династија Минг. во моите костими има доста стилизација, накитеност, која одговара на една бајка, и доста фантазија“. глумците присутни во редакцијата на „нова Македонија“ Љутви сејфула, Шерафетин неби и Мејди Бајрак - тари го истакнале настојувањето на театарот редовно да поставува детски пиеси на својата сцена. Концепцијата на режисерот спасе нелов била не само да забавува туку да го на - тера гледачот да размислува по претставата. претставата имала динамична мизан-сцена и со неочекуваните режиски решенија ја издигнал на завидно ниво. нај ус - пешен бил ликот што го остварил Љутви сејфулах (Чин) кој со усет за духовитост „а посебно со потцртување на комичноста во текстот тој покажа дека спрема услови- те умее да биде колку трагичар толку и комичар“. најсимпатична улога била онаа на Шерафетин неби (царот). „тој релјефно ја извајал оваа навидум споредна улога, така што секоја негова појава предизвикуваше задоволство и одобрување“. успешно се претставиле и Фехми Груби (Фах), Џемаил Максут (Шен) и ајтен Шик (царицата). „Шареникавоста на костимите на рада петрова и стилизираната сценогра- фија на трајче јанчевски многу придонесоа за убавиот успех на оваа претстава“. Катастрофалниот земјотрес на 26 јули ја урна зградата на театарот. ансамблот се лоцира под шатори во сарај, каде што беа сместени и другите театри. оттаму секој посебно настапуваше по шаторските населби во градот и околината каде што беа сместени граѓаните на скопје. Да се направат напори за составување репертоар што ќе одговара на различ- ните афинитети и вкусови, и тоа: за градската, за селската работничка публика и за школска младина, како и за учениците во осмолетки. пронаоѓање нови форми за привлекување на публиката, а една од тие е отворањето сцена сред чаршијата во летната сезона – од рана пролет па до доцна есен на отворено, во ановите како што е капан-ан, кој треба да се адаптира и да се приспособи како туристичка атракција. Да се зголеми бројот на артисти и во обете драми да изнесува по 15 артисти, или во двете драми да има 30 артисти. Да се изнајдат можности за поголем број претстави в град, в село, по школите, претпријатијата и фабриките. До пред извесно време не била извесна судбината на зградата на Малцинскиот народен театар и на киното „Братство“ во скопје. најпосле, деновиве е одлучено зградата на Малцинскиот народен театар да се урне во март оваа година. вработените во театарот се наоѓаат во мошне тешка ситуација, без простории, без работа на двете драми. Во деновите кога се решава дали да се урне зградата на Малцинскиот народен театар, двата ансамбла засилено ги подготвуваат своите премиери, без да знаат каде ќе најдат простор за прикажување. турскиот ансамбл ја подготвува претста-вата „Човек без лице“ од Шерафетин неби, во негова режија. тоа е мелодрамски текст, проследен со пеење. во моментов не се решени повеќе суштински прашања. „имено неговата постојана локација и неговото име: Малцински театар, кој ни најмалку не одговара на нашите уставни одредби. кај нас нема малцинство, туку народности и затоа оваа културна институција би требало што поскоро да добие соодветно име. се очекува во најскоро време да се објави како ќе се вика сегаш- ниот Малцински театар“. „Човек без лице“ од Шерафетин неби е мелодрама со сериозни внатрешни судири. „тоа е слика на едно одамна одминато време, исполнето со социјални про-тивречности во кои е испреплетена љубовта меѓу двајца млади“. претставата пре- тставувала „една хомогена сценска изведба што спаѓа меѓу најуспешните оства- рувања на сцената на Малцинскиот народен театар“. покрај Шерафетин неби, во претставата се истакнале и незакет али, радмила Максути и Љутви сејфула. во другите улоги настапиле Бинас сали, Дијана вокши и енвер Дардишта. Во двете етапи на турнејата која траела 34 дена, почнувајќи од април па сè до крајот на јуни, Малцинскиот народен театар се претставил пред публиката во градовите и селата на тетовска, охридска и Битолска околија. Било решено е тој да работи во салата на работничкиот дом сè до изградбата на новиот театар. турската драма планирала да ги подготви: „протекција“ од Бранислав нушиќ, „измама“ од Глишиќ, „скапен“ од Молиер, „коштана“ од Бора станковиќ и две детски пиеси од Младен Широла. како режисери, покрај Ќемал лила било договорено да се ангажираат гости од приштина, Белград. Малцинскиот наро- ден театар годинава ќе работел со ансамбл зголемен со уште 8 артисти и ком-плетен технички персонал. во план било и гостување во нр Бугарија со „сомнително лице“ и со „кош та на“, како и нивно гостување во скопје. постоела голема надеж кај вработените дека до крајот на годината ќе се најдат во новиот монтажен театар, чија изградба почнала неодамна, во непосредна близина на јаја-пашината џамија. во овој привремен објект се надевале дека ќе можат нор-мално да работат. Меѓутоа, пристигнала неочекувана и неверојатна вест дека Малцинскиот народен театар нема да се гради како монтажен театар. преселувањето од сала во сала ќе продолжело до 1966 година кога, според плановите, би била готова ѕидана зграда на театарот. веднаш по земјотресот, кога се планирале двата денес речиси готови театри, во план била и изградба на монтажен театар и за Малцинскиот народен театар. но, поради постојаното одложување на изградба-та на двата театра се донело решение да се гради ѕидана зграда, бидејќи време-то на траење на градбата на монтажен театар не било ништо покрстко. ова решение на управата на Мал цин ски от народен театар го прифатиле во Градското собрание и така било договорено да се распише конкурс за проект на идната зграда на театарот. До крајот на 1966 година, Малцинскиот народен теа- тар би бил единствен патувачки театар во земјата, а за таа цел театарот набавил автобус и своите технички уреди ги приспособил за ваква работа. во скопје ќе прикажувал претстави во салата на работничкиот дом, во училиштето „Даме Груев“ и училиштето во населбата Бутел. театарот требало се пресе ли од импро-визираните бараки на местото на поранешната зграда, каде што добил поголе-ми монтажни објекти, во кои имало доволно место да ги врши сите подготовки до конечното давање претстава. во моментот само Малцинскиот народен театар прикажувал претстави во скопје. албанската драма веќе ја дала премиерата на „нита“ од јосип креља, а турската „Доживувањата на скапен“ од Молиер. во под-готовка биле „по полноќ“ на албански јазик и „јуриш“ за детската сцена.46 турската драма премиерно ја извела „Чудак“ од назим Хикмет, претстава во која како режисер дебитирал кемал лила. Во текот на 1965 година бројот на вработените варирал. во почетокот биле вра-ботени 54 лица, додека на 31.12.1965 година тој број изнесувал 49. во групата на оние на кои им бил откажан работниот однос се нашол и поранешниот директор на установата Шукри авдовиќ, кој од 1.8.1965 година, по свое барање, заради одење на нова должност, бил ослободен од страна на советот на театарот и на истата сед- ница, со важност од 1.9.1965 година за в.д. директор бил назначен Мирко сте фа - новски, драмски режисер во театарот. турската драма имала 11 артисти, од кои 4 жени, еден суфлер, а албанската имала 10 артисти, од кои 5 жени и еден суфлер. За обете драми имало само еден инспициент и двајца режисери кои не биле врзани за драмите, туку работеле и во едната и во другата драма. Било потребно секоја драма да има по 15 актери најмалку, потоа костимограф, сценограф, лектор и друго. струч но-техничкиот, административниот и помошниот персонал бил единствен за двете драми. и овде бројот бил недоволен. во состав на театарот биле службите: Шивална – машка и женска, гардероба, реквизита, електричар и изведувачкиот дог - рамаџиски и сликарски дел, како и постојниот возен парк од две моторни возила. постојните служби биле слабо опремени и без позајмувања од други театри не биле во состојба да ги обезбедат претставите. посебна тешкотија претставувал пре- ведувачкиот кадар за пиеси, така што често се случувало да не може да се постави делото поради непреведување, или пролонгирање на роковите. театарскиот совет броел 22 члена, од кои 15 избрани од колективот, а 7 делеги- рани од Градското собрание. управниот одбор броел 6 члена и 6 заменици. на состаноците се третирале проблемите околу локацијата на новиот театар, финан- сиските проблеми, годишните планови и завршната сметка, систематизацијата, промената на името на театарот, организирањето прослава за 15-годишнината, реклама, избори, гостувања во срМ, космет и нр Бугарија, моторни возила и потре- бата од нив, награди, разрешувања, именувања и друго. во текот на сезоната 1964/65 биле прикажани 8 премиери, а биле изведени 71 претстава со 27.843 посетители. во текот на 1965 година прикажани биле 8 премиери (по 4 секоја драма), со вкупно 99 претстави, и тоа во: скопје 19 со 3.640 гледачи; ср Македонија 52 со 15.660 гледачи; космет 4 со 1.200 гледачи, нр Бугарија 13 претстави со 10.200 гле- дачи. За време на редовната турнеја низ Македонија, биле посетени повеќе од 30 села и центри, како: тетовско, Гостиварско, кичевско, Дебарско, струшко, охрид - ско, ресенско, Битолско и кумановско. албанската (тогашна Шиптарска) драма при- кажала вкупно 75 претстави со 20.575 гледачи, а турската 24 претстави со 11.550 гледачи. Во текот на јули 1965 година театарот со турската драма му ја вратил посетата на естрадниот театар „васил Друмов“ од коларовград, каде што прикажале прет - ста ви, како и во разград, трговиште, русе, силистра, толбухин и провадија. на тур-нејата биле прикажани претставите „коштана“ и „Чудак“ „Чудак“ била во режија на кемал лила, негово прво режирање, односно дебитирање како режисер.. во текот на јуни, естрадниот театар „васил Друмев“ од Бугарија и` гостувал на турската драма и претстави прикажале, покрај во скопје, во приштина, призрен, тетово, Гостивар, охрид и Битола. тој театар прикажувал и естрадна програма. неопходно било потребно да се реши прашањето за директор, за постојана сала и сцена, да се забрза проектот за новиот театар, да се среди финансиската положба, да се обезбедат определен број станови, да се средат личните доходи, да се донесат основните правни акти и да се распише конкурс за пополнување на потребните работни места. премиерите на „нажалена фамилија“ и на „Малите птичари“ се планирало да се одржат во салата на работничкиот дом и во англиските монтажни училишта со добри сали, односно во училиштата „Живко Брајковски“ во Бутел, „Даме Груев“ во Чаир и „тефејуз“ на Бит-пазар. изведбите немало да се ограничат само на овие пунктови. новите изведби ќе биле прикажани и во простории на Железарницата, стакларницата, оХис, слога, Маврово, Гранит, Бетон, потоа во радуша, јегуновце и Генерал јанковиќ, како и во селата синѓелиќ, сарај, студеничани и Глумово. театарот бил сместен во монтажни бараки кои овозможувале таму да се под- готвуваат претставите, а генералните проби и настапите биле во работничкиот дом. Малцинскиот народен театар на 15 септември заминал на турнеја низ Македонија, да посети 27 градови и села во републиката. премиерите „вистината е мртва“ и „крвави свадби“ се одржале во салата на народниот театар во скопје. на 28 март 1966 година е отворена новата адаптирана сала на театарот на албанската (тогашна шиптарска) и турската народност во партерот на зградата на општествените организации (работнички дом). новиот салон на театарот, со привре- мен карактер, можел да прими 206 посетители. по тој повод, премиерно била при- кажана пиесата „Мртвите не плаќаат данок“ од италијанскиот писател никола Манцари, а во режија на Мирко стефановски. на свеченото отворање на новата сала, присуствувале повеќе општествено-политички, јавни и културни работници, меѓу кои и кемал сејфула, азем Зулфиќари, осман Мифтари, реис Шакири, Благој попов, Љупчо ставрев, Хамзи река, Ѓоко Георгиевски и други. на премиерата на „насилникот од тороз“ присуствувал и авторот на пиесата, азиз несин. тој е истакнат писател и е претседател на Здружението на писателите на турција. во пиесата настапиле артистите [[Салаетин Билал]], Љутви сејфула, радмила Максут, Мезакет али и други. Главна личност во „насилникот од тороз“ е нури сајнер, мал цариградски пен- зионер кој ќе доживее низа комични ситуации и покрај неговата природа ќе се откријат и други од светот, кои очигледно не му се многу при срце на авторот. тоа е светот на богатите, полицијата, како и политичко-партискиот живот во оваа земја. тој како комедиограф се јавува како смел изобличувач на негативното во својата околина и во своето време. Режисерот кемал лила настојувал „што почисто да се пласира на сцената комич- ниот збор на авторот и во една специјална ситуација што повеќе да се види тра- гичната судбина на малиот турски човек и на неговата фамилија. во тој поглед, таа имаше убави моменти. се истакнувале улогите на Љутви сејфула (нури сајнер). рамадан Махмут и на младата сузан Максут. Шерафетин неби на текстот „украдена принцеза“ му пришол со поголема сме- лост, внесол проекции, светлосно звучни ефекти и послободни мизансценски решенија, да гради спектакл-бајка. тој со сигурност го водел дејството и успеал да создаде претстава „која е далеку над тоа – само да се гледа“. од ликовите во прв ред биле Љутви сејфула (раскажувачот), Џемаил Максут (лу Ху), Мушареф прекиќ. посебно интересни биле остварувањата на [[Салаетин Билал]] (Хај Ху), енвер Беџет, радмила Максут, Феми Груби (Херолд). во претставата дебитирала и младата емина јашар (ти ви), „донесувајќи на сцената квалитети за кои раководството на театарот во иднина треба да пројави поголемо интересирање“. Во текот на 1966 година, просечниот број вработени работници варирал од нај - малку 48 до најмногу 53. последниот број е состојбата на 31.12.1966 година. во по - четокот на 1966 година било пристапено кон адаптација на долната сала во новиот работнички дом, а за потребите на театарот. адаптацијата ја извршило прет при - јатието „јавор“ од скопје. при крајот на 1966 година советот назначил двајца артисти, еден перикер-гри- мер, еден дрводелец за обработка декор, еден сликар-изведувач. останало во 1967 година да се зголеми бројот на артисти за двете драми како и бројот на суфлери, инспициент, лектори и други. во адаптираниот салон сцената била со мали димензии. Десната страна на сало- нот била застаклена површина, така што морало да се затемнува со завеси. ви си - ната на сцената била 4 метри, а отворот на порталот висок 3,5 метри и широк 7,35 метри. во склоп на сцената се наоѓале само две гримиорни и една мала репети- циона просторија за проби „на маса“. обата ансамбла имале заедничка дирекција и технички служби (со три работилници), дрводелска, шивачка и сликарско ателје. во текот на годината, според, статистичките податоци кои се веродостојни, одиг- рани се: „Златно јајце“ – 27 претстави со 9110 гледачи; „нита“– 2 претстави во скоп је со 750 гледачи и 19 на гостување со 4.577 гледачи; „коштана“– 6 претстави со 1.750 гледачи; „вистината е мртва“– 1 претстава во скопје со 300 гледачи и 2 на гостување со 780 гледачи; „крвави свадби“ – 3 претстави во скопје со 800 гледачи и 2 на госту-вање со 780 гледачи; „Мртвите не плаќаат данок“ – 9 претстави во скопје со 1.703 гле- дачи и 2 на гостување со 750 гледачи; „Дванаесетта ноќ“ – 4 претстави со 649 гледачи; „украдениот принц“ – 13 претстави во скопје со 2.396 гледачи и 8 на гостување со 1.771 гледач; „сопружници“ – 1 претстава во скопје со 212 гледачи и 8 на гостување со 1.501 гледачи; „насилникот од торез“ – 1 претстава со 210 гледачи. Во текот на 1967 година во театарот биле вработени 52 работника, од кои во албанската (тогашна Шиптарска) драма 13, во турската 13, во техничката служба 14 и во општиот сектор, заедно се режисерите, 12 работника. театарот претставите ги прикажува во приспособен салон на работничкиот дом. управата, односно оп - штиот сектор и работилниците се сместени во бараки, додека магацинскиот прос - тор се наоѓал во Момин поток под хангари. од ова се гледа дека театарот функ цио- нирал на три локации, прилично оддалечени една од друга. во составот на драмите имало вкупно 26 члена, плус двајца режисери кои, спо- ред статутот на театарот, работеле и дејствувале како посебни единки, а во послед- но време имале и свои раководители на драми; за наредната година се зазел став и финансирањето да се евидентира по работни единици. во предлог-програмата за работа во 1967 година било предвидено да се прика- жат 12 премиери, по 6 секоја драма, и да се одржат 110 претстави, од кои 70 ал - банската (тогашна Шиптарска) драма и 40 турската во градското подрачје. во 1967 година реализирани се 141 претстава со 28.950 посетители сметајќи ги градот, републикава, косово и нр Бугарија, со просек по 205 посетители на секоја претстава: Во скопје и во неговото подрачје биле прикажани 98 претстави со 12.177 гледа- чи; во ср Македонија – 22 претстави со 7.974 гледачи; во косово – 4 претстави со 1.500 гледачи; и во нр Бугарија – 17 претстави со 6.600 гледачи. во Македонија и во косово гостувал естрадниот театар од нр Бугарија крџали, кој прикажал 13 претстави со 5.900 посетители, а публиката не е пресметана во гор- ните показатели. естрадниот театар од крџали гостувал со две претстави, и тоа со: „естрадна програма на песни и танци“, како и со оперетата „ако не таа, другата“, од 6 до 19 септември. во скопје биле 2 претстави со 500 посетители, во приштина две, како и во призрен, со по 100 посетители во секој град. Биле посетени и: косовска Митровица со две претстави и 600 гледачи, тетово со една претстава и 500 гледа- чи, Гостивар со 1 претстава и 500 гледачи, струга со 1 претстава и 400 гледачи, охрид со 1 претстава и 600 гледачи и Битола со 1 претстава и 700 гледачи. на турнејата низ нр Бугарија, театарот гостувал од 5 до 20 октомври, каде што биле прикажани 17 претстави со посетеност од 6.600 гледачи. со претставите „коштана“ од Бора станковиќ и „налани“ од неџати Џумали, театарот ги посетил градовите: Момчиловград (2 претстави со 800 гледачи), ардино (2 претстави со 600 гледачи), крумовград (2 претстави со 800 гледачи), крџали (4 претстави со 2000 гле- дачи) и по една претстава во јамбол (250 гледачи), сливен (200 гледачи), асеновград (500 гледачи), пловдив (150 гледачи), пештера (500 гледачи), Хармонли (500 гледачи) и Хасково (500 гледачи). За изградба на новиот театар била одобрена сума од 5.000.000 динари. Била оп ределена и локација во месноста Бит-пазар, склучен договор со Заводот за стан- бено и комунално стопанисување за расчистување на локацијата и стручен надзор. склучен бил и договор со проектантското претпријатие „пелагонија“ за изработка на идеен главен проект. обезбедени биле консултанти за проектот: Бојан ступица и Душан Шевиќ од Белград. премиерата на „слава или заборавениот човек“ забе- лежала убави резултати во показот на психата на главните ликови, обременета со извесна тежина: „особено во сугерирањето на тешка атмосфера на измрдани одно- си во едно семејство од повисок општествен ранг, како и во остварувањето на една театарска претстава од гледна точка на сценска професионалност, мошне допад- лива“. резултатите биле послаби во попрецизното психолошко сенчење на лико- вите. Љутви сејфула (Хирургот) задоволил во партиите во кои имало повеќе акција. Мушареф прекиќ (Жената маќеа) значителен придонес дала во сугерирањето на тешката атмосфера во семејството, како и сузана Максут (Ќерката) и Мехди Бај рак - тари (асистентот). од другите протагонисти, поуспешни биле Феми Груби (при - служникот) и селаетин Билал (Фоторепортерот). премиерната изведба поминала „под знакот на еден несомнен успех на театарот на албанската (тогашна Шип - тарска) и турската драма во оваа сезона и уште еднаш ни ги откри убавите режи- серски заложби на кемал лила“. Во својата зазбивтаност да го надомести она што го загуби поради адаптацијата на салонот, турската драма ја прикажа „Џафербеговица“ од расим Филиповиќ. тоа е четврта премиера во еден релативно мошне краток период. пиесата била повла- дување на дел од публиката навикната на мелодрама и фолклор. тоа е сценска илуст рација на песната „откако је Бања лука постала“, во која се пее за младата и убава вдовица на Џафер бег чија рака ја запросува дури и сараевскиот кадија, но таа го одбила и го зела бањалучкиот бекрија. поинтересно остварување кое се издвојувало било она на Љутви сејфула (Мејди ага), кој со Џемаил Максут во слич- на улога „внесуваше најмногу живост на сцената“. од другите улоги позабележли- ви биле оние на Махмут рамадан и Феми Груби „кој внесуваше најмногу драматич- ност во претставата. сценографијата на сегашната сцена во работничкиот дом, во кој привремено работи театарот, ’дејствуваше прилично тесно’. режисер на пре- тставата е Шерафетин неби“. Пиесата „налани“ претставува „весела сценска игра од животот на современото турско село, која се наоѓа некаде на средината меѓу комедијата и фарсата. во неа заплетот е умешно сочинет, особено во првиот дел, некои појави од турскиот бит кои во делото стојат повеќе како доказ на една ситуација одошто како критика“. но, сепак, комедиографските елементи доминирале над фарсичните. режисерот кемал лила го поставил делото како весела сценска игра, со цел да развесели и засмее. тоа го направил преку солидно конципирани ликови: „стили- зирана и прецизно изведена сценографија и колоритни костими. селскиот анадол- ски жаргон, применет само во акцентацијата на фразата како и во присуството на кларинетистот пред почетокот на секој чин, внесувале определена атмосфера. Забелешка се прави за извесна недоследност во стилот оти режијата немала довол- но смелост фарсата да ја примени во позначајна мера, така што делото претежно си останува како комедија во која одвреме навреме мешале фарсични елементи. од артистичкиот ансамбл, се издвојувале Љутви сејфула (селски кмет) и Му ша - реф прекиќ (вдовицата), потоа незакет али (есма), сузана Максут (сехер). сим - патични улоги оствариле [[Салаетин Билал]] (осман), Мехди Бајрактари (али) и Џема -ил Максут (омер). како кларинетист се појавил Феми Груби. комедијата „налани“ на турската сцена „претставува една солидно изведена претстава, навистина без  пого-леми претензии, но во секој случај пријатна за гледање“. Естрадниот состав на турското население при Драматичен театар – крџали (нр Бугарија), во времето од 15 до 27 септември, прикажал претстави во: призрен, приштина, косовска Митровица, тетово, Гостивар, струга, охрид и Битола. Гостите ја прикажувале претставата „ако не таа, друга“ од узеир Хаџибеков, естраден спек- такл на турски песни и танци, а во режија на Мустафа алиев. естрадниот спектакл на турски танци и песни во режија на Мустафа алиев пре- тставувал пријатно изненадување и освежување за нашата публика. турската драма со претставите „коштана“ и „налани“ се вратила од турнејата во Бугарија. Шеснаесет претстави биле прикажани во крџали, крумовград, Момчиловград, пештера, пловдив, асеновград, ардино, јамбол, сливен, Хармонли и Хасково, кои доживеале голем успех и вонредно добар прием кај публиката на сите сцени на кои биле изведувани. носителите на главните улоги во „коштана“ незакет али, Љутви сејфула, рамадан Махмут, Мушареф прекиќ, Мехди Бајрактари и Шерафедин неби и во „налани“ незакет али, сузана Максут, Мушареф прекиќ,[[Салаетин Билал]], Мехди Бајрактари, Љутви сејфула и Џемаил Максут на сите пре- тстави ја добиле неподелената симпатија на публиката, додека кемал лила се вра-тил со пофалби за режијата. театарот заминал на гостување во нр Бугарија на 5.10.1967 година. по премиерата на „оскар“ од клод Мание, требало да биде прикажана премие- рата на „славеј“, трета премиера во сезоната. всушност, „славеј“ (во изведба на тур - ската драма) бил премиерно прикажан на 6.11. во режија на Мирко стефановски, а носители на главните улоги биле рамадан Махмут, Мејди Бајрактари, Љутви сејфула, Џемаил Максут, Шерафетдин неби, [[Салаетин Билал]], енвер Беџети, сузана Максут и незакет али. Театарот во текот на 1967 година во скопје и во градското подрачје прикажал 98 претстави на кои присуствувале 12.177 посетители; низ републикава – 22 пре- тстави со 7.974 посетители; во косово – 4 претстави со 1.500 посетители; во нр Бугарија – 17 претстави со 6.600 посетители. артистичкиот ансамбл мошне совесно и успешно ги остварил задачите и при-кажал претстава („сомнително лице“) прилично изедначена и сценски мошне доте-рана, иако на моменти се претерувало во гегот и стремежот за комика. се изд во ју -вале Љутви сејфула (јеротие), сузана Максут (Марица), рамадан Махмут (Жика) и Зија Бериша (јосо), какои и Шерафетин неби (Жуниќ). Љутви сејфула постигнал најзначајно остварување, иако секогаш пред себе го имал јеротие на петре прличко. тој бездруго заслужува мошне висока оцена. саша Маркус ја поставил детската пиеса „Мешлото, видлестиот и Долгавецот“, во декор и костими на семожни стилови од рококо фризури до битлс перики, од селс- ка шубара до фармерки. вештерката наместо метла има правосмукалка и во својот стан има слика од пикасо. во музичкиот фон се слуша музика од оперите „кар мен“ и „риголето“. претставата ја подготвуваат и турската и албанската драма и глумците се избирани со слична физичка градба за да не се шијат повеќе костими. тоа е приказна за тројца добродушни луѓе, маѓосница и девојка која на крајот ќе биде спа- сена од магијата. како и кај сите приказни, доброто го победува злото. театарот на народностите на репертоарен план направил уште еден сериозен потфат поставувајќи ја пиесата „сите мои синови“. тоа било убава ориентација, зошто тоа претставувало чекор со две значајни компоненти „од една страна, да се задово-лува и да се подига вкусот на публиката, а од друга да се проверуваат вистинските вредности на артистичкиот и другиот ансамбл на театарот“. Мирко стефановски е познат „како приврзаник на едно нагласено и сфаќање за ангажиран театар“. тој настојувал да извлече што повеќе од артистичката носивост на носителите на улоги- те и да оствари претстава во која ќе се почувствува современа америка, но и која ќе претставува обвинување против оние на кои бизнисот им е поважен, често и од животот на луѓето. артистичката екипа дисциплинирано ја следела таа насока и вло- жувала максимум напори за да се справи што поуспешно со текстот кон кој сите се однесувале со голем респект. „токму таквиот однос донесе резултати што во некои пунктови беа и над она што претставува просек во овој театар“. улогата на рамадан Махмут (Џое келер) претставувала несомнен успех и едно од поуспешните остварувања. посебно истакнување заслужувала и Мејди Бајрактари (крис келер). На 18 мај во турција, во анкара, театарот ја прикажал првата претстава „налани“ од современиот турски писател неџати Џумали. покрај големиот број јавни и кул- турни работници, претставата во салонот на државниот театар ја гледале повеќе сенатори, народни пратеници, како и доселеници од нашата земја. на Фестивалот присуствувале и претседателот на големото собрание на турција Ферух Бозбејли, Министерот за информации и туризам куршаг, поранешниот претседател на тур - ци ја инени и други. присутен на претставата бил и југословенскиот амбасадор во тур ција Милич Бугарчиќ. публиката со голем интерес ја следела претставата, позд - равувајќи ги артистите повеќепати со аплауз. југословенскиот амбасадор во сво ја - та резиденција приредил прием за голем број најистакнати претставници на оп - штест вениот живот на анкара. ансамблот го посетил Мавзолејот на кемал ататурк и положил венец. скопските уметници го посетиле и турското министерство за надворешни работи, а попладнето државниот театар од анкара, во чест на своите гости, ја прикажал пиесата „Хенрих 4“ од луиџи пирандело, по што директорот при-редил коктел. на претставата и на приемот бил министерот за надворешни работи на турција Чалајангил. на 19 мај била прикажана и втората претстава – „сомни - телно лице“ од Бранислав нушиќ, а утредента заминувале за измир, исто така да прикажат две претстави. само весникот „улус“ објавил кратка белешка за гостува- њето, посебно подвлекувајќи ја успешната претстава, како и големиот интерес што таа го предизвикала. Ттурнејата на театарот траела 15 дена. по анкара, претставите „налани“ и „сом - ни телно лице“ биле прикажани во измир, Бурса и во истанбул. Министерот за над-ворешни работи за гостите приредил ручек во репрезентативниот хотел на Босфор „тарабија“, а нашиот конзул во истанбул приредил коктел. прием во чест на  теа та - рот од скопје приредил и валијата на Бурса, со поддршка на Министерството за над ворешни работи. Гостувањето било во рамките на југословенско-турската кон- венција за културна соработка, а членовите на оваа Драма првпат гостувале во својата матица – република турција. Анкарскиот весник „ватан“ посебно ја нагласил успешната режиска концепција на кемал лила за поставувањето на „налани“, а им оддал признание на артистите за успешно извршената задача, како и за чистотата на јазикот. во почетокот на идната сезона, анкарскиот Државен театар ќе му ја врати посетата на театарот на народ- ностите и покрај во скопје ќе гостува и во охрид, Битола, Гостивар, тетово, приш - тина и призрен со претставите „Магбет“ и „лудиот ибраим“. како последна премиера во оваа сезона турската драма ја прикажала коме- дијата на карло Голдони „итра вдовица“. режисерот саша Маркус одел комедијата да претставува спој на лесна и комична игра, „со елементи што ќе значат поцврсто и поосмислено определување како на ликовите во пиесата, така и на ситуациите помеѓу нив“. иако ова создава впечаток на неизедначеност во стилот на претставата, што е точно, но е и причина претставата да тече поживо и поинтересно. незакет али (розаура) внесува воздржаност и „природен шарм“. Љутви сејфула (арлекин) играл нашински, „љутвиевски забавувач“ со балкански фолклор. сузан Максут (Марионет) имала најсолидно артистичко остварување во претставата. Мушареф прекиќ (елеонора) била „мошне успешна и необично ефектна“. Мајди Бајрактари (рунбив) го предал ликот со чувство за сценска мерка и разбирање, така што тој „беше еден од најјасно конципираните и мошне сигурно извајаните ликови“. со здржаност и ненаметливост го толкувал ликот и [[Салаетин Билал]] (неро). На 17 септември со претставата „Хенри 4“ од луиџи пирандело, во салонот на Мнт, артистите од Државниот театар од анкара ја започнале својата турнеја, при што се претставиле и пред публиката во Битола, охрид, приштина, призрен и Белград. театарот бил гостин на турската драма. поделени во две групи, ја прика- жале и драмата „Гозба во кафеаната“од сабахатин кудрет аксал. во „Хенри 4“, во режија на гостинот од италија Маурицио скапарло, главната улога ја толкувал денес најголемиот турски драмски актер Џунеј Ѓокчер. на гос ту- ва њата во повеќе европски земји, Гекчер има добиено значајни пофалби од рецен- зентите на многу весници. претставата „Гозба во кафеана“ ја поставил Мелек екте. Двете претстави било планирано да се прикажат во скопје и во приштина, а во дру- гите градови по една. турнејата завршила на 28 септември со претставата „Гозба во кафеана“ во скопје. Генералниот конзул на турција во скопје г-дин осман Башман со сопругата во хотелот „Метропол“ приредил прием по повод гостувањето на Државниот театар од анкара. театарот ја одбележал 100-годишнината од раѓањето на пирандело со премиерната изведба на „Хенри 4“. Младиот италијански режисер Маурицио ска -по ри и сценографот роберто Франко на претставата и` дале современ призвук од ас пект „на најновите светски животни сфаќања и манифестации“. Џунеет Ѓокшер на улогата и` дал креативен приод и сензибилитет, во доловувањето, дури и на нави-дум и неважни манифестации на бившиот лудак, кој под маската на императорот ја извршува правдата со убиството на соперникот, за да ја игра потоа пак улогата на луд. Џунеет Гекчер „трагикомичната личност на Хенри 4 ја издигнува до совршена креација, достојна само за ретки сценски уметници“. во целост имавме импресив- на средба со Државниот театар од анкара, во очекување на втората претстава „Гозба во кафеана“. Со претставата „Гозба во кафеана“, одржана на 27 и 28 септември, завршило првото гостување на турскиот државен театар од анкара. пиесата била современа камерна фарса во која се прикажани перипетиите на двајца млади за чие зближу- вање е потребен посредник, во случајот келнерот во кафеаната. пиесата има жив хумор со разновидни пресврти на кои им недостига смелост за да ги искажат свои- те чувства. на крајот сè се средува и љубовта ќе триумфира. режисерот Мелек окте создал стилски чиста претстава со мошне инвентивни мизансценски решенија, со рафален ритам-дијалог, при што артистите демонстрира- ле висока техника на говорот. тој ја градел претставата со прецизност, со „дискретна стилизираност на ликовите и со развиено чувство за суптилен хумор, во резултат на што се дојде до тоа претставата да изгледа чисто и ненаметливо“. Муарем еси (келнер) „успеа главно успешно да се справи со својата задача“. Ѓулѓун кутлу (Жената) „со многу умешност и сценски шарм ни се претстави како глумица со сериозни креа- тивни можности“. керим авшар (Мажот) „може да се смета како најцелосно оствару- вање на оваа претстава. неговиот лик, дискретно стилизиран, а донесен преку една жива и пластична игра, дејствуваше сочно и приемливо“ авшар се претставил како комплетен актер со „брилијантна дикција и смисла за висококвалитетен хумор“. На сцената на турската драма, по комедијата „налани“ од турскиот писател неџати Џумали, била прикажана и премиерата на „скали“ од назим куршунлу, турски писател, а во режија на кемал лила. „скали“ се свртени кон социјалните проб - леми, осуда на неправдите што се прават спрема малиот човек во денешна турција. се говори за напорите на еден пензионер да го оствари сонот во стари денови да има свој стан. сонот нема да се оствари поради друг човек кој немилосрдно се искачува на општествените скалила. се добива впечаток дека „скали“, како и „налани“, е скромно сценско дело, „чие значење би требало да се бара пред сè како запознавање со современите текови во турската драматургија, особено во комедиографската, како и со начинот на кој во современа турција се третираат некои општествени проблеми од страна на тур- ските литерати“. Режисерот кемал лила настојувал да оствари чиста претстава со тежиште врз комедиографските елементи на текстот. во настојувањето како да застанал на пол- пат, повлечен од социјалниот аспект на комедијата, па се добива впечаток на хете-рогеност, на наизменично менување на комедијата со сентиментална трагика на старите Хамди и Шефика. Љутви сејфула (Хамди) ја толкувал улогата во препознатлив манир, не „нас то ју - вајќи многу да внесе некои понови елементи во својот артистички израз“. незакет али (Шефика) „внесуваше убава доза на непосредна искреност поради што играше мошне уверливо на сцената“. Мејди Бајрактари, како бескрупулозниот али со стре- меж на остварување на мошне јасно конципиран лик. во другите улоги настапиле [[Салаетин Билал]], сузан Максут, Шерафетин неби, Феми Груби и енвер Бехчет. Во најновата и последна премиера за оваа година на турската драма – „Череп“ од назим Хикмет, режисерот кемал лила во разговор со новинарот вели дека дејството на драмата се случува во триесеттите години. претставата ја гради со сти-лизирана концепција, ја акцентира хуманоста кај луѓето. еден лекар открил лек против туберкулозата, но определени луѓе не ја прифаќаат новината затоа што напредокот за нив значи загрозување на нивните интереси. лекарот умира, но неговото дело останува. во претставата учествувале Љутви сејфула, Шерафетин неби, Мушареф прекиќ, сузан Максут, Џемаил Максут, [[Салаетин Билал]], Мејди Бајрактари, незакет али, рамадан Махмуд, Феми Груби, енвер Беџет и јилдиз ајредин. сценограф на „Череп“ бил панче Минов, кој неодамна на оваа сцена за „виулица“ ја направи својата прва сценографија. Турската драма во 1968 година гостувала со претставата „скали“ во Битола (18.11) пред 150 гледачи, во ресен (19.11.) пред 120 гледачи, во Гостивар (22.11.) пред 130 гледачи, во тетово (23.11.) пред 100 гледачи и со претставата „Хајди“ во Битола на 18.11. пред 320 гледачи, во ресен на 19.11. пред 350 гледачи, во врапчиште на 21.11. пред 200 гледачи, во Гостивар на 22.11. пред 400 гледачи и во тетово на 23.11. пред 200 гледачи. пред крајот на 1968 година турската драма на театарот на народностите пре-миерно ја извел „Череп“ од назим Хикмет, по „Чудак“ и „слава“ од претходните години. Хикмет и во оваа пиеса пред сè е поет кој го интересираат социјалните про- блеми. иако има мелодрамски елементи, претставата била прикажана во сосема прифатлив облик. „тоа беше претстава солидно градена што се одликуваше со убав ритам, претстава која особено во првиот дел имаше завиден професионален шарм. Мрежата што се плетеше околу трагичната судбина на професорот и сцените во паркот и кафезот беа највредните достигања во претставата.“ Љутви сејфула (д-р Далбанеза) со подискретни средства го доловил ликот „па дури и во моментите на најголема психолошка напнатост, што придонесе неговата трагична судбина да изгледа поуверливо, како и за тоа поетичните моменти од текстот да бидат повеќе зачувани“. со дискретна игра се одликувале и сузана Максут (ќерката на докторот), рамадан Махмут (педро) како и [[Салаетин Билал]] и Мехди Мајрактари. перфектна била незакет али (вратарка), а значајно остварување имала Мушареф прекиќ. Забележлив бил и придонесот на Шерафетин неби (наумничавиот човек). „Отуѓени“ („јабанџилар“) е модерно сценско дело, драматизирана поезија или сценска поезија во проза. тоа се фрагменти земени од секојдневниот живот, и тоа во една фаза од тој живот, времето кога животот меѓу мажот и жената во брачните рамки доаѓа до постојани расправии и кога обете страни копнеат за мир и разби- рање, а до тоа никогаш не доаѓа и ќе се почувствуваат туѓинци во сопствениот дом. Мажот и жената ќе се чувствуваат туѓинци и спрема својот син, студент и неговата девојка, па на некој начин текстот има карактер на судир меѓу две генерации, што уште повеќе ја зголемува оддалеченоста, како и чувството на осаменост. режисерот кемал лила има слух и смисла за вакви дела. во неговата режија немало патос, туку градење на претстава во која надворешните ефекти се потиснувани на заден план. се видела порафинирана игра на четворица артисти: Џемаил Максут и Мушареф лозана (Мажот и Жената) и Мејди Бајрактари и сузан Максут (синот и Девојката), што претставувало пријатно изненадување, како и завидно темпо, па дури и ритам. независно од сè, „првото сценско дело на илјами емин претставува сериозен обид да се пишува кај нас на помодерен начин за потребите на театарот. не треба да се испушти од вид дека во тој обид се постигнати и резултати што заслу- жуваат признание и претставуваат пријатно изненадување“. Втората премиера – „Џумбуш“ од томе арсовски, не е неговата „Бумеранг“. режисерот османли не ја гледал претставата во Драмскиот театар и се договориле со авторот да изменат повеќе работи. Задоволен е што авторот арсовски ги усвоил неговите сугестии и така се добил поинаков текст од оној на „Бумеранг“. За изведбата на „Џумбуш“ била додадена нова сцена, а поголемиот дел од пре- тставата се одвивал во партерот, како и на балконот што се протегал по должината на целата лева страна од салонот на театарот. таквиот простор создал можност и гледачите да станат учесници во џумбушот како пототално замислена забава. врската со театарот низ вековите режијата ја барала и во костимите во кои бил облечен хорот што ги исполнувал музичките и балетските точки. иницирањето на ромео и јулија од пештерско време до денес, со музиката на Љубомир Бранѓолица, во која покрај модерниот ритам имаше и моменти што потсетуваа на турски ориентален мелос и сценографијата на Бранко костовски која рационално го искори-сти просторот, се добила претстава чија основна цел и била да забави и разоноди. „тоа беше претстава што за турскиот театар претставува несомнен и значаен успех, која сигурно ќе наиде и на адекватен прием кај неговата публика“. сузан Максут и [[Салаетин Билал]] играле мошне симпатично, а другите „покажаа прилична сигурност во вајањето комични ликови“. Кон крајот на јуни турската драма на театарот на народностите гостувала во тузла, сараево и Мостар со претставата „Џумбуш“ од томе арсовски. првпат театарот гостувал во овие градови, каде што прикажал три претстави. „не е прв пат како се констатира дека театрите кои го негуваат јазикот и културата на нашите народности дејствуваат зачудувачки професионално. судејќи по претставата „Џумбуш“ на томе арсовски, подготвени сме да веруваме дека и турската драма е една од оние професионални театарски дружини кои не егзистираат само од потребата за просветување и културно дејствување, туку поради евидентни про- фесионални амбиции во негување на своите традиции на добар театар. турската драма од скопје има во своите редови и солидни професионалци. тоа првенстве- но се однесува на Љутви сејфула и рамадан Махмут, како и на надарените млади артисти сузан Максут и [[Салаетин Билал]]“. Режисерот Мирко стефановски по повод најновата премиера на турската драма „Човек од Марс“ од Драгутин Добричанин се раководел од две причини – да пружи пријатна забава и да навлезе подлабоко во односите на едно семејство и во нивна- та психа. тој посмело интервенирал во текстот, го ослободил од некои наивности, на делото му дал карактер на сонување и се обидел ликовите поцврсто да ги кон- ци пира. ова се покажало како оправдано, што се гледа главно во задоволувачките резултати. „тоа беше изведба пријатна за гледање и во некои свои насоки мошне интересна, пред сè поради успешното доловување на амбиентот во кој се одвива- ше претставата, дотолку повеќе што сцената не дава некои поголеми можности во тој правец. како забава, односно како поигрување на  сцена, претставата беше уба - во и чисто градена и наспроти задоцнетото поставување гледачите можеа од срце и слатко да се смеат“. За позитивниот впечаток заслужни биле и артистите. „сите тие мошне слободно се движеа во еден текст и во еден стил кој очигледно им одго- вараа. Заслугата на режијата треба да се бара и во тоа што најде мера во таа игра“. Крум Стојанов, како гостин, ја поставил пиесата „крвави свадби“ од лорка. „оваа пиеса содржи демонска сила, која ги движи луѓето меѓу бујната страст и гордоста“. Функцијата на сосетката, девојката и слугинката е уривачкото дејство на средината. сите тие се поврзани со единствена цел – кобност. тоа е како една душа во разни тела. режисерот тука ја наоѓа идејата петте улоги да ги креира една глумица. во претставата среќно се избегнати натурализмот и мелодрамата и тоа било доволно за позитивниот впечаток. покрај ова, сериозно внимание заслужувале и артистичките креации на Мушареф лозана (Мајката) и сабина ајрула (Девојката), Мејди Бајрактари (леонардо). ликовите биле исполнети „со мошне скудни средства и без вообичаено расфрлање на сцената... и едно свесно и нагонски потиснување на липањето пред таа зла коб на човекот и смртта воопшто“. крум стојанов успеал од ансамблот да извлече „до максимум сценски сокови“. јилдиз Хајредин (Жената на леонардо) пријатно изненадила во ненаметливоста и спонтаноста, што придонеле во забележлива мерка за драматиката во претставата и во навестувањето на злата коб.[http://www.turktiyatrosu.mk/1960-1970/] = 1970-1980 = Турската драма секоја сезона, веќе четири години, прикажува по една драма на назим Хикмет. овојпат, во почетокот на годината ја прикажала премиерно „легенда за љубовта“ („Ферхат и Ширин“), драматизација на познатата источничка сказна за силата на љубовта и за смислата на жртвувањето за друг. режисерот кемал лила „како да се заморил или се заситил од авторот и во својата режија внел онолку колку што знае и умее во својот занает“. претставата немала доволно ритам, вистинско темпо, доста развлечена, а и некои ликови не биле најсигурно конципирани. претставата се колебала меѓу сценска сказна и драмска изведба со ангажирана порака. во тоа се состоела причината за да не се согледа вистинската потреба на Хикмет да ја драматизира сказната. Мејди Бајрактари (Ферхат) и [[Сузан Максут]] (Ширин) на убедлив начин ја откри- ле заемната љубов. [[Мушереф Лозана]] (царицата) најмногу се колебала меѓу нејзи- ниот драмски фах и сценската сказна. [[Рамадан Махмут]] (везирот), [[Љутви Сејфула]] (непознатиот) и незакет али (Дадилката), како и [[Фехми Груби]], [[Шерефетин Неби]]0 и енвер Бехчет „остварија коректни сценски ликови“. Драмата „страв“ од турскиот писател орхан асена, во режија на кемал лила, сака да го отвори прашањето на односот меѓу човекот и масите кога тој е носител на некоја голема идеја и ги предводи. тој е смел додека и` верува на својата борба и додека таа трае. „страв“ претставува, главно, размислување на стравот во чове- кот, иако тоа размислување е поставено во цврсти и конкретни рамки во кои се содржани сите карактеристики на едно сценско дело. авторот не го интересира толку она што било, па и непосредната причина за состојбата, колку состојбата на ликот што ја разгледува херојот со тешка рана, но не смртоносна. него го снашле тешки маки во минатото, а и оние што ќе уследат од оние што го гонат. наполно ќе се разочара и од тие што биле и се бореле со него, па ќе се повлече како сосема друг човек. во таква состојба ќе биде убиен од жената која не можела да го задржи за себе, за да биде зачуван како митологизиран херој. претставата била играна повеќе со толкување на нештата, отколку да се размислува за нив. ликовите биле дадени „низ еден стремеж тие да бидат психолошки доловени, дури и доживеани, а не да бидат објаснети, за да се разбере полесно нивната состојба, а со тоа и теза- та на авторот. „страв“ е една од најсолидните и најгрижливо градени претстави во последно време на турската сцена“. кај [[Љутви Сејфула]] (тој) имало најмногу стремеж за психолошко доживување. на сличен начин улогите ги играла Шерафетин неби (новинарот) и сузана Макуст (Жената). [[Мушереф Лозана]] (старицата) настојувала преку смирена и достоинстве- на игра „да го дофати суштинското во човекот“. [[Џемаил Максут]] и [[Зекир Сипахи]] (поручници), првиот стандардно, а вториот на начин „кој сè повеќе ги открива него- вите сценски можности“.62 комедијата „конкурс“ ги обиколувала театрите во Македонија веќе десетина години, а популарна била и во другите републики. причината за тоа била потреба- та од домашна комедија на современа тема и актуелна по содржина. на турската сцена дошла со задоцнување. режисерот саша Маркус се нашол пред загатката како да извлече смеа од пуб- ликата од текст што е застарен и со надминати литературни и театарски реквизити и што треба да направи за да добие претставата актуелно значење? тој направил две работи. Застарените реквизити ги заменил со нови и современи и ја подвлекол антибирократската потка. крајот го изменила сценографијата, таа била дадена во хиперболизиран вид. „најубави резултати се постигнати таму каде што комиката беше поцврсто заснована, а нејзиниот интензитет – најголем (бркотијата со докто- рот), како и во моментите кога артистите играа поспонтано, или кога правеа пого- леми и поосмислени напори за поизразита комичарска интерпретација на своите улоги (монолозите на незакет али во улогата на Милева)“. пиесата „цвеќарот али“ од Хасан Мерџан, новинар роден во призрен, веќе десет години живее и работи во скопје, носи ориентален печат, а со неа тој деби- тира на сцената на турската драма. тоа е „приказна за едно мало сокаче во едно мало гратче, некаде во светот“ вели авторот. али цвеќарот и молерот Баданџи, обични мали луѓе, кои животот го живеат на обичен, ориентално обоен начин, првиот со цвеќињата што ги произведува и продава по улиците, а вториот со ракијата што меѓу две бојосувања ја испива, наоѓајќи и двојцата утеха во неа. тие не се ниту навредени, ниту обесправени. опседнати се со минатото. Додека едниот се сеќава на покојната жена како и на залудниот мерак по вдовицата ајша, вториот живее со спомените од младоста, која никогаш нема да се врати. сличен на нив, погласен во својот копнеж по животот е коџа осман, херој на улицата и поранешен сопруг на ќерката на ајша, кој не може да ја прежали љубовта кон својата пора- нешна сопруга и наоѓа лек во пиењето. ајша и ќерка и` , желни за живот, но истовремено и преплашени од него, ги носат во себе грижите и стравот. Драмата е во луѓето и неа ја носи секој од нив пред загат- ката на животот. цвеќарот али „мислам дека ќе биде најблизок до вистината, пре- тставува пасажи или фрагменти за осаменоста на човекот, во кој се чувствува еден несомнен поетски пристап. Многу дијалози се изречени преку стихови“. режисерот кемал лила одел кон тоа „недоволната кохезиона поврзаност на дра- мата да ја спои во што поцврста сценска целина, а на ликовите, кои страдаат од недо- волна сценичност, да им даде што поуверлив сценски облик, запоставувајќи ги, се разбира, поетските пасажи во текстот и поетското во ликовите. во целина наспроти универзалното значење, претставата беше градена со помош на еден поизразит ориентален фон и во неа покрај присуството поезија можеа да се почувствуваат и неколку ликови, интересни, но сценски недоволно издвоени еден од друг“. [[Рамадан Махмут]] (Баданџи) „гореше пред животот на најуверлив и најсуптилен начин“. Шерафедин неби (али) „беше обоен со една трогнувачка човечка добрина и несреќа“. [[Џемаил Максут]] (коџа осман), [[Сузан Максут]] (Ќерката) и [[Мушареф Лозана]] (ајша) успешно настапиле. На 12 ноември претпладнето во скопје, претседателот на Главниот одбор на синдикатите Павле Давков го поставил камен-темелникот на новата зграда на театарот на народностите. новата зграда е сместена веднаш зад Бит-пазар, речиси на истото место на стариот театар. изградбата треба да биде готова за една година, а обезбедени се 1 милијарда стари динари. „Земјотресот во 1963 година повторно ја доведува Турската драма во тешка положба. Зградата е урната и повторно се работи во провизориуми. Театарот е сместен во две бараки. Двата ансамбла почнуваат со проби на претставите „Крвави свадби“ од Лорка и „Вистината е мртва“од Емануел Раблес, а премиери- те беа прикажани на сцената на МНТ. Со овие претстави Театарот ги навести своите нови амбиции, сè повеќе се осамостојува, давајќи им предност на квали- тетните современи автори. Со влегувањето во салонот на Работничкиот дом, Театарот ја започнува сво - јата, во репертоарска смисла, најзрела етапа. Сè посмело се поставуваат домаш- ни автори (Муртеза Пеза, Илхами Емин, Адем Гајтани, Хасан Мерџан, Шаиќи Ај - ди ни, Н. Мустафа), а во репертоарот значајно место заземаат делата на Шекспир, Ибзен, Чехов, Горки, Островски, Милер, Брехт, Софокле, Еврипид, Олби, Сартр и други. Во овој период Турската драма му се оддолжува на Назим Хикмет со тос што секоја сезона поставува по едно негово дело. Згора на тоа, на репертоарот сè повеќе се присутни [[Ристо Крле]], [[Васил Иљоски]], [[Коле Чашуле]], Томе Арсовски и редица други југословенски автори. Почнуваат сè почестите контакти со теат- рите од Албанија и од Турција, што ќе доведе до заемни гостувања и сè почесто поставување и гостување на турски режисери и пиеси. Исто така, станува редовна практика во репертоарот да бидат застапени детски пиеси. И покрај големите тешкотии со кои се среќава театарот на народностите (несо- одветна сцена и сала, застарен мебел и реквизит) и понатаму настојува да презен- тира сè поразновидна програма. на ваквата макотрпност ќе се ставело крај во 1971 година, кога во употреба ќе им се предаде новата зграда. Градбата на театарот ја изведува Градежното претпријатие „илинден“. За неговата градба ќе се потрошат над милијарда и двесте милиони динари. сега доаѓало на ред техничкото опрему- вање на зградата, светлосниот парк на сцената, машинскиот дел и други технички угодности. Грабнувајќи го мечот од раката на еден од војниците, храбрата мајка се против- ставува на врбувањето на нејзините двајца синови да стапат во редовите на војска- та. Бертолд Брехт преку историскиот приказ на триесетгодишните војни од XVII век, во драмата „Мајка храброст“ ја изнесува вековната омраза на луѓето спрема суро- востите на војната. улогата на храбрата мајка ја толкувала [[Мушереф Лозана]]. нека е проклета војната, е пораката на делото – вели режисерот сашо Маркус, кој е изненаден од ентузијазмот со кој работел колективот на турската драма, бидејќи единствено ваквиот начин на работа е условот нешто да се постигне. такво доближување имало и на изведбата на турската сцена. Маркус се послу- жил со својата некогашна адаптација, сведувајќи ја на половина “...и пишувајќи сè, по сила на околностите, од услугите на нејзините сонгови, така карактеристични за целокупното Брехтово драмско творештво...“ но, сепак тој останал верен на Брехт, што било и незначајно во овој сериозен и одговорен потфат на Маркус „...Многу елементи од етиката на Мајката и од борбата на човекот воопшто, беа донесени на сцената сосема уверливо, паѓање во некаков сентиментализам немаше во поочиг- леден облик...“. играта на глумците била насочена главно кон принципите на Брехтовиот театар. во играта на [[Мушереф Лозана]] бил евидентен солиден резултат, „поизразит брехтовски лик донела себахат Хајрула (ивет), додека [[Сузан Максут]] (катрин) на ликот му вдахнала сосема уверливи човечки особини. во другите улоги успешно настапиле: [[Љутви Сејфула]] (ашчијата), [[Рамадан Махмут]] (поштарот), [[Фехми Груби]] (лајош), [[Салаетин Билал]] (ајлиф), како и [[Незакет Али]]0, [[Џемаил Максут]], [[Шерафетин Неби]] и [[Зекир Сипахи]].64 во средината на април била обновена драмата „налани“ од неџати Џемаил, во режија на кемал лила. Главните улоги ги толкувале: [[Мушереф Лозана]], [[Салаетин Билал]] и [[Сузана Максут]]. на 7 мај на сцената се очекувало да гостува турскиот држа- вен театар од анкара со две претстави. Гостувањето било резултат на заемната соработка со народниот театар од Мостар. на гостувањето во југославија, Државниот театар ќе гостувал во Мостар, призрен и скопје. по повод гостувањето, на 6 мај во салонот на театарот ќе се приреди поетска вечер на која млади поети ќе читаат поезија на турски јазик. на 7 мај премиерно е изведена пиесата „омер и Мерима“ од Мирослав Беловиќ и стеван пешиќ. приказната не била поврзана со времето. „...таа се случувала вчера, се случува денес, можеби и утре. оваа појдовна поставка ми овозможи на материјалот да му се приближам од повеќе гледишта. во мене тоа создаде низа раз- мислувања при градењето на концепцијата и за тоа која варијанта да ја усвојам...“ режисерот дефинитивно ќе се определи поетскиот збор да го презентира во чиста форма со прецизни патишта, зборот на авторите да дојде до сетилата на гледачите. темата на љубовта со времето ја менувала формата, но никогаш суштината... „се обидувам да презентирам уште една варијанта, на сето она што го носиме во себе како стремеж, како сон недосонуван“, вели режисерот [[Мирко Стефановски]]. „треба да сме задоволни со играта, пред сè на [[Сузан Максут]] и [[Салаетин Билал]], ...кои осо- бено во првиот дел на прилично лесен начин ја донесоа љубовта меѓу омер и Мерима. убава доза на искрена љубов прикажа и сабина ајрула...“ најголемо драм- ско оправдување имало во ликот на мајката исмета, што ја играла Мушареф лозана и успешно го дала. Од пред неколку месеци на чело на театарот на народностите, како вршител на должноста директор, бил назначен Џевдет Мустафа. во турската драмска група биле преземени чекори ученици турци со завршено средно образование да се испраќаат на академијата за филм, театар и телевизија. тоа би било полесно, со оглед на тоа што и во скопје се планирало да се отвори ваква академија. од пред две години, некои од артистите биле испраќани на спе- цијализација во турција. на 23 декември турскиот театар премиерно ја прикажал комедијата „свеќата изгасна“ од Џелал Музахипзаде. режисерот бил гостин од Градскиот театар од истанбул, сами ајаноглу, по чиј избор се поставило делото. овој автор кај нас не е преведуван. Делото обработува настан од пред три века. во сплет со хумор, човеч- ка слабост, верска заслепеност во расплетот се откриваат вистинските намери на „учениот“ дервиш. авторот го става на потсмев тогашното општество. авторот починал во 1953 година, во 91. година од својот живот. иницијативата што потекнала од скопје за воспоставување соработка меѓу тур- ската народност во југославија со матичната земја турција била за поздравување и треба и понатаму обострано да се негува. првото гостување од турција било тројно – автор, режисер и сценограф, кој бил и костимограф, со што соработката на културен план се поставила на повисоко ниво. Гостувањето дало убави и значајни резултати. Било презентирано оригинал-но дело во кое е извршен среќен спој меѓу традиционалниот турски театар караѓоз и орта-ојуни и европскиот од поново време. авторот бил артист кој добро ја позна- вал сцената и напишал пиеса податлива за неа. „... режисерот се потрудил да нè доведе во што почист турски театар, традиционалниот, со видливи настојувања играта на артистите да ја канализира во почист, подоследен вид“, од што произлег- ле сосем солидни резултати кои не само што пружиле „...увид во турскиот театар, туку и ни открија поинакви и поголеми можности кај одделни артисти на скопската турска драма, првпат во вакви размери...“ пред сè се мислело на незакет али и јилдиз рифат. незакет али „...никогаш досега не сме ја виделе во една таква сценска разиграност да донесе еден толку доследен ненаметлив комичен лик каква што беше нејзината Шетарет. со леснотија и ненаметливост се одликувала и играта на јилдиз рифат (небибе), во која покажала најголеми резултати откако е во театарот. се издвојувало и остварувањето на енвер Бехчет (Муштак) дадено преку стилизира- на импровизација. и во другите улоги биле постигнати солидни резултати, особено [[Љутви Сејфула]], околу кого се вртела целата комедија, потем [[Мушереф Лозана]] (пембе), [[Џемаил Максут]] (нихани). сценографијата, како и режијата, успешно и наг- ледно воведувале во овој вид театар. успешно биле исполнети музичките пасажи од претставата, кои доловувале моменти од верски обреди на исламска секта, на која и` припаѓал обичајот со гас- нењето на свеќата врз кој е направен еден од главните заплети, што требало осо- бено да се истакне. Пред крајот на 1971 година премиерно била изведена комедијата „насрадин- оџа“ од илхами емин, поет со лирски вкус, кој имал големи амбиции кога се зафа- тил со својот втор сценски текст. пишувал комедија што ќе нема за цел само да на - смее, туку и сериозно да проговори за животот и човекот воопшто, а за тоа му послужил материјал од дамнешното минато, сврзано за турската националност на која и` припаѓал – преданието за насрадин-оџа, како и ликовите на две историски личности од времето на турското навлегување на овие краишта, монголскиот заво - јувач тамерлан и шеикот Бедредин, непомирлив романтичарски бунтовник кој бил обесен јавно во серез во 1420 година. насрадин е неуништливоста на народната сила кога е во прашање завојувач, олицетворен преку тамерлан. силата на народ- нот ја претставува насрадин, додека Бедредин е противтежа меѓу нив. „понатаму емин своето дело го определува како мисловна комедија, со тажен поетски шти- мунг“. во „насрадин“, како и во неговата прва пиеса „отуѓени“, има поетски нотки, како и желбата сериозно да се проговори за човекот. комедијата е присутна напа- ти, главно кај насрадин-оџа кога се оттргнува од општата концепција на делото. така и кај некои споредни личности не придонесуваат многу во докажување на филозофските амбиции на авторот. Делото се одликува со конкретноста на лично- стите, а и во „поцврсто“ заснованата фабула во него, иако и ликовите, пред сè, оние на тамерлан и Бедредин, не се осмислени на најконсеквентен начин, а пред крајот дури и насредин“. на сцената „насрадин“ бил игран меѓу комедија и сериозна дра - ма со употреба на елементи на караѓоз; орта ојун и Медах. [[Љутви Сејфула]] (насре - дин) „комични сокови влечеше најинтензивно во сцените кои не беа во најдирект- на врска со другите два главни лика на пиесата. Можност за „тажна комика“ може- би имаше најмногу кога на насредина му подвалуваат со двата слона“. [[Рамадан Махмут]] (тамерлан) и [[Салаетин Билал]] (Бедредин), како и сузана Максут (Фатима), „покажаа солидни артистички резултати“. Дебито на младата Бедија Бејолу „наве- сти интересна појава“. во другите улоги настапиле незакет али, јилдиз рифат, [[Шерафетин Неби]], енвер Бехчет, [[Џемаил Максут]], [[Фехми Груби]], [[Зекир Сипахи]] и Мус - тафа јашар, „кој исто така дебитираше на професионална сцена“. режисер на прет - ставата бил кемал лила, а сценографијата била на панче Минов. „Мавиш и Мемиш“ е прво дело за деца напишано од автор на турската народ- ност, кој живее на овие наши простори, пишува Иван Мазов. од нашите региони како дел од усно предание потекнува приказната. кај Хасан Мерџан се чувствувале првите чекори на автор за такви дела, особено во претераното медитирање, што се гледало во недоволното воспоставување контакти со децата... Добрата страна на авторот е што не сака да ја убива нивната фантазија и што не правел концесии во однос на својата поетска суштина. слични тенденции имало и кај режисерот кемал лила, со забелешка дека можел повеќе да го разигра текстот на сцената. од арти- стите најпријатно изненадување претставувала младата Бедија Бејолу, која како водител во претставата со вонреден шарм и убава смисла создавала контакт со гле- далиштето и сцената. и другите учесници – незакет али, Шерафедин неби, рабадан Мамут, сузан Максут и Зекир сипахи – вложувале напори текстот на Мерџан да го доближат што повеќе до децата. За истата претстава, накратко се осврнува Иван Мазов во „политика“ („пос - тојано полна сала“, 1.6.1972). Хасан Мерџан, кому по „цвеќарот алија“ ова му е втора пиеса, е млад поет кој пишува на турски јазик. пиесата е инспирирана од усните преданија на турците кои живеат во нашите региони. на сцената била прикажана и четвртата негова драма – „крава“, која е најпре- тенциозен текст од сите негови што досега се видени на сцената на турскиот театар во скопје. Мало семејство, мајка, ќерка и син се обидуваат животот да го преживе- ат на наједноставен начин, опфатено со мислата како да се преживее. надежта е во една крава која со голема мака ја набавиле. смртта на кравата ја пречекуваат со радост, а потоа животот ќе си земе првобитен тек со исчекување да се појави нова илузија и самозалажување. режисерот кемал лила како да не бил начисто за какво дело се работи – „за поетска драма или само за фарса“. во претставата имало од сè по малку. според критичарот, режисерот најдобро би направил ако овој текст го сфател како фарса. кравата како надеж и илузија за тоа давала шанса. со тоа би се избегнало мешањето на стиловите на кои одделни артисти ги толкувале улогите, како на пример [[Мушефер Лозана]] (Мајката) и [[Џемаил Максут]] (учителот). првата „одеше исцело кон стилизирана игра, додека вториот се обидуваше преку реалис - тич ки третман ликот да го фати со една поблага иронија“. сценска леснотија се чув- ствуваше кај [[Сузан Максут]] (Девојката), синот го играл енвер Бехчет, а свршеникот [[Салаетин Билал]]. сценографијата на панче Минов со два елемента го назначувала амбиентот – голема црвена ружа која означувала градина и стилизиран таван во ориентален стил – знак дека делото потекнува од исток. и двата елемента беа мошне асо- цијативни. Пред крајот на сезоната турската драма гостувала во истанбул на сцената на Шехир театар со комедијата „кога свеќите ќе се угасат“ од современиот турски писател а. Муџибхадзе. комедијата минатата година ја поставил сами ајаноглу. Гостувањето траело дваесет дена. претставата наишла на многу убав прием, како кај турските познавачи на сценската уметност, така и меѓу граѓаните на истанбул кои некогаш живееле во нашите краишта. На скопската сцена албанската и турската драма, досега извеле околу 2500 пре- тстави, што ги виделе близу 670.800 гледачи. на традиционалните гостувања во внатрешноста на земјата, потоа во косово, Босна и Херцеговина и Белград, теа - тарот прикажал 850 претстави со 425.000 посетители. сликата на успесите ја допол- нувале многубројните гостувања во странство: Бугарија (Шумен и крџали), турција (анкара, измир и Бурса) и албанија (тирана, валона, Драч, скадар и Фијар). во 1971 година првпат на тв е снимена пиесата „Отуѓени“ од илхами емин на турски јазик (со македонски превод). една година подоцна биле снимени „Згасна свеќата“ од М. Џељал (на турски) и „Електра“ (на албански). периодот од 1956 до 1958 година „е најсудбоносен за театарот на народностите. најголемиот број кадри беа принудени да ја напуштат куќата, последици што и денес се чувствуваат. театарот на народностите претставува мерило за достигнатиот степен за слободно духовно и уметничко творештво. тој е сè повеќе жариште на културата на турската и албанската народност. неговата улога е мисионерска, со издигнувањето на теа- тарската култура и во подигањето на културното ниво на припадниците на албан- ската и турската народност“. Режисерот [[Мирко Стефановски]], со остварувањето на [[Џемаил Максут]] (отело), [[Сузан Максут]] (Дездемона), Мехди Бајрактари (јаго) и [[Салаетин Билал]], незакет али, [[Фехми Груби]], [[Рамадан Махмут]], [[Шерафедин Неби]] и други, се претставил пред скопс- ката театарска публика во првата постановка на Шекспировата трагедија „отело“. поставувањето на претставата „отело“ на сцената на театарот на народностите „по малку збунува, изгледа необично, се прима со мошне скриени сомневања и стра- вувања“. на вака поставеното прашање режисерот одговорил: „ослободени од комплексот ’Шекспир’, ослободени од нереалните амбиции да правиме претстава, спектакл, на трагедијата ’отело’ и` пристапивме како на секоја драмска материја, со цел од неа да правиме прифатлива претстава за нашиот современ гледач. сакаме претставата да произлезе од нашите сценско-технички и актерски можности и во својата основа да го носи респектот кон овој драмски великан“. „експериментирањето во театарот, и не само во него, стана речиси помодарст- во, а не творечки процес – вели стефановски. се користат најразлични, па дури и недозволени средства да се предизвика и да се шокира гледачот. Затоа многу нешта се жртвуваат и се газат во името на тој експеримент. јас би бил задоволен ако оваа верзија на ’отело’ не биде наредена во таквиот вид експеримент“. Режисерот [[Мирко Стефановски]], имајќи ја предвид големината на сцената и малиот актерски состав, дошол до современо согледување на ликовите и нивната психолошка фактура. „оригиналното на овој план се состои во тоа што режисерот на предна позиција го исфрла јаго, не фиксирајќи го однапред како негативен, туку како човек со вонредна интелигенција и со таква амбиција што ќе доведе до неми- новен крај. со тоа трагедијата на јаго е животно мотивирана“. режисерската постапка била доследно спроведувана и успеала да остави претстава „со еден внат- решен интензитет на кој адекватно се надополнува и надворешната динамика, водењето на дејството“. јаго на Мехди Бајрактари, во сообразност со режисерското согледување на ликот, „сугестивно и со еден забележителен дијапазон од изразни средства го остварил. овој актер ја има можноста за непосредно трансформирање во ликот, а располага и со вонредна телесна пластика. по импресивното исполнување на оваа сложена актерска задача од Бајрактари може да се очекува и уште повеќе“. насловната улога, отело, ја толкувал Џемаил Максут и рецензентот е со впеча- ток дека актерот бил на пат да направи „едно исклучително автентично доживува- ње на овој лик. неговиот отело е целиот во внатрешен грч, во подводните водо- вртежи на психолошките текови што ќе бидат доведени до вистински пароксизам“. од женските улоги, се издвојувала сузана Максут (Дездемона). „Мошне дослед- но овој лик го сенчи со една непринудена лиричност што ја засилува финалната сцена на невината жртва“. Фин регистар од сценски изразни средства презентира- ле незакет али (емилија) и Бедија Бејоглус (Бјанка), последната е театарски под- младок која со оваа улога ги најавува своите претензии и убави можности“. За успе- хот на претставата придонеле интерпретациите на [[Фехми Груби]], [[Рамадан Махмут]], [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]]. само поради рецензентската форма, на крајот ќе ги спомне костимите на Беба патрногиќ, „во кои е внесена максимум инвенција, колорит и непогрешна смисла за психолошката структура на ликот што го носи костимот“. со оглед на можностите на сцената и нејзините димензии, „како мошне успешна ја оценуваме и сценографијата на панче Минов“. Ансамблот на турската драма приредил своевиден подвиг со претставата „оте - ло“. јаго со својот фантастичен дух, со својата умешноста за заплеткување на ситуа- циите, човек на кого интригата му е мото за душевно спокојство и задоволство, почнува лесно и магично да го освојува вниманието. и токму тука е магичниот приод на режисерот [[Мирко Стефановски]] кон ‘отело’! јаговиот лик во претставата е пред сè и над сè. неговите монолози, режисерот ги зел како основа на својата концепција, без јаго ништо не се случувало. со експо- нирање на јаго, режисерот ги ставил во сенка отело и Дездемона „ослободувајќи ја претставата од сите можни баласти и натрупаности и, се разбира, приспособу- вајќи ја на техничките можности на сценски простор“. интервенциите овозможиле гледање на мошне јасна и чиста претстава, која обилувала со оригинални сценски решенија. „рафинираноста и чувството за режи- серска чиста постапка уште повеќе доаѓа до израз при градењето на ликовите и при нивната сценска поставеност во просторот. стефановски не се впуштил во екс- перимент да прави претстава-спектакл или да прави некаква раздробена претста- ва. напротив, експериментот, ако воопшто во случајот така може да се нарече, е присутен дотолку што режисерот се осмелил на грандиозната и една од најзрели- те Шекспирови трагедии да и` пристапи на сопствена творечка моќ“. артистичката екипа се претставила со сосема подруг начин на игра. пред сè, се одделувало брилијантното играње на Мехди Бајрактари (јаго). неговиот јаго е спе- цифичен. од јаго лажливец, сплеткар, јаго лукав и подмолен, ова е јаго со растрга- ни чувства, незадоволен од својата жена, љубоморен на својот господар и над сè јаго со силен дух и интелигенција. Бајрактари направи лик кој во сите можни транс- формации влијае симпатично и ја освојува публиката. Бајрактари покажа голем артистички простор во себе, предодредувајќи ја играта до крајното чисто изнијан- сирано владеење со сите комплицираности на ликот“. Џемаил Максут (отело) во првиот дел е во сенка на јаго, „но колку отело сè повеќе се соочуваше со внатреш- ната душевна криза, колку што повеќе го опфаќаше чувство на свирепост и без- умие, спротивставени наспроти војничкото достоинство како основен карактер на ликот, [[Џемаил Максут]] заигра со некое чудно воздигнување кое за миг завладеа со сценскиот простор“. тој во вториот дел го покажал богатиот артистички сензиби- литет со една голема внатрешна сила за игра. сузан Максут остварила поинаква Дездемона, која не ја очекувале, или како таква не ја знаеле од делото... Турскиот театар направил вредно остварување, претстава со силен впечаток. на моменти дури ни јазичната бариера не претставувала пречка претставата да ја следат и оние гледачи кои не го познавале турскиот јазик. како втора премиера во календарската 1973 година, турската драма ја прикажа - ла претставата „вејка на ветрот“ од коле Чашуле, во режија на Мирко стефановски. режисерот својата концепција ја градел според насловот на пиесата. според него, трите главни ликови – Магда, велко и Џими се три вејки изложени на ударите на ветрот и бурите. тие на крајот ја доживуваат неминовната судбина на вејката, паѓаат. „се обидов просторно и визуелно на сцената да доловам еден вид златен кафез и судбината на затворената птица во него, која знае и да запее, па сепак е оса- мена и несреќна. во рамките на една стилизирана, повеќе условна постановка, преку реалистичка игра, на површина треба да излезе трагедијата на поголемиот број луѓе кои стануваат конечно жртви на сопствените противречности и на внат- решните кризи во крајна линија, трагедијата на печалбарот, преку јасната порака- на главната личност во делото: ’а кој, кога нас ќе нè разбере’“.74 режисерот Мирко стефановски на публиката и` презентирал некои нови аспек- ти и согледувања на делото на Чашуле „изострениот критички однос на режисерот кон текстот што како последица ја има не малата редукција на дијалози што ги разводнуваат односите помеѓу ликовите и кои во извесна смисла, во добар дел фраг- менти драмата ја сведуваат на сентиментална сказна“. тој редуцирањето го извршил со вкус, а во поголемиот дел ликовите ги приземјил, водејќи сметка тоа да не е во манирот на сувиот сценски реализам и натуралистичко прикажување. Малата актерска екипа мошне амбициозно се фатила во костец со задачите кои стоеле пред нив. Младата артистка јалдаз рифат настојувала да се ослободи од форсираниот емоционален набој во Што и успеала, особено во сцените во кои по средбата со Џими го доживува велко како туѓинец во својот живот. во улогите на велко и Мејбл артистите рамадан Махмут у Мушареф прека настапиле со изразита сценска рутинираност и сигурност. особено успешен фрагмент бил кога велко го доживува својот тотален емоционален пресврт и однос кон животот. критичарот посебно го одбележува младиот актер [[Мустафа Јашар]] кој во улогата влегол со сигурност што импонирала. во целата интерпретација имало нешто на модерен и млад човек. „покрај тоа, јашар покажува и една убава грижа кон сценскиот говор и непосредноста на телесните движења“. Ансамблот на турската драма ја прикажал премиерата на „Медеја“, трагедија во два дела од еврипид, во режија на кемал лила. насловната улога ја играла сузан Максут. во неа прв пат во историјата на човековиот дух е кажано дека борбата на чове- кот за среќа во животот не може да се бара надвор од човекот, туку во него самиот. критичарот смета дека со ваквата крупна задача се зафатил еден релативно мал театарски колектив. „лила внимавал да го зачува античкиот стил, применувајќи притоа една блага стилизација ликовите да ги оживее во нивните современи пори- ви, а тоа е она што оваа литература ја прави секоја современост интересна. лила направил една претстава на најжестоката страсност, во која согорува сè, па и сама- та страст. оваа страсност кај него е очовечена во најубавата смисла на оваа одред- ба, таа е од човечка крв и месо, нејзе мора да и` се верува, па дури и во она поента кога останува само пеплиште“. сузан Макуст ги покажала максималните можности. нејзината инспирација била човечкото, а не демонското, страсното, но не и пате- тичното во ликот. нејзиното доживување на пеколот на животот, најнепосредно се одразувале на гледачот. од другите актери најсигурен впечаток оставила гувер- нантата незакет али. сите учесници сериозно и одговорно и` пристапиле на задача- та, а Зекир сипахи (Гласникот) од епизодата направил вистинско мало доживување, „полно со атрактивност и со непосредност во исто време. на крајот, и во оваа при- года да ја истакнеме вонредната естетичност, функционалност и неоптовареност со визуелно дескриптивни елементи на сценографијата и на костимите“. Новиот театар на Бит-пазар, на местото каде што бил театарот пред земјотресот, првото ѕидано здание од овој вид во нашата република, располага со околу 4.500 мет ри квадратни корисна површина. се потврди на дело уште еднаш исправната по литика кон народностите за нивни слободен и непречен творечки развој. теа та - рот со албанската драма, единствена во нашата република, со турска драма, един- ствена во југославија, има посебно место и улога за раздвижувањето на културниот и на уметничкиот живот кај турската и албанската народност во републиката. Додека го чека вселувањето во новата зграда, турската драма премиерно ќе ја прикаже комедијата „слуга на двајца господари“ од карло Голдони. режисерот саша Маркус играта им ја доверил на млади артисти, така што претставата е во зна- кот на младите. во претставата дебитирал студентот на одделот за драмски актери при вишата Музичка школа Фирдауз неби. претставата е значајна што во двете клучни улоги трифулдино и Беатриче нас - та пиле во алтернација млади артисти. ова се однесувало пред сè на [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] и јилдз рифат, како и на Фирдауз неби. [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] била нешто „поуверлива во својата трансформација“ додека јилдз рифат за нијанса „беше поразиграна и внесе поголем шарм на сцената“. Фирдауз неби со мошне интересна артистичка појава можел да биде послободен во толкувањето на ликот. [[Салаетин Билал]] (труфалдино) „сосема солидно се снајде во улогата“. интересен, можеби најинтересен бил Зекир сипахи во истата улога, кој ликот го остварил со помош на несекојдневна импро- визација, постигната со помош на една специфична техника и извесно „оддалечу- вање“ од ликот. и другите двајца од „помладиот дел“ во пиесата – Бедија Беговска (клариче) и [[Мустафа Јашар]](силвио), како и сузан Максут оствариле добри улоги. извесна живост внеле енвер Бекчет и Феми Груби (носачите), со преголем натура- листичен белег. Ансамблите на турската и на албанската драма сè повеќе зачудувале со својот зачудувачки ентузијазам. колективот се зафаќал последниве години со обемни проекти, и покрај евидентните просторни и сценски тешкотии. „слуга на двајца гос- подари“ „нè увери дека ансамблот е исполнет со полет и голема желба за макси- мална артистичка игра“. комедијата е сместена во рамките на ’комедија дел арте’, меѓутоа нејзе и` ги препишуваат механизмите да ги заврти негаторските стрелки кон тој театар. ваквото гледање на комедијата е присутно и кај режисерот саша Маркус. тој успеал „да ни прикаже претстава која блика во полетност и убавина. режисерската инвентивност ја употребил докрај, богато и облагородено. Динамичните ситуации ги решил со вешти режисерски формули воздигнувајќи ја претставата во допадлива динамичност“. во претставата немало пукнатини, или пак лик кој не е докрај осмислен и функционален. пиесата „Шест лица го бараат авторот“ ја задржала творечката привлечност, сè уште била повод за посовремено сценско прикажување. пирандело е несекнат вруток кој ги поминал границите на своето време и трае во новите режисерски видувања. тој вака го објаснувал своето сознание „сè што живее, со самото тоа што живее, има форма, а поради тоа пак мора да умре; со исклучок на уметничкото дело кое секогаш живее токму затоа што е форма“. него не го интересира буквалната сцена и затоа неговата приказна почнува на отворена сцена. Додека се подготвува неговото дело, на сцената доаѓаат шест лица облечени во црно кои бараат од акте- рите да го играат нивниот живот. тој „не се обидува да го раскаже нивниот живот, туку во сета таа двојбеност ги испреплетува сценските расправи за животот и за реалноста. пирандело отвора два фронта: меѓу лицата и артистите. „сите се борат да ја разјаснат приказната, но сите истовремено и ја присвојуваат на свој начин. илузиите течат во две насоки кои се сретнуваат во конкретните простори на живо- тот. смртта на двете деца ги прави замислените карактери повистинити од арти- стите“. сцената е отворена без рампи, со многу реалности, но до нив треба да се дојде. пирандело доаѓа, ги открива и отвора нова ера во сценската уметност. режисерот алексов ја следи имагинацијата на авторот, навестува широк простор за откривање на ликовите, „играта на артистите ја пушта да тече во зазбивтан ритам, а преку шесте лица во некоја смисла конфронтира и со гледалиштето. претставата ја исполнува со атмосфера, онаа таинствена во која допрва ќе откриваме што е што, кој е кој, каква е приказната, каде е крајот до што треба да дојдеме... остриот кон- фликт е постигнат, шесте лица ги воздигнува до авторовата илузија, но и ги спушта до вистинитоста. рамнотежата е чиста, без дилеми“. алексов понудил „убаво сцен- ско решение, во кое обилувале убави остварувања. ја одделува играта на: сузан Макуст (пасторка), рамадан Махмут (татко), незакет али (Мајка) Џемаил Максут (режисер) и Бедија Беговска (Главната артистка). Критичарот иван Мазов пишува дека претставата била збогатена со трикови од сцената и за сцената, „во која имаше и глума со однос спрема текстот и ликовите, но и со идентификување со нив“. таму каде што тој однос бил видлив, претставата имала повисоки дострели и била поблиску до пирандело, а таму каде што се играл реалниот живот вистинскиот пирандело бегал од сцената. трик била и употребата на фрази на македонски, албански и арапски, покрај турскиот, како и решението на Мадам паче преку куклата што била спуштена одозгора. „сè на сè, претстава која поставува многу проблеми и поткрева интересни прашања“. Во режија на првенецот на турската драма, артистот Љутви сејфула, била при- кажана пиесата „алиш“ од Хусеин сулејман. песната што ја пеела Зејнеп „го видовте ли мојот алиш, крај Дунав на пат за серез?“ му послужила на Хусеин сулејман, автор од турска народност во Македонија, кој умрел во 1963 година, како мотив за неговото дело. откако не му ја дале за жена, алиш го напушта малото место лом паланки и оди во серез. таму, во него се вљубува ќерката на судијата, но алиш со копнежот по Зејнеп бега во истанбул каде што се вработува како келнер. Зејнет тргнува во потрага по алиш, доаѓа во серез, а оттаму во истанбул. по тримесечно залудно барање, драмата среќно завршува откако случајно се сретнале во хотелот во кој била сместена Зејнеп. истата драма, сејфула ја поставил пред 20 години. очекувањата дека режи- серот ќе направи понови и поактуелни преточувања не се исполниле. тој буквално го следел текстот, со што и го умртвил драмскиот конфликт. од многуте преземени дејства претставата била здодевна, развлечена. актерската екипа не успеала дело- то да го воздигне. најубав лик со осмислена реалистична игра, надградена со многу детали и многу уверливост, остварила незакет али во ликот на назли. Љутви сејфула сакал да нè увери во животната вистинитост на настаните што се прикажувале на сцената како последица на ваквиот став се добила претстава што личела на гола илустрација во којашто имало и мошне дискутабилни детали. така, на сцената во XVII век се пали цигара со кибрит, се веселат девојчиња и момчиња без фереџиња, а сиромавиот рибар бил со везирски скапоцен костим. и нему најдо- бар впечаток му оставила незакет али. Мошне допадливи биле сузан Максут, јил - диз рифат и Љутви сејфула. посебно се истакнала убавата епизода на Шерафетин неби како налбат. По долги години колективот на театарот на народности доби своја модерна сала. ова е прв современ објект за театарски активности изграден по ослободува- њето во скопје. театарската зграда е од цврста градба, дело на архитектите Љубин - ка Малинкова и вера Ќосева, а свечено е отворен во октомври 1974 година. теата - рот е изграден во близина на архитектонски објекти од минатото и е завршок на атрактивниот аглометар – старата скопска чаршија. на 18 јануари турската драма премиерно ја извела драмата „убавината чекори сама“ од томе арсовски, во режија на Бранко Гапо. и овој текст се надоврзува на неговите преокупации со настојување да се открие поетскиот елемент на „секој - днев ното сивило...“, да се скрши лушпата што го обвиткува таканаречениот мал човек и зад тенката корка да се наѕре во пулсациите на неговото постоење, него- вите проблеми, немири, страхувања, а сето тоа треба да ја даде поетската слика на едно постоење што само навидум е безначајно ...“ но ни во ... „убавината чекори сама“ авторот не направил покрупен чекор на своето животно видување, неговите опсервации се исти како во другите негови текстови. Бранко Гапо во својот нов проект не се открива како дебитант, туку се презентира дури како професионалец со оформени ставови кон театарската сцена. тој, свесен за некои недоречености на авторот, настојувал да ги надгради со стилски елементи, со ризик претставата да подејствува хетерогено, но да добие во „...содржинската јадрост и во нејзиното животна уверливост...“ тој дејството го прави динамично и прави спектакл, низ разигран паноктикум во кој најмалку има статичен приказ. Дејството го лоцирал на повеќе места, во кои паралелно се одвивало во неколку нишки, кои не се пресеку- ваат, и не си пречат една на друга. таму каде што има наративност, режисерот од лирски третман преминува во гротеска..., од неа пак во реалистички приказ и треба да се рече во поголемиот дел на претставата, меѓу овие стилски контроверзи, тој соумува да изнајде рамнотежа и да го зачува нужното чувство за мера...“ треба да се рече дека Бранко Гапо „не го решил најуспешно проблемот на сцената...“ од една страна, имало ликовно условена сценографија, а од друга импресивни реалистич- ни костими, како и пренатрупана сцена со предмети, чија функција секогаш не се гледала. ансамблот во претставата влегол мошне амбициозно и дисциплинирано. на прво место била Бедија Беговска (јанка), млада артистка ...„таа соумева на ликот да му вдахне животност и да нè увери во неа со својот непосреден третман...“ впе - чатливи ролји оствариле [[Салаетин Билал]], Љутви сејфула, Фирдауз неби, рамадан Махмуд, [[Мустафа Јашар]], сузан и Џемаил Максут – епизодите на енвер Бехчат и Мушареф лозана ја „претставуваат онаа малечка, но мошне сјајна точка во режи- серскиот паноптикум на Бранко Гапо...“ „Убавината чекори сама“ е прва претстава со која театарот на народностите се пријавил за учество на годинашните југословенски театарски игри во нови сад. режисерот ја отворил сцената, салонот и фоајето ги претворил во сцена, така што претставата започнувала на влезот во театарската сала. Бранко Гапо направил пре- тстава-спектакл со ревијален карактер, што содржело и нешто наше, повеќе меди- теранско, за што придонеле и костимите на јелена патрногиќ, раскошната сцено- графија на Менде ивановски, ненаметливата музика на Љубомир Бранѓолица и успешната кореографија на александар стојановиќ. со разбивањето на сцената Бранко Гапо „внел само една надворешна динамика, што во значителна мера при- донесуваше да се загуби концентрацијата на гледачот, текстот непосредно да се расцепка, губејќи го најчесто својот континуитет, својата целовитост...“ Најновиот текст на Хасан Мерџан „Школски свет, весел свет“ бил посветен на деца- та. неговиот третман на темата, подразбирајќи ја поетската постапка, средба на две деца пред да појдат на училиште, ја трансформира во чудо во кое оживуваат и обич- ните предмети – книгата, кантата, моливот, гумата, тетратката – сите предмети со кои децата се во постојан допир. авторот тоа го прави со чувство за мерка „и со авторска интелигенција, која умее да ја избегне декоративната дидактика, за сметка на тоа да ги распне сите едра на фантазијата...“ тој во неговата авантура низ светот на фантас - тиката не поаѓа од фикција, туку од конкретната функција на предметите што ги ожи- вува. режисерот Шерафетин неби настојувал во прв ред да го почитува поетското видување на Мерџан, а потоа да го интензивира со динамично водење на дејството, во кое е доминантно вештото користење на сценскиот прос тор... ликовите играле поетично, бидејќи режисерот не отишол во нивна априори идеализација. нивната трансформација, колку и да е невозможна, тие сепак се вис тинити, оти биле прика- жани и нивните функции. За успешната реализација на сценографијата свој придонес дал панче Минов, а за музиката исмаил Хоџа. панче Ми нов не ја оптоварил сцената со непотребни елементи од фантастиката. со решени јата негови се сугерира амби- ентот на секоја секвенција, посебно оставајќи прос тор што овозможи брза динамич- на мизансцена. исмаил Хоџа песничките ги компонирал едноставно и живо, така што лесно се помнеле. во претставата носители биле седум актери, кои со воедначена игра соумеле непосредно да му се доближат на младиот гледач. азиз несин пишува раскази, романи и драми, од кои повеќето му се преведени на други јазици. Драмата „кралот на головите“ настанала како драматизација на роман. во турската драма во скопје досега не бил изведуван. За своето дело, азиз несин вели дека сите ликови биле негативни, но сепак омилени, меѓутоа и опасни. ако натежнела нивната омиленост, потоа постоела опасност да ја заборавиме нив- ната негативност. Знаејќи дека нивната судбина е трагична, ќе стане уште потра- гична, ние уште повеќе ги сожалуваме. она што гледачот го спасувало од оваа ста- пица е што нивните негативности се изложувале на показ. тие биле плодови на ненормален систем, и поради нивното оддалечување од вистинските цели на стартот уште повеќе станувал негативен. режисерот тахир Барлос бил постојан режи- сер при градскиот театар во истанбул. Дошол, како што вели, во пријателска југославија, каде што неговите сонародници турци се сплотени со југословенските народи. Би бил среќен ако неговото доаѓање во скопје даде и најмал придонес во уметничкото и културното зближување на двете земји кои имале многу слични предци и обичаи. „кралот на головите“ е музичка игра во два дела, како драмски колаж од над дваесет скици, кои во извесна смисла можеле да постојат и самостојно. азиз незин не се ограничувал на фабулните елементи на темата во кои имало и битови еле- менти „...туку оди многу подалеку, се подбива со карглумците на ликовите, со поли- тичките и општествените услови во земјата, притоа демонстрирајќи една нависти- на брилијантна стручна опсервација...“ квалитетите на делото не требало да се бараат во формалните текови на дејството „...туку во моралните димензии на авто- ровиот критички поглед, кон животната материја, што послужила како предмет на неговото дело. режијата презентирала „...импресивна сценска култура, всушност онаква каква што ретко може да се види на сцената...“, започнувала со незаборавна сцена во која на спортскиот ринг еден политичар нашол свои слушатели, вербал- ниот со прозна фразеологија, со нагласено чувствување на дистанцијата. на 25 мај била одржана претставата „кралот на головите“ од азизнесин. на пре- тставата бил авторот, како и голем број културни и јавни работници. режисерот Мирко стефановски во правењето на претставата „Доживувањата на николетина Бурсаќ“ тргнал од убедувањето дека ќе прави драма во која е важна само централната личност – николетина. нешто позначајно место му дал и на јовица јеж.. стефановски ги потиснал партизаните на заден план, во некоја смисла тие му служеле како бран на кој ја одвива ведрата приказна за доживувањата на николетина „...токму затоа својата претстава ја осиромашил од општата атмосфера во која е најден николетина ... претставата изгледаше мошне ладно...“ и покрај вид- ливиот напор, Џемаил Максут во својата игра одел на „пресметани ефекти и енвер Бехчет не ги искористил докрај можностите за да го воздигне ликот со поголема креација. најубавите можности ги искористил Марк Морку, кој го предал ликот „навистина оригинално и уверливо“. Комиката извира од ликот на николетина, неговата природа, често несмасна, но и шеретска, како и од неговата сенка – јовица јеж, вели критичарот Мазов. успеш нос та на претставата зависи од тоа како тие ситуации да се поврзат во една поврзаност и во што потечно сценско кажување. и второ, како ликот на николетина сценски да се обои во согласност на бојата што му ја дава Ќопиќ. на овие две прашања претставата одговорила делумно. на претставата и` пречеле – „пренагласената желба времето и местата во кои таа се случува да бидат што поверно набележани преку соодветна музика составена од маршеви и други песни од времето на ноБ и преку сценографија изведена со помош на проекции. првото на извесен начин го задушуваше, а второто го забавуваше и дејството...“ ликот на николетина бил предаден прилично еднострано и еднобојно. енвер Бехчет (јовица јеж) со својата артистичка подготвеност внесол поголема ведри- на во претставата. најефектен бил Марк Марку (италијанецот), додека во позабе- лежливи улоги настапиле Феми Груби, [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]], Фирдауз неби, незакет али, сузан Максут, Љутви сејфула, Шерафетин неби и други... премиерата на „Моралист“ (семејна драма) била изведена во Домот на култура- та во тетово. првото дело на Мицев „лиза, лиза...“ праизведба имало во Драмскиот театар. пред премиерата, Миодраг Мицев изјавил: „одењето по патиштата на соп- ственото искуство создава во нас некои облици на протестни чувства, кои, не ретко, бараат катарзично празнење. во мене одамна се собираше агресивност кон сè она што е крадење и газење на човековата интимна слобода и среќа во името на мало- граѓанскиот морал и родителската љубов. а токму тие, честопати, се немилосрдни во својата егоистична, еднострана настојчивост“. Драмата ја доживеал една вечер во едно семејство да биде некаков судија, помирител на судирот на олга со нејзиниот сопруг. почувствувал потреба да застане на страната на жената и да се обиде нејзи- ната трагедија сценски да ја оживее. суштината на драмата е во тоа што сите ја кажу- ваат и ја слушаат својата вистина. последица е трагичниот крај на човекот што се поигрувал со психата на своите најблиски. авторот се обидел тоа да го открие. се имало работа со текст „поорганизиран во својот сценски распоред и чув- ствително продлабочен во однос на психата на ликовите и нивната заснованост, која овој пат е поширока и поразнострана“. авторот и режисерот претставувале среќен спој во патот. „Моралист“ е драма „на психичкото распаѓање на едно семејство, што во својата основа, во својот корен, е израстено по погрешни патишта“. режијата на кемал лила е „насочена кон разоткривањето на психичките состојби на јунаци- те. атмосферата е згустена, напната, доведена до границата на усвитеност, до експлозија“. сите ли ко ви биле внимателно извајани и изнијансирани. најсилен впечаток оставила Бе ди ја Беговска (олга) „со широк дијапазон за игра, талент за сценска трансформаци ја, внимателност и прецизност во психолошкото обојува- ње на ликот, Беговска и овој пат нè увери дека е артистка која умее да понесува мошне сложени актерски задачи“. сабина ајрула (ана) е лик кој преку студиозна игра „беше максимално и мош не уверливо изнијансирана“. Џемаил Максут (строгов) предал „една интересна и студиозна игра“. и Мушареф лозана (страч - кова), „на оригинален и на нејзе свој ст вен начин го обои ликот“. во другите улоги настапиле јилдиз рифат (Марија), Ше рафетин неби (петров), [[Мустафа Јашар]], Фирдауз Неби, [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] и енвер Беџет. Веќе неколку години на сцената на турската драма настапувала младата артист- ка Бедија Беговска, која ги освоила симпатиите на публиката. во „Моралист“ од Миодраг Мицев остварила вистинска креација која може да ја презентира само длабоко чувствителен актер кој со себе носи многу талент и смисла за актерска пси- холошка сугестивност“. глумица станала сосема случајно, но искрено признава дека во театарот останала намерно. театарскиот критичар иван Мазов вели дека е мошне тешко изразито фило- зофски и дескриптивен роман, каков што е „Дервишот и смртта“ да се преточи во драма. сцената бара подиректно соопштување, поотворени судири, поразго- лени ситуации. судирот што континуирано трае во романот се води во него самиот, кај нуредин, и е потежок за експликација. Драмата е во една личност. Борислав Михај ловиќ-Михиз не можел да избегне како двете приказни да се поврзат во едно и како на приказната да и` се даде повеќе сценско ткиво и да се направи поатрактивна и погледлива претстава. Душко наумовски се обидел претставата, особено во вториот дел, да ја разигра со поатрактивни потези за сцената, како и сценографот од ниш велизар србљановиќ со своите решенија, мошне чисти и провокативни за окото како симболика и како простор за одви- вање на многубројните слики со претставата“. јелена патрногиќ со раскошни „замислени и вкусно изведени костими, што на изведбата и` даваат посебна при- влечност која ниту во еден момент не е цел за себе“, како и музиката на андреј Бељан „за задоволување на потребниот штимунг и амбиент“. критичарот пре- тставата ја видел на театарските игри во прилеп. Била тоа една „од најсолидно изградените претстави на овие наши игри. [[Салаетин Билал]] (нуредин), со игра што целосно се потпира „на внатрешните вокации на артистот, без какви и да е надворешни ефекти и дотолку потешка за исполнување“. со таква смиреност се одликувала и играта на Фирдауз неби (Мула јусуф). До овие две улоги требало веднаш да се стави и онаа на Љутви сејфула (Хаџи синанудин). во другите поза- бележливи улоги настапиле Бедија Беговска (кадијката), Џемаил Максут (Муселимот) и енвер Беџет (Шпионот). Театарот на народностите официјално сезоната ја започнал со премиерната изведба на турската драма со пиесата „планета на дембелите“ од ристо Давчевски, во режија на кемал лила. поради топлиот прием на албанската сцена, нешто изме- нета сценски ќе ја гледаат децата во изведба на турската драма. учествуваат арти- стите Шерафетин неби, сузан Максут, Шефкет наум, ирфан Бељур, Зекир сипахи, Бедија Беговска, енвер Беџет, Феми Груби и Мустафа јашар. пиесата е предадена со јазикот на детето, со мотиви од неговата фантазија, преку поучен дијалог, комични ситуации и забава. Дејството се случува на Зелената планета. лошиот волшебник сипиндатор ќе ја претвори во земја на дембелите. тој со својот помошник Железниот Заб ја окупирал меморијата на царот немтур, кој освен на играњето со конзерви за ништо друго не се сеќавал, дури не ги познавал ни сопствените деца Дандара и Мандара. пријателите на царот атомски и биологот, успеале да ги спа- сат и него и неговите поданици од лошото влијание и од мрзливоста, а го преобра- тиле и маѓесникот. Децата веруваат дека доброто секогаш победува, па така и пие- сата завршила со песна. на 15 октомври турската драма заминала на десетдневно гостување во турција, и тоа во истанбул, анкара, измир и Бурса. во рамките на културната соработка меѓу двете земји, скопскиот театар ќе се претстави со „омер и Мерима“ од авторите Бе - ловиќ и пешиќ. претставата ја режирал Мирко стефановски, а учествувале сузана Максут (Мерима), [[Салаетин Билал]] (омер) и рамадан Махмут, лозана Мушареф, саби на ајрула и незакет али. од први до десетти ноември како гостин на турската драма ќе престојува во скопје театарот „кентер“ од истанбул, кој посетата ќе ја врати со прет ставата „стапчињата на микадо“ од Мелих Џевдет андај. Детската сцена на театарот на народностите по еднаш во годината прикажу- вала детска премиера, порано давала две. За жал, тоа било така поради немање- то фи нансиски средства. на средствата се штедело кога се работело за детска претстава повеќе од педесет отсто во однос на претставите за возрасни. а би требало да биде обратно. режисерот Мирко стефановски повторно се опреде- лил за еден многу познат текст и читан роман од децата на сите меридијани, поради неговата топлина и хуманост. пред десет години одѕивот кај детската публика бил огромен за прет ставата „Хајди“ и сега во нова постановка им пону- дил нова претстава. во улогата на Хајди повторно настапила сузана Максут. таа вели дека ја познава детската психологија. Досега настапувала во „волшебникот од оз“, „Мачорот во чизми“, во разни принцези. од децата често слушала како од Хајди сега станала мачор. премирата на „јас, риза-ага“ била прикажана во Домот на културата во тетово. Делото било „создадено по мотиви од животот на јуруците кои живеат во источна Македонија. Материјата била земена само како рамка во која се сместени ликови- те чии карактери можат да се сретнат и денес во некои средини, а особено ликот на риза-ага, кој имал конзервативни обележја. од постапките на риза-ага биле засег- нати неговите најблиски, а особено неговиот посинет син, салих, за чии желби, волја и гордост воопшто не водел грижа. конфликтот во делото доаѓа од недораз- бирањето меѓу агата и неговиот посинок. таквата атмосфера го задушува младиот салих, кој се обидува да најде излез од ваквите стеги. стариот ага сакал да му ја наметне својата волја, своите конзервативни ставови за љубовта на салих, која била загрозена од наметнатата свршувачка. недоразбирањата доведуваат до кон- фликтни состојби, при што доаѓаат до сознанија за разликите во сфаќањата. Иван Ивановски во монографијата за театарските игри „војдан Чернодрински“ пишува дека авторот ги разочарал гледачите, „зашто тоа беше една од најслабите ако не и најслаба претстава на фестивалот“. „јас, риза-ага“ недвосмислена беше оцената (на разговорите на тркалезната маса) дека не нуди ништо ново, дека и како текст, и како постановка, и како изведба, била под можностите на ансамблот, кој е способен за многу посложени, поквалитетни сценски презентации. тешко било да се поверува дека се немало подобра претстава, а ако навистина немале, подобро ќе било да не доаѓаат на игрите, како што тоа го направил театарот од Штип. на 26 декември во театарот на народностите свечено е одбележан јубилејот – 35 години присуство на театрите во скопје на идриз емин. на седницата на која присуствувале голем број општествено-политички и културни работници, за него- вите бројни резултати говорел режисерот Мирко стефановски. претседателот на собранието на скопје, Методи антов, му го врачил на славеникот високото одлику - вање – орденот заслуги за народ со златна ѕвезда, со кој го одликувал претседа - телот на сФрј, јосип Броз тито. идриз емин, организатор, перикер, актер, техничар и општественик триесет и пет години нераскинливо бил врзан за сценската уметност во скопје. кон крајот на 1938 година, стапил на работа во тогашното народно позориште во скопје како ученик за театарски фризер-перикер-шминкер. по ослободувањето работел во Мнт како перикер. во театарот на народностите работел и како артист во епизод- ни улоги, и како општественик, и како технички раководител. роден е во 1923 годи- на во скопје. на сцената на турската драма на 17 април била одржана педесеттата претстава на пиесата „алиш“ во режија на Љутви сејфула. пиесата ја напишал Хусеин сулеј - ман. во претставата учествувале сузан Максут, незакет али, Љутви сејфула, Шера - фетин неби и [[Мустафа Јашар]]. со претставата „вообразен болен“ од Молиер, во режија на ацо алексов, турската драма настапила на театарските игри во прилеп. како последна премиера во 1977 година, турската драма, заедно со албанската, ја прикажале „Човекот на епохата“ од томе арсовски, а во режија на Душан нау мовски. Драмско-документарната хроника претходно била изведена на годинашните театарски игри „в. Чернодрински“. во неа учествувале артисти од сите професионал- ни театри. За претставата во турската драма „слободно може да се оцени како мошне успешна...“ и да се додаде дека била „убав и значаен прилог на спомнатиот театарски колектив во одбележувањето на титовите и наши јубилеи...“. проек тот заеднички го подготвиле артистите на албанската и на турската драма, „а за да се покаже и докаже на дело заедништвото на нашите народи и народности, тие овој драмски текст на арсовски го говореле на три јазици – на македонски, албански и турски...“.88 театарот се наоѓал пред фаза на подготовки за одбележување на својот 30-годи- шен јубилеј, во период на престројување, професионално зајакнување и квалитет- но збогатување на програмата на сцената. со скорашното отворање на детска мла- динска експериментална сцена, програмата ќе се збогатела со нови, пред сè камер- ни претстави. интенција на театарот била на оваа импровизирана сцена, која иако постои пет години и не се користи поради недостиг на материјални средства, да настапуваат млади артисти, режисери и драмски автори од народностите. важен чекор била подготвеноста за гостување не само во Македонија и на косово, туку и за афирмација на професионалното ниво на куќата. театарот планирал средба на театарската активност на народностите (малцинствата) од целиот свет. присутна била и потребата за афирмација на општојугословенски план. Гостувањето на „ателје 212“ обезбедило уште неколку гостувања во други центри. се планирало воведување на симултан превод, што конечно би ја симнал јазичната бариера од дневен ред. своевидно отворање била и веќе договорената разлика на гостувања со претстави со Драмскиот театар. веќе биле организирани и две трибини: „претставата на обвинителна клупа“ и трибина за актуелни моменти од дејноста на други театарски куќи. секоја нова претстава требало да доживее „судење“, на кое критичарите и публиката, како и творците, би ја анализирале нејзината успешност. низ таква „анализа“ веќе поминале „јас, риза-ага“, „Големата вода“ и „Човекот на епохата“. на втората трибина настапиле со воведни излагања и разговори со при- сутните Мира траиловиќ, директор на „ателје 212“ и Џунет Ѓокчер, режисер, артист и директор на Државниот театар од анкара, како гостин на театарот престојувал на 22 и 23 февруари. Главниот проблем на театарот бил кадарот, чие решение барало вонредни напори. според директорот илхами емин, во иднина кадрите главно ќе се обезбедувале од Факултетот за драмска и музичка уметност во скопје преку сти- пендирање. најавите биле крупни и сложени, а настојувањата биле достојни за почит, но да се надеваме дека тие и ќе се реализираат. Со Џунет Ѓокчер се воделе разговори околу претстојното гостување на театарот од анкара, што би било враќање на посетата од 1976 година, кога ансамблот на театарот на народностите гостувал во неколку градови во турција. планирано било гостувањето да се реализира оваа есен. исто така, било договорено режисе- рот Ѓокчер во текот на идната сезона како гостин, да постави дело од современ автор од турција, во кое главната улога би ја играла турската артистка од анкара ајтен Ѓокчер. се разговарало за размена на драмски текстови, режисери, сцено- графи, артисти... на 23 февруари директорот Ѓокчер на трибината во театарот гово- рел на тема „турскиот театар денес“, по што започнала интересна дискусија меѓу него и бројните учесници во разговорот. најновата премиера на турската драма, комедијата „војникот фалбаџија“ од плаут, режисерот Димитрие османли ја сместил во класични рамки (сцената потсе- тувала на стариот рим), а дејството се одвивало по линија на нагласена шега, од која одвреме-навреме ќе допрела и по некоја сатирична боцка. плаут вешто ги заплет- кува и уште повешто ги отплеткува непредвидливите ситуации, во мешаница, атмо- сфера на живот кој вешто го исконструира, за тој живот потоа да изгледа весел, забавен и интересен. Што би било со животот ако во него не би имало сплетки, порачува плаут, оние обични, секојдневни, во односите меѓу луѓето, за кои за да се одмрсат, треба вистинско и драматуршко мајсторство. и тука, некој ќе биде итрец, некој насамарен, некој ќе се смее, некому ќе му се смеат. Меѓу тие и такви пункто- ви османли ќе настојува „да ја полни претставата со разиграна атмосфера во која не треба многу да се бараат нијансите на чувствувањето, нијансите на продлабоче- ното и нијансите на некои психолошки разглабања на ликовите зашто, помалку или повеќе, сите ликови ја носат во себе препознатливата конвенционалност на коме- диографски типови, во кои карактерот сепак е потиснат во втор план...“. првиот дел од изведбата минал попритаено, но вториот дел со поголемо темпо, со поголема отпуштеност на ансамблот и со понагласена разиграност – приредил нешто поголемо задоволство. во актерскиот ансамбл со подинамична и повитална игра доминирал [[Салаетин Билал]]. На Фестивалот „војдан Чернодрински“ во прилеп, турската драма настапила со претставата „јас, риза-ага“од Хасан Мерџан, во режија на кемал лила, сценографија на Гинтер кубе и костимографија на јелена патрногиќ. Членовите на турската драма новата театарска сезона ја започнале со мошне амбициозни планови и програми, и покрај тоа што во сезоната влегле со низа ненадминати проблеми. веќе подолго време режисерот владимир Милчин ја под- готвувал „Хасанагиница“ од Љубомир симовиќ, а наскоро се очекувало гостување на Љубиша Георгиевски, кој ќе ја поставел драмата „угурсуз“ од неџат ибраиши - мовиќ. До крајот на сезоната очекувале да гостуваат и други познати македонски и југословенски режисери. најсуштествено било кадровското прашање. Турската драма со години се обидувала да го решат овој проблем, но тешко се наоѓале реше- нија. Била зацртана програма за стипендирање студенти на Факултетот за драмски уметности во скопје. понекогаш насоченоста на репертоарот оди и на компромис, посебно во поста- вувањето популарни пиеси за пошироката јавност, но со инсистирање секогаш за репертоар кој ќе биде прифатен од страна на сите гледачи, со познати имиња на домашната и на светската драматургија. тешко се доаѓало до добро домашно дело. кемал лила смета дека една од поголемите причини е локацијата на театарот – тешко луѓето се решиле да дојдат во нивниот театар. приодите се задушени од про- давачи и автомобили, ја немало комуникативноста што ја имале во салонот во работничкиот дом. на почетокот од година, на сцената на турската драма поставена е претставата „угурсуз“ од неџат ибрашимовиќ, а во режија на Љубиша Георгиевски. „Драмата на семејството ихтар-бег, Георгиевски ја пренесува на сцена со мошне сугестивен сценски јазик... во драмата нема жестоки драмски конфликти и пресврти „туку драма на расветлување на човечките судбини, таму некаде во втората половина на минатиот век во Босна... во тивок ритам, во бавно изнесување на судбината на јуна- ците, Георгиевски ја прави претставата“ во која „поаѓањето и распаѓањето на чове- кот е несопирливо...“. режисерот, преку чисти сценски решенија, создавајќи драматична атмосфера на ликовите, секој посебно успеал да ги развие. на тој начин доаѓало до силен израз и сугестивното актерство на секој посебно и над сите несомнено најуспешното оства- рување на енвер Бехчет како угурсузот, кои „предадоа претстава која се наредува меѓу уметничките врвови на овој ансамбл“. Последната премиера на тур ска та драма „угурсуз“ е секако „едно од најдобрите сценски остварувања на овој ансамбл од времето на неговото постоење...“. со истенчено чувство за докрај прочистени сценски решенија и со сценографија што самиот ја направил оставајќи ја сцената празна меѓу двете платна на просторот и времето на настаните, Љубиша Геор гиевски изградил „дејство што претставува висок театарски чин во секој поглед.....“. важна придобивка на претставата е глумата на целиот ансамбл, кој се носел со сите изразни средства. Љутви сејфула (ихтар-бег), [[Салаетин Билал]], Фирдауз неби и Мус тафа јашар (синови- те на бегот), како и Џемаил Максут, донесувале игра со елементи на исламскиот дух со исконска вечна борба за совладување на судбината. енвер Бехчет (угурсузот) во текот на целата претстава „само со гег, тивок крик и прецизен израз на ликот, е зна- чаен и моќен израз на витална енергија, иако ’угурсузот’ никогаш не е личност која освен во последната сцена, може во целост да го сврти вниманието. тој е речиси постојано на сцената, но со едно чувство на одмереност и ненаметливост...“92 првото гостување на Љубиша Георгиевски на сцената на театарот на народно- стите со претставата „угурсуз“ го „прероди“ ансамблот на турската драма со откри- вањето на досега неоткриени креативни потенцијали, со фасцинантен, математич- ки разработен простор, со симетрија која не била цел самата за себе, уште помалку сценски формализам, туку суштински дел на еден мошне згусната, динамична мизансцена. енвер Бехчет насловната улога ја толкувал без текст, успеал на ликот да му даде целосна животна одреденост, ќе напише иван ивановски. „угурсуз“ е прва премиера во сезоната 1978/79 година на турската драма. авторот на „Хасанагиница“ Љубомир симовиќ ја користи старата легенда за не - среќната љубов во својот текст што говори за уништувањето на едно суштество на едната страна во борбата за власт на пинтеровиќ-бег, а од друга страна е Хасан-бег, сопругот, кој е војник и единствено верува во оружјето и силата. Хасанагиница е смачкана во тој животен судир, рекол владимир Милчин во претпремиерниот разговор со новинарите. Хасанагиница верува во некаков морал, што за неа е над сè. таа се бори и кога оди во смрт со чувство дека ништо не може да направи, па спо- ред тоа и да живее. осовременувањето го нудел симовиќ. неговите херои говорат со денешна терминологија, со зборови на денешнината: инсинуација, политика, консеквенции... Хасанагиница е препознатлива со трагичната димензија за која се нема „слух“. Граѓанскиот живот не признава хероизам со предупредување дека денес моралот е изрелативизиран, а човековото достоинство сведено на минимум е погубно. со вчудовидување дознава дека кадијата е умрен пред седум години, и тоа „тој умрел од љубов“, што е соопштено како нешто невозможно. симовиќ, пре- мостувајќи го времето од кое доаѓа легендата, го исфрла „на површина судирот на половите, недоразбирањата, измешаните чувства. така судбината на Хасанагиница, нејзиниот сопруг и нивната животна вистинитост за нереализираноста во сексуал- ните сфери, чувството на вина на еден кон друг и стравот на мажот да не ја загуби својата доминација, стануваат вистини кои како Дамоклов меч се надвиснуваат над нашето време...“, вели лилјана Мазова. владимир Милчин гради слика „на социјален пејзаж, на класни судири, брутални насилства, во кои секогаш се поаѓа од сопствените сметки и во кои судбината на човекот е ставена во туѓи раце. За неа се одлучува во темница...“. со чисти форми и јасна концепција прави претстава со нешто позабавено темпо, постојано расте, за да заврши и да се надгради на една реплика во која човекот верува дека е од челик, а испаѓа дека меѓу некој палец и показалец челикот станува восок. артистите „на кои секако треба да им забележи- ме за речиси исклучивото држење за она што од нив го барал режисерот, што ги оневозможува да се препуштат на сопствените можности за креација, со доза на спонтана лежерност, донесуваат игра која лесно се прима...“. Бедија Беговска (Ха - сан агиница) ја донела улогата „спонтано и мирно, со сценски осет...“. Владимир Милчин направил вонредно театарско остварување, „режирајќи чисто, со голема режисерска инвентивност и со творечка смисла за најавување на по ет ските валери на драмата „Хасанагиница“. посебна пофалба на разговорите во прилеп била искажана за „вдахновената игра на артистката [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], која во толкувањето на ликот на Хасанагиница приреди вистинско фестивалско изненадување“. На 18 мај во театарот гостувала турската драма при културниот дом во призрен со претставата „Чудак“ од назим Хикмет, во режија на Зекир сипохи. сценограф на претставата бил Февзи туфекчи, а музиката била на етхем казас. на 6 јуни, пре- тпладне, во 10 часот на Детската сцена при турската драма била прикажана пре- тставата „игра на гатанките“ од Љутви сејфула, во режија на саша Маркус. режисерот вели дека ги употребил сите изразни средства: текстот, играта, песната, музиката, пантомимата, балетот и куклите за да заиграат најмладите гледачи со глумците во една непретенциозна форма. во играта се бараат одговори на низа гатанки кои се блиски до нив. но, како и да е, сценскиот приказ ја враќа вербата дека детската сцена треба исклучително да им припаѓа на децата, бидејќи најдиректно ги вклучува во пре- тставата, при што тие се чувствувале како дел од актерската екипа. такви биле настојувањата и на режисерот. Маркус прави шармантен дијалог во кој се одгатну- ваат значењето на гатанките. во ова му помагаат шестемина артисти кои и` припа- ѓаат на најмладата генерација. се открива убав детски свет, при што и суфлерот е ставен во улога на сподвижувач на претставата, а артистите од сцена во сцена на подиумот го менуваат костимот. во одгатнување на гатанките учествува и публика- та. Љутви сејфула во неколку наврати влегувал во гледалиштето и од децата изну- дувал одговори и ги наградувал. лесната и функционална сценографија, разигра- ните костими и музиката биле убави надополнувања на заедничкиот труд, кој на извесен начин го одбележал и 25-годишното работење на саша Маркус во театар- ската уметност. саша Маркус својата прва театарска режија ја имал на сцената на овој театар. На 1 август, во просторот пред капан-ан, ансамблот на турската драма ја прика- жал премиерата на „Зона Замфирова“ по текст на стеван сремац. „се обидовме да направиме претстава во неискористениот амбиент на старата чаршија“, вели режисерот Димитар станкоски. сценскиот простор е адекватен на времето кога е пишувана пиесата. на про- сторот се остварува убав контакт со публиката што, од друга страна, е основен момент што побудувал интерес за театарот. потфатот на театарот на народности и на Драмскиот театар е за почит, зашто конечно се нашол начин во текот на мај и јуни да се излезе од прегреаните театар- ски салони и да се дојде до публиката. покрај откривањето на двата простора кои и` припаѓаат на старата скопска чаршија, се остварила и најширока комуникација со гледачите. неколку ликови биле донесени, „и тоа исклучиво како артистички оства- рувања со шарм, а напати и со доза на лежерност. разиграност и чувство за поне- сена игра можеше да се забележи речиси кај целиот ансамбл. Гапо настојувал драмата за рацин, по текст на Борис вишински, да ја преточи во нејзините внатрешни врутоци, да ја открие драматичната атмосфера во лико- вите, да проникне во уверливоста на механизмот на полицијата, „што, чинам, го прави на своевиден мошне оригинален начин. ликовите се заокружени и сцен- ски осмислени во еден драматичен тек на претставата, па наспроти суптилната и поетска душа на рацин и непоколебливата борба на илегалците, тој ќе ја спро- тивстави немоќта на еден џелатски полициски механизам...“. ансамблот се пока- жал во својата „нај убава актерска сценска светлина...“. [[Салаетин Билал]] (рацин) презентирал уште една од своите успешни актерски остварувања. Фирдауз неби (Шеф на полицијата), „брилијираше како актер кој ликовите ги носи со еден своевиден сензибилитет...“. неџи Шабан (агент), улогата ја воздигнал до вистин- ско креативно ниво. Дејството на драмата, распоредено во пет слики, донесува живи и автентични настани, кои останале такви и во преточувањето на сцената. Гапо се „користи со еден поизразен манир, една динамика својствена на камерата...“. сцената е поде- лена на шест простори што, во зависност со текстот што овозможува динамиката да се развие, секавично реагира во однос на дејството...“. ансамблот на театарот во сталожена, обмислена игра, во која е скриена мудроста на авторовиот зафат, го прави крајниот резултат. најмногу и одново на површина ќе излезат [[Салаетин Билал]] и Фердауз неби. првиот во донесувањето на ликот на рацин ќе прозвучи мошне автентично, вториот го покажал „својот автентичен сензибилитет на артист со чувство за модерна сценска игра...“. Во претставата настапиле [[Салаетин Билал]] (кочо рацин), Шерафетин неби (трајан, геолог), незакет али (Марија, жена на трајан), Зекир сипахи (никола, писа- тел), Џемаил Максут (Филип, млад сликар), сузан Максут (нада, трајанова девојка), Фирдаус неби (Шефот на полицијата), [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (Билјана, свршеница на Филип) и други.[http://www.turktiyatrosu.mk/1970-1980/] = 1980-1990 = Во текот на 1980 година турската драма прикажа 4 премиери: претставата за деца „аладиновата волшебна ламба“, „со тито пред лицето на светот“, „Љубовта на перлиплин“ и „Злосторство и казна“ од Достоевски во режија на Бранко ставрев, кому оваа претстава му е прво гостување во турскиот ансамбл. претставата ја сместува во празнината под главната сцена на театарот. според еднодушното мислење на македонската критика, а не само нејзиното, станува збор за изведба без слаби места, претстава за памтење со антологиско значење. изборот на местата за сценско преточување на драмата како да беше создадено за визијата на светот на Достоевски, приспособена со мали интервенции со кои се создал простор за автентично толкување на пиесата... режисерот скратил неколку сцени и ликови, „мошне прецизно откривајќи ги најскриените катчиња на човечката душа, компонира за ним лива, зрела и оригинална изведба, во која за нешто повеќе од два часа беше суб лимирано сето она што е најнеопходно, најесенцијално, најрелевантно“. со претставата турската драма зеде учество на Фестивалот на мали и експери- ментални сцени во сараево (Месс), каде што актерот [[Фирдаус Неби]] за улогата на расколников доби грст најповолни критики, а имаше и блескави написи во печатот за него и за претставата. на театарските игри „војдан Чернодрински“ во прилеп во претставата „Злосторство и казна“ се истакнаа [[Фирдаус Неби]] за актерско остварување. покрај по фалбите за актерската игра на [[Фирдаус Неби]], [[Љутви Сејфула]] (порфириј), [[Салаетин Билал]] (николај), [[Џемаил Максут]] (Мармаладов), [[Бедија Беговска]] (соња). Миго ви на силни уметнички доживувања и мошне пријатни мигови на публиката и` овозможија и [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (Дуња), [[Зекир Сипахи]] и [[Атила Клинче]] (николај), Муша - реф лозана (Госпоѓата), [[Сузан Максут|Сузана Максут]] (катерина), јилдиз рифат (Дуња), [[Мукерем Билал]] (Дашенка) и други. Со изведба на премиерните претстави „Вучјак“ од М. Крлежа (Албанска дра - ма) и „Шест лица го бараат авторот“ од Пирандело (Турска драма), во есента на 1974 година Театарот се всели во својата нова зграда, прва од ваков вид изгра- дена по ослободувањето во Македонија. Новата зграда претставува сериозна основа за натамошен интензивен квалитетен развиток на Театарот. Во репер- тоарот се чувствува сè поголемо експериментирање, што уште повеќе го при- влекува вниманието на театарската јавност и на критиката. Последните пре- тстави со кои ја пречекува 30-годишнината, е јасна потврда дека Турската драма е на пат да изгради и да води солидна репертоарска политика за нејзиното ната- мошно уште попрецизно дефинирање и надградување, пишува долгогодиш- ниот режисер и раководител [[Мирко Стефановски]]. Една од основните карактеристики на ансамблот на турската драма е профе- сионалниот и дисциплиниран однос во работата. таа особина е ретка во театрите. Може да биде и полоша или подобра претставата, но нивото на ансамблот или, поточно речено, мерата секогаш била почитувана. така е и во овогодишните 4 пре- миери. од „Ханка“ (поставувана и пред дваесетина години), со успешната соработка на режисерот, вредниот ансамбл и тројцата соработници гости – [[Чедо Христов]] како сценограф, [[Димитар Масевски]] како автор на музиката и Беба патрногиќ како костимограф – се добила претстава што публиката со задоволство ја гледала. убаво разработената и осмислена мизансцена успеала да го извлече најважното, воде- њето на ликовите и прикажувањето на внатрешната драма на Ханка и сејдо. За истакнување е креацијата на [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]](Ханка), која знаела да ја пронајде вистинската мера, како и на [[Салаетин Билал]] (сејдо), кој играл инспиративно и со сигурност и и` бил одличен партнер на туна. Задоволително, иако во мали улоги, играле и незакет али и сузана Максут. според критичарите, претставата ќе се помни и по костимите на патрногиќ, кои претставувале значајна компонента во претставата. со „аргатот симан“ била понудена успешно изразена претстава како во поста- новката на режисерот, така и во играта на ансамблот, и особено на[[Салаетин Билал]] и јилдис рифат во главните улоги. воопштено гледано, драматизацијата на андриќевата проза не била на нивото на делото. Оваа година беа прикажани 6 премиери. режисерот на Шекспировото дело „веселите жени виндзорски“ коле анге - ловски со видливо настојување се обидел да ги замени времето во кое живее авто- рот и некои негови ликови, да ги приближи до менталитетот и амбиентот на тур- скиот човек, поточно се обидел да го „потурчи текстот“, да го доближи до отоман- ското време. тој првпат гостувал во турскиот театар и се потрудил да ја потврди генијалноста на Шекспировото дело, што се гледа во тоа што неговата комедија беспрекорно комуницира со современоста, вели режисерот. во претставата наста- пиле [[Мустафа Јашар]], [[Наџи Шабан]], [[Фехми Груби]], [[Љутви Сејфула]], Ријад Тахир, [[Абдурахман Рахман]], Зиба Бекир Радончиќ, [[Мукерем Билал]], енвер Бехџет, Шефкет Хасан, ирфан Бељур и други. праизведбата на пиесата „Мемет“ во режија на наум пановски беше изведена на театарските игри „војдан Чернодрински“ и оценета како забележлив успех на ансамблот, на авторот и на режисерот. „Беше тоа уште едно впечатливо присуство на млад и талентиран автор, кој очигледно има што да каже, кој добро ги познава законитостите на драматургијата и вешто владее со нив“, беше оцената на тркале- зната маса за изведбата во целина. Беше изнесен суд дека станува збор за „полно- крвна претстава“, за што свој несомнен придонес има режијата, која успеала „внат- решните односи да ги развие со едни нови релации. За најдобро одиграна улога беше насловната на [[Атила Клинче]], кој имаше одлични соработници во своите коле- ги [[Салаетин Билал|Салаеттин Билал]], [[Фехми Груби|Феми Груби]], Јилдиз Рифат, [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Туна]], [[Сузан Максут|Сузана Максут]] и други. театарот прикажа 4 премиери, од кои една за деца. тоа се: „Мачорот во чизми“ од воин Ѓорѓевиќ во режија на Димитар Станкоски; „Дамоклов меч“ од назим Хикмет, во режија на Бранко ставрев; „папучар“ од Љутви сејфула, во режија на коле ангеловски; и „слуги“ од египетскиот писател јусуф идриз, инаку дипломска претстава на младиот режисер абдулазиз Буганми, студент на Факултетот за драмски уметности во Белград. претставата „слуги“ се игра- ла под сцената, простор каде што биле прикажани и „Злосторство и казна“ и „папучар“ од Љутви сејфула. назим Хикмет е чест гостин на сцената на турскиот театар, а „Дамоклов меч“ е седма постановка на оваа сцена. претставата била прикажувана и под друг наслов – „луѓе и кучиња“, а доаѓа да нè потсети на 20-годишнината од неговата смрт. Хикмет во пиесата нè потсетува на стравот и ужасот што го носи современиот суров свет. режисерот Бранко ставрев дејството го организира на два плана – првиот на аванс-сцената каде што се одвива животот на семејството, а вториот на големата сцена исполнета со буриња како метафора на вознемирувачкиот свет „за огнот, за кој малку е потребно да избувне, да однесе сè во воздух“. Хикмет отвора простор за надеж, за разумност и за поезија, „режијата ја воздигнува до степен на жива поетска имагинација, создавајќи претстава која од почетокот до крајот дише со длабока внатрешна растрепереност, со интензитет во кој се открива човекот во сета негова суштина“. во изведбата заслужиле посебно внимание носителите на главните улоги [[Салаетин Билал]] (а) и [[Бедија Беговска]] (Б). раскошниот талент на двајцата актери дошле до израз во повеќе сцени, „станувајќи во вистинската смисла на зборот спод- вижници на драмското дејство. кога тие настапуваа, сцената ја доживуваше својата најзаокружена сценска рамка, својата целосна драмска поезија“ пишува критича- рот иван ивановски. со добро погодена нота на цинизам, надуеност на луѓе од мафијата, се истакнувале [[Мустафа Јашар]] и [[Наџи Шабан]]. по неколку бледи поста-новки, претставата била една од позабележливите блесоци, што заслужува внима- ние на пошироката јавност. современиот египетски писател јусуф идриз повеќе бил познат како раскажу- вач, но забележителни резултати постигнал и како драматичар. темата во „слуги“ е универзална, односите на господарот сеид и слугата Фарфур. на крајот, откако никако не можат да најдат еднаквост, се обесуваат во прегратка, за да бидат заедно и еднакви барем во смртта. но и во смртта сè останува по старо. режисерот значи- телно го надградил текстот, со завидна зрелост и солидна подготовка на студиите во Белград. постановката е оценета како мошне сигурен и охрабрувачки почеток со пројава на убава смисла за детаљ и за организација на сцената. Господарот и слу- гата „пластично, со неусилена игра и со прецизна актерска изразност“, ги толкува- ле [[Џемаил Максут]] и [[Љутви Сејфула]], кои и` дале тон и печат на претставата, „збога- тувајќи ја со мошне живописни карактери. еден од најголемите актерски пробле- соци беше подолгиот монолог на сејфула кон крајот на изведбата“. со сензибилна и богата артистичка интерпретација се претставиле и [[Мустафа Јашар]] (писателот), [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (прва жена на господарот), и особено наџи Шабан во улогата на Жена на слугата. актерот [[Љутви Сејфула]] првите пројави во доменот на драматургијата ги имал во доменот на детското драмско творештво. најпрвин со пиесата „тројца другари“ (1975), а подоцна во 1979 година вниманието го привлекол со шармантниот текст „игра на гатанките“. премиерата на „папучар“ оваа година била прикажана како праизведба амбиентално во куршумли-ан, во режија на коле ангеловски, за која критиката вели дека поминала без некој забележителен успех. оваа година, во четирите премиери не се најде место за детска претстава. од годинашниов репертоар на турската драма се издвојува праизведбата на најновиот текст на честопати поставуваниот автор од турска националност кај нас Хасан Мерџан „Мост на честа“, не толку од драматуршки, колку од режи- серски аспект на режисерот наум пановски. Делото, лирски интонирано, гово- ри за луѓето кои во желба да ја заштитат својата власт и моќ, ги разградуваат мостовите на среќата и љубовта на младите, така што тоа можело да се прифа- ти, вели иван ивановски, како универзална метафора за судирот на новото и старото. режисерот го скратил текстот и се задржал на неговата примарна суштина компонирал доста впечатлива целина. успехот на режисерот наум па новски е дотолку позначаен што тој е остварен со млади актерски сили, некои од нив и почетници (студенти на ФДу: [[Елјеса Касо]] и ердоган Максут), потоа Зиба Бекир и други. Хасан Мерџан својата писателска кариера ја започнал во Македонија, а ја про- должил во приштина, каде што од поодамна живее и работи. негови драми се „цвеќарот али“, „јас, риза-ага“, а автор е и на пиесите за деца „весел свет – школски свет (1975) и „Мавиш и Мемиш“, која е поставувана двапати, во 1972 и 1974 година, и двете во многу различни верзии на режисерот кемал лила. и другите три пре- миери на овој изведувачки состав одразуваат солидно креативно ниво, пред сè поставувањето на пиесата од современиот турски автор васви учкан „лудата емина“ и на мелодрамата „алиш“, која доживеала повеќе верзии, а во режисерско видување на кемал лила и [[Љутви Сејфула]]0. покрај наум пановски, оваа година на сцената на турската драма гостувал уште еден млад режисер, Драган велјановски со постановката на драматизацијата на Милан Ѓурчинов и Илија Зафировски на текстот според романот на владо Малески „она што беше небо“,игран под наслов „Богомилска балада“. според театарскиот критичар иван ивановски, претставата оставила „блед впечаток“. На театарските игри „Војдан Чернодрински“ театарот настапил со „слуги“ од јусуф Идриз во режија на абделазиз Буганми од тунис. универзалноста на темата во осветлувањето на проблемот кој е слуга, а кој господар во животот и зошто е тоа така, релативно добрата постановка и убавата игра на ансамблот биле доволни предуслови на тркалезната маса да се констатира дека претставата донела „еден висок уметнички чин“. Годината 1985 помина со 5 премиери, од кои една на детската сцена – „том соер“ од Марк твен во режија на [[Шерафедин Неби]]. праизведба немаше, но имаше неколку мошне добри премиери, како што се „ревизор“ од Гогољ, во режија на Бранко ставрев, која по третпат премиерно е изведувана во скопје (првата во Мнт на 15.4.1956 и во Драмски на 31.3.1978 година). режијата на Бранко ставрев била „најрадикална и најосмислена“. новото во „ревизор“ тој го барал во она длабоко вткаеното во драмата на луѓето што ни дава за право и денес во класиката да тра- гаме по нејзините суштини. Бранко ставрев „со остро чувство за сценска форма, за подинамична мизансцена ќе покаже усет за посовремено звучење на текстот, постигнувајќи го тоа преку подлабоко осветлување на ликовите и нивното инди- видуализирање“, забележал иван ивановски. ансамблот ги следи барањата на режисерот и дава придонес за повисоко креа- тивно ниво. тон и печат на претставата и` даваат Љутви сејфула (Градоначалникот) и [[Салаетин Билал]] (Хлестаков). сејфула ја зачувал мерата, не подлегнал на карикату- ра и изградил полнокрвен лик, сподвижник на дејството, додека Билал се изд во ју - вал со полежерна и понеусилена игра, „стилски определена, со посовремен однос кон актерската експресија. посебно во епизодите се истакнувале [[Мустафа Јашар]], незакет али, наџи Шабан, [[Атила Клинче]], Феми Груби и други. најекспонираниот и најизразито поединечниот во македонската сценографија владимир Геор гиев - ски, на впечатлив и оригинален начин ја обликувал сцената, сместувајќи ја во голем шинел под кој ќе се најдат сите имало во тоа нешто метафорично, импресивно, дла- боко потресно“ пишува иван ивановски во „современост“ бр. 3 од 1985 година. турската драма прва ја отворила сезоната 1985/86 година со драматизацијата на „проклета авлија“ од иво андриќ како трето негово дело на сцената на театарот на народностите. режијата и драматизацијата се на [[Љубиша Георгиевски]], кој реализи- рал камерна претстава, стегната и сфатена како потресна метафора за човековото живеење и постоење. [[Љубиша Георгиевски]], создал „мошне интензивна претстава во која психолошките натрупаности им отстапуваат место на суптилно пронајдени- те детали и на поинаквата актерска интерпретација, која подразбира речиси заедничко дишење со публиката во салонот“. Љутви сејфула (караѓоз, шеф на затворот) сигурно и консеквентно успеал да се ослободи од физичката пренагла- сеност и моралната безобѕирност „за сметка на итрината, расипаноста и перфид- носта во иследничката тактика со затворениците. Беше тоа актерско остварување предадено со сета своја трагичност“. [[Мустафа Јашар]] (петар) и [[Салаетин Билал]] (камил) во меки линии, со поетски рафинман, ги толкувале ликовите, носејќи го тешкиот багаж на филозофијата на помирување на луѓето со Господ. [[Зекир Силахи]] (Хаим) го остварил ликот мошне пластично, „со внатрешна тревога и со постојан страв од животот“. во „машката“ претстава Џемаил Максут, [[Фехми Груби]] и [[Наџи Шабан]] епизодните улоги ги толкува- ле мошне успешно. сценографијата и костимите на владимир Георгиевски одлич- но ја следеле режисерската интенција, создавајќи впечатлива атмосфера за мор- ничавиот живот на луѓето во „проклета авлија“ прикажана како голем затвор во животот и светот. Шерафетин неби, еден од водечките актери и режисери на турската драма, е тесно врзан со почетоците на создавањето на драматургијата на турски јазик во Македонија. неговите драмски текстови како праизведби се реализирани во 1957 година („суртук“) и во 1964 година („Човек без лице“), и двата текста во негова режија со идентична содржина: пропаѓањето на беговскиот елемент до предвоено скопје, генерација која не можела да се снајде и да ја пронајде смислата на своето постоење. „рашела“, еден од првите текстови на неби, напишан и изведуван по ослободувањето и пред основањето на театарот на народностите, во 1985 година е прикажан во нова, мошне успешна варијанта, што ја подготвил режисерот наум пановски. во турската драма се појави уште една глумица, драмски писател чие творештво целосно е ориентирано на дела наменети за децата. [[Бедија Беговска]], првенка на турската драма, дебитира со пиесата „Малите, големи љубови“ во режија на Дими - тар Христов, претстава со која театарот учествувал на најпрестижната летна умет- ничка манифестација за деца – Меѓународниот фестивал на детето во Шибеник. претставата е играна над 70 пати, а на репертоарот е повеќе од пет години. Другата праизведба „пипа-ритам“ од д-р владимир плавевски, во режија на рахим Бурхан, беше претставник на турската драма на игрите „војдан Черно - дрински“ во прилеп. според театарскиот критичар иван ивановски, претставата не го постигнала очекуваниот уметнички ефект. на разговорите на тркалезната маса во прилеп, оцените биле мошне лоши. Многумина проектот „пипа ритам“ го сме- тале за „драмско промашување“, а режијата на рахим Бурхан, како недоволно сту- диозна, непрочистена, нејасна итн. Македонските режисери Бранко ставрев и Богдан поп Ѓорчев беа гости во турската драма. тие ги поставија пиесите протекција“ од нушиќ, односно лирската драма на лорка „јерма“. првенецот на турската драма [[Салаетин Билал]], на Малата сцена ја постави пиесата „убиј ме, душичке“ од современиот драмски писател азиз несин, во која со голем успех настапиле незакет али, [[Мушереф Лозана]] и [[Шерафетин Неби]]. несин подолго време отсуствувал од сцената на турската драма, а ние го пом- ниме по драмите „насилникот од торос“ и „кралот на головите“. „убиј ме, душич- ке“ или „тра гич на смеа со горчлив вкус“, пиеса во два дела, е негово трето појавување. режисерот традиционално ја поставил пиесата, со истакнување на авторовиот сочен дијалог и сатира за потресните вистини на луѓето од перифе- ријата на животот. Драмското дејство го сместил под главната сцена, заедно со публиката, му обезбедил адекватна сценска рамка, бидејќи настанот се случувал во полувизбен стан. Глумата била вистинскиот бисер на претставата, а долгот- рајни аплаузи имало и на отворена сцена. [[Мушареф Лозана]] (сиен) и незакет али (Дика) „уиграни и разиграни, што беше вистинско задоволство да се следат нив- ните креации. лозана и али најдоа заеднички јазик и успешно се надополнуваа во успешното обликување на своите ликови“. со содржајна и целосно заокру- жена креација им се придружил и Шера фе дин неби, „потресно, едноставно, со истенчена комика, со фини психолошки валери, со едно богато внатрешно гра- дирање на ликот. Беше тоа вечер на мошне инс пи ра тивна реалистичка игра на тројца стари, но млади по дух актери – [[Мушереф Лозана]], незакет али и [[Шерафетин Неби]]“. Младиот актер [[Елјеса Касо]], како млад инкасатор и водител на претставата, „задачата ја извршил со шарм и непосредност“, пишува во рецен- зијата Иван Ивановски во „современост“, бр 1–2 од 1987 година. Турската драма подолг временски период во континуитет прикажуваше 4 до 5 премиери, од кои една беше за деца. истото се случи и оваа година односно беа прикажани 4 премиери. премиерата на пиесата „приказна што зборува за гостувањето“ била проект на турската драма, што во годинашната продукција се издвојувал со мошне впечатли- ва режисерско-актерска компонента. имало и други три премиери, кои имале значително поголем успех кај поширокиот круг гледачи отколку кај критиката. станувало збор за поновото режисерско видување на „коштана“од Бора станковиќ со [[Бедија Беговска]] во насловната улога, а во режија на кемал лила, и за пиесата „Хурмуз“ од современиот турски писател садик Шахдил, остварена со гостувањето на познатиот режисер од турција енгин улудак. на театарските игри „војдан Чернодрински“ театарот настапил со минатого- дишната премиера на „протекција“ од нушиќ во режија на [[Бранко Ставрев]], која за публиката била допадлива и интересна, пред сè поради обидот за ново и посовре- мено презентирање на нушиќ. редуцираниот хумор, скратената верзија на текстот, режиски збогатена со многу убави детали, „наидоа на одобрување, како што и на симпатии и убав прием наиде и играта на целиот ансамбл, посебно креацијата на [[Љутви Сејфула]]. претставата „приказна што зборува за патувањето“ е прикажана на игрите „Војдан Чернодрински“ во 1988 година. според оцената на критичарите, таа била превосходно поетична изведба, полна со продуховени режисерски и актерски решенија што заслужувале целосен респект (јилдиз рифат, [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], [[Мукерем Билал]], [[Атила Клинче]], [[Ердоан Максут]], Ријад Тахир и други). Заслуга за убавата пре- тстава има и соработникот на режисерот Гнзафер Бајрам, кој ја обликувал сцената и ги дал решенијата за костимите. во 1988 година започнува нова фаза во работата на турската драма при теа та - рот на народностите , во која тој уште повеќе се отвора кон сите љубители на теа- тарската уметност. првпат, со претставата „Женички“ од современиот турски автор тунџер Џуџеноглу што на сцената ја постави Зекир сипахи, се оди со симултан пре- вод на македонски јазик. овој долгоочекуван потег на театарот, лимитиран од финансиските средства, отвора нова фаза во неговата работа, како куќа која негува театарски изрази. турската драма е поканета како единствен учесник од странство на уметничкиот фестивал во истанбул „Млади денови 88“. За вистинските уметнич- ки стандарди кои пред себе ги постави турската драма, а кои особено се нагласени во последните три години, бездруго голема заслуга има и првиот човек на овој ко - лектив [[Ѓунер Исмаил]]. турската драма го комплетирала репертоарот за 1988 година со неколку при- лично квалитетни премиери што ги надминувале вообичаените сценски стандар- ди. За таква претстава се смета пиесата „Дневникот на стравот“ од Џевад карахасан, во режија на гостинката од приштина агим сопи. Заедничката драматизација на режисерот и [[Ѓунер Исмаил]] се одликувала со „заокруженост и осмисленост, со целовитост и димензионираност“. таков печат носела и изведбата подготвена амбициозно и студиозно, со одговорност за секој елемент на претставата, со под- влекувањето на „мисловноста на авторовиот свет, тој мошне пластично ја градеше атмосферата. Добра страна на претставата беа и масовните сцени, како и грижата за рамнотежа меѓу мислата и играта“. [[Салаетин Билал]] (Газван) „содржајно и сеоп- фатно го изрази карактерот што во претставата несомнено претставуваше негова најтрајна константа“. За одбележување биле остварувањата на „визуелно впечат-ливиот“ [[Џемаил Максут]]; на ердоган Максут, кој се истакнувал со „пластична игра“, потоа на [[Љутви Сејфула]], [[Мустафа Јашар]], [[Наџи Шабан]], [[Елјеса Касо]] и други, „на кои им беа туѓи евтините ефекти и самодокажувањето, импонирајќи со грижата секој да и` служи на целината“. театарскиот критичар иван ивановски има убави зборови и за техниката на чело со стојан Михајлов и на симултаниот превод на лејла Хаџалар, а Џенан али била на висина на задачата во вршењето на симултаниот превод.100 „Магбет“ од в. Шекспир била смела претстава и доста оригинална во толкува- њето, а во режисерско видување на рахим Бурхан. најплодниот и најпоставуваниот драмски писател од турска националност Хасан Мерџан, бил претставен со текст кој бил посластица за децата. тоа е претста- вата „насмевката да им ја подариме на децата“ во режија на кемал лила. Своевидна пресвртница во работата на турската драма е Брехтовиот „кавкаски круг со креда“ во режија на Јуџел Ертен. на театарските игри „војдан Чер но - дрински“ во прилеп таа беше апсолутен победник. театарската критика беше едно- душна во мошне позитивните оцени за претставата, особено за режисерот од анкара. настапот на ансамблот ги надмина очекувањата со прикажување на оства- рување на ретко уметничко доживување, потврдувајќи ги со тоа многубројните освоени награди. ангажирањето на дуото Бедија Беговска и [[Салаетин Билал]], на кое рамноправно му се придружи извонредно одиграниот каплар на [[Мушереф Лозана]], на режисерот му ја олеснија работата во остварувањето на режисерските замисли „да го постигне саканиот уметнички ефект и успех кај публиката, во што, покрај спо- менатите тројца артисти, свој значаен удел имаше и целиот изведувачки состав кој импонираше со својата музикалност, изразност, полетност и темпераментност“, ќе запише иван ивановски во„културен живот“, бр. 34, 1989 година. „изведбата се наметна со своите високи квалитети на поширок план, претстава која спаѓа во самите врвови на театарот во Македонија, не само во 1989 година.“ политичкиот трактат за правдата и праведливоста, за моралните и природните закони, во одделни сцени одиграни и мошне емотивно, за режисерот и триесети- на та актери кои во време од два часа без пауза одиграа седумдесетина ликови, соз- дадоа историска фреска за човечките судбини и карактери, како и „современа сли - ка за неуништливата човекова желба за вистинските чувства“. визијата на светот во кој победува правдата и моралот беше одиграна низ тековите на паралелните при- казни во кои глумците, движејќи се и меѓу гледачите, докажаа дека создале пре- тстава на раскошна колоритна палета. претставата беше на [[Бедија Беговска]] (Груша) и [[Салаетин Билал]](скитникот и судијата аздак), на [[Мушареф Лозана]] (полицаецот Шава) и на сите други учесници. но беше и претстава на Мустафа асим (сценограф и костимограф), во која глумците пред гледачот го отвораа светот на живи, емотив- ни луѓе, на луѓе-нелуѓе кои секогаш се вртат во својот животен круг. возбудлива сценска реализација, гостување на режисер од странство мајстор на својот занает, голем артистички резултат кој ги потврдува вредностите на турската драма. Младата режисерка александра ковачевиќ, студентка на ФДу, со помладите ак - тер ски сили и реализираната претстава „слугинки“ од Жан Жене, внесе значително ос вежување не само во репертоарот на турската драма. во последните остварува- ња на ансамблот спаѓа и реализацијата на „клементовиот пад“ од Драго јанчар, во режија на кемал лила. Младиот актер и режисер сухат Мустафа првин го режира- ше текстот на [[Горан Стефановски]] „клинч“, а потоа настапи во „Дневникот на лу ди - от“ од Гогољ, во режисерско толкување на актерот ердуан Максут. ацо алексов ја пос тави драматизацијата на познатиот роман „Белото циганче“ од видое подгорец, на општо задоволство не само на децата туку и за возрасните. Годината помина со шест премиери. = 1990-2000 = И во оваа јубилејна година за турската драма, 40 години постоење, на игрите „војдан Чернодрински“, ансамблот се претстави со „Живко што живее, не живее“ од азизнесин, во режија на кенан ишик. и за оваа претстава театарската критика е единствена. во списанието „екран“, ванчо каранфиловски забележа дека „најнова- та претстава на турската драма спаѓа во редот на еден од најинтересните театарски зафати видени на сцените во републикава во последно време. не толку поради самиот текст на познатиот турски сатиричар азизнесин, текст во кој темата за чове- кот што погрешно е заведен во матичните книги како умрен е искористена за соз- давање остра сатира, колку поради приодот на режисерот кенан ишик и авторска- та екипа во градењето на претставата“. кога се говори за забележливиот подем на турската драма, неизоставно се наметнува ангажманот на Мустафа асим со сцено- гра фиите, осмислениот пропаганден материјал, плакати и програми, што на теа - тарот му го даваат препознатливиот имиџ. со комедијата со горчлив вкус „Живко што живее, не живее“ за луѓето загрозе- ни од бирократската машинерија, режисерот од турција, со поддршка од ансамблот, создал заокружена, возбудлива претстава што може да се смета за една меѓу најдобрите во Македонија. [[Атила Клинче|Атила Клинч]]<nowiki/>е во насловната ролја, потоа [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]], Зекир сипахи, Зиба радоњиќ и други се екипата која ја поне- се оваа блескава оцена. во годината на јубилејот, ансамблот прикажа само две премиери. втора е дуо- драмата „остров“ од јужноафриканскиот писател адхол Фугарт, во режија на гости- нот од турција јуџел ертен. проектот извесно време се подготвувал и во турција. тоа е возбудлива приказна за двајца арестанти кои и по морничавите тортури и работата во каменолом, не се откажуваат од желбата да ја подготват софоклеовата „антигона“ за да се победи стравот, за да се блиску до надежта и љубовта, за да не се подзастане пред тешките искушенија и омрази. сето тоа режисерот го направил „ненаметливо, згуснато, слоевито“. Дејството е сместено во главниот товарен лифт на театарот, без каков било друг декор, а на сцената се наоѓала публиката. тоа се покажало како интересна и оригинална идеја на режисерот и убава досетка. актерското дуо [[Атила Клинче]] и [[Елјеса Касо]] на мошне уверлив начин успеале да ги доведат гледачите во интимата на луѓето, кои сакаат да сонуваат, да љубат и да меч- таат и во тоа ништо не може да ги спречи. во првите денови на 1990 година се одржа проширен состанок на кој се гово- реше за потребата од издавање на монографија на турскиот театар. имаше повеќе излагања со трудови на поединци за дотогашната работа на театарот. изминатиот период од 1980 до 1990 година донесе неколку премиери од антологиско значење за театарот и не само за него. „Злосторство и казна“ од Достоевски во режија на Бранко ставрев се одржа на новоотворената сцена, под т.н. подрум сцена, која соз- даде услови за настан, а режисерот, глумците, сценографот „го ставија гледачот во состојба на соучесник со долготрајно значење“. Бранко ставрев направил претста- ва „карневализација“ со елементи на авантуристичко социјален аспект. Блескавата игра на Фирдауз неби е градена ненаметливо, низ знаци извлечени во динамична линија. претставата ги покажа огромните можности на ансамблот. улогите беа одиграни синхроно, со единство, со прецизни реплики и точна реак- ција. тоа беше претстава на Фирдауз неби, како и на Мушареф лозана, [[Салаетин Билал]], Љутви сејфула, Џемаил и сузана Максут, Бедија Беговска, Мејди Бајрактари и сите други учесници. Изминатата деценија ја донесе и претставата „Кавкаски круг со креда“ од Брехт, во режија на гостинот од Турција Јуџен Ертен. Создадената визија за светот во кој се победници моралот и правдата на луѓето, е одиграна „низ текови- те на паралелните приказни во кои глумците, движејќи се и меѓу гледачите дока- жаа дека создале претстава на раскошна, колоритна палета“. Претставата е на Бедија Беговска (Груша), [[Салаетин Билал]] (Аздан), Мушареф Прекиќ Лозана (Шаво) и на сите други актери. Во 1980 година репертоарот беше составен со неколку мошне квалитетни премиерни изведби што ги надминуваа просечните стандарди. Такви беа пре- тставите „Дневникот на стравот“ од Џевад Карахасан, „Магбет“ од Шекспир во режија на Рахим Бурхан, а еден од плодните турски драматичари Хасан Мерџан беше претставен со детската претстава „Насмевките подарете им ги на децата“. Во 1989 година беа премиерните изведби на „Клементовиот пад“ од Драго Јанчар, „Слугинки“ од Жан Жене, како и пиесата „Клинч“од Горан Стефановски. Да ги спомнеме и претставите „Веселите жени Виндзорски“ од Шекспир, „Проклета авлија“ од Иво Андриќ, „Хурмуз“ и „Приказна што зборува за патува- њата“, како и „Женички“, кои заедно со другите претстави ја претставија Турската драма и ја поставија на врвовите на македонското глумиште. ансамблот на турската драма подготви две премиери, од кои критиката за поуспешна ја оцени „картонска кутија“ од поранешниот член на турската драма ирфан Бељур, во режија на Бранко Брезовац – гостин од Загреб. на театарските игри „војдан Чернодрински“ оваа претстава предизвика двочасовна дискусија. срдечно примена од публиката, беше оценета како врвно достигнување што носи сопствена естетика, која се темели на препознатливиот режисерски приод на Бранко Брезовац, како и на прекрасните актерски остварувања што со професио- налноста се издигаат далеку над дотогашниот начин на разбирање на актерскиот ангажман во текот на игрите. втората премиера беше биографската драма за турскиот поет јонус емре, воед- но и наслов на пиесата од реџеп Белгинер, во режија на гостинот од турција раик алниачик, која беше проследена со голем интерес од публиката, иако не може да се говори за проект со повисоки сценски вредности. оваа година за децата беше прикажана претставата „орхан“ на неџати Зекирија, писател од турската националност. авторот порано се занимавал со глума, а подо- цна и со театарска критика. критиката забележала дека Димитар Христов направил уште една мошне шармантна и гледлива претстава. во овогодишниот репертоар е и претставата од современиот турски писател Динчер сумер „стари фотографии“, во режија на Душко наумовски. на игрите „војдан Чернодрински“ претставата триумфира, а театарскиот критичар иван ивановски ја оквалификува како претстава која може да се означи како антологис- ка, дури и во македонскиот театарски простор. текстот се вбројува меѓу најзна- чајните настани од седумдесеттите години. на тркалезната маса на критиката пре- тставата беше оценета со многу ласкави оценки што, пред сè, се однесуваше на играта на Бедија Беговска, која ја толкуваше главната улога, на колоритниот и инвентивен режисерски ракопис на Душко наумовски, како и на вонредниот владимир Георгиевски, кој има голем придонес за претставата со својата сцено- графија и костими, како и на музиката на Љупчо константинов. високи оцени и голем придонес за претставата добија и глумците [[Салаетин Билал]], [[Атила Клинче]], [[Елјеса Касо]] и Наџи Шабан. Турската драма прикажа пет премиери, од кои една за деца – „алаетин“, во ре-жи-ја на кемал лила... позабележителен резултат не остварија ниту гостите-ре - жи сери од турција Мурат карасу и исмет Хурмузли со дела од современите турски писатели тунџер Џеџенаглу („Хеликоптер“) и Халдун танер („ве молиме не до пи рај - те“) и „Шабан спасител на татковината“ во режија на Зекир сипахи, актер на тур - ската драма. според критиката, пренагласено е присуството на пиеси од писатели кои живеат и создаваат во турција, а прикажувањето на два текста од еден писател во иста сезона (Халдун танер) е потврда за ад-хок комплетирање на репертоарот. „Дас капитал“ од Братислав Димитров, во режија на сашо Миленковски, ја отво- ри сезоната на турската драма. праизведбата не беше амбициозен проект, и покрај претенциозниот наслов. текстот во добар дел се создавал на репетициите, а про- цесот го раководел авторот. тоа е приказна за турско семејство од скопје во вре- мето на големите промени што донеле трауми и страдање. Мејди Бајрактари, татко на семејството, и покрај самопрегорноста и пожртвуваноста добива отказ од фир- мата, со што се долева масло во огнот. синот, професор по марксизам, подготвува дисертација на тема самоубиство, која ја елаборира врз самиот себе со оттргнува- ње на „капиталот“ (дебела книга – извонредна метафора). Другиот син е дилер на дрога, препуштен на улицата, кој завршува в затвор. третиот син бил чудо од дете со златен занает од татко му (алатничар) кој е несреќно вљубен во наркоманка, не - ве на, поради која ќе се самоубие со предозирање. овие, условно кажано, супермо- дерни и актуелни ликови, дополнети се со битови слики и сцени и со уште неколку ликови – (Дедото), Џемаил Максут, кој живее од спомените, и (Домаќинката), пе ри - хан туна, со која се заокружува „оваа кревка структура драмска како мелодрама. тат кото ја запалува куќата и прави сè да започне нов живот. новиот живот, крајот на претставата, го завршува со цитатот од Марксовиот „капитал“: Марксизмот умре – да живее марксизмот. сцените се одвиваат на 5-6 пункта. „режијата главно не се „одлепува“ од кревкиот драмски материјал, така што се движи по линија на помал отпор на маргините на нештата... во професионална смисла, се задржува едно коректно ниво кое резултира со определена комуникација со публиката, а бомба- стичниот наслов се поима како мал егзибиционизам“, вели рецензентот тодор кузманов преку брановите на радио скопје. на фестивалот „војдан Чернодрински“, турската драма ја прикажа минатого- дишната премиера „смртта на питија“ од македонскиот автор Маја стефановиќ, а во режија на Доминик Милер. пред почетокот на претставата со едноминутно мол- чење му беше одадена почит на, во меѓувреме, починатиот режисер Милер, инаку голем почитувач на македонскиот театар и култура. претставата беше оценета како култивирано и универзално остварување со интернационален состав на учесници во реализацијата и со прекрасен актерски ансамбл во кој се истакнаа [[Атила Клинче]], Мејди Бајрактари, [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], ердоан Максут и други. За пиесата беше речено дека е вешто, фино и искрено напишана. таа се расправа и се справува со открива- њето на лагата и невозможноста да се избегне вистината. темата на претставата „ве молиме не допирајте“ е историски настан, претпоста- вена средба на турскиот војсководец Балтаџик и руската царица катерина, видено од денешен агол. останатите две – „Хеликоптер“ и „Шабан спасител на татковината“ – се совре- мени и актуелни пиеси во смисла на времето во кое се одвива дејството. „Хеликоптер“ е скромно, театрално остварување, за разлика од „Шабан спасител на татковината“, музичко-кабаретска претстава која успеа да оствари комуникација со публиката и донесе значајни актерски остварувања, како она на Бедија Беговска, Мејди Бајрактари и други. Оваа година за прикажување се предвидени два драмски текста од македонски автори – „тетовирани души“ од Горан стефановски и праизведбата на „Балерина“ од владимир плавевски, првата во режија на васил Христов, а втората на Бранко Брезовац. третата е пиеса од класиката „Женидба“ од Гогољ, во режија на ацо алексов, четвртата современа турска драма „Ќелавиот Мехмет“ од улку ајваз во режија на кемал лила, додека петтата премиера е за најмладите, по текст на актер- ката Бедија Беговска – „Будење“ во режија на Душко наумовски. сите овие тексто- ви турската драма ги прикажа како премиери во текот на годината. владимир плавевски во пиесата „Балерина“ се определил за приказ преку виви- секција на лудилото по примерот на една балерина, поточно се работи за живот на граничната линија на лудилото. Главните елементи, кои содржински и суштински ја определуваат драмата, се дрогата и огледалото, дрогата како средство за занес и бегство од грдата реалност, а огледалото како симбол на потрага по сопствениот идентитет, што во случајот на балерината е постојано во прашање. режисерот Брезовац користи видео-бим, со што ја разиграл и збогатил претставата, ја спречил монотонијата „и постигнува соодветен ритам и темпо во прилог на нејзината глед- ливост со проектираните балетски нумери и со музиката. режисерот како да прави свесно контрапункт на жестокоста на одделните сцени и жестокоста воопшто како доминантна одлика на целокупната постановка, а потенцирајќи ја поетичноста на приказната содржана во текстот“. насловната ролја, Балерината, ја толкуваше глумицата Мукерем Билал, а сите други ролји [[Елјеса Касо]]. обајцата презентираат висок степен на „естетизирана игра со академски пристап во градењето на ликовите, игра низ која градат врска, глав- но успешна, преку движењата и говорот. Мукерем Билал се претстави со макси- мална издржливост и концентрација, не само кога ја прикажува и доживува дла- бочината на страдањата, туку и во ретките моменти „на занес и мечтаење, кога повеќе говори за себе и со себе отколку со или за другите... [[Елјеса Касо]] понуди забе- лежителна координација на гестот и говорот и умешноста за трансформирање во повеќето улоги. еднаш тој е кореограф, другпат сопруг, па дилер на дрога итн., при што е убедлив во својот настап, одмерен и смислено воздржан, играјќи ги паузите што ја држат драмската тензија“. За успешноста на претставата значајно придоне- сува и кореографијата на јагода сланева, ќе заклучи театарскиот критичар тодор кузманов. на театарските игри во прилеп, турската драма настапи во конкуренција со претставата „Дас капитал“, а во придружните манифестации со „Балерина“. во „Женидба“ на Гогољ режисерот ацо алексов внел елементи како што се говорницата и лебот, стаклени гласачки кутии кои ја илустрираат намерата на алексов претставата да коинцидира со изборите. агафја врши избор помеѓу четво- рицата кандидати. тој преку слајдови ги претставува кандидатите, користи голем број музички нумери, танци. режијата на почетокот инсценира свадбена поворка од која поткаљосин бега. сите главни улоги во претставата се успешно вајани, со чисти и јасни карактери, со средствата за карикирање и гротескност. со своите актерски креации доминираа: [[Салаетин Билал]] (поткаљосин) – „бравурозен кога цврсто ќе решеше дека се отстранети сите дилеми околу неговата женидба, за потоа неочекувано да почне да го гризе црвот на сомнежот“ – и [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (агафја тихоновна), која донесе лик интересно замислен и реализиран. За помнење е сцената кога таа мечтае за својата идна среќа. ејупи е глумица „која многу уверли- во ги преживува траумите, но притоа таа има многу наивност, така што сето тоа изгледа и смешно, и жално, истовремено“. успешни беа и остварувањата на [[Елјеса Касо]], наџи Шабан, сузана Максут, ердоган Максут, ријад тахир и други. како пример за извонредна актерска креација, критичарот на радио скопје тодор кузманов го апострофира настапот на ријад тахир, кој во улогата на поморецот Жевакин „одигра брилијантна сцена на комична трогателност, изнудувајќи аплауз на отво- рена сцена“. оваа година се прикажани три премиери. состојбата со падот на продукцијата станува алармантна. во двата ансамбла веќе подолго време тлее проблемот на избор, поточно на назначување на челните луѓе, директори на турската и на албанската драма. единствено е подготвена детската претстава „Мустаците на генералот рококајко“ од ристо Давчевски. одраз на кризата и во двата ансамбла е нивната неможност да ја пријават, односно да ја изведат пријавената претстава за учество на театарскиот фестивал „војдан Чернодрински“ во прилеп. глумицата Бедија Беговска ја изведе монодрамата „Мајка храброст – супер до - ма ќинка“, авторски проект на Бранко Брезовац, која не успеа да се одржи на репер- тоарот. на Фестивалот „војдан Чернодрински“ се говореше за Бранко Брезовац, за него- виот чуден театар. претставата „крал Хамлет“, според текстови на Шекспир и виткиевич, а во изведба на турската драма, беше невообичаена претстава, збуну- вачка, тешка, практично слика на неговиот нов стил. се играше во „тунел“ со мал број публика, организирана мизансцена, кореографија, претстава со деструктивна естетика во која глумците се спојуваат во стоглав организам. во официјалниот дел на програмата со по две претстави беа застапени Бранко Брезовац и сашо Миленковски. Брезовац не го изневерува својот познат режисерски ракопис, кој подразбира модерни сценски постапки, мултимедијалност, тотален теа- тар, жестокост, суровост, прецизност и одвојување на големо место и простор за кореографија и играта на телото. на претставата „кралот Хамлет“ како драматурзи се потпишани Брезовац и владимир плавевски. таа понуди прекрасна визуализација, кореографија и асоцијации во чија основа ни се сугерираше приказната за данскиот принц Хамлет, но не со неговата животна дилема за одмазда на својот татко, туку со една друга вистина – дека по смртта на татко му не му останува ништо друго освен да посака да биде крал. ова решение останува прилично дискутабилно по гледањето на овој во суштина мошне експресивен театарски чин. во претставата доминираат костимските решенија на елена Дончева со футуристичките назнаки и со својата рас- кошност, вели театарскиот критичар тодор кузмановски. во улогата на Хамлет наста- пиле [[Мустафа Јашар]], [[Атила Клинче]], [[Елјеса Касо]], [[Салаетин Билал|Салаеттин Билал]], [[Бедија Беговска]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перијан Ејупи]], Зиба Беќир, Мукерем Билал, Мерита Ејупи, а како Фортинбрас Хисни вила, абдурахман рахман, суат рахман и Зекирија авди. оваа година турската драма имаше вкупно три премиери: „како да се спаси асие“ од васиф онгонер, „итрата жена на улавиот маж“ од танер Халдун и „празна колевка“ од неџати Џумали. првата претстава „како да се спаси асие“ и како текст и како режија дејствувала како нешто депласирано, и нешто под стандардите на турската драма, позната по далеку поуспешни претстави. асистент на режијата бил ердоан Максут, сценограф Беди ибрахим, музиката била на сарпер озсан, а костимите на олџај појраз. во пре- тставата „како да се спаси асие“ учествувал целиот ансамбл, како и млади музича- ри и девојки. во 1996 година турската драма не пријави претстава за Фестивалот „војдан Чернодрински“. во годинашната продукција беа прикажани пет премиерни изведби. едната од нив е „вон колосек“ од томе арсовски, во режија на Горан тренчовски. тема на пие- сата се аномалиите од времето на транзицијата. иако проблемите во неа се нави- стина актуелни, сепак сценската обработка не го надградува туку попрво го рела- тивизира текстот и поради колажната структура на постановката резултатот и впечатокот се занемарливи. Бледо и недоволно уверливо, вели македонската кри- тика. улогите во претставата ги толкуваат [[Салаетин Билал]], сузана Максут, Зиба радончиќ, [[Мустафа Јашар]], Бедија Беговска. турската драма честопати има соработувано со авторот владимир плавевски, па и оваа година го постави неговиот текст „каста дива балкански провев“ (праиз- ведба). во неа повторно се среќаваме со подлошка која поаѓа од актуелните состојби токму на балканскиот простор. во центарот на вниманието е судбината (несреќната, како да се подразбира) на замислената оперска примадона каста Дива, која боледува од рак на гласните жици и копнее за оживување на својата утроба. околината е сурова во лицето на тројца мажи кои таа ги сакала. За режијата на Бранко Брезовац е карактеристичен неговиот пресврт. наместо мултимедијал- ност на широки потези, тој овде се определува за една интимистичка претстава која ги истакнува длабоките психолошки фуги, во прв ред, на носителот на насловната ролја, глумицата [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]]. во другите улоги настапија [[Атила Клинче]] (Мажот), [[Салаетин Билал]] (Докторот), [[Мустафа Јашар]] (Бизнисменот), Абдурахман Рахман (прв човек), Хисни Виља (втор човек), Суат Рахман (трет човек), Зекерија Абди (Четврти човек). по подолго време, турската драма оваа година учествува на Фестивалот „ох - рид ско лето“ со „Федра“ од расин, во режија на Љубиша Георгиевски. претставата донесува едно автентично толкување на страста, на грешната љубов на главната Хероина кон својот посинок Хиполит. тој, пак, оваа љубов ја одбива за друга жена. во насловната улога со веќе осведочената актерска супериорност настапи Бедија Беговска, а во другите улоги успешно се претставија [[Мустафа Јашар]], салаетин Билал, Зиба радониќ, Мушареф лозана и други. премиерно беше прикажана и пиесата „прекрасен луна парк“ од улку ајваз во режија на кемал лила и асистент на режијата [[Елјеса Касо]]. сценографијата беше на Беди Ибраими, костимите на елена Дончева, музиката на Џенгиз Ибраим, корео- графијата на тони Баталаков, а улогите ги толкуваа [[Елјеса Касо]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], [[Атила Клинче]], ријат тахир, [[Сузан Акбелге]], Фунда ејуп и наџи Шабан. петта премиера беше пиесата за деца „прекрасен подарок“ од улку ајваз, во режија на салаетин Билал, кој истовремено е и режисер и костимограф. улогите ги толкуваа [[Мустафа Јашар]] (раскажувач), [[Елјеса Касо]] (Метин) [[Атила Клинче]] (октај), Мукерем Билал (бабата лејла) [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (девојката ајла). турската драма во тековната година ги презентираше премиерите „трагачи по виножитото“ од владимир плавевски во режија на [[Салаетин Билал]], втората „прекрасен подарок“ од улку ајваз и „идиот“ од Ф. М. Достоевски во режија на Бранко ставрев, со која турската драма настапи на Фестиовалот „војдан Чернодрински“ во прилеп. иако и „идиот“ од Достоевски во изведба на турската драма, и „Љубовна врте- лешка“ од артур Шницлер во изведба на велешкиот театар беа прикажани во ист ден на Фестивалот, и за двете претстави салонот беше исполнет до последното место. За претставата „идиот“ имаше полемични дискусии околу тоа колку теоретизирањето придонесува во читањето на една претстава. се зборуваше и за тоа дека конечно мора да почне да се разговара за претставите, а не за литературните дела. се дискутираше и за функционирањето на симболите, како и за тоа колку сце- нографските назнаки комуницираат со претставите и слично. во текот на оваа година премиерно беа изведени премиерите „лудиот ибра хим“ од туран офлазоглу во режија на владимир Милчин; „р.р.р.“ од јордан плев неш во режија Мехмет улусиј и „За мир, да“ од улку ајваз во режија на [[Салаетин Билал]]. од она што кај нас се случуваше на театарските сцени, премиерата на турската драма „лудиот ибрахим“ дојде како значајно освежување. Драмата, иако поаѓа од историски факти, не е историска драма туку автентична уметничка визија и раз- мисла за некои аспекти на власта и моќта и за нивното прекршување во индиви- дуата. во постановката на владимир Милчин таа се „фокусира на психолошко- филозофските размисли во кои историјата е само дискретен фон – „таа се одлику- ва со јасни и прецизни линии во обликувањето на мизансцената и со насочување на вниманието кон внатрешниот емоционален наплив, особено во главните лико- ви“. режисерот Милчин „создава цврста структура која консеквентно се развива и расте за да кулминира во последната сцена на убиството на султанот. притоа, тра- гичното дејство се преточува низ благи ’меки’ форми на дворските интриги“. [[Елјеса Касо]]<nowiki/>во насловната улога понудува лик кој се бори и актуелно гине меѓу своето лудило и здравиот разум. тој се плаши од власта и се тетерави под одговор- носта што таа му ја носи. неговата борба е главно борба со самиот себеси. сложен лик остварува и Бедија Беговска во улогата на Ќосем султана, мајка на ибрахим, која конците на власта ги држи во своите раце. таа и во оваа ролја уште еднаш го манифестира „својот талент и широк актерски дијапазон. од другите актери се издвојуваа [[Салаетин Билал]], [[Атила Клинче]], [[Зекир Сипахи]], [[Сузан Акбелге]], Мустафа Јашар и Наџи Шабан. сценографијата на крсте Џидров „е импресивна со своите димензии и монументалност и приемчива со своите бои“. претставата го актуализира прашањето за односите меѓу моќта на власта и кревкото човечко суштество. ибрахим, занесен од моќта што му ја овозможува вла- ста, минува низ фази на регуларно владеење, опивање од привилегиите и свртува- ње против мајка му, која го носи на престолот. потоа следува нејзината одмазда. власта убива, зар не? – се прашува и одговара рецензентот тодор кузманов преку брановите на радио скопје. За реализација на претставата, покрај нашето, учествуваше и Министерството за култура на република турција. претставата „лудиот ибраим“ турската драма ја прикажа на Фестивалот „вој дан Чернодрински“ во прилеп кога кај нас се водеше војна. во претстава- та, режисерот и сценографот го ставаат гледачот во санаториумски стерилна сцена со малку средства, за да го симболизираат празното. во претставата ва - жен аспект беа и глумците, преку користење на телото во мошне студиозната креација на лудилото кај [[Елјеса Касо]] и извонредно истолкуваниот лик на Бе - дија Беговска како доминантна мајка и вистинска императорка која во свои раце ги држи конците на власта. во претставата режисерот ја скратил драм- ската предлошка за да ја избегне доминацијата на вербални знаци... режис - ерскиот концепт подразбира дозирано оформување на симболите преку кои претставата добива семантички силна сликовитост. иван Додовски на тр ка - лезната маса во прилеп говореше за актерската игра, а на крајот праша зошто се поставува претставата сега и овде, по промената на власта? премиерата на „р.р.р.“ од јордан плевнеш се одржа во Марсеј, Франција, а потоа и во скопје. во реализацијата на претставата значителна помош даде Градскиоттеатар од истанбул, кој ја изработи сценографијата, а која воедно е и најуспешен сегмент на оваа изведба заедно со некои од актерските креации. претставата е под- готвена како копродукција на турската драма, Градскиот театар од истанбул – турција и театарот од Марсеј – Франција. ликовите ги толкуваа 14 актери на турската драма и двајца од француското глумиште во Марсеј – ришар Мартен и тања суриева, ја режираше Мемет улусој од париз, а негов асистент беше ердоан Максут од скопје. Градот Марсеј во 1999 година одбележа 2600 години од своето постоење, а пре- тставата ја пречека како духовен и естетски чин во кој се одбележува балканската крвава хронологија во последната деценија од ХХ век. претставата во себе го имаше елементот на вечното во театарот, кој ги обединува историјата, политиката и осаменоста на актерот на празните сцени на сите светски театри. турската драма беше доживеана како сценска форма на слевање на јазиците, турскиот, албанскиот, францускиот. како жесток театарски протест кој на сцената започнува со тоталниот хаос на времето и особено на настаните на Балканот, дејството воспостави ред кој сепак заврши со непознаници: зошто и до кога луѓето ќе се разбираат само преку оружјето и војните? Во јубилејната 1990 година Турската драма со премиерите на „Антигона“ од Софокле и „Живко што живее, не живее“ ја најави можеби најплодната деценија, би рекле и најуспешната. Се проширува листата на режисери: Спасе Стерјо, Мејер Доминик, Ертен Јуџел, Ишик Кенан, Бранко Брезовац, Алниачик Раик, Сашо Миленковски, Хурмузи Исмет, Карасу Мурат, Васил Христов, Зекир Сипахи, Олџој Појраз, Горан Тренчевски, Владимир Милчин и други. На репертоарот на театарот има претстави од класиката и од современата драма, со кои Турскиот театар на фестивалите во земјата и надвор од неа е присутен и наградуван. Пред крајот на 1990 година Турскиот театар подготви две премиерни изведби „Р.Р.Р.“ според текстот на Јордан Плевнеш, подготвена заедно со Градскиот театар од Истанбул, Националниот театар од Марсеј и театарот „Турхунда“ од Париз. Во пиесата зедоа учество 14 актери од Турската драма, двајца од Марсеј, со режисер од ПаризМемет Улусој во асистенција на акте- рот на Турската драма Ердоан Максут. Како што пишуваше критиката, пре- тставата била пречекана „како духовен и естетски чин во кој се обединува балканската крвава хроника во последната деценија на дваесеттиот век“. Претставата била доживеана како величина на јазиците, македонскиот, тур- скиот, албанскиот и францускиот. Турскиот театар гостуваше во повеќе држави, на повеќе фестивали, на кои неговите претстави беа пречекувани со големи аплаузи и задоволство на пуб- ликата и со мошне пофални зборови на театарската критика.[http://www.turktiyatrosu.mk/1990-2000/] = 2000-2010 = Турскиот ансамбл сезоната ја отворила со „некој друг“, претстава во која имаше неколку интересни актерски остварувања, од кои особено се издвоија оние на [[Атила Клинче]] и на [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Туна-Ејупи]]. својот текст „некој друг“ авторот ергун сав го комплетирал со создавање три посебни драмски целини, меѓу себе поврзани во основната замисла. изведбата со седуммина актери беше од камерен вид, се играше на сцената заедно со публиката. Во првата годинашна премиера „Хурем султан“ настапија [[Бедија Беговска]], [[Мустафа Јашар]], [[Атила Клинче]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Туна-Ејупи]], [[Елјеса Касо]] и други. својот зла- тен јубилеј, 50 години од основањето, турската драма го одбележа со одржување тркалезна маса на која учествуваа повеќемина театарски работници од колективот, но и проследувачи на театарскиот живот кај нас кои имаа свои излагања поврзани со работата на театарскиот колектив. турската драма, покрај континуираното следење на драматургијата на турски јазик, и` посветува нагласено внимание и на презентацијата на македонската драм- ска литература. Досега во репертоарот на ансамблот беа вклучени со по едно или повеќе дела [[Коле Чашуле]], [[Томе Арсовски]], [[Горан Стефановски]], [[Јордан Плевнеш]], [[Славко Јаневски]], Ристо Давчевски, [[Владимир Плавевски]], Борис вишински. Годинава ним им се придружи и венко андоновски, со „Бунт во домот за старци“. Димитар станкоски, почест гостин во ансамблот, и овојпат реализирал мошне впе- чатлива претстава, со грижа текстот да прозвучи актуелно и инвентивно. придонес во претставата, пред сè, дале „одличниот [[Елјеса Касо]]“ (управник на затворот) со сигурниот партнер, Зиба Радончиќ и со не помалку ефектните епизоди на [[Бедија Беговска]], [[Ердоан Максут]] и посебно [[Мустафа Јашар]], во придружба на студентите на ФДу несрин тахи и неџат али. според иван ивановски, изведбата можела да се оцени како уште „едно мошне успешно претставување на ансамблот пред својата пасионирана публика“. театарскиот критичар тодор кузмановски во својот осврт на радио скопје вели дека режисерот понудил претстава која „докрај не ги ефектуира можностите што ги нуди текстот. се сведува на просто репродуцирање на драмската предлошка“. наспроти групните сцени, паралелно тече и драмата. управителот на домот мину- ва низ разни расположенија, при што доминира незадоволството од себе, од око- лината, од судбината, но и низ фрустрациите од разновиден карактер кои се пре- точуваат во насилство. ова последново е „прилично застапено во креацијата на ликот на управителот од страна на [[Елјеса Касо]], особено во неговите односи со сестрата ана (Зиба Радончиќ). в неоспорно покажува афинитет и слух за сложеноста на ликот во кој се прекршуваат основните пораки на лошо уредениот свет. ведрината во делото доаѓа од креациите на парот сестра Мери и рударот, при што глумицата [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] „со сигурен и непосреден приод, со својата природ- ност и умешност, ја плени и ја разбранува публиката, предизвикувајќи живи реак- ции“. Групата старци која бессилно ќе се побуни, со што бунтот станува комичен, ги вклучува креациите на [[Мустафа Јашар]] (Генералот), [[Џемаил Максут]] (касапот), [[Ердоан Максут]] (Грофот), [[Бедија Беговска]] (академикот) и наџи Шабан (попот Милош). оваа година Драмата постави пет премиери. „искрените“ од Мариво првпат е поставена на професионалната сцена кај нас, во режија на [[Владимир Милчин]]. претставата е реализирана во драматизација на реномираниот режисер од словачка владимир стрниска. тоа е доста „светла, прозрачна и миловидна извед- ба, која нè пренесе во сферите на ведрината, но истовремено и нè подзамисли за многуте човечки слабости, заблуди, лудории, изразени во неизбирањето средства во интегрирањето, безочноста, преправањето итн“. комедијата се одвива во рам- ките на водвиљски конципираното дејство. режисерот [[Владимир Милчин]] настојувал да го следи оригиналот по секоја цена. карглумците на јунаците, иако произлегуваат од авторовото време, сепак имаат и заедничко и за сензибилитетот на современиот гледач. свежината во претставата Милчин ја овозможил со вклучување во проектот на тројца студенти од ФДу „означувајќи го на тој начин доаѓање- то на ’новата пролет“ на турската драма. инаку режисерот Милчин „ја води пре- тставата сигурно, разиграно, ненаметливо“. актерската екипа ја сочинуваа [[Елјеса Касо]] (ергаст) која беше стожер на претставата, [[Ердоан Максут]] (Фронтен) со гриж- ливо „изработување на партитурата на улогата“ и Зиба Радончиќ (лизета), која оствари „доста заокружен комичен карактер“. тројцата актери „ликовите ги издиг- наа до поцелосна концепција“. Другото трио го комплетираа студентите Филиз ахмет, Несрин Таир и [[Ертан Шабан]]. тие беа на нивото на поставените задачи, изгра- дувајќи „мошне свежи и амбивалентни комедиографски ликови и покажувајќи го јасното значење на внатрешниот згуснат ритам при конципирањето на ликовите“. со симултаниот превод, што е редовна практика во турската драма, премиерата на „искрените“ предизвика максимално интересирање, заклучува на крајот од напи- сот иван ивановски. режисерот јуџел ертен како да не знае да направи лоша претстава. познат по антологиската претстава на турската драма „кавкаски круг со креда“, претставата „куќа на граница“ ја сместил под сцената на место кое често се користи за изведби од камерен вид. тој во претставата внел понов дух и фантазија, на убави сценски решенија и изненадувања од режисерот и од актерската екипа. со неопходната мерка и такт, ертен, кој е и автор на адаптацијата на текстот, ликовите и збиднува- њата во нив, ги извлекува од автентичното авторово милје и ги пренесува на наше поднебје, на наша почва, без да загуби пиесата од својот длабок сатиричен засек“. тројцата цариници говорат на турски, албански и македонски јазик, пиесата како да е пишувана за нас, со што добива повеќе во својата актуелност. претставата се одликува со хомогеност и прецизна уиграност, „динамична кондензираност и сценски континуитет, дотолку повеќе што режијата пројави чувство на голема одговорност за сите елементи на претставата.“ сето ова се остварило во соработ- ката на режисерот со изведувачкиот состав „во една динамично кондензирана, цврста, стегната изведба, која трае нешто помалку од еден час и не може да се игра поинаку освен инспиративно, полетно, свежо повеќеслојно. одличната креација на [[Бедија Беговска]] (свекрвата) „со својата кристално јасна и методолошка прецизност во играта, со својата неусиленост и мајсторство на говорната фраза, со чувство за стил, се чини, најмногу покажа и докажа како и со наједноставни средства може да се постигне максимумот во играта, да се извлечат повеќе слоеви во креацијата, да се стигне на патот до најпрефинета игра“. [[Салаетин Билал]] и [[Мустафа Јашар]] (цариниците) ги оствариле ликовите со „сочна и полнокрвна комика, прикажувајќи ја апсурдноста во која се затечени“. убаво и функционално се вклопиле во извед- бата тројцата делегати, потоа шверцерот и офицерот како и сите други. „куќа на граница“ е претстава, еден вид меѓник во историјата на турската драма која долго се памети. исто така кон крајот на годината е реализирана и претставата „Мачето и паљачото во режија на [[Мустафа Јашар]], улогите ги толкуваа Филиз ахмет и Џенап самет. праизведбата на „Малечката“ од младата глумица сема али фасцинира со искре- ност и емотивност во стилот и начинот на исцртувањето на најсуштествениот про- блем на генерацијата што зачекорува во реалниот свет на љубовта, искреноста и вистината, но огледалата исчезнуваат оставајќи искривени одрази и тајните, и ѕидови и зад нив повторно ѕидови, и зад нив уште ѕидови во недоглед, ја започну- ва рецензијата сандра титизова. како што сема али го бара малиот отвор на надеж- та, така режисерот Димитар станкоски ја отворил сценската димензија на овој крик во форма на илузична опредметеност. сема али создала карактер во кој невиноста и љубовта стануваат сатански грев, создавајќи личност осудена на прогонство меѓу небото и земјата... режисерот го гради ставот во безвоздушните простори каде што ги води глумците градејќи психолошки затвор во кој преку длабоко емотивна изведба Филиз ахмет ја оживотворува Малечката „како симбол на револт што енергично се престорува во протест на една генерација за правото на живот, за правото на љубов, за правото барем на уште една тајна“. во таа слепа улица се појавил роберто (сртан Шабан). и сите повторно трагаат по вистината, по љубовта. и [[Сузан Акбелге]], и Зекир сипахи, и несрин таир, и Џена самет, и [[Мустафа Јашар]], и ердоан Максут, и неат али, „од сите нив избива исклучителна решеност да се истрае, несебично трошејќи ја својата младост и актерски талент, а притоа покажу- вајќи голема енергичност и способност на вистински начин да се насочи емоцијата, којашто преку усетот за приспособување и канализирање во зависност од емотив- ниот конфликт и ситуација во која запаѓа нивниот карактер, ја преминува рампата и на гледалиштето му ја открива нивната последна тајна – надежта“. и валентин светозарев, со затворот во кој нè внесува животот, и Благоја Ми цев - ски, со костимографските концепции со милитантни временски назнаки, извонред - но се вклопени во музичката подлога на венко серафимовски. Музиката ја следи актерската емоција, „градирајќи од суптилност до експлозивност слевајќи се од сцена во сцена и заокружувајќи го авторовиот, режисерскиот и актерскиот став. оставете го барем детето чисто, оставете му ја љубовта и надежта. тоа, како и сите ние, има потреба од барем уште една тајна“, вака на крајот крикнува со својот апел рецензентката титизова. „Малечката“ ја комплетираат 11 кратки сцени, а режисерот ја сместува во голе- ма железна конструкција која асоцира затвор. авторката на текстот и поголемиот број учесници се студенти на ФДу од турската класа што ја води [[Елјеса Касо]] – Филис ахмет, Несрин Таир, ертан Шабан, Џенал самет и други. Забележлива беше улогата на Филис ахмет во насловната улога. охрабрувачко деби, мошне осмислена поста- новка, мошне хомоген изведувачки состав е глобалниот впечаток од претставата „Малечка“. едночинките „Мечка“ и „просидба“, од Чехов во режија на дебитантот војо цветановски кому ова му беше дипломска претстава, одел по широчина, трагал по послободно транспонирање на драмскиот материјал, вклучувајќи и десетина други ентузијасти за да добие текстот посовремено звучење, проекција во вид на спектакл. Дипломската претстава најави несомнено режисерско талентирано присуст во, со презентирање жива и разиграна претстава, која наиде на одличен прием кај публи- ката, која убаво се разонодуваше, а на крајот изведувачите ги награди со дол ги спон- тани аплаузи. во носителите на единствените три улоги ердоан Максут, Зиба Бекир- радончиќ и наџи Шабан, како и останатите учесници, режијата наишла на одлична соработка и на поддршка, од што резултатот е содржајна игра. акценти на комична вдахновеност и прецизност оствари наџи реџеп и со другите двајца прет ста вуваше мошне уиграно актерско трио, ја завршува рецензијата иван ивановски. Режисерот коле ангеловски во постановката на најдолгата комедија на Фејдо „Дамата кај Максим“ се определил за сценската адаптација на Бедија Мухавир и ризу Забу од турција, верзија која ригорозно го крати текстот и ликовите и која го доближува амбиентот до менталитетот на турскиот човек... оттука и промената на насловот во „аман да не чуе жена ми“. ангеловски создал со фино чувство за рафинман и стил, изведба со убаво темпо, која се следи со интерес. полетната екипа: [[Сузан Акбелге]], Фунда ибрахим, Зиба радончиќ, Филич ахмет, [[Мустафа Јашар]], ердоан Максут, наџи Шабан, Џенап самет, неат али и тамер ибрахим, оства- рила успешни креации и настапија мошне уиграно и свежо. посебна динамика и шарм внесоа акбелге и Фунда ибрахим, а двете заедно со извонредниот ердоан Максут и секогаш солидниот [[Мустафа Јашар]] го сочинуваа „моторот“ на изведбата, вели иван ивановски. Најстариот еп на светот, епот на Гилгамеш, возобновен во форма на голем сцен- ски спектакл, во режија на Дејан пројковски преку средствата на современиот сценски јазик, танцот и ритуалот, донесува мистична приказна за потрагата по бес- мртноста. пројковски тргнува од Гилгмаеш како лик, притоа следејќи го сижето на епот од почетокот до крајот. режисерот преку Гилгамеш проговара за есенцијал- ните проблеми на човекот, тој во себе носи универзална димензија. тоа е обемен сценски спектакл со околу 30 актери, а во насловната улога [[Елјеса Касо]] и покрај него [[Атила Клинче]], [[Мустафа Јашар]], [[Салаетин Билал]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], Бедија Беговска, Зиба радончиќ, [[Сузан Акбелге]] и други. визијата да ја прикаже раздвоеноста, поделеноста и скриеноста на човекот, режисерот александар поповски ја сместува меѓу јунаците од „Бура“, како и идејата за прецизна игра која за контекст ја има магијата. во неа е прецизно одбрана и мак- симално определена и реализирана играта на Бедија Беговска (просперо), [[Елјеса Касо]] (Фердинанд), [[Сузан Акбелге]] (Миранда), на Филиз ахмет (ариел) како и на [[Салаетин Билал]] (алонсо), тамер ибрахим (себастијан), [[Атила Клинче]] (антонио), [[Мустафа Јашар]] (Гонзало) несрин таир (калибан) и Џенап самет (тринкулио). на почетокот сите се кријат еден од друг, но постепено, некаде кон крајот на претставата се гледаат, се препознаваат. Дотогаш комуницираат само со очите. сè друго е непознаница – жените под црната мантија со фереџиња, мажите под црни мантили за дожд со ќулавки на главите. сите ги врзува младоста, љубовта меѓу Миранда и Фердинанд кои припаѓаат на семејства што не се сакаат. сред тој поде- лен свет, мачна, темна, полна со магија атмосфера, лебди духот на вилата ариел. претставата почнува со ариел што поповски го идентификува со прашокот за перење кој се сипа во машината за перење. почнува перењето на духот, на затво- рените светови, состојби, на возење во круг (Фердинанд со велосипед); на мисте- ријата во дебелата црвена книга „капитал“ од карл Маркс. на поповски коавтори му се Благој Мицевски, кој го изготвил дизајнот и кој точно комуницира со негова- та идеја, успешен дел од изведбата е и музиката на кирил Џајковски во која вока- листката вера Милошевска со прекрасната интерпретација на песните ја затвора квадратурата на кругот во кој сме ние, или, како што поповски резонира, Маке до - нија како оаза на мирот. режисерот Љупчо Ѓорѓиевски прави транскрипција на класичниот текст на „цар едип“ преточувајќи го на модерен сценски јазик близок на современиот гледач. новата реалност и современите алузии ќе бидат најавени во воведните сцени преку ефектната и драматична музика на Горан трајковски, преку монументалниот декор на валентин светозарев, што претставува рударско окно во кое се случуваат ужасните слики на светот. ваквиот пристап им придал на ликовите поширока смис- ла (така хорот и софокле најпрвин се појавуваат како рудари, па потоа како коман- доси и слично). Зрелоста Ѓорѓиевски „ја постигнува со филозофското осмислување на драмскиот материјал, со енергичната и јасно спроведена идеја за што, се разби- ра, е неопходен изведувачки состав, способен да реализира најсложени сценски дела“. [[Елјеса Касо]] (едип) „со динамична експлозија во злокобната градација при- качувајќи го ликот како модерен апсурден јунак, како една човечка бесмисла, како суштество што се наоѓа во бездна без дно. поради доминантноста на улогата и силината на нејзиниот интерпрет, во некои сцени се имаше впечаток како да при- суствуваме на возбудливо монодрамско остварување“. Бедија Беговска (јокаста) „беше проткаена со фина внатрешна мисловна проекција, без пошироки гестови, силни гласовни модулации“. Другите ролји на [[Атила Клинче]], [[Салаетин Билал]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Туна,]] [[Мустафа Јашар]], Зекир Сипахи, селпин керим, како и хорот беа одлично „отсвирени“ како на една жица, ја завршува рецензијата иван ивановски објавена во весникот „време“ на 25 јануари 2005 година. театарот на народностите во 2004 година се пререгистрира и од него произле- гоа два одделни ентитета – турски театар и албански театар. Зградата му е доделена на албанскиот театар, додека турскиот ќе добие нова и ќе се дислоцира. До целосно реализирање на проектот за новиот турски театар, ансамблот продолжува да ги користи своите стари простории и да игра претстави на сцената на театарот на Бит-пазар. локацијата на новиот турски театар е добиена кај просторот до новата Железничка станица, на местото на поранешното балетско училиште, а проектот е во фаза на изработка на идејно решение за театарот. оваа година видовме три премиери: „азизнаме“ од азиз несин, во режија на јуџел ертен, „игра на слободата“ од адем атар и „тимон атињанин“ од Шекспир во режија на Бранко Брезовац, во копродукција со народниот театар од Битола и Laboratorio Nove, Firenca. *на 26 јуни во скопје почина Љутви сејфула, актер и режисер, кој за својот 40- годишен творечки пат играл во над стотина претстави од познати светски домаш- ни и светски автори, од кои најголем дел во неговата матична куќа театарот на народностите – турска драма, но и во многу други театарски куќи. роден е во 1926 година во Дуќанџик, маало во скопје, а првите сознанија и наклоности кон театар- ската уметност ги стекнал за време на рамазанските вечери во Деве-хан, каде што Фаик-ага приредувал Хаџиват, караѓоз игри. како професионален актер и режисер работел од 1951 година. играл на турски, македонски и албански јазик, автор е на повеќе драмски текстови и новели. Добитник е на повеќе награди.* претставата „азизнаме“ е со колажен карактер, работена според хумористичко- сатиричните текстови на авторот, во режија, адаптација, сценографија и кости- мографија на угледниот режисер од турција јуџел ертен. публиката ја прифатила претставата како кабаре со чести аплаузи и на отворена сцена. кога ваков текст, сатирично-хумористичен паноптикум, ќе се најде во рацете на режисер каков што е јуџел ертен, вели иван ивановски, тогаш доживувањето не може да биде неком- плетно, реализацијата да не биде поетична, да нема сила и цврстина, жар и твореч- ка инспирација. ертен не оставал ништо на случајот, сè било изработено со мину- циозност, објаснето и протолкувано и блиско до гледачот, постигнувајќи го тоа преку десетте различни „приказни“ и сонгови, адаптирани кон песните што се пеат и се омилени кај населението од турска националност во земјава. во проектот се вклучени осум актери од три различни генерации, што им овозможи да создадат амбиент за пријатна, непринудена атмосфера. тие, од еден во друг лик, од една во друга ситуација, со голема леснотија успеаја да и` дадат смисла и физиономија на претставата, вешти и во овој вид мотиви, сè што е човечко да прозвучи и комично. оваа задача со голем успех ја остварија водечките актери [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]] и елјеса Kасо, како и извонредните млади и талентирани актери. според критичарот ивановски, психолошката драма „игра на слободата“, може- би е најдобра постановка на јуџен ертен. Девет жени, затворенички, живеат во сонот за она што може и што сакаат да им се случи кога еден ден ќе излезат на сло- бода. сонот го претвораат во инфантилна игра. во претставата што се игра на сце- ната заедно со публиката, гледачите стануваат дел од тој голем сон за слобода – на едно место ќе се најдат интелектуалка, една брлива, избувлива, не баш контроли- рано суштество. вo судирот со реалноста прикажан низ чести, едноставни и јасни, но не буквални линии, „без трага од екстравагантност и формални егзибиции, со докрај осмисленa и прецизнa мизансценa, со сигурно водење на драмското дејст - во“, ертен го прикажал калеидоскопот на малочовечки радости но и na големи раз- очарувања. тој ја завршил претставата експресивно и возбудливо, со поетска визија за животот. Голема поткрепа режисерот имал во актерскиот тим кој претставувал убав спој на младоста и искуството, со внесување свежина и непосред- ност. [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], Бедија Беговска, Мукерем Билал и Зиба радончиќ импонирале со зрелоста во играта, а помладите [[Сузан Акбелге]], Филиз ахмет, несрин таир, наџие Хасан, Фунда ибрахим и Батухан инрахим внесувале свежина и непосред- ност во остварувањето на ликовите. според критичарот тодор кузманов, со претставата „тимон од атина“ во режија на Бранко Брезовац, конечно македонската театарска сцена прими трансфузија на нова крв. необичната и изненадувачки оригиналната инсценација на Шекспир, предизвика силни позитивни реакции. сместени во т.н. контејнери на тркалца, гле- дачите беа транспортирани од еден на друг крај на холот на Младинскиот културен центар, а секое поместување носешe ново доживување и изненадување. Блиските средби со глумците, можноста да се чуе шепот на увото, да се помириса потта, да се дојде во контакт со телото на артистите, ја прават претставата перформанс на живи тела и енергии. работена со три различни театри, глумците говореа и пееја на три различни јазици, со единствена смисла да се говори за мааните на човекот, да се потенцираат лакомоста, суетата, расипништвото, како фундамент на општествена- та реалност. колективноста, истрајноста, тешките физички задачи на артистите воодушевуваа. сето ова докажува дека имаме актерски кадар кој покрај научениот текст, има кондиција, ориентација во просторот и чувство за колективност. „тимон од атина“ е „извонреден начин и цврст поттик да се почне една нова ера во маке- донскиот театар, ера на смели, инвентивни театарски дејци отворени за експери- мент“. од турската драма, во претставата со голем успех настапија [[Салаетин Билал]], [[Елјеса Касо]], Селпин Керим, [[Атила Клинче]] и Несрин Таир. оваа година имаше само две премиери, и тоа „евнух“ од теренциј во режија на коле ангеловски и „тартиф“ од Молиер во режија на Дејан пројковски. коле ангеловски е легитимиран со посебен афинитет кон комедиографскиот жанр, така што со комедијата „евнух“ е на „свој терен“. тој создава урнебесна пре- тстава чија основна цел е да ја забави и релаксира публиката што го постигнува со темпо-ритамот кој е динамичен, на моменти фуриозен, но сепак не прави пого- леми иновации, туку се задоволува со конвенционална и непретенциозна извед- ба. „евнух“ на ансамблот и на режисерот го оживува античкиот свет на хетери, слуги измамници, нескротливи синови, преубави девојки, војници, чиновници. тие градат најразлични односи кои неочекувано ги менуваат правецот и целта. Љубовта на браќата Федрија и Хајреа минува низ перипетии, но на крајот ќе заврши добро. Женските ликови ги толкуваат актери, и обратно, што ја зголему- ва провокацијата за актерски креации. претставата врие од енергија и преда- ност. Доминантната вербална комика наидува на убав прием кај публиката, која аплаудираше и на отворена сцена. глумците несрин таир (Федрија), Филиз ахмет (Хајреа), Фунда ибрахим (војникот Фалбаџија трасон) и Зиба радончиќ (Гнатон) креирале интересни и профилирани ликови, навестени и преку маските и кости- мите. селпин керим (куртизаната таида) и Џенап саме (питија) заокружуваат амбиент на заплети и забуни, а половата измешаност води до симпатични актер- ски проблесоци. комедија дел арте на брехтовски начин лежи во основата на најновото дело на режисерот Дејан пројковски. Молиер е еден од творечките текстови за секој режи- сер. Главната тема во „тартиф“ е лицемерството или избегнувањето да и` се погле- да на вистината в очи. тргнавме, вели пројковски, зошто тој лицемер успева меѓу нас? Дали во претставата „тартиф“ е најголемиот лицемер? втората тема низа пре- тставата е религијата, односно како таа станува средство за масовна манипулација на луѓето. правиот обид една комедија дел арте да се претстави на брехтовски начин. и оваа претстава ги има предзнаците на спектакл. во претставата можеа да се видат и видео-проекции, како и музика во живо. режијата на пројковски го следи текстот, го исфрла непотребното во текстот и неколку лика, во вакво време побитни му се хипокризијата, лицемерието, измами- те, манипулациите на и во средината. сцената е отворен простор со „платна“ од не - он ски светилки, метална конструкција со шест прегради, горна платформа и еден отвор на просцениумот од кој од подземјето доаѓа тартиф. [[Елјеса Касо]] (тар тиф), [[Мустафа Јашар]] (оргон), Бедија Беговска (елмира), Џенет самет (Дамис), Филиз ах - мет (Маријана), тамер ибрахим (клеонт) и несрин таир (Дорина) преку силна дис- циплина и содржински кореографски движења на кренаре невзати, го следат кон- цептот на пројковски. резултатите во турскиот театар не се од вчера, туку од многу поодамна, а перио- дот за собирање на плодовите е константен. ансамблот го интересира успехот на претставата, не на поединецот и така сите добиваат. Човечките односи се на виси- на, меѓусебно се почитуваме и се радуваме на успехот на секој актер. За чувстви- телни работи, вели [[Мустафа Јашар]], знаеме да се консултираме, да го најдеме најдоброто решение. во оваа година подготвени се две премиери. „поблиску“ од патрик Марбер, во режија на Мартин кочовски, е реално шоу во кое низ интеракцијата на четирите лика се вивисекцира проблематиката на конфликтот меѓу вљубувањето и љубењето. се говори за зависноста од вљубу- вањето и неподносливата леснотија на љубењето. претставата не се игра на сце- ната, туку во друг простор, а публиката ја гледа проекцијата во живо. режисерот вели дека го открил совршениот баланс меѓу театарската игра и играта пред камера. целата претстава не се гледа на видео бим за да не се загуби ефектот на живата игра. текстот првин е игран во Драмски театар, во режија на слободан унковски, уште во 1999 година. „поблиску“ е трогателна приказна за љубовта, страста и сексот на современиот човек. текстот се сфаќа како метафора, вешта форма за изразување на отуѓеноста на луѓето и нивната оддалеченост. Близината останува желба, која сè потешко се постигнува, близина која добива виртуелна замена во интернет технологијата. овие карактеристики се содржани во сложените односи меѓу четири лика кои стапуваат во врски и односи кои зна- чат љубов но и прељуба, друштво и осама. на крајот остануваат очајот и трагич- ниот крај. ништо нема совршено, ниту цивилизацискиот дострел, бидејќи чове- кот останува жртва на сопствените производи и изуми. режисерот акцентот го става на деликатните односи на вљубувањето, па во постановката провејува поетичност која е контрапункт на разорувачката реалност. Филиз ахмет (алис) „е флуидна, заводлива, игрива“. несрин таир (ана) „е нешто поодмерена и кај неа ќе преовладее осамата“. неат али и селпин керим (Ден и лери) се две современи момчиња подложни на каприците на времето кои се впуштаат во разнообразието на љубовните перипетии, вели тодор кузманов во емисијата емитувана на радио скопје по повод премиерната изведба на „поблиску“. театарскиот чин како готов производ-претстава е еднаш засекогаш даден резултат на сцената и она што публиката како краен консумент и судија може да го види. но, отсекогаш љубопитноста е голема за она што се случува зад сцената. тоа љубопитно око во пиеса го претвори Мајкл Фрејн, кој ги слика збрките и тен- зијата што го прават најсветиот чин на актерот, режисерот, сценографот во претставата „Зад кулисите“ во режија на Драгана Милошевска-попова. глумците својата „невозможна мисија“ ја извршиле максимално добро. Бедија Беговска (Доти) уште еднаш покажала дека знае и надмено, но и суптилно, ненаметливо да владее со сцената. со енергичност се наметнал импулсивниот Џенап самет (лојд Даглас, режисер) како и режисер на сета збрка, а секако дека било потребно и искуството на [[Мустафа Јашар]](селсдон), пред сè поради сигурноста на неговите колеги. Многу интересна ролја остварил несрин таир (попи), фино дозирана и во хумореската и во „сериозната“ лутина. не помалку значајни биле Филиз ахмет (Брук) и Љуран ахмети (Гери), неат али (Фредерик), а особено интересна епизода остварил един јакуповиќ (тим). сценографијата на Беди ибрахим, иако оскудна, е функционална, а во целиот тој динамичен ролинг се вклопува и музиката на огнен атанасовски и речиси незабележливо, но успешно поставената кореогра- фија на васил Зафирчев. прва премиера во оваа година беше „Женички“ од тунџер Џуџеноглу, во режија на наташа поплавска. во оваа приказна има чувства, спомени, болки, наместени насмевки, изнудена љубов, но и простор за покајание, поглед кон желбите скрие- ни, сè додека не заболи „до коска“ и не умреш од љубов, за „животот“ слободен, раз- вратен, болен; тука се и сведоците, постојано присутни, „прислужниците“ апо и парлак. тие го следат светот на инши, нериман, Мехтал и Хајрие. Драмата е про- филирана како мјузикл, и тоа доста успешно, со експонирање на гласовните и пеач- ки, покрај солидните актерски способности. направен е интересен склоп на дра- мата, сонгот, музиката, играта, театарот и дејството. тука помогнал видео-бимот како поддршка на празната сцена. така, помалку низ драмски ефекти, а повеќе низ танц и музика, видео-ефекти и сонгови тече приказната за заробеничките на нару- шените морални норми. сè на сè, една симпатична заокружена, уедначена и стил- ски дотерана продукција на турскиот театар. по премиерата на „охридско лето“, одржана е и скопската премиера на „ромео и јулија“, вонредно театарско доживување кое на публиката во моменти сосема и` го одземала здивот „со својот препознатлив и веќе етаблиран режисерски рако- пис Дејан пројковски прави осовременето жестока драма, во која на површината излегуваат есенцијалната идеја и поттекст во кој се слави љубовта“. Дејството го редуцира, делумно го раскажува низ сонгови со соло-хорски изведби и го сведу- ва на игра на само шест ликови. Драма полна со енергија, страдање и со лиричност на кои им дава мера, ги денфува толку за да не се престорат во патос. претставата ве ежи, ве разгалува. антологиските сцени на балконот, на балот, на разделбата, сцената во која капулети ја убедува јулија да се откаже од ромео беа феноменал- но изведени. Горан трајковски направил драматична музика која самата по себе е дејство, создава оригинална подлога со дискретно цитирање на прокофјев, осо- бено со употребата на хорните, на моменти со призвук на ориентот, на моменти модерна. сценографијата – ултрамодерна. ретко видено. од сцената создал гео- метриски тела кои се движат во сите правци и ротираат, што е во функција на актерската игра. а тие се најубавиот дел од приказната. Младата талентирана актерска екипа правела чуда: „пее, игра, дуби и виси на глава, се качува и се сим- нува, се врти и врти и притоа глуми. Глуми одлично. накратко, се работи за фанта- стична актерска игра, особено на ударната тројка Зубејде селимовска (јулија), селпик керим (ромео) и Џенап самет (капулети). „’ромео и јулија’ е, се чини, еден од оние исклучоци во нашиот главно демоде и зачмаен театар, кој го следи она што е светски тренд: тотален театар без пардон. притоа облагороден со фина, наша, балканска емоција“ ја завршува рецензијата Даниела стојановиќ со наслов „светски модерно, (по) нашински емотивно“, објавена во веникот „вест“ на 21 октомври 2008 година. романтичната комедија „леонс и лена“ е убава лирска експозиција во бајковита форма насловена како „лирска лудост“, исполнета со иронија и цинизам, но и со фантазија и поезија, претставува убаво репертоарско освежување. режисерката Драгана Милошевска-попова не сакала да се идентификува со театарските конвенции „раководејќи се од желбата за ослободување од сцен- ските шаблони, со интенција на изведбата да и` обезбеди еден посовремен сценски сензибилитет“. поинаква од постановката не била ни играта на акте- рите – млака, рутинска, не многу амбициозна. улогите со различен успех ги толкувале Зубејде селимовска, един јакуповиќ и осман али во насловните улоги а и другите. во доста тешки просторни услови за работа, театарот жилаво се бори за одр жува- ње на репертоарот, како и за збогатување со проекти кои зрачат со своето значење. тоа се гледа и со новиот проект – праизведбата на трагикомичната фантазија „сијах калем“ („црниот молив“) од илхами емин и јордан плевнеш со стручниот соработник рифат емин и режисерот владо цветановски. сите тие конципирале драмска поема возбудлива за големиот турски сликар сијах калем (XV век), чиј идентитет не е познат. неговата филозофија, животна одисеја и сликарската магија на авторите нè воведу- ваат во светот на експлозија од бои и звуци, ритами, танци и друго. тие создале драм- ска структура која доби сценски облик во рацете на режисерот, особено експониран во доменот на визуелниот театар. цветановски инсистирал на поетските вредности кои живеат низ чувствата на ликовите, со звучно-ликовен запис на нашите соништа, за минатите вековни премрежија, постигнувајќи ја посакуваната поетска театралност и современост. претставата почнува во фоајето на театарот со сликарот сијах калем ([[Елјеса Касо]]), кој им ја доближува магијата и убавината на сликањето. претставата продолжува на сцената заедно со публиката. во претставата со дваесетина актери со вистинско задоволство ги следевме простудираните креации на постарите актери, предводени од [[Елјеса Касо]], потоа Бедија Беговска, [[Салаетин Билал]] и [[Мустафа Јашар]], кои толкуваа по неколку улоги, но и младите актери, кај кои „клокотеше голема тво- речка енергија“: [[Сузан Акбелге]], несрин таир, Зубејде селимовска, ексел Мехмед и други. изведбата со несомнени вредности во сите нејзини компоненти апсолутно го заслужи долготрајниот аплауз. не се помни на сцената на турскиот театар толку долг, срдечен и спонтан апла- уз како јубилејната, би рекол антологиска, изведба на пиесата „куќа на граница“. аплаузите беа упатени на екипата што ја сочинуваа Бедија Беговска, Атила Клинче, [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]], Фунда ибрахим, Филиз ахмет, [[Елјеса Касо]], Зекир Сипахи, Наџи Шабан, Тамер Ибрахим и Ријад Тахир. аплаузот беше и за гостинот од турција, режисерот јуџел ертен. публиката уживаше во проектот, ја галеше мисла- та дека оваа претстава ја направил нејзиниот театар, со создавање славенички амбиент и атмосфера. турскиот театар да реализира 100 изведби во една иста постановка, со непроменета каст-листа од премиерата, е настан достоен за почит. ваков настан досега немало ниту во турскиот театар ниту во поранешниот театар на народностите. претставата континуирано се игра од 2002 година и неа ја гледа- ле и во Битола, ресен, велес, Штип, на Фестивалот на комедијата во куманово, на неколку интернационални фестивали во истанбул и во измир, кипар и косово. својата кулминација изведбата ја постигна на 38. фестивал „војдан Чернодрински“. Фестивалските признанија беа круна за театарот, награда за долготрајните напори, залагања, тетеравења и талкања по непроодени патишта кон саканата цел. „Будење на пролетта“, која спаѓа меѓу привлечните драми не само во герман- ската туку и во светската драматургија, е дело на Франк ведекин, драматичар и поет, кој творел кон крајот на XIX век. поставувањето на пиесата е потврда повеќе за константната грижа на театарот во негувањето квалитетен репертоар. режисерот васил Христов се определил за посовремен третман на текстот, но тој не го менува ригорозно драмскиот материјал, ниту пак го дополнува, туку ги следи авторовите идеи. тој е целосно на страната на лирскиот исказ, со што се ослободил од авторовата патетика и од некои помрачни тонови. тоа не е отворена критика на општеството со интенција што поекспресивно да се навлече во внатрешните неми- ри, недоумици, потисната младешка енергија и слично. во актерската екипа наста- пуваат актери и од постарата и од помладата генерација, со надополнување на мла- доста и искуството. импонираа, пред сè, Филиз ахмет, селпин керим, осман али, [[Сузан Акбелге]], Зубејде селимовска, неат али, аксет Мехмет и заедно со [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], [[Мустафа Јашар]], Зекир сипахи, ердоан Максут, Мукерем Билал и други прават компактна претстава, откривајќи ги ликовите со интензивен ритам, изразност и широки стилизирани изрази. •Шеесет години на еден театар се доволен повод за да се пристапи кон разгле- дување и оцена на неговата работа, особено кога тој театар е дел на културната историја на турското население во република Македонија. Дотолку повеќе, тоа е и обврска да се обидеме неговата активност да стане и предмет на анализа и синте- за која без предрасуди ќе ја преземе задачата да ги осветли патиштата на неговиот развој и да го навести патот што треба да го изврви... од такви желби се јави и мислата за пишување на монографијава посветена на турскиот театар во Македонија во мигот на неговата шеесетгодишнина. Благодарение на зачуваните документи во архивите, кај поединци, во вес- ници и списанија, како и на мојата лична архива, беше можно во главните правци на развојот на општествената свест и атмосферата што се создаде во и околу теа- тарот, со придружните одзиви на културната јавност, да ја согледаме помалку или повеќе историската слика на животот на турскиот театар од неговите почетоци до денес. Монографијата на националната институција турски театар во скопје треба да биде сфатена како нов, досега единствен поттик за истражување кон поде- тални написи за резултатите на оние уметници кои денес со своите креации го одбележале театарот на нашето време. Монографијава не можеше да го има сето она што нејзините иницијатори го сакаа, остануваат не мал број уметници и заслуж- ни поединци за чие дело остануваме должници. ако во книгава не можеме да најде- ме монографија за мошне заслужните абдуш Хусеин, Шерафетин неби, Љутви сејфула, Џемаил Максут, Кемал Лила, Мирко Стефановски, Саша Маркус, [[Салаетин Билал]], Мушареф Лозана, [[Бедија Беговска]] и многу други, не значи дека на сите ним, не само нив во оваа монографија не им е дадено место колку можеше, а и нивниот изоден пат од шеесет години е осветлен со факелот на нивниот дух. изминатите шеесет години се потврда на творештвото на ансамблот и негови- те можности да се одбележат сите оние што стојат во основата на сценската креа- ција, во актерството, режијата, сценографијата, костимографијата, но и шеесет години на драмската литература, уште повеќе, години во кои се будеше и вдахно- вуваше љубопитството на турските жители за сè што е драмска литература на дру- гите нации. евидентен е напорот да се изнајде мерата на ефемерноста на театарската пре- тстава, но не може да се избегне покачената температура на симпатија која, во крајна линија, уште еднаш ја подвлекува вистината дека во неговата суштина е топ- лината на контактот меѓу публиката и глумците. театарот растеше со својата средина и беше некаков барометар на културниот растеж, а во него се прекршуваа и сите противречности во сфаќањата и сите борби во него водени на планот на европеизацијата, како и за врските со македонската култура на народните од светот за да се доближи преку нив како преку некаков мост со културата на човештвото. Монографијава е своевидна историја и секако дел од историјата на театарот во Македонија и пошироко на светските простори. Зборот во сценската уметност е само дел од средствата за искажување. Затоа со него во оваа книга просторот го делат многуте страници илустративен материјал – тој, нормално, доминира, зашто да не забораваме дека театарот е една слика која говори, дише и се движи. напишана е на едноставен јазик, достапна за секој читател, а за турскиот театар во република Македонија е достоинствен споменик. на најдобар начин, на генера- циите кои минале низ него, им возвраќа со потребната почит и љубов, самата пре- вреднувајќи, оти во неа учествувале само луѓе со немерлива љубов кон сцената. во тоа всушност се убавината и древноста, а зошто не и мудроста на театарот, меѓу другото, ќе напише рецензентот на монографијава, проф. д-р Васил Тоциновски.[http://www.turktiyatrosu.mk/2000-2010/] = Претстави = Првата претстава на Турски театар е "Сомнително лице" од [[Бранислав Нушиќ]], одиграна во салонот на [[Македонски народен театар]] на 8 јули 1950 година во режија на [[Абдуш Хусеин]]. Во претставата играле глумците Шефки Махмут, Јелдиз Ахмет, Суна Махмут, Сеза Окџуоглу, Бехиќ Садулах, [[Шерафетин Неби]], Фикрет Демир, [[Абдуш Хусеин]] и Фаик Хасан. == Наводи == <references /> [[Категорија:Театри во Македонија]] [[Категорија:Театри во Скопје]] 6rnnmqugw8k8usy81cv004h2crr1jaa 5537936 5537899 2026-04-12T03:57:35Z Bjankuloski06 332 /* 1960-1970 */ Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537936 wikitext text/x-wiki {{Викификација}}{{Инфокутија за организација | name = Турски театар | image = Турски театар-Скопје.jpg | image_size = 200px | image_alt = | caption = | leader_title = Директор | leader_name = Осман Али | address = | location = [[Скопје]] | region_served = [[Македонија]] | designation = | latitude = | longitude = | architect = | owner = | tenant = | operator = | capacity = | type = културна установа | formation = 1950 | reopened = | yearsactive = | rebuilt = | closed = | demolished = | othernames = | production = | currentuse = | website = [http://turktiyatrosu.mk turktiyatrosu.mk] }} '''НУ Турски театар — Скопје''' — театар на народности во [[Скопје]] основан во 1950 година. = Историја = [[Податотека:Stariot i noviot turski teatar.jpg|мини|300п|десно|Стариот и новиот Турски театар, од 1910-те години.]] Со решение на Извршниот одбор на градскиот народен одбор на [[Скопје]], во втората половина на декември 1949 година донесе решение за почеток со рабора на Малцинскиот театар со што се крунисаа напорите на немнозинските заедници за свој театар. Прв директор на театарот бил [[Абдуш Хусеин]]. Турската група ја прикажа својата прва премиера на 8 јули 1950 година, претставата „Сомнително лице“ од [[Бранислав Нушиќ]] беше во режија на [[Абдуш Хусеин]], и постига голем успех. Се редеа премиерни изведби, а колективот на Турскиот театар се збогатуваше со искуства. Младите артисти-ентузијасти се повеќе израснуваа во вистински уметници на сцената. Вомедиумите се повеќе се известуваше за постигнувањата на овој млад, но полетен колектив. Турскиот театар на својата сцена презентираше извонредни театарски остварувања, и врвни театарски креации кој ја освојуаа публиката. Турскиот театар соработувал со многу режисери од Македонија, Турција и од странство, како и со познатиот турски актер и режисер [[:tr:Yücel Erten|Јуџел Ертен]]. Благодарение на разновидниот и квалитетен репертоар Турскиот театар стекнуваше се побројна и редовна публика. За културното зближување на народите важни се и гостувањата што беа организирани во многу држави, Признанијата кои Турскиот театар ги доби низ годините од компетентни македонски и светски театарски жири комисии, како и од критиката навистина се бројни и ласкави. Турскиот театар е добитник на бројни награди и признанија за претстави на реномирани домашни и меѓународни фестивали. Добитник е и на државните награди и признанија "11-октомври", "13-ноември" и "Орден за Заслуги за Македонија". Уметниците живеат со наградите и искрените аплаузи од публиката. Актерот [[Фирдаус Неби]] на фестивалот на Мали и експериментални во [[Сараево]] за улогата на "Раскољников" во "Злосторство и казна" го доби "Златниот лаворов венец" за најдобро актерско остварување и беше прогласен за актер на годината. [[Бедија Беговска]], [[Салаетин Билал]], [[Љутви Сејфула]] и [[Атила Клинче]] се добитници на наградата "11-октомври", а значајни се домашните и меѓународните награди и признанија на [[Шерафетин Неби]], [[Атила Клинче]], [[Мушереф Лозана]], [[Мустафа Јашар]], [[Перихан Ејупи-Туна]], [[Елјеса Касо]], [[Сузан Максут]], [[Селпин Керим]], [[Џенап Самет]], [[Сузан Акбелге]], [[Несрин Таир]], [[Осман Али]] и други актери. Театарот во 2019 година се помлади со 10 актери, кои ја продолжуваат традицијата и го збогатуваат неговиот репертоар. Турски театар - Скопје ја негува и продукцијата за деца. Претставите за најмладите најчесто играни во претпладневниот термин, имаат деца од најразлични јазични средини. = 1950-1960 = Во салонот на реонскиот одбор на Четвртиот реон во скопје, вечерта на 20 јануари 1950 година, на свечен начин се одбележа денот по повод започнувањето со работа на народниот театар на албанското и турското национално малцинство. На свеченоста присуствуваа Наум Наумовски – член на Политбирото на ЦК КПМ Реис Шакири – министер во владата на НРМ; Кемал Сејфула – член на извршниот одбор на НОФ во Македонија и други. Беше најавено дека на оваа сцена ќе се при- кажуваат драмски творби од странски и домашни автори, преведени на албански и турски јазик, како и пиеси на млади писатели.1 Малцинскиот народен театар, всушност, е формиран во есента на 1949 година, од кадар од културно-уметничките друштва „јени јол“ и „емин Дураку“. За директор бил назначен [[Абдуш Хусеин]]. најважниот проблем, поточно проблеми со кои се судирал театарот во измина- тиот период е кадровскиот, репертоарскиот, како и просторниот и техничкиот. се почнало од ништо. За квалификување на кадрите веднаш по формирањето биле одржани кратки курсеви и кружоци. така се изучувале литературниот турски и ал -бан ски јазик, театарското искуство итн. во развојот на театарот помогнале и луѓе од надвор. со нивна помош и со помошта на уште некои личности од скопје, во Малцинскиот народен театар беше формиран едногодишен студиски курс, кој при- донесе младите неопитни артисти да се здобијат со знаења не само од теоријата на глумата, туку и со практично сценско мајсторство... во сезоната 1950/51 година во турската група била изведена „Мечка“ од [[Антон Павлович Чехов|Чехов]], а со „сомнително лице“ гостувале во Битола, охрид, прилеп, радовиш, ресен, титов велес и Штип. ансамблот ги под-готвувал пиесите на Молиер „вообразен болен“, и „тартиф“, и двете во режија на [[Абдуш Хусеин]]. Малцинскиот народен театар од 1.1. до 31.12.1950 година се наоѓал на ул. 192 бр. 1 и во тоа време имал вработено 25 лица – од нив 19 биле уметници, 3 технички персонал и 3 администрација. ансамблот на овој театар од 9 јули 1950 до 10 февруари 1951 година гостувал со 20 претстави низ Македонија, кои ги виде- ле 4.790 посетители. турската драма во овој период ги прикажала и едночинките „аналфабет“ од нушиќ и „просидба“ од [[Антон Павлович Чехов|Чехов]]. во 1951 година турската група ги прикажувала пиесите „сомнително лице“, „аналфабет“, „Мува“, „светска војна“ и „Школски надзорник“. Меѓу артистите особено се истакнувале Шефки наум и Шерафетин неби. За сите актери се одржувале часови по музика (бил формиран и хор од 20 членови), часови по албански и турски јазик, курс за гримирање, за мечување, за сценски движења, за актерско мајсторство и др. турската драма на 24 ноември 1951 година ја прикажала премиерата на „по кон - дирена тиква“ од ј. с. поповиќ, во превод на турски од каим Дами. претставата била прикажана во салонот на поранешното Медицинско училиште кај иса-беговата џамија. Во 1952 година турскиот ансамбл работел на „вообразен болен“ од Молиер и на „народен пратеник“ од нушиќ, како и на „коштана“ од Бора станковиќ. сите пиеси ги режирал директорот абдуш Хусеин. во овој тригодишен период, во двете драми биле прикажани 13 едночинки и три целовечерни претстави: „сомнително лице“, „покондирена тиква“ и „Женидба“. Бројот на посетители не бил поголем од 5.000.  театарот преживувал „породилни болки“ и водел борба со „незрелоста и недо-волноста на уметничкиот персонал, со недостигот на сала со бина и реквизити, со костими и други материјали. на 8 март 1952 година премиерно била прикажана драмата „вообразен болен“ од Молиер, во салонот на народен фронт на третиот реон. Новата зграда на Малцинскиот народен театар свечено е отворена на 8 јануари 1953 година. во театарот биле вработени 30 луѓе, а од основањето се прикажани 10 пре миери. салата на театарот во својата архитектура спаѓа во редот на најубавите театарски сали во Македонија. во неа има 650 седишта. ансамблот прикажува нај мал- ку 2 претстави седмично, а во другите денови се одржуваат друг вид приредби. во чест на отворањето на новата зграда, по многу напори, во неа биле прикажани две „солидно подготвени премиери“ – „Зулумќар“ (15.1.1953) и „Хасанагиница“ на албан- ски јазик, двете во режија на тодор николовски, „кој извонредно придонесувал во воспитувањето на младите артистички кадри во Малцинскиот народен театар“. последниве две претстави, прикажани во новата зграда на театарот, со сите пот - ребни технички можности, претставувале огромен чекор напред во уметничкото издигнување на овој колектив. тоа биле солидно подготвени претстави, во кои со квалитетна глума се истакнале Муса Халим, [[Шерафетин Неби|Шерафедин Неби]], [[Љутви Сејфула|Љутви сејфула]], Ангелина Џони, викторија Широка, Мухарем Шахиши, Махмуд Думани и други. са лонот на двете претстави бил преполн. публиката барала билет повеќе. на теа тарот му било сугерирано во својот совет да вклучи поголем број членови од над вор, за да му помогнат во градењето на репертоарската политика. „иднината на овој наш прв Мал - цински театар се покажа светла. во блиски денови ние ќе бидеме сведоци на нови постигања на ансамблите на театарот, на ’коштана’ од Б. станковиќ на албански и на ’ајша’ од Ќоровиќ на турски, обете во режија на тодор николовски“. Меѓутоа, на премиерата на „ајша“ очекувањата на гледачите не биле докрај исполнети. „Длабочината, топлината, уверливата наративност, потребната живост, динамика, како и тонот и глаткоста во пиесата не го нашле своето место во извед- бата“. Љутви сејфула како слуга на рашид бег, немал тешкотии, затоа што слична ролја играл и во „Зулумќар“. Бинас како другарка на ајша била еднолична. сабахат циноли како циганката „даде добра игра“; надире кемал како Хатиџа Ханум не можела да се ослободи од „шаблонската игра“; садулах Бехиќ како ибрахим „не беше оригинален и вистинит“.критиката не била задоволна од режијата. на сцена- та не се гледал секогаш единствен естетски и уметнички вкус, како да не ја водела една иста рака докрај. на 3 јуни 1953 година била прикажана премиерата на „Женидба“ од Гогољ, во режија на абдуш Хусеин. режијата успеала „да ја почувствува и да ја потенцира фината иронија на Гогољ, држејќи се притоа до духот на текстот и извлекувајќи го од пиесата она што е битно, така што публиката доби една претстава што го има тонот и карактерот на една солидно студирана Гоголева комедија“. Многу добро биле обработени и прикажани сцените кога поткаљосин изјавува љубов, или кога настанува бркотницата пред доаѓањето на стројниците. сабахат Џиноглу (агафја) успеала коректно да го претстави ликот. „нејзините психолошки расположби, онака како што се менуваа во текот на претставата, беа целисходни“. абдуш Хусеин ја толкувал улогата на поткаљосин со „сигурна, уверлива и рутинирана глума“. Шерафедин неби (кочкарјов) реализирал улога „токму спрема концепцијата на режисерот“. наџија Хусеин (Фјокла) и Бинас сулејман (арина), „стегната и умерена секоја за себе, дадоа во улогите што од нив било барано“. Љутви сејфула (анучкин), „со фин хумор ни го претстави ликот, благодарение на неговата силна интерпрета- ција и сигурните движења и мимика“. Бехиќ (кајгана), екрем Зекирија (Жевакин) и Муса Халим (стариков), „покрај тоа што имаа зрели остварувања, се движеа под очекувањата“. во споредните улоги треба да се одбележи глумата на реџеп Зекирија, која била едноставна и со вклопени движења. Театарот заминал на турнеја со претставите „Хасанагиница“, „Зулумќар“, „Женидба“ и „коштана“ на 8 јуни. Биле прикажани претстави во Гостивар, Дебар, стру га, охрид, прилеп, титов велес, Штип, кочани и радовиш. Во ноември се случила и премиерата на „со сила лекар“ од Молиер, во режија на абдуш Хусеин, кој ја почувствувал „онаа фина Молиерова иронија спрема ништож носта на сите оние што не се трудат во животот да остават посветла трага. ре жисерот, особено во третиот чин, многу внимателно ги обработил моментите суштински врзани за развојот на комедијата. абдуш Хусеин (Зганарел) „со при- лично хумор, а и многу прецизно ни пружи впечатлива студија на човекот кој по силата на околностите станува лекар. треба да се одбележат и неговите хармо- нични движења, мимика и дикција“. Бинас сулејман (Мартина) дала лик на жена која се обидува во секоја ситуација да се снајде“. Шерафедин неби (валер) дал „успешна креација, благодарение на своето пластично изнесување на битните моменти во улогата“. илдис Хасанага (Жаклин), Фахри незир (лукас) ја исполниле успешно својата задача. екрем Зекирија, Љубомир Бумбиќ и Љутви сејфула „задо- волија, а особено во целисходноста на движењето и говорот, во кој имаше при- лично иронија“.најуспешното остварување во премиерата на „коштана“ од Бора станковиќ во режија на абдуш Хусеин била улогата на арсо, која ја толкувал Шерафедин неби. улогата на Митке ја толкувал Муса Халим „без подлабока психолошка продлабоче- ност. незакет јашар (коштана) со појавата одговарала на ликот. режисерот Хусеин не успеал да ја почувствува „интимната и топла атмосфера на врање“. во останати- те улоги настапиле екрем Зекирија, идриз емин, Бајрами таип, Љутви сејфула, Бедри лака, Љубиша Бумбиќ и други. сценографските решенија на тома владимирски, во основа, задоволиле. На 3 април 1954 година, на сцената на Малцинскиот народен театар во скопје, премиерно е прикажан, на турски јазик „Жорж Данден“ од Молиер, во режија на абдуш Хусеин. со својата режија тој „неоспорно докажа видна прецизност и се - риоз на режисерска упорност“. тој лесно ги водел артистите, природно, и „успеа да ги изедначи нивните толкувања“. како Жорж Данден настапил екрем Зекирија, кој „вонредно и импресивно влијаеше толкувајќи ја насловната улога“. во другите уло - ги настапиле: Бинас сулејман, реџаи Зекирија, надире Хусеин, Бехиџе пакаштица, Бедри лама, кемал Љаша и абдуш Хусеин. „како вонредно успешна сцена го сме- там почетокот на вториот чин, разговорот меѓу слугинката клодина, која ја толку- ваше Бехиџе пакаштица, и либе, кого го толкуваше абдуш Хусеин. оваа сцена беше жива и интересна и таа кај публиката предизвика живо интересирање за развојот на дејството. Бехиџе пакаштица одигра и претстави лик на едно весело и безгриж- но девојче, кое низ животот оди секогаш насмеано и весело“. турската група на Малцинскиот народен театар во скопје ја прикажала пиесата „Големите срца“ од а. рамзи, во режија на Шерафедин неби. премиерата „се одли- кува со искрен и длабок хуманизам, третира едно интересно прашање од турското оп штество во истанбул во воена ситуација. пред нас се одвива една потресна соци - јална драма во велеградски амбиент, изградена врз проблемот: положбата на же - на та во капиталистичкото општество, кое ја присилува дури и покрај чесноста, на аморални односи со човек што е во состојба да и` го обезбеди опстанокот – инаку во прашање“. Талентираниот актер Шерафедин неби дал „една солидна реализација и и` ос та- на верен на драмата“. рецензентот го поставува прашањето дали може да се вне-сува музика во драматичен момент. ја потенцира успешноста на изведбата на Мухлис во исполнение на Муса Халим – „пред себе имавме еден бескруполозен човек што ја подведува жената на својот пријател. низ сите ситуации Муса Халим остана доследен на својата улога, која беше изградена пластично“; за д-р регик на Ш. неби – „во неговата игра провеваше и човечко опходување и добрината и еруп- цијата на еден начин“. но, сепак, на мислење е дека тешко се успева, истовремено како режисер и актер. Муфид на екрем Зекирија бил сигурен. тој како актер ветува. Гелила на Хаџер Фетах, на места на висина, но имало моменти и на декламаторст- во. Мелика на незакет јашар „беше сугестивна“. Младата глумица покажала тенден- ција „на постепено движење напред“. ведокт на Љутви сејфула бил „богат и само- уверен младич, беше во својот елемент“. себахат Џинголу како Мис Давидсон и Мустафа рамиз, како али ефенди, слуга, „главно успеаја во својата задача“. На 14 јануари 1955 година, турската група ја прикажала премиерата на „Белиот елен“ од в. назор, во драматизација на Ѓукиќ. ова бил прв обид во театарот да се при- каже сказна за најмладата публика. успехот на претставата го поздравиле над 900 деца, кои до крајот ја следеле премиерата со посебен интерес. пиесата била успех на целиот артистички ансамбл и на режисерот саша Маркус. „сите пет чина се успешни. преовладуваше една компактна целина. еден континуитет. ликовите на животните беа извајани интересно и прилично вешто. успешната декорација на Тома владимирски овозможи оживување на амбиентот, а со тоа се создаде и еден ретко динамичен патос на целата игра“. последните два чина биле највисоко достигање. на 19 април 1955 година, турската група ја прикажала својата втора премиера, комедијата „Заеднички стан“ од Драгутин Добричанин. не се очекувал поголем успех, ако се имал предвид малиот број актери. вистинско изненадување бил успе- хот на премиерата, која „е пишувана само за сцена, која живо влијае на гледачите, кои сакаат да видат драма која ќе ги прикаже и нивните секојдневни претставници и проблеми во животот, како што е случајот со станбеното прашање... режисерот створил вешта комбинација на претставата која предизвикува смев, а во исто време наведува на размислување, врз поодделни добро искристализирани ликови во пиесата“. посебно бил успешен последниот чин, во кој публиката пред себе гле-дала „мал, но амбициозен ансамбл, кој заеднички бара пат кон подобри остварува- ња“. рецензентот ги издвојува улогите на Муса Халим, „кој извонредно се претста- ви со улогата на Дедо Боге. За него треба да се каже дека низ целата претстава пока-жа еден свој автентичен хумористички патос“; Шерафетин неби (Драгиша) „успеал да се најде сам себеси“; Хаџер Фета (лула) „го потврди својот талент“; себахат јашар (ната) „покажа вештина во барањето подлабоко да вникне во ликот“; Биназ салих (тетка пола) „во значителна мерка задоволи“; Џихат јашар (пепи) „со својата над-ворешност успеал да проникне во ликот“; Љутви сејфула (Миша) „не го дал очеку-ваниот резултат“. во епизодни ролји настапиле идриз емин, Мустафа рамиз, Фарук огражден и рамадан Махмут.6 пред полн салон, турската група со „Џафербеговица“ постигнала „завиден успех“. пиесата била преплавена од вметнати песни и ора кои драмата ја направи- ле премногу забавна. успешна сценографија; смела режија која ја спасила претста-вата од кич. Мошне успешен Љутви сејфула, кој ја пленил публиката, потоа незакет јашар во насловната улога, и саит саити. На самиот крај од сезоната, турската група ја прикажала премиерата на „квеј лон“, според романот на перл Бак „источен ветар – западен ветар“, во драматиза-ција на војмил рабадан. Драматизацијата успешно го пренела на сцена судирот на исток и Запад, меѓу традицијата и современоста. режисерот саша Маркус „сериоз- но пристапи кон оваа кинеска средина, а притоа не заборави драмата да ја добли- жи колку што може повеќе до нашиот гледач“. насловната улога ја играла ајтен салих „на убава актерска височина“. Шерафетин неби, како лекарот ванг кунг, „ја разбрал психологијата на оваа личност“. Хаџер јакуп, како американката Мери – „најубаво остварување во оваа претстава. оваа надарена аартистка даде сè од себе и создаде вистински тип американска жена со модерни сваќања, но чувствителна“. сценограф бил тома владимирски, а сценската музика била на кирил спировски. Од своето формирање, Малцинскиот народен театар постигнал добри резулта-ти. создал млад способен артистички кадар, па и режисери, уметнички раководи-тели за одделни пиеси. тој, борејќи се со сите тешкотии, успеал да им ги скрши копјата на сите оние кои сакале да создадат самоволие и несогласие во колективот. веќе можело да се издвојат одделни успешно поставени и одиграни претстави, како „квеј лон“, „Монсерат“ и „Џафербеговица“. по конкурсот за прием на нови артисти, бројот на глумците изнесувал 38 члена, со желба да се зголеми на 40 за двата ансамбла. За наредната сезона се планирал курс за артистичкиот кадар, кој би ги пополнил своите знаења за театарска умет- ност, а професори би биле истакнати културни и театарски работници. За публика- та ќе се организирале разни литературни драмски вечери со избрана програма, низа весели вечери, разговори во вид на драматуршки предавања пред секоја пре- миера, разни изложби, „викенд претстави“ и слично. За драматург и режисер во театарот бил назначен саша Маркус. Тодор николовски успешно ја драматизирал и ја режирал необјавената новела на Мустафа карахасан „сузана“. публиката со долги аплаузи ги поздравила текстот, режијата и актерската игра. премиерата на „сузана“ била изведена успешно, првин поради добро третираната и успешно разјаснетата идеја, и второ – поради колек- тивното залагање на драмскиот ансамбл за поуспешно реализирање на пиесата. артистите Шерафетин неби (ахмет-ага), Љутви сејфула (Халим-ага), Џахит јашар (аслан-бег), незакет јашар (сузана), Хаџер јакуп (Фатима) и себахет јашар „се пре- тставија со одлични креации, со што дадоа гаранција дека ’сузана’ може да при-влече публика секогаш, само ако се игра како на премиерата.10 премиерата била на 1 октомври 1955 година. Со премиерната изведба на „расиминиот севдах“ од ахмет Муратбеговиќ, при-кажана на 18 декември 1955 година, режисерот од турската група во Малцинскиот народен театар Шерафетин неби „првпат така компактно успеал да ги реши сите сцени. инаку, досега овој талентиран артист како режисер немаше некои нарочни успеси. како и обично, на репертоарот на овој театар се поставуваат полесни пиеси, кои би привлекле што повеќе публика со просечен театарски вкус“. се истак- нуваат глумците Хусеин ахмет, Љутви сејфула, Хаџер Фетах и Џахит јашар. Младиот Хусеин ахмет, во улогата на речко, дал и повеќе од она што може да се очекува од млад актер. Љутви сејфула „ја потврди својата наклонетост за играње комични ролји“. Хаџер Фетах, како расима, прикажала обмислен лик, како што и во други улоги успевала да долови лик „на сентиментална и пргава девојка, готова да го жртвува и животот само да не го загуби својот сакан“. Џахит јашар, во улогата на расим, го потврдил правилото дека е добар во секоја улога. на крајот, рецензентот, не се согласувал со вака избраниот репертоар. „Малцинскиот народен театар веќе треба на некој начин да ја преориентира својата досегашна репертоарска полити- ка и да бара пиеси со повисок уметнички квалитет“. Веќе наредната драма „празна лулка“, пиеса во 5 слики од современиот турски поет и драмски писател неџати Џумали, „бара“ критичарот да му оддаде призна- ние на театарот. имено, турската група со „празна лулка“ го забележала „својот најсолиден настап пред не малобројната публика од турското малцинство во скопје“. како проблем, во пиесата се третираат јуручките племиња-номади кои сè повеќе се откажуваат од селењето од едно на друго место, како и проблемот на мајката по за гу бата на единствениот син. во улогата на мајката настапила Хаџер јакуп (Фа ти ма) и постигнала голем успех: „таа од првата до последната слика на пиесата знаеше да ја доживее судбината на несреќната Фатима. психолошки најсилно доживеана беше нејзината креација во петата слика. со ова Хаџер јакуп го потврди својот не сом нен талент како артистка“. успех постигнале и Шерафетин неби и Бинас салих. Љутви сејфула со „своето симпатично присуство, најдобар успех постигна во кулминационата последна слика, кога сочувствуваше со болка-та на несреќниот али“. посебно внимание заслужуваат режијата на саша Маркус, како и сценографијата на тома владимирски и музичката обработка на јуручките песни од Живко Фирфов. пред крајот на сезоната, турската драма при Малцинскиот народен театар пре-миерно ја извел пиесата „пат кон злосторот“ од Мишко крањец, што, според рецензентот, е „една од најслабите премиери на оваа група во последно време. Што ни покажа таа премиера? секако една расцепканост на артистичкиот колек-тив што ја загубил почвата под нозете и не можел да се најде себеси, и покрај усил-бите вложени од одделни артисти“. покрај донекаде и на места успешните креа-ции на Ше ра федин неби и Џахид јашар, „единствениот лик што на сцената успе-ваше да се одржи со својата животна верност е оној на Хаџер јакуп (ева). Другите ликови, како и костимите што не можеа да нè потсетат на времето“, го потврдиле неуспехот на сценската творба. „Мислам дека во иднина колективот на Малцинскиот народен театар треба навреме да застане пред изведбите на слаби-те премиери, и овој последен, неуспешен настап да биде добра лекција, како за режисерите, така и за артистите и управата на театарот“. Во Малцинскиот народен театар бил намален бројот на глумците, со што се стре- мело театарот да добие физиономија на аматерски и со помал број премиери, но квалитетни изведби, да ја добие довербата на публиката. во таква ситуација, прва-та премиера на албанската (тогаш Шиптарската) група, со помош на актери од турската група, „влева надеж дека во идните остварувања на оваа сцена го отргну- ва гледачот од оној лош впечаток што го има понесено од претставите на колекти-вот во текот на изминатата сезона, што помина како најлоша“. Малцинскиот народен театар отпуштил неколцина артисти, но и поголем дел, главно талентирани актери, го напуштиле театарот. сè повеќе се заговарало театарот да прерасне во аматерски. причините, пред сè, биле од политички карак-тер, а во овој период голем број турско население емигрирало во турција. театарот останал без најверната публика и навлегол во сериозна криза. „Бисерни солзи“ е првата премиера во сезоната што се одржала пред полупра-зен салон. темата била од сказните на „1001 ноќ“ и рецензентот заклучува дека „ми се чини, турската група при Малцинскиот народен театар, сосем згрешила при изборот на оваа мошне слаба ’комедија’, подобро речено бурлеска“. Благодарение на глумците на главните улоги, „кои на секој начин гледаа да ја потенцираат пози- тивната страна на оваа пиеска-шега, се постигна некаков успех“. Хаџер јакуп, рама - дан Махмут, Мушареф прека и Бинас салих со својата актерска игра донекаде ја спа силе претставата од целосно фијаско. актерот Шерафетин неби се појавил во трикратна ролја – носител на главната улога, сценограф и режисер. Режисерот на Молиеровите „интригите на скапен“, саша Маркус, го зачувал скапен како човек, а сите негови „измами ги зема како пат за задоволување инте- ресите на другите, а никако и на своите интереси. така, добро е решен и финишот на комедијата, кога скапен, и покрај тоа што е хуман во однос на другите, не е при- фатен ниту од оние на кои тој им помагал од сè срце, а останува сам и поаѓа да се слее со публиката“. позитивно е и оправдано поставувањето на „интригите на скапен“ на сцената на Малцинскиот народен театар. Љутви сејфула (скапен) „заслу- жува да биде истакнат како лик кој навистина животворно играше на сцената – сè до последниот миг кога скапен останува сам и напуштен од секого. Љутви сејфула даде една од своите досега најуспешни улоги на оваа сцена, со што тој одново нè увери во тоа дека е артист, и тоа талентиран, кому му лежат на срце карактерис - тични комични улоги“. во рамките на своите можности, задоволиле и рамадан Мах - мут, идриз емин, Шерафетин неби, Бинас сали, Хаџер јакуп како и Хасан Билал, де - битант на оваа сцена. „За радување е исто така настапот на Мухарем нијази (леандр), кој во иднина може да даде и повеќе од она што го даде на премиерата на ’интригите на скапен’, се разбира, со поголемо и поенергично заложување“. по повод најновата премиера, би требало да се каже дека Малцинскиот наро-ден театар почнал да покажува напредок „и раздвижување во репертоарот, и во иднина само уште еднаш можеме и на двете групи при овој колектив – турската и албанската (тогашна Шиптарска) – да им ги честитаме првите успеси со ’интригите на скапен’ и ’уличните музиканти’“. На 17 април 1957 година управата на Малцинскиот народен театар организирала јавна дискусија за работата на театарот во следната сезона, во присуство на голем број јавни и културни работници. по краткиот извештај на директорот на театарот, Шуко авдовиќ, во кој навел дека театарот од 1950 година па до денес прикажал преку 1.200 претстави што ги посетиле повеќе од 100 000 гледачи, биле прикажани фраг-мен ти од пиесите „сопружници“, „пат кон злосторот“ и „коштана“. повеќето од дискутантите се изјасниле Малцинскиот народен театар повторно да работи како про-фесионален, а не на полуаматерска основа, а бројот на глумците од вкупно 12 врабо- тени во двете групи, да се зголеми по можност за уште толку. на прашањето дали теата рот и понатаму ќе биде финансиран од локалните органи на власта, било пред- ложено да биде финансиран од републичкиот совет за просвета и култура на нрМ, бидејќи Малцинскиот народен театар бил единствен театар од овој вид во Македонија. За изнесениот репертоар за наредната сезона, повеќето од дискутантите биле на мислење за овој важен и сериозен проблем да се организира посебна јавна дис-кусија, на која би било дискутирано за секоја пиеса одделно од предложените дела за двете групи за наредната сезона. Малцинскиот народен театар работел со мал ансамбл. Затоа управата, имајќи го предвид тој факт, ги подготвувал едночинките „Честитам“ од трифковиќ и „про - сидба“ од Чехов. и двете пиеси биле работени „грижливо“, како од режисерот така и од глумците. општата оценка е дека „Честитам“ не е квалитетна едночинка, па би можела да се замени со некоја едночинка на нушиќ или некој друг. Двете едночин-ки траат мошне кратко, што требало да значи да им се приклучи уште една едно-чинка. режисерот Шерафетин неби во обете пиеси ги нашол „најкарактеристичните особености на ликовите“ и успеал да ги потенцира вистинските места, а особено во „просидба“ глумците оделе „по логичен пат да ги бараат своите ликови, не запаѓајќи во беспаќе и не заборавајќи дека едночинките бараат големо артистичко искуство, исто онака како и секоја нормална добра драма“. и додека во режисерската работа покажувал „сигурност и доследност“, во интерпретацијата на своите ликови степан степанович („просидба“) и спиро Гробиќ („Честитам“) бил „поблед и понесигурен“. Љутви сејфула (иван василевич) посебно се истакнал „со сета обоеност на прекрас-ниот текст и со сите нијанси на една мошне жива личност од една изминатост на русија“. Бинас сали (наталија степанова) со својата игра задоволила. незакет али (софка), слугинката, во „Честитам“, „најмногу се истакнува“. скромно но ветувачки, настапил непостојаниот член на Малцинскиот народен театар Џемаил Максут (стево Гробиќ). „во својата стандардност“ настапиле Љутви сејфула (јоаким) и Бинас сали (Мара). Драмата „луѓе“, пред сè, го третирала проблемот на уништувањето на евреите за време на втората светска војна. режисерот предраг Дишленковиќ го направил она што го дозволувале конкретните услови на колективот и тој успеал да извлече сè што можел. покрај режисерот, за успехот на премиерата секако биле заслужни и двајцата носители на главните улоги – незакет али и Љутви сејфула. незакет, во улогата на Мајката, покажал дека и по подолгото отсуство од сцената „сè уште има вонредни артистички можности што во иднина можат да се развијат и повеќе од она што таа ги создаде во ликот на смиљка“... Љутви сејфула (Митар) со успех ја исполнил улогата, покажувајќи способност за толкување „како на комични така и на трагични драмски текстови“ и, за да го поткрепи овој свој став, критичарот ја навел неговата игра во „луѓе“ и во „скапен“. Шерафетин неби (саша) бил „симпа-тично остварување“. Бинас сали (симона) „покажа рутинерство во предавањето на  ликот на девојката“. Џемаил Максут (Филип) бил „пријатно доживување и само можеме да очекуваме подобро од овој млад артист“. Мушареф прека (цаца) при- кажала мошне интересна епизода. во улогата на стефан настапил идриз емин. Турската драма при Малцинскиот народен театар ја завршила сезоната со чет- вртата премиера „алиш“, мелодрама од Хусеин сулејман, познат по написите за историските паметници и настани. оваа драма му бил прв обид на полето на теата-рот и се покажала како мошне успешна и претставувала освежување во репертоарската политика на театарот. пиесата била градена врз „сладникава реторика“, љубовен исечок од ХIV век со богатство фолклор, народни поетски текстови, умо- творби и „особено со чист сценски говор, кој инаку во оваа куќа ретко се слуша“. настанот се случува во градот лом (Бугарија). Зејнепа е заљубена во алиш, но нејзи-ниот татко не сака да ја даде за сиромашен рибар. немоќен да се бори, алиш го напушта градот. по три години, откако и` умираат родителите, Зејнепа, во придруж -ба на својата гатачка, го бара во серез и таму дознава дека е во истанбул. кога веќе се загубени сите надежи, по игра на случајот, се среќаваат. Дебитантите во режија - та, Љутви сејфула и идриз емин, се држеле „за духот на пиесата, поставувајќи ја реа-листички, и на повеќе места со зрела сигурност“. ваквата постановка дошла најмно-гу до израз во втората слика на првиот чин и во првата слика на вториот чин, кога тие особено покажале „инвентивност и умешност во масовните сцени“. Бинас салих (Зејнепа) својата улога ја предала со „извесна“ несигурност, но во монолози- те и „психолошките контрасти“ била добра. се помнат монолозите со везената шамија и дијалогот со гатачката дека „човекот живее додека верува“ и „човекот го одржуваат страстите“ и други места. Љутви сејфула (Ќајата али-ага) и Мушереф лозана-прекиќ (дадилката назли), како носители на пиесата, успеале да ги одржат хуморот и сатирата; сејфула ги потврдил своите „творечки квалитети и убедливиот сценски говор“, а и неговата партнерка Мушареф не заостанала зад него. Џемаил Максут (алиш) бил „доста добар и со една прецизност формиран“, но останал и „блед“ само со „единствената импозантност што улогата во себе ја носи“. стиховите што ги говорел имале повеќе „декламаторски карактер“, а понекогаш биле и „безбојни“. рецензентот посебно го истакнува настапот на ајтен салих, во две улоги, најблиската пријателка на Зејнепа и ќерката на кадијата од серез. таа и по три годи-ни отсуство од сцената, и двата лика ги оформила „со вонредна емотивност и сцен-ска сигурност“. Шерафетин неби (налбат) бил „навистина силен и убедлив, додека настапот на Фех - ми Груби (Мехмет ага), а особено на рамадан Махмут (ашчија), бил „доста симпатичен“.19 посебен проблем за театарот претставувал салонот на киното „Братство“, во кој ги прикажувал своите претстави, така што поради кино-претставите останувале мош не малку термини за претставите на театарот. Затоа сè повеќе се говорeло и за отворање на мала сцена во која театарот непречено би ги одржувал своите прет стави. Турскиот ансамбл на Малцинскиот народен театар ја прикажал својата втора пре миера во 1958 година – „Зона Замфирова“ од стеван сремац. режисерот Шера - фетин неби, откако успешно ја направил поделбата на улогите со мали исклучоци, „ја доловува атмосферата на делото“. Мушареф прека (Дока) со оваа улога го „беле- жи можеби својот досега највидлив успех на сцената“. Љутви сејфула, како и секо- гаш во ликовите кои носат темперамент и хумор, ги „покажува сите свои креативни можности“. незакет али (васка) улогата „ја предаде доста воздржано, но во це лост успешно“. рамадан Махмуд (Мане) го предал ликот „со сесрдно залагање“ и со сем очебијни биле позитивните одлики... Шерафетин неби (Замфир), освен како ре жи - сер, настапил и во ролја, а истовремено негова била и сценографијата. За неговата улога рецензентот пишува дека ја предал „со прилично погодени акценти“. како сце- нограф, „со сосем скромни решенија, привлечно ни го доловува бараниот амбиент“. кај ајтен салих (Зона) во почетокот се чувствува „извесна статичност“, додека во вто- риот дел нејзината улога „доаѓа до израз“. во другите улоги, со помал или поголем успех, настапиле: Бинас салих (таска), Фехми Груби (Манулач), идриз емин (коте) и други, додека општиот впечаток од претставата бил позитивен. Турската драма на Малцинскиот народен театар, пред преполна сала, премиер-но ја прикажала втората премиера во оваа сезона, „Дали помина оттука млад човек“ од чехословачкиот писател павел Хануш, а во режија и сценографија на саша Маркус. публиката имала можност да се сретне со претстава која се разликувала од дотогашните мелодрами и битови претстави. За да ја заинтересира публи-ката, режијата ја затапила сатиричната страна на текстот, а повеќе ја потенцирала „комичната, што ја раѓаат одделни сатирични сцени. саша Маркус успеал да созда- де инвентивно решени слики во сите три чина. Шерафетин неби се соочил со најкомплексната и најодговорна улога. „тој мора-ше да прави брзи скокови од еден до друг тип луѓе, притоа доживувајќи најразлич-ни пресврти во доживувањата на своите повеќекратни ликови, за да успее да ни ги долови наивните и чудни мечтаења на девојката Божана. Шерафетин неби слобод-но можеме да кажеме оти во оваа изведба го доживеа својот најголем успех на сце-ната. сулејман Бинас ја толкувала главната женска улога и била „мошне убедлива во предавањето на ликовите на потемпераментните девојки со кои во овие сатирич-ни сцени се сретнуваше главниот јунак на делото“ и постигнала завиден успех, што е гаранција за потенцијалните можности на оваа уметничка. комичарот Љутви сејфула во улогите на критичарите се покажа на нивото на она што го познаваме од неговите подобри настапи... Четвртата и последна улога на авторот ја предал идриз емин „воздржано и со нескриен шарм“. Илхами Емин во првите редови на својата рецензија пишува дека премиерата на „Женачка и мажачка“ била една од послабите изведби на турската група и дека глумците не можеле да ја доловат атмосферата, да ги откријат особеностите на јази- кот на сатиричарот и хуморист јован стерија поповиќ. во последната, петта слика со вистински пресврт во дејството „публиката можеше да присуствува на уметнич- ка изведба“. режисерот тодор николовски, и покрај своето искуство, не можел да постигне подобар резултат поради „расположливиот артистички кадар, за што досега не еднаш и не на едно место е спомнато, кој не дава можност за реализира-ње на ништо повеќе“. лошата подготвеност на глумците, несовладаниот текст, неси- гурното движење на сцената, како и неупотребливиот превод, не дозволиле да се направи ништо повеќе. незакет али (Момата) „ја спасила претставата од целосно пропаѓање. таа покажала таква сигурност, што заслужила секаков респект. Шерафетин неби бил втората светла точка од оваа претстава. и тој во улогата на Младоженецот бил на завидно ниво, особено успешно маневрирајќи со пантомим- ските сцени“. Љутви сејфула (стројникот), „немаше потешка задача“, а идриз емин (нејзиниот татко) „првпат покажа смисла за нијансирање на изразот“. „стандардни“ биле Бинас салих и Мушареф лозана во две помали улоги. критичарот препорачу-ва да се отстранат „барем“ оние слабости што барале „сесрдна заложба“, за да се биде на нивото на кое публиката била свикната да ги гледа. До воведување на киното, секоја недела двата ансамбла прикажувале по три претстави, а сега им биле одземени неколку термини. Наскоро и тој проблем се очекувало да биде решен со преуредување на новата сала во Театарот, за која Околискиот народен одбор одобрил 5.000.000 динари. и покрај фактот што во Малцинскиот народен театар во обете групи имало само 11 актери, работната атмосфера била на висина. Четворица актери од турската група и седуммина од албанската (тогашна Шиптарска) требало да подготвуваат по пет премиери годишно на обата јазика. премиерите редовно ги посетувале по околу 400 посетители. со нешто помалку публика биле посетувани и подоцнежни- те претстави. пиесата „улични музиканти“ се одржала две години на репертоарот. „самопрегорност и работливост, тоа било достаточна гаранција за натамошното движење високо горе на факелот на културата – симбол на оваа куќа што уште оддалеку се забележувал на зградата“. Во изминатите сезони биле прикажани вкупно 32 претстави пред околу 10.000 гледачи. на турнејата по Македонија биле прикажани 16 претстави пред околу 5.000 гледачи, а на турнејата во космет – 9 претстави со преку 5.000 гледачи. според искажувањето на директорот на театарот Шуко авдовиќ, за наредната година се очекувлаа преродба, бидејќи околискиот народен одбор одобрил 5.000.000 дина-ри за адаптација на Малата сала, која би служела исклучително за прикажување теа-тарски претстави и за одржување репетиции. За во иднина наместо по една пре-тстава неделно, како што било дотогаш, ќе се прикажувале по 3–4 претстави недел-но, со што би биле задоволени барањата на публиката. репертоарот за наредната сезона сè уште не бил готов, затоа што тој бил условен со поголем број актери, а кој ќе се зголемел за десетина. се очекувало да се решат финансиските проблеми, со што би се подобрила техничката опременост на претставите, би се решил пробле-мот за преводи на драмските дела, за гостување на режисери и друго.[http://www.turktiyatrosu.mk/1950-1960/] = 1960-1970 = Во изминатите 10 години од формирањето и развојот на Малцинскиот народен театар несебично помагале луѓе и од пошироката општествена заедница. со нивна помош, бил формиран едногодишен студиски курс, кој придонел младите нео-питни артисти да стекнат знаења не само од теоријата на глумата, туку и со прак-тично сценско мајсторство. „на 24 април одново ќе се крене завесата на Малцинскиот народен театар, во кој секоја недела ќе се прикажуваат по 3–4 претстави. новата сала ќе му овозможи на театарот уште поубава перспектива. со засилена уметничка дејност, во иднина тој ќе настојува да се оддолжи за сето она што го има сторено заедницата за него-вото формирање, како и за постојаната грижа за неговиот развој.“ „Десетгодишнината театарот ќе ја одбележи со богата програма, а ќе започне со свеченото отворање на Малата сала што е изградена во зградата на Малцинскиот народен театар (киното ’Братство’). почетокот на прославата ќе биде на 24 април во 10 часот изутрина, кога ќе се одржи и свечена седница на театарскиот совет, а потоа ќе биде отворена изложба од работата на театарот. вечерта во 20 часот ќе започне вечер со фрагменти, на која турската и албанската (тогашна Шиптарска) драма ќе прикажат делови од драмите ’сопружници’, ’лисицата и грозјето’, ’Дали помина оттука млад човек’ и ’пат кон злостор’, а ќе настапат и солисти на операта, како и членови на Балетот. на 25 ќе гостува народниот театар од приштина со ’разбојници’ од Шилер, а на 26 ќе гостува народниот театар од скопје со ’Д-р’ од Б. нушиќ. на 27 април турската драма ќе ја прикаже премиерата на ’слепиот’ од ведат Медим тор, а на 28 ’Души’ од петар петровиќ-пеција, во изведба на албанската (тогашна Шиптарска) драма.“ На свечената седница на театарскиот совет реферат за десетгодишната работа на театарот прочитал директорот на театарот, Шуко авдовиќ. на седницата прису-ствувале Димче Беловски, претседател на советот за култура на нрМ, авдо Џиновиќ, претставник на народниот театар од Мостар (поранешен актер во пред-военото народно позориште во скопје), и управникот на народниот театар од приштина, Хасан Меркули. по рефератот биле доделени награди, спомен-дипломи и пофалби на истакнати театарски работници и соработници на театарот. на крајот, учениците од турското училиште прикажале културно-уметничка програма, по што била отворена изложбата за дотогашната работа на театарот. Прва премиера во 1969 година на турската трупа при театарот на малцинства-та била пиесата во три чина „слепиот“. режисерот илија Џувалековски дал сè од себе да им овозможи на „ликовите од оваа пиеса ... да дадат добри артистички остварувања“. Шерафедин неби (слепиот) „се чувствувал наполно сигурен во долову- вањето на ликот на човекот“. по него бил вреднуван „секогаш симпатичниот артист на Младинската сцена Љутви сејфула, кој кон галеријата свои успешни остварува- ња го придодава и ликот на Чичкото“. успешен бил и Бинас салих, кој ја остварил својата досега најдобра улога. Турскиот театар ја прикажал „кула вавилонска“ од Душко роксандиќ како втора премиера во сезоната. режисер и сценограф на пиесата бил саша Маркус. За најно- вата премиера било речено дека „значи пријатно доживување во границите на претензиите на нејзиниот автор... режијата на саша Маркус... реализирала едно и полчасовна пријатна забава за гледачите“. режисерот успешно ја приспособил пие- сата кон конкретните услови на сцената. Љутви сејфула бил на нивото на своите најдобри улоги. „тој просто владееше со сцената, при што наидуваше на одличен прием кај публиката“. со мошне привлечна улога по подолга пауза се појавил и ајтен салих. со успех ги исполниле задачите и другите двајца учесници во извед- бата: Шерафетин неби и Бинас салих. Турскиот ансамбл ја отворил сезоната со драматизираниот текст на стеван сремац „нашиот ревизор“, во режија на Мирко стефановски. критичарот е незадо- волен од изборот на пиесата. и покрај обидите на режисерот да извлече интересни детали, какви што постојат и ја освежуваат претставата, не може да се биде задово-лен. Љутви сејфула настапил во две улоги и со ликот на сирано „е едно од најсимпа-тичните остварувања во ’нашиот ревизор’, што покажува дека Љутви сејфула е артист со огромни артистички можности, на кој може да им завидува и секој реноми- ран драмски колектив“. Бинас салих (Жената на учителот) пријатно изненадила. ајтен Шик дала симпатичен лик. Џемаил Максут (капетанот) создал забележителен лик. Успехот на најновата премиера „светилник““ од перо Будак на турската група е резултат на залагањето на сите, почнувајќи од глумците и режисерот, сè до сцено- графот и преведувачот. режисерот Мирко стефановски „до максимум ги искори-стил расположливите мошне скромни артистички сили... успевајќи да создаде пре- тстава која ќе го задоволи вкусот на публиката“. Љутви сејфула (Мате) бил најцело- сен и најубедлив. Бинас салих (луче) исто така била мошне добра и сè повеќе ги откривала своите можности. За пофалба бил и трудот на неџати Зекерија, кој успе- ал да даде „мошне течен и воедначен превод на делото“. Ако се проследува репертоарската политика на Турската драма од првата изведбата на „Сомнително лице“ во 1950 година па сè до денес, може да се забе- лежат неколку поважни етапи во нејзиниот развиток. Ослободувајќи се од ден на ден сè посмело од присутната зависност од репертоарите на другите театри, откривајќи нови перспективи и сè посигурни насоки, Турскиот театар го поми- нуваше својот неизоден пат. Се бореше, од една страна, со неговата младост, недоволното искуство, отсуството на поголем број стручни кадри и извори за избор на драмски дела, неразвиената домашна драматургија, и, од друга стра- на,со огромниот интерес за населението и барањата да се задоволат сите струк- тури на публиката. Годините по формирањето Театарот ги поминуваше без сво - ја зграда и работеше во провизориуми, што доведуваше до репертоарски осци- лации, несигурност и пропусти. Тоа е една од причините што во почетокот се пос тавуваа пиеси гледани на сцената на МНТ, потоа поголем број актовки од Нушиќ и Чехов, некои фолклорни пиеси, мелодрами и слично. Мошне позитив- но во тој период е присуството на повеќе дела од Молиер – „Вообразен болен“, „Со сила лекар“, „Жорж Данден“ – што речито говори дека во колективот пос - тое ле амбиции да се мине на поквалитетни текстови и за сознанието дека тие се гаранција за натамошниот развој. Во 1953 година Театарот ја доби својата нова зграда лоцирана во непосредна близина на Бит-пазар, која ја дели со кино- то и библиотеката. И понатаму уште долго ќе се провлекуваат фолклорни пиеси со проблематични литературни вредности, но и сè повеќе забележителни драм ски дела, како што се „Квеј Лан“ од Перл Бак, „Монсерат“ од Роблес, „Лажго“ од Голдони и други што ќе ја навестат новата репертоарска ориентација. Во овој период имаше уште две праизведби на две драми од домашни автори – „Изгу - бениот рај“ од Муртеза Пеза и „Сузан“ од Мустафа Карахасан (1955–56). Големата рестрикција на кадарот во 1956/57 година го довела Театарот во мошне тешка ситуација. Настанал кризен период. Се провлекле и проблематич- ни текстови, како „Два наредника“, „Улични музиканти“, „Раси миниот севдах“ итн., но се пак доминираа успешни репертоарски потези, како „Златен песок“ од Гавриловиќ, „Лисицата и грозјето“, „Пат кон злосторот“, „Светилник“, „Миран - долина“, „Скапен“ и други. Така, праизведби доживеаја делата „Алиш“ од Хусеин Сулејман (1958, 1962, 1974), „Суртук“ од Шерафетин Неби (1957/58), „Шахот-штрк“ (1960/61). Турскиот ансамбл на Малцинскиот народен театар „мошне успешно и импре- сив но“ ја прикажал пиесата „Шахот штрк“ од илхами емин. сите артисти од соста- вот на турската драма, на чело со Шерафетин неби (Шахот), Љутви сејфула (везирот), Мухарем Шаичи (евнухот) и Џемал Максут (кашмир) „успеаја да дадат креа-ции од повисок стил и заслужено ги освоија аплаузите на премиерната претста-ва, ус пеш но режирана од саша Маркус и во убава сценографија на Тома Владимирски. За нимливите слики во изобилие бои, проследени со привлечни мелодии и јасна дик ција на интерпретаторите, го претставуваат основниот елемент од живиот по четок до малку недоречениот крај на оваа инаку мошне привлечна сценска сказна“. Турската и албанската (тогашна Шиптарска) драма заминале на турнеја од 10 до 30 мај со претставите: „Манде“ од Марин Држиќ, „парите се отепувачка“ од ристо крле, „алиш“ од Хусеин сулејман и „Шахот-штрк“ од илхами емин. Биле посетени Гостивар, селата Боговино и Чегране, Дебар, струга, охрид, селото крање, потоа Битола, тетово, ресен и други места. прикажани биле вкупно 34 претстави со над 13.500 посетители. посебно голем интерес за претставите покажале жителите на посетените села. имало случаи кога на претставите доаѓале селани од најодда- лечените места, пешачеле и по десетина километри за да дојдат во селото каде што се одржувала претставата.33 За наредната сезона Малцинскиот народен театар предвидел да прикаже 14 премиери, од кои 4 за деца. турската група јубилејот на револуцијата ќе го одбележи со премиерата на „Златниот песок“ од Жика Гавриловиќ, а во репертоарот за следната сезона се предвидуваат: „сирото мое паметно дете“ од конфино, „Досетлива девојка“ од лопе девега, „Блудница достојна за почит“ од сартр и „Ханка“ од самоковлија, како и дет- ските пиеси: „јуриш“ на Душан вујатовиќ и „царевата нова облека“ според андерсен. и двата ансамбла предност ќе и` дадат на домашната драма од малцински автори. Малцинскиот народен театар со претставата „парите се отепувачка“ гостува на градилиштето на автопатот куманово, а по повод 15-годишниот јубилеј на приштинско позориште гостува со „небесен одред“ од лебовиќ-обреновиќ и „Златниот песок“ од Живорад Гавриловиќ. Договорено е гостување во улцињ, Задар, тузла и Мостар, а постојат изгледи за гостување и во Бања лука и сараево. направен е дого- вор за меѓусебни редовни гостувања на Малцинскиот народен театар на сцената на Младинско-детскиот театар и обратно. За идната година се предвидува да се примат нови актери, а ќе се распише конкурс за домашна драма. од идната година театарот ќе добие и постојан режисер, кемал лила, кој е студент на Љубљанската академија, а кој во февруари 1962 година како своја дипломска претстава ќе ја режира „Блудница достојна за почит“ од сартр. како гости ќе режираат Богољуб јефтиќ од Загреб и крум стојанов и Димитрие османли од скопје. На „Златниот песок“ од Живоин Гавриловиќ му недостасува поголема драмска силина, „но и од овој просечен текст режисерот киро Ќортошев успеал да го извлече максимумот и гледачите ја напуштија претставата со позитивен впечаток. Успехот на режисерот се гледа во вајањето на секој лик, а сите заедно создале ком-пактна игра која е за одбележување.“ Љутви сејфула (Шемсо) и Шерафетин неби (Богдан) успешно ги креираат лико-вите. незакет али (јака) и Џемаил Максут (Бошњак) се исто така мошне добро уиг-рани. во другите улоги успешно настапуваат ајтен Шик, Мејди Барактари, Фехми Груби и Хајредин Гаши. Во последните две години финансиската состојба во Малцинскиот театар поле-ка почнала да се средува, за разлика отпорано. Било крајно време да се посвети поголема грижа за несоодветната состојба со фундусот на декорот, реквизитите, гардеробата, како и за конечно комплетирање на двете драмски групи со потреб- ниот број уметнички и технички персонал. театарот, поради малите можности уште повеќе да ја подобри финансиската положба, побарал учество и на републиката, поточно сакал да стане републичка установа. од распишаниот конкурс за артисти, комисијата предложила 6–7 пријавени кандидати кои поседувале квалитети за артисти. Меѓутоа, околијата немала пари за ова, а немала пари и за турнеите по селата на околијата и низ републиката. неколку години се правеле напори театарот да добие камион и автобус, или едното или другото, со што гостувањата би биле поевтини. акутен проблем бил станбеното прашање, без чие решавање не било можно нормално функционирање на театарот... во Малцинскиот народен театар, на турската сцена, по четврти пат била поста- вена „коштана“ од Бора станковиќ. „овојпат таа минува во знакот на еден мошне добро остварен лик, кој треба да се издвои како посебен квалитет на изведбата, а тоа е ликот на Митке во исполнение на Љутви сејфула“. тој и порано ја има играно истата улога но овојпат ја „надраснува“, така што неговите креативни можности доаѓаат до полн израз во оваа изведба на „коштана“. режијата на тодор николовски била „коректна“, како и ликовите на Џемаил Максут (аџи тома), Шерафетин неби (арсо), Марк Марку (Гркљан), незакет али (коштана). Љутви сејфула „создава лик кој по силината слободно може да се мери со најдобро реализираните ликови на Митке кај нас“. Режисерот тодор николовски во постановката на „Ханка“ со турскиот ансамбл при Малцинскиот народен театар се движи „воздржано, но доволно функционал - но“. тоа смирено ги потенцира „битовите елементи на делото при оживувањето на главните ликови“. преводот на неџати Зекерија е добар и сценски динамичен „но недоволно усогласен со циганскиот жаргон, така што се добива впечаток дека сите зборуваат на најчист литературен турски јазик. ајтен Шик (Ханка) „успешно ја доло- вува комплицираната личност. таа е еднакво убедлива како во движењето на сце- ната, така и во својот сигурен сценски говор“. Џемаил Максут (сејдо) „постепено се формира како солиден артист. До неодам- на артист со скромни уметнички квалитети, тој сè повеќе нè убедува во своите креа-тивни можности“. За Шерафетин неби (Мечкарот) пишува: „интересно е дека нави- дум мала, сосем неважна улога неочекувано го претставува најсимпатичното арти-стичко остварување во ’Ханка’, со што на дело е потврдена старата вистина дека не постојат мали и големи улоги, туку добри и лоши артисти“. Задоволуваат и улогите на незакет али, Љутви сејфула, Мехди Бајрактари. ре - цен зентот, голема реткост во театарската критика, посебно го истакнува осветли- телот ахмет сабит, „со чија заслуга сите 4 слики добија во поефектното оживување на дејството“. За турските деца прикажана е пиесата „јуриш“ од Душан вујатовиќ, во режија на спасе нелов. пиесата ја гледале 1101 ученик од училиштата „тефејуз“ и „вук кара - џиќ“ во скопје. Детските претстави на турски и албански јазик се прикажани 10 пати. на 16 мај е прикажана „коштана“ за наставниците. На својата турнеја низ Македонија, Малцинскиот народен театар прикажал 40 претстави. „не можевме да ги задоволиме желбите на сите оние кои сакаа во нив- ниот град или село да приредиме повеќе претстави, бидејќи со тоа би ни се нару- шил планот на турнејата“, вели директорот на театарот Шуко авдовиќ. „како во гра- довите така и во селата, особено теарце, сараќино, Боговиње, Чегране, вруток итн., бевме пречекувани повеќе одошто можевме да се надеваме. во некои села пре- тстави одржувавме и пред повеќе од илјада гледачи“. особена помош за организи- рање на настапите и прибирање на публика имаат од селските учители.. следната премиера е „слава и осаменост“ според расказот „патувањето на алија Ѓерѓелез“ од иво андриќ, а во адаптација на иљами емин и режија на илија Џувалековски. романтична љубов помеѓу тахир и Зухра, источничка варијанта на ромео и јулија, народска распеаност и филозофско размислување исполнето со афоризми, изреки и поговорки. режијата и драматизацијата со желба кон „што е можно поефектно драмско боење на настаните и ликовите, кое може да се смета за успех на постановката. се избегнува препотенцираната разводнетост и сентиментал- ност, а нивната отсутност е надополнета со давање низа детали кои го донесуваат пред гледачот светот на сарајот на Баба-хан, кој врие од интриги и меѓусебни озбо-рувања, а и пресметки, и сè ова успешно вкомпонирано околу прекрасната љубов- на приказна за тахир и Зухра, овие двајца бесмртни љубовници од истокот, како сличните истории за лејла и Меџнун, Ферхати и Ширин и уште толку други“. публиката, на која и` е позната приказната, топло ја прима претставата, а и затоа што сценографијата на тома владимирски и костимите на рада петрова помагаат да се почувствува амбиентот на сарајот. успехот би бил поголем ако заради десет- те слики претставата не е развлечена и не изгледа расцепкано. посебно одбеле-жување заслужува Љутви сејфула (назим), Шерафетин неби (везир), Џемаил Максут (карабатир), Мехди Бајрактари (тахир), Фехми Груби (Батир), Бинас Шик (јилдиз), ајтен Шик (Зухра). привлечно се претставуваат и најмалите „артисти“ Фирдауз неби (тахир на мали години) и Махмут Ѓукшен (малата Зухра). во пре- тставата не треба да се заборави придонесот на неџати Зекерија за преводот на текстот и стиховите. Турската група уште во декември или во почетокот на јануари требало да ја при-каже премиерата на „слава и осаменост“ според новела на андриќ. се очекувало да почнат и подготовките на детската пиеса „царевата нова облека“ според андер - сен. потоа турската група ќе започне со подготовката на сартровата „Блудница достојна за почит“ или „Моето бебе“ од Жак конфино. Малцинскиот народен театар го зголемил бројот на своите редовни претстави, односно покрај по трите редовни, неделно се одржувале и по две претстави за уче- ници. Малцинскиот народен театар бил во контакт со Македонскиот народен теа- тар за настапи на одделни ансамбли на сцената на Малцинскиот народен театар. Меѓу првите премиери на турскиот ансамбл при Малцинскиот народен театар пред десетина години била „сомнително лице“ од нушиќ, а сегашната изведба била во нова режисерска и сценографска концепција, како и со нова поделба на улоги- те. новина во оваа постановка бил новиот приод кон делото, исмевање на сурово-ста, тапоглавоста и глупоста на полицискиот апарат на предвоена србија... петре прличко во својата концепција ја „потенцира сатиричната нишка на делото, при кое комичните ситуации би биле само затоа за да ги исполнат оние места каде што би се почувствувало извесно развлекување и монотонија во расветлувањето на настаните и ликовите“. Заслуга за успехот на претставата, покрај режисерот петре прличко, имал и Љутви сејфула (јеротие), чиј лик можело слободно да се вброи во најдобрите „улоги од репертоарот на овој талентиран артист. Неговата доминација над другите улоги била толку очигледна, што тоа на крајот придонело и другите протагонисти да се чувствуваат некако поповлечени во себе“. За одбележување била играта на рамадан Махмут (Жика) и донекаде на незакет али (Марица), на Џемаил Максут (виќо) и Зија Бериша (јоса). „во целост ’сом ни тел - но лице’ на сцената на Малцинскиот народен театар претставува солиден труд на своите реализатори“. Малцинскиот народен театар секоја сезона поставува и по едно дело наменето за најмладите, кое честопати го гледаат и возрасните. режисерот спасе нелов рекол дека во пиесата „царевата нова облека“ се исмејуваат глупоста и ограниче-носта на власта и здравиот разум и смислата за хумор кај народот. во интерпрета-цијата настојувал да го прикаже стилот на комедијата дел арте кој бил погоден за ваков вид пиеси. костимографот рада петрова изјавила дека костимите ги решава-ла повеќе „имагинарно, но сепак како точка за тргнување ми служеа костимите од периодот на кинеската династија Минг. во моите костими има доста стилизација, накитеност, која одговара на една бајка, и доста фантазија“. глумците присутни во редакцијата на „нова Македонија“ Љутви сејфула, Шерафетин неби и Мејди Бајрак - тари го истакнале настојувањето на театарот редовно да поставува детски пиеси на својата сцена. Концепцијата на режисерот спасе нелов била не само да забавува туку да го на - тера гледачот да размислува по претставата. претставата имала динамична мизан-сцена и со неочекуваните режиски решенија ја издигнал на завидно ниво. нај ус - пешен бил ликот што го остварил Љутви сејфулах (Чин) кој со усет за духовитост „а посебно со потцртување на комичноста во текстот тој покажа дека спрема услови- те умее да биде колку трагичар толку и комичар“. најсимпатична улога била онаа на Шерафетин неби (царот). „тој релјефно ја извајал оваа навидум споредна улога, така што секоја негова појава предизвикуваше задоволство и одобрување“. успешно се претставиле и Фехми Груби (Фах), Џемаил Максут (Шен) и ајтен Шик (царицата). „Шареникавоста на костимите на рада петрова и стилизираната сценогра- фија на трајче јанчевски многу придонесоа за убавиот успех на оваа претстава“. Катастрофалниот земјотрес на 26 јули ја урна зградата на театарот. ансамблот се лоцира под шатори во сарај, каде што беа сместени и другите театри. оттаму секој посебно настапуваше по шаторските населби во градот и околината каде што беа сместени граѓаните на скопје. Да се направат напори за составување репертоар што ќе одговара на различ- ните афинитети и вкусови, и тоа: за градската, за селската работничка публика и за школска младина, како и за учениците во осмолетки. пронаоѓање нови форми за привлекување на публиката, а една од тие е отворањето сцена сред чаршијата во летната сезона – од рана пролет па до доцна есен на отворено, во ановите како што е капан-ан, кој треба да се адаптира и да се приспособи како туристичка атракција. Да се зголеми бројот на артисти и во обете драми да изнесува по 15 артисти, или во двете драми да има 30 артисти. Да се изнајдат можности за поголем број претстави в град, в село, по школите, претпријатијата и фабриките. До пред извесно време не била извесна судбината на зградата на Малцинскиот народен театар и на киното „Братство“ во скопје. најпосле, деновиве е одлучено зградата на Малцинскиот народен театар да се урне во март оваа година. вработените во театарот се наоѓаат во мошне тешка ситуација, без простории, без работа на двете драми. Во деновите кога се решава дали да се урне зградата на Малцинскиот народен театар, двата ансамбла засилено ги подготвуваат своите премиери, без да знаат каде ќе најдат простор за прикажување. турскиот ансамбл ја подготвува претста-вата „Човек без лице“ од Шерафетин неби, во негова режија. тоа е мелодрамски текст, проследен со пеење. во моментов не се решени повеќе суштински прашања. „имено неговата постојана локација и неговото име: Малцински театар, кој ни најмалку не одговара на нашите уставни одредби. кај нас нема малцинство, туку народности и затоа оваа културна институција би требало што поскоро да добие соодветно име. се очекува во најскоро време да се објави како ќе се вика сегаш- ниот Малцински театар“. „Човек без лице“ од Шерафетин неби е мелодрама со сериозни внатрешни судири. „тоа е слика на едно одамна одминато време, исполнето со социјални про-тивречности во кои е испреплетена љубовта меѓу двајца млади“. претставата пре- тставувала „една хомогена сценска изведба што спаѓа меѓу најуспешните оства- рувања на сцената на Малцинскиот народен театар“. покрај Шерафетин неби, во претставата се истакнале и незакет али, радмила Максути и Љутви сејфула. во другите улоги настапиле Бинас сали, Дијана вокши и енвер Дардишта. Во двете етапи на турнејата која траела 34 дена, почнувајќи од април па сè до крајот на јуни, Малцинскиот народен театар се претставил пред публиката во градовите и селата на тетовска, охридска и Битолска околија. Било решено е тој да работи во салата на работничкиот дом сè до изградбата на новиот театар. турската драма планирала да ги подготви: „протекција“ од Бранислав нушиќ, „измама“ од Глишиќ, „скапен“ од Молиер, „коштана“ од Бора станковиќ и две детски пиеси од Младен Широла. како режисери, покрај Ќемал лила било договорено да се ангажираат гости од приштина, Белград. Малцинскиот наро- ден театар годинава ќе работел со ансамбл зголемен со уште 8 артисти и ком-плетен технички персонал. во план било и гостување во нр Бугарија со „сомнително лице“ и со „кош та на“, како и нивно гостување во скопје. постоела голема надеж кај вработените дека до крајот на годината ќе се најдат во новиот монтажен театар, чија изградба почнала неодамна, во непосредна близина на јаја-пашината џамија. во овој привремен објект се надевале дека ќе можат нор-мално да работат. Меѓутоа, пристигнала неочекувана и неверојатна вест дека Малцинскиот народен театар нема да се гради како монтажен театар. преселувањето од сала во сала ќе продолжело до 1966 година кога, според плановите, би била готова ѕидана зграда на театарот. веднаш по земјотресот, кога се планирале двата денес речиси готови театри, во план била и изградба на монтажен театар и за Малцинскиот народен театар. но, поради постојаното одложување на изградба-та на двата театра се донело решение да се гради ѕидана зграда, бидејќи време-то на траење на градбата на монтажен театар не било ништо покрстко. ова решение на управата на Мал цин ски от народен театар го прифатиле во Градското собрание и така било договорено да се распише конкурс за проект на идната зграда на театарот. До крајот на 1966 година, Малцинскиот народен теа- тар би бил единствен патувачки театар во земјата, а за таа цел театарот набавил автобус и своите технички уреди ги приспособил за ваква работа. во скопје ќе прикажувал претстави во салата на работничкиот дом, во училиштето „Даме Груев“ и училиштето во населбата Бутел. театарот требало се пресе ли од импро-визираните бараки на местото на поранешната зграда, каде што добил поголе-ми монтажни објекти, во кои имало доволно место да ги врши сите подготовки до конечното давање претстава. во моментот само Малцинскиот народен театар прикажувал претстави во скопје. албанската драма веќе ја дала премиерата на „нита“ од јосип креља, а турската „Доживувањата на скапен“ од Молиер. во под-готовка биле „по полноќ“ на албански јазик и „јуриш“ за детската сцена.46 турската драма премиерно ја извела „Чудак“ од назим Хикмет, претстава во која како режисер дебитирал кемал лила. Во текот на 1965 година бројот на вработените варирал. во почетокот биле вра-ботени 54 лица, додека на 31.12.1965 година тој број изнесувал 49. во групата на оние на кои им бил откажан работниот однос се нашол и поранешниот директор на установата Шукри авдовиќ, кој од 1.8.1965 година, по свое барање, заради одење на нова должност, бил ослободен од страна на советот на театарот и на истата сед- ница, со важност од 1.9.1965 година за в.д. директор бил назначен Мирко сте фа - новски, драмски режисер во театарот. турската драма имала 11 артисти, од кои 4 жени, еден суфлер, а албанската имала 10 артисти, од кои 5 жени и еден суфлер. За обете драми имало само еден инспициент и двајца режисери кои не биле врзани за драмите, туку работеле и во едната и во другата драма. Било потребно секоја драма да има по 15 актери најмалку, потоа костимограф, сценограф, лектор и друго. струч но-техничкиот, административниот и помошниот персонал бил единствен за двете драми. и овде бројот бил недоволен. во состав на театарот биле службите: Шивална – машка и женска, гардероба, реквизита, електричар и изведувачкиот дог - рамаџиски и сликарски дел, како и постојниот возен парк од две моторни возила. постојните служби биле слабо опремени и без позајмувања од други театри не биле во состојба да ги обезбедат претставите. посебна тешкотија претставувал пре- ведувачкиот кадар за пиеси, така што често се случувало да не може да се постави делото поради непреведување, или пролонгирање на роковите. театарскиот совет броел 22 члена, од кои 15 избрани од колективот, а 7 делеги- рани од Градското собрание. управниот одбор броел 6 члена и 6 заменици. на состаноците се третирале проблемите околу локацијата на новиот театар, финан- сиските проблеми, годишните планови и завршната сметка, систематизацијата, промената на името на театарот, организирањето прослава за 15-годишнината, реклама, избори, гостувања во срМ, космет и нр Бугарија, моторни возила и потре- бата од нив, награди, разрешувања, именувања и друго. во текот на сезоната 1964/65 биле прикажани 8 премиери, а биле изведени 71 претстава со 27.843 посетители. во текот на 1965 година прикажани биле 8 премиери (по 4 секоја драма), со вкупно 99 претстави, и тоа во: скопје 19 со 3.640 гледачи; ср Македонија 52 со 15.660 гледачи; космет 4 со 1.200 гледачи, нр Бугарија 13 претстави со 10.200 гле- дачи. За време на редовната турнеја низ Македонија, биле посетени повеќе од 30 села и центри, како: тетовско, Гостиварско, кичевско, Дебарско, струшко, охрид - ско, ресенско, Битолско и кумановско. албанската (тогашна Шиптарска) драма при- кажала вкупно 75 претстави со 20.575 гледачи, а турската 24 претстави со 11.550 гледачи. Во текот на јули 1965 година театарот со турската драма му ја вратил посетата на естрадниот театар „васил Друмов“ од коларовград, каде што прикажале прет - ста ви, како и во разград, трговиште, русе, силистра, толбухин и провадија. на тур-нејата биле прикажани претставите „коштана“ и „Чудак“ „Чудак“ била во режија на кемал лила, негово прво режирање, односно дебитирање како режисер.. во текот на јуни, естрадниот театар „васил Друмев“ од Бугарија и` гостувал на турската драма и претстави прикажале, покрај во скопје, во приштина, призрен, тетово, Гостивар, охрид и Битола. тој театар прикажувал и естрадна програма. неопходно било потребно да се реши прашањето за директор, за постојана сала и сцена, да се забрза проектот за новиот театар, да се среди финансиската положба, да се обезбедат определен број станови, да се средат личните доходи, да се донесат основните правни акти и да се распише конкурс за пополнување на потребните работни места. премиерите на „нажалена фамилија“ и на „Малите птичари“ се планирало да се одржат во салата на работничкиот дом и во англиските монтажни училишта со добри сали, односно во училиштата „Живко Брајковски“ во Бутел, „Даме Груев“ во Чаир и „тефејуз“ на Бит-пазар. изведбите немало да се ограничат само на овие пунктови. новите изведби ќе биле прикажани и во простории на Железарницата, стакларницата, оХис, слога, Маврово, Гранит, Бетон, потоа во радуша, јегуновце и Генерал јанковиќ, како и во селата синѓелиќ, сарај, студеничани и Глумово. театарот бил сместен во монтажни бараки кои овозможувале таму да се под- готвуваат претставите, а генералните проби и настапите биле во работничкиот дом. Малцинскиот народен театар на 15 септември заминал на турнеја низ Македонија, да посети 27 градови и села во републиката. премиерите „вистината е мртва“ и „крвави свадби“ се одржале во салата на народниот театар во скопје. на 28 март 1966 година е отворена новата адаптирана сала на театарот на албанската (тогашна шиптарска) и турската народност во партерот на зградата на општествените организации (работнички дом). новиот салон на театарот, со привре- мен карактер, можел да прими 206 посетители. по тој повод, премиерно била при- кажана пиесата „Мртвите не плаќаат данок“ од италијанскиот писател никола Манцари, а во режија на Мирко стефановски. на свеченото отворање на новата сала, присуствувале повеќе општествено-политички, јавни и културни работници, меѓу кои и кемал сејфула, азем Зулфиќари, осман Мифтари, реис Шакири, Благој попов, Љупчо ставрев, Хамзи река, Ѓоко Георгиевски и други. на премиерата на „насилникот од тороз“ присуствувал и авторот на пиесата, азиз несин. тој е истакнат писател и е претседател на Здружението на писателите на турција. во пиесата настапиле артистите [[Салаетин Билал]], Љутви сејфула, радмила Максут, Мезакет али и други. Главна личност во „насилникот од тороз“ е нури сајнер, мал цариградски пен- зионер кој ќе доживее низа комични ситуации и покрај неговата природа ќе се откријат и други од светот, кои очигледно не му се многу при срце на авторот. тоа е светот на богатите, полицијата, како и политичко-партискиот живот во оваа земја. тој како комедиограф се јавува како смел изобличувач на негативното во својата околина и во своето време. Режисерот кемал лила настојувал „што почисто да се пласира на сцената комич- ниот збор на авторот и во една специјална ситуација што повеќе да се види тра- гичната судбина на малиот турски човек и на неговата фамилија. во тој поглед, таа имаше убави моменти. се истакнувале улогите на Љутви сејфула (нури сајнер). рамадан Махмут и на младата сузан Максут. Шерафетин неби на текстот „украдена принцеза“ му пришол со поголема сме- лост, внесол проекции, светлосно звучни ефекти и послободни мизансценски решенија, да гради спектакл-бајка. тој со сигурност го водел дејството и успеал да создаде претстава „која е далеку над тоа – само да се гледа“. од ликовите во прв ред биле Љутви сејфула (раскажувачот), Џемаил Максут (лу Ху), Мушареф прекиќ. посебно интересни биле остварувањата на [[Салаетин Билал]] (Хај Ху), енвер Беџет, радмила Максут, Феми Груби (Херолд). во претставата дебитирала и младата емина јашар (ти ви), „донесувајќи на сцената квалитети за кои раководството на театарот во иднина треба да пројави поголемо интересирање“. Во текот на 1966 година, просечниот број вработени работници варирал од нај - малку 48 до најмногу 53. последниот број е состојбата на 31.12.1966 година. во по - четокот на 1966 година било пристапено кон адаптација на долната сала во новиот работнички дом, а за потребите на театарот. адаптацијата ја извршило прет при - јатието „јавор“ од скопје. при крајот на 1966 година советот назначил двајца артисти, еден перикер-гри- мер, еден дрводелец за обработка декор, еден сликар-изведувач. останало во 1967 година да се зголеми бројот на артисти за двете драми како и бројот на суфлери, инспициент, лектори и други. во адаптираниот салон сцената била со мали димензии. Десната страна на сало- нот била застаклена површина, така што морало да се затемнува со завеси. ви си - ната на сцената била 4 метри, а отворот на порталот висок 3,5 метри и широк 7,35 метри. во склоп на сцената се наоѓале само две гримиорни и една мала репети- циона просторија за проби „на маса“. обата ансамбла имале заедничка дирекција и технички служби (со три работилници), дрводелска, шивачка и сликарско ателје. во текот на годината, според, статистичките податоци кои се веродостојни, одиг- рани се: „Златно јајце“ – 27 претстави со 9110 гледачи; „нита“– 2 претстави во скоп је со 750 гледачи и 19 на гостување со 4.577 гледачи; „коштана“– 6 претстави со 1.750 гледачи; „вистината е мртва“– 1 претстава во скопје со 300 гледачи и 2 на гостување со 780 гледачи; „крвави свадби“ – 3 претстави во скопје со 800 гледачи и 2 на госту-вање со 780 гледачи; „Мртвите не плаќаат данок“ – 9 претстави во скопје со 1.703 гле- дачи и 2 на гостување со 750 гледачи; „Дванаесетта ноќ“ – 4 претстави со 649 гледачи; „украдениот принц“ – 13 претстави во скопје со 2.396 гледачи и 8 на гостување со 1.771 гледач; „сопружници“ – 1 претстава во скопје со 212 гледачи и 8 на гостување со 1.501 гледачи; „насилникот од торез“ – 1 претстава со 210 гледачи. Во текот на 1967 година во театарот биле вработени 52 работника, од кои во албанската (тогашна Шиптарска) драма 13, во турската 13, во техничката служба 14 и во општиот сектор, заедно се режисерите, 12 работника. театарот претставите ги прикажува во приспособен салон на работничкиот дом. управата, односно оп - штиот сектор и работилниците се сместени во бараки, додека магацинскиот прос - тор се наоѓал во Момин поток под хангари. од ова се гледа дека театарот функ цио- нирал на три локации, прилично оддалечени една од друга. во составот на драмите имало вкупно 26 члена, плус двајца режисери кои, спо- ред статутот на театарот, работеле и дејствувале како посебни единки, а во послед- но време имале и свои раководители на драми; за наредната година се зазел став и финансирањето да се евидентира по работни единици. во предлог-програмата за работа во 1967 година било предвидено да се прика- жат 12 премиери, по 6 секоја драма, и да се одржат 110 претстави, од кои 70 ал - банската (тогашна Шиптарска) драма и 40 турската во градското подрачје. во 1967 година реализирани се 141 претстава со 28.950 посетители сметајќи ги градот, републикава, косово и нр Бугарија, со просек по 205 посетители на секоја претстава: Во скопје и во неговото подрачје биле прикажани 98 претстави со 12.177 гледа- чи; во ср Македонија – 22 претстави со 7.974 гледачи; во косово – 4 претстави со 1.500 гледачи; и во нр Бугарија – 17 претстави со 6.600 гледачи. во Македонија и во косово гостувал естрадниот театар од нр Бугарија крџали, кој прикажал 13 претстави со 5.900 посетители, а публиката не е пресметана во гор- ните показатели. естрадниот театар од крџали гостувал со две претстави, и тоа со: „естрадна програма на песни и танци“, како и со оперетата „ако не таа, другата“, од 6 до 19 септември. во скопје биле 2 претстави со 500 посетители, во приштина две, како и во призрен, со по 100 посетители во секој град. Биле посетени и: косовска Митровица со две претстави и 600 гледачи, тетово со една претстава и 500 гледа- чи, Гостивар со 1 претстава и 500 гледачи, струга со 1 претстава и 400 гледачи, охрид со 1 претстава и 600 гледачи и Битола со 1 претстава и 700 гледачи. на турнејата низ нр Бугарија, театарот гостувал од 5 до 20 октомври, каде што биле прикажани 17 претстави со посетеност од 6.600 гледачи. со претставите „коштана“ од Бора станковиќ и „налани“ од неџати Џумали, театарот ги посетил градовите: Момчиловград (2 претстави со 800 гледачи), ардино (2 претстави со 600 гледачи), крумовград (2 претстави со 800 гледачи), крџали (4 претстави со 2000 гле- дачи) и по една претстава во јамбол (250 гледачи), сливен (200 гледачи), асеновград (500 гледачи), пловдив (150 гледачи), пештера (500 гледачи), Хармонли (500 гледачи) и Хасково (500 гледачи). За изградба на новиот театар била одобрена сума од 5.000.000 динари. Била оп ределена и локација во месноста Бит-пазар, склучен договор со Заводот за стан- бено и комунално стопанисување за расчистување на локацијата и стручен надзор. склучен бил и договор со проектантското претпријатие „пелагонија“ за изработка на идеен главен проект. обезбедени биле консултанти за проектот: Бојан ступица и Душан Шевиќ од Белград. премиерата на „слава или заборавениот човек“ забе- лежала убави резултати во показот на психата на главните ликови, обременета со извесна тежина: „особено во сугерирањето на тешка атмосфера на измрдани одно- си во едно семејство од повисок општествен ранг, како и во остварувањето на една театарска претстава од гледна точка на сценска професионалност, мошне допад- лива“. резултатите биле послаби во попрецизното психолошко сенчење на лико- вите. Љутви сејфула (Хирургот) задоволил во партиите во кои имало повеќе акција. Мушареф прекиќ (Жената маќеа) значителен придонес дала во сугерирањето на тешката атмосфера во семејството, како и сузана Максут (Ќерката) и Мехди Бај рак - тари (асистентот). од другите протагонисти, поуспешни биле Феми Груби (при - служникот) и селаетин Билал (Фоторепортерот). премиерната изведба поминала „под знакот на еден несомнен успех на театарот на албанската (тогашна Шип - тарска) и турската драма во оваа сезона и уште еднаш ни ги откри убавите режи- серски заложби на кемал лила“. Во својата зазбивтаност да го надомести она што го загуби поради адаптацијата на салонот, турската драма ја прикажа „Џафербеговица“ од расим Филиповиќ. тоа е четврта премиера во еден релативно мошне краток период. пиесата била повла- дување на дел од публиката навикната на мелодрама и фолклор. тоа е сценска илуст рација на песната „откако је Бања лука постала“, во која се пее за младата и убава вдовица на Џафер бег чија рака ја запросува дури и сараевскиот кадија, но таа го одбила и го зела бањалучкиот бекрија. поинтересно остварување кое се издвојувало било она на Љутви сејфула (Мејди ага), кој со Џемаил Максут во слич- на улога „внесуваше најмногу живост на сцената“. од другите улоги позабележли- ви биле оние на Махмут рамадан и Феми Груби „кој внесуваше најмногу драматич- ност во претставата. сценографијата на сегашната сцена во работничкиот дом, во кој привремено работи театарот, ’дејствуваше прилично тесно’. режисер на пре- тставата е Шерафетин неби“. Пиесата „налани“ претставува „весела сценска игра од животот на современото турско село, која се наоѓа некаде на средината меѓу комедијата и фарсата. во неа заплетот е умешно сочинет, особено во првиот дел, некои појави од турскиот бит кои во делото стојат повеќе како доказ на една ситуација одошто како критика“. но, сепак, комедиографските елементи доминирале над фарсичните. режисерот кемал лила го поставил делото како весела сценска игра, со цел да развесели и засмее. тоа го направил преку солидно конципирани ликови: „стили- зирана и прецизно изведена сценографија и колоритни костими. селскиот анадол- ски жаргон, применет само во акцентацијата на фразата како и во присуството на кларинетистот пред почетокот на секој чин, внесувале определена атмосфера. Забелешка се прави за извесна недоследност во стилот оти режијата немала довол- но смелост фарсата да ја примени во позначајна мера, така што делото претежно си останува како комедија во која одвреме навреме мешале фарсични елементи. од артистичкиот ансамбл, се издвојувале Љутви сејфула (селски кмет) и Му ша - реф прекиќ (вдовицата), потоа незакет али (есма), сузана Максут (сехер). сим - патични улоги оствариле [[Салаетин Билал]] (осман), Мехди Бајрактари (али) и Џема -ил Максут (омер). како кларинетист се појавил Феми Груби. комедијата „налани“ на турската сцена „претставува една солидно изведена претстава, навистина без  пого-леми претензии, но во секој случај пријатна за гледање“. Естрадниот состав на турското население при Драматичен театар – крџали (нр Бугарија), во времето од 15 до 27 септември, прикажал претстави во: призрен, приштина, косовска Митровица, тетово, Гостивар, струга, охрид и Битола. Гостите ја прикажувале претставата „ако не таа, друга“ од узеир Хаџибеков, естраден спек- такл на турски песни и танци, а во режија на Мустафа алиев. естрадниот спектакл на турски танци и песни во режија на Мустафа алиев пре- тставувал пријатно изненадување и освежување за нашата публика. турската драма со претставите „коштана“ и „налани“ се вратила од турнејата во Бугарија. Шеснаесет претстави биле прикажани во крџали, крумовград, Момчиловград, пештера, пловдив, асеновград, ардино, јамбол, сливен, Хармонли и Хасково, кои доживеале голем успех и вонредно добар прием кај публиката на сите сцени на кои биле изведувани. носителите на главните улоги во „коштана“ незакет али, Љутви сејфула, рамадан Махмут, Мушареф прекиќ, Мехди Бајрактари и Шерафедин неби и во „налани“ незакет али, сузана Максут, Мушареф прекиќ,[[Салаетин Билал]], Мехди Бајрактари, Љутви сејфула и Џемаил Максут на сите пре- тстави ја добиле неподелената симпатија на публиката, додека кемал лила се вра-тил со пофалби за режијата. театарот заминал на гостување во нр Бугарија на 5.10.1967 година. по премиерата на „оскар“ од клод Мание, требало да биде прикажана премие- рата на „славеј“, трета премиера во сезоната. всушност, „славеј“ (во изведба на тур - ската драма) бил премиерно прикажан на 6.11. во режија на Мирко стефановски, а носители на главните улоги биле рамадан Махмут, Мејди Бајрактари, Љутви сејфула, Џемаил Максут, Шерафетдин неби, [[Салаетин Билал]], енвер Беџети, сузана Максут и незакет али. Театарот во текот на 1967 година во скопје и во градското подрачје прикажал 98 претстави на кои присуствувале 12.177 посетители; низ републикава – 22 пре- тстави со 7.974 посетители; во косово – 4 претстави со 1.500 посетители; во нр Бугарија – 17 претстави со 6.600 посетители. артистичкиот ансамбл мошне совесно и успешно ги остварил задачите и при-кажал претстава („сомнително лице“) прилично изедначена и сценски мошне доте-рана, иако на моменти се претерувало во гегот и стремежот за комика. се изд во ју -вале Љутви сејфула (јеротие), сузана Максут (Марица), рамадан Махмут (Жика) и Зија Бериша (јосо), какои и Шерафетин неби (Жуниќ). Љутви сејфула постигнал најзначајно остварување, иако секогаш пред себе го имал јеротие на петре прличко. тој бездруго заслужува мошне висока оцена. саша Маркус ја поставил детската пиеса „Мешлото, видлестиот и Долгавецот“, во декор и костими на семожни стилови од рококо фризури до битлс перики, од селс- ка шубара до фармерки. вештерката наместо метла има правосмукалка и во својот стан има слика од пикасо. во музичкиот фон се слуша музика од оперите „кар мен“ и „риголето“. претставата ја подготвуваат и турската и албанската драма и глумците се избирани со слична физичка градба за да не се шијат повеќе костими. тоа е приказна за тројца добродушни луѓе, маѓосница и девојка која на крајот ќе биде спа- сена од магијата. како и кај сите приказни, доброто го победува злото. театарот на народностите на репертоарен план направил уште еден сериозен потфат поставувајќи ја пиесата „сите мои синови“. тоа било убава ориентација, зошто тоа претставувало чекор со две значајни компоненти „од една страна, да се задово-лува и да се подига вкусот на публиката, а од друга да се проверуваат вистинските вредности на артистичкиот и другиот ансамбл на театарот“. Мирко стефановски е познат „како приврзаник на едно нагласено и сфаќање за ангажиран театар“. тој настојувал да извлече што повеќе од артистичката носивост на носителите на улоги- те и да оствари претстава во која ќе се почувствува современа америка, но и која ќе претставува обвинување против оние на кои бизнисот им е поважен, често и од животот на луѓето. артистичката екипа дисциплинирано ја следела таа насока и вло- жувала максимум напори за да се справи што поуспешно со текстот кон кој сите се однесувале со голем респект. „токму таквиот однос донесе резултати што во некои пунктови беа и над она што претставува просек во овој театар“. улогата на рамадан Махмут (Џое келер) претставувала несомнен успех и едно од поуспешните остварувања. посебно истакнување заслужувала и Мејди Бајрактари (крис келер). На 18 мај во турција, во анкара, театарот ја прикажал првата претстава „налани“ од современиот турски писател неџати Џумали. покрај големиот број јавни и кул- турни работници, претставата во салонот на државниот театар ја гледале повеќе сенатори, народни пратеници, како и доселеници од нашата земја. на Фестивалот присуствувале и претседателот на големото собрание на турција Ферух Бозбејли, Министерот за информации и туризам куршаг, поранешниот претседател на тур - ци ја инени и други. присутен на претставата бил и југословенскиот амбасадор во тур ција Милич Бугарчиќ. публиката со голем интерес ја следела претставата, позд - равувајќи ги артистите повеќепати со аплауз. југословенскиот амбасадор во сво ја - та резиденција приредил прием за голем број најистакнати претставници на оп - штест вениот живот на анкара. ансамблот го посетил Мавзолејот на кемал ататурк и положил венец. скопските уметници го посетиле и турското министерство за надворешни работи, а попладнето државниот театар од анкара, во чест на своите гости, ја прикажал пиесата „Хенрих 4“ од луиџи пирандело, по што директорот при-редил коктел. на претставата и на приемот бил министерот за надворешни работи на турција Чалајангил. на 19 мај била прикажана и втората претстава – „сомни - телно лице“ од Бранислав нушиќ, а утредента заминувале за измир, исто така да прикажат две претстави. само весникот „улус“ објавил кратка белешка за гостува- њето, посебно подвлекувајќи ја успешната претстава, како и големиот интерес што таа го предизвикала. Ттурнејата на театарот траела 15 дена. по анкара, претставите „налани“ и „сом - ни телно лице“ биле прикажани во измир, Бурса и во истанбул. Министерот за над-ворешни работи за гостите приредил ручек во репрезентативниот хотел на Босфор „тарабија“, а нашиот конзул во истанбул приредил коктел. прием во чест на  теа та - рот од скопје приредил и валијата на Бурса, со поддршка на Министерството за над ворешни работи. Гостувањето било во рамките на југословенско-турската кон- венција за културна соработка, а членовите на оваа Драма првпат гостувале во својата матица – република турција. Анкарскиот весник „ватан“ посебно ја нагласил успешната режиска концепција на кемал лила за поставувањето на „налани“, а им оддал признание на артистите за успешно извршената задача, како и за чистотата на јазикот. во почетокот на идната сезона, анкарскиот Државен театар ќе му ја врати посетата на театарот на народ- ностите и покрај во скопје ќе гостува и во охрид, Битола, Гостивар, тетово, приш - тина и призрен со претставите „Магбет“ и „лудиот ибраим“. како последна премиера во оваа сезона турската драма ја прикажала коме- дијата на карло Голдони „итра вдовица“. режисерот саша Маркус одел комедијата да претставува спој на лесна и комична игра, „со елементи што ќе значат поцврсто и поосмислено определување како на ликовите во пиесата, така и на ситуациите помеѓу нив“. иако ова создава впечаток на неизедначеност во стилот на претставата, што е точно, но е и причина претставата да тече поживо и поинтересно. незакет али (розаура) внесува воздржаност и „природен шарм“. Љутви сејфула (арлекин) играл нашински, „љутвиевски забавувач“ со балкански фолклор. сузан Максут (Марионет) имала најсолидно артистичко остварување во претставата. Мушареф прекиќ (елеонора) била „мошне успешна и необично ефектна“. Мајди Бајрактари (рунбив) го предал ликот со чувство за сценска мерка и разбирање, така што тој „беше еден од најјасно конципираните и мошне сигурно извајаните ликови“. со здржаност и ненаметливост го толкувал ликот и [[Салаетин Билал]] (неро). На 17 септември со претставата „Хенри 4“ од луиџи пирандело, во салонот на Мнт, артистите од Државниот театар од анкара ја започнале својата турнеја, при што се претставиле и пред публиката во Битола, охрид, приштина, призрен и Белград. театарот бил гостин на турската драма. поделени во две групи, ја прика- жале и драмата „Гозба во кафеаната“од сабахатин кудрет аксал. во „Хенри 4“, во режија на гостинот од италија Маурицио скапарло, главната улога ја толкувал денес најголемиот турски драмски актер Џунеј Ѓокчер. на гос ту- ва њата во повеќе европски земји, Гекчер има добиено значајни пофалби од рецен- зентите на многу весници. претставата „Гозба во кафеана“ ја поставил Мелек екте. Двете претстави било планирано да се прикажат во скопје и во приштина, а во дру- гите градови по една. турнејата завршила на 28 септември со претставата „Гозба во кафеана“ во скопје. Генералниот конзул на турција во скопје г-дин осман Башман со сопругата во хотелот „Метропол“ приредил прием по повод гостувањето на Државниот театар од анкара. театарот ја одбележал 100-годишнината од раѓањето на пирандело со премиерната изведба на „Хенри 4“. Младиот италијански режисер Маурицио ска -по ри и сценографот роберто Франко на претставата и` дале современ призвук од ас пект „на најновите светски животни сфаќања и манифестации“. Џунеет Ѓокшер на улогата и` дал креативен приод и сензибилитет, во доловувањето, дури и на нави-дум и неважни манифестации на бившиот лудак, кој под маската на императорот ја извршува правдата со убиството на соперникот, за да ја игра потоа пак улогата на луд. Џунеет Гекчер „трагикомичната личност на Хенри 4 ја издигнува до совршена креација, достојна само за ретки сценски уметници“. во целост имавме импресив- на средба со Државниот театар од анкара, во очекување на втората претстава „Гозба во кафеана“. Со претставата „Гозба во кафеана“, одржана на 27 и 28 септември, завршило првото гостување на турскиот државен театар од анкара. пиесата била современа камерна фарса во која се прикажани перипетиите на двајца млади за чие зближу- вање е потребен посредник, во случајот келнерот во кафеаната. пиесата има жив хумор со разновидни пресврти на кои им недостига смелост за да ги искажат свои- те чувства. на крајот сè се средува и љубовта ќе триумфира. режисерот Мелек окте создал стилски чиста претстава со мошне инвентивни мизансценски решенија, со рафален ритам-дијалог, при што артистите демонстрира- ле висока техника на говорот. тој ја градел претставата со прецизност, со „дискретна стилизираност на ликовите и со развиено чувство за суптилен хумор, во резултат на што се дојде до тоа претставата да изгледа чисто и ненаметливо“. Муарем еси (келнер) „успеа главно успешно да се справи со својата задача“. Ѓулѓун кутлу (Жената) „со многу умешност и сценски шарм ни се претстави како глумица со сериозни креа- тивни можности“. керим авшар (Мажот) „може да се смета како најцелосно оствару- вање на оваа претстава. неговиот лик, дискретно стилизиран, а донесен преку една жива и пластична игра, дејствуваше сочно и приемливо“ авшар се претставил како комплетен актер со „брилијантна дикција и смисла за висококвалитетен хумор“. На сцената на турската драма, по комедијата „налани“ од турскиот писател неџати Џумали, била прикажана и премиерата на „скали“ од назим куршунлу, турски писател, а во режија на кемал лила. „скали“ се свртени кон социјалните проб - леми, осуда на неправдите што се прават спрема малиот човек во денешна турција. се говори за напорите на еден пензионер да го оствари сонот во стари денови да има свој стан. сонот нема да се оствари поради друг човек кој немилосрдно се искачува на општествените скалила. се добива впечаток дека „скали“, како и „налани“, е скромно сценско дело, „чие значење би требало да се бара пред сè како запознавање со современите текови во турската драматургија, особено во комедиографската, како и со начинот на кој во современа турција се третираат некои општествени проблеми од страна на тур- ските литерати“. Режисерот кемал лила настојувал да оствари чиста претстава со тежиште врз комедиографските елементи на текстот. во настојувањето како да застанал на пол- пат, повлечен од социјалниот аспект на комедијата, па се добива впечаток на хете-рогеност, на наизменично менување на комедијата со сентиментална трагика на старите Хамди и Шефика. Љутви сејфула (Хамди) ја толкувал улогата во препознатлив манир, не „нас то ју - вајќи многу да внесе некои понови елементи во својот артистички израз“. незакет али (Шефика) „внесуваше убава доза на непосредна искреност поради што играше мошне уверливо на сцената“. Мејди Бајрактари, како бескрупулозниот али со стре- меж на остварување на мошне јасно конципиран лик. во другите улоги настапиле [[Салаетин Билал]], сузан Максут, Шерафетин неби, Феми Груби и енвер Бехчет. Во најновата и последна премиера за оваа година на турската драма – „Череп“ од назим Хикмет, режисерот кемал лила во разговор со новинарот вели дека дејството на драмата се случува во триесеттите години. претставата ја гради со сти-лизирана концепција, ја акцентира хуманоста кај луѓето. еден лекар открил лек против туберкулозата, но определени луѓе не ја прифаќаат новината затоа што напредокот за нив значи загрозување на нивните интереси. лекарот умира, но неговото дело останува. во претставата учествувале Љутви сејфула, Шерафетин неби, Мушареф прекиќ, сузан Максут, Џемаил Максут, [[Салаетин Билал]], Мејди Бајрактари, незакет али, рамадан Махмуд, Феми Груби, енвер Беџет и јилдиз ајредин. сценограф на „Череп“ бил панче Минов, кој неодамна на оваа сцена за „виулица“ ја направи својата прва сценографија. Турската драма во 1968 година гостувала со претставата „скали“ во Битола (18.11) пред 150 гледачи, во ресен (19.11.) пред 120 гледачи, во Гостивар (22.11.) пред 130 гледачи, во тетово (23.11.) пред 100 гледачи и со претставата „Хајди“ во Битола на 18.11. пред 320 гледачи, во ресен на 19.11. пред 350 гледачи, во врапчиште на 21.11. пред 200 гледачи, во Гостивар на 22.11. пред 400 гледачи и во тетово на 23.11. пред 200 гледачи. пред крајот на 1968 година турската драма на театарот на народностите пре-миерно ја извел „Череп“ од назим Хикмет, по „Чудак“ и „слава“ од претходните години. Хикмет и во оваа пиеса пред сè е поет кој го интересираат социјалните про- блеми. иако има мелодрамски елементи, претставата била прикажана во сосема прифатлив облик. „тоа беше претстава солидно градена што се одликуваше со убав ритам, претстава која особено во првиот дел имаше завиден професионален шарм. Мрежата што се плетеше околу трагичната судбина на професорот и сцените во паркот и кафезот беа највредните достигања во претставата.“ Љутви сејфула (д-р Далбанеза) со подискретни средства го доловил ликот „па дури и во моментите на најголема психолошка напнатост, што придонесе неговата трагична судбина да изгледа поуверливо, како и за тоа поетичните моменти од текстот да бидат повеќе зачувани“. со дискретна игра се одликувале и сузана Максут (ќерката на докторот), рамадан Махмут (педро) како и [[Салаетин Билал]] и Мехди Мајрактари. перфектна била незакет али (вратарка), а значајно остварување имала Мушареф прекиќ. Забележлив бил и придонесот на Шерафетин неби (наумничавиот човек). „Отуѓени“ („јабанџилар“) е модерно сценско дело, драматизирана поезија или сценска поезија во проза. тоа се фрагменти земени од секојдневниот живот, и тоа во една фаза од тој живот, времето кога животот меѓу мажот и жената во брачните рамки доаѓа до постојани расправии и кога обете страни копнеат за мир и разби- рање, а до тоа никогаш не доаѓа и ќе се почувствуваат туѓинци во сопствениот дом. Мажот и жената ќе се чувствуваат туѓинци и спрема својот син, студент и неговата девојка, па на некој начин текстот има карактер на судир меѓу две генерации, што уште повеќе ја зголемува оддалеченоста, како и чувството на осаменост. режисерот кемал лила има слух и смисла за вакви дела. во неговата режија немало патос, туку градење на претстава во која надворешните ефекти се потиснувани на заден план. се видела порафинирана игра на четворица артисти: Џемаил Максут и Мушареф лозана (Мажот и Жената) и Мејди Бајрактари и сузан Максут (синот и Девојката), што претставувало пријатно изненадување, како и завидно темпо, па дури и ритам. независно од сè, „првото сценско дело на илјами емин претставува сериозен обид да се пишува кај нас на помодерен начин за потребите на театарот. не треба да се испушти од вид дека во тој обид се постигнати и резултати што заслу- жуваат признание и претставуваат пријатно изненадување“. Втората премиера – „Џумбуш“ од томе арсовски, не е неговата „Бумеранг“. режисерот османли не ја гледал претставата во Драмскиот театар и се договориле со авторот да изменат повеќе работи. Задоволен е што авторот арсовски ги усвоил неговите сугестии и така се добил поинаков текст од оној на „Бумеранг“. За изведбата на „Џумбуш“ била додадена нова сцена, а поголемиот дел од пре- тставата се одвивал во партерот, како и на балконот што се протегал по должината на целата лева страна од салонот на театарот. таквиот простор создал можност и гледачите да станат учесници во џумбушот како пототално замислена забава. врската со театарот низ вековите режијата ја барала и во костимите во кои бил облечен хорот што ги исполнувал музичките и балетските точки. иницирањето на ромео и јулија од пештерско време до денес, со музиката на Љубомир Бранѓолица, во која покрај модерниот ритам имаше и моменти што потсетуваа на турски ориентален мелос и сценографијата на Бранко костовски која рационално го искори-сти просторот, се добила претстава чија основна цел и била да забави и разоноди. „тоа беше претстава што за турскиот театар претставува несомнен и значаен успех, која сигурно ќе наиде и на адекватен прием кај неговата публика“. сузан Максут и [[Салаетин Билал]] играле мошне симпатично, а другите „покажаа прилична сигурност во вајањето комични ликови“. Кон крајот на јуни турската драма на театарот на народностите гостувала во тузла, сараево и Мостар со претставата „Џумбуш“ од томе арсовски. првпат театарот гостувал во овие градови, каде што прикажал три претстави. „не е прв пат како се констатира дека театрите кои го негуваат јазикот и културата на нашите народности дејствуваат зачудувачки професионално. судејќи по претставата „Џумбуш“ на томе арсовски, подготвени сме да веруваме дека и турската драма е една од оние професионални театарски дружини кои не егзистираат само од потребата за просветување и културно дејствување, туку поради евидентни про- фесионални амбиции во негување на своите традиции на добар театар. турската драма од скопје има во своите редови и солидни професионалци. тоа првенстве- но се однесува на Љутви сејфула и рамадан Махмут, како и на надарените млади артисти сузан Максут и [[Салаетин Билал]]“. Режисерот Мирко стефановски по повод најновата премиера на турската драма „Човек од Марс“ од Драгутин Добричанин се раководел од две причини – да пружи пријатна забава и да навлезе подлабоко во односите на едно семејство и во нивна- та психа. тој посмело интервенирал во текстот, го ослободил од некои наивности, на делото му дал карактер на сонување и се обидел ликовите поцврсто да ги кон- ци пира. ова се покажало како оправдано, што се гледа главно во задоволувачките резултати. „тоа беше изведба пријатна за гледање и во некои свои насоки мошне интересна, пред сè поради успешното доловување на амбиентот во кој се одвива- ше претставата, дотолку повеќе што сцената не дава некои поголеми можности во тој правец. како забава, односно како поигрување на  сцена, претставата беше уба - во и чисто градена и наспроти задоцнетото поставување гледачите можеа од срце и слатко да се смеат“. За позитивниот впечаток заслужни биле и артистите. „сите тие мошне слободно се движеа во еден текст и во еден стил кој очигледно им одго- вараа. Заслугата на режијата треба да се бара и во тоа што најде мера во таа игра“. Крум Стојанов, како гостин, ја поставил пиесата „крвави свадби“ од лорка. „оваа пиеса содржи демонска сила, која ги движи луѓето меѓу бујната страст и гордоста“. Функцијата на сосетката, девојката и слугинката е уривачкото дејство на средината. сите тие се поврзани со единствена цел – кобност. тоа е како една душа во разни тела. режисерот тука ја наоѓа идејата петте улоги да ги креира една глумица. во претставата среќно се избегнати натурализмот и мелодрамата и тоа било доволно за позитивниот впечаток. покрај ова, сериозно внимание заслужувале и артистичките креации на Мушареф лозана (Мајката) и сабина ајрула (Девојката), Мејди Бајрактари (леонардо). ликовите биле исполнети „со мошне скудни средства и без вообичаено расфрлање на сцената... и едно свесно и нагонски потиснување на липањето пред таа зла коб на човекот и смртта воопшто“. крум стојанов успеал од ансамблот да извлече „до максимум сценски сокови“. јилдиз Хајредин (Жената на леонардо) пријатно изненадила во ненаметливоста и спонтаноста, што придонеле во забележлива мерка за драматиката во претставата и во навестувањето на злата коб.[http://www.turktiyatrosu.mk/1960-1970/] = 1970-1980 = Турската драма секоја сезона, веќе четири години, прикажува по една драма на назим Хикмет. овојпат, во почетокот на годината ја прикажала премиерно „легенда за љубовта“ („Ферхат и Ширин“), драматизација на познатата источничка сказна за силата на љубовта и за смислата на жртвувањето за друг. режисерот кемал лила „како да се заморил или се заситил од авторот и во својата режија внел онолку колку што знае и умее во својот занает“. претставата немала доволно ритам, вистинско темпо, доста развлечена, а и некои ликови не биле најсигурно конципирани. претставата се колебала меѓу сценска сказна и драмска изведба со ангажирана порака. во тоа се состоела причината за да не се согледа вистинската потреба на Хикмет да ја драматизира сказната. Мејди Бајрактари (Ферхат) и [[Сузан Максут]] (Ширин) на убедлив начин ја откри- ле заемната љубов. [[Мушереф Лозана]] (царицата) најмногу се колебала меѓу нејзи- ниот драмски фах и сценската сказна. [[Рамадан Махмут]] (везирот), [[Љутви Сејфула]] (непознатиот) и незакет али (Дадилката), како и [[Фехми Груби]], [[Шерефетин Неби]]0 и енвер Бехчет „остварија коректни сценски ликови“. Драмата „страв“ од турскиот писател орхан асена, во режија на кемал лила, сака да го отвори прашањето на односот меѓу човекот и масите кога тој е носител на некоја голема идеја и ги предводи. тој е смел додека и` верува на својата борба и додека таа трае. „страв“ претставува, главно, размислување на стравот во чове- кот, иако тоа размислување е поставено во цврсти и конкретни рамки во кои се содржани сите карактеристики на едно сценско дело. авторот не го интересира толку она што било, па и непосредната причина за состојбата, колку состојбата на ликот што ја разгледува херојот со тешка рана, но не смртоносна. него го снашле тешки маки во минатото, а и оние што ќе уследат од оние што го гонат. наполно ќе се разочара и од тие што биле и се бореле со него, па ќе се повлече како сосема друг човек. во таква состојба ќе биде убиен од жената која не можела да го задржи за себе, за да биде зачуван како митологизиран херој. претставата била играна повеќе со толкување на нештата, отколку да се размислува за нив. ликовите биле дадени „низ еден стремеж тие да бидат психолошки доловени, дури и доживеани, а не да бидат објаснети, за да се разбере полесно нивната состојба, а со тоа и теза- та на авторот. „страв“ е една од најсолидните и најгрижливо градени претстави во последно време на турската сцена“. кај [[Љутви Сејфула]] (тој) имало најмногу стремеж за психолошко доживување. на сличен начин улогите ги играла Шерафетин неби (новинарот) и сузана Макуст (Жената). [[Мушереф Лозана]] (старицата) настојувала преку смирена и достоинстве- на игра „да го дофати суштинското во човекот“. [[Џемаил Максут]] и [[Зекир Сипахи]] (поручници), првиот стандардно, а вториот на начин „кој сè повеќе ги открива него- вите сценски можности“.62 комедијата „конкурс“ ги обиколувала театрите во Македонија веќе десетина години, а популарна била и во другите републики. причината за тоа била потреба- та од домашна комедија на современа тема и актуелна по содржина. на турската сцена дошла со задоцнување. режисерот саша Маркус се нашол пред загатката како да извлече смеа од пуб- ликата од текст што е застарен и со надминати литературни и театарски реквизити и што треба да направи за да добие претставата актуелно значење? тој направил две работи. Застарените реквизити ги заменил со нови и современи и ја подвлекол антибирократската потка. крајот го изменила сценографијата, таа била дадена во хиперболизиран вид. „најубави резултати се постигнати таму каде што комиката беше поцврсто заснована, а нејзиниот интензитет – најголем (бркотијата со докто- рот), како и во моментите кога артистите играа поспонтано, или кога правеа пого- леми и поосмислени напори за поизразита комичарска интерпретација на своите улоги (монолозите на незакет али во улогата на Милева)“. пиесата „цвеќарот али“ од Хасан Мерџан, новинар роден во призрен, веќе десет години живее и работи во скопје, носи ориентален печат, а со неа тој деби- тира на сцената на турската драма. тоа е „приказна за едно мало сокаче во едно мало гратче, некаде во светот“ вели авторот. али цвеќарот и молерот Баданџи, обични мали луѓе, кои животот го живеат на обичен, ориентално обоен начин, првиот со цвеќињата што ги произведува и продава по улиците, а вториот со ракијата што меѓу две бојосувања ја испива, наоѓајќи и двојцата утеха во неа. тие не се ниту навредени, ниту обесправени. опседнати се со минатото. Додека едниот се сеќава на покојната жена како и на залудниот мерак по вдовицата ајша, вториот живее со спомените од младоста, која никогаш нема да се врати. сличен на нив, погласен во својот копнеж по животот е коџа осман, херој на улицата и поранешен сопруг на ќерката на ајша, кој не може да ја прежали љубовта кон својата пора- нешна сопруга и наоѓа лек во пиењето. ајша и ќерка и` , желни за живот, но истовремено и преплашени од него, ги носат во себе грижите и стравот. Драмата е во луѓето и неа ја носи секој од нив пред загат- ката на животот. цвеќарот али „мислам дека ќе биде најблизок до вистината, пре- тставува пасажи или фрагменти за осаменоста на човекот, во кој се чувствува еден несомнен поетски пристап. Многу дијалози се изречени преку стихови“. режисерот кемал лила одел кон тоа „недоволната кохезиона поврзаност на дра- мата да ја спои во што поцврста сценска целина, а на ликовите, кои страдаат од недо- волна сценичност, да им даде што поуверлив сценски облик, запоставувајќи ги, се разбира, поетските пасажи во текстот и поетското во ликовите. во целина наспроти универзалното значење, претставата беше градена со помош на еден поизразит ориентален фон и во неа покрај присуството поезија можеа да се почувствуваат и неколку ликови, интересни, но сценски недоволно издвоени еден од друг“. [[Рамадан Махмут]] (Баданџи) „гореше пред животот на најуверлив и најсуптилен начин“. Шерафедин неби (али) „беше обоен со една трогнувачка човечка добрина и несреќа“. [[Џемаил Максут]] (коџа осман), [[Сузан Максут]] (Ќерката) и [[Мушареф Лозана]] (ајша) успешно настапиле. На 12 ноември претпладнето во скопје, претседателот на Главниот одбор на синдикатите Павле Давков го поставил камен-темелникот на новата зграда на театарот на народностите. новата зграда е сместена веднаш зад Бит-пазар, речиси на истото место на стариот театар. изградбата треба да биде готова за една година, а обезбедени се 1 милијарда стари динари. „Земјотресот во 1963 година повторно ја доведува Турската драма во тешка положба. Зградата е урната и повторно се работи во провизориуми. Театарот е сместен во две бараки. Двата ансамбла почнуваат со проби на претставите „Крвави свадби“ од Лорка и „Вистината е мртва“од Емануел Раблес, а премиери- те беа прикажани на сцената на МНТ. Со овие претстави Театарот ги навести своите нови амбиции, сè повеќе се осамостојува, давајќи им предност на квали- тетните современи автори. Со влегувањето во салонот на Работничкиот дом, Театарот ја започнува сво - јата, во репертоарска смисла, најзрела етапа. Сè посмело се поставуваат домаш- ни автори (Муртеза Пеза, Илхами Емин, Адем Гајтани, Хасан Мерџан, Шаиќи Ај - ди ни, Н. Мустафа), а во репертоарот значајно место заземаат делата на Шекспир, Ибзен, Чехов, Горки, Островски, Милер, Брехт, Софокле, Еврипид, Олби, Сартр и други. Во овој период Турската драма му се оддолжува на Назим Хикмет со тос што секоја сезона поставува по едно негово дело. Згора на тоа, на репертоарот сè повеќе се присутни [[Ристо Крле]], [[Васил Иљоски]], [[Коле Чашуле]], Томе Арсовски и редица други југословенски автори. Почнуваат сè почестите контакти со теат- рите од Албанија и од Турција, што ќе доведе до заемни гостувања и сè почесто поставување и гостување на турски режисери и пиеси. Исто така, станува редовна практика во репертоарот да бидат застапени детски пиеси. И покрај големите тешкотии со кои се среќава театарот на народностите (несо- одветна сцена и сала, застарен мебел и реквизит) и понатаму настојува да презен- тира сè поразновидна програма. на ваквата макотрпност ќе се ставело крај во 1971 година, кога во употреба ќе им се предаде новата зграда. Градбата на театарот ја изведува Градежното претпријатие „илинден“. За неговата градба ќе се потрошат над милијарда и двесте милиони динари. сега доаѓало на ред техничкото опрему- вање на зградата, светлосниот парк на сцената, машинскиот дел и други технички угодности. Грабнувајќи го мечот од раката на еден од војниците, храбрата мајка се против- ставува на врбувањето на нејзините двајца синови да стапат во редовите на војска- та. Бертолд Брехт преку историскиот приказ на триесетгодишните војни од XVII век, во драмата „Мајка храброст“ ја изнесува вековната омраза на луѓето спрема суро- востите на војната. улогата на храбрата мајка ја толкувала [[Мушереф Лозана]]. нека е проклета војната, е пораката на делото – вели режисерот сашо Маркус, кој е изненаден од ентузијазмот со кој работел колективот на турската драма, бидејќи единствено ваквиот начин на работа е условот нешто да се постигне. такво доближување имало и на изведбата на турската сцена. Маркус се послу- жил со својата некогашна адаптација, сведувајќи ја на половина “...и пишувајќи сè, по сила на околностите, од услугите на нејзините сонгови, така карактеристични за целокупното Брехтово драмско творештво...“ но, сепак тој останал верен на Брехт, што било и незначајно во овој сериозен и одговорен потфат на Маркус „...Многу елементи од етиката на Мајката и од борбата на човекот воопшто, беа донесени на сцената сосема уверливо, паѓање во некаков сентиментализам немаше во поочиг- леден облик...“. играта на глумците била насочена главно кон принципите на Брехтовиот театар. во играта на [[Мушереф Лозана]] бил евидентен солиден резултат, „поизразит брехтовски лик донела себахат Хајрула (ивет), додека [[Сузан Максут]] (катрин) на ликот му вдахнала сосема уверливи човечки особини. во другите улоги успешно настапиле: [[Љутви Сејфула]] (ашчијата), [[Рамадан Махмут]] (поштарот), [[Фехми Груби]] (лајош), [[Салаетин Билал]] (ајлиф), како и [[Незакет Али]]0, [[Џемаил Максут]], [[Шерафетин Неби]] и [[Зекир Сипахи]].64 во средината на април била обновена драмата „налани“ од неџати Џемаил, во режија на кемал лила. Главните улоги ги толкувале: [[Мушереф Лозана]], [[Салаетин Билал]] и [[Сузана Максут]]. на 7 мај на сцената се очекувало да гостува турскиот држа- вен театар од анкара со две претстави. Гостувањето било резултат на заемната соработка со народниот театар од Мостар. на гостувањето во југославија, Државниот театар ќе гостувал во Мостар, призрен и скопје. по повод гостувањето, на 6 мај во салонот на театарот ќе се приреди поетска вечер на која млади поети ќе читаат поезија на турски јазик. на 7 мај премиерно е изведена пиесата „омер и Мерима“ од Мирослав Беловиќ и стеван пешиќ. приказната не била поврзана со времето. „...таа се случувала вчера, се случува денес, можеби и утре. оваа појдовна поставка ми овозможи на материјалот да му се приближам од повеќе гледишта. во мене тоа создаде низа раз- мислувања при градењето на концепцијата и за тоа која варијанта да ја усвојам...“ режисерот дефинитивно ќе се определи поетскиот збор да го презентира во чиста форма со прецизни патишта, зборот на авторите да дојде до сетилата на гледачите. темата на љубовта со времето ја менувала формата, но никогаш суштината... „се обидувам да презентирам уште една варијанта, на сето она што го носиме во себе како стремеж, како сон недосонуван“, вели режисерот [[Мирко Стефановски]]. „треба да сме задоволни со играта, пред сè на [[Сузан Максут]] и [[Салаетин Билал]], ...кои осо- бено во првиот дел на прилично лесен начин ја донесоа љубовта меѓу омер и Мерима. убава доза на искрена љубов прикажа и сабина ајрула...“ најголемо драм- ско оправдување имало во ликот на мајката исмета, што ја играла Мушареф лозана и успешно го дала. Од пред неколку месеци на чело на театарот на народностите, како вршител на должноста директор, бил назначен Џевдет Мустафа. во турската драмска група биле преземени чекори ученици турци со завршено средно образование да се испраќаат на академијата за филм, театар и телевизија. тоа би било полесно, со оглед на тоа што и во скопје се планирало да се отвори ваква академија. од пред две години, некои од артистите биле испраќани на спе- цијализација во турција. на 23 декември турскиот театар премиерно ја прикажал комедијата „свеќата изгасна“ од Џелал Музахипзаде. режисерот бил гостин од Градскиот театар од истанбул, сами ајаноглу, по чиј избор се поставило делото. овој автор кај нас не е преведуван. Делото обработува настан од пред три века. во сплет со хумор, човеч- ка слабост, верска заслепеност во расплетот се откриваат вистинските намери на „учениот“ дервиш. авторот го става на потсмев тогашното општество. авторот починал во 1953 година, во 91. година од својот живот. иницијативата што потекнала од скопје за воспоставување соработка меѓу тур- ската народност во југославија со матичната земја турција била за поздравување и треба и понатаму обострано да се негува. првото гостување од турција било тројно – автор, режисер и сценограф, кој бил и костимограф, со што соработката на културен план се поставила на повисоко ниво. Гостувањето дало убави и значајни резултати. Било презентирано оригинал-но дело во кое е извршен среќен спој меѓу традиционалниот турски театар караѓоз и орта-ојуни и европскиот од поново време. авторот бил артист кој добро ја позна- вал сцената и напишал пиеса податлива за неа. „... режисерот се потрудил да нè доведе во што почист турски театар, традиционалниот, со видливи настојувања играта на артистите да ја канализира во почист, подоследен вид“, од што произлег- ле сосем солидни резултати кои не само што пружиле „...увид во турскиот театар, туку и ни открија поинакви и поголеми можности кај одделни артисти на скопската турска драма, првпат во вакви размери...“ пред сè се мислело на незакет али и јилдиз рифат. незакет али „...никогаш досега не сме ја виделе во една таква сценска разиграност да донесе еден толку доследен ненаметлив комичен лик каква што беше нејзината Шетарет. со леснотија и ненаметливост се одликувала и играта на јилдиз рифат (небибе), во која покажала најголеми резултати откако е во театарот. се издвојувало и остварувањето на енвер Бехчет (Муштак) дадено преку стилизира- на импровизација. и во другите улоги биле постигнати солидни резултати, особено [[Љутви Сејфула]], околу кого се вртела целата комедија, потем [[Мушереф Лозана]] (пембе), [[Џемаил Максут]] (нихани). сценографијата, како и режијата, успешно и наг- ледно воведувале во овој вид театар. успешно биле исполнети музичките пасажи од претставата, кои доловувале моменти од верски обреди на исламска секта, на која и` припаѓал обичајот со гас- нењето на свеќата врз кој е направен еден од главните заплети, што требало осо- бено да се истакне. Пред крајот на 1971 година премиерно била изведена комедијата „насрадин- оџа“ од илхами емин, поет со лирски вкус, кој имал големи амбиции кога се зафа- тил со својот втор сценски текст. пишувал комедија што ќе нема за цел само да на - смее, туку и сериозно да проговори за животот и човекот воопшто, а за тоа му послужил материјал од дамнешното минато, сврзано за турската националност на која и` припаѓал – преданието за насрадин-оџа, како и ликовите на две историски личности од времето на турското навлегување на овие краишта, монголскиот заво - јувач тамерлан и шеикот Бедредин, непомирлив романтичарски бунтовник кој бил обесен јавно во серез во 1420 година. насрадин е неуништливоста на народната сила кога е во прашање завојувач, олицетворен преку тамерлан. силата на народ- нот ја претставува насрадин, додека Бедредин е противтежа меѓу нив. „понатаму емин своето дело го определува како мисловна комедија, со тажен поетски шти- мунг“. во „насрадин“, како и во неговата прва пиеса „отуѓени“, има поетски нотки, како и желбата сериозно да се проговори за човекот. комедијата е присутна напа- ти, главно кај насрадин-оџа кога се оттргнува од општата концепција на делото. така и кај некои споредни личности не придонесуваат многу во докажување на филозофските амбиции на авторот. Делото се одликува со конкретноста на лично- стите, а и во „поцврсто“ заснованата фабула во него, иако и ликовите, пред сè, оние на тамерлан и Бедредин, не се осмислени на најконсеквентен начин, а пред крајот дури и насредин“. на сцената „насрадин“ бил игран меѓу комедија и сериозна дра - ма со употреба на елементи на караѓоз; орта ојун и Медах. [[Љутви Сејфула]] (насре - дин) „комични сокови влечеше најинтензивно во сцените кои не беа во најдирект- на врска со другите два главни лика на пиесата. Можност за „тажна комика“ може- би имаше најмногу кога на насредина му подвалуваат со двата слона“. [[Рамадан Махмут]] (тамерлан) и [[Салаетин Билал]] (Бедредин), како и сузана Максут (Фатима), „покажаа солидни артистички резултати“. Дебито на младата Бедија Бејолу „наве- сти интересна појава“. во другите улоги настапиле незакет али, јилдиз рифат, [[Шерафетин Неби]], енвер Бехчет, [[Џемаил Максут]], [[Фехми Груби]], [[Зекир Сипахи]] и Мус - тафа јашар, „кој исто така дебитираше на професионална сцена“. режисер на прет - ставата бил кемал лила, а сценографијата била на панче Минов. „Мавиш и Мемиш“ е прво дело за деца напишано од автор на турската народ- ност, кој живее на овие наши простори, пишува Иван Мазов. од нашите региони како дел од усно предание потекнува приказната. кај Хасан Мерџан се чувствувале првите чекори на автор за такви дела, особено во претераното медитирање, што се гледало во недоволното воспоставување контакти со децата... Добрата страна на авторот е што не сака да ја убива нивната фантазија и што не правел концесии во однос на својата поетска суштина. слични тенденции имало и кај режисерот кемал лила, со забелешка дека можел повеќе да го разигра текстот на сцената. од арти- стите најпријатно изненадување претставувала младата Бедија Бејолу, која како водител во претставата со вонреден шарм и убава смисла создавала контакт со гле- далиштето и сцената. и другите учесници – незакет али, Шерафедин неби, рабадан Мамут, сузан Максут и Зекир сипахи – вложувале напори текстот на Мерџан да го доближат што повеќе до децата. За истата претстава, накратко се осврнува Иван Мазов во „политика“ („пос - тојано полна сала“, 1.6.1972). Хасан Мерџан, кому по „цвеќарот алија“ ова му е втора пиеса, е млад поет кој пишува на турски јазик. пиесата е инспирирана од усните преданија на турците кои живеат во нашите региони. на сцената била прикажана и четвртата негова драма – „крава“, која е најпре- тенциозен текст од сите негови што досега се видени на сцената на турскиот театар во скопје. Мало семејство, мајка, ќерка и син се обидуваат животот да го преживе- ат на наједноставен начин, опфатено со мислата како да се преживее. надежта е во една крава која со голема мака ја набавиле. смртта на кравата ја пречекуваат со радост, а потоа животот ќе си земе првобитен тек со исчекување да се појави нова илузија и самозалажување. режисерот кемал лила како да не бил начисто за какво дело се работи – „за поетска драма или само за фарса“. во претставата имало од сè по малку. според критичарот, режисерот најдобро би направил ако овој текст го сфател како фарса. кравата како надеж и илузија за тоа давала шанса. со тоа би се избегнало мешањето на стиловите на кои одделни артисти ги толкувале улогите, како на пример [[Мушефер Лозана]] (Мајката) и [[Џемаил Максут]] (учителот). првата „одеше исцело кон стилизирана игра, додека вториот се обидуваше преку реалис - тич ки третман ликот да го фати со една поблага иронија“. сценска леснотија се чув- ствуваше кај [[Сузан Максут]] (Девојката), синот го играл енвер Бехчет, а свршеникот [[Салаетин Билал]]. сценографијата на панче Минов со два елемента го назначувала амбиентот – голема црвена ружа која означувала градина и стилизиран таван во ориентален стил – знак дека делото потекнува од исток. и двата елемента беа мошне асо- цијативни. Пред крајот на сезоната турската драма гостувала во истанбул на сцената на Шехир театар со комедијата „кога свеќите ќе се угасат“ од современиот турски писател а. Муџибхадзе. комедијата минатата година ја поставил сами ајаноглу. Гостувањето траело дваесет дена. претставата наишла на многу убав прием, како кај турските познавачи на сценската уметност, така и меѓу граѓаните на истанбул кои некогаш живееле во нашите краишта. На скопската сцена албанската и турската драма, досега извеле околу 2500 пре- тстави, што ги виделе близу 670.800 гледачи. на традиционалните гостувања во внатрешноста на земјата, потоа во косово, Босна и Херцеговина и Белград, теа - тарот прикажал 850 претстави со 425.000 посетители. сликата на успесите ја допол- нувале многубројните гостувања во странство: Бугарија (Шумен и крџали), турција (анкара, измир и Бурса) и албанија (тирана, валона, Драч, скадар и Фијар). во 1971 година првпат на тв е снимена пиесата „Отуѓени“ од илхами емин на турски јазик (со македонски превод). една година подоцна биле снимени „Згасна свеќата“ од М. Џељал (на турски) и „Електра“ (на албански). периодот од 1956 до 1958 година „е најсудбоносен за театарот на народностите. најголемиот број кадри беа принудени да ја напуштат куќата, последици што и денес се чувствуваат. театарот на народностите претставува мерило за достигнатиот степен за слободно духовно и уметничко творештво. тој е сè повеќе жариште на културата на турската и албанската народност. неговата улога е мисионерска, со издигнувањето на теа- тарската култура и во подигањето на културното ниво на припадниците на албан- ската и турската народност“. Режисерот [[Мирко Стефановски]], со остварувањето на [[Џемаил Максут]] (отело), [[Сузан Максут]] (Дездемона), Мехди Бајрактари (јаго) и [[Салаетин Билал]], незакет али, [[Фехми Груби]], [[Рамадан Махмут]], [[Шерафедин Неби]] и други, се претставил пред скопс- ката театарска публика во првата постановка на Шекспировата трагедија „отело“. поставувањето на претставата „отело“ на сцената на театарот на народностите „по малку збунува, изгледа необично, се прима со мошне скриени сомневања и стра- вувања“. на вака поставеното прашање режисерот одговорил: „ослободени од комплексот ’Шекспир’, ослободени од нереалните амбиции да правиме претстава, спектакл, на трагедијата ’отело’ и` пристапивме како на секоја драмска материја, со цел од неа да правиме прифатлива претстава за нашиот современ гледач. сакаме претставата да произлезе од нашите сценско-технички и актерски можности и во својата основа да го носи респектот кон овој драмски великан“. „експериментирањето во театарот, и не само во него, стана речиси помодарст- во, а не творечки процес – вели стефановски. се користат најразлични, па дури и недозволени средства да се предизвика и да се шокира гледачот. Затоа многу нешта се жртвуваат и се газат во името на тој експеримент. јас би бил задоволен ако оваа верзија на ’отело’ не биде наредена во таквиот вид експеримент“. Режисерот [[Мирко Стефановски]], имајќи ја предвид големината на сцената и малиот актерски состав, дошол до современо согледување на ликовите и нивната психолошка фактура. „оригиналното на овој план се состои во тоа што режисерот на предна позиција го исфрла јаго, не фиксирајќи го однапред како негативен, туку како човек со вонредна интелигенција и со таква амбиција што ќе доведе до неми- новен крај. со тоа трагедијата на јаго е животно мотивирана“. режисерската постапка била доследно спроведувана и успеала да остави претстава „со еден внат- решен интензитет на кој адекватно се надополнува и надворешната динамика, водењето на дејството“. јаго на Мехди Бајрактари, во сообразност со режисерското согледување на ликот, „сугестивно и со еден забележителен дијапазон од изразни средства го остварил. овој актер ја има можноста за непосредно трансформирање во ликот, а располага и со вонредна телесна пластика. по импресивното исполнување на оваа сложена актерска задача од Бајрактари може да се очекува и уште повеќе“. насловната улога, отело, ја толкувал Џемаил Максут и рецензентот е со впеча- ток дека актерот бил на пат да направи „едно исклучително автентично доживува- ње на овој лик. неговиот отело е целиот во внатрешен грч, во подводните водо- вртежи на психолошките текови што ќе бидат доведени до вистински пароксизам“. од женските улоги, се издвојувала сузана Максут (Дездемона). „Мошне дослед- но овој лик го сенчи со една непринудена лиричност што ја засилува финалната сцена на невината жртва“. Фин регистар од сценски изразни средства презентира- ле незакет али (емилија) и Бедија Бејоглус (Бјанка), последната е театарски под- младок која со оваа улога ги најавува своите претензии и убави можности“. За успе- хот на претставата придонеле интерпретациите на [[Фехми Груби]], [[Рамадан Махмут]], [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]]. само поради рецензентската форма, на крајот ќе ги спомне костимите на Беба патрногиќ, „во кои е внесена максимум инвенција, колорит и непогрешна смисла за психолошката структура на ликот што го носи костимот“. со оглед на можностите на сцената и нејзините димензии, „како мошне успешна ја оценуваме и сценографијата на панче Минов“. Ансамблот на турската драма приредил своевиден подвиг со претставата „оте - ло“. јаго со својот фантастичен дух, со својата умешноста за заплеткување на ситуа- циите, човек на кого интригата му е мото за душевно спокојство и задоволство, почнува лесно и магично да го освојува вниманието. и токму тука е магичниот приод на режисерот [[Мирко Стефановски]] кон ‘отело’! јаговиот лик во претставата е пред сè и над сè. неговите монолози, режисерот ги зел како основа на својата концепција, без јаго ништо не се случувало. со експо- нирање на јаго, режисерот ги ставил во сенка отело и Дездемона „ослободувајќи ја претставата од сите можни баласти и натрупаности и, се разбира, приспособу- вајќи ја на техничките можности на сценски простор“. интервенциите овозможиле гледање на мошне јасна и чиста претстава, која обилувала со оригинални сценски решенија. „рафинираноста и чувството за режи- серска чиста постапка уште повеќе доаѓа до израз при градењето на ликовите и при нивната сценска поставеност во просторот. стефановски не се впуштил во екс- перимент да прави претстава-спектакл или да прави некаква раздробена претста- ва. напротив, експериментот, ако воопшто во случајот така може да се нарече, е присутен дотолку што режисерот се осмелил на грандиозната и една од најзрели- те Шекспирови трагедии да и` пристапи на сопствена творечка моќ“. артистичката екипа се претставила со сосема подруг начин на игра. пред сè, се одделувало брилијантното играње на Мехди Бајрактари (јаго). неговиот јаго е спе- цифичен. од јаго лажливец, сплеткар, јаго лукав и подмолен, ова е јаго со растрга- ни чувства, незадоволен од својата жена, љубоморен на својот господар и над сè јаго со силен дух и интелигенција. Бајрактари направи лик кој во сите можни транс- формации влијае симпатично и ја освојува публиката. Бајрактари покажа голем артистички простор во себе, предодредувајќи ја играта до крајното чисто изнијан- сирано владеење со сите комплицираности на ликот“. Џемаил Максут (отело) во првиот дел е во сенка на јаго, „но колку отело сè повеќе се соочуваше со внатреш- ната душевна криза, колку што повеќе го опфаќаше чувство на свирепост и без- умие, спротивставени наспроти војничкото достоинство како основен карактер на ликот, [[Џемаил Максут]] заигра со некое чудно воздигнување кое за миг завладеа со сценскиот простор“. тој во вториот дел го покажал богатиот артистички сензиби- литет со една голема внатрешна сила за игра. сузан Максут остварила поинаква Дездемона, која не ја очекувале, или како таква не ја знаеле од делото... Турскиот театар направил вредно остварување, претстава со силен впечаток. на моменти дури ни јазичната бариера не претставувала пречка претставата да ја следат и оние гледачи кои не го познавале турскиот јазик. како втора премиера во календарската 1973 година, турската драма ја прикажа - ла претставата „вејка на ветрот“ од коле Чашуле, во режија на Мирко стефановски. режисерот својата концепција ја градел според насловот на пиесата. според него, трите главни ликови – Магда, велко и Џими се три вејки изложени на ударите на ветрот и бурите. тие на крајот ја доживуваат неминовната судбина на вејката, паѓаат. „се обидов просторно и визуелно на сцената да доловам еден вид златен кафез и судбината на затворената птица во него, која знае и да запее, па сепак е оса- мена и несреќна. во рамките на една стилизирана, повеќе условна постановка, преку реалистичка игра, на површина треба да излезе трагедијата на поголемиот број луѓе кои стануваат конечно жртви на сопствените противречности и на внат- решните кризи во крајна линија, трагедијата на печалбарот, преку јасната порака- на главната личност во делото: ’а кој, кога нас ќе нè разбере’“.74 режисерот Мирко стефановски на публиката и` презентирал некои нови аспек- ти и согледувања на делото на Чашуле „изострениот критички однос на режисерот кон текстот што како последица ја има не малата редукција на дијалози што ги разводнуваат односите помеѓу ликовите и кои во извесна смисла, во добар дел фраг- менти драмата ја сведуваат на сентиментална сказна“. тој редуцирањето го извршил со вкус, а во поголемиот дел ликовите ги приземјил, водејќи сметка тоа да не е во манирот на сувиот сценски реализам и натуралистичко прикажување. Малата актерска екипа мошне амбициозно се фатила во костец со задачите кои стоеле пред нив. Младата артистка јалдаз рифат настојувала да се ослободи од форсираниот емоционален набој во Што и успеала, особено во сцените во кои по средбата со Џими го доживува велко како туѓинец во својот живот. во улогите на велко и Мејбл артистите рамадан Махмут у Мушареф прека настапиле со изразита сценска рутинираност и сигурност. особено успешен фрагмент бил кога велко го доживува својот тотален емоционален пресврт и однос кон животот. критичарот посебно го одбележува младиот актер [[Мустафа Јашар]] кој во улогата влегол со сигурност што импонирала. во целата интерпретација имало нешто на модерен и млад човек. „покрај тоа, јашар покажува и една убава грижа кон сценскиот говор и непосредноста на телесните движења“. Ансамблот на турската драма ја прикажал премиерата на „Медеја“, трагедија во два дела од еврипид, во режија на кемал лила. насловната улога ја играла сузан Максут. во неа прв пат во историјата на човековиот дух е кажано дека борбата на чове- кот за среќа во животот не може да се бара надвор од човекот, туку во него самиот. критичарот смета дека со ваквата крупна задача се зафатил еден релативно мал театарски колектив. „лила внимавал да го зачува античкиот стил, применувајќи притоа една блага стилизација ликовите да ги оживее во нивните современи пори- ви, а тоа е она што оваа литература ја прави секоја современост интересна. лила направил една претстава на најжестоката страсност, во која согорува сè, па и сама- та страст. оваа страсност кај него е очовечена во најубавата смисла на оваа одред- ба, таа е од човечка крв и месо, нејзе мора да и` се верува, па дури и во она поента кога останува само пеплиште“. сузан Макуст ги покажала максималните можности. нејзината инспирација била човечкото, а не демонското, страсното, но не и пате- тичното во ликот. нејзиното доживување на пеколот на животот, најнепосредно се одразувале на гледачот. од другите актери најсигурен впечаток оставила гувер- нантата незакет али. сите учесници сериозно и одговорно и` пристапиле на задача- та, а Зекир сипахи (Гласникот) од епизодата направил вистинско мало доживување, „полно со атрактивност и со непосредност во исто време. на крајот, и во оваа при- года да ја истакнеме вонредната естетичност, функционалност и неоптовареност со визуелно дескриптивни елементи на сценографијата и на костимите“. Новиот театар на Бит-пазар, на местото каде што бил театарот пред земјотресот, првото ѕидано здание од овој вид во нашата република, располага со околу 4.500 мет ри квадратни корисна површина. се потврди на дело уште еднаш исправната по литика кон народностите за нивни слободен и непречен творечки развој. теа та - рот со албанската драма, единствена во нашата република, со турска драма, един- ствена во југославија, има посебно место и улога за раздвижувањето на културниот и на уметничкиот живот кај турската и албанската народност во републиката. Додека го чека вселувањето во новата зграда, турската драма премиерно ќе ја прикаже комедијата „слуга на двајца господари“ од карло Голдони. режисерот саша Маркус играта им ја доверил на млади артисти, така што претставата е во зна- кот на младите. во претставата дебитирал студентот на одделот за драмски актери при вишата Музичка школа Фирдауз неби. претставата е значајна што во двете клучни улоги трифулдино и Беатриче нас - та пиле во алтернација млади артисти. ова се однесувало пред сè на [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] и јилдз рифат, како и на Фирдауз неби. [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] била нешто „поуверлива во својата трансформација“ додека јилдз рифат за нијанса „беше поразиграна и внесе поголем шарм на сцената“. Фирдауз неби со мошне интересна артистичка појава можел да биде послободен во толкувањето на ликот. [[Салаетин Билал]] (труфалдино) „сосема солидно се снајде во улогата“. интересен, можеби најинтересен бил Зекир сипахи во истата улога, кој ликот го остварил со помош на несекојдневна импро- визација, постигната со помош на една специфична техника и извесно „оддалечу- вање“ од ликот. и другите двајца од „помладиот дел“ во пиесата – Бедија Беговска (клариче) и [[Мустафа Јашар]](силвио), како и сузан Максут оствариле добри улоги. извесна живост внеле енвер Бекчет и Феми Груби (носачите), со преголем натура- листичен белег. Ансамблите на турската и на албанската драма сè повеќе зачудувале со својот зачудувачки ентузијазам. колективот се зафаќал последниве години со обемни проекти, и покрај евидентните просторни и сценски тешкотии. „слуга на двајца гос- подари“ „нè увери дека ансамблот е исполнет со полет и голема желба за макси- мална артистичка игра“. комедијата е сместена во рамките на ’комедија дел арте’, меѓутоа нејзе и` ги препишуваат механизмите да ги заврти негаторските стрелки кон тој театар. ваквото гледање на комедијата е присутно и кај режисерот саша Маркус. тој успеал „да ни прикаже претстава која блика во полетност и убавина. режисерската инвентивност ја употребил докрај, богато и облагородено. Динамичните ситуации ги решил со вешти режисерски формули воздигнувајќи ја претставата во допадлива динамичност“. во претставата немало пукнатини, или пак лик кој не е докрај осмислен и функционален. пиесата „Шест лица го бараат авторот“ ја задржала творечката привлечност, сè уште била повод за посовремено сценско прикажување. пирандело е несекнат вруток кој ги поминал границите на своето време и трае во новите режисерски видувања. тој вака го објаснувал своето сознание „сè што живее, со самото тоа што живее, има форма, а поради тоа пак мора да умре; со исклучок на уметничкото дело кое секогаш живее токму затоа што е форма“. него не го интересира буквалната сцена и затоа неговата приказна почнува на отворена сцена. Додека се подготвува неговото дело, на сцената доаѓаат шест лица облечени во црно кои бараат од акте- рите да го играат нивниот живот. тој „не се обидува да го раскаже нивниот живот, туку во сета таа двојбеност ги испреплетува сценските расправи за животот и за реалноста. пирандело отвора два фронта: меѓу лицата и артистите. „сите се борат да ја разјаснат приказната, но сите истовремено и ја присвојуваат на свој начин. илузиите течат во две насоки кои се сретнуваат во конкретните простори на живо- тот. смртта на двете деца ги прави замислените карактери повистинити од арти- стите“. сцената е отворена без рампи, со многу реалности, но до нив треба да се дојде. пирандело доаѓа, ги открива и отвора нова ера во сценската уметност. режисерот алексов ја следи имагинацијата на авторот, навестува широк простор за откривање на ликовите, „играта на артистите ја пушта да тече во зазбивтан ритам, а преку шесте лица во некоја смисла конфронтира и со гледалиштето. претставата ја исполнува со атмосфера, онаа таинствена во која допрва ќе откриваме што е што, кој е кој, каква е приказната, каде е крајот до што треба да дојдеме... остриот кон- фликт е постигнат, шесте лица ги воздигнува до авторовата илузија, но и ги спушта до вистинитоста. рамнотежата е чиста, без дилеми“. алексов понудил „убаво сцен- ско решение, во кое обилувале убави остварувања. ја одделува играта на: сузан Макуст (пасторка), рамадан Махмут (татко), незакет али (Мајка) Џемаил Максут (режисер) и Бедија Беговска (Главната артистка). Критичарот иван Мазов пишува дека претставата била збогатена со трикови од сцената и за сцената, „во која имаше и глума со однос спрема текстот и ликовите, но и со идентификување со нив“. таму каде што тој однос бил видлив, претставата имала повисоки дострели и била поблиску до пирандело, а таму каде што се играл реалниот живот вистинскиот пирандело бегал од сцената. трик била и употребата на фрази на македонски, албански и арапски, покрај турскиот, како и решението на Мадам паче преку куклата што била спуштена одозгора. „сè на сè, претстава која поставува многу проблеми и поткрева интересни прашања“. Во режија на првенецот на турската драма, артистот Љутви сејфула, била при- кажана пиесата „алиш“ од Хусеин сулејман. песната што ја пеела Зејнеп „го видовте ли мојот алиш, крај Дунав на пат за серез?“ му послужила на Хусеин сулејман, автор од турска народност во Македонија, кој умрел во 1963 година, како мотив за неговото дело. откако не му ја дале за жена, алиш го напушта малото место лом паланки и оди во серез. таму, во него се вљубува ќерката на судијата, но алиш со копнежот по Зејнеп бега во истанбул каде што се вработува како келнер. Зејнет тргнува во потрага по алиш, доаѓа во серез, а оттаму во истанбул. по тримесечно залудно барање, драмата среќно завршува откако случајно се сретнале во хотелот во кој била сместена Зејнеп. истата драма, сејфула ја поставил пред 20 години. очекувањата дека режи- серот ќе направи понови и поактуелни преточувања не се исполниле. тој буквално го следел текстот, со што и го умртвил драмскиот конфликт. од многуте преземени дејства претставата била здодевна, развлечена. актерската екипа не успеала дело- то да го воздигне. најубав лик со осмислена реалистична игра, надградена со многу детали и многу уверливост, остварила незакет али во ликот на назли. Љутви сејфула сакал да нè увери во животната вистинитост на настаните што се прикажувале на сцената како последица на ваквиот став се добила претстава што личела на гола илустрација во којашто имало и мошне дискутабилни детали. така, на сцената во XVII век се пали цигара со кибрит, се веселат девојчиња и момчиња без фереџиња, а сиромавиот рибар бил со везирски скапоцен костим. и нему најдо- бар впечаток му оставила незакет али. Мошне допадливи биле сузан Максут, јил - диз рифат и Љутви сејфула. посебно се истакнала убавата епизода на Шерафетин неби како налбат. По долги години колективот на театарот на народности доби своја модерна сала. ова е прв современ објект за театарски активности изграден по ослободува- њето во скопје. театарската зграда е од цврста градба, дело на архитектите Љубин - ка Малинкова и вера Ќосева, а свечено е отворен во октомври 1974 година. теата - рот е изграден во близина на архитектонски објекти од минатото и е завршок на атрактивниот аглометар – старата скопска чаршија. на 18 јануари турската драма премиерно ја извела драмата „убавината чекори сама“ од томе арсовски, во режија на Бранко Гапо. и овој текст се надоврзува на неговите преокупации со настојување да се открие поетскиот елемент на „секој - днев ното сивило...“, да се скрши лушпата што го обвиткува таканаречениот мал човек и зад тенката корка да се наѕре во пулсациите на неговото постоење, него- вите проблеми, немири, страхувања, а сето тоа треба да ја даде поетската слика на едно постоење што само навидум е безначајно ...“ но ни во ... „убавината чекори сама“ авторот не направил покрупен чекор на своето животно видување, неговите опсервации се исти како во другите негови текстови. Бранко Гапо во својот нов проект не се открива како дебитант, туку се презентира дури како професионалец со оформени ставови кон театарската сцена. тој, свесен за некои недоречености на авторот, настојувал да ги надгради со стилски елементи, со ризик претставата да подејствува хетерогено, но да добие во „...содржинската јадрост и во нејзиното животна уверливост...“ тој дејството го прави динамично и прави спектакл, низ разигран паноктикум во кој најмалку има статичен приказ. Дејството го лоцирал на повеќе места, во кои паралелно се одвивало во неколку нишки, кои не се пресеку- ваат, и не си пречат една на друга. таму каде што има наративност, режисерот од лирски третман преминува во гротеска..., од неа пак во реалистички приказ и треба да се рече во поголемиот дел на претставата, меѓу овие стилски контроверзи, тој соумува да изнајде рамнотежа и да го зачува нужното чувство за мера...“ треба да се рече дека Бранко Гапо „не го решил најуспешно проблемот на сцената...“ од една страна, имало ликовно условена сценографија, а од друга импресивни реалистич- ни костими, како и пренатрупана сцена со предмети, чија функција секогаш не се гледала. ансамблот во претставата влегол мошне амбициозно и дисциплинирано. на прво место била Бедија Беговска (јанка), млада артистка ...„таа соумева на ликот да му вдахне животност и да нè увери во неа со својот непосреден третман...“ впе - чатливи ролји оствариле [[Салаетин Билал]], Љутви сејфула, Фирдауз неби, рамадан Махмуд, [[Мустафа Јашар]], сузан и Џемаил Максут – епизодите на енвер Бехчат и Мушареф лозана ја „претставуваат онаа малечка, но мошне сјајна точка во режи- серскиот паноптикум на Бранко Гапо...“ „Убавината чекори сама“ е прва претстава со која театарот на народностите се пријавил за учество на годинашните југословенски театарски игри во нови сад. режисерот ја отворил сцената, салонот и фоајето ги претворил во сцена, така што претставата започнувала на влезот во театарската сала. Бранко Гапо направил пре- тстава-спектакл со ревијален карактер, што содржело и нешто наше, повеќе меди- теранско, за што придонеле и костимите на јелена патрногиќ, раскошната сцено- графија на Менде ивановски, ненаметливата музика на Љубомир Бранѓолица и успешната кореографија на александар стојановиќ. со разбивањето на сцената Бранко Гапо „внел само една надворешна динамика, што во значителна мера при- донесуваше да се загуби концентрацијата на гледачот, текстот непосредно да се расцепка, губејќи го најчесто својот континуитет, својата целовитост...“ Најновиот текст на Хасан Мерџан „Школски свет, весел свет“ бил посветен на деца- та. неговиот третман на темата, подразбирајќи ја поетската постапка, средба на две деца пред да појдат на училиште, ја трансформира во чудо во кое оживуваат и обич- ните предмети – книгата, кантата, моливот, гумата, тетратката – сите предмети со кои децата се во постојан допир. авторот тоа го прави со чувство за мерка „и со авторска интелигенција, која умее да ја избегне декоративната дидактика, за сметка на тоа да ги распне сите едра на фантазијата...“ тој во неговата авантура низ светот на фантас - тиката не поаѓа од фикција, туку од конкретната функција на предметите што ги ожи- вува. режисерот Шерафетин неби настојувал во прв ред да го почитува поетското видување на Мерџан, а потоа да го интензивира со динамично водење на дејството, во кое е доминантно вештото користење на сценскиот прос тор... ликовите играле поетично, бидејќи режисерот не отишол во нивна априори идеализација. нивната трансформација, колку и да е невозможна, тие сепак се вис тинити, оти биле прика- жани и нивните функции. За успешната реализација на сценографијата свој придонес дал панче Минов, а за музиката исмаил Хоџа. панче Ми нов не ја оптоварил сцената со непотребни елементи од фантастиката. со решени јата негови се сугерира амби- ентот на секоја секвенција, посебно оставајќи прос тор што овозможи брза динамич- на мизансцена. исмаил Хоџа песничките ги компонирал едноставно и живо, така што лесно се помнеле. во претставата носители биле седум актери, кои со воедначена игра соумеле непосредно да му се доближат на младиот гледач. азиз несин пишува раскази, романи и драми, од кои повеќето му се преведени на други јазици. Драмата „кралот на головите“ настанала како драматизација на роман. во турската драма во скопје досега не бил изведуван. За своето дело, азиз несин вели дека сите ликови биле негативни, но сепак омилени, меѓутоа и опасни. ако натежнела нивната омиленост, потоа постоела опасност да ја заборавиме нив- ната негативност. Знаејќи дека нивната судбина е трагична, ќе стане уште потра- гична, ние уште повеќе ги сожалуваме. она што гледачот го спасувало од оваа ста- пица е што нивните негативности се изложувале на показ. тие биле плодови на ненормален систем, и поради нивното оддалечување од вистинските цели на стартот уште повеќе станувал негативен. режисерот тахир Барлос бил постојан режи- сер при градскиот театар во истанбул. Дошол, како што вели, во пријателска југославија, каде што неговите сонародници турци се сплотени со југословенските народи. Би бил среќен ако неговото доаѓање во скопје даде и најмал придонес во уметничкото и културното зближување на двете земји кои имале многу слични предци и обичаи. „кралот на головите“ е музичка игра во два дела, како драмски колаж од над дваесет скици, кои во извесна смисла можеле да постојат и самостојно. азиз незин не се ограничувал на фабулните елементи на темата во кои имало и битови еле- менти „...туку оди многу подалеку, се подбива со карглумците на ликовите, со поли- тичките и општествените услови во земјата, притоа демонстрирајќи една нависти- на брилијантна стручна опсервација...“ квалитетите на делото не требало да се бараат во формалните текови на дејството „...туку во моралните димензии на авто- ровиот критички поглед, кон животната материја, што послужила како предмет на неговото дело. режијата презентирала „...импресивна сценска култура, всушност онаква каква што ретко може да се види на сцената...“, започнувала со незаборавна сцена во која на спортскиот ринг еден политичар нашол свои слушатели, вербал- ниот со прозна фразеологија, со нагласено чувствување на дистанцијата. на 25 мај била одржана претставата „кралот на головите“ од азизнесин. на пре- тставата бил авторот, како и голем број културни и јавни работници. режисерот Мирко стефановски во правењето на претставата „Доживувањата на николетина Бурсаќ“ тргнал од убедувањето дека ќе прави драма во која е важна само централната личност – николетина. нешто позначајно место му дал и на јовица јеж.. стефановски ги потиснал партизаните на заден план, во некоја смисла тие му служеле како бран на кој ја одвива ведрата приказна за доживувањата на николетина „...токму затоа својата претстава ја осиромашил од општата атмосфера во која е најден николетина ... претставата изгледаше мошне ладно...“ и покрај вид- ливиот напор, Џемаил Максут во својата игра одел на „пресметани ефекти и енвер Бехчет не ги искористил докрај можностите за да го воздигне ликот со поголема креација. најубавите можности ги искористил Марк Морку, кој го предал ликот „навистина оригинално и уверливо“. Комиката извира од ликот на николетина, неговата природа, често несмасна, но и шеретска, како и од неговата сенка – јовица јеж, вели критичарот Мазов. успеш нос та на претставата зависи од тоа како тие ситуации да се поврзат во една поврзаност и во што потечно сценско кажување. и второ, како ликот на николетина сценски да се обои во согласност на бојата што му ја дава Ќопиќ. на овие две прашања претставата одговорила делумно. на претставата и` пречеле – „пренагласената желба времето и местата во кои таа се случува да бидат што поверно набележани преку соодветна музика составена од маршеви и други песни од времето на ноБ и преку сценографија изведена со помош на проекции. првото на извесен начин го задушуваше, а второто го забавуваше и дејството...“ ликот на николетина бил предаден прилично еднострано и еднобојно. енвер Бехчет (јовица јеж) со својата артистичка подготвеност внесол поголема ведри- на во претставата. најефектен бил Марк Марку (италијанецот), додека во позабе- лежливи улоги настапиле Феми Груби, [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]], Фирдауз неби, незакет али, сузан Максут, Љутви сејфула, Шерафетин неби и други... премиерата на „Моралист“ (семејна драма) била изведена во Домот на култура- та во тетово. првото дело на Мицев „лиза, лиза...“ праизведба имало во Драмскиот театар. пред премиерата, Миодраг Мицев изјавил: „одењето по патиштата на соп- ственото искуство создава во нас некои облици на протестни чувства, кои, не ретко, бараат катарзично празнење. во мене одамна се собираше агресивност кон сè она што е крадење и газење на човековата интимна слобода и среќа во името на мало- граѓанскиот морал и родителската љубов. а токму тие, честопати, се немилосрдни во својата егоистична, еднострана настојчивост“. Драмата ја доживеал една вечер во едно семејство да биде некаков судија, помирител на судирот на олга со нејзиниот сопруг. почувствувал потреба да застане на страната на жената и да се обиде нејзи- ната трагедија сценски да ја оживее. суштината на драмата е во тоа што сите ја кажу- ваат и ја слушаат својата вистина. последица е трагичниот крај на човекот што се поигрувал со психата на своите најблиски. авторот се обидел тоа да го открие. се имало работа со текст „поорганизиран во својот сценски распоред и чув- ствително продлабочен во однос на психата на ликовите и нивната заснованост, која овој пат е поширока и поразнострана“. авторот и режисерот претставувале среќен спој во патот. „Моралист“ е драма „на психичкото распаѓање на едно семејство, што во својата основа, во својот корен, е израстено по погрешни патишта“. режијата на кемал лила е „насочена кон разоткривањето на психичките состојби на јунаци- те. атмосферата е згустена, напната, доведена до границата на усвитеност, до експлозија“. сите ли ко ви биле внимателно извајани и изнијансирани. најсилен впечаток оставила Бе ди ја Беговска (олга) „со широк дијапазон за игра, талент за сценска трансформаци ја, внимателност и прецизност во психолошкото обојува- ње на ликот, Беговска и овој пат нè увери дека е артистка која умее да понесува мошне сложени актерски задачи“. сабина ајрула (ана) е лик кој преку студиозна игра „беше максимално и мош не уверливо изнијансирана“. Џемаил Максут (строгов) предал „една интересна и студиозна игра“. и Мушареф лозана (страч - кова), „на оригинален и на нејзе свој ст вен начин го обои ликот“. во другите улоги настапиле јилдиз рифат (Марија), Ше рафетин неби (петров), [[Мустафа Јашар]], Фирдауз Неби, [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] и енвер Беџет. Веќе неколку години на сцената на турската драма настапувала младата артист- ка Бедија Беговска, која ги освоила симпатиите на публиката. во „Моралист“ од Миодраг Мицев остварила вистинска креација која може да ја презентира само длабоко чувствителен актер кој со себе носи многу талент и смисла за актерска пси- холошка сугестивност“. глумица станала сосема случајно, но искрено признава дека во театарот останала намерно. театарскиот критичар иван Мазов вели дека е мошне тешко изразито фило- зофски и дескриптивен роман, каков што е „Дервишот и смртта“ да се преточи во драма. сцената бара подиректно соопштување, поотворени судири, поразго- лени ситуации. судирот што континуирано трае во романот се води во него самиот, кај нуредин, и е потежок за експликација. Драмата е во една личност. Борислав Михај ловиќ-Михиз не можел да избегне како двете приказни да се поврзат во едно и како на приказната да и` се даде повеќе сценско ткиво и да се направи поатрактивна и погледлива претстава. Душко наумовски се обидел претставата, особено во вториот дел, да ја разигра со поатрактивни потези за сцената, како и сценографот од ниш велизар србљановиќ со своите решенија, мошне чисти и провокативни за окото како симболика и како простор за одви- вање на многубројните слики со претставата“. јелена патрногиќ со раскошни „замислени и вкусно изведени костими, што на изведбата и` даваат посебна при- влечност која ниту во еден момент не е цел за себе“, како и музиката на андреј Бељан „за задоволување на потребниот штимунг и амбиент“. критичарот пре- тставата ја видел на театарските игри во прилеп. Била тоа една „од најсолидно изградените претстави на овие наши игри. [[Салаетин Билал]] (нуредин), со игра што целосно се потпира „на внатрешните вокации на артистот, без какви и да е надворешни ефекти и дотолку потешка за исполнување“. со таква смиреност се одликувала и играта на Фирдауз неби (Мула јусуф). До овие две улоги требало веднаш да се стави и онаа на Љутви сејфула (Хаџи синанудин). во другите поза- бележливи улоги настапиле Бедија Беговска (кадијката), Џемаил Максут (Муселимот) и енвер Беџет (Шпионот). Театарот на народностите официјално сезоната ја започнал со премиерната изведба на турската драма со пиесата „планета на дембелите“ од ристо Давчевски, во режија на кемал лила. поради топлиот прием на албанската сцена, нешто изме- нета сценски ќе ја гледаат децата во изведба на турската драма. учествуваат арти- стите Шерафетин неби, сузан Максут, Шефкет наум, ирфан Бељур, Зекир сипахи, Бедија Беговска, енвер Беџет, Феми Груби и Мустафа јашар. пиесата е предадена со јазикот на детето, со мотиви од неговата фантазија, преку поучен дијалог, комични ситуации и забава. Дејството се случува на Зелената планета. лошиот волшебник сипиндатор ќе ја претвори во земја на дембелите. тој со својот помошник Железниот Заб ја окупирал меморијата на царот немтур, кој освен на играњето со конзерви за ништо друго не се сеќавал, дури не ги познавал ни сопствените деца Дандара и Мандара. пријателите на царот атомски и биологот, успеале да ги спа- сат и него и неговите поданици од лошото влијание и од мрзливоста, а го преобра- тиле и маѓесникот. Децата веруваат дека доброто секогаш победува, па така и пие- сата завршила со песна. на 15 октомври турската драма заминала на десетдневно гостување во турција, и тоа во истанбул, анкара, измир и Бурса. во рамките на културната соработка меѓу двете земји, скопскиот театар ќе се претстави со „омер и Мерима“ од авторите Бе - ловиќ и пешиќ. претставата ја режирал Мирко стефановски, а учествувале сузана Максут (Мерима), [[Салаетин Билал]] (омер) и рамадан Махмут, лозана Мушареф, саби на ајрула и незакет али. од први до десетти ноември како гостин на турската драма ќе престојува во скопје театарот „кентер“ од истанбул, кој посетата ќе ја врати со прет ставата „стапчињата на микадо“ од Мелих Џевдет андај. Детската сцена на театарот на народностите по еднаш во годината прикажу- вала детска премиера, порано давала две. За жал, тоа било така поради немање- то фи нансиски средства. на средствата се штедело кога се работело за детска претстава повеќе од педесет отсто во однос на претставите за возрасни. а би требало да биде обратно. режисерот Мирко стефановски повторно се опреде- лил за еден многу познат текст и читан роман од децата на сите меридијани, поради неговата топлина и хуманост. пред десет години одѕивот кај детската публика бил огромен за прет ставата „Хајди“ и сега во нова постановка им пону- дил нова претстава. во улогата на Хајди повторно настапила сузана Максут. таа вели дека ја познава детската психологија. Досега настапувала во „волшебникот од оз“, „Мачорот во чизми“, во разни принцези. од децата често слушала како од Хајди сега станала мачор. премирата на „јас, риза-ага“ била прикажана во Домот на културата во тетово. Делото било „создадено по мотиви од животот на јуруците кои живеат во источна Македонија. Материјата била земена само како рамка во која се сместени ликови- те чии карактери можат да се сретнат и денес во некои средини, а особено ликот на риза-ага, кој имал конзервативни обележја. од постапките на риза-ага биле засег- нати неговите најблиски, а особено неговиот посинет син, салих, за чии желби, волја и гордост воопшто не водел грижа. конфликтот во делото доаѓа од недораз- бирањето меѓу агата и неговиот посинок. таквата атмосфера го задушува младиот салих, кој се обидува да најде излез од ваквите стеги. стариот ага сакал да му ја наметне својата волја, своите конзервативни ставови за љубовта на салих, која била загрозена од наметнатата свршувачка. недоразбирањата доведуваат до кон- фликтни состојби, при што доаѓаат до сознанија за разликите во сфаќањата. Иван Ивановски во монографијата за театарските игри „војдан Чернодрински“ пишува дека авторот ги разочарал гледачите, „зашто тоа беше една од најслабите ако не и најслаба претстава на фестивалот“. „јас, риза-ага“ недвосмислена беше оцената (на разговорите на тркалезната маса) дека не нуди ништо ново, дека и како текст, и како постановка, и како изведба, била под можностите на ансамблот, кој е способен за многу посложени, поквалитетни сценски презентации. тешко било да се поверува дека се немало подобра претстава, а ако навистина немале, подобро ќе било да не доаѓаат на игрите, како што тоа го направил театарот од Штип. на 26 декември во театарот на народностите свечено е одбележан јубилејот – 35 години присуство на театрите во скопје на идриз емин. на седницата на која присуствувале голем број општествено-политички и културни работници, за него- вите бројни резултати говорел режисерот Мирко стефановски. претседателот на собранието на скопје, Методи антов, му го врачил на славеникот високото одлику - вање – орденот заслуги за народ со златна ѕвезда, со кој го одликувал претседа - телот на сФрј, јосип Броз тито. идриз емин, организатор, перикер, актер, техничар и општественик триесет и пет години нераскинливо бил врзан за сценската уметност во скопје. кон крајот на 1938 година, стапил на работа во тогашното народно позориште во скопје како ученик за театарски фризер-перикер-шминкер. по ослободувањето работел во Мнт како перикер. во театарот на народностите работел и како артист во епизод- ни улоги, и како општественик, и како технички раководител. роден е во 1923 годи- на во скопје. на сцената на турската драма на 17 април била одржана педесеттата претстава на пиесата „алиш“ во режија на Љутви сејфула. пиесата ја напишал Хусеин сулеј - ман. во претставата учествувале сузан Максут, незакет али, Љутви сејфула, Шера - фетин неби и [[Мустафа Јашар]]. со претставата „вообразен болен“ од Молиер, во режија на ацо алексов, турската драма настапила на театарските игри во прилеп. како последна премиера во 1977 година, турската драма, заедно со албанската, ја прикажале „Човекот на епохата“ од томе арсовски, а во режија на Душан нау мовски. Драмско-документарната хроника претходно била изведена на годинашните театарски игри „в. Чернодрински“. во неа учествувале артисти од сите професионал- ни театри. За претставата во турската драма „слободно може да се оцени како мошне успешна...“ и да се додаде дека била „убав и значаен прилог на спомнатиот театарски колектив во одбележувањето на титовите и наши јубилеи...“. проек тот заеднички го подготвиле артистите на албанската и на турската драма, „а за да се покаже и докаже на дело заедништвото на нашите народи и народности, тие овој драмски текст на арсовски го говореле на три јазици – на македонски, албански и турски...“.88 театарот се наоѓал пред фаза на подготовки за одбележување на својот 30-годи- шен јубилеј, во период на престројување, професионално зајакнување и квалитет- но збогатување на програмата на сцената. со скорашното отворање на детска мла- динска експериментална сцена, програмата ќе се збогатела со нови, пред сè камер- ни претстави. интенција на театарот била на оваа импровизирана сцена, која иако постои пет години и не се користи поради недостиг на материјални средства, да настапуваат млади артисти, режисери и драмски автори од народностите. важен чекор била подготвеноста за гостување не само во Македонија и на косово, туку и за афирмација на професионалното ниво на куќата. театарот планирал средба на театарската активност на народностите (малцинствата) од целиот свет. присутна била и потребата за афирмација на општојугословенски план. Гостувањето на „ателје 212“ обезбедило уште неколку гостувања во други центри. се планирало воведување на симултан превод, што конечно би ја симнал јазичната бариера од дневен ред. своевидно отворање била и веќе договорената разлика на гостувања со претстави со Драмскиот театар. веќе биле организирани и две трибини: „претставата на обвинителна клупа“ и трибина за актуелни моменти од дејноста на други театарски куќи. секоја нова претстава требало да доживее „судење“, на кое критичарите и публиката, како и творците, би ја анализирале нејзината успешност. низ таква „анализа“ веќе поминале „јас, риза-ага“, „Големата вода“ и „Човекот на епохата“. на втората трибина настапиле со воведни излагања и разговори со при- сутните Мира траиловиќ, директор на „ателје 212“ и Џунет Ѓокчер, режисер, артист и директор на Државниот театар од анкара, како гостин на театарот престојувал на 22 и 23 февруари. Главниот проблем на театарот бил кадарот, чие решение барало вонредни напори. според директорот илхами емин, во иднина кадрите главно ќе се обезбедувале од Факултетот за драмска и музичка уметност во скопје преку сти- пендирање. најавите биле крупни и сложени, а настојувањата биле достојни за почит, но да се надеваме дека тие и ќе се реализираат. Со Џунет Ѓокчер се воделе разговори околу претстојното гостување на театарот од анкара, што би било враќање на посетата од 1976 година, кога ансамблот на театарот на народностите гостувал во неколку градови во турција. планирано било гостувањето да се реализира оваа есен. исто така, било договорено режисе- рот Ѓокчер во текот на идната сезона како гостин, да постави дело од современ автор од турција, во кое главната улога би ја играла турската артистка од анкара ајтен Ѓокчер. се разговарало за размена на драмски текстови, режисери, сцено- графи, артисти... на 23 февруари директорот Ѓокчер на трибината во театарот гово- рел на тема „турскиот театар денес“, по што започнала интересна дискусија меѓу него и бројните учесници во разговорот. најновата премиера на турската драма, комедијата „војникот фалбаџија“ од плаут, режисерот Димитрие османли ја сместил во класични рамки (сцената потсе- тувала на стариот рим), а дејството се одвивало по линија на нагласена шега, од која одвреме-навреме ќе допрела и по некоја сатирична боцка. плаут вешто ги заплет- кува и уште повешто ги отплеткува непредвидливите ситуации, во мешаница, атмо- сфера на живот кој вешто го исконструира, за тој живот потоа да изгледа весел, забавен и интересен. Што би било со животот ако во него не би имало сплетки, порачува плаут, оние обични, секојдневни, во односите меѓу луѓето, за кои за да се одмрсат, треба вистинско и драматуршко мајсторство. и тука, некој ќе биде итрец, некој насамарен, некој ќе се смее, некому ќе му се смеат. Меѓу тие и такви пункто- ви османли ќе настојува „да ја полни претставата со разиграна атмосфера во која не треба многу да се бараат нијансите на чувствувањето, нијансите на продлабоче- ното и нијансите на некои психолошки разглабања на ликовите зашто, помалку или повеќе, сите ликови ја носат во себе препознатливата конвенционалност на коме- диографски типови, во кои карактерот сепак е потиснат во втор план...“. првиот дел од изведбата минал попритаено, но вториот дел со поголемо темпо, со поголема отпуштеност на ансамблот и со понагласена разиграност – приредил нешто поголемо задоволство. во актерскиот ансамбл со подинамична и повитална игра доминирал [[Салаетин Билал]]. На Фестивалот „војдан Чернодрински“ во прилеп, турската драма настапила со претставата „јас, риза-ага“од Хасан Мерџан, во режија на кемал лила, сценографија на Гинтер кубе и костимографија на јелена патрногиќ. Членовите на турската драма новата театарска сезона ја започнале со мошне амбициозни планови и програми, и покрај тоа што во сезоната влегле со низа ненадминати проблеми. веќе подолго време режисерот владимир Милчин ја под- готвувал „Хасанагиница“ од Љубомир симовиќ, а наскоро се очекувало гостување на Љубиша Георгиевски, кој ќе ја поставел драмата „угурсуз“ од неџат ибраиши - мовиќ. До крајот на сезоната очекувале да гостуваат и други познати македонски и југословенски режисери. најсуштествено било кадровското прашање. Турската драма со години се обидувала да го решат овој проблем, но тешко се наоѓале реше- нија. Била зацртана програма за стипендирање студенти на Факултетот за драмски уметности во скопје. понекогаш насоченоста на репертоарот оди и на компромис, посебно во поста- вувањето популарни пиеси за пошироката јавност, но со инсистирање секогаш за репертоар кој ќе биде прифатен од страна на сите гледачи, со познати имиња на домашната и на светската драматургија. тешко се доаѓало до добро домашно дело. кемал лила смета дека една од поголемите причини е локацијата на театарот – тешко луѓето се решиле да дојдат во нивниот театар. приодите се задушени од про- давачи и автомобили, ја немало комуникативноста што ја имале во салонот во работничкиот дом. на почетокот од година, на сцената на турската драма поставена е претставата „угурсуз“ од неџат ибрашимовиќ, а во режија на Љубиша Георгиевски. „Драмата на семејството ихтар-бег, Георгиевски ја пренесува на сцена со мошне сугестивен сценски јазик... во драмата нема жестоки драмски конфликти и пресврти „туку драма на расветлување на човечките судбини, таму некаде во втората половина на минатиот век во Босна... во тивок ритам, во бавно изнесување на судбината на јуна- ците, Георгиевски ја прави претставата“ во која „поаѓањето и распаѓањето на чове- кот е несопирливо...“. режисерот, преку чисти сценски решенија, создавајќи драматична атмосфера на ликовите, секој посебно успеал да ги развие. на тој начин доаѓало до силен израз и сугестивното актерство на секој посебно и над сите несомнено најуспешното оства- рување на енвер Бехчет како угурсузот, кои „предадоа претстава која се наредува меѓу уметничките врвови на овој ансамбл“. Последната премиера на тур ска та драма „угурсуз“ е секако „едно од најдобрите сценски остварувања на овој ансамбл од времето на неговото постоење...“. со истенчено чувство за докрај прочистени сценски решенија и со сценографија што самиот ја направил оставајќи ја сцената празна меѓу двете платна на просторот и времето на настаните, Љубиша Геор гиевски изградил „дејство што претставува висок театарски чин во секој поглед.....“. важна придобивка на претставата е глумата на целиот ансамбл, кој се носел со сите изразни средства. Љутви сејфула (ихтар-бег), [[Салаетин Билал]], Фирдауз неби и Мус тафа јашар (синови- те на бегот), како и Џемаил Максут, донесувале игра со елементи на исламскиот дух со исконска вечна борба за совладување на судбината. енвер Бехчет (угурсузот) во текот на целата претстава „само со гег, тивок крик и прецизен израз на ликот, е зна- чаен и моќен израз на витална енергија, иако ’угурсузот’ никогаш не е личност која освен во последната сцена, може во целост да го сврти вниманието. тој е речиси постојано на сцената, но со едно чувство на одмереност и ненаметливост...“92 првото гостување на Љубиша Георгиевски на сцената на театарот на народно- стите со претставата „угурсуз“ го „прероди“ ансамблот на турската драма со откри- вањето на досега неоткриени креативни потенцијали, со фасцинантен, математич- ки разработен простор, со симетрија која не била цел самата за себе, уште помалку сценски формализам, туку суштински дел на еден мошне згусната, динамична мизансцена. енвер Бехчет насловната улога ја толкувал без текст, успеал на ликот да му даде целосна животна одреденост, ќе напише иван ивановски. „угурсуз“ е прва премиера во сезоната 1978/79 година на турската драма. авторот на „Хасанагиница“ Љубомир симовиќ ја користи старата легенда за не - среќната љубов во својот текст што говори за уништувањето на едно суштество на едната страна во борбата за власт на пинтеровиќ-бег, а од друга страна е Хасан-бег, сопругот, кој е војник и единствено верува во оружјето и силата. Хасанагиница е смачкана во тој животен судир, рекол владимир Милчин во претпремиерниот разговор со новинарите. Хасанагиница верува во некаков морал, што за неа е над сè. таа се бори и кога оди во смрт со чувство дека ништо не може да направи, па спо- ред тоа и да живее. осовременувањето го нудел симовиќ. неговите херои говорат со денешна терминологија, со зборови на денешнината: инсинуација, политика, консеквенции... Хасанагиница е препознатлива со трагичната димензија за која се нема „слух“. Граѓанскиот живот не признава хероизам со предупредување дека денес моралот е изрелативизиран, а човековото достоинство сведено на минимум е погубно. со вчудовидување дознава дека кадијата е умрен пред седум години, и тоа „тој умрел од љубов“, што е соопштено како нешто невозможно. симовиќ, пре- мостувајќи го времето од кое доаѓа легендата, го исфрла „на површина судирот на половите, недоразбирањата, измешаните чувства. така судбината на Хасанагиница, нејзиниот сопруг и нивната животна вистинитост за нереализираноста во сексуал- ните сфери, чувството на вина на еден кон друг и стравот на мажот да не ја загуби својата доминација, стануваат вистини кои како Дамоклов меч се надвиснуваат над нашето време...“, вели лилјана Мазова. владимир Милчин гради слика „на социјален пејзаж, на класни судири, брутални насилства, во кои секогаш се поаѓа од сопствените сметки и во кои судбината на човекот е ставена во туѓи раце. За неа се одлучува во темница...“. со чисти форми и јасна концепција прави претстава со нешто позабавено темпо, постојано расте, за да заврши и да се надгради на една реплика во која човекот верува дека е од челик, а испаѓа дека меѓу некој палец и показалец челикот станува восок. артистите „на кои секако треба да им забележи- ме за речиси исклучивото држење за она што од нив го барал режисерот, што ги оневозможува да се препуштат на сопствените можности за креација, со доза на спонтана лежерност, донесуваат игра која лесно се прима...“. Бедија Беговска (Ха - сан агиница) ја донела улогата „спонтано и мирно, со сценски осет...“. Владимир Милчин направил вонредно театарско остварување, „режирајќи чисто, со голема режисерска инвентивност и со творечка смисла за најавување на по ет ските валери на драмата „Хасанагиница“. посебна пофалба на разговорите во прилеп била искажана за „вдахновената игра на артистката [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], која во толкувањето на ликот на Хасанагиница приреди вистинско фестивалско изненадување“. На 18 мај во театарот гостувала турската драма при културниот дом во призрен со претставата „Чудак“ од назим Хикмет, во режија на Зекир сипохи. сценограф на претставата бил Февзи туфекчи, а музиката била на етхем казас. на 6 јуни, пре- тпладне, во 10 часот на Детската сцена при турската драма била прикажана пре- тставата „игра на гатанките“ од Љутви сејфула, во режија на саша Маркус. режисерот вели дека ги употребил сите изразни средства: текстот, играта, песната, музиката, пантомимата, балетот и куклите за да заиграат најмладите гледачи со глумците во една непретенциозна форма. во играта се бараат одговори на низа гатанки кои се блиски до нив. но, како и да е, сценскиот приказ ја враќа вербата дека детската сцена треба исклучително да им припаѓа на децата, бидејќи најдиректно ги вклучува во пре- тставата, при што тие се чувствувале како дел од актерската екипа. такви биле настојувањата и на режисерот. Маркус прави шармантен дијалог во кој се одгатну- ваат значењето на гатанките. во ова му помагаат шестемина артисти кои и` припа- ѓаат на најмладата генерација. се открива убав детски свет, при што и суфлерот е ставен во улога на сподвижувач на претставата, а артистите од сцена во сцена на подиумот го менуваат костимот. во одгатнување на гатанките учествува и публика- та. Љутви сејфула во неколку наврати влегувал во гледалиштето и од децата изну- дувал одговори и ги наградувал. лесната и функционална сценографија, разигра- ните костими и музиката биле убави надополнувања на заедничкиот труд, кој на извесен начин го одбележал и 25-годишното работење на саша Маркус во театар- ската уметност. саша Маркус својата прва театарска режија ја имал на сцената на овој театар. На 1 август, во просторот пред капан-ан, ансамблот на турската драма ја прика- жал премиерата на „Зона Замфирова“ по текст на стеван сремац. „се обидовме да направиме претстава во неискористениот амбиент на старата чаршија“, вели режисерот Димитар станкоски. сценскиот простор е адекватен на времето кога е пишувана пиесата. на про- сторот се остварува убав контакт со публиката што, од друга страна, е основен момент што побудувал интерес за театарот. потфатот на театарот на народности и на Драмскиот театар е за почит, зашто конечно се нашол начин во текот на мај и јуни да се излезе од прегреаните театар- ски салони и да се дојде до публиката. покрај откривањето на двата простора кои и` припаѓаат на старата скопска чаршија, се остварила и најширока комуникација со гледачите. неколку ликови биле донесени, „и тоа исклучиво како артистички оства- рувања со шарм, а напати и со доза на лежерност. разиграност и чувство за поне- сена игра можеше да се забележи речиси кај целиот ансамбл. Гапо настојувал драмата за рацин, по текст на Борис вишински, да ја преточи во нејзините внатрешни врутоци, да ја открие драматичната атмосфера во лико- вите, да проникне во уверливоста на механизмот на полицијата, „што, чинам, го прави на своевиден мошне оригинален начин. ликовите се заокружени и сцен- ски осмислени во еден драматичен тек на претставата, па наспроти суптилната и поетска душа на рацин и непоколебливата борба на илегалците, тој ќе ја спро- тивстави немоќта на еден џелатски полициски механизам...“. ансамблот се пока- жал во својата „нај убава актерска сценска светлина...“. [[Салаетин Билал]] (рацин) презентирал уште една од своите успешни актерски остварувања. Фирдауз неби (Шеф на полицијата), „брилијираше како актер кој ликовите ги носи со еден своевиден сензибилитет...“. неџи Шабан (агент), улогата ја воздигнал до вистин- ско креативно ниво. Дејството на драмата, распоредено во пет слики, донесува живи и автентични настани, кои останале такви и во преточувањето на сцената. Гапо се „користи со еден поизразен манир, една динамика својствена на камерата...“. сцената е поде- лена на шест простори што, во зависност со текстот што овозможува динамиката да се развие, секавично реагира во однос на дејството...“. ансамблот на театарот во сталожена, обмислена игра, во која е скриена мудроста на авторовиот зафат, го прави крајниот резултат. најмногу и одново на површина ќе излезат [[Салаетин Билал]] и Фердауз неби. првиот во донесувањето на ликот на рацин ќе прозвучи мошне автентично, вториот го покажал „својот автентичен сензибилитет на артист со чувство за модерна сценска игра...“. Во претставата настапиле [[Салаетин Билал]] (кочо рацин), Шерафетин неби (трајан, геолог), незакет али (Марија, жена на трајан), Зекир сипахи (никола, писа- тел), Џемаил Максут (Филип, млад сликар), сузан Максут (нада, трајанова девојка), Фирдаус неби (Шефот на полицијата), [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (Билјана, свршеница на Филип) и други.[http://www.turktiyatrosu.mk/1970-1980/] = 1980-1990 = Во текот на 1980 година турската драма прикажа 4 премиери: претставата за деца „аладиновата волшебна ламба“, „со тито пред лицето на светот“, „Љубовта на перлиплин“ и „Злосторство и казна“ од Достоевски во режија на Бранко ставрев, кому оваа претстава му е прво гостување во турскиот ансамбл. претставата ја сместува во празнината под главната сцена на театарот. според еднодушното мислење на македонската критика, а не само нејзиното, станува збор за изведба без слаби места, претстава за памтење со антологиско значење. изборот на местата за сценско преточување на драмата како да беше создадено за визијата на светот на Достоевски, приспособена со мали интервенции со кои се создал простор за автентично толкување на пиесата... режисерот скратил неколку сцени и ликови, „мошне прецизно откривајќи ги најскриените катчиња на човечката душа, компонира за ним лива, зрела и оригинална изведба, во која за нешто повеќе од два часа беше суб лимирано сето она што е најнеопходно, најесенцијално, најрелевантно“. со претставата турската драма зеде учество на Фестивалот на мали и експери- ментални сцени во сараево (Месс), каде што актерот [[Фирдаус Неби]] за улогата на расколников доби грст најповолни критики, а имаше и блескави написи во печатот за него и за претставата. на театарските игри „војдан Чернодрински“ во прилеп во претставата „Злосторство и казна“ се истакнаа [[Фирдаус Неби]] за актерско остварување. покрај по фалбите за актерската игра на [[Фирдаус Неби]], [[Љутви Сејфула]] (порфириј), [[Салаетин Билал]] (николај), [[Џемаил Максут]] (Мармаладов), [[Бедија Беговска]] (соња). Миго ви на силни уметнички доживувања и мошне пријатни мигови на публиката и` овозможија и [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (Дуња), [[Зекир Сипахи]] и [[Атила Клинче]] (николај), Муша - реф лозана (Госпоѓата), [[Сузан Максут|Сузана Максут]] (катерина), јилдиз рифат (Дуња), [[Мукерем Билал]] (Дашенка) и други. Со изведба на премиерните претстави „Вучјак“ од М. Крлежа (Албанска дра - ма) и „Шест лица го бараат авторот“ од Пирандело (Турска драма), во есента на 1974 година Театарот се всели во својата нова зграда, прва од ваков вид изгра- дена по ослободувањето во Македонија. Новата зграда претставува сериозна основа за натамошен интензивен квалитетен развиток на Театарот. Во репер- тоарот се чувствува сè поголемо експериментирање, што уште повеќе го при- влекува вниманието на театарската јавност и на критиката. Последните пре- тстави со кои ја пречекува 30-годишнината, е јасна потврда дека Турската драма е на пат да изгради и да води солидна репертоарска политика за нејзиното ната- мошно уште попрецизно дефинирање и надградување, пишува долгогодиш- ниот режисер и раководител [[Мирко Стефановски]]. Една од основните карактеристики на ансамблот на турската драма е профе- сионалниот и дисциплиниран однос во работата. таа особина е ретка во театрите. Може да биде и полоша или подобра претставата, но нивото на ансамблот или, поточно речено, мерата секогаш била почитувана. така е и во овогодишните 4 пре- миери. од „Ханка“ (поставувана и пред дваесетина години), со успешната соработка на режисерот, вредниот ансамбл и тројцата соработници гости – [[Чедо Христов]] како сценограф, [[Димитар Масевски]] како автор на музиката и Беба патрногиќ како костимограф – се добила претстава што публиката со задоволство ја гледала. убаво разработената и осмислена мизансцена успеала да го извлече најважното, воде- њето на ликовите и прикажувањето на внатрешната драма на Ханка и сејдо. За истакнување е креацијата на [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]](Ханка), која знаела да ја пронајде вистинската мера, како и на [[Салаетин Билал]] (сејдо), кој играл инспиративно и со сигурност и и` бил одличен партнер на туна. Задоволително, иако во мали улоги, играле и незакет али и сузана Максут. според критичарите, претставата ќе се помни и по костимите на патрногиќ, кои претставувале значајна компонента во претставата. со „аргатот симан“ била понудена успешно изразена претстава како во поста- новката на режисерот, така и во играта на ансамблот, и особено на[[Салаетин Билал]] и јилдис рифат во главните улоги. воопштено гледано, драматизацијата на андриќевата проза не била на нивото на делото. Оваа година беа прикажани 6 премиери. режисерот на Шекспировото дело „веселите жени виндзорски“ коле анге - ловски со видливо настојување се обидел да ги замени времето во кое живее авто- рот и некои негови ликови, да ги приближи до менталитетот и амбиентот на тур- скиот човек, поточно се обидел да го „потурчи текстот“, да го доближи до отоман- ското време. тој првпат гостувал во турскиот театар и се потрудил да ја потврди генијалноста на Шекспировото дело, што се гледа во тоа што неговата комедија беспрекорно комуницира со современоста, вели режисерот. во претставата наста- пиле [[Мустафа Јашар]], [[Наџи Шабан]], [[Фехми Груби]], [[Љутви Сејфула]], Ријад Тахир, [[Абдурахман Рахман]], Зиба Бекир Радончиќ, [[Мукерем Билал]], енвер Бехџет, Шефкет Хасан, ирфан Бељур и други. праизведбата на пиесата „Мемет“ во режија на наум пановски беше изведена на театарските игри „војдан Чернодрински“ и оценета како забележлив успех на ансамблот, на авторот и на режисерот. „Беше тоа уште едно впечатливо присуство на млад и талентиран автор, кој очигледно има што да каже, кој добро ги познава законитостите на драматургијата и вешто владее со нив“, беше оцената на тркале- зната маса за изведбата во целина. Беше изнесен суд дека станува збор за „полно- крвна претстава“, за што свој несомнен придонес има режијата, која успеала „внат- решните односи да ги развие со едни нови релации. За најдобро одиграна улога беше насловната на [[Атила Клинче]], кој имаше одлични соработници во своите коле- ги [[Салаетин Билал|Салаеттин Билал]], [[Фехми Груби|Феми Груби]], Јилдиз Рифат, [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Туна]], [[Сузан Максут|Сузана Максут]] и други. театарот прикажа 4 премиери, од кои една за деца. тоа се: „Мачорот во чизми“ од воин Ѓорѓевиќ во режија на Димитар Станкоски; „Дамоклов меч“ од назим Хикмет, во режија на Бранко ставрев; „папучар“ од Љутви сејфула, во режија на коле ангеловски; и „слуги“ од египетскиот писател јусуф идриз, инаку дипломска претстава на младиот режисер абдулазиз Буганми, студент на Факултетот за драмски уметности во Белград. претставата „слуги“ се игра- ла под сцената, простор каде што биле прикажани и „Злосторство и казна“ и „папучар“ од Љутви сејфула. назим Хикмет е чест гостин на сцената на турскиот театар, а „Дамоклов меч“ е седма постановка на оваа сцена. претставата била прикажувана и под друг наслов – „луѓе и кучиња“, а доаѓа да нè потсети на 20-годишнината од неговата смрт. Хикмет во пиесата нè потсетува на стравот и ужасот што го носи современиот суров свет. режисерот Бранко ставрев дејството го организира на два плана – првиот на аванс-сцената каде што се одвива животот на семејството, а вториот на големата сцена исполнета со буриња како метафора на вознемирувачкиот свет „за огнот, за кој малку е потребно да избувне, да однесе сè во воздух“. Хикмет отвора простор за надеж, за разумност и за поезија, „режијата ја воздигнува до степен на жива поетска имагинација, создавајќи претстава која од почетокот до крајот дише со длабока внатрешна растрепереност, со интензитет во кој се открива човекот во сета негова суштина“. во изведбата заслужиле посебно внимание носителите на главните улоги [[Салаетин Билал]] (а) и [[Бедија Беговска]] (Б). раскошниот талент на двајцата актери дошле до израз во повеќе сцени, „станувајќи во вистинската смисла на зборот спод- вижници на драмското дејство. кога тие настапуваа, сцената ја доживуваше својата најзаокружена сценска рамка, својата целосна драмска поезија“ пишува критича- рот иван ивановски. со добро погодена нота на цинизам, надуеност на луѓе од мафијата, се истакнувале [[Мустафа Јашар]] и [[Наџи Шабан]]. по неколку бледи поста-новки, претставата била една од позабележливите блесоци, што заслужува внима- ние на пошироката јавност. современиот египетски писател јусуф идриз повеќе бил познат како раскажу- вач, но забележителни резултати постигнал и како драматичар. темата во „слуги“ е универзална, односите на господарот сеид и слугата Фарфур. на крајот, откако никако не можат да најдат еднаквост, се обесуваат во прегратка, за да бидат заедно и еднакви барем во смртта. но и во смртта сè останува по старо. режисерот значи- телно го надградил текстот, со завидна зрелост и солидна подготовка на студиите во Белград. постановката е оценета како мошне сигурен и охрабрувачки почеток со пројава на убава смисла за детаљ и за организација на сцената. Господарот и слу- гата „пластично, со неусилена игра и со прецизна актерска изразност“, ги толкува- ле [[Џемаил Максут]] и [[Љутви Сејфула]], кои и` дале тон и печат на претставата, „збога- тувајќи ја со мошне живописни карактери. еден од најголемите актерски пробле- соци беше подолгиот монолог на сејфула кон крајот на изведбата“. со сензибилна и богата артистичка интерпретација се претставиле и [[Мустафа Јашар]] (писателот), [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (прва жена на господарот), и особено наџи Шабан во улогата на Жена на слугата. актерот [[Љутви Сејфула]] првите пројави во доменот на драматургијата ги имал во доменот на детското драмско творештво. најпрвин со пиесата „тројца другари“ (1975), а подоцна во 1979 година вниманието го привлекол со шармантниот текст „игра на гатанките“. премиерата на „папучар“ оваа година била прикажана како праизведба амбиентално во куршумли-ан, во режија на коле ангеловски, за која критиката вели дека поминала без некој забележителен успех. оваа година, во четирите премиери не се најде место за детска претстава. од годинашниов репертоар на турската драма се издвојува праизведбата на најновиот текст на честопати поставуваниот автор од турска националност кај нас Хасан Мерџан „Мост на честа“, не толку од драматуршки, колку од режи- серски аспект на режисерот наум пановски. Делото, лирски интонирано, гово- ри за луѓето кои во желба да ја заштитат својата власт и моќ, ги разградуваат мостовите на среќата и љубовта на младите, така што тоа можело да се прифа- ти, вели иван ивановски, како универзална метафора за судирот на новото и старото. режисерот го скратил текстот и се задржал на неговата примарна суштина компонирал доста впечатлива целина. успехот на режисерот наум па новски е дотолку позначаен што тој е остварен со млади актерски сили, некои од нив и почетници (студенти на ФДу: [[Елјеса Касо]] и ердоган Максут), потоа Зиба Бекир и други. Хасан Мерџан својата писателска кариера ја започнал во Македонија, а ја про- должил во приштина, каде што од поодамна живее и работи. негови драми се „цвеќарот али“, „јас, риза-ага“, а автор е и на пиесите за деца „весел свет – школски свет (1975) и „Мавиш и Мемиш“, која е поставувана двапати, во 1972 и 1974 година, и двете во многу различни верзии на режисерот кемал лила. и другите три пре- миери на овој изведувачки состав одразуваат солидно креативно ниво, пред сè поставувањето на пиесата од современиот турски автор васви учкан „лудата емина“ и на мелодрамата „алиш“, која доживеала повеќе верзии, а во режисерско видување на кемал лила и [[Љутви Сејфула]]0. покрај наум пановски, оваа година на сцената на турската драма гостувал уште еден млад режисер, Драган велјановски со постановката на драматизацијата на Милан Ѓурчинов и Илија Зафировски на текстот според романот на владо Малески „она што беше небо“,игран под наслов „Богомилска балада“. според театарскиот критичар иван ивановски, претставата оставила „блед впечаток“. На театарските игри „Војдан Чернодрински“ театарот настапил со „слуги“ од јусуф Идриз во режија на абделазиз Буганми од тунис. универзалноста на темата во осветлувањето на проблемот кој е слуга, а кој господар во животот и зошто е тоа така, релативно добрата постановка и убавата игра на ансамблот биле доволни предуслови на тркалезната маса да се констатира дека претставата донела „еден висок уметнички чин“. Годината 1985 помина со 5 премиери, од кои една на детската сцена – „том соер“ од Марк твен во режија на [[Шерафедин Неби]]. праизведба немаше, но имаше неколку мошне добри премиери, како што се „ревизор“ од Гогољ, во режија на Бранко ставрев, која по третпат премиерно е изведувана во скопје (првата во Мнт на 15.4.1956 и во Драмски на 31.3.1978 година). режијата на Бранко ставрев била „најрадикална и најосмислена“. новото во „ревизор“ тој го барал во она длабоко вткаеното во драмата на луѓето што ни дава за право и денес во класиката да тра- гаме по нејзините суштини. Бранко ставрев „со остро чувство за сценска форма, за подинамична мизансцена ќе покаже усет за посовремено звучење на текстот, постигнувајќи го тоа преку подлабоко осветлување на ликовите и нивното инди- видуализирање“, забележал иван ивановски. ансамблот ги следи барањата на режисерот и дава придонес за повисоко креа- тивно ниво. тон и печат на претставата и` даваат Љутви сејфула (Градоначалникот) и [[Салаетин Билал]] (Хлестаков). сејфула ја зачувал мерата, не подлегнал на карикату- ра и изградил полнокрвен лик, сподвижник на дејството, додека Билал се изд во ју - вал со полежерна и понеусилена игра, „стилски определена, со посовремен однос кон актерската експресија. посебно во епизодите се истакнувале [[Мустафа Јашар]], незакет али, наџи Шабан, [[Атила Клинче]], Феми Груби и други. најекспонираниот и најизразито поединечниот во македонската сценографија владимир Геор гиев - ски, на впечатлив и оригинален начин ја обликувал сцената, сместувајќи ја во голем шинел под кој ќе се најдат сите имало во тоа нешто метафорично, импресивно, дла- боко потресно“ пишува иван ивановски во „современост“ бр. 3 од 1985 година. турската драма прва ја отворила сезоната 1985/86 година со драматизацијата на „проклета авлија“ од иво андриќ како трето негово дело на сцената на театарот на народностите. режијата и драматизацијата се на [[Љубиша Георгиевски]], кој реализи- рал камерна претстава, стегната и сфатена како потресна метафора за човековото живеење и постоење. [[Љубиша Георгиевски]], создал „мошне интензивна претстава во која психолошките натрупаности им отстапуваат место на суптилно пронајдени- те детали и на поинаквата актерска интерпретација, која подразбира речиси заедничко дишење со публиката во салонот“. Љутви сејфула (караѓоз, шеф на затворот) сигурно и консеквентно успеал да се ослободи од физичката пренагла- сеност и моралната безобѕирност „за сметка на итрината, расипаноста и перфид- носта во иследничката тактика со затворениците. Беше тоа актерско остварување предадено со сета своја трагичност“. [[Мустафа Јашар]] (петар) и [[Салаетин Билал]] (камил) во меки линии, со поетски рафинман, ги толкувале ликовите, носејќи го тешкиот багаж на филозофијата на помирување на луѓето со Господ. [[Зекир Силахи]] (Хаим) го остварил ликот мошне пластично, „со внатрешна тревога и со постојан страв од животот“. во „машката“ претстава Џемаил Максут, [[Фехми Груби]] и [[Наџи Шабан]] епизодните улоги ги толкува- ле мошне успешно. сценографијата и костимите на владимир Георгиевски одлич- но ја следеле режисерската интенција, создавајќи впечатлива атмосфера за мор- ничавиот живот на луѓето во „проклета авлија“ прикажана како голем затвор во животот и светот. Шерафетин неби, еден од водечките актери и режисери на турската драма, е тесно врзан со почетоците на создавањето на драматургијата на турски јазик во Македонија. неговите драмски текстови како праизведби се реализирани во 1957 година („суртук“) и во 1964 година („Човек без лице“), и двата текста во негова режија со идентична содржина: пропаѓањето на беговскиот елемент до предвоено скопје, генерација која не можела да се снајде и да ја пронајде смислата на своето постоење. „рашела“, еден од првите текстови на неби, напишан и изведуван по ослободувањето и пред основањето на театарот на народностите, во 1985 година е прикажан во нова, мошне успешна варијанта, што ја подготвил режисерот наум пановски. во турската драма се појави уште една глумица, драмски писател чие творештво целосно е ориентирано на дела наменети за децата. [[Бедија Беговска]], првенка на турската драма, дебитира со пиесата „Малите, големи љубови“ во режија на Дими - тар Христов, претстава со која театарот учествувал на најпрестижната летна умет- ничка манифестација за деца – Меѓународниот фестивал на детето во Шибеник. претставата е играна над 70 пати, а на репертоарот е повеќе од пет години. Другата праизведба „пипа-ритам“ од д-р владимир плавевски, во режија на рахим Бурхан, беше претставник на турската драма на игрите „војдан Черно - дрински“ во прилеп. според театарскиот критичар иван ивановски, претставата не го постигнала очекуваниот уметнички ефект. на разговорите на тркалезната маса во прилеп, оцените биле мошне лоши. Многумина проектот „пипа ритам“ го сме- тале за „драмско промашување“, а режијата на рахим Бурхан, како недоволно сту- диозна, непрочистена, нејасна итн. Македонските режисери Бранко ставрев и Богдан поп Ѓорчев беа гости во турската драма. тие ги поставија пиесите протекција“ од нушиќ, односно лирската драма на лорка „јерма“. првенецот на турската драма [[Салаетин Билал]], на Малата сцена ја постави пиесата „убиј ме, душичке“ од современиот драмски писател азиз несин, во која со голем успех настапиле незакет али, [[Мушереф Лозана]] и [[Шерафетин Неби]]. несин подолго време отсуствувал од сцената на турската драма, а ние го пом- ниме по драмите „насилникот од торос“ и „кралот на головите“. „убиј ме, душич- ке“ или „тра гич на смеа со горчлив вкус“, пиеса во два дела, е негово трето појавување. режисерот традиционално ја поставил пиесата, со истакнување на авторовиот сочен дијалог и сатира за потресните вистини на луѓето од перифе- ријата на животот. Драмското дејство го сместил под главната сцена, заедно со публиката, му обезбедил адекватна сценска рамка, бидејќи настанот се случувал во полувизбен стан. Глумата била вистинскиот бисер на претставата, а долгот- рајни аплаузи имало и на отворена сцена. [[Мушареф Лозана]] (сиен) и незакет али (Дика) „уиграни и разиграни, што беше вистинско задоволство да се следат нив- ните креации. лозана и али најдоа заеднички јазик и успешно се надополнуваа во успешното обликување на своите ликови“. со содржајна и целосно заокру- жена креација им се придружил и Шера фе дин неби, „потресно, едноставно, со истенчена комика, со фини психолошки валери, со едно богато внатрешно гра- дирање на ликот. Беше тоа вечер на мошне инс пи ра тивна реалистичка игра на тројца стари, но млади по дух актери – [[Мушереф Лозана]], незакет али и [[Шерафетин Неби]]“. Младиот актер [[Елјеса Касо]], како млад инкасатор и водител на претставата, „задачата ја извршил со шарм и непосредност“, пишува во рецен- зијата Иван Ивановски во „современост“, бр 1–2 од 1987 година. Турската драма подолг временски период во континуитет прикажуваше 4 до 5 премиери, од кои една беше за деца. истото се случи и оваа година односно беа прикажани 4 премиери. премиерата на пиесата „приказна што зборува за гостувањето“ била проект на турската драма, што во годинашната продукција се издвојувал со мошне впечатли- ва режисерско-актерска компонента. имало и други три премиери, кои имале значително поголем успех кај поширокиот круг гледачи отколку кај критиката. станувало збор за поновото режисерско видување на „коштана“од Бора станковиќ со [[Бедија Беговска]] во насловната улога, а во режија на кемал лила, и за пиесата „Хурмуз“ од современиот турски писател садик Шахдил, остварена со гостувањето на познатиот режисер од турција енгин улудак. на театарските игри „војдан Чернодрински“ театарот настапил со минатого- дишната премиера на „протекција“ од нушиќ во режија на [[Бранко Ставрев]], која за публиката била допадлива и интересна, пред сè поради обидот за ново и посовре- мено презентирање на нушиќ. редуцираниот хумор, скратената верзија на текстот, режиски збогатена со многу убави детали, „наидоа на одобрување, како што и на симпатии и убав прием наиде и играта на целиот ансамбл, посебно креацијата на [[Љутви Сејфула]]. претставата „приказна што зборува за патувањето“ е прикажана на игрите „Војдан Чернодрински“ во 1988 година. според оцената на критичарите, таа била превосходно поетична изведба, полна со продуховени режисерски и актерски решенија што заслужувале целосен респект (јилдиз рифат, [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], [[Мукерем Билал]], [[Атила Клинче]], [[Ердоан Максут]], Ријад Тахир и други). Заслуга за убавата пре- тстава има и соработникот на режисерот Гнзафер Бајрам, кој ја обликувал сцената и ги дал решенијата за костимите. во 1988 година започнува нова фаза во работата на турската драма при теа та - рот на народностите , во која тој уште повеќе се отвора кон сите љубители на теа- тарската уметност. првпат, со претставата „Женички“ од современиот турски автор тунџер Џуџеноглу што на сцената ја постави Зекир сипахи, се оди со симултан пре- вод на македонски јазик. овој долгоочекуван потег на театарот, лимитиран од финансиските средства, отвора нова фаза во неговата работа, како куќа која негува театарски изрази. турската драма е поканета како единствен учесник од странство на уметничкиот фестивал во истанбул „Млади денови 88“. За вистинските уметнич- ки стандарди кои пред себе ги постави турската драма, а кои особено се нагласени во последните три години, бездруго голема заслуга има и првиот човек на овој ко - лектив [[Ѓунер Исмаил]]. турската драма го комплетирала репертоарот за 1988 година со неколку при- лично квалитетни премиери што ги надминувале вообичаените сценски стандар- ди. За таква претстава се смета пиесата „Дневникот на стравот“ од Џевад карахасан, во режија на гостинката од приштина агим сопи. Заедничката драматизација на режисерот и [[Ѓунер Исмаил]] се одликувала со „заокруженост и осмисленост, со целовитост и димензионираност“. таков печат носела и изведбата подготвена амбициозно и студиозно, со одговорност за секој елемент на претставата, со под- влекувањето на „мисловноста на авторовиот свет, тој мошне пластично ја градеше атмосферата. Добра страна на претставата беа и масовните сцени, како и грижата за рамнотежа меѓу мислата и играта“. [[Салаетин Билал]] (Газван) „содржајно и сеоп- фатно го изрази карактерот што во претставата несомнено претставуваше негова најтрајна константа“. За одбележување биле остварувањата на „визуелно впечат-ливиот“ [[Џемаил Максут]]; на ердоган Максут, кој се истакнувал со „пластична игра“, потоа на [[Љутви Сејфула]], [[Мустафа Јашар]], [[Наџи Шабан]], [[Елјеса Касо]] и други, „на кои им беа туѓи евтините ефекти и самодокажувањето, импонирајќи со грижата секој да и` служи на целината“. театарскиот критичар иван ивановски има убави зборови и за техниката на чело со стојан Михајлов и на симултаниот превод на лејла Хаџалар, а Џенан али била на висина на задачата во вршењето на симултаниот превод.100 „Магбет“ од в. Шекспир била смела претстава и доста оригинална во толкува- њето, а во режисерско видување на рахим Бурхан. најплодниот и најпоставуваниот драмски писател од турска националност Хасан Мерџан, бил претставен со текст кој бил посластица за децата. тоа е претста- вата „насмевката да им ја подариме на децата“ во режија на кемал лила. Своевидна пресвртница во работата на турската драма е Брехтовиот „кавкаски круг со креда“ во режија на Јуџел Ертен. на театарските игри „војдан Чер но - дрински“ во прилеп таа беше апсолутен победник. театарската критика беше едно- душна во мошне позитивните оцени за претставата, особено за режисерот од анкара. настапот на ансамблот ги надмина очекувањата со прикажување на оства- рување на ретко уметничко доживување, потврдувајќи ги со тоа многубројните освоени награди. ангажирањето на дуото Бедија Беговска и [[Салаетин Билал]], на кое рамноправно му се придружи извонредно одиграниот каплар на [[Мушереф Лозана]], на режисерот му ја олеснија работата во остварувањето на режисерските замисли „да го постигне саканиот уметнички ефект и успех кај публиката, во што, покрај спо- менатите тројца артисти, свој значаен удел имаше и целиот изведувачки состав кој импонираше со својата музикалност, изразност, полетност и темпераментност“, ќе запише иван ивановски во„културен живот“, бр. 34, 1989 година. „изведбата се наметна со своите високи квалитети на поширок план, претстава која спаѓа во самите врвови на театарот во Македонија, не само во 1989 година.“ политичкиот трактат за правдата и праведливоста, за моралните и природните закони, во одделни сцени одиграни и мошне емотивно, за режисерот и триесети- на та актери кои во време од два часа без пауза одиграа седумдесетина ликови, соз- дадоа историска фреска за човечките судбини и карактери, како и „современа сли - ка за неуништливата човекова желба за вистинските чувства“. визијата на светот во кој победува правдата и моралот беше одиграна низ тековите на паралелните при- казни во кои глумците, движејќи се и меѓу гледачите, докажаа дека создале пре- тстава на раскошна колоритна палета. претставата беше на [[Бедија Беговска]] (Груша) и [[Салаетин Билал]](скитникот и судијата аздак), на [[Мушареф Лозана]] (полицаецот Шава) и на сите други учесници. но беше и претстава на Мустафа асим (сценограф и костимограф), во која глумците пред гледачот го отвораа светот на живи, емотив- ни луѓе, на луѓе-нелуѓе кои секогаш се вртат во својот животен круг. возбудлива сценска реализација, гостување на режисер од странство мајстор на својот занает, голем артистички резултат кој ги потврдува вредностите на турската драма. Младата режисерка александра ковачевиќ, студентка на ФДу, со помладите ак - тер ски сили и реализираната претстава „слугинки“ од Жан Жене, внесе значително ос вежување не само во репертоарот на турската драма. во последните остварува- ња на ансамблот спаѓа и реализацијата на „клементовиот пад“ од Драго јанчар, во режија на кемал лила. Младиот актер и режисер сухат Мустафа првин го режира- ше текстот на [[Горан Стефановски]] „клинч“, а потоа настапи во „Дневникот на лу ди - от“ од Гогољ, во режисерско толкување на актерот ердуан Максут. ацо алексов ја пос тави драматизацијата на познатиот роман „Белото циганче“ од видое подгорец, на општо задоволство не само на децата туку и за возрасните. Годината помина со шест премиери. = 1990-2000 = И во оваа јубилејна година за турската драма, 40 години постоење, на игрите „војдан Чернодрински“, ансамблот се претстави со „Живко што живее, не живее“ од азизнесин, во режија на кенан ишик. и за оваа претстава театарската критика е единствена. во списанието „екран“, ванчо каранфиловски забележа дека „најнова- та претстава на турската драма спаѓа во редот на еден од најинтересните театарски зафати видени на сцените во републикава во последно време. не толку поради самиот текст на познатиот турски сатиричар азизнесин, текст во кој темата за чове- кот што погрешно е заведен во матичните книги како умрен е искористена за соз- давање остра сатира, колку поради приодот на режисерот кенан ишик и авторска- та екипа во градењето на претставата“. кога се говори за забележливиот подем на турската драма, неизоставно се наметнува ангажманот на Мустафа асим со сцено- гра фиите, осмислениот пропаганден материјал, плакати и програми, што на теа - тарот му го даваат препознатливиот имиџ. со комедијата со горчлив вкус „Живко што живее, не живее“ за луѓето загрозе- ни од бирократската машинерија, режисерот од турција, со поддршка од ансамблот, создал заокружена, возбудлива претстава што може да се смета за една меѓу најдобрите во Македонија. [[Атила Клинче|Атила Клинч]]<nowiki/>е во насловната ролја, потоа [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]], Зекир сипахи, Зиба радоњиќ и други се екипата која ја поне- се оваа блескава оцена. во годината на јубилејот, ансамблот прикажа само две премиери. втора е дуо- драмата „остров“ од јужноафриканскиот писател адхол Фугарт, во режија на гости- нот од турција јуџел ертен. проектот извесно време се подготвувал и во турција. тоа е возбудлива приказна за двајца арестанти кои и по морничавите тортури и работата во каменолом, не се откажуваат од желбата да ја подготват софоклеовата „антигона“ за да се победи стравот, за да се блиску до надежта и љубовта, за да не се подзастане пред тешките искушенија и омрази. сето тоа режисерот го направил „ненаметливо, згуснато, слоевито“. Дејството е сместено во главниот товарен лифт на театарот, без каков било друг декор, а на сцената се наоѓала публиката. тоа се покажало како интересна и оригинална идеја на режисерот и убава досетка. актерското дуо [[Атила Клинче]] и [[Елјеса Касо]] на мошне уверлив начин успеале да ги доведат гледачите во интимата на луѓето, кои сакаат да сонуваат, да љубат и да меч- таат и во тоа ништо не може да ги спречи. во првите денови на 1990 година се одржа проширен состанок на кој се гово- реше за потребата од издавање на монографија на турскиот театар. имаше повеќе излагања со трудови на поединци за дотогашната работа на театарот. изминатиот период од 1980 до 1990 година донесе неколку премиери од антологиско значење за театарот и не само за него. „Злосторство и казна“ од Достоевски во режија на Бранко ставрев се одржа на новоотворената сцена, под т.н. подрум сцена, која соз- даде услови за настан, а режисерот, глумците, сценографот „го ставија гледачот во состојба на соучесник со долготрајно значење“. Бранко ставрев направил претста- ва „карневализација“ со елементи на авантуристичко социјален аспект. Блескавата игра на Фирдауз неби е градена ненаметливо, низ знаци извлечени во динамична линија. претставата ги покажа огромните можности на ансамблот. улогите беа одиграни синхроно, со единство, со прецизни реплики и точна реак- ција. тоа беше претстава на Фирдауз неби, како и на Мушареф лозана, [[Салаетин Билал]], Љутви сејфула, Џемаил и сузана Максут, Бедија Беговска, Мејди Бајрактари и сите други учесници. Изминатата деценија ја донесе и претставата „Кавкаски круг со креда“ од Брехт, во режија на гостинот од Турција Јуџен Ертен. Создадената визија за светот во кој се победници моралот и правдата на луѓето, е одиграна „низ текови- те на паралелните приказни во кои глумците, движејќи се и меѓу гледачите дока- жаа дека создале претстава на раскошна, колоритна палета“. Претставата е на Бедија Беговска (Груша), [[Салаетин Билал]] (Аздан), Мушареф Прекиќ Лозана (Шаво) и на сите други актери. Во 1980 година репертоарот беше составен со неколку мошне квалитетни премиерни изведби што ги надминуваа просечните стандарди. Такви беа пре- тставите „Дневникот на стравот“ од Џевад Карахасан, „Магбет“ од Шекспир во режија на Рахим Бурхан, а еден од плодните турски драматичари Хасан Мерџан беше претставен со детската претстава „Насмевките подарете им ги на децата“. Во 1989 година беа премиерните изведби на „Клементовиот пад“ од Драго Јанчар, „Слугинки“ од Жан Жене, како и пиесата „Клинч“од Горан Стефановски. Да ги спомнеме и претставите „Веселите жени Виндзорски“ од Шекспир, „Проклета авлија“ од Иво Андриќ, „Хурмуз“ и „Приказна што зборува за патува- њата“, како и „Женички“, кои заедно со другите претстави ја претставија Турската драма и ја поставија на врвовите на македонското глумиште. ансамблот на турската драма подготви две премиери, од кои критиката за поуспешна ја оцени „картонска кутија“ од поранешниот член на турската драма ирфан Бељур, во режија на Бранко Брезовац – гостин од Загреб. на театарските игри „војдан Чернодрински“ оваа претстава предизвика двочасовна дискусија. срдечно примена од публиката, беше оценета како врвно достигнување што носи сопствена естетика, која се темели на препознатливиот режисерски приод на Бранко Брезовац, како и на прекрасните актерски остварувања што со професио- налноста се издигаат далеку над дотогашниот начин на разбирање на актерскиот ангажман во текот на игрите. втората премиера беше биографската драма за турскиот поет јонус емре, воед- но и наслов на пиесата од реџеп Белгинер, во режија на гостинот од турција раик алниачик, која беше проследена со голем интерес од публиката, иако не може да се говори за проект со повисоки сценски вредности. оваа година за децата беше прикажана претставата „орхан“ на неџати Зекирија, писател од турската националност. авторот порано се занимавал со глума, а подо- цна и со театарска критика. критиката забележала дека Димитар Христов направил уште една мошне шармантна и гледлива претстава. во овогодишниот репертоар е и претставата од современиот турски писател Динчер сумер „стари фотографии“, во режија на Душко наумовски. на игрите „војдан Чернодрински“ претставата триумфира, а театарскиот критичар иван ивановски ја оквалификува како претстава која може да се означи како антологис- ка, дури и во македонскиот театарски простор. текстот се вбројува меѓу најзна- чајните настани од седумдесеттите години. на тркалезната маса на критиката пре- тставата беше оценета со многу ласкави оценки што, пред сè, се однесуваше на играта на Бедија Беговска, која ја толкуваше главната улога, на колоритниот и инвентивен режисерски ракопис на Душко наумовски, како и на вонредниот владимир Георгиевски, кој има голем придонес за претставата со својата сцено- графија и костими, како и на музиката на Љупчо константинов. високи оцени и голем придонес за претставата добија и глумците [[Салаетин Билал]], [[Атила Клинче]], [[Елјеса Касо]] и Наџи Шабан. Турската драма прикажа пет премиери, од кои една за деца – „алаетин“, во ре-жи-ја на кемал лила... позабележителен резултат не остварија ниту гостите-ре - жи сери од турција Мурат карасу и исмет Хурмузли со дела од современите турски писатели тунџер Џеџенаглу („Хеликоптер“) и Халдун танер („ве молиме не до пи рај - те“) и „Шабан спасител на татковината“ во режија на Зекир сипахи, актер на тур - ската драма. според критиката, пренагласено е присуството на пиеси од писатели кои живеат и создаваат во турција, а прикажувањето на два текста од еден писател во иста сезона (Халдун танер) е потврда за ад-хок комплетирање на репертоарот. „Дас капитал“ од Братислав Димитров, во режија на сашо Миленковски, ја отво- ри сезоната на турската драма. праизведбата не беше амбициозен проект, и покрај претенциозниот наслов. текстот во добар дел се создавал на репетициите, а про- цесот го раководел авторот. тоа е приказна за турско семејство од скопје во вре- мето на големите промени што донеле трауми и страдање. Мејди Бајрактари, татко на семејството, и покрај самопрегорноста и пожртвуваноста добива отказ од фир- мата, со што се долева масло во огнот. синот, професор по марксизам, подготвува дисертација на тема самоубиство, која ја елаборира врз самиот себе со оттргнува- ње на „капиталот“ (дебела книга – извонредна метафора). Другиот син е дилер на дрога, препуштен на улицата, кој завршува в затвор. третиот син бил чудо од дете со златен занает од татко му (алатничар) кој е несреќно вљубен во наркоманка, не - ве на, поради која ќе се самоубие со предозирање. овие, условно кажано, супермо- дерни и актуелни ликови, дополнети се со битови слики и сцени и со уште неколку ликови – (Дедото), Џемаил Максут, кој живее од спомените, и (Домаќинката), пе ри - хан туна, со која се заокружува „оваа кревка структура драмска како мелодрама. тат кото ја запалува куќата и прави сè да започне нов живот. новиот живот, крајот на претставата, го завршува со цитатот од Марксовиот „капитал“: Марксизмот умре – да живее марксизмот. сцените се одвиваат на 5-6 пункта. „режијата главно не се „одлепува“ од кревкиот драмски материјал, така што се движи по линија на помал отпор на маргините на нештата... во професионална смисла, се задржува едно коректно ниво кое резултира со определена комуникација со публиката, а бомба- стичниот наслов се поима како мал егзибиционизам“, вели рецензентот тодор кузманов преку брановите на радио скопје. на фестивалот „војдан Чернодрински“, турската драма ја прикажа минатого- дишната премиера „смртта на питија“ од македонскиот автор Маја стефановиќ, а во режија на Доминик Милер. пред почетокот на претставата со едноминутно мол- чење му беше одадена почит на, во меѓувреме, починатиот режисер Милер, инаку голем почитувач на македонскиот театар и култура. претставата беше оценета како култивирано и универзално остварување со интернационален состав на учесници во реализацијата и со прекрасен актерски ансамбл во кој се истакнаа [[Атила Клинче]], Мејди Бајрактари, [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], ердоан Максут и други. За пиесата беше речено дека е вешто, фино и искрено напишана. таа се расправа и се справува со открива- њето на лагата и невозможноста да се избегне вистината. темата на претставата „ве молиме не допирајте“ е историски настан, претпоста- вена средба на турскиот војсководец Балтаџик и руската царица катерина, видено од денешен агол. останатите две – „Хеликоптер“ и „Шабан спасител на татковината“ – се совре- мени и актуелни пиеси во смисла на времето во кое се одвива дејството. „Хеликоптер“ е скромно, театрално остварување, за разлика од „Шабан спасител на татковината“, музичко-кабаретска претстава која успеа да оствари комуникација со публиката и донесе значајни актерски остварувања, како она на Бедија Беговска, Мејди Бајрактари и други. Оваа година за прикажување се предвидени два драмски текста од македонски автори – „тетовирани души“ од Горан стефановски и праизведбата на „Балерина“ од владимир плавевски, првата во режија на васил Христов, а втората на Бранко Брезовац. третата е пиеса од класиката „Женидба“ од Гогољ, во режија на ацо алексов, четвртата современа турска драма „Ќелавиот Мехмет“ од улку ајваз во режија на кемал лила, додека петтата премиера е за најмладите, по текст на актер- ката Бедија Беговска – „Будење“ во режија на Душко наумовски. сите овие тексто- ви турската драма ги прикажа како премиери во текот на годината. владимир плавевски во пиесата „Балерина“ се определил за приказ преку виви- секција на лудилото по примерот на една балерина, поточно се работи за живот на граничната линија на лудилото. Главните елементи, кои содржински и суштински ја определуваат драмата, се дрогата и огледалото, дрогата како средство за занес и бегство од грдата реалност, а огледалото како симбол на потрага по сопствениот идентитет, што во случајот на балерината е постојано во прашање. режисерот Брезовац користи видео-бим, со што ја разиграл и збогатил претставата, ја спречил монотонијата „и постигнува соодветен ритам и темпо во прилог на нејзината глед- ливост со проектираните балетски нумери и со музиката. режисерот како да прави свесно контрапункт на жестокоста на одделните сцени и жестокоста воопшто како доминантна одлика на целокупната постановка, а потенцирајќи ја поетичноста на приказната содржана во текстот“. насловната ролја, Балерината, ја толкуваше глумицата Мукерем Билал, а сите други ролји [[Елјеса Касо]]. обајцата презентираат висок степен на „естетизирана игра со академски пристап во градењето на ликовите, игра низ која градат врска, глав- но успешна, преку движењата и говорот. Мукерем Билал се претстави со макси- мална издржливост и концентрација, не само кога ја прикажува и доживува дла- бочината на страдањата, туку и во ретките моменти „на занес и мечтаење, кога повеќе говори за себе и со себе отколку со или за другите... [[Елјеса Касо]] понуди забе- лежителна координација на гестот и говорот и умешноста за трансформирање во повеќето улоги. еднаш тој е кореограф, другпат сопруг, па дилер на дрога итн., при што е убедлив во својот настап, одмерен и смислено воздржан, играјќи ги паузите што ја држат драмската тензија“. За успешноста на претставата значајно придоне- сува и кореографијата на јагода сланева, ќе заклучи театарскиот критичар тодор кузманов. на театарските игри во прилеп, турската драма настапи во конкуренција со претставата „Дас капитал“, а во придружните манифестации со „Балерина“. во „Женидба“ на Гогољ режисерот ацо алексов внел елементи како што се говорницата и лебот, стаклени гласачки кутии кои ја илустрираат намерата на алексов претставата да коинцидира со изборите. агафја врши избор помеѓу четво- рицата кандидати. тој преку слајдови ги претставува кандидатите, користи голем број музички нумери, танци. режијата на почетокот инсценира свадбена поворка од која поткаљосин бега. сите главни улоги во претставата се успешно вајани, со чисти и јасни карактери, со средствата за карикирање и гротескност. со своите актерски креации доминираа: [[Салаетин Билал]] (поткаљосин) – „бравурозен кога цврсто ќе решеше дека се отстранети сите дилеми околу неговата женидба, за потоа неочекувано да почне да го гризе црвот на сомнежот“ – и [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (агафја тихоновна), која донесе лик интересно замислен и реализиран. За помнење е сцената кога таа мечтае за својата идна среќа. ејупи е глумица „која многу уверли- во ги преживува траумите, но притоа таа има многу наивност, така што сето тоа изгледа и смешно, и жално, истовремено“. успешни беа и остварувањата на [[Елјеса Касо]], наџи Шабан, сузана Максут, ердоган Максут, ријад тахир и други. како пример за извонредна актерска креација, критичарот на радио скопје тодор кузманов го апострофира настапот на ријад тахир, кој во улогата на поморецот Жевакин „одигра брилијантна сцена на комична трогателност, изнудувајќи аплауз на отво- рена сцена“. оваа година се прикажани три премиери. состојбата со падот на продукцијата станува алармантна. во двата ансамбла веќе подолго време тлее проблемот на избор, поточно на назначување на челните луѓе, директори на турската и на албанската драма. единствено е подготвена детската претстава „Мустаците на генералот рококајко“ од ристо Давчевски. одраз на кризата и во двата ансамбла е нивната неможност да ја пријават, односно да ја изведат пријавената претстава за учество на театарскиот фестивал „војдан Чернодрински“ во прилеп. глумицата Бедија Беговска ја изведе монодрамата „Мајка храброст – супер до - ма ќинка“, авторски проект на Бранко Брезовац, која не успеа да се одржи на репер- тоарот. на Фестивалот „војдан Чернодрински“ се говореше за Бранко Брезовац, за него- виот чуден театар. претставата „крал Хамлет“, според текстови на Шекспир и виткиевич, а во изведба на турската драма, беше невообичаена претстава, збуну- вачка, тешка, практично слика на неговиот нов стил. се играше во „тунел“ со мал број публика, организирана мизансцена, кореографија, претстава со деструктивна естетика во која глумците се спојуваат во стоглав организам. во официјалниот дел на програмата со по две претстави беа застапени Бранко Брезовац и сашо Миленковски. Брезовац не го изневерува својот познат режисерски ракопис, кој подразбира модерни сценски постапки, мултимедијалност, тотален теа- тар, жестокост, суровост, прецизност и одвојување на големо место и простор за кореографија и играта на телото. на претставата „кралот Хамлет“ како драматурзи се потпишани Брезовац и владимир плавевски. таа понуди прекрасна визуализација, кореографија и асоцијации во чија основа ни се сугерираше приказната за данскиот принц Хамлет, но не со неговата животна дилема за одмазда на својот татко, туку со една друга вистина – дека по смртта на татко му не му останува ништо друго освен да посака да биде крал. ова решение останува прилично дискутабилно по гледањето на овој во суштина мошне експресивен театарски чин. во претставата доминираат костимските решенија на елена Дончева со футуристичките назнаки и со својата рас- кошност, вели театарскиот критичар тодор кузмановски. во улогата на Хамлет наста- пиле [[Мустафа Јашар]], [[Атила Клинче]], [[Елјеса Касо]], [[Салаетин Билал|Салаеттин Билал]], [[Бедија Беговска]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перијан Ејупи]], Зиба Беќир, Мукерем Билал, Мерита Ејупи, а како Фортинбрас Хисни вила, абдурахман рахман, суат рахман и Зекирија авди. оваа година турската драма имаше вкупно три премиери: „како да се спаси асие“ од васиф онгонер, „итрата жена на улавиот маж“ од танер Халдун и „празна колевка“ од неџати Џумали. првата претстава „како да се спаси асие“ и како текст и како режија дејствувала како нешто депласирано, и нешто под стандардите на турската драма, позната по далеку поуспешни претстави. асистент на режијата бил ердоан Максут, сценограф Беди ибрахим, музиката била на сарпер озсан, а костимите на олџај појраз. во пре- тставата „како да се спаси асие“ учествувал целиот ансамбл, како и млади музича- ри и девојки. во 1996 година турската драма не пријави претстава за Фестивалот „војдан Чернодрински“. во годинашната продукција беа прикажани пет премиерни изведби. едната од нив е „вон колосек“ од томе арсовски, во режија на Горан тренчовски. тема на пие- сата се аномалиите од времето на транзицијата. иако проблемите во неа се нави- стина актуелни, сепак сценската обработка не го надградува туку попрво го рела- тивизира текстот и поради колажната структура на постановката резултатот и впечатокот се занемарливи. Бледо и недоволно уверливо, вели македонската кри- тика. улогите во претставата ги толкуваат [[Салаетин Билал]], сузана Максут, Зиба радончиќ, [[Мустафа Јашар]], Бедија Беговска. турската драма честопати има соработувано со авторот владимир плавевски, па и оваа година го постави неговиот текст „каста дива балкански провев“ (праиз- ведба). во неа повторно се среќаваме со подлошка која поаѓа од актуелните состојби токму на балканскиот простор. во центарот на вниманието е судбината (несреќната, како да се подразбира) на замислената оперска примадона каста Дива, која боледува од рак на гласните жици и копнее за оживување на својата утроба. околината е сурова во лицето на тројца мажи кои таа ги сакала. За режијата на Бранко Брезовац е карактеристичен неговиот пресврт. наместо мултимедијал- ност на широки потези, тој овде се определува за една интимистичка претстава која ги истакнува длабоките психолошки фуги, во прв ред, на носителот на насловната ролја, глумицата [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]]. во другите улоги настапија [[Атила Клинче]] (Мажот), [[Салаетин Билал]] (Докторот), [[Мустафа Јашар]] (Бизнисменот), Абдурахман Рахман (прв човек), Хисни Виља (втор човек), Суат Рахман (трет човек), Зекерија Абди (Четврти човек). по подолго време, турската драма оваа година учествува на Фестивалот „ох - рид ско лето“ со „Федра“ од расин, во режија на Љубиша Георгиевски. претставата донесува едно автентично толкување на страста, на грешната љубов на главната Хероина кон својот посинок Хиполит. тој, пак, оваа љубов ја одбива за друга жена. во насловната улога со веќе осведочената актерска супериорност настапи Бедија Беговска, а во другите улоги успешно се претставија [[Мустафа Јашар]], салаетин Билал, Зиба радониќ, Мушареф лозана и други. премиерно беше прикажана и пиесата „прекрасен луна парк“ од улку ајваз во режија на кемал лила и асистент на режијата [[Елјеса Касо]]. сценографијата беше на Беди Ибраими, костимите на елена Дончева, музиката на Џенгиз Ибраим, корео- графијата на тони Баталаков, а улогите ги толкуваа [[Елјеса Касо]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], [[Атила Клинче]], ријат тахир, [[Сузан Акбелге]], Фунда ејуп и наџи Шабан. петта премиера беше пиесата за деца „прекрасен подарок“ од улку ајваз, во режија на салаетин Билал, кој истовремено е и режисер и костимограф. улогите ги толкуваа [[Мустафа Јашар]] (раскажувач), [[Елјеса Касо]] (Метин) [[Атила Клинче]] (октај), Мукерем Билал (бабата лејла) [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] (девојката ајла). турската драма во тековната година ги презентираше премиерите „трагачи по виножитото“ од владимир плавевски во режија на [[Салаетин Билал]], втората „прекрасен подарок“ од улку ајваз и „идиот“ од Ф. М. Достоевски во режија на Бранко ставрев, со која турската драма настапи на Фестиовалот „војдан Чернодрински“ во прилеп. иако и „идиот“ од Достоевски во изведба на турската драма, и „Љубовна врте- лешка“ од артур Шницлер во изведба на велешкиот театар беа прикажани во ист ден на Фестивалот, и за двете претстави салонот беше исполнет до последното место. За претставата „идиот“ имаше полемични дискусии околу тоа колку теоретизирањето придонесува во читањето на една претстава. се зборуваше и за тоа дека конечно мора да почне да се разговара за претставите, а не за литературните дела. се дискутираше и за функционирањето на симболите, како и за тоа колку сце- нографските назнаки комуницираат со претставите и слично. во текот на оваа година премиерно беа изведени премиерите „лудиот ибра хим“ од туран офлазоглу во режија на владимир Милчин; „р.р.р.“ од јордан плев неш во режија Мехмет улусиј и „За мир, да“ од улку ајваз во режија на [[Салаетин Билал]]. од она што кај нас се случуваше на театарските сцени, премиерата на турската драма „лудиот ибрахим“ дојде како значајно освежување. Драмата, иако поаѓа од историски факти, не е историска драма туку автентична уметничка визија и раз- мисла за некои аспекти на власта и моќта и за нивното прекршување во индиви- дуата. во постановката на владимир Милчин таа се „фокусира на психолошко- филозофските размисли во кои историјата е само дискретен фон – „таа се одлику- ва со јасни и прецизни линии во обликувањето на мизансцената и со насочување на вниманието кон внатрешниот емоционален наплив, особено во главните лико- ви“. режисерот Милчин „создава цврста структура која консеквентно се развива и расте за да кулминира во последната сцена на убиството на султанот. притоа, тра- гичното дејство се преточува низ благи ’меки’ форми на дворските интриги“. [[Елјеса Касо]]<nowiki/>во насловната улога понудува лик кој се бори и актуелно гине меѓу своето лудило и здравиот разум. тој се плаши од власта и се тетерави под одговор- носта што таа му ја носи. неговата борба е главно борба со самиот себеси. сложен лик остварува и Бедија Беговска во улогата на Ќосем султана, мајка на ибрахим, која конците на власта ги држи во своите раце. таа и во оваа ролја уште еднаш го манифестира „својот талент и широк актерски дијапазон. од другите актери се издвојуваа [[Салаетин Билал]], [[Атила Клинче]], [[Зекир Сипахи]], [[Сузан Акбелге]], Мустафа Јашар и Наџи Шабан. сценографијата на крсте Џидров „е импресивна со своите димензии и монументалност и приемчива со своите бои“. претставата го актуализира прашањето за односите меѓу моќта на власта и кревкото човечко суштество. ибрахим, занесен од моќта што му ја овозможува вла- ста, минува низ фази на регуларно владеење, опивање од привилегиите и свртува- ње против мајка му, која го носи на престолот. потоа следува нејзината одмазда. власта убива, зар не? – се прашува и одговара рецензентот тодор кузманов преку брановите на радио скопје. За реализација на претставата, покрај нашето, учествуваше и Министерството за култура на република турција. претставата „лудиот ибраим“ турската драма ја прикажа на Фестивалот „вој дан Чернодрински“ во прилеп кога кај нас се водеше војна. во претстава- та, режисерот и сценографот го ставаат гледачот во санаториумски стерилна сцена со малку средства, за да го симболизираат празното. во претставата ва - жен аспект беа и глумците, преку користење на телото во мошне студиозната креација на лудилото кај [[Елјеса Касо]] и извонредно истолкуваниот лик на Бе - дија Беговска како доминантна мајка и вистинска императорка која во свои раце ги држи конците на власта. во претставата режисерот ја скратил драм- ската предлошка за да ја избегне доминацијата на вербални знаци... режис - ерскиот концепт подразбира дозирано оформување на симболите преку кои претставата добива семантички силна сликовитост. иван Додовски на тр ка - лезната маса во прилеп говореше за актерската игра, а на крајот праша зошто се поставува претставата сега и овде, по промената на власта? премиерата на „р.р.р.“ од јордан плевнеш се одржа во Марсеј, Франција, а потоа и во скопје. во реализацијата на претставата значителна помош даде Градскиоттеатар од истанбул, кој ја изработи сценографијата, а која воедно е и најуспешен сегмент на оваа изведба заедно со некои од актерските креации. претставата е под- готвена како копродукција на турската драма, Градскиот театар од истанбул – турција и театарот од Марсеј – Франција. ликовите ги толкуваа 14 актери на турската драма и двајца од француското глумиште во Марсеј – ришар Мартен и тања суриева, ја режираше Мемет улусој од париз, а негов асистент беше ердоан Максут од скопје. Градот Марсеј во 1999 година одбележа 2600 години од своето постоење, а пре- тставата ја пречека како духовен и естетски чин во кој се одбележува балканската крвава хронологија во последната деценија од ХХ век. претставата во себе го имаше елементот на вечното во театарот, кој ги обединува историјата, политиката и осаменоста на актерот на празните сцени на сите светски театри. турската драма беше доживеана како сценска форма на слевање на јазиците, турскиот, албанскиот, францускиот. како жесток театарски протест кој на сцената започнува со тоталниот хаос на времето и особено на настаните на Балканот, дејството воспостави ред кој сепак заврши со непознаници: зошто и до кога луѓето ќе се разбираат само преку оружјето и војните? Во јубилејната 1990 година Турската драма со премиерите на „Антигона“ од Софокле и „Живко што живее, не живее“ ја најави можеби најплодната деценија, би рекле и најуспешната. Се проширува листата на режисери: Спасе Стерјо, Мејер Доминик, Ертен Јуџел, Ишик Кенан, Бранко Брезовац, Алниачик Раик, Сашо Миленковски, Хурмузи Исмет, Карасу Мурат, Васил Христов, Зекир Сипахи, Олџој Појраз, Горан Тренчевски, Владимир Милчин и други. На репертоарот на театарот има претстави од класиката и од современата драма, со кои Турскиот театар на фестивалите во земјата и надвор од неа е присутен и наградуван. Пред крајот на 1990 година Турскиот театар подготви две премиерни изведби „Р.Р.Р.“ според текстот на Јордан Плевнеш, подготвена заедно со Градскиот театар од Истанбул, Националниот театар од Марсеј и театарот „Турхунда“ од Париз. Во пиесата зедоа учество 14 актери од Турската драма, двајца од Марсеј, со режисер од ПаризМемет Улусој во асистенција на акте- рот на Турската драма Ердоан Максут. Како што пишуваше критиката, пре- тставата била пречекана „како духовен и естетски чин во кој се обединува балканската крвава хроника во последната деценија на дваесеттиот век“. Претставата била доживеана како величина на јазиците, македонскиот, тур- скиот, албанскиот и францускиот. Турскиот театар гостуваше во повеќе држави, на повеќе фестивали, на кои неговите претстави беа пречекувани со големи аплаузи и задоволство на пуб- ликата и со мошне пофални зборови на театарската критика.[http://www.turktiyatrosu.mk/1990-2000/] = 2000-2010 = Турскиот ансамбл сезоната ја отворила со „некој друг“, претстава во која имаше неколку интересни актерски остварувања, од кои особено се издвоија оние на [[Атила Клинче]] и на [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Туна-Ејупи]]. својот текст „некој друг“ авторот ергун сав го комплетирал со создавање три посебни драмски целини, меѓу себе поврзани во основната замисла. изведбата со седуммина актери беше од камерен вид, се играше на сцената заедно со публиката. Во првата годинашна премиера „Хурем султан“ настапија [[Бедија Беговска]], [[Мустафа Јашар]], [[Атила Клинче]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Туна-Ејупи]], [[Елјеса Касо]] и други. својот зла- тен јубилеј, 50 години од основањето, турската драма го одбележа со одржување тркалезна маса на која учествуваа повеќемина театарски работници од колективот, но и проследувачи на театарскиот живот кај нас кои имаа свои излагања поврзани со работата на театарскиот колектив. турската драма, покрај континуираното следење на драматургијата на турски јазик, и` посветува нагласено внимание и на презентацијата на македонската драм- ска литература. Досега во репертоарот на ансамблот беа вклучени со по едно или повеќе дела [[Коле Чашуле]], [[Томе Арсовски]], [[Горан Стефановски]], [[Јордан Плевнеш]], [[Славко Јаневски]], Ристо Давчевски, [[Владимир Плавевски]], Борис вишински. Годинава ним им се придружи и венко андоновски, со „Бунт во домот за старци“. Димитар станкоски, почест гостин во ансамблот, и овојпат реализирал мошне впе- чатлива претстава, со грижа текстот да прозвучи актуелно и инвентивно. придонес во претставата, пред сè, дале „одличниот [[Елјеса Касо]]“ (управник на затворот) со сигурниот партнер, Зиба Радончиќ и со не помалку ефектните епизоди на [[Бедија Беговска]], [[Ердоан Максут]] и посебно [[Мустафа Јашар]], во придружба на студентите на ФДу несрин тахи и неџат али. според иван ивановски, изведбата можела да се оцени како уште „едно мошне успешно претставување на ансамблот пред својата пасионирана публика“. театарскиот критичар тодор кузмановски во својот осврт на радио скопје вели дека режисерот понудил претстава која „докрај не ги ефектуира можностите што ги нуди текстот. се сведува на просто репродуцирање на драмската предлошка“. наспроти групните сцени, паралелно тече и драмата. управителот на домот мину- ва низ разни расположенија, при што доминира незадоволството од себе, од око- лината, од судбината, но и низ фрустрациите од разновиден карактер кои се пре- точуваат во насилство. ова последново е „прилично застапено во креацијата на ликот на управителот од страна на [[Елјеса Касо]], особено во неговите односи со сестрата ана (Зиба Радончиќ). в неоспорно покажува афинитет и слух за сложеноста на ликот во кој се прекршуваат основните пораки на лошо уредениот свет. ведрината во делото доаѓа од креациите на парот сестра Мери и рударот, при што глумицата [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]] „со сигурен и непосреден приод, со својата природ- ност и умешност, ја плени и ја разбранува публиката, предизвикувајќи живи реак- ции“. Групата старци која бессилно ќе се побуни, со што бунтот станува комичен, ги вклучува креациите на [[Мустафа Јашар]] (Генералот), [[Џемаил Максут]] (касапот), [[Ердоан Максут]] (Грофот), [[Бедија Беговска]] (академикот) и наџи Шабан (попот Милош). оваа година Драмата постави пет премиери. „искрените“ од Мариво првпат е поставена на професионалната сцена кај нас, во режија на [[Владимир Милчин]]. претставата е реализирана во драматизација на реномираниот режисер од словачка владимир стрниска. тоа е доста „светла, прозрачна и миловидна извед- ба, која нè пренесе во сферите на ведрината, но истовремено и нè подзамисли за многуте човечки слабости, заблуди, лудории, изразени во неизбирањето средства во интегрирањето, безочноста, преправањето итн“. комедијата се одвива во рам- ките на водвиљски конципираното дејство. режисерот [[Владимир Милчин]] настојувал да го следи оригиналот по секоја цена. карглумците на јунаците, иако произлегуваат од авторовото време, сепак имаат и заедничко и за сензибилитетот на современиот гледач. свежината во претставата Милчин ја овозможил со вклучување во проектот на тројца студенти од ФДу „означувајќи го на тој начин доаѓање- то на ’новата пролет“ на турската драма. инаку режисерот Милчин „ја води пре- тставата сигурно, разиграно, ненаметливо“. актерската екипа ја сочинуваа [[Елјеса Касо]] (ергаст) која беше стожер на претставата, [[Ердоан Максут]] (Фронтен) со гриж- ливо „изработување на партитурата на улогата“ и Зиба Радончиќ (лизета), која оствари „доста заокружен комичен карактер“. тројцата актери „ликовите ги издиг- наа до поцелосна концепција“. Другото трио го комплетираа студентите Филиз ахмет, Несрин Таир и [[Ертан Шабан]]. тие беа на нивото на поставените задачи, изгра- дувајќи „мошне свежи и амбивалентни комедиографски ликови и покажувајќи го јасното значење на внатрешниот згуснат ритам при конципирањето на ликовите“. со симултаниот превод, што е редовна практика во турската драма, премиерата на „искрените“ предизвика максимално интересирање, заклучува на крајот од напи- сот иван ивановски. режисерот јуџел ертен како да не знае да направи лоша претстава. познат по антологиската претстава на турската драма „кавкаски круг со креда“, претставата „куќа на граница“ ја сместил под сцената на место кое често се користи за изведби од камерен вид. тој во претставата внел понов дух и фантазија, на убави сценски решенија и изненадувања од режисерот и од актерската екипа. со неопходната мерка и такт, ертен, кој е и автор на адаптацијата на текстот, ликовите и збиднува- њата во нив, ги извлекува од автентичното авторово милје и ги пренесува на наше поднебје, на наша почва, без да загуби пиесата од својот длабок сатиричен засек“. тројцата цариници говорат на турски, албански и македонски јазик, пиесата како да е пишувана за нас, со што добива повеќе во својата актуелност. претставата се одликува со хомогеност и прецизна уиграност, „динамична кондензираност и сценски континуитет, дотолку повеќе што режијата пројави чувство на голема одговорност за сите елементи на претставата.“ сето ова се остварило во соработ- ката на режисерот со изведувачкиот состав „во една динамично кондензирана, цврста, стегната изведба, која трае нешто помалку од еден час и не може да се игра поинаку освен инспиративно, полетно, свежо повеќеслојно. одличната креација на [[Бедија Беговска]] (свекрвата) „со својата кристално јасна и методолошка прецизност во играта, со својата неусиленост и мајсторство на говорната фраза, со чувство за стил, се чини, најмногу покажа и докажа како и со наједноставни средства може да се постигне максимумот во играта, да се извлечат повеќе слоеви во креацијата, да се стигне на патот до најпрефинета игра“. [[Салаетин Билал]] и [[Мустафа Јашар]] (цариниците) ги оствариле ликовите со „сочна и полнокрвна комика, прикажувајќи ја апсурдноста во која се затечени“. убаво и функционално се вклопиле во извед- бата тројцата делегати, потоа шверцерот и офицерот како и сите други. „куќа на граница“ е претстава, еден вид меѓник во историјата на турската драма која долго се памети. исто така кон крајот на годината е реализирана и претставата „Мачето и паљачото во режија на [[Мустафа Јашар]], улогите ги толкуваа Филиз ахмет и Џенап самет. праизведбата на „Малечката“ од младата глумица сема али фасцинира со искре- ност и емотивност во стилот и начинот на исцртувањето на најсуштествениот про- блем на генерацијата што зачекорува во реалниот свет на љубовта, искреноста и вистината, но огледалата исчезнуваат оставајќи искривени одрази и тајните, и ѕидови и зад нив повторно ѕидови, и зад нив уште ѕидови во недоглед, ја започну- ва рецензијата сандра титизова. како што сема али го бара малиот отвор на надеж- та, така режисерот Димитар станкоски ја отворил сценската димензија на овој крик во форма на илузична опредметеност. сема али создала карактер во кој невиноста и љубовта стануваат сатански грев, создавајќи личност осудена на прогонство меѓу небото и земјата... режисерот го гради ставот во безвоздушните простори каде што ги води глумците градејќи психолошки затвор во кој преку длабоко емотивна изведба Филиз ахмет ја оживотворува Малечката „како симбол на револт што енергично се престорува во протест на една генерација за правото на живот, за правото на љубов, за правото барем на уште една тајна“. во таа слепа улица се појавил роберто (сртан Шабан). и сите повторно трагаат по вистината, по љубовта. и [[Сузан Акбелге]], и Зекир сипахи, и несрин таир, и Џена самет, и [[Мустафа Јашар]], и ердоан Максут, и неат али, „од сите нив избива исклучителна решеност да се истрае, несебично трошејќи ја својата младост и актерски талент, а притоа покажу- вајќи голема енергичност и способност на вистински начин да се насочи емоцијата, којашто преку усетот за приспособување и канализирање во зависност од емотив- ниот конфликт и ситуација во која запаѓа нивниот карактер, ја преминува рампата и на гледалиштето му ја открива нивната последна тајна – надежта“. и валентин светозарев, со затворот во кој нè внесува животот, и Благоја Ми цев - ски, со костимографските концепции со милитантни временски назнаки, извонред - но се вклопени во музичката подлога на венко серафимовски. Музиката ја следи актерската емоција, „градирајќи од суптилност до експлозивност слевајќи се од сцена во сцена и заокружувајќи го авторовиот, режисерскиот и актерскиот став. оставете го барем детето чисто, оставете му ја љубовта и надежта. тоа, како и сите ние, има потреба од барем уште една тајна“, вака на крајот крикнува со својот апел рецензентката титизова. „Малечката“ ја комплетираат 11 кратки сцени, а режисерот ја сместува во голе- ма железна конструкција која асоцира затвор. авторката на текстот и поголемиот број учесници се студенти на ФДу од турската класа што ја води [[Елјеса Касо]] – Филис ахмет, Несрин Таир, ертан Шабан, Џенал самет и други. Забележлива беше улогата на Филис ахмет во насловната улога. охрабрувачко деби, мошне осмислена поста- новка, мошне хомоген изведувачки состав е глобалниот впечаток од претставата „Малечка“. едночинките „Мечка“ и „просидба“, од Чехов во режија на дебитантот војо цветановски кому ова му беше дипломска претстава, одел по широчина, трагал по послободно транспонирање на драмскиот материјал, вклучувајќи и десетина други ентузијасти за да добие текстот посовремено звучење, проекција во вид на спектакл. Дипломската претстава најави несомнено режисерско талентирано присуст во, со презентирање жива и разиграна претстава, која наиде на одличен прием кај публи- ката, која убаво се разонодуваше, а на крајот изведувачите ги награди со дол ги спон- тани аплаузи. во носителите на единствените три улоги ердоан Максут, Зиба Бекир- радончиќ и наџи Шабан, како и останатите учесници, режијата наишла на одлична соработка и на поддршка, од што резултатот е содржајна игра. акценти на комична вдахновеност и прецизност оствари наџи реџеп и со другите двајца прет ста вуваше мошне уиграно актерско трио, ја завршува рецензијата иван ивановски. Режисерот коле ангеловски во постановката на најдолгата комедија на Фејдо „Дамата кај Максим“ се определил за сценската адаптација на Бедија Мухавир и ризу Забу од турција, верзија која ригорозно го крати текстот и ликовите и која го доближува амбиентот до менталитетот на турскиот човек... оттука и промената на насловот во „аман да не чуе жена ми“. ангеловски создал со фино чувство за рафинман и стил, изведба со убаво темпо, која се следи со интерес. полетната екипа: [[Сузан Акбелге]], Фунда ибрахим, Зиба радончиќ, Филич ахмет, [[Мустафа Јашар]], ердоан Максут, наџи Шабан, Џенап самет, неат али и тамер ибрахим, оства- рила успешни креации и настапија мошне уиграно и свежо. посебна динамика и шарм внесоа акбелге и Фунда ибрахим, а двете заедно со извонредниот ердоан Максут и секогаш солидниот [[Мустафа Јашар]] го сочинуваа „моторот“ на изведбата, вели иван ивановски. Најстариот еп на светот, епот на Гилгамеш, возобновен во форма на голем сцен- ски спектакл, во режија на Дејан пројковски преку средствата на современиот сценски јазик, танцот и ритуалот, донесува мистична приказна за потрагата по бес- мртноста. пројковски тргнува од Гилгмаеш како лик, притоа следејќи го сижето на епот од почетокот до крајот. режисерот преку Гилгамеш проговара за есенцијал- ните проблеми на човекот, тој во себе носи универзална димензија. тоа е обемен сценски спектакл со околу 30 актери, а во насловната улога [[Елјеса Касо]] и покрај него [[Атила Клинче]], [[Мустафа Јашар]], [[Салаетин Билал]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], Бедија Беговска, Зиба радончиќ, [[Сузан Акбелге]] и други. визијата да ја прикаже раздвоеноста, поделеноста и скриеноста на човекот, режисерот александар поповски ја сместува меѓу јунаците од „Бура“, како и идејата за прецизна игра која за контекст ја има магијата. во неа е прецизно одбрана и мак- симално определена и реализирана играта на Бедија Беговска (просперо), [[Елјеса Касо]] (Фердинанд), [[Сузан Акбелге]] (Миранда), на Филиз ахмет (ариел) како и на [[Салаетин Билал]] (алонсо), тамер ибрахим (себастијан), [[Атила Клинче]] (антонио), [[Мустафа Јашар]] (Гонзало) несрин таир (калибан) и Џенап самет (тринкулио). на почетокот сите се кријат еден од друг, но постепено, некаде кон крајот на претставата се гледаат, се препознаваат. Дотогаш комуницираат само со очите. сè друго е непознаница – жените под црната мантија со фереџиња, мажите под црни мантили за дожд со ќулавки на главите. сите ги врзува младоста, љубовта меѓу Миранда и Фердинанд кои припаѓаат на семејства што не се сакаат. сред тој поде- лен свет, мачна, темна, полна со магија атмосфера, лебди духот на вилата ариел. претставата почнува со ариел што поповски го идентификува со прашокот за перење кој се сипа во машината за перење. почнува перењето на духот, на затво- рените светови, состојби, на возење во круг (Фердинанд со велосипед); на мисте- ријата во дебелата црвена книга „капитал“ од карл Маркс. на поповски коавтори му се Благој Мицевски, кој го изготвил дизајнот и кој точно комуницира со негова- та идеја, успешен дел од изведбата е и музиката на кирил Џајковски во која вока- листката вера Милошевска со прекрасната интерпретација на песните ја затвора квадратурата на кругот во кој сме ние, или, како што поповски резонира, Маке до - нија како оаза на мирот. режисерот Љупчо Ѓорѓиевски прави транскрипција на класичниот текст на „цар едип“ преточувајќи го на модерен сценски јазик близок на современиот гледач. новата реалност и современите алузии ќе бидат најавени во воведните сцени преку ефектната и драматична музика на Горан трајковски, преку монументалниот декор на валентин светозарев, што претставува рударско окно во кое се случуваат ужасните слики на светот. ваквиот пристап им придал на ликовите поширока смис- ла (така хорот и софокле најпрвин се појавуваат како рудари, па потоа како коман- доси и слично). Зрелоста Ѓорѓиевски „ја постигнува со филозофското осмислување на драмскиот материјал, со енергичната и јасно спроведена идеја за што, се разби- ра, е неопходен изведувачки состав, способен да реализира најсложени сценски дела“. [[Елјеса Касо]] (едип) „со динамична експлозија во злокобната градација при- качувајќи го ликот како модерен апсурден јунак, како една човечка бесмисла, како суштество што се наоѓа во бездна без дно. поради доминантноста на улогата и силината на нејзиниот интерпрет, во некои сцени се имаше впечаток како да при- суствуваме на возбудливо монодрамско остварување“. Бедија Беговска (јокаста) „беше проткаена со фина внатрешна мисловна проекција, без пошироки гестови, силни гласовни модулации“. Другите ролји на [[Атила Клинче]], [[Салаетин Билал]], [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Туна,]] [[Мустафа Јашар]], Зекир Сипахи, селпин керим, како и хорот беа одлично „отсвирени“ како на една жица, ја завршува рецензијата иван ивановски објавена во весникот „време“ на 25 јануари 2005 година. театарот на народностите во 2004 година се пререгистрира и од него произле- гоа два одделни ентитета – турски театар и албански театар. Зградата му е доделена на албанскиот театар, додека турскиот ќе добие нова и ќе се дислоцира. До целосно реализирање на проектот за новиот турски театар, ансамблот продолжува да ги користи своите стари простории и да игра претстави на сцената на театарот на Бит-пазар. локацијата на новиот турски театар е добиена кај просторот до новата Железничка станица, на местото на поранешното балетско училиште, а проектот е во фаза на изработка на идејно решение за театарот. оваа година видовме три премиери: „азизнаме“ од азиз несин, во режија на јуџел ертен, „игра на слободата“ од адем атар и „тимон атињанин“ од Шекспир во режија на Бранко Брезовац, во копродукција со народниот театар од Битола и Laboratorio Nove, Firenca. *на 26 јуни во скопје почина Љутви сејфула, актер и режисер, кој за својот 40- годишен творечки пат играл во над стотина претстави од познати светски домаш- ни и светски автори, од кои најголем дел во неговата матична куќа театарот на народностите – турска драма, но и во многу други театарски куќи. роден е во 1926 година во Дуќанџик, маало во скопје, а првите сознанија и наклоности кон театар- ската уметност ги стекнал за време на рамазанските вечери во Деве-хан, каде што Фаик-ага приредувал Хаџиват, караѓоз игри. како професионален актер и режисер работел од 1951 година. играл на турски, македонски и албански јазик, автор е на повеќе драмски текстови и новели. Добитник е на повеќе награди.* претставата „азизнаме“ е со колажен карактер, работена според хумористичко- сатиричните текстови на авторот, во режија, адаптација, сценографија и кости- мографија на угледниот режисер од турција јуџел ертен. публиката ја прифатила претставата како кабаре со чести аплаузи и на отворена сцена. кога ваков текст, сатирично-хумористичен паноптикум, ќе се најде во рацете на режисер каков што е јуџел ертен, вели иван ивановски, тогаш доживувањето не може да биде неком- плетно, реализацијата да не биде поетична, да нема сила и цврстина, жар и твореч- ка инспирација. ертен не оставал ништо на случајот, сè било изработено со мину- циозност, објаснето и протолкувано и блиско до гледачот, постигнувајќи го тоа преку десетте различни „приказни“ и сонгови, адаптирани кон песните што се пеат и се омилени кај населението од турска националност во земјава. во проектот се вклучени осум актери од три различни генерации, што им овозможи да создадат амбиент за пријатна, непринудена атмосфера. тие, од еден во друг лик, од една во друга ситуација, со голема леснотија успеаја да и` дадат смисла и физиономија на претставата, вешти и во овој вид мотиви, сè што е човечко да прозвучи и комично. оваа задача со голем успех ја остварија водечките актери [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]] и елјеса Kасо, како и извонредните млади и талентирани актери. според критичарот ивановски, психолошката драма „игра на слободата“, може- би е најдобра постановка на јуџен ертен. Девет жени, затворенички, живеат во сонот за она што може и што сакаат да им се случи кога еден ден ќе излезат на сло- бода. сонот го претвораат во инфантилна игра. во претставата што се игра на сце- ната заедно со публиката, гледачите стануваат дел од тој голем сон за слобода – на едно место ќе се најдат интелектуалка, една брлива, избувлива, не баш контроли- рано суштество. вo судирот со реалноста прикажан низ чести, едноставни и јасни, но не буквални линии, „без трага од екстравагантност и формални егзибиции, со докрај осмисленa и прецизнa мизансценa, со сигурно водење на драмското дејст - во“, ертен го прикажал калеидоскопот на малочовечки радости но и na големи раз- очарувања. тој ја завршил претставата експресивно и возбудливо, со поетска визија за животот. Голема поткрепа режисерот имал во актерскиот тим кој претставувал убав спој на младоста и искуството, со внесување свежина и непосред- ност. [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], Бедија Беговска, Мукерем Билал и Зиба радончиќ импонирале со зрелоста во играта, а помладите [[Сузан Акбелге]], Филиз ахмет, несрин таир, наџие Хасан, Фунда ибрахим и Батухан инрахим внесувале свежина и непосред- ност во остварувањето на ликовите. според критичарот тодор кузманов, со претставата „тимон од атина“ во режија на Бранко Брезовац, конечно македонската театарска сцена прими трансфузија на нова крв. необичната и изненадувачки оригиналната инсценација на Шекспир, предизвика силни позитивни реакции. сместени во т.н. контејнери на тркалца, гле- дачите беа транспортирани од еден на друг крај на холот на Младинскиот културен центар, а секое поместување носешe ново доживување и изненадување. Блиските средби со глумците, можноста да се чуе шепот на увото, да се помириса потта, да се дојде во контакт со телото на артистите, ја прават претставата перформанс на живи тела и енергии. работена со три различни театри, глумците говореа и пееја на три различни јазици, со единствена смисла да се говори за мааните на човекот, да се потенцираат лакомоста, суетата, расипништвото, како фундамент на општествена- та реалност. колективноста, истрајноста, тешките физички задачи на артистите воодушевуваа. сето ова докажува дека имаме актерски кадар кој покрај научениот текст, има кондиција, ориентација во просторот и чувство за колективност. „тимон од атина“ е „извонреден начин и цврст поттик да се почне една нова ера во маке- донскиот театар, ера на смели, инвентивни театарски дејци отворени за експери- мент“. од турската драма, во претставата со голем успех настапија [[Салаетин Билал]], [[Елјеса Касо]], Селпин Керим, [[Атила Клинче]] и Несрин Таир. оваа година имаше само две премиери, и тоа „евнух“ од теренциј во режија на коле ангеловски и „тартиф“ од Молиер во режија на Дејан пројковски. коле ангеловски е легитимиран со посебен афинитет кон комедиографскиот жанр, така што со комедијата „евнух“ е на „свој терен“. тој создава урнебесна пре- тстава чија основна цел е да ја забави и релаксира публиката што го постигнува со темпо-ритамот кој е динамичен, на моменти фуриозен, но сепак не прави пого- леми иновации, туку се задоволува со конвенционална и непретенциозна извед- ба. „евнух“ на ансамблот и на режисерот го оживува античкиот свет на хетери, слуги измамници, нескротливи синови, преубави девојки, војници, чиновници. тие градат најразлични односи кои неочекувано ги менуваат правецот и целта. Љубовта на браќата Федрија и Хајреа минува низ перипетии, но на крајот ќе заврши добро. Женските ликови ги толкуваат актери, и обратно, што ја зголему- ва провокацијата за актерски креации. претставата врие од енергија и преда- ност. Доминантната вербална комика наидува на убав прием кај публиката, која аплаудираше и на отворена сцена. глумците несрин таир (Федрија), Филиз ахмет (Хајреа), Фунда ибрахим (војникот Фалбаџија трасон) и Зиба радончиќ (Гнатон) креирале интересни и профилирани ликови, навестени и преку маските и кости- мите. селпин керим (куртизаната таида) и Џенап саме (питија) заокружуваат амбиент на заплети и забуни, а половата измешаност води до симпатични актер- ски проблесоци. комедија дел арте на брехтовски начин лежи во основата на најновото дело на режисерот Дејан пројковски. Молиер е еден од творечките текстови за секој режи- сер. Главната тема во „тартиф“ е лицемерството или избегнувањето да и` се погле- да на вистината в очи. тргнавме, вели пројковски, зошто тој лицемер успева меѓу нас? Дали во претставата „тартиф“ е најголемиот лицемер? втората тема низа пре- тставата е религијата, односно како таа станува средство за масовна манипулација на луѓето. правиот обид една комедија дел арте да се претстави на брехтовски начин. и оваа претстава ги има предзнаците на спектакл. во претставата можеа да се видат и видео-проекции, како и музика во живо. режијата на пројковски го следи текстот, го исфрла непотребното во текстот и неколку лика, во вакво време побитни му се хипокризијата, лицемерието, измами- те, манипулациите на и во средината. сцената е отворен простор со „платна“ од не - он ски светилки, метална конструкција со шест прегради, горна платформа и еден отвор на просцениумот од кој од подземјето доаѓа тартиф. [[Елјеса Касо]] (тар тиф), [[Мустафа Јашар]] (оргон), Бедија Беговска (елмира), Џенет самет (Дамис), Филиз ах - мет (Маријана), тамер ибрахим (клеонт) и несрин таир (Дорина) преку силна дис- циплина и содржински кореографски движења на кренаре невзати, го следат кон- цептот на пројковски. резултатите во турскиот театар не се од вчера, туку од многу поодамна, а перио- дот за собирање на плодовите е константен. ансамблот го интересира успехот на претставата, не на поединецот и така сите добиваат. Човечките односи се на виси- на, меѓусебно се почитуваме и се радуваме на успехот на секој актер. За чувстви- телни работи, вели [[Мустафа Јашар]], знаеме да се консултираме, да го најдеме најдоброто решение. во оваа година подготвени се две премиери. „поблиску“ од патрик Марбер, во режија на Мартин кочовски, е реално шоу во кое низ интеракцијата на четирите лика се вивисекцира проблематиката на конфликтот меѓу вљубувањето и љубењето. се говори за зависноста од вљубу- вањето и неподносливата леснотија на љубењето. претставата не се игра на сце- ната, туку во друг простор, а публиката ја гледа проекцијата во живо. режисерот вели дека го открил совршениот баланс меѓу театарската игра и играта пред камера. целата претстава не се гледа на видео бим за да не се загуби ефектот на живата игра. текстот првин е игран во Драмски театар, во режија на слободан унковски, уште во 1999 година. „поблиску“ е трогателна приказна за љубовта, страста и сексот на современиот човек. текстот се сфаќа како метафора, вешта форма за изразување на отуѓеноста на луѓето и нивната оддалеченост. Близината останува желба, која сè потешко се постигнува, близина која добива виртуелна замена во интернет технологијата. овие карактеристики се содржани во сложените односи меѓу четири лика кои стапуваат во врски и односи кои зна- чат љубов но и прељуба, друштво и осама. на крајот остануваат очајот и трагич- ниот крај. ништо нема совршено, ниту цивилизацискиот дострел, бидејќи чове- кот останува жртва на сопствените производи и изуми. режисерот акцентот го става на деликатните односи на вљубувањето, па во постановката провејува поетичност која е контрапункт на разорувачката реалност. Филиз ахмет (алис) „е флуидна, заводлива, игрива“. несрин таир (ана) „е нешто поодмерена и кај неа ќе преовладее осамата“. неат али и селпин керим (Ден и лери) се две современи момчиња подложни на каприците на времето кои се впуштаат во разнообразието на љубовните перипетии, вели тодор кузманов во емисијата емитувана на радио скопје по повод премиерната изведба на „поблиску“. театарскиот чин како готов производ-претстава е еднаш засекогаш даден резултат на сцената и она што публиката како краен консумент и судија може да го види. но, отсекогаш љубопитноста е голема за она што се случува зад сцената. тоа љубопитно око во пиеса го претвори Мајкл Фрејн, кој ги слика збрките и тен- зијата што го прават најсветиот чин на актерот, режисерот, сценографот во претставата „Зад кулисите“ во режија на Драгана Милошевска-попова. глумците својата „невозможна мисија“ ја извршиле максимално добро. Бедија Беговска (Доти) уште еднаш покажала дека знае и надмено, но и суптилно, ненаметливо да владее со сцената. со енергичност се наметнал импулсивниот Џенап самет (лојд Даглас, режисер) како и режисер на сета збрка, а секако дека било потребно и искуството на [[Мустафа Јашар]](селсдон), пред сè поради сигурноста на неговите колеги. Многу интересна ролја остварил несрин таир (попи), фино дозирана и во хумореската и во „сериозната“ лутина. не помалку значајни биле Филиз ахмет (Брук) и Љуран ахмети (Гери), неат али (Фредерик), а особено интересна епизода остварил един јакуповиќ (тим). сценографијата на Беди ибрахим, иако оскудна, е функционална, а во целиот тој динамичен ролинг се вклопува и музиката на огнен атанасовски и речиси незабележливо, но успешно поставената кореогра- фија на васил Зафирчев. прва премиера во оваа година беше „Женички“ од тунџер Џуџеноглу, во режија на наташа поплавска. во оваа приказна има чувства, спомени, болки, наместени насмевки, изнудена љубов, но и простор за покајание, поглед кон желбите скрие- ни, сè додека не заболи „до коска“ и не умреш од љубов, за „животот“ слободен, раз- вратен, болен; тука се и сведоците, постојано присутни, „прислужниците“ апо и парлак. тие го следат светот на инши, нериман, Мехтал и Хајрие. Драмата е про- филирана како мјузикл, и тоа доста успешно, со експонирање на гласовните и пеач- ки, покрај солидните актерски способности. направен е интересен склоп на дра- мата, сонгот, музиката, играта, театарот и дејството. тука помогнал видео-бимот како поддршка на празната сцена. така, помалку низ драмски ефекти, а повеќе низ танц и музика, видео-ефекти и сонгови тече приказната за заробеничките на нару- шените морални норми. сè на сè, една симпатична заокружена, уедначена и стил- ски дотерана продукција на турскиот театар. по премиерата на „охридско лето“, одржана е и скопската премиера на „ромео и јулија“, вонредно театарско доживување кое на публиката во моменти сосема и` го одземала здивот „со својот препознатлив и веќе етаблиран режисерски рако- пис Дејан пројковски прави осовременето жестока драма, во која на површината излегуваат есенцијалната идеја и поттекст во кој се слави љубовта“. Дејството го редуцира, делумно го раскажува низ сонгови со соло-хорски изведби и го сведу- ва на игра на само шест ликови. Драма полна со енергија, страдање и со лиричност на кои им дава мера, ги денфува толку за да не се престорат во патос. претставата ве ежи, ве разгалува. антологиските сцени на балконот, на балот, на разделбата, сцената во која капулети ја убедува јулија да се откаже од ромео беа феноменал- но изведени. Горан трајковски направил драматична музика која самата по себе е дејство, создава оригинална подлога со дискретно цитирање на прокофјев, осо- бено со употребата на хорните, на моменти со призвук на ориентот, на моменти модерна. сценографијата – ултрамодерна. ретко видено. од сцената создал гео- метриски тела кои се движат во сите правци и ротираат, што е во функција на актерската игра. а тие се најубавиот дел од приказната. Младата талентирана актерска екипа правела чуда: „пее, игра, дуби и виси на глава, се качува и се сим- нува, се врти и врти и притоа глуми. Глуми одлично. накратко, се работи за фанта- стична актерска игра, особено на ударната тројка Зубејде селимовска (јулија), селпик керим (ромео) и Џенап самет (капулети). „’ромео и јулија’ е, се чини, еден од оние исклучоци во нашиот главно демоде и зачмаен театар, кој го следи она што е светски тренд: тотален театар без пардон. притоа облагороден со фина, наша, балканска емоција“ ја завршува рецензијата Даниела стојановиќ со наслов „светски модерно, (по) нашински емотивно“, објавена во веникот „вест“ на 21 октомври 2008 година. романтичната комедија „леонс и лена“ е убава лирска експозиција во бајковита форма насловена како „лирска лудост“, исполнета со иронија и цинизам, но и со фантазија и поезија, претставува убаво репертоарско освежување. режисерката Драгана Милошевска-попова не сакала да се идентификува со театарските конвенции „раководејќи се од желбата за ослободување од сцен- ските шаблони, со интенција на изведбата да и` обезбеди еден посовремен сценски сензибилитет“. поинаква од постановката не била ни играта на акте- рите – млака, рутинска, не многу амбициозна. улогите со различен успех ги толкувале Зубејде селимовска, един јакуповиќ и осман али во насловните улоги а и другите. во доста тешки просторни услови за работа, театарот жилаво се бори за одр жува- ње на репертоарот, како и за збогатување со проекти кои зрачат со своето значење. тоа се гледа и со новиот проект – праизведбата на трагикомичната фантазија „сијах калем“ („црниот молив“) од илхами емин и јордан плевнеш со стручниот соработник рифат емин и режисерот владо цветановски. сите тие конципирале драмска поема возбудлива за големиот турски сликар сијах калем (XV век), чиј идентитет не е познат. неговата филозофија, животна одисеја и сликарската магија на авторите нè воведу- ваат во светот на експлозија од бои и звуци, ритами, танци и друго. тие создале драм- ска структура која доби сценски облик во рацете на режисерот, особено експониран во доменот на визуелниот театар. цветановски инсистирал на поетските вредности кои живеат низ чувствата на ликовите, со звучно-ликовен запис на нашите соништа, за минатите вековни премрежија, постигнувајќи ја посакуваната поетска театралност и современост. претставата почнува во фоајето на театарот со сликарот сијах калем ([[Елјеса Касо]]), кој им ја доближува магијата и убавината на сликањето. претставата продолжува на сцената заедно со публиката. во претставата со дваесетина актери со вистинско задоволство ги следевме простудираните креации на постарите актери, предводени од [[Елјеса Касо]], потоа Бедија Беговска, [[Салаетин Билал]] и [[Мустафа Јашар]], кои толкуваа по неколку улоги, но и младите актери, кај кои „клокотеше голема тво- речка енергија“: [[Сузан Акбелге]], несрин таир, Зубејде селимовска, ексел Мехмед и други. изведбата со несомнени вредности во сите нејзини компоненти апсолутно го заслужи долготрајниот аплауз. не се помни на сцената на турскиот театар толку долг, срдечен и спонтан апла- уз како јубилејната, би рекол антологиска, изведба на пиесата „куќа на граница“. аплаузите беа упатени на екипата што ја сочинуваа Бедија Беговска, Атила Клинче, [[Салаетин Билал]], [[Мустафа Јашар]], Фунда ибрахим, Филиз ахмет, [[Елјеса Касо]], Зекир Сипахи, Наџи Шабан, Тамер Ибрахим и Ријад Тахир. аплаузот беше и за гостинот од турција, режисерот јуџел ертен. публиката уживаше во проектот, ја галеше мисла- та дека оваа претстава ја направил нејзиниот театар, со создавање славенички амбиент и атмосфера. турскиот театар да реализира 100 изведби во една иста постановка, со непроменета каст-листа од премиерата, е настан достоен за почит. ваков настан досега немало ниту во турскиот театар ниту во поранешниот театар на народностите. претставата континуирано се игра од 2002 година и неа ја гледа- ле и во Битола, ресен, велес, Штип, на Фестивалот на комедијата во куманово, на неколку интернационални фестивали во истанбул и во измир, кипар и косово. својата кулминација изведбата ја постигна на 38. фестивал „војдан Чернодрински“. Фестивалските признанија беа круна за театарот, награда за долготрајните напори, залагања, тетеравења и талкања по непроодени патишта кон саканата цел. „Будење на пролетта“, која спаѓа меѓу привлечните драми не само во герман- ската туку и во светската драматургија, е дело на Франк ведекин, драматичар и поет, кој творел кон крајот на XIX век. поставувањето на пиесата е потврда повеќе за константната грижа на театарот во негувањето квалитетен репертоар. режисерот васил Христов се определил за посовремен третман на текстот, но тој не го менува ригорозно драмскиот материјал, ниту пак го дополнува, туку ги следи авторовите идеи. тој е целосно на страната на лирскиот исказ, со што се ослободил од авторовата патетика и од некои помрачни тонови. тоа не е отворена критика на општеството со интенција што поекспресивно да се навлече во внатрешните неми- ри, недоумици, потисната младешка енергија и слично. во актерската екипа наста- пуваат актери и од постарата и од помладата генерација, со надополнување на мла- доста и искуството. импонираа, пред сè, Филиз ахмет, селпин керим, осман али, [[Сузан Акбелге]], Зубејде селимовска, неат али, аксет Мехмет и заедно со [[Перихан Ејупи-Туна|Перихан Ејупи Туна]], [[Мустафа Јашар]], Зекир сипахи, ердоан Максут, Мукерем Билал и други прават компактна претстава, откривајќи ги ликовите со интензивен ритам, изразност и широки стилизирани изрази. •Шеесет години на еден театар се доволен повод за да се пристапи кон разгле- дување и оцена на неговата работа, особено кога тој театар е дел на културната историја на турското население во република Македонија. Дотолку повеќе, тоа е и обврска да се обидеме неговата активност да стане и предмет на анализа и синте- за која без предрасуди ќе ја преземе задачата да ги осветли патиштата на неговиот развој и да го навести патот што треба да го изврви... од такви желби се јави и мислата за пишување на монографијава посветена на турскиот театар во Македонија во мигот на неговата шеесетгодишнина. Благодарение на зачуваните документи во архивите, кај поединци, во вес- ници и списанија, како и на мојата лична архива, беше можно во главните правци на развојот на општествената свест и атмосферата што се создаде во и околу теа- тарот, со придружните одзиви на културната јавност, да ја согледаме помалку или повеќе историската слика на животот на турскиот театар од неговите почетоци до денес. Монографијата на националната институција турски театар во скопје треба да биде сфатена како нов, досега единствен поттик за истражување кон поде- тални написи за резултатите на оние уметници кои денес со своите креации го одбележале театарот на нашето време. Монографијава не можеше да го има сето она што нејзините иницијатори го сакаа, остануваат не мал број уметници и заслуж- ни поединци за чие дело остануваме должници. ако во книгава не можеме да најде- ме монографија за мошне заслужните абдуш Хусеин, Шерафетин неби, Љутви сејфула, Џемаил Максут, Кемал Лила, Мирко Стефановски, Саша Маркус, [[Салаетин Билал]], Мушареф Лозана, [[Бедија Беговска]] и многу други, не значи дека на сите ним, не само нив во оваа монографија не им е дадено место колку можеше, а и нивниот изоден пат од шеесет години е осветлен со факелот на нивниот дух. изминатите шеесет години се потврда на творештвото на ансамблот и негови- те можности да се одбележат сите оние што стојат во основата на сценската креа- ција, во актерството, режијата, сценографијата, костимографијата, но и шеесет години на драмската литература, уште повеќе, години во кои се будеше и вдахно- вуваше љубопитството на турските жители за сè што е драмска литература на дру- гите нации. евидентен е напорот да се изнајде мерата на ефемерноста на театарската пре- тстава, но не може да се избегне покачената температура на симпатија која, во крајна линија, уште еднаш ја подвлекува вистината дека во неговата суштина е топ- лината на контактот меѓу публиката и глумците. театарот растеше со својата средина и беше некаков барометар на културниот растеж, а во него се прекршуваа и сите противречности во сфаќањата и сите борби во него водени на планот на европеизацијата, како и за врските со македонската култура на народните од светот за да се доближи преку нив како преку некаков мост со културата на човештвото. Монографијава е своевидна историја и секако дел од историјата на театарот во Македонија и пошироко на светските простори. Зборот во сценската уметност е само дел од средствата за искажување. Затоа со него во оваа книга просторот го делат многуте страници илустративен материјал – тој, нормално, доминира, зашто да не забораваме дека театарот е една слика која говори, дише и се движи. напишана е на едноставен јазик, достапна за секој читател, а за турскиот театар во република Македонија е достоинствен споменик. на најдобар начин, на генера- циите кои минале низ него, им возвраќа со потребната почит и љубов, самата пре- вреднувајќи, оти во неа учествувале само луѓе со немерлива љубов кон сцената. во тоа всушност се убавината и древноста, а зошто не и мудроста на театарот, меѓу другото, ќе напише рецензентот на монографијава, проф. д-р Васил Тоциновски.[http://www.turktiyatrosu.mk/2000-2010/] = Претстави = Првата претстава на Турски театар е "Сомнително лице" од [[Бранислав Нушиќ]], одиграна во салонот на [[Македонски народен театар]] на 8 јули 1950 година во режија на [[Абдуш Хусеин]]. Во претставата играле глумците Шефки Махмут, Јелдиз Ахмет, Суна Махмут, Сеза Окџуоглу, Бехиќ Садулах, [[Шерафетин Неби]], Фикрет Демир, [[Абдуш Хусеин]] и Фаик Хасан. == Наводи == <references /> [[Категорија:Театри во Македонија]] [[Категорија:Театри во Скопје]] amhl0j39lhhoeuog0sddot05yntqm6a 0 1339597 5537780 5535978 2026-04-11T18:39:19Z Andrew012p 85224 5537780 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|image=Црн петок плакат.jpg|caption=Македонскиот плакат|director=[[Илај Рот]]|screenplay=Џеф Рендел|story={{Plainlist| * Илај Рот * Џеф Рендел }}|based_on=|producer={{Plainlist| * Илај Рот * [[Роџер Бирнбаум]] * Џеф Рендел }}|starring={{Plainlist| * [[Патрик Демпси]] * [[Адисон Реј]] * [[Мајло Манхајм]] * [[Џејлен Томас Брукс]] * Нел Верлак * [[Рик Хофман]] * [[Џина Гершон]] }}|cinematography=Милан Хадима|editing={{Plainlist| * Микеле Конрој * Мишел Алер }}|music=Брендон Робертс|studio={{Plainlist| * [[Spyglass Media Group]] * Dragonfly Entertainment * Electromagnetic Productions }}|distributor=[[TriStar Pictures]]<br> (преку [[Sony Pictures Releasing]])|released=17 ноември 2023 г. <br>7 декември 2023 г. (Македонија)|runtime=106 минути<ref>{{Cite web|date=October 27, 2023|title=''Thanksgiving'' (18)|url=https://www.bbfc.co.uk/release/thanksgiving-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde1otkw|access-date=October 27, 2023|website=[[British Board of Film Classification|BBFC]]|archive-date=October 27, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231027200911/https://www.bbfc.co.uk/release/thanksgiving-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde1otkw|url-status=live}}</ref>|country={{САД}}|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|budget=15 милиони долари|gross=45,9 милиони долари<ref name=NUM>{{cite web|url=https://www.the-numbers.com/movie/Thanksgiving-(2023)#tab=summary|title=Thanksgiving|website=[[The Numbers (website)|The Numbers]]|access-date=December 24, 2023|archive-date=November 26, 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231126180805/https://www.the-numbers.com/movie/Thanksgiving-(2023)#tab=summary|url-status=live}}</ref><ref name="BOM">{{cite Box Office Mojo |title= Thanksgiving (2023) |url= https://www.boxofficemojo.com/title/tt1448754/?ref_=bo_rl_ti |access-date=December 24, 2023}}</ref>}}{{Закосен наслов}}'''''Црн петок''''' ({{langx|en|Thanksgiving}}, буквално: ''[[Ден на благодарноста]]'') — американски [[Слешер (жанр)|слешер]] во режија на [[Илај Рот]]. Заплетот е заснован на неговиот истоимен комичен трејлер од филмот „Грајндхаус“. Главните улоги во филмот ги толкуваат [[Адисон Реј]] и [[Патрик Демпси]]. Правата за распределба на филмот се во сопственост на TriStar Pictures и [[Paramount Pictures]]. Премиерата се одржала на 17 ноември 2023 г., а во [[Македонија]] на 7 декември истата година.<ref>{{cite news|url=https://www.indiatoday.in/movies/hollywood/story/bloody-thanksgiving-trailer-eli-roths-film-promises-a-blood-soaked-scary-holiday-2444762-2023-10-05|title=''Bloody Thanksgiving'' trailer: Eli Roth's film promises a blood-soaked, scary holiday|last=Cyril|first=Grace|date=October 5, 2023|access-date=December 19, 2023|website=[[India Today]]}}</ref><ref>{{cite web|url=https://comicbook.com/horror/news/eli-roth-thanksgiving-movie-grindhouse/|title=Could Eli Roth Finally Be Making His ''Thanksgiving'' Feature Film?|last=Cavanaugh|first=Patrick|date=February 13, 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20230223231637/https://comicbook.com/horror/news/eli-roth-thanksgiving-movie-grindhouse/|archive-date=February 23, 2023|accessdate=February 23, 2023|website=[[ComicBook.com]]|url-status=live}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cineplexx.mk/movie/Thanksgiving/|title=Црн петок {{!}} Cineplexx MK|work=www.cineplexx.mk|language=mk|accessdate=2023-12-26}}</ref> == Содржина == По немирите што завршиле трагично на [[Црн петок|црниот петок]], таинствен убиец вдахнат од празникот [[Ден на благодарноста]] прави крвопролевање на местото што го основало празникот. Грабнувањето жители еден по еден, она што започнува како случајни убиства од одмазда наскоро станува дел од поголем, подмолен празничен план. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * {{Official website|https://www.thanksgiving.movie/}} {{IMDb title}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 2023 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови на Paramount Pictures]] 3eqzrhtbr16kbbba3uanwim3k44m4hs 0 1341730 5537954 5529805 2026-04-12T03:59:16Z Bjankuloski06 332 /* Историја */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537954 wikitext text/x-wiki {{Генетика-странично}} '''Молекуларна генетика''' ― гранка на [[биологија]]та која се занимава со тоа како разликите во структурите или изразувањето на [[Молекула|молекулите]] на [[ДНК]] се манифестираат како варијации меѓу [[Организам|организмите]]. Молекуларната генетика често применува „истражувачки пристап“ за одредување на структурата и/или функцијата на [[ген]]ите во [[геном]]от на организмот користејќи генетски слики.<ref name="Waters-2013">{{Наведување|last=Waters|first=Ken|title=Molecular Genetics|date=2013|url=https://plato.stanford.edu/archives/fall2013/entries/molecular-genetics/|editor-last=Zalta|editor-first=Edward N.|edition=Fall 2013|publisher=Metaphysics Research Lab, Stanford University|access-date=2019-10-07}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Molecular biology of the cell|last=Alberts, Bruce|date=2014-11-18|isbn=978-0-8153-4432-2|edition=Sixth|location=New York, NY|oclc=887605755}}</ref> Областа на студии се заснова на спојување на неколку под-области во биологијата: класични [[Менделови закони]], [[цитологија]], [[молекуларна биологија]], [[биохемија]] и [[биотехнологија]]. Ги интегрира овие дисциплини за да ги истражи работите како генетско наследство, регулација и изразување на гените и молекуларниот механизам зад различни животни постапки.<ref name="Waters-2013"/> Клучна цел на молекуларната генетика е да се идентификуваат и проучуваат генетските [[мутации]]. Истражувачите бараат мутации во генот или индуцираат мутации во генот за да поврзат генска секвенца со специфичен фенотип.<ref>{{Наведување|last=Brown|first=Terence A.|title=Mutation, Repair and Recombination|date=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK21114/|journal=Genomes. 2nd edition|access-date=1 февруари 2024|publisher=Wiley-Liss|language=en}}</ref> Затоа, молекуларната генетика е моќна методологија за поврзување на мутациите со генетските состојби што може да помогне во потрагата по третмани на различни генетски болести. == Историја == Откривањето на [[ДНК]] како план за живот и откритија во истражувањето на молекуларната генетика дошло од комбинираните дела на многу [[научници]]. Во 1869 година, хемичарот Јохан Фридрих Мишер, кој го истражувал составот на [[Бели крвни зрнца|белите крвни зрнца]], открил и изолирал нова молекула која ја нарекол нуклеин од [[Клеточно јадро|клеточното јадро]], што на крајот би било првото откритие на молекулната [[ДНК]] за која подоцна било утврдено дека е молекуларната основа на животот. Тој утврдил дека се состои од [[водород]], [[кислород]], [[азот]] и [[фосфор]].<ref>{{Наведено списание|last=Lamm|first=Ehud|last2=Harman|first2=Oren|last3=Veigl|first3=Sophie Juliane|date=јуни 2020|title=Before Watson and Crick in 1953 Came Friedrich Miescher in 1869|journal=Genetics|volume=215|issue=2|pages=291–296|doi=10.1534/genetics.120.303195|issn=0016-6731|pmc=7268995|pmid=32487691}}</ref> [[Биохемија|Биохемичарот]] Албрехт Косел го идентификувал нуклеинот како [[нуклеинска киселина]] и го дал неговото име деоксирибонуклеинска киселина (ДНК). Тој продолжил да се надоврзува на тоа со изолирање на основните градежни блокови на ДНК и [[РНК]]; составен од [[нуклеотид]]и: [[аденин]], [[гванин]], [[тимин]], [[цитозин]], и [[урацил]]. Неговата работа на нуклеотиди му ја донело [[Нобеловата награда за физиологија или медицина|Нобеловата награда за физиологија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/medicine/1910/kossel/facts/|title=The Nobel Prize in Physiology or Medicine 1910|work=NobelPrize.org|language=en-US|accessdate=2023-10-15}}</ref> Во раните 1900-ти, [[Грегор Мендел]], кој станал познат како еден од татковците на [[генетика]]та, дал голем придонес во полето на генетиката преку неговите различни [[опити]] со [[грашок]] каде што бил во можност да ги открие начелата на наследување, како што се рецесивни и доминантни особини, без да се знае од кои гени се состојат.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/gregor-mendel-and-the-principles-of-inheritance-593|title=Gregor Mendel and the Principles of Inheritance {{!}} Learn Science at Scitable|work=www.nature.com|language=en|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Во средината на 19 век, [[Анатомија|анатомот]] Волтер Флеминг го открил она што сега го знаеме како хромозоми и постапката на одвојување што тие го поминуваат преку [[митоза]]. Неговата работа заедно со Теодор Бовери најпрво излегло со Хромозомската теорија на наследување, која помогнала да бидат објаснети некои од шемите што Мендел ги забележал многу порано.<ref>{{Наведено списание|last=Paweletz|first=N.|date=January 2001|title=Walther Flemming: pioneer of mitosis research|url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/11413469/|journal=Nature Reviews. Molecular Cell Biology|volume=2|issue=1|pages=72–75|doi=10.1038/35048077|issn=1471-0072|pmid=11413469}}</ref> За да биде развиена молекуларната генетика како дисциплина, биле неопходни неколку научни откритија. Откривањето на [[ДНК]] како средство за пренос на генетскиот код на животот од една клетка во друга и помеѓу генерации беше од суштинско значење за идентификување на молекулата одговорна за [[Наследување|наследноста]]. Молекуларната генетика првично произлегла од студии кои вклучуваат генетска преобразба кај [[бактерии]]те. Во 1944 година, Ејвори, МекЛеод и МекКарти<ref>Avery OT, Macleod CM, McCarty M. Studies on the chemical nature of the substance inducing transformation of pneumococcal types: Induction of transformation by a desoxyribonucleic acid fraction isolated form pneumococcus type III. J Exp Med. 1 февруари 1944;79(2):137-58. {{doi|10.1084/jem.79.2.137}}. {{PMID|19871359}}; {{PMCID|2135445}}</ref> изолирале ДНК од вирулентен сој на ''S. pneumoniae'', и користејќи ја токму оваа ДНК успеале да пренаменат безопасен сој во вирулентност. Тие го нарекле навлегувањето, вклучувањето и изразувањето на ДНК од бактерии „преобразба“. Ова откритие наведува дека ДНК е генетскиот материјал на бактериите.<ref name="Bernstein2018">Bernstein H, Bernstein C, Michod RE (2018). Sex in microbial pathogens. Infection, Genetics and Evolution volume 57, стр. 8-25. {{doi|10.1016/j.meegid.2017.10.024}}</ref> Бактериската преобразба често е предизвикана од услови на стрес, а функцијата на преобразба се чини дека е [[Поправка на ДНК|поправка на геномското оштетување]].<ref name="Bernstein2018" /> Во 1950 година, Ервин Чаргаф извел правила кои нудат докази дека ДНК е генетски материјал на животот. Овие беа „1) дека базниот состав на ДНК варира помеѓу видовите и 2) во природните молекули на ДНК, количината на аденин (А) е еднаква на количината на тимин (Т), а количината на гванин (G) е еднаква до количината на цитозин (C).“<ref name="Elson-1954">{{Наведено списание|last=Elson|first=David|last2=Chargaff|first2=Erwin|date=мај 1954|title=Regularities in the Composition of Pentose Nucleic Acids|url=https://www.nature.com/articles/1731037a0|journal=Nature|language=en|volume=173|issue=4413|pages=1037–1038|bibcode=1954Natur.173.1037E|doi=10.1038/1731037a0|issn=1476-4687|pmid=13165710}}</ref> Овие правила, познати како Чаргафови правила, помогнале да биде разберена молекуларната генетика.<ref name="Elson-1954" /> Во 1953 година, Френсис Крик и Џејмс Вотсон, врз основа на работата на [[кристалографија]]та со рендген, направена од Розалинд Френклин и Морис Вилкинс, можеле да ја изведат тридимензионалната структура на двојната спирала на ДНКта.<ref>{{Наведено списание|last=Watson|first=J. D.|last2=Crick|first2=F. H. C.|date=април 1953|title=Molecular Structure of Nucleic Acids: A Structure for Deoxyribose Nucleic Acid|url=https://www.nature.com/articles/171737a0|journal=Nature|language=en|volume=171|issue=4356|pages=737–738|bibcode=1953Natur.171..737W|doi=10.1038/171737a0|issn=1476-4687|pmid=13054692}}</ref> Бактериофагната група била неформална мрежа на биолози собрана околу Макс Делбрик, која значително придонела за молекуларната генетика и потеклото на молекуларната биологија во периодот од околу 1945 до 1970 година.<ref>Phage and the Origins of Molecular Biology (2007) Edited by John Cairns, Gunther S. Stent, and James D. Watson, Cold Spring Harbor Laboratory of Quantitative Biology, Cold Spring Harbor, Long Island, New York {{ISBN|978-0-87969-800-3}}</ref> Бактериофагната група го добила своето име од [[бактериофаг]]ите, [[вирусите]] што ги инфицираат бактериите кои групата ги користела како организми за опитен модел. Студиите на молекуларните генетичари поврзани со оваа група придонеле да биде разбрана како генетско кодираните протеини функционираат во [[Репликација на ДНК|репликацијата на ДНК]], [[Поправка на ДНК|поправката на ДНК]] и рекомбинацијата на ДНК и за тоа како [[вирус]]ите се составуваат од компонентите на протеини и нуклеинска киселина (молекуларна морфогенеза). Понатаму, била разјаснета улогата на кодоните што завршуваат со синџирот. Една значајна студија била изведена од Сиднеј Бренер и соработниците користејќи „килибарни“ мутанти кои се неисправни во генот што го кодира главниот протеин на бактериофагот Т4.<ref>Sarabhai AS, Stretton AO, Brenner S, Bolle A (јануари 1964). "Co-linearity of the gene with the polypeptide chain". Nature. 201 (4914): 13–7. Bibcode:1964Natur.201...13S. {{doi|10.1038/201013a0}}. {{PMID|14085558}}. {{S2CID|10179456}}</ref> Оваа студија ја покажа заедничката линеарност на генот со неговиот кодиран полипептид, со што обезбеди силен доказ за „хипотезата за секвенца“ дека аминокиселинската секвенца на протеинот е специфицирана со нуклеотидната секвенца на генот што го одредува протеинот. Изолацијата на [[Рестрикционен ензим|рестриктивна ендонуклеаза]] во ''[[E. coli]]'' од страна на Арбер и Лин во 1969 година го отвори полето на [[Генетско инженерство|генетското инженерство]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nature.com/scitable/spotlight/restriction-enzymes-18458113/|title=Restriction Enzymes Spotlight {{!}} Learn Science at Scitable|work=www.nature.com|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Биле користени рестриктивни ензими за линеаризирање на ДНК за одделување со електрофореза и Саутерновиот метод дозволено за идентификација на специфични ДНК-ови сегменти преку сонди за хибридизација.<ref>{{Наведено списание|last=Righetti|first=Pier Giorgio|date=24 јуни 2005|title=Electrophoresis: The march of pennies, the march of dimes|journal=Journal of Chromatography A|volume=1079|issue=1–2|pages=24–40|doi=10.1016/j.chroma.2005.01.018|pmid=16038288}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.mybiosource.com/learn/southern-blotting/|title=Southern Blotting {{!}} MyBioSource Learning Center|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Во 1971 година, Берг користел рестриктивни ензими за да ја создаде првата рекомбинантна ДНК молекула и првиот рекомбинантен ДНК [[плазмид]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.whatisbiotechnology.org/|title=Professor Paul Berg {{!}} Biographical summary|work=WhatisBiotechnology.org|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Во 1972 година, Коен и Бојер го создале првиот рекомбинантен ДНК организам со вметнување на рекомбинантна ДНК плазмиди во ''E. coli'', сега позната како бактериска преобразба, и го отвориле патот за молекуларно клонирање.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.sciencehistory.org/historical-profile/herbert-w-boyer-and-stanley-n-cohen|title=Herbert W. Boyer and Stanley N. Cohen|date=2016-06-01|work=Science History Institute|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Развојот на техниките за секвенционирање на ДНК во доцните 1970-ти, прво од Максам и Гилберт, а потоа и од Фредерик Сангер, бил клучен за молекуларното генетско истражување и им овозможило на научниците да започнат со спроведување на генетски слики за поврзување на генотипските секвенци со фенотиповите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/science/DNA-sequencing|title=DNA sequencing {{!}} genetics|work=Encyclopedia Britannica|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> [[Полимераза верижна реакција|Полимеразна верижна реакција]] со користење на Такова полимераза, измислена од Мулис во 1985 година, им овозможи на научниците да создадат милиони копии од специфична ДНК секвенца што може да се користи за преобразба или да се манипулира со раздвојување на гел од агароз.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://bitesizebio.com/13505/the-invention-of-pcr/|title=The Invention of PCR|date=2007-10-24|work=Bitesize Bio|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Една деценија подоцна, првиот целосен геном бил секвенциониран (''Haemophilus influenzae''), проследено со евентуалното секвенционирање на човечкиот геном преку [[Проект за човечкиот геном|проектот за човечки геном]] во 2001 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.yourgenome.org/facts/timeline-organisms-that-have-had-their-genomes-sequenced|title=Timeline: Organisms that have had their genomes sequenced|work=yourgenome|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Кулминацијата на сите тие откритија било новото поле наречено [[геномика]] кое ја поврзува молекуларната структура на генот со протеинот или РНК кодирани од тој сегмент на ДНК и функционалното изразување на тој протеин во организмот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ebi.ac.uk/training/online/course/genomics-introduction-ebi-resources/what-genomics|title=What is genomics?|date=2011-09-09|work=EMBL-EBI Train online|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Денес, преку примената на молекуларните генетски техники, геномијата се изучува во многу моделски организми и податоците се собираат во [[сметач]]ки бази на податоци како NCBI и Ensembl. Сметачката анализа и споредба на гените во и помеѓу различни видови се нарекува [[биоинформатика]] и ги поврзува генетските мутации на еволутивна скала.<ref>{{Наведено списание|date=2001|title=What is bioinformatics? A proposed definition and overview of the field.|journal=Methods of Information in Medicine|volume=40|issue=2|doi=10.1055/s-008-38405|issn=0026-1270}}</ref> == Средишна догма == Оваа слика покажува пример на средишната догма со помош на [[ДНК]]-ово влакно што се транскрибира, потоа се преведува и покажува важни [[ензими]] што се користени во постапките. [[Податотека:Extended_Central_Dogma_with_Enzymes.jpg|мини|Оваа слика покажува пример на средишна догма со користење на влакно на ДНК што се транскрибира, потоа се преведува и покажува важни ензими што се користат во постапките.]] [[Средишна догма на молекуларната биологија|Средишната догма]] играла клучна улога во проучувањето на молекуларната генетика. Средишната догма наведува дека ДНК се реплицира, ДНК се транскрибира во РНК, а РНК се преведува во протеини.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.jove.com/science-education/10798/the-central-dogma|title=The Central Dogma {{!}} Protocol|work=www.jove.com|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Заедно со Средишната догма, [[Генетски код|генетскиот код]] е користен за да биде разбран како РНК е преведувана во протеини. Репликацијата на ДНК и транскрипцијата од ДНК во мРНК се случува во [[Клеточно јадро|јадрото]] додека преводот од РНК во протеини се случува во [[рибозом]]от.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.atdbio.com/content/14/Transcription-Translation-and-Replication|title=Transcription, Translation and Replication|work=www.atdbio.com|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> Генетскиот код е направен од четири заменливи делови на молекулите на ДНК, наречени „бази“: аденин, цитозин, урацил (во РНК; тимин во ДНК) и гванин и е вишок, што значи повеќе комбинации на овие базни парови (кои се читаат во трипати) ја произведуваат истата аминокиселина.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Genetic-Code|title=Genetic Code|work=Genome.gov|language=en|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> [[Протеомика]]та и [[геномика]]та се области во [[биологијата]] кои произлегуваат од проучувањето на молекуларната генетика и Средишната догма.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/A-Brief-Guide-to-Genomics|title=A Brief Guide to Genomics|work=Genome.gov|language=en|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> == Структура на ДНК == [[Геном]]от на еден [[организам]] го сочинува целата негова поставеност на [[ДНК]] и е одговорен за неговите генетски особини, функција и развој. Самиот состав на ДНК е суштинска компонента на полето на молекуларната генетика; тоа е основата за тоа како ДНК може да складира генетски информации, да ги пренесува и да биде во формат што може да се чита и преведува.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/genome/|title=Home - Genome - NCBI|work=www.ncbi.nlm.nih.gov|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> ДНК е двоверижна молекула, при што секоја влакно е ориентирана на антипаралелен начин. [[Нуклеотид]]ите се градежни блокови на ДНК, секоја составена од молекула на шеќер, фосфатна група и една од четирите [[азот]]ни бази: [[аденин]], [[гванин]], [[цитозин]] и [[тимин]]. Една нишка на ДНК се држи заедно со ковалентни врски, додека двете антипаралелни нишки се држат заедно со водородни врски помеѓу нуклеотидните бази. Аденинот се врзува со тимин, а цитозинот со гванин. Токму овие четири базни секвенци го образуваат генетскиот код за целиот биолошки живот и ги содржат информациите за сите протеини што организмот ќе може да ги синтетизира.<ref>{{Наведување|last=Alberts|first=Bruce|title=The Structure and Function of DNA|date=2002|url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK26821/|journal=Molecular Biology of the Cell. 4th edition|access-date=1 февруари 2024|publisher=Garland Science|language=en|last2=Johnson|first2=Alexander|last3=Lewis|first3=Julian|last4=Raff|first4=Martin|last5=Roberts|first5=Keith|last6=Walter|first6=Peter}}</ref> Неговата единствена структура овозможува ДНК да складира и пренесува биолошки информации низ генерации за време на [[Делба на клетките|клеточната делба]]. При клеточната делба, клетките мора да бидат способни да го копираат својот геном и да го пренесат на ќерките клетки. Ова е можно поради двоверижната структура на ДНК бидејќи едната нишка е комплементарна со нејзиното партнерско влакно, и затоа секоја од овие нишки може да дејствува како шаблон влакно за образување на нова комплементарна нишка. Ова е причината зошто постапката на репликација на ДНК е позната како полуконзервативна постапка.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/semi-conservative-dna-replication-meselson-and-stahl-421|title=Semi-Conservative DNA Replication {{!}} Learn Science at Scitable|work=www.nature.com|language=en|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> == Техники == === Напредна генетика === [[Напредна генетика|Напредната генетика]] е техника на молекуларна генетика која е користена за да бидат идентификувани [[гени]] или [[Мутација|генетски мутации]] кои произведуваат одреден [[фенотип]]. Во генетскиот екран, случајните мутации се создавани со мутагени (хемикалии или зрачење) или [[транспозон]]и и поединците се проверуваат за специфичниот фенотип. Често, секундарна анализа во облик на селекција може да следи мутагенеза каде што саканиот фенотип е тешко да биде набљудуваб, на пример во бактерии или клеточни култури. Клетките може да бидат [[Преобразба (генетика)|преобразени]] со помош на ген за [[Антибиотска отпорност|отпорност на антибиотици]] или флуоресцентен известувач, така што мутантите со саканиот фенотип се избираат од немутантите.<ref>{{Наведување|chapter=Selection versus Screening in Directed Evolution|date=2016|pages=27–57|publisher=John Wiley & Sons, Ltd|language=en|doi=10.1002/9783527655465.ch2|isbn=978-3-527-65546-5|title=Directed Evolution of Selective Enzymes}}</ref> Мутантите кои го покажуваат интересниот фенотип се изолирани и може да се изврши комплементарен тест за да се утврди дали фенотипот произлегува од повеќе од еден ген. Мутантните гени потоа се одлукуваат како доминантни (што резултира со зголемување на функцијата), рецесивни (покажува губење на функцијата) или епистатични (мутантниот ген го маскира фенотипот на друг ген). Конечно, местоположбата и специфичната природа на мутацијата се мапирани преку секвенционирање.<ref>{{Наведено списание|last=Schneeberger|first=Korbinian|date=20 август 2014|title=Using next-generation sequencing to isolate mutant genes from forward genetic screens|journal=Nature Reviews Genetics|language=en|volume=15|issue=10|pages=662–676|doi=10.1038/nrg3745|issn=1471-0056|pmid=25139187|hdl-access=free}}</ref> Напредната генетика е непристрасен пристап и често води до многу неочекувани откритија, но може да биде скапа и одзема многу време. Моделите на организмите како нематодниот црв ''Caenorhabditis elegans'', овошната мушичка ''Drosophila melanogaster'' и зебрестата риба ''Danio rerio'' се успешно искористени за проучување на фенотиповите кои произлегуваат од генски мутации.<ref>{{Наведено списание|last=Lawson|first=Nathan D.|last2=Wolfe|first2=Scot A.|date=2011-07-19|title=Forward and Reverse Genetic Approaches for the Analysis of Vertebrate Development in the Zebrafish|journal=Developmental Cell|language=en|volume=21|issue=1|pages=48–64|doi=10.1016/j.devcel.2011.06.007|issn=1534-5807|pmid=21763608|doi-access=free}}</ref> [[Податотека:Forward_mutagenesis.jpg|мини|400x400пкс| Пример за напредна генетика во ''C. elegans'' (нематод) користејќи мутагенеза.<ref>{{Наведено списание|last=Kutscher|first=Lena M.|date=2014|title=Forward and reverse mutagenesis in C. elegans|url=http://www.wormbook.org/chapters/www_frmutagenesis/frmutagenesis.html|journal=WormBook|pages=1–26|doi=10.1895/wormbook.1.167.1|pmc=4078664|pmid=24449699}}</ref>]] === Обратна генетика === [[Податотека:ReverseGeneticsFlu.svg|мини| Дијаграм што ја илустрира постапката на развој на вакцината против [[птичји грип]] со техники на обратна генетика.]] Обратна генетика е поим за техники на молекуларна генетика што се користени за одредување на фенотипот што произлегува од намерна мутација во ген од интерес. Фенотипот е користен за да се заклучи функцијата на немутираната верзија на генот. Мутациите може да бидат случајни или намерни промени на генот од интерес. Мутациите може да бидат мутација со погрешна смисла предизвикана од замена на нуклеотид, додавање или бришење на нуклеотид за да се индуцира мутација на промена на рамката или целосно додавање/бришење на ген или генски сегмент. Бришењето на одреден ген создава генско соборување каде што генот не е изразен и резултира со губење на функцијата (на пр. соборени глувци). Мутациите со погрешна смисла може да предизвикаат целосно губење на функцијата или да резултираат со делумно губење на функцијата, познато како соборување. Нокдаун може да се постигне и со интерференција на РНК (РНКи).<ref>{{Наведено списание|last=Hardy|first=Serge|last2=Legagneux|first2=Vincent|last3=Audic|first3=Yann|last4=Paillard|first4=Luc|date=октомври 2010|title=Reverse genetics in eukaryotes|journal=Biology of the Cell|volume=102|issue=10|pages=561–580|doi=10.1042/BC20100038|pmc=3017359|pmid=20812916}}</ref> Алтернативно, гените може да бидат заменети во геномот на организмот (исто така познат како трансген) за да се создаде генски удар и да резултира со зголемување на функцијата од страна на домаќинот.<ref>{{Наведено списание|last=Doyle|first=Alfred|last2=McGarry|first2=Michael P.|last3=Lee|first3=Nancy A.|last4=Lee|first4=James J.|date=април 2012|title=The construction of transgenic and gene knockout/knockin mouse models of human disease|journal=Transgenic Research|volume=21|issue=2|pages=327–349|doi=10.1007/s11248-011-9537-3|issn=0962-8819|pmc=3516403|pmid=21800101}}</ref> Иако овие техники имаат одредена инхерентна пристрасност во однос на одлуката да се поврзе фенотипот со одредена функција, таа е многу побрза во однос на производството отколку напредната генетика бидејќи генот од интерес е веќе познат. == Молекуларни генетски алатки == Молекуларната генетика е научен пристап кој ги користи основите на [[генетика]]та како алатка за подобро разбирање на молекуларната основа на [[болест]]а и [[Биологија|биолошките]] постапки во [[Организам|организмите]]. Подолу се дадени некои алатки кои лесно ги користат истражувачите во оваа област. === Микросателити === Микросателитите или повторувањата на една секвенца се кратки повторливи сегменти на ДНК составен од 6 нуклеотиди на одредено место на геномот кои се користени како генетски маркер. Истражувачите можат да ги анализираат овие микросателити во техники како што се ДНК отпечатоци од прсти и тестирање за татковство бидејќи овие повторувања се многу уникатни за поединци/семејства. a може да се користи и при конструирање генетски карти и за проучување на генетската поврзаност за пронаоѓање на генот или мутацијата одговорна за специфична особина или болест. Микросателитите може да бидат применети и во [[Популациона генетика|популационата генетика]] за да бидат проучувани споредбите помеѓу групите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.genome.gov/genetics-glossary/Microsatellite|title=Microsatellite|work=Genome.gov|language=en|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> === Изучувања за геномски поврзаности === Изучувањата за геномски поврзаности се техника која се потпира на единечни нуклеотидни полиморфизми за проучување на генетските варијации во населенијата кои можат да бидат поврзани со одредена [[болест]]. [[Проект за човечкиот геном|Проектот за човечки геном]] го мапирал целиот човечки геном и го направил овој пристап полесно достапен и исплатлив за истражувачите да го применуваат. За да спроведат ваква техника, истражувачите користат две групи, едната група која ја има болеста што истражувачите ја проучуваат и другата која делува како контрола што ја нема таа конкретна болест. Примероците на ДНК се добиваат од учесниците, а нивниот геном потоа може да се изведе преку лабораториски машини и брзо да се испита за да се споредат учесниците и да се бараат еднинечни нуклеотидни полиморфизми кои потенцијално можат да бидат поврзани со болеста. Оваа техника им овозможува на истражувачите точно да ги одредат гените и местата на интерес во човечкиот геном што потоа можат дополнително да ги проучуваат за да ја идентификуваат таа причина за болеста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.genome.gov/about-genomics/fact-sheets/Genome-Wide-Association-Studies-Fact-Sheet|title=Genome-Wide Association Studies Fact Sheet|work=Genome.gov|language=en|accessdate=2023-12-07}}</ref> === Кариотипизација === [[Кариотип]]изацијата им овозможува на истражувачите да ги анализираат хромозомите за време на метафазата на митозата, кога тие се во кондензирана состојба. Хромозомите се обоени и визуелизирани преку [[микроскоп]] за да бидат барани какви било хромозомски абнормалности. Оваа техника може да се користи за откривање на вродени генетски нарушувања, како што е [[Даунов синдром]], за идентификување на полот во ембрионите и за дијагностицирање на некои видови рак кои се предизвикани од хромозомски мутации, како што се транслокациите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nature.com/scitable/topicpage/karyotyping-for-chromosomal-abnormalities-298|title=Karyotyping {{!}} Learn Science at Scitable|work=www.nature.com|language=en|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> == Современи примени == === Генетско инженерство === [[Генетско инженерство|Генетското инженерство]] е ново поле на науката, а истражувачите можат да ја искористат молекуларната генетска технологија за да ја модифицираат ДНК на организмите и да создадат генетски модифицирани и подобрени организми за [[Индустрија|индустриски]], [[Земјоделство|земјоделски]] и [[Медицина|медицински]] цели. Ова може да се направи преку техники за уредување на геномот, што може да вклучи модификација на базни парови во секвенца на ДНК или додавање и бришење на одредени региони на ДНК.<ref>{{Наведено списание|last=Howard|first=Heidi C.|last2=van El|first2=Carla G.|last3=Forzano|first3=Francesca|last4=Radojkovic|first4=Dragica|last5=Rial-Sebbag|first5=Emmanuelle|last6=de Wert|first6=Guido|last7=Borry|first7=Pascal|last8=Cornel|first8=Martina C.|date=јануари 2018|title=One small edit for humans, one giant edit for humankind? Points and questions to consider for a responsible way forward for gene editing in humans|journal=European Journal of Human Genetics|volume=26|issue=1|pages=1–11|doi=10.1038/s41431-017-0024-z|issn=1018-4813|pmc=5839051|pmid=29192152}}</ref> === Уредување на гени === Уредувањето на гените им овозможува на научниците да ја менуваат/уредат ДНК на [[организам]]. Еден начин да се должи ова е преку техниката Crispr/Cas9, која била приспособена од имунолошката одбрана на геномот што природно се јавува кај бактериите. Оваа техника се потпира на протеинот Cas9 кој им овозможува на научниците да направат пресек на нишките на ДНК на одредено место и користи специјализирана водечка низа на РНК за да се осигура дека сечењето е направено на соодветно место во геномот. Потоа, научниците користат патишта за поправка на ДНК за да предизвикаат промени во геномот; оваа техника има широки импликации за лекување на болеста.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://medlineplus.gov/genetics/understanding/genomicresearch/genomeediting/|title=What are genome editing and CRISPR-Cas9?: MedlinePlus Genetics|work=medlineplus.gov|language=en|accessdate=1 февруари 2024}}</ref> === Персонализирана медицина === Молекуларната генетика има широки импликации во медицинскиот напредок и разбирањето на молекуларната основа на болеста дава можност за поефективни дијагностички и терапии. Една од целите на оваа област е персонализирана медицина, каде што [[генетика]]та на поединецот може да помогне да биде утврдена причината и да биде прилагоден лекот за болеста со која се заболени и потенцијално да овозможи поиндивидуализирани пристапи за третман кои би можеле да бидат поефикасни. На пример, одредени генетски варијации кај поединците би можеле да ги направат поприемливи за одреден лек, додека други би можеле да имаат поголем ризик од несакани реакции на третманите. Така, оваа информација ќе им овозможи на истражувачите и клиничките лекари да донесат најинформирани одлуки за ефикасноста на третманот за пациентите наместо стандардниот пристап на обиди и грешки.<ref>{{Наведено списание|last=Goetz|first=Laura H.|last2=Schork|first2=Nicholas J.|date=јуни 2018|title=Personalized Medicine: Motivation, Challenges and Progress|journal=Fertility and Sterility|volume=109|issue=6|pages=952–963|doi=10.1016/j.fertnstert.2018.05.006|issn=0015-0282|pmc=6366451|pmid=29935653}}</ref> === Форензичка генетика === Форензичката генетика игра суштинска улога за [[Злосторство|злосторнички]] истраги преку таа употреба на различни молекуларни генетски техники. Една вообичаена техника е отпечатоците од ДНК, кои се прават со помош на комбинација на молекуларни генетски техники како [[Полимераза верижна реакција|полимеразна верижна реакција]] и гелова електрофореза. Полимеразната верижна реакција е техника која овозможува засилување на целната ДНК секвенца, што значи дека дури и мала количина на ДНК од местото на злосторството може да биде екстрахирана и умножувана многу пати за да се обезбеди доволна количина на материјал за анализа. Електрофорезата со гел овозможува одвојување на секвенцата на ДНК врз основа на големината, а моделот што се добива е познат како ДНК отпечаток од прст и е единствен за секој поединец. Оваа комбинација на молекуларни генетски техники овозможува да се екстрахира едноставна ДНК секвенца, да се засили, анализира и спореди со други и е стандардна техника што се користи во [[Судско вештачење|судското вештачење]].<ref>{{Наведено списание|last=Li|first=Chengtao|date=2018-07-18|title=Forensic genetics|journal=Forensic Sciences Research|volume=3|issue=2|pages=103–104|doi=10.1080/20961790.2018.1489445|issn=2096-1790|pmc=6197140|pmid=30483657}}</ref> == Поврзано == {{div col|colwidth=22em}} * [[Комплементираност (генетика)]] * [[Оштетување на ДНК (природно настанување)]] * [[Теорија на стареење за оштетувањето на ДНК]] * [[Епигенетика]] * [[Картирање на ген]] * [[Генетски код]] * [[Генетска рекомбинација]] * [[Геномско втискување]] * [[Историја на генетиката]] * [[Хомологна рекомбинација]] * [[Мутагенеза]] * [[Регулација на генското изразување]] * [[Времеслед на историјата на генетиката]] * [[Преобразба (генетика)]] {{div col end}} == Наводи == {{Наводи}} == Дополнителна литература == * [https://web.archive.org/web/20051012104453/http://www.infobiogen.fr/services/chromcancer/dblinks.html Мрежни страници и бази на податоци поврзани со генетика, цитогенетика и онкологија], на Атлас за генетика и цитогенетика во онкологија и хематологија * Џереми В. Дејл и Сајмон Ф. Парк. 2010 година. ''Molecular Genetics of Bacteria'', 5-то издание {{ISBN|978-0-470-74184-9}} == Надворешни врски == {{Ризница-ред}} {{Нормативна контрола}} [[Категорија:Молекуларна генетика]] [[Категорија:Статии со извадоци]] bk981atkofln55qv4ypzf7wlbyob4di 0 1343106 5537662 5275191 2026-04-11T13:03:35Z Dandarmkd 31127 /* Дополнителна литература */ 5537662 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Dryandra_sessilis_(Edgar_Dell).jpg|десно|мини| Пример за уметноста на Dell: ''Dryandra sessilis'' (сега ''Banksia sessilis'' ), првпат објавена во 1935 година.]] '''Едгар Дел''' (28 ноември 1901 – 18 април 2008 година) бил сликар [[Западна Австралија|од Западна Австралија,]] најпознат по неговите слики во акварел на дивите цвеќиња во таа држава. Роден во Англија во 1901 година, тој емигрирал во Западна Австралија во 1924 година, каде што купил земјиште и ги расчистил грмушките во долината Полс во Шаре Каламунда, садејќи [[овоштарник]] таму. Блокот станал познат како Кај Дел; ова име последователно било проширено и на блиското место за рекреација. За време на [[Големата депресија]] тој заработувал со сечење дрва а исто така сликал диви цвеќиња за Весник од Западна Австралија, кој објавувале една слика неделно во додаток во боја на Вестерн пошта.<ref>(1936) ''Flowers of Western Australia.'' Perth [W.A.] (The plates were issued as weekly supplements of the Western Mail during the period 1933–1935) and are from original watercolours by Edgar Dell).</ref> Сликите биле придружени со ботанички опис на Чарлс Гарднер, тогаш владин ботаничар, и биле толку популарни што биле составени во форма на книга и објавени под наслов ''Западноавстралиски диви цвеќиња'' во 1935 година. Ревидирано и зголемено издание било објавено во 1958 година, и повторно во 1970-тите под наслов ''Диви цвеќиња од Западна Австралија''. Имало бројни изданија, иако со постојано намалување на бројот на слики на Дел. Малку е познато за подоцнежниот живот на Дел, но дури во 1973 година тој сè уште живеел на блокот во долина Полс што го расчистил во 1930-тите. Починал во 2008 година, на 106-годишна возраст. == Поврзано == * Список на австралиски ботанички илустратори == Надворешни врски == {{Наводи}} == Наводи == * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.anbg.gov.au/biography/dell-edgar.html|title=Edgar Dell (1901 - 2008)|date=2008-04-19|work=BIOGRAPHY|publisher=[[Australian National Botanic Gardens|Australian National Herbarium]]|accessdate=2014-07-31}} == Публикации == * Дел, Едгар (1936). ''Цвеќиња на Западна Австралија'' . Перт, WA Западна Австралија весници. 129 листови од чинии. белешка – наслов на корица: ''Wild flowers of Western Australia'' . * Дел, Едгар (1937). ''Отровни растенија од југозападна Австралија: од опис на цртежи со водени бои'' од CA Гарднер; таблички во боја од Весниците на Западна Австралија. Перт, Вашингтон: Весници од Западна Австралија. == Дополнителна литература == * {{Наведено списание|last=Mansfield|first=Carol|year=1997|title=Edgar Dell, a singular talent|journal=Australian Garden History|volume=9|issue=2|pages=6–8}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Дел, Едгар}} [[Категорија:Починати во 2008 година]] [[Категорија:Родени во 1901 година]] [[Категорија:Австралиски уметници]] [[Категорија:Сликари]] [[Категорија:Ботанички сликари]] ojescw694ou9p16uexdxmkx0h17omxw 0 1343896 5537995 5512825 2026-04-12T09:13:43Z Bjankuloski06 332 5537995 wikitext text/x-wiki [[Податотека:JasonVoorheesMask.jpg|мини|246x246пкс|Хокејската маска на убиецот Џејсон Ворхис]] '''Слешер''' ({{langx|en|slasher}}) — поджанр на [[Хорор (филм)|филмови на ужасите]] што се одликува со психопатски [[Убиство|убиец]] (понекогаш носи маска, понекогаш со натприродни моќи) што демне и незабележливо убива голем број [[луѓе]] еден по еден, најчесто младинци, на типично случаен, непредизвикан начин, одземајќи ги животите на многумина во еден ден.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.studiobinder.com/blog/what-is-a-slasher-film-definition/|title=The Slasher Film — Definition, Characters, Villains & Tropes|last=Kench|first=Sam|date=2021-10-24|work=StudioBinder|language=en-US|accessdate=2024-03-11}}</ref> == Особености на жанрот == Жртвите се обично фотогенични тинејџери или млади луѓе што се далеку од цивилизацијата и често се впуштаат во сексуално однесување или употреба на [[дрога]], а понекогаш и двете. Овие филмови обично започнуваат со убиство на една млада девојка и завршуваат со тоа што единствениот преживеан успева да го победи убиецот, само за да открие дека проблемот не е целосно решен. Преживеаната девојка (понекогаш и маж) е добро воспитана и се воздржува од [[полов однос]] и [[алкохол]]. Иако „[[Психо]]“ на [[Алфред Хичкок]] бил рано вдахновение, првиот вистински слешер бил „Црниот Божиќ“, а успехот на „[[Ноќ на вештерките (филм од 1978)|Ноќта на вештерките]]“, „[[Петок тринаесетти (филм од 1980)|Петок тринаесетти]]“ и „[[Кошмар на Улицата на брестовите]]“ помогнале да се популаризира и револуционизира жанрот во 1980-тите.<ref name=":0" /> Во жанрот слешер, убиецот речиси секогаш користи нетрадиционални [[Оружје|оружја]]: сечила, [[Моторна пила|моторни пили]], сатари, тапи предмети; пиштоли ретко се користат, ако и воопшто. Честопати филмот ќе има заднина што објаснува како убиецот (обично е машко) ја развил својата суровост и зошто тој првенствено се насочува на одреден тип жртва или место. Честопати убиецот е способен да ги издржува повеќето или сите обиди на неговите жртви да се одбранат, понекогаш поради јасни или подразбирливи натприродни способности. Така што, дури и откако ќе биде застрелан, избоден, претепан, удрен од струја, изгорен или удавен, тој може да продолжи да ги демне своите жртви. Вообичаено во продолженијата, убиецот се враќа од мртвите и се одликува како немртво, нечовечко „чисто зло“, а не како психопатски убиец. Меѓу сите категории, меѓутоа, има неколку филмови што покажуваат дека убиецот треба да биде сожалуван или барем разбран, а не само да биде страшлив.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://libguides.uky.edu/horrorfilms/slasher|title=Research Guides: Horror Film: Slasher Films|last=Hesseldenz|first=Peter|work=libguides.uky.edu|language=en|accessdate=2024-03-11}}</ref> Главната идеја на слешерот се одликува со присуството на убиства, а заплетот се открива со обидите на одреден круг луѓе да ги избегнат овие убиства — во однос на нив или друга група луѓе. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [https://www.imdb.com/search/keyword/?keywords=slasher&ref_=kw_ref_typ&sort=num_votes,desc&mode=detail&page=1&title_type=movie Слешери] на [[:en:Internet Movie Database|Internet Movie Database]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмски жанрови]] dp4bqe5r37o97xfg0j3iu0zazib7a1h 5538027 5537995 2026-04-12T11:03:06Z Andrew012p 85224 5538027 wikitext text/x-wiki [[Податотека:JasonVoorheesMask.jpg|мини|246x246пкс|Хокејската маска на убиецот Џејсон Ворхис]] '''Слешер''' ({{langx|en|slasher}}) — поджанр на [[Хорор (филм)|филмови на ужасите]] што се одликува со психопатски [[Убиство|убиец]] (понекогаш носи маска, понекогаш со натприродни моќи) што демне и незабележливо убива голем број [[луѓе]] еден по еден, најчесто младинци, на типично случаен, непредизвикан начин, одземајќи ги животите на многумина во еден ден.<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.studiobinder.com/blog/what-is-a-slasher-film-definition/|title=The Slasher Film — Definition, Characters, Villains & Tropes|last=Kench|first=Sam|date=2021-10-24|work=StudioBinder|language=en-US|accessdate=2024-03-11}}</ref> == Особености на жанрот == Жртвите се обично фотогенични тинејџери или млади луѓе што се далеку од цивилизацијата и често се впуштаат во сексуално однесување или употреба на [[дрога]], а понекогаш и двете. Овие филмови обично започнуваат со убиство на една млада девојка и завршуваат со тоа што единствениот преживеан успева да го победи убиецот, само за да открие дека проблемот не е целосно решен. Преживеаната девојка (понекогаш и маж) е добро воспитана и се воздржува од [[полов однос]] и [[алкохол]]. Иако „[[Психо]]“ на [[Алфред Хичкок]] било рано вдахновение, првиот вистински слешер бил „Црниот Божиќ“, а успехот на „[[Ноќ на вештерките (филм од 1978)|Ноќта на вештерките]]“, „[[Петок тринаесетти (филм од 1980)|Петок тринаесетти]]“ и „[[Кошмар на Улицата на брестовите]]“ помогнале да се популаризира и револуционизира жанрот во 1980-тите.<ref name=":0" /> Во жанрот слешер, убиецот речиси секогаш користи нетрадиционални [[Оружје|оружја]]: сечила, [[Моторна пила|моторни пили]], сатари, тапи предмети; пиштоли ретко се користат, ако и воопшто. Честопати филмот ќе има заднина што објаснува како убиецот (обично е машко) ја развил својата суровост и зошто тој првенствено се насочува на одреден тип жртва или место. Честопати убиецот е способен да ги издржува повеќето или сите обиди на неговите жртви да се одбранат, понекогаш поради јасни или подразбирливи натприродни способности. Така што, дури и откако ќе биде застрелан, избоден, претепан, удрен од струја, изгорен или удавен, тој може да продолжи да ги демне своите жртви. Вообичаено во продолженијата, убиецот се враќа од мртвите и се одликува како немртво, нечовечко „чисто зло“, а не како психопатски убиец. Меѓу сите категории, меѓутоа, има неколку филмови што покажуваат дека убиецот треба да биде сожалуван или барем разбран, а не само да биде страшлив.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://libguides.uky.edu/horrorfilms/slasher|title=Research Guides: Horror Film: Slasher Films|last=Hesseldenz|first=Peter|work=libguides.uky.edu|language=en|accessdate=2024-03-11}}</ref> Главната идеја на слешерот се одликува со присуството на убиства, а заплетот се открива со обидите на одреден круг луѓе да ги избегнат овие убиства — во однос на нив или друга група луѓе. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Commons category}} * [https://www.imdb.com/search/keyword/?keywords=slasher&ref_=kw_ref_typ&sort=num_votes,desc&mode=detail&page=1&title_type=movie Слешери] на [[:en:Internet Movie Database|Internet Movie Database]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмски жанрови]] tkz2msf6zohlrwbavv7tu8wy937knbo 0 1344227 5537694 5394898 2026-04-11T14:17:21Z Carshalton 30527 5537694 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Ѓорѓе Петровиќ | image = [[Податотека:Petrovic asse rcsa 2425.jpg|200px]] | upright = | caption = | full_name = | birth_date = {{Birth date and age|1999|10|8|df=y}} | birth_place = [[Пожаревац]], [[СР Југославија]] | nationality = {{flagsport|SRB}} [[Србија]] | height = {{height|m=1,94}} | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | currentclub = {{Fb team AFC Bournemouth}} | clubnumber = 28 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-1D913D Black.svg}} [[ФК Рудар Костолац|Рудар Костолац]] | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|Flag of None.svg}} Пресинг Пожаревац | youthyears3 = 2014–2018 | youthclubs3 = {{Fb team Cukaricki}} | years1 = 2018–2022 | clubs1 = {{Fb team Cukaricki}} | caps1 = 78 | goals1 = 0 | years2 = 2018–2019 | clubs2 = →{{симбол2|Flag of None.svg}} [[ФК ИМТ|ИМТ]] | caps2 = 7 | goals2 = 0 | years3 = 2022–2023 | clubs3 = {{Fb team New England Revolution}} | caps3 = 43 | goals3 = 0 | years4 = 2023–2025 | clubs4 = {{Fb team Chelsea}} | caps4 = 23 | goals4 = 0 | years5 = 2024–2025 | clubs5 = →{{Fb team Strasbourg}} | caps5 = 31 | goals5 = 0 | years6 = 2025– | clubs6 = {{Fb team AFC Bournemouth}} | caps6 = 0 | goals6 = 0 | nationalyears1 = 2020 | nationalteam1 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 21 година|Србија 21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2021– | nationalteam2 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]] | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 }} '''Ѓорѓе Петровиќ''' ([[српски јазик|српски]]: ''Ђорђе Петровић''; роден на [[8 октомври]] [[1999]]) ― [[Србија|српски]] [[Фудбал|фудбалер]], [[Голман (фудбал)|голман]] на [[АФК Борнмут|Борнмут]] и на [[Фудбалска репрезентација на Србија|српската репрезентација]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/66630792|title=Djordje Petrovic: Chelsea sign New England Revolution keeper|date=26 August 2023|work=www.bbc.com|accessdate=26 August 2023}}</ref> == Клупска кариера == == Репрезентативна кариера == Петровиќ бил повикан во селекцијата на Србија до 21 година во 2020 година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fss.rs/spisak-u21-za-duele-protiv-poljske-i-estonije-stolica-gleda-u-buducnost-novi-talas-srbije/|title=СПИСАК U21 ЗА ДУЕЛЕ ПРОТИВ ПОЉСКЕ И ЕСТОНИЈЕ {{!}} СТОЛИЦА ГЛЕДА У БУДУЋНОСТ, НОВИ ТАЛАС СРБИЈЕ {{!}} Фудбалски савез Србије|work=fss.rs|language=sr-RS|accessdate=2023-12-21}}</ref> со настап против Полска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uk.soccerway.com/matches/2020/10/09/europe/uefa-u21-championship/serbia-u21/poland-under-21/2978940/|title=Serbia U21 vs. Poland U21 - 9 October 2020|work=Soccerway}}</ref> Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Србија|сениорската репрезентација на Србија]] го имал на 25 јануари 2021 година во ремито 0 – 0 против Доминиканската Република . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uk.soccerway.com/matches/2021/01/25/world/friendlies/dominican-republic/serbia/3437844/|title=Dominican Republic vs. Serbia - 25 January 2021|work=Soccerway}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Состав на АФК Борнмут}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петровиќ, Ѓорѓе}} [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Фудбалери на АФК Борнмут]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] 2djmm66amh8yl9c86545jlpvmafr7ix 5537695 5537694 2026-04-11T14:17:43Z Carshalton 30527 5537695 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Ѓорѓе Петровиќ | image = [[Податотека:Petrovic asse rcsa 2425.jpg|200px]] | upright = | caption = | full_name = | birth_date = {{Birth date and age|1999|10|8|df=y}} | birth_place = [[Пожаревац]], [[СР Југославија]] | nationality = {{flagsport|SRB}} [[Србија]] | height = {{height|m=1,94}} | position = [[Голман (фудбал)|голман]] | currentclub = {{Fb team AFC Bournemouth}} | clubnumber = 28 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-1D913D Black.svg}} [[ФК Рудар Костолац|Рудар Костолац]] | youthyears2 = | youthclubs2 = {{симбол2|Flag of None.svg}} Пресинг Пожаревац | youthyears3 = 2014–2018 | youthclubs3 = {{Fb team Cukaricki}} | years1 = 2018–2022 | clubs1 = {{Fb team Cukaricki}} | caps1 = 78 | goals1 = 0 | years2 = 2018–2019 | clubs2 = →{{симбол2|Flag of None.svg}} [[ФК ИМТ|ИМТ]] | caps2 = 7 | goals2 = 0 | years3 = 2022–2023 | clubs3 = {{Fb team New England Revolution}} | caps3 = 43 | goals3 = 0 | years4 = 2023–2025 | clubs4 = {{Fb team Chelsea}} | caps4 = 23 | goals4 = 0 | years5 = 2024–2025 | clubs5 = →{{Fb team Strasbourg}} | caps5 = 31 | goals5 = 0 | years6 = 2025– | clubs6 = {{Fb team AFC Bournemouth}} | caps6 = 30 | goals6 = 0 | nationalyears1 = 2020 | nationalteam1 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија под 21 година|Србија 21]] | nationalcaps1 = 1 | nationalgoals1 = 0 | nationalyears2 = 2021– | nationalteam2 = {{flagsport|SRB}} [[Фудбалска репрезентација на Србија|Србија]] | nationalcaps2 = 2 | nationalgoals2 = 0 }} '''Ѓорѓе Петровиќ''' ([[српски јазик|српски]]: ''Ђорђе Петровић''; роден на [[8 октомври]] [[1999]]) ― [[Србија|српски]] [[Фудбал|фудбалер]], [[Голман (фудбал)|голман]] на [[АФК Борнмут|Борнмут]] и на [[Фудбалска репрезентација на Србија|српската репрезентација]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bbc.com/sport/football/66630792|title=Djordje Petrovic: Chelsea sign New England Revolution keeper|date=26 August 2023|work=www.bbc.com|accessdate=26 August 2023}}</ref> == Клупска кариера == == Репрезентативна кариера == Петровиќ бил повикан во селекцијата на Србија до 21 година во 2020 година, <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fss.rs/spisak-u21-za-duele-protiv-poljske-i-estonije-stolica-gleda-u-buducnost-novi-talas-srbije/|title=СПИСАК U21 ЗА ДУЕЛЕ ПРОТИВ ПОЉСКЕ И ЕСТОНИЈЕ {{!}} СТОЛИЦА ГЛЕДА У БУДУЋНОСТ, НОВИ ТАЛАС СРБИЈЕ {{!}} Фудбалски савез Србије|work=fss.rs|language=sr-RS|accessdate=2023-12-21}}</ref> со настап против Полска. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uk.soccerway.com/matches/2020/10/09/europe/uefa-u21-championship/serbia-u21/poland-under-21/2978940/|title=Serbia U21 vs. Poland U21 - 9 October 2020|work=Soccerway}}</ref> Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Србија|сениорската репрезентација на Србија]] го имал на 25 јануари 2021 година во ремито 0 – 0 против Доминиканската Република . <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://uk.soccerway.com/matches/2021/01/25/world/friendlies/dominican-republic/serbia/3437844/|title=Dominican Republic vs. Serbia - 25 January 2021|work=Soccerway}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{Состав на АФК Борнмут}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Петровиќ, Ѓорѓе}} [[Категорија:Фудбалери од Премиер Лига]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Челзи]] [[Категорија:Фудбалери на АФК Борнмут]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени во 1999 година]] onsaw9a2cbjt8lm70zrpv24bq0ialqr 0 1344965 5537951 5491370 2026-04-12T03:59:07Z Bjankuloski06 332 /* Индустриски развој */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537951 wikitext text/x-wiki {{Infobox country|native_name={{native name|ro|Regatul României}}|conventional_long_name=Кралство Романија|common_name=Романија|era={{hlist|[[Убаво време]]|[[Прва светска војна]]|[[Меѓувоен период]]|[[Втора светска војна]]}}|event_start=[[Обединето Кнежевство Влашка и Молдавија|Прогласено е кралство]]|year_start=1881|date_start=13 март|event1=[[Букурешки договор (1913)|Букурешки договор]]|date_event1=10 август 1913|event2=[[Тријанонски договор]]|date_event2=4 јуни 1920|event3=[[Устав на Романија (1923)|Устав за обединувањето]]|date_event3=29 март 1923|event4=[[Устав на Романија (1938)|Апсолутна монархија]]|date_event4=20 февруари 1938|event5={{nowrap|[[Национална Легионарска Држава]]}}|date_event5={{nowrap|14 септември 1940}}|event6=[[Легионарски бунт и букурешки погром|Бунт на Железната гарда]]|date_event6=21 јануари 1941|event7=[[Романски државен удар (1944)|Државен удар врз кралот Михај]]|date_event7=23 август 1944|event8=[[Советска окупација на Романија|Советска окупација]]|date_event8=12 септември 1944|event9=[[Прв кабинет на Гроза|Комунистичка власт]]|date_event9=6 март 1945|event_end=[[Социјалистичка Република Романија|Прогласена е република]]|year_end=1947|date_end=30 декември|p1=United Principalities of Moldavia and Wallachia{{!}}'''1881:'''<br />Principality of Romania|flag_p1=Flag of Romania.svg|p2=Kingdom of Bulgaria{{!}}'''1913:'''<br />Kingdom of Bulgaria|flag_p2=Flag of Bulgaria.svg|p3=Moldavian Democratic Republic{{!}}'''1918:'''<br />Moldavian Democratic Republic|flag_p3=National flag of the Moldavian Democratic Republic.svg|p4=Duchy of Bukovina|flag_p4=Flag of Bukowina.svg|p5=Kingdom of Hungary (1920–46){{!}}Kingdom of Hungary|flag_p5=Flag of Hungary (1920–1946).svg|s1=Romanian People's Republic{{!}}'''1947:'''<br />Romanian People's Republic|flag_s1=Flag of Romania.svg|s2=Moldavian Soviet Socialist Republic{{!}}'''1940/1944:'''<br>Moldavian SSR|flag_s2=Flag of the Moldavian Soviet Socialist Republic (1941-1952).svg|s3=Ukrainian Soviet Socialist Republic{{!}}Ukrainian SSR|flag_s3=Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1937-1949).svg|s4=Kingdom of Bulgaria{{!}}'''1940:'''<br />Kingdom of Bulgaria|flag_s4=Flag of Bulgaria.svg|today={{ubl|[[Романија]]|[[Молдавија]]|[[Украина]]|[[Бугарија]]|[[Албанија]] ([[Романски институт во Албанија|Романски концесии во Албанија]])}}|image_flag=Flag of Romania.svg|image_coat=Kingdom of Romania - Big CoA.svg|image_map=Kingdom of Romania (1914).svg|map_caption=Кралството Романија во 1914 година|image_map2=Kingdom of Romania (1939).svg|map_caption2=Кралството Романија во 1939 година|national_motto=''[[Nihil Sine Deo]]''<br />(„Ништо без Бога“)|national_anthem=„[[Marș triumfal]]“'<br />(„Триумфален марш“)<br />(1881–1884) ''[[Trăiască Regele]]''<br />(„Да живее кралот“)<br />(1884–1948) [[Податотека:Trăiască_Regele_(Victor_Military_Band).ogg|Traiasca Regele!]]|largest_city=[[Букурешт]] (1881–1916, 1918–1947) [[Јаш]] (1916–1918)|official_languages=[[Романски јазик|Романски]]<ref>{{cite web|title=Constitutiunea din 1923|url=http://legislatie.resurse-pentru-democratie.org/const_1923.php|publisher=Legislatie pentru Democratie|access-date=3 април 2024|language=ro}}</ref>|common_languages={{collapsible list|[[Кримскотатарски јазик|Кримскотатарски]], [[Германски јазик|германски]], [[унгарски]], [[јидиш]], [[ромски]], [[украински]], [[бугарски]], [[турски]], [[Гагауски јазик|гагауски]] и други}}|religion=[[Romanian Orthodox Church|Romanian Orthodox]] ([[State Religion]])<ref>{{cite book|title=Minorities in the Balkans: state policy and interethnic relations (1804 - 2004): Les minorites dans les Balkans|first= Dušan T.|last=Bataković|year=2011| isbn= 9788671790680| page =98|publisher=Balkanološki institut SANU|quote=}}</ref>|capital={{plainlist| *[[Букурешт]]<br />(1881–1916, 1918–1947) *[[Јаш]] (1916–1918)}}|government_type=[[Унитарна држава|Унитарна]] [[парламент]]арна<br />{{nowrap|[[уставна монархија]]}} под *[[Кралството Романија под фашистичка власт|фашистичка диктатура]]<br>(1937–1938) *[[Устав на Романија (1938)|кралска диктатура]]<br />(1938–1940) *[[Национална Легионарска Држава|легионарско]] [[Тоталитаризам|тоталитаристичко]] [[двовластие]] (1940–1941) *{{nowrap|[[Фашизам|фашистичка]] [[воена диктатура]]}}<br>(1941–1944) *{{nowrap|[[Народна демократија (марксизам-ленинизам)|народна демократија]]}}<br>(1945–1947)|title_leader=[[Крал на Романија|Крал]]|leader1=[[Карол I]]|year_leader1=1881–1914|leader2=[[Фердинанд I Романски|Фердинанд I]]|year_leader2=1914–1927|leader3=[[Михај I]]|year_leader3=1927–1930 (1. мандат)|leader4=[[Каролl II]]|year_leader4=1930–1940|leader5=[[Михај I]]|year_leader5=1940–1947 (2. мандат)|deputy1=[[Јон Братијану]]|deputy2=[[Јон Антонеску]]{{anchor|infoa}}^{[[#inforefa|[a]]]}|deputy3=[[Петру Гроза]]|year_deputy1=1881 (прв)|year_deputy2=1940–1944|year_deputy3=1945–1947 (последен)|title_deputy=[[List of heads of government of Romania|Prime Minister]]|legislature=[[Собрание на Романија|Собрание]]<br>(1881–1937; 1939–1940)<br>Нема ([[владеење по декрет]])<br>(1937–1939; 1940–1946)<br>[[Дом на пратеници (Романија)|Собрание на пратеници]]<br>(1946–1947)|upper_house=[[Сенат на Романија|Сенат]]<br>(1881–1937; 1939–1940)|lower_house=[[Дом на пратеници (Романија)|Собрание на пратеници]]<br>(1881–1937; 1939–1940)|stat_year1=1915|stat_area1=137903|ref_area1={{anchor|infob}}^{[[#inforefb|[b]]]}|stat_pop1=7,900,000|ref_pop1={{anchor|infob}}^{[[#inforefb|[b]]]}|stat_year2=1940|stat_area2=295049|ref_area2={{anchor|infob}}^{[[#inforefb|[b]]]}{{anchor|infoc}}^{[[#inforefc|[c]]]}|stat_pop2=20,058,378|ref_pop2={{anchor|infob}}^{[[#inforefb|[b]]]}{{anchor|infoc}}^{[[#inforefc|[c]]]}|GDP_nominal=$2.834&nbsp;милијарди|GDP_nominal_year=1938{{anchor|infod}}^{[[#inforefd|[d]]]}|currency=[[Романска леа]]|demonym=[[Романци|Романец/Романка/Романци]]|footnotes={{plainlist| *{{anchor|inforefa}}a. '''[[#infoa|^]]''' Бил формало прогласен „[[Кондукатор]]“ (Conducător, буквално: „Водач“) на државата на 6 септември 1940 година, преку кралски декрет кој ја осветил церемонијалната улога за монархот.<ref>[[Денис Делетант]], ''Hitler's Forgotten Ally: Ion Antonescu and His Regime, Romania, 1940–1944'', [[Palgrave Macmillan]], Лондон, 2006. {{ISBN|1-4039-9341-6}}</ref> *{{anchor|inforefb}}b. '''[[#infob|^]]''' Површина и население според Јоан Сичиу, „Istoria contemporana a României (1918–2005)“.<ref name="AreaPop">{{cite web|title=Istoria contemporana a României (1918-2005)|url=https://www.scribd.com/doc/8031827/Scurtu-Ioan-Istoria-a-a-Romaniei-19182005|access-date=3 април 2024|author=Ioan Scurtu|location=Букурешт|year=2005|language=ro}}</ref> *{{anchor|inforefc}}c. '''[[#infoc|^]]''' Показателот за местата во Романија (1941).<ref name="Indicator41">{{cite web|title=Indicatorul localităților din România|url=http://www.cimec.ro/pdf/dl.asp?filename=indicatorul-localitatilor-din-Romania-1941.pdf|access-date=3 април 2024|author=Institutul Central de Statistică|year=1943|language=ro|archive-date=4 март 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304202804/http://www.cimec.ro/pdf/dl.asp?filename=indicatorul-localitatilor-din-Romania-1941.pdf|url-status=dead}}</ref> *{{anchor|inforefd}}d. '''[[#infod|^]]''' БДП-то во леи од 1938 година е еднакво на 387.204 милијарди (20,487 леи по глава на жител, на проценето население од 18,9 милиони луѓе<ref name="books.google.ro">[https://books.google.com/books?id=sUVaCwAAQBAJ&pg=PA392 D. Berg-Schlosser, J. Mitchell, Springer, 23 февруари 2000, ''The Conditions of Democracy in Europe 1919-39: Systematic Case Studies'', стр. 392]</ref>) на просечната стапка на размена, во 1938 година, на 1 леа за 0.00732 долари.<ref name="H_vNAAAAMAAJ 1944, стр. 4">[https://books.google.com/books?id=H_vNAAAAMAAJ&pg=RA10-PA4 United States - Bureau of Mines, Economics and Statistics Branch, декември1944, ''Foreign Minerals Survey - The Mineral Resources of Rumania'', стр. 4]</ref> }}}} '''Кралство Романија''' ({{Langx|ro|Regatul României}}) ― државното уредување на [[Романија]] во периодот 1881-1947. Уредувањето било [[уставна монархија]] која постоело од 13 март (стар стил) / 25 март 1881 година со крунисувањето на принцот Карол од Хоенцолерн-Зигмаринген како крал Карол I (со тоа започнало романското кралско семејство ), до 1947 година со абдикација на кралот Михај I и прогласувањето на Романската Народна Република од страна на романското [[Парламент|собрание]]. Од 1859 до 1877 година, Романија еволуирала од [[личен сојуз]] на две кнежества: ([[Кнежевство Молдавија|Молдавија]] и [[Влашка]]) наречена обединување на Молдавија и Влашка, исто така позната како „Малиот сојуз“ под еден кнез до автономно кнежевство со монархија под Хоенцолерн. Земјата ја стекнала својата независност од [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] за време [[Руско-турска војна (1877-1878)|на Руско-турската војна од 1877-1878 година]] (месно позната како [[Романска војна за независност]]), по што била принудена да го отстапи јужниот дел на [[Бесарабија]] во замена за Северна Добруџа. Територијата на кралството за време на владеењето на кралот Карол I, помеѓу 13 (стар стил) / 25 март 1881 година и 27 септември (стар стил) / 10 октомври 1914 година понекогаш е нарекувано Романско Старо Кралство, за да се разликува од „[[Голема Романија]]“, што ги вклучуваше покраините кои станале дел од државата по [[Прва светска војна|Првата светска војна]] (Бесарабија, [[Банат]], [[Буковина]] и [[Трансилванија]]). Со исклучок на јужните делови на Буковина и [[Трансилванија]], овие територии биле отстапени на соседните земји во 1940 година, под притисок на [[Трет Рајх|Германија]] или на [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]]. По укинувањето на уставот од 1923 година од страна на кралот Карол II во 1938 година, Кралството Романија станала [[апсолутна монархија]], само за да стане [[воена диктатура]] под [[Јон Антонеску]] во 1940 година по присилната абдикација на кралот Карол II, со неговиот наследник, кралот Михај I да се биде фигура без ефективна политичка моќ. Името на земјата било променето во Легионерска Романија. == Обединување и монархија == {{Историја на Романија}} {{see also|Обединување на Молдавија и Влашка|Романска војна за независност}} Искачувањето на Александру Јоан Куза во 1859 година, како кнез на [[Кнежевство Молдавија|Молдавија]] и [[Влашка]] под номиналната<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.uaic.ro/en/university-2/university/timeline/|title=Timeline|archive-url=https://web.archive.org/web/20161219231851/http://www.uaic.ro/en/university-2/university/timeline/|archive-date=2016-12-19}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.country-data.com/cgi-bin/query/r-11119.html|title=Romania - The Crimean War and Unification}}</ref> [[Сизеренство|власт]] на [[Отоманската Империја]] обединила препознатлива романска држава под единствен владетел. На 24 јануари (стар стил) / 5 февруари 1862 година, двете кнежевства биле формално обединети за да го образуваат [[Обединето Кнежевство Влашка и Молдавија|Кнежеството Романија]], со [[Букурешт]] како [[главен град]]. На 11 (стар стил) / 23 февруари 1866 година, таканаречената „монструозна коалиција“, составена од конзервативци и радикални либерали, го принудило Куза да абдицира. Германскиот принц Карл од Хоенцолерн-Зигмаринген бил назначен за кнез на Романија, со цел да се обезбеди [[Германија|германската]] поддршка за единството и идната независност. Тој веднаш го усвоил романскиот правопис на неговото име Карол, а неговите сродни потомци ќе владеат со Романија до соборувањето на монархијата во 1947 година. По [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна од 1877-1878 година]], Романија била призната како независна држава со [[Македонија и Берлинскиот конгрес|Берлинскиот договор од 1878 година]] и ја добила [[Добруџа]], иако била принудена да ја предаде јужна Бесарабија ([[Буџак]]) на [[Руска Империја|Русија]]. На 15 март 1881 година, како потврда за целосен суверенитет, романското собрание ја подигнала државата до статус на [[кралство]], а Карол бил крунисан за [[крал]] на 10 мај. [[Податотека:Actul_proclamarii_Regatului_Romania.jpg|мини|Акт за прогласување на Кралството Романија.]] Новата држава, стисната помеѓу Отоманската, [[Австроунгарија|Австроунгарската]] и Руската Империја, со [[Словени|словенско]] население на нејзините југозападни, јужни и североисточни граници, [[Црното Море]] на исток и [[Кралство Унгарија|унгарските]] соседи на нејзините западни и северозападни граници, гледала кон [[Западна Европа|Запад]]., особено [[Трета Француска Република|Франција]], поради нејзините културни, образовни и административни модели.<ref>{{Наведено списание|last=Deju|first=Elena|date=2018-11-18|title=Aspecte ale influenţei limbii franceze asupra limbii române|url=https://www.gup.ugal.ro/ugaljournals/index.php/lcls/article/view/1701|journal=Analele Universității "Dunărea de Jos" din Galați. Fascicula XXIV, Lexic comun / Lexic specializat|language=en|volume=19|issue=1|pages=139–146|doi=10.35219/lcls.2018.1.08|issn=1844-9476|doi-access=free}}</ref><ref>{{Наведено списание|date=2013|title=Unele consideraţii privind impactul dreptului francez asupra celui românesc, în contextul formării României moderne|url=https://www.ceeol.com/search/article-detail?id=821715|journal=Conferința Internațională de Drept, Studii Europene și Relații Internaționale|language=ro|volume=I|issue=I|pages=668–675|issn=2668-0645}}</ref> Воздржувајќи се од [[Прва балканска војна|Почетната балканска војна]] против [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]], Кралството Романија влегло во [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] во јуни 1913 година против [[Царство Бугарија|Царството Бугарија]]. 330.000 романски војници биле префрлени преку [[Дунав]] и во Бугарија. Една војска ја зазело Јужна Добруџа, а друга била преселена во северна Бугарија за да и се закани на [[Софија]], помагајќи да се стави крај на војната. Така Романија ја доби [[Етничка група|етнички]] мешаната територија Јужна Добруџа, која ја посакувала со години. Во 1916 година Романија влегла во [[Прва светска војна|Првата светска војна]] на страната на [[Антанта]]та. Романија се вклучи во судир против Бугарија, но како резултат на тоа бугарските сили, по низа успешни битки, ја вратиле [[Добруџа]], која претходно била отстапена од Бугарија со договорот од Букурешт и [[Берлински конгрес|Берлинскиот конгрес]]. Иако романските сили не поминале добро на воен план, до крајот на војната австриската и руската империја ги немало; разни собранија прогласени за претставнички тела во [[Трансилванија]], [[Бесарабија]] и Буковина одлучувале за соединување со Романија. Во 1919 година со [[Договор од Сен Жермен|Договорот од Сен Жермен]] и во 1920 година со [[Тријанонски договор|Договорот од Трианон,]] повеќето од териториите кои биле барани, и биле доделени на Романија. == Старо Кралство (1881–1918) == {{Главна|Романско Старо Кралство|Романија во Првата светска војна}} '''Романското Старо Кралство''' ({{Langx|ro|Vechiul Regat}} (Векиул Регат) или само ''Regat''; {{Langx|de|Regat}} или {{Јаз|de|Altreich}} (Алтрајх)) е разговоричен поим што се однесува на територијата опфатена од првата независна романска национална држава, која била составена од [[Дунавски кнежевства|Дунавските кнежевства]] - [[Влашка]] и [[Кнежевство Молдавија|Молдавија]]. Тоа беше постигнато кога, под покровителство на [[Договор од Париз (1856)|Договорот од Париз (1856)]], привремените дивани на двете земји – кои во тоа време биле под [[Отоманско Царство|османлиско]] [[Сизеренство|сузеренство]] – гласале за Александру Јоан Куза за свој кнез, со што било постигнало [[де факто]] обединување. Самиот регион е дефиниран од резултатот на тој политички чин, проследен со вклучувањето на Северна Добруџа во 1878 година, прогласувањето на Кралството Романија во 1881 година и припојувањети на Јужна Добруџа во 1913 година. [[Податотека:Romania1901.JPG|мини| Германска [[Географска карта|карта]] на Романија од 1901 година.]] Поимот стапил во употреба по [[Првата светска војна]], кога Старото Кралство е различно од [[Голема Романија]], која ги вклучувала [[Трансилванија]], [[Банат]], [[Бесарабија]] и [[Буковина]]. Во денешно време, поимот е главно од историска важност, а инаку е користен како заеднички поим за сите региони во Романија вклучени и во Старото Кралство и во денешните граници (имено: Влашка, Молдавија и Северна Добруџа). == Прва светска војна == {{main|Романија во Првата светска војна}} Романија го одложила влегувањето во [[Првата светска војна]], но на крајот објавила војна на [[Централни сили|Централните сили]] во 1916 година. Романската воена кампања завршила во ќор-сокак кога Централните сили брзо ја задушиле романската офанзива во Трансилванија и ги зазеле [[Влашка]] и [[Добруџа]], вклучувајќи ги [[Букурешт]] и стратешки важните нафтени полиња, до крајот на 1916 година. Во 1917 година, и покрај жестокиот романски отпор, особено во Битката кај Марашешти, поради повлекувањето на [[Руска Империја|Русија]] од војната по [[Октомвриска револуција|Октомвриската револуција]], Романија, која била речиси целосно опкружена од Централните сили, била принудена исто така да се откаже од војната, потпишувајќи го Примирјето од Фокшани и следната година, во мај 1918 година, [[Букурешки договор (1918)|Букурешкиот договор]]. Но, по успешната офанзива на [[Македонски фронт|Македонскиот фронт]], која ја извадил Бугарија од војната, романската влада брзо ја вратила контролата и ја вратила војската на терен на 10 ноември 1918 година, еден ден пред да заврши војната во [[Западна Европа]]. По прогласувањето на обединувањето на Трансилванија со Кралството Романија на 1 декември 1918 година од страна на претставниците на трансилванските [[Романци]] собрани во Алба Јулија, Трансилванија набрзо била обединета со Кралството, како и [[Бесарабија]] порано во 1918 година, бидејќи вакуумот на власта во Русија предизвикал со граѓанската војна таму му дозволи на Земскиот совет (''Sfatul Țării''), или Националниот совет, да ја прогласи обединувањето на Бесарабија со Романија. Војната со Унгарската Советска Република во 1919 година резултирала со окупација на [[Будимпешта]] од страна на романските трупи и крај на болшевичкиот режим на [[Бела Кун]]. == Голема Романија == === Унија со Бесарабија, Буковина и Трансилванија === {{Главна|Обединување на Трансилванија со Романија|Обединување на Бесарабија со Романија|Обединување на Буковина со Романија}} {{See also|Голема Романија}} На [[Париска мировна конференција (1919)|Париската мировна конференција]], Романија ги добила териториите на [[Трансилванија]], дел од [[Банат]] и други територии од [[Кралство Унгарија|Унгарија]], како и [[Бесарабија]] (Источна Молдавија помеѓу реките [[Прут]] и [[Днестар]]) и [[Буковина]]. Во [[Тријанонски договор|Договорот од Тријанон]], Унгарија се откажала во корист на Романија од сите претензии на [[Австроунгарија]] над Трансилванија.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://wwi.lib.byu.edu/index.php/Treaty_of_Trianon|title=Text of the Treaty of Trianon|publisher=World War I Document Archive|accessdate=3 април 2024}}</ref> Обединувањето на Романија со Буковина било ратификувано во 1919 година со [[Договор од Сен Жермен|Договорот од Сен Жермен]],<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=ox_gXq2jpdYC&q=treaty+of+st+germain+text+bukovina&pg=PA162|title=Europe Since 1945: An Encyclopedia|last=Bernard Anthony Cook|publisher=Taylor&Francis|year=2001|isbn=0-8153-4057-5|page=162|access-date=3 април 2024}}</ref> а во 1920 година некои од западните сили ја признале романската власт над Бесарабија со Парискиот договор од 1920 година.<ref>{{Наведено списание|last=Malbone W. Graham|date=октомври 1944|title=The Legal Status of the Bukovina and Bessarabia|url=https://www.cambridge.org/core/journals/american-journal-of-international-law/article/legal-status-of-the-bukovina-and-bessarabia/576B0E04C9D1064F6E124C44E190D4E1|journal=The American Journal of International Law|publisher=American Society of International Law|volume=38|issue=4|pages=667–673|doi=10.2307/2192802|jstor=2192802}}</ref> Така, Романија во 1920 година било повеќе од двојно поголема од онаа во 1914 година. Последната територијална промена во овој период била сторена во 1923 година, кога биле разменети неколку гранични населби меѓу Романија и [[Кралство Југославија|Кралството на Србите, Хрватите и Словенците]]. Најзабележително романско стекнување беше градот Жимболија/Жомбољ, додека најзабележително југословенско стекнување било гратчето Јаша Томиќ.<ref>Dan Petre, ''Hotarele românismului în date'' (Ed. Litera Internațional, București, 2005), pp. 106–107</ref><ref>Peter Jordan (1989), ''Atlas Ost- und Südosteuropa: aktuelle Karten zu Ökologie, Bevölkerung und Wirtschaft'', Issue 2, Österreichisches Ost- und Südosteuropa-Institut, p. 27</ref> Романија не поднела дополнителни територијални претензии; сепак, проширувањето на кралството предизвика непријателство од неколку негови соседи, вклучувајќи ги [[Царство Бугарија|Бугарија]], [[Советскиот Сојуз]] и особено Унгарија.{{Efn|Договорот од Париз – признавајќи ја обединувањето со Бесарабија – никогаш не стапил на сила бидејќи еден од неговите потписници, Јапонија, одбил да ја ратификува. Ова значело дека обединувањето не било признаено од меѓународната заедница, правејќи ја – за разлика од другите покраини - повеќе де факто' обединување отколку службено, де јуре.<ref>Takako Ueta, Eric Remacle, Peter Lang (2005), ''Japan and Enlarged Europe: Partners in Global Governance'', стр. 81</ref> Понатаму, [[Претседател на САД|Претседателот]] [[Вудроу Вилсон]] ја напушти мировната конференција за да ги истакне неговите несогласувања претходно во 1919 година, и бидејќи Конгресот на Соединетите Држави не го ратификувал [[Тријанонски договор|Тријанонскиот договор]], [[Соединетите Држави]] и Кралство Унгарија потпишале посебен мировен договор на 29 август 1921 година.<ref>1921. évi XLVIII. törvénycikk az Amerikai Egyesült-Államokkal 1921. évi augusztus hó 29. napján Budapesten kötött békeszerződés becikkelyezéséről - XLVIII. Act of 1921 about the enactment the peace treaty signed in Budapest on 29. August 1921 with the United States of America - http://www.1000ev.hu/index.php?a=3&param=7504 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170921040629/https://1000ev.hu/index.php?a=3&param=7504 |date=2017-09-21 }}</ref>}} [[Голема Романија]] сега опфаќала значително малцинско население, особено [[Унгарци]], и се соочи со тешкотијата на асимилација. Трансилванија имала значително унгарско и германско население кои биле навикнати да бидат структура на моќ; со историски презир{{Се бара извор|date=април 2024}} однос кон Романците, тие сега се плашеле од одмазда. Двете групи биле ефективно исклучени од политиката бидејќи повоениот режим донесе указ во кој се наведува дека целиот работен кадар вработен во државата морал да зборува [[романски]]. Новата држава била исто така високо централизирана, така што било малку веројатно дека унгарското или германското малцинство ќе имаат политичко влијание без лични врски во владата во [[Букурешт]]. И покрај овие политики, романската влада им дозволи на Германците и на Унгарците слободата да имаат посебни училишта, публикации и судски сослушувања на нивните соодветни јазици.{{Се бара извор|date=април 2024}} Овие права не биле проширени на другите малцинства, особено на [[Евреи]]те.{{Се бара извор|date=април 2024}} [[Податотека:RomaniansInHungary1890.png|мини| [[Етничка група|Етничка]] [[Географска карта|карта]] на [[Романци]]те во рамките на [[Кралство Унгарија|Кралството Унгарија]] во 1890 година.]] === Меѓувоени години === [[Романскиот]] израз România Mare (буквален превод „[[Голема Романија]]“) генерално се однесува на романската држава во меѓувоениот период, и по проширување, на територијата што ја покрива Романија во тоа време. Романија во тоа време го постигнала својот најголем територијален опсег (скоро 300,000 км²<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://media.ici.ro/history/ist08.htm|title=Statul național unitar (România Mare 1919–1940)|work=Media.ici.ro|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108060819/http://media.ici.ro/history/ist08.htm|archive-date=2010-01-08|accessdate=3 април 2024}}</ref>). На пописот од 1930 година, во Романија имало над 18 милиони жители. Добиената „Голема Романија“ не ја преживеала [[Втората светска војна]]. До 1938 година, владите на Романија го задржале обликот, ако не и секогаш суштината, на либерална уставна монархија. Националлибералната партија, доминантна во годините веднаш по [[Првата светска војна]], станувала сè поклиентелистичка и [[Национализам|националистичка]], а во 1927 година била заменета на власт од Националната селанска партија. Помеѓу 1930 и 1940 година имало над 25 одделни влади; во неколку наврати во последните неколку години пред Втората светска војна, ривалството меѓу [[Фашизам|фашистичката]] [[Железна гарда]] и другите политички групи се приближувало до ниво на [[граѓанска војна]].{{Се бара извор|date=април 2024}} По смртта на кралот Фердинанд во 1927 година, неговиот син, принцот Карол, бил спречен да го наследи поради претходните брачни скандали што резултирале со негово откажување од правата на престолот. Откако живеел три години во [[прогонство]], со неговиот брат Николае како регент и неговиот млад син Михај како крал, Карол се предомислил и со поддршка на владејачката Национална селанска партија се вратил и се прогласил за [[крал]]. Јулиу Маниу, водач на Националната селанска партија, го смислил враќањето на Карол врз основа на ветувањето дека ќе ја напушти својата љубовница Магда Лупеску, а самата Лупеску се согласила на аранжманот. Сепак, станало јасно на првата повторна средба на Карол со неговата поранешна сопруга [[Елена (кралица на Романија)|Елена]], дека тој нема интерес за помирување со неа, и Карол набрзо договорил Магда Лупеску да се врати на негова страна. Нејзината непопуларност била „последната капка“ околу вратот на Карол до крајот на неговото владеење, особено затоа што нашироко била сметана за негов најблизок советник и доверлива личност. Маниу и неговата Национална селска партија ги споделувале истите општи политички цели како и Железната гарда: и обете се бореле против корупцијата и диктаторската политика на кралот Карол II и Националлибералната партија.<ref>Rebecca Ann Haynes, "Reluctant allies? Iuliu Maniu and Corneliu Zelea Codreanu against King Carol II of Romania." ''[[The Slavonic and East European Review]]'' (2007): 105-134.</ref> [[Големата депресија|Светската голема депресија која започнала во 1929 година]], а била присутна и во Романија, ја дестабилизирала земјата. Раните 1930-ти биле обележани со општествени немири, висока [[невработеност]] и штрајкови. Во неколку случаи, романската влада насилно ги потиснувала штрајковите и немирите, особено штрајкот на рударите во Жиуската Долина во 1929 година и штрајкот во железничките работилници во Гривица. Во средината на 1930-тите, романската економија закрепнала и индустријата значително пораснала, иако околу 80% од Романците сè уште биле вработени во [[земјоделство]]то. Француското економско и политичко влијание било доминантно во раните 1920-ти, но потоа [[Германија]] станала подоминантна, особено во 1930-тите.<ref>William A. Hoisington Jr, "The Struggle for Economic Influence in Southeastern Europe: The French Failure in Romania, 1940." ''Journal of Modern History'' 43.3 (1971): 468-482.</ref> [[Податотека:Paris-expo-1937-pavillon_de_la_Roumanie-10.jpg|лево|мини| Романски павилјон на ЕКСПО Париз, 1937 година.]] Како што напредувале 1930-тите, и онака разнишаната демократија во Романија полека се влошувала кон [[Фашизам|фашистичка]] [[диктатура]]. Уставот од 1923 година му дал слобода на кралот да го распушти [[Парламент|собранието]] и да распише [[избори]] по своја волја; како резултат на тоа, Романија имала над 25 влади во една деценија. Сè повеќе, во овие влади доминираа голем број [[Антисемитизам|антисемитски]], ултранационалистички и главно барем квазифашистички партии. Национал-либералната партија постојано станувала повеќе националистичка отколку либерална, но сепак ја изгуби својата доминација над романската политика. Била засенета од партии како (релативно умерената) Национална селанска партија и нејзиниот порадикален огранок на Романскиот фронт, Националнохристијанскиот одбранбен сојуз (НХОС) и [[Железна гарда|Железната гарда]]. Во 1935 година, НХОС се споил со Националната аграрна партија за да ја создаде Националната христијанска партија (НХП). Квазимистичната фашистичка Железна гарда била претходен огранок на НХОС, кој, дури и повеќе од овие други партии, ги искористила националистичките чувства, стравот од [[комунизмот]] и незадоволството од наводната странска и [[Евреи|еврејска]] доминација во [[економијата]]. Веќе Железната гарда ја прифатила политиката на вршење [[атентат]]и, а различни влади реагирале повеќе или помалку исто. На 10 декември 1933 година, либералниот [[премиер]] Јон Дука ја „распуштил“ Железната гарда, апсејќи илјадници; последователно, 19 дена подоцна бил убиен од легионери од Железната гарда. Во текот на 1930-тите, овие националистички партии имале меѓусебна недоверба со кралот Керол II. Сепак, во декември 1937 година, кралот го назначил водачот на НХОС, поетот Октавијан Гога, за премиер на првата фашистичка влада на Романија. Во тоа време, Карол се сретнал со [[Адолф Хитлер]], кој ја изразил својата желба да види романска влада предводена од пронацистичката Железна гарда. Наместо тоа, на 10 февруари 1938 година, кралот Карол II ја искористил приликата за јавна навреда од Гога кон Лупеску како причина да ја разреши владата и да воспостави краткотрајна кралска диктатура, санкционирана 17 дена подоцна со нов устав според кој кралот лично именувал не само премиерот туку и сите министри. Во април 1938 година, кралот Карол го натерал водачот на Железната гарда, Корнелиу Зелеа Кодреану (познат како „Капетан“) да биде уапсен и затворен. Ноќта помеѓу 29 и 30 ноември 1938 година, Кодреану и неколку други легионери биле убиени додека наводно се обидувале да побегнат од затвор. Општо е прифатено дека немало таков обид за бегство, туку дека биле убиени како одмазда за низата атентати од страна на командоси на Железната гарда. Кралската диктатура била кратка. На 7 март 1939 година, била составена нова влада со Арманд Калинеску како премиер; на 21 септември 1939 година, три недели по почетокот на [[Втората светска војна]], Калинеску, пак, бил убиен од легионери кои се одмаздувале за убиството на Кодреану. Во 1939 година, Германија и [[Советски Сојуз|Советскиот Сојуз]] го потпишале [[Пакт Рибентроп-Молотов|Пактот Молотов-Рибентроп]], кој, меѓу другото, го пропишува советскиот „интерес“ за [[Бесарабија]]. По територијалните загуби во 1940 година и сè понепопуларната, Карол бил принуден да абдицира и да го именува генералот [[Јон Антонеску]] за нов премиер со целосни овластувања да управува со државата со кралски декрет.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ebooks.unibuc.ro/istorie/istorie1918-1940/13-15.htm|title=Decret regal privind investirea generalului Ion Antonescu cu depline puteri|last=Ioan Scurtu|last2=Theodora Stănescu-Stanciu|work=Istoria românilor între anii 1918–1940|language=ro|archive-url=https://web.archive.org/web/20111002052125/http://ebooks.unibuc.ro/istorie/istorie1918-1940/13-15.htm|archive-date=2 октомври 2011|accessdate=3 април 2024|last3=Georgiana Margareta Scurtu}}</ref> == Втора светска војна == {{Главна|Романија во Втората светска војна}} {{See also|Советска окупација на Бесарабија и Северна Буковина|Второ виенско доделување|Крајовски договор}} == Повоено Кралство (1945–1947) == {{See also|Советска окупација на Романија|Михај I#Владеење под комунизмот}} == Економија == === Од прогласување на Кралството до Првата светска војна === Во времето на прогласувањето на Кралството, веќе постоеле неколку [[Индустрија|индустриски]] капацитети во земјата: парните мелници во Асан и Оламазу, изградени во 1853 и 1862 година соодветно, [[фабрика]] за [[тули]] изградена во 1865 година и две фабрики за [[шеќер]] изградени во 1873 година, меѓу други. Во 1857 година, првата рафинерија за [[нафта]] во светот била изградена во [[Плоешт]]и.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.pbs.org/eakins/we_1844.htm|title=WORLD EVENTS: 1844-1856|publisher=[[Public Broadcasting Service|PBS]].org|accessdate=3 април 2024|quote="world's first oil refinery"}}</ref> Во 1880 година, откако биле изградени неколку железници, бил основан Романски железници (Căile Ferate Române). По прогласувањето на Кралството, однапред воспоставените индустриски капацитети почнале да бидат високо развиени: биле изградени уште 6, поголеми, фабрики за шеќер и повеќе била проширена железничката мрежа. Друга, посовремена фабрика за тули била изградена во 1891 година.<ref name="rumaniamilitary.ro">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rumaniamilitary.ro/tag/industria-romana-inainte-de-primul-razboi-mondial|title=industria romana inainte de primul razboi mondial Archives - Romania Military|date=5 декември 2014}}</ref> === Земјоделство === И покрај сите овие индустриски достигнувања, огромното мнозинство од економијата на Романија останало [[Земјоделство|земјоделско]].<ref name="rumaniamilitary.ro"/> Во 1919 година, неверојатни 72% од Романците се занимавале со земјоделство. Романското селанство било меѓу најсиромашните во регионот, ситуација што бил влошена од една од највисоките стапки на [[наталитет]] во [[Европа]]. Земјоделството било примитивно, а машините и хемиските ѓубрива речиси немало. Старата (предвоена) Романија традиционално била земја на големи имоти кои ги работеле селаните кои или имале малку или немаат своја земја. Ситуацијата во [[Трансилванија]] и [[Бесарабија]] била маргинално подобра. Откако повиците на селаните за земјишна реформа паднале во лавина, кралот Фердинанд морал да се обврзе, особено штом [[Руската револуција]] ги охрабрила селаните да ја преземат работата во свои раце. Земјината реформа донесена во 1921 година сепак постигнала малку. Големите земјопоседници сè уште контролирале до 30% од земјиштето во Романија, вклучувајќи ги и шумите од кои селаните зависеле за гориво. Прераспределените парцели биле секогаш премали за да ги нахранат нивните сопственици и повеќето селани не можеле да ја надминат својата традиција на одгледување жито над готовинските култури. Ништо не било направено за да бидат отстранети основните проблеми како што се пренаселеноста во руралните средини и технолошката заостанатост. Влечните животни биле ретки, уште помалку машините, тековното производство било полошо од порано. Романското земјоделство се мачело на меѓународниот пазар, и со почетокот на Големата депресија, целосно пропаднал. === Проширување и раст === [[БДП]] на Романија во 1913 година според девизниот курс од 1990 година изнесувало 11,7 долари милијарди долари.<ref>[https://books.google.com/books?id=rpBbX3kdnhgC&pg=PA7 Stephen Broadberry, Mark Harrison, Cambridge University Press, Sep 29, 2005, ''The Economics of World War I'', pp. 7-8]</ref> Сепак, доларот од 1990 година бил 9,27 пати послаб од доларот од 1938 година.<ref>[https://www.in2013dollars.com/us/inflation/1938?endYear=1990&amount=1 Inflation calculator]</ref> Така, романскиот БДП во 1913 година според девизниот курс од 1938 година изнесувал 1,262 долари милијарди долари. Романскиот БДП од 1938 година изнесувал 387.204 милијарди леи, со БДП по глава на жител од 20.487 леи при проценето население од 18,9 милиони.<ref name="books.google.ro">[https://books.google.com/books?id=sUVaCwAAQBAJ&pg=PA392 D. Berg-Schlosser, J. Mitchell, Springer, 23 февруари 2000, ''The Conditions of Democracy in Europe 1919-39: Systematic Case Studies'', стр. 392]</ref> Просечниот девизен курс од 1938 година бил 1 [[Романска леа|леу]] за 0,00732 [[УСД|долар]].<ref name="H_vNAAAAMAAJ 1944, p. 4">[https://books.google.com/books?id=H_vNAAAAMAAJ&pg=RA10-PA4 United States - Bureau of Mines, Economics and Statistics Branch, December 1944, ''Foreign Minerals Survey - The Mineral Resources of Rumania'', p. 4]</ref> Така, романскиот БДП во 1938 година изнесувал 2.834 милијарди долари. Јавниот долг на Романија на 1 април 1938 година изнесувал 112.267.290.144 леи, од кои 78.398.078.964 леи се состоеле од надворешен долг.<ref>[https://books.google.com/books?id=uIzJDQAAQBAJ&pg=PA1275 M. Epstein, Springer, Dec 23, 2016, ''The Statesman's Year-Book: Statistical and Historical Annual of the States of the World for the Year 1939'', p. 1275]</ref> Така, вкупниот јавен долг изнесувал 29% од БДП на Романија во 1938 година, додека јавниот надворешен долг изнесувал нешто повеќе од 20%. === Индустриски развој === [[Податотека:Romania_CFR_151.002_2-10-2.JPG|мини|Malaxa Prime, локомотива од челик од романско производство.]] И покрај уништувањето предизвикано од [[Првата светска војна]], романската индустрија постигнал значителен раст, како резултат на новите претпријатија и развојот на постарите. Друштвото за индустриско инженерство и производство MALAXA било основано во 1921 година од романскиот индустријалец Николае Малакса и особено се занимавало со одржување и производство на возен парк. Се развило брзо, и до 1930 година Романија успеала целосно да престане да увезува локомотиви, а целиот потребен возен парк го снабдуваше месната [[индустрија]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.faur.ro/en.html|title=Metallic Welded Constructions. Faur Bucharest Romania}}</ref> Индустриските капацитети стекнати заедно со новите покраини, како што е фабриката Решица, исто така придонеле за брзиот развој на романската тешка индустрија. Други значајни претпријатија биле работилниците Copşa Mică, за производство на [[обоени метали]] и романското оптичко претпријатие. Градежништвото исто така се развило, бидејќи биле подигнати големи споменици како Карајманскиот крст (1928), Триумфот (1936) и Мавзолејот во Марашешти (1938). Нафтената индустрија исто така била значително проширена, правејќи ја Романија еден од најголемите извозници на нафта до крајот на 1930-тите, што исто така привлекло германски и италијански интерес. Во 1938 година, Романија произвела 6,6 милиони тони сурова нафта, 284.000 тони суров [[челик]], 133.000 тони [[сурово железо]], 510.000 тони [[цемент]] и 289.000 тони валани челик.<ref>[https://books.google.com/books?id=g1XuDwAAQBAJ&pg=PA82 ''Revolutionary Breakthroughs and National Development: The Case of Romania, 1944-1965'', p. 82], Ken Jowitt, University of California Press, 8 јануари 2021</ref> === Индустрија за вооружување === [[Податотека:Mortier_Negrei_250_mm_Model_1916.JPG|лево|мини| Артилерија од 250 мм Негреј.]] Романската воена индустрија за време на [[Прва светска војна|Првата светска војна]] главно била насочена на претворање на разни [[Тврдина|утврдувачки]] топови во теренска и противвоздушна артилерија. До 334 германски Fahrpanzer топови со 53 мм, 93 француски топови Hotchkiss со 57 мм, 66 топови Krupp со 150 мм и уште десетици топови од 210 мм биле поставени на вагони од романска конструкција и преобразени во подвижна теренска артилерија, со 45 топови Круп со 75 мм и 132 топови Hotchkiss со 57 мм биле преобразени во противвоздушна артилерија. Романците исто така надградиле 120 германски хаубици Krupp со 105 мм, резултатот бил најефективната теренска хаубица во тоа време во [[Европа]]. Романија дури успеала да дизајнира и изгради од нула сопствен модел на хаубица, Негреј Модел 1916 со 250 мм.<ref>Adrian Storea, Gheorghe Băjenaru, ''Artileria română în date și imagini (Romanian artillery in data and pictures)'', pp. 40, 49, 50, 54, 59, 61, 63, 65 and 66 (на романски)</ref> Други романски технолошки средства ја вклучуваат зградата на Влајку III, првиот [[авион]] во светот направен од [[метал]].<ref>Jozef Wilczynski, ''Technology in Comecon: Acceleration of Technological Progress Through Economic Planning and the Market'', p. 243</ref> Романската морнарица ги поседувала најголемите воени бродови на [[Дунав]]. Тие биле класа од 4 речни патролери, изградени месно во бродоградилиштето Галаци користејќи делови произведени во [[Австроунгарија]], а првиот лансиран бил Ласкар Катарџиу, во 1907 година.<ref>International Naval Research Organization, ''Warship International, Volume 21'', p. 160</ref><ref>Frederick Thomas Jane, ''Jane's Fighting Ships'', p. 343</ref> Романските набљудувачи испукале речиси 700 тони, биле вооружени со три поморски топови со 120 мм во 3 одбранбени, две поморски хаубици со 120 мм, четири противвоздушни топови со 47 мм и два митралеза со 6,5.<ref>Robert Gardiner, ''Conway's All the World Fighting Ships 1906–1921'', p. 422</ref> Патролерите учествувале во Битката кај Туртукаја и во Првата битка кај Кобадин. Романскиот дизајн на хаубица Schneider модел 1912 со 150 мм, бил сметан за еден од најсовремените теренски топови на [[Западен фронт (Прва светска војна)|Западниот фронт]].<ref>Adrian Storea, Gheorghe Băjenaru, ''Artileria română în date și imagini (Romanian artillery in data and pictures)'', стр. 53 (на романски)</ref> [[Податотека:IAR80.jpg|мини|Формација на борбени авиони IAR-80.]] [[Податотека:Amiral_Murgescu_(side).jpg|мини|Мински поставувач НМС Амирал Мургеску.]] Романската индустрија за вооружување била многу проширена за време на меѓувоениот период и [[Втората светска војна]]. Биле изградени нови фабрики, како што се фабриките за авиони Industria Aeronautică Română и Societatea Pentru Exploatări Tehnice, кои произведувале стотици домашни авиони, како што се IAR 37, IAR 80 и SET 7. Пред војната, Романија ја добила од [[Трета Француска Република|Франција]], лиценцата за производство на стотици минофрлачи Brandt Mle 27/31 и Brandt Mle 1935, со стотици други произведени за време на војната,<ref name="auto1"/> и лиценца за производство на 140 француски противтенковски топови Шнајдер со 47 мм во фабриката Конкордија, со 118 произведени помеѓу 26 мај 1939 и 1 август 1940 година и стотици други произведени за време на војната;<ref name="auto1">''Third Axis. ''</ref><ref>Dan Ovidiu Pintilie, ''Istoricul societății Concordia 1907-1948'', стр. 142 (на романски)</ref> овие топови требало да бидат влечени од оклопните носачи Malaxa Tip UE, изградени од крајот на 1939 година во фабриката Малакса под француска лиценца, а на крајот 126 биле изградени до март 1941 година. [[Чехословачка]]та лиценца била добиена во 1938 година за производство на митралезите ZB vz. 30, од кои 5.000 биле изградени во фабриката за пушки во Кугир до почетокот на [[Операција Барбароса|Операцијата Барбароса]] во јуни 1941 година.<ref name="auto1">''Third Axis. ''</ref> Романија, исто така, ја добила лиценцата за производство на малиот тенк R-1, но на крајот само еден прототип бил изграден месно.<ref>Charles K. Kliment, Vladimir Francev, ''Czechoslovak Armored Fighting Vehicles'', pp. 113-134</ref> Германската лиценца била добиена во 1938 година за производство на 360 противвоздушни пушки Рајнметал со 37 мм, но само 102 биле произведени до мај 1941 година.<ref name="auto1" /> Британската лиценца била стекната за производство на 100 противвоздушни топови Vickers Model 1931 со 75 мм на работилницата Решица, при што првата батерија од 6 пиштоли стапила во употреба на 1 август 1939 година, а за време на војната биле изградени уште 100 топови за вкупно производство од 200 единици.<ref name="auto1" /> На 14-ти јуни, Романија го лансирала првиот домашно изграден воен брод, минскиот поставувач НМС Амирал Мургеску. За време на војната, Романија копирала и произвела стотици [[советски]] минофрлачи М1938,<ref name="auto1">''Third Axis. ''</ref> како и дизајнирала и произвела до 400 противтенковски топови Reșița Model 1943 од 75 мм. Пешадиското оружје дизајнирано и произведено од Романија за време на војната го вклучува митралезот Orița M1941 и [[Аргеш (пламенофрлач)|пламенофрлачот Аргеш]]. Романија изградила и 30 Vănătorul de care R-35,<ref name="auto2">Steven J. Zaloga, ''Tanks of Hitler's Eastern Allies 1941-45'', p. 31</ref> 34 TACAM T-60, 21 TACAM R-2 уништувач на тенкови и повторно изградила 34 заробени советски оклопни трактори Комсомолец.<ref name="auto1"/> Биле изградени и неколку прототипови на возила, како што е уништувачот на тенкови Марешал, кој е заслужен како вдахновение за германскиот Хецер,<ref name="auto2" /> тенкот Рено Р-35 со бедем Т-26<ref name="auto2" /> и познат артилериски трактор. како Т-1. Изградените воени бродови ги вклучуваат [[Подморница|подморниците]] НМС Речинул и НМС Марсуинул, класа од 4 миночистачи, 6 [[Холандија|холандски]] бродови со торпедо<ref>Spencer C. Tucker, ''World War II at Sea: An Encyclopedia: An Encyclopedia'', p. 633</ref> и 2 бродови со топови.<ref>Cristian Crăciunoiu, ''Romanian Navy torpedo boats''</ref> == Демографија == [[Податотека:Romania_1930_ethnic_map_EN.png|мини| [[Етничка група|Етничка]] [[Географска карта|карта]] (попис 1930).]] Според романскиот попис од 1930 година, Романија имала население од 18.057.028 жители. [[Романци]]те сочинувале 71,9% од населението, а 28,1% од населението биле етнички малцинства. {| class="wikitable" style="text-align:center; border:5" |+'''Население на Романија по етнички групи во 1930 година<ref>{{Наведена книга|url=http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Recensamant1930-II-XXIV.jpg|title=Populaţia pe Neamuri|date=16 јули 2008|publisher=Institutul Central de Statistică|pages=XXIV|language=ro|access-date=3 април 2024}}</ref>''' !Народност !Број ! % |- |[[Романци]] | align="right" |12,981,324 | align="right" |71.9 |- |[[Унгарци]] | align="right" |1,425,507 | align="right" |7.9 |- |[[Германци]] | align="right" |745,421 | align="right" |4.1 |- |[[Евреи]] | align="right" |728,115 | align="right" |4.0 |- |[[Русини|Рутенијци]] и [[Украинци]] | align="right" |582,115 | align="right" |3.2 |- |[[Руси]] | align="right" |409,150 | align="right" |2.3 |- |[[Бугари]] | align="right" |366,384 | align="right" |2.0 |- |[[Роми]] | align="right" |262,501 | align="right" |1.5 |- |[[Турци]] | align="right" |154,772 | align="right" |0.9 |- |[[Гагаузи]] | align="right" |105,750 | align="right" |0.6 |- |[[Чеси]] и [[Словаци]] | align="right" |51,842 | align="right" |0.3 |- |[[Срби]], [[Хрвати]] и [[Словенци]] | align="right" |51,062 | align="right" |0.3 |- |[[Полјаци]] | align="right" |48,310 | align="right" |0.3 |- |[[Грци]] | align="right" |26,495 | align="right" |0.1 |- |[[Татари]] | align="right" |22,141 | align="right" |0.1 |- |[[Ерменци]] | align="right" |15,544 | align="right" |0.0 |- |[[Хуцули]] | align="right" |12,456 | align="right" |0.0 |- |[[Албанци]] | align="right" |4,670 | align="right" |0.0 |- |Други | align="right" |56,355 | align="right" |0.3 |- |Неизјаснети | align="right" |7,114 | align="right" |0.0 |- |Вкупно |18,057,028 |100.0 |} === Градови === [[Податотека:Romania1939physical.jpg|мини|Физичка карта на Романија во 1939 година]] Најголемите градови според пописот од 1930 година: {| class="wikitable" !Ранг ! Име ! Население |- | align="left" | 1 | align="left" | [[Букурешт]] | align="center" | 570.881<br />(639.040^'''1''') |- | align="left" | 2 | align="left" | [[Кишинев]] (сега се наоѓа во [[Молдавија]]) | align="center" | 114.896 |- | align="left" | 3 | align="left" | Чернивци (сега се наоѓа во Украина) | align="center" | 112.427 |- | align="left" | 4 | align="left" | [[Јаш]] | align="center" | 102.872 |- | align="left" | 5 | align="left" | [[Клуж-Напока|Клуж]] | align="center" | 100.844 |- | align="left" | 6 | align="left" | [[Галац]] | align="center" | 100.611 |- | align="left" | 7 | align="left" | [[Темишвар]] | align="center" | 91.580 |} <small>Забелешки: '''1''' - вклучувајќи 12 приградски заедници.</small> Два од седумте најголеми романски градови во 1930 година моментално се наоѓаат надвор од Романија како резултат на промените на границите од Втората светска војна. === Образование === [[Податотека:Romania_1930_literacy_EN.svg|мини| [[Писменост|Стапка на писменост]] во меѓувоена Романија (1930).]] Додека романското [[благородништво]] имало долга традиција да ги испраќа своите синови во најдобрите [[европски]] училишта, образованите инаку биле мало малцинство. [[Трансилванија]] имала најобразовано население во [[Голема Романија]], додека [[Бесарабија]] поминала најлошо. Иако законски од сите [[Романци]] било барано да поминат најмалку четири години школување, во пракса малкумина навистина го поминале тоа и системот бил дизајниран да ги оддели оние кои ќе продолжат со високото образование од оние што не го прават тоа. Иако ова било делумно неопходно поради ограничените ресурси, тоа гарантирало дека селаните немаа речиси никакви шанси да се образуваат.{{Се бара извор|date=април 2024}} [[Гимназија|Гимназиското]] и високо образование во Романија биле моделирани по францускиот систем. Студентите преземале ригидна наставна програма заснована на либералните уметности. Романија страдала од истиот проблем како и остатокот од [[Источна Европа]], а тоа било дека повеќето студенти, кои потекнуваат од аристократско потекло, претпочитаат да учат предмети како што се [[теологија]], [[филозофија]], [[книжевност]] и [[ликовни уметности]] наместо [[наука]], стопанство и [[инженерство]].{{Се бара извор|date=април 2024}} == Административна поделба == По независноста, Романското Старо Кралство било поделено на 33 окрузи. По [[Првата светска војна]], како резултат на законот за административно обединување од 1925 година, територијата била поделена на 71 области, 489 окрузи (plăși) и 8.879 општини (комуни). Во 1938 година, кралот Карол Втори го прогласил новиот Устав, а потоа и ја сменил административната поделба на романската територија. Десет ținuturi (цинутури; приближен превод: „земји“) биле создадени (со спојување на областите) за да бидат управувани од ''rezidenți regali'' (резиденци регали; приближен превод: „кралски жители“) - назначени директно од кралот. Оваа административна реформа не траела и обласите биле повторно воспоставени по падот на режимот на Карол. === Карти === <gallery mode="packed" heights="150"> Податотека:Romania_Judete_Antebelice_(RO).svg|алт=Administrative map of Romania in 1881–1913|Административна карта на Романија во 1881–1913 година Податотека:Romania_1930_counties.500px.svg|алт=Administrative map of Romania in 1925–1938|Административна карта на Романија во 1925–1938 година Податотека:Tinuturi_Romania.svg|алт=Regions (Ținuturi) of Romania in 1938–1940|Региони (Ținuturi) на Романија во 1938–1940 година Податотека:ROMANIA_MAI_1942.png|алт=Romania in 1942|Романија во 1942 година Податотека:Romania_1948.jpg|алт=Kingdom of Romania in 1947|Кралството Романија во 1947 г </gallery> == Времеплов (1859–1940) == [[Податотека:Romania_territory_during_20th_century.gif|мини| Романската територија во текот на 20 век: виолетова боја го означува Старото Кралство пред 1913 година, портокаловата ги означува областите на [[Голема Романија]] кои се приклучиле или биле припоени по [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] и [[Прва светска војна|Првата светска војна]], но биле изгубени по [[Втора светска војна|Втората светска војна]], а розевата ги означува областите кои биле приклучени на Романија по Првата светска војна и така останало и по Втората светска војна.]] [[Податотека:RomaniaBorderHistoryAnnimation_1859-2010.gif|десно|мини| Временска рамка на границите на Романија помеѓу 1859 и 2010 година]] {| |- | valign="top" | •&nbsp;1859&nbsp;– |[[Александру Јон Куза]] ги обединува [[Кнежевство Молдавија|Молдавија]] и [[Влашка]] под негова лична власт. |- | valign="top" | •&nbsp;1862&nbsp;– | Формален сојуз на Молдавија и Влашка за да го образуваат Кнежевството Молдавија. |- | valign="top" | •&nbsp;1866&nbsp;– | Куза бил принуден да абдицира и била донесена странска династија. Карол I го потпишал првиот современ устав. |- | valign="top" | •&nbsp;1877&nbsp;– | 16 април. Договор со кој на [[Руска Империја|руските]] трупи им се дозволува да минуваат низ романска територија<br />24 април. Русија и објавува војна на [[Отоманската Империја]] и нејзините трупи влегуваат во Романија<br />9 мај. Романска независност прогласена од романското собрание, почеток на [[Романска војна за независност|Романската војна за независност]]<br />10 мај. [[Карол I]] ја ратификува декларацијата за независност |- | valign="top" | •&nbsp;1878&nbsp;– | Според [[Берлински договор (1878)|Берлинскиот договор]], Отоманската Империја ја признава романската независност. Романија и ја отстапила јужна Бесарабија на Русија. |- | valign="top" | •&nbsp;1881&nbsp;– | Карол I бил прогласен за [[Крал на Романија]] на 14 март. |- | valign="top" | •&nbsp;1894&nbsp;– | Водачите на трансилванските Романци кои испратиле [[Трансилвански Меморандум|Меморандум]] до [[Австроунгарија|австроунгарскиот]] император барајќи национални права за Романците се прогласени за виновни за предавство. |- | valign="top" | •&nbsp;1907&nbsp;– | [[Романски селански бунт (1907)|Насилни селански бунтови]] биле задушувувани низ цела Романија, убиени биле илјадници луѓе. |- | valign="top" | •&nbsp;1914&nbsp;– | Смртта на Карол I, наследена од неговиот внук од брат, [[Фердинанд I Романски|Фердинанд]]. |- | valign="top" | •&nbsp;1916&nbsp;– | Август. Романија влегува во [[Првата светска војна]] на страната на [[Антанта]]та.<br />Декември. [[Романска ризница|Романската ризница]] испратено во Русија на чување, но била запленето од Советите откако романската армија одбила да се повлече од Бесарабија. |- | valign="top" | •&nbsp;1918&nbsp;– | 27 март. Прогласено е [[Обединување на Бесарабија со Романија|Обединувањето на Бесарабија со Романија]]. 28 ноември. Прогласена е [[Обединување на Буковина со Романија|Обединувањето на Буковина со Романија]]. 1 декември. Прогласено е [[Обединување на Трансилванија со Романија|Обединувањето на Трансилванија со Романија]]. На овој ден завршиле низата обединувања помеѓу Кралството Романија и нејзините претендирани [[Историски региони на Романија|историски региони]]. Сепак, условите на овие прокламации (и, последователно, материјализацијата на идеалот на [[Голема Романија]]) ќе бидат [[де факто]] признати само 2 години подоцна, по [[Тријанонски договор|Тријанонскиот договор]]. |- | valign="top" | | Со [[Версајски договор|Версајскиот договор]], Романија се согласиla да им даде државјанство на поранешните граѓани на Руската и Австроунгарската Империја кои живеат на новите романски територии.{{dubious|date=април 2024}} |- | valign="top" | •&nbsp;1919&nbsp;– | Настанал воен [[судир]] помеѓу Романија и [[Унгарска Советска Република|Унгарската Советска Република]] предводена од [[Бела Кун]]. Романската армија ја зазела [[Будимпешта]] на 4 август 1919 година. Со градот управува воена администрација до 16 ноември 1919 година.<br />[[Договор од Сен Жермен|Договорот од Сен Жермен]] службено ја доделил Буковина на Романија. |- | valign="top" | •&nbsp;1920&nbsp;– | [[Тријанонски договор|Тријанонскиот договор]] службено ѝ ги доделил Трансилванија, [[Банат]] и Партиум на Романија.<br />[[Мала Антанта|Малата Антанта]] започнала сојуз со [[Чехословачка]] и [[Кралство Југославија|Југославија]]. |- | valign="top" | •&nbsp;1921&nbsp;– |Голема и радикална [[аграрна реформа]].<br />[[Полско-романски сојуз|Полско-романскиот сојуз]] бил воспоставен. |- | valign="top" | •&nbsp;1923&nbsp;– | Уставот од 1923 година е усвоен врз основа на проект на Национал-либералната партија.<br /> Бил основан [[Националнохристијански одбранбен сојуз|Националнохристијанскиот одбранбен сојуз]] (НХОС). |- | valign="top" | •&nbsp;1924&nbsp;– | Членот на НХОС (подоцна основач на [[Железна гарда|Железната гарда]]) [[Корнелиу Зелеа Кодреану]] го убива префектот на полицијата во [[Јаш]], но е ослободен. |- | valign="top" | •&nbsp;1926&nbsp;– | Бил усвоен либерален изборен закон.<br />Француско-романски договор. |- | valign="top" | •&nbsp;1927&nbsp;– | Националната селанска партија ја презела владата од Национал-либералната партија.<br /> Легијата на Архангел Михаил, подоцна Железна гарда, се одвоила од НХОС.<br />[[Михај I]] станува крал под [[регент]]ски режим. |- | valign="top" | •&nbsp;1929&nbsp;– | Почеток на [[Големата депресија]] во светот и во [[Големата депресија во Романија|Романија]]. |- | valign="top" | •&nbsp;1930&nbsp;– | Карол II крунисан за крал. |- | valign="top" | •&nbsp;1931&nbsp;– | Првата забрана за Железната гарда. |- | valign="top" | •&nbsp;1933&nbsp;– | 16 февруари. Работилниците за железнички возила во Гривица штрајкуваат насилно соборен од полицијата.<br />10 декември. Премиерот [[Јон Дука]] ја „распуштил“ Железната гарда, апсејќи илјадници; 19 дена подоцна тој е убиен од легионери од Железната гарда. |- | valign="top" | •&nbsp;1935&nbsp;– | НХОС и Националната аграрна партија се спојуваат да ја создадат фашистичката Националхристијанска партија (НХП). |- | valign="top" | •&nbsp;1937&nbsp;– | Изборен „пакт за ненапаѓање“ помеѓу Националната селанска партија и Железната гарда, подоцна додавајќи ја Аграрниот сојуз. Романската комунистичка партија го осудува пактот, но во пракса ги поддржува национал-селаните.<br />ХОС образува влада, но брзо е во судир со Карол II поради [[Магда Лупеску|неговата еврејска љубовница]]. |- | valign="top" | •&nbsp;1938&nbsp;– | 10 февруари. Прогласена кралска диктатура. Нов устав усвоен на 27 февруари.<br />29–30 ноември. Водачот на Железната гарда, Кодреану и другите легионери пукале по наредба на кралот. |- | valign="top" | •&nbsp;1939&nbsp;– | 7 март. [[Арман Калинеску]] образува влада.<br />23 август. [[Пакт Молотов-Рибентроп|Пактот Молотов-Рибентроп]] предвидува советски „интерес“ за Бесарабија.<br />1 септември. [[Окупација на Полска (1939–1945)|Германија и Советскиот Сојуз ја нападнале Полска]]. Почеток на [[Втората светска војна]].<br />21 септември. Калинеску бил убиен од легионери од Железната гарда. |- | valign="top" | •&nbsp;1940&nbsp;– | 6 септември. По присилната абдикација на кралот Карол II, неговиот 19-годишен син Михај I го презема престолот, обврзан да му додели диктаторски овластувања на премиерот и [[кондукатор]] [[Јон Антонеску]].<br />14 септември. Кралството Романија е заменето со краткотрајна диктатура наречена [[Национална Легионерска Држава]]. |} <gallery widths="154px" heights="200px" perrow="4" caption="Избор на весници од Кралството Романија"> Податотека:Alegătorul liber 1875-01-23, nr. 001.pdf|''Alegătorul liber'', 23 јануари 1875 Податотека:Bukarester Tagblatt 1880-08-10, nr. 001.pdf|''Bukarester Tagblatt'', 10 август 1880 (на германски) Податотека:Voința naționala 1884-11-01.pdf|''Voința naționala'', 1 ноември 1884 Податотека:Opinia 1913-08-22, nr. 01966.pdf|''Opinia'', 22 август 1913 </gallery> == Монарси == {{See also|Крал на Романија|Список на водачи на Романија}} <gallery class="center"> Податотека:Carol_I_King_of_Romania.jpg|алт=King Carol I (1881–1914)| Крал Карол I (1881-1914) Податотека:King_Ferdinand_of_Romania.jpg|алт=King Ferdinand I (1914–1927)| Крал Фердинанд I(1914-1927) Податотека:1903Nicholas-09.jpg|алт=Prince Nicholas (Regent) (1927–1930)| Принц Николае (Регент) (1927-1930) Податотека:Carol_al_II-lea.jpg|алт=King Carol II (1930–1940)| Крал Карол II(1930-1940) Податотека:Mihai.jpg|алт=King Michael I (1927–1930; 1940–1947)| Крал Михај I (1927-1930; 1940-1947) </gallery> === Кралеви на Романија (1881-1947) === {{Наследна табела за монарси|name1='''[[Карол I]]'''|nickname1=|native1=Карол|life1={{Birth date|1839|4|20|df=y}} – {{Death date and age|1914|10|10|1839|4|20|df=y}}|reignstart1=15 март 1881|reignend1=10 октомври 1914|notes1=Принц Карл од [[Хоенцолерн-Зигмаринген]] избран за [[Домнитор|суверен кнез]] на Романија на 20 април 1866|family1=[[Хоенцолерн-Зигмаринген#Романија|Хоенцолерн-Зигмаринген]]|image1=Carol I King of Romania.jpg|alt1=Карол I Романски|name2='''[[Фердинанд I Романски|Фердинанд I]]'''|nickname2=|native2=Фердинанд|life2={{Birth date|1865|8|24|df=y}} – {{Death date and age|1927|7|20|1865|8|24|df=y}}|reignstart2=10 октомври 1914|reignend2=20 јули 1927|notes2=Внук на Карол I|family2=[[Хоенцолерн-Зигмаринген#Романија|Хоенцолерн-Зигмаринген]]|image2=King Ferdinand of Romania.jpg|alt2=Фердинанд I Романски|name3='''[[Михај I]]'''<br /><small>(1. мандат)</small><br /><ref>принцот [[Николае Романски|Николае]] владеејќи како [[принц регент]].</ref>|nickname3=|native3=Михај|life3={{Birth date|1921|10|25|df=y}} – {{Death date and age|2017|12|5|1921|10|25|df=y}}|reignstart3=20 јули 1927|reignend3=8 јуни 1930|notes3=Внук на Фердинанд I|family3=[[Хоенцолерн-Зигмаринген#Романија|Хоенцолерн-Зигмаринген]]|image3=Michael I of Romania (1927).jpg|alt3=Михај I|name4='''[[Карол II]]'''|nickname4=|native4=Карол II|life4={{Birth date|1893|10|15|df=y}} – {{Death date and age|1953|4|4|1893|10|15|df=y}}|reignstart4=8 јуни 1930|reignend4=6 септември 1940|notes4=Син на Фердинанд I|family4=[[Хоенцолерн-Зигмаринген#Романија|Хоенцолерн-Зигмаринген]]|image4=Carol II of Romania.jpg|alt4=Карол II Романски|name5='''[[Михај I]]'''<br /><small>(2. мандат)</small><br /><ref>со [[Јон Антонеску]] како [[кондукатор]], од 6 септември 1940 до 23 август 1944.</ref>|nickname5=|native5=Mihai|life5={{Birth date|1921|10|25|df=y}} – {{Death date and age|2017|12|5|1921|10|25|df=y}}|reignstart5=6 септември 1940|reignend5=30 декември 1947|notes5=Син на Карол II; вратен|family5=[[Хоенцолерн-Зигмаринген#Романија|Хоенцолерн-Зигмаринген]]|image5=Mihai.jpg|alt5=Михај I Романски}} {{further|Времеслед на животниот век на кралевите на Романија}} === Кралици-придружнички на Романија === {{Наследна табела за монарси|name1='''[[Елизабета Видска|Елизабета]]'''|nickname1=|native1=|life1={{Birth date|1843|12|29|df=y}} – {{Death date and age|1916|3|02|1843|12|29|df=y}}|reignstart1=15 март 1881|reignend1=10 октомври 1914|notes1=Придружничка на [[Карол I]]|family1=[[Грофовија Вид|Видовци]]|image1=Elisabeth_of_Wied.jpg|alt1=Елизабета Романска|name2='''[[Марија Романска|Марија]]'''|nickname2=|native2=|life2={{Birth date|1875|10|29|df=y}} – {{Death date and age|1938|7|18|1875|10|29|df=y}}|reignstart2=10 октомври 1914|reignend2=20 јули 1927|notes2=Придружничка на [[Фердинанд I Романски|Фердинанд]]|family2=[[Саксо-Кобург и Гота#Романија|Сакскобурговци]]|image2=Queen_Mary_of_Romania_2.jpg|alt2=Марија Романска|name3='''[[Елена (кралица на Романија)|Елена]]'''|nickname3=|native3=|life3={{Birth date|1896|5|2|df=y}} – {{Death date and age|1982|11|28|1896|5|2|df=y}}|reignstart3=|reignend3=|notes3=Придружничка на крунисаниот принц [[Карол II]]<br />кралица мајка на Михај на 2. мандат на Михај I|family3=[[Гликбурговци]]|image3=Helen, Queen Mother of Romania.jpg |alt3=Елена Романска|name4='''[[Ана Романска|Ана]]'''|nickname4=|native4=|life4={{Birth date|1923|9|18|df=y}} – {{Death date and age|2016|8|1|1923|9|18|df=y}}|reignstart4=|reignend4=|notes4=Придружничка на кралот [[Михај I]]<br />мажена после абдицирањето на сопругот|family4=[[Бурбонпармовци]]|image4=ReginaAnaARomaniei.jpg|alt4=Ана Романска}} === Претенденти на романскиот престол === {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%" ! width="40%" |Претендер ! width="105px" | Портрет ! Животен век ! width="25%" | Претендент од ! width="19%" | Претендент до |- | '''Михај I''' |[[Податотека:King_Michael_I_of_Romania_by_Emanuel_Stoica.jpg|133x133пкс]] | 25 октомври 1921 – {{Починал на и возраст|2017|12|5|1921|10|25}} | 30 декември 1947 година | 5 декември 2017 година |- |- | '''Маргарета''' |[[Податотека:Regina_Margareta_(cropped).jpg|152x152пкс]] | 26 март 1946 | 5 декември 2017 година | тековно |- |} ==Кралски знамиња== {{See also|Список на знамиња на Романија}} <gallery class="center"> Податотека:Royal standard of Romania (King, 1881 model).svg|Кралско знаме 1881–1922) Податотека:Royal standard of Romania (King, 1922 model).svg|Кралско знаме (1922–1947) </gallery> == Поврзано == * [[Дунавски Вилает]] (1864–1878), [[Административна поделба на Отоманското Царство|отоманска административна единица]] која ја опфаќала Северна Добруџа * [[Историја на административната поделба на Романија]] * [[Кралството Романија под фашизмот]] * [[Монархизмот во Романија]] == Забелешки== {{белешки}} == Наводи == {{наводи}} ==Дополнителна литература== * Great Britain. Admiralty. ''A handbook of Roumania'' (1920) primary source that focuses on prewar economy and society [https://archive.org/details/cu31924028553232 online free] * Treptow, Kurt W. ''A history of Romania'' (1996). * Raluca Goleșteanu-Jacobs, ''Habsburg Galicia and the Romanian Kingdom Sociocultural Development, 1866–1914'' (2023), Routledge, Poland-Transnational Histories * {{cite book|last=Lampe|first=John R.|url=https://books.google.com/books?id=OtW2axOSn10C&q=%22Romanian+Old+Kingdom%22&pg=PA350|title=Balkan Economic History, 1550–1950: From Imperial Borderlands to Developing Nations|year=1982|publisher=Indiana University Press |isbn=0-253-30368-0}} == Надворешни врски == {{Sister project links|Kingdom of Romania}} {{coord|44|25|N|26|06|E|source:eswiki_type:country|display=title}} {{Монархии}} [[Категорија:Сили на Оската]] [[Категорија:Држави и територии распаднати во 1947 година]] [[Категорија:Држави и територии настанати во 1881 година]] [[Категорија:Поранешни држави на Балканот]] [[Категорија:Поранешни монархии во Европа]] [[Категорија:Поранешни монархии]] [[Категорија:Поранешни кралства]] [[Категорија:Врски за Wayback од предлошката „Семарх“]] [[Категорија:Статии со извори на романски (ro)]] [[Категорија:Воени диктатури]] [[Категорија:Престаноци во 1947 година во Романија]] [[Категорија:Појавено во 1881 година во Романија]] [[Категорија:Фашистички држави]] [[Категорија:Романија во 1940-тите]] [[Категорија:Романија во 1930-тите]] [[Категорија:Романија во 1920-тите]] [[Категорија:Романија во 1910-тите]] [[Категорија:Романија во 1900-тите]] [[Категорија:Романија во 1890-тите]] [[Категорија:Романија во 1880-тите]] [[Категорија:Христијански држави]] [[Категорија:Романска монархија]] [[Категорија:Романија во 1947 година]] [[Категорија:Романија во 1881 година]] [[Категорија:Молдавија во 20 век]] [[Категорија:Кралство Романија]] [[Категорија:Статии кои содржат текст на романски јазик]] 0ng27kxa0rnktkgqm65zkrx3thvz32n 0 1345605 5537728 5299600 2026-04-11T15:47:25Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1332103751|Hvar rebellion]]“ 5537728 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Вооружен судир||conflict=Хварско востание|partof=|image=[[File:Hvar from Fortica.JPG|thumb|Хвар од Фортица]]|date=1510–1514|place=Островот [[Далмација]] [[Хвар]], особено неговиот најголем град, исто така наречен [[Хвар (град)|Хвар]].|result=Бунтот не успеа, [[Венецијанска Република|Венецијанска]] победа.|combatant1={{flag|Republic of Venice}}|combatant2={{flagicon image|Hvar Flag.gif}} [[Hvar|Хварски востаници]]|commander1={{flagicon|Republic of Venice}} Giovanni Navagero<br> {{flagicon|Republic of Venice}}<nowiki>Sebastiano Giustiniani</nowiki><br> {{flagicon|Republic of Venice}}[[Vincenzo Capello]]|commander2={{flagicon image|Hvar Flag.gif}} [[Matija Ivanić]]}} '''Хварската бунт''' ({{Langx|hr|Hvarska buna}}) било народно востание на започнато на [[Далмација|далматинскиот]] остров [[Хвар]] на [[Јадранско Море|Јадранското Море]] против благородништвото на островот и нивните [[Венецијанска Република|венецијански]] господари кое траело 4 години (1510–1514). Започнало во најголемиот град на островот, исто така наречен Хвар, но се проширило на целиот остров. == Позадина == [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]] владеела [[Далмација|со Далмација]] и нејзиното мнозинско [[Хрватска|хрватско]] население од 1420 година и назначила венецијански благородник (''гроф'') да ги предводи градските комуни, со што го одзела најважното автономно право на локалното население. Сепак, локалните благороднички совети на градовите сè уште имале авторитет во управувањето со повеќето локални прашања. Уште во 15 век, граѓаните на градот Хвар формирале таканаречени граѓански совети и барале некои владини функции, како и овластувања во владата, а отвореното одбивање на овие повторени барања била првична причина што го предизвикала бунтот, додека втората била ужасното однесување на благородниците кон жените на граѓаните, што вклучувало и силување, а <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2015)">потребен цитат</span>]]''&#x5D;</sup> а нивните сопрузи и татковци не биле во можност да ги спречат или казнат престапниците. Друга причина била појавата на семејства на богати граѓани кои сакале поголемо влијание. За да ја обезбедат својата моќ, локалните благородници донеле закон со кој се забранувал изборот во владејачкиот совет на секој чиј татко или дедо не бил негов член, со што легализиранава олигархија се прогласила себеси за божја институција и донела кривични закони кои во голема мера ги дискриминирале обичните граѓани. Благородништвото се држело до [[Среден век|средновековниот]] принцип на заплашување, според кој обичните луѓе имале поголема веројатност да извршат злосторства, а злите луѓе, кои сепак ќе ги извршат, можеле да бидат заплашени само до послушност. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B;''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2015)">потребен цитат</span>]]''&#x5D;</sup> Ова направило да изгледа како сите обични граѓани да се потенцијално зли и дека треба да се третираат имајќи го тоа предвид. Правната дискриминација била уште еден одлучувачки фактор во Бунтот. == Бунт == Непосредна причина за востанието било нехуманото однесување на неколку благородници, што вклучувало силување на жените на граѓаните. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2015)">потребен цитат</span>]]'' &#x5D;</sup> Островот брзо го зафати општ бунт, предводен од Матија Иваниќ, истакнат граѓанин на Хвар . Со контингент вооружени граѓани, Иваниќ влегол во градот и ги нападнал благородниците. Некои ги погубил и им ги запалил куќите, додека други ги затворил. Тој побарал од Хварскиот кнез еднаквост во оданочувањето и кривичното право. Откако собрал 2.000 вооружени луѓе и 30 галии за патролирање на брегот и спречување на бегството на благородниците во Венеција, тој ја презел контролата врз островот. Во втората година, тој упатил барање до Венецијанската Република, барајќи дозвола да се одржи совет на сите класи во Хвар за да се создаде поправедна влада. Писмото содржело 20 печати и потписи со уште 60 истакнати граѓани кои ја изразиле својата поддршка. Во исто време, граѓаните ги обвиниле благородниците за неправди и барале нивна казна.   На почетокот на конфликтот, Венецијанците се држеле до израз на неутралност, веројатно поради нивната војна против Камбреската лига . Тие ги поканиле двете страни во Венеција; бидејќи тоа не успеало, а поради значајното влијание на востанието врз цела Далмација, Венецијанците решиле енергично да го спроведат неговото завршување. [[Giovanni Navagero|Џовани Навагеро]] ( ''Зуане Наваиеро'' на венецијански ) бил испратен во Хвар, каде што успеал да го смири востанието во 1511 година со непознати средства, додека востаниците сè уште ја држеле контролата врз островот и не им дозволиле на благородниците да се вратат. Сепак, до крајот на истата година, повторно имало немири против Венецијанците во цела Далмација, кои се заканувале да се прошират. Затоа, Венеција го испратила [[Sebastiano Giustiniani|Себастијано Џустинијани]], од семејството Џустинијани, во Хвар во 1512 година, и тој се обидел да го задуши востанието со груба сила. Тој ги тероризирал граѓаните под негова контрола, осуди 69 на прогонство и понуди награда од 400 [[Дукат|дукати]] за главата на Матија Иваниќ. Сепак, тој беше спречен од решителниот пораз на неговите трупи од рацете на силите на Иваниќ во близина на Јелса, друг град на островот. Себастијано Џустинијани ( ''Себастијан Јустинијано'' на венецијански) беше отповикан, но Венецијанците испратија 15 [[Галија (брод)|воени галии]] под команда на Винченцо Капело за да го прекинат бунтот. По неговото пристигнување, Капело успеал да ги уништи сите вооружени галии на бунтовниците до октомври 1514 година, совладувајќи ги нивните копнени сили дури по долга борба. Последователно, тој обесил 19 водачи на бунтот на својот флагмански брод, а на 10 други им ја отсекол едната рака и око. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[Википедија:Се бара извор|<span title="This claim needs references to reliable sources. (August 2015)">потребен е цитат</span>]]'' &#x5D;</sup> Хварското востание било уништено, додека Матија Иваниќ успеал да избега од островот и да ги напушти венецијанските земји. Тој се обидел да се врати во Хвар неколку пати без успех, а подоцна се преселил во Италија во градот Виесте, каде што во изворите последен пат се споменува околу 1519 година. Борбата за граѓанска рамноправност ја продолжиле со ненасилни средства неговиот син, Иван Иваниќ, и неговите потомци. == Видете исто така == * [[Востание на Матија Губец|Хрватско-словенечкиот селански бунт]] * Историја на Далмација * [[Паѓај сило и неправдо|Падај силос и неправдо]] == Наводи == {{Наводи|colwidth=30em}} == Дополнително читање == * {{Наведено списание|last=Bracanović|first=Joško|date=December 2012|title=Pučka opsada grada Hvara (1.-7. kolovoza 1514.)|trans-title=The Siege of the City of Hvar by the Commoners, 1–7 August 1514|url=https://hrcak.srce.hr/95091|journal=Zbornik Odsjeka za povijesne znanosti Zavoda za povijesne i društvene znanosti Hrvatske akademije znanosti i umjetnosti|language=hr|location=Zagreb|publisher=[[Croatian Academy of Sciences and Arts]]|volume=30|pages=219–230|issn=1330-7134|access-date=2 February 2018}} * {{Наведено списание|last=Klaić|first=Nada|author-link=Nada Klaić|year=1977|title=Matija Ivanić - Vojvoda Janko i stoljetna borba hvarskih pučana i plemića za politička prava|url=https://hrcak.srce.hr/124690|journal=Arhivski vjesnik|language=hr|volume=19–20|issue=1|pages=302–342|access-date=28 October 2019}} == Надворешни врски == * {{Узурпирана|[https://web.archive.org/web/20130910171325/http://www.hvar-island-croatia.com/hvar-island-treasure/unesco-protected-values.shtml Hvar rebellion led by Matija Ivanić was brutally put down by the Venetian Republic]}} [[Категорија:Хвар]] [[Категорија:Бунтовите во Хрватска]] [[Категорија:Далмација под венецијанска власт]] [[Категорија:Бунтови против Венецијанската Република]] 1pmx4rz2a63zqvw0nfayzmsa6x387kp 0 1346231 5537773 5537651 2026-04-11T18:32:19Z Gurther 105215 Одбиена последната промена (од [[Специјална:Придонеси/IvanKonev123|IvanKonev123]]) и ја поврати преработката 5433667 на Bjankuloski06 5537773 wikitext text/x-wiki {{Infobox person|name=Анте Старчевиќ|image=Ante Starčević portrait.jpg|caption=|birth_date={{birth date|1823|05|23|df=y}}|birth_place=[[Велики Житник]], [[Хрватска Воена Краина]], [[Кралство Унгарија]], [[Aвстриска Империја]]|death_date={{death date and age|1896|02|28|1823|05|23|df=y}}|death_place=[[Загреб]], [[Кралство Хрватска и Славонија]], [[Кралство Унгарија]], [[Австроунгарија]]|resting_place=Шестине, [[Загреб]]|other_names=|alma_mater=[[Универзитет во Печ]]|occupation=[[Политичар]], [[писател]]|signature=|party=[[Партија на правата]] {{small|(до 1895)}}<br>Чиста партија на правата {{small|(1895–1896)}}}} '''Анте Старчевиќ''' ([[хрватски]]: Ante Starčević<ref>{{cite dictionary |title= Starčević |dictionary= Hrvatski jezični portal |year= 2006 |publisher= Znanje i Srce |location= [[Загреб]] |url= https://hjp.znanje.hr/index.php?show=search_by_id&id=d1tnUBE%3D&keyword=Star%C4%8Devi%C4%87 |access-date=18 април 2024 |language= hr}}</ref> {{audio|hr-Ante Starčević.ogg|слушнете}}; 23 мај 1823 – 28 февруари 1896) ― [[Австриско Царство|австриски]]/[[Австроунгарија|австроунгарски]] [[политичар]] и [[писател]] од [[Хрвати|хрватска]] [[народност]]. Неговата политика се насочувала на хрватското државно право, интегритетот на хрватските земји и правото на неговиот народ на [[самоопределување]]. Како важен пратеник во хрватското собрание и основач на Партијата на правата, тој ги поставил темелите на [[Хрватски национализам|хрватскиот национализам]]. Тој е нарекуван Татко на нацијата поради неговата кампања за правата на Хрватите во Австроунгарија и неговото пропагирање на хрватска држава во време кога многу политичари барале обединување со другите [[Јужни Словени]]. == Животопис == === Живот === Старчевиќ е роден во селото Велики Житник во близина на Госпиќ, мал град на воената граница во рамките на [[Австриско Царство|Австриската Империја]], на таткото [[Хрвати|хрватскиот]] католик Јаков и [[Срби|српската]] [[Српска православна црква|православна]] мајка Милица ({{Мом|Чорак}}).{{Sfn|Tanner|2001|p=102}}<ref>{{Наведена книга|title=Slavic Thinkers Or the Creation of Polities: Intellectual History and Political Thought in Central Europe and the Balkans in the 19th Century|last=Baer|first=Josette|date=2007|publisher=New Academia Publishing|isbn=978-0-97944-880-5|page=183}}</ref> Почетните години на Старчевиќ биле под влијание на неговиот стрико Шиме Старчевиќ, католички [[свештеник]] со силни илирски симпатии кој ја поддржал кратката наполеонова окупација на Далмација и составил илирско-француски речник.{{Sfn|Tanner|2001|p=102}} Од тринаесет до шеснаесетгодишна возраст, неговата образовна основа била обликувана од учењата на Шиме, вклучувајќи го [[Латински јазик|латинскиот]] и [[Штокавско наречје|штокавското]] хрватско наречје.<ref>{{Наведено списание|last=Spalatin|first=Mario S.|date=1975|title=The Croatian Nationalism of Ante Starčević, 1845–1871|journal=Journal of Croatian Studies|publisher=Croatian Academy of America|volume=16|pages=22–24|quote=Ante spent about three years, 1836-1839, with his uncle in Karlobag, a small coastal town. Sime extended his nephew's horizons by taking him out of his native Lika to the Croatian littoral and by teaching him the educational requisites that would enable him to be admitted to the formal school system...}}</ref> Во 1845 година завршил во Класичната гимназија во Загреб.<ref name="Bićanić"/> Потоа накратко ги продолжил студиите на семинаријата во Сењ, но наскоро се преселил во [[Пешта]] во 1845 година за да присуствува на Римокатоличката теолошка семинарија, дипломирајќи во 1846 година.<ref name="Bićanić" /> По дипломирањето, Старчевиќ се вратил во Хрватска и продолжил да студира [[Теологија|богословие]] во Сењ. Наместо да стане свештеник, тој решил да се занимава со световни работи и почнал да работи во адвокатската канцеларија на Ладислав Шрам во [[Загреб]].<ref name="spisi">{{Наведена книга|title=Izabrani politički spisi|last=Starčević|first=Ante|publisher=Golden marketing|year=1999|isbn=953-6168-83-9|location=Zagreb|page=17}}</ref> Потоа се обидел да добие академска функција на [[Универзитет во Загреб|Универзитетот во Загреб,]] но не бил успешен, па останал во канцеларијата на Шрам до 1861 година кога бил назначен за главен нотар на Округот Фјуме (Риека).<ref name="Bićanić" /> Истата година, тој бил избран во хрватскиот Собрание како претставник на Риека и ја основал првобитната хрватска Партија на правата со Еуген Кватерник.<ref name="Bićanić" /> Бил член и на одборот на [[Матица хрватска|Матица Илирска]], хрватско културно друштво поврзано со [[Илирско движење|илирското движење]], во Историското друштво и во редакцијата на [[Книжевност|книжевното]] [[списание]] ''Невен''. Старчевиќ ќе биде повторно избран во Собранието во 1865, 1871 година и од 1878 година до неговата смрт.<ref name="Bićanić" /> Во 1862 година, кога Риека била вмешана во учество во протести против [[Австриско Царство|Австриската Империја]], тој бил суспендиран и осуден на еден месец затвор како непријател на режимот.<ref name="Bićanić"/> Во 1871 година, тој повторно бил уапсен по [[Раковички бунт|Раковичкиот бунт]] што го покренал Кватерник, кој барал независност од хабсбуршката власт. Бунтот ги привлекол и [[Срби|српските]] и хрватските селани, но бил задушен по три дена од императорските трупи.{{Sfn|Goldstein|1999|p=83}} И покрај тоа што немал никаква врска со бунтот, властите го затвориле Старчевиќ и ја укинале Партијата на правата.{{Sfn|Goldstein|1999|pp=83-84}} Тој поминал 75 дена во затвор; по ослободувањето работел како службеник во адвокатската канцеларија на неговиот внук од брат, Давид Старчевиќ.<ref name="Bićanić" /> Во својата старост, тој се преселил во Старчевиќевиот дом, куќа изградена за него од страна на хрватскиот народ во 1895 година. Починал во својата куќа помалку од една година подоцна, на 73-годишна возраст.<ref>{{Наведено списание|last=Matković|first=Stjepan|date=December 2011|title=Starčevićev dom u vihoru rata: pravaške uspomene iz doba Nezavisne Države Hrvatske|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=114006|journal=Časopis za Suvremenu Povijest|language=hr|volume=43|issue=3|pages=827–861|access-date=19 August 2013}}</ref> По негова желба бил погребан во црквата „Св. Мирко“ во загрепското предградие Шестине. Неговата [[биста]] била изработена од Иван Рендиќ. На смртната постела тој побарал да не се поставуваат споменици во негова чест, но статуа од него била поставена пред Старчевиќевиот дом во 1998 година. [[Податотека:Sprovod_dra._Ante_Starčevića_(prizor_na_Jelačićevom_trgu)_1896.png|десно|мини|250x250пкс| Погребната поворка за Анте Старчевиќ, 1896 година.]] === Политичка активност === [[Податотека:Ante_Starcevic_Iztocno_pitanje.jpg|лево|мини|296x296пкс| Политичкото дело на Старчевиќ, ''Iztočno pitanje'' ( {{langx|mk|Источно прашање}}) објавена во 1899 година.]] До 1850-тите, хрватските идеологии за национален идентитет биле поделени меѓу југословенството, кое израсна врз [[Илирско движење|илирското движење]] и се залагало за единство меѓу јужните Словени како начин за одржување на хрватската нација и ексклузивниот хрватски национализам. Старчевиќ и Кватерник ја отфрлиле југословенската рамка и сметаа дека е неопходна револуција како [[Француска револуција|Француската револуција]] за да се ослободи Хрватска од [[Австриско Царство|австриската]] контрола.{{Sfn|Goldstein|1999|p=75}} Како главен нотар во [[Риека]] во 1861 година, Старчевиќ ги напишал „четирите молби на Округот Риека“.<ref name="Bićanić">{{Наведено списание|last=Bićanić|first=Nikola|date=2018|title=Ante Starčević u hrvatskoj kniževnosti|url=https://hrcak.srce.hr/file/331677|journal=MemorabiLika: Časopis za Povijest, Kulturu i Geografiju Like (Jezik, Običaji, Krajolik i Arhivsko Gradivo)|language=hr|volume=1|issue=1|pages=180–190}}</ref> Тој посочил дека Хрватска треба да ги одреди своите односи со Австрија и [[Кралство Унгарија|Унгарија]] преку меѓународни договори. Тој барал реинтеграција на хрватските земји, „големото старото кралство Хрватска“ (средновековното [[Кралство Хрватска (925–1102)|Кралство Хрватска]]), татковината на еден народ, „со иста крв, јазик, минато и (до Божја волја) иднина“. Неговата желба за независност од Австрија станала основа за неговото основање на Партијата на правата со Кватерник. Првичниот слоган на партијата бил: „Ни под [[Виена]], ни под Пешта, туку за слободна, независна Хрватска“.<ref>{{Наведена книга|title=Creation of the Kingdom of Serbs, Croats and Slovenes, 1914-1918|last=Sotirović|first=Vladislav B.|date=2007|publisher=Vilnius University Press|isbn=978-9-95533-068-4|page=19}}</ref> Заедно со Кватерник, тој ја гледал Австрија како „заколнат историски непријател“ на Хрватите,{{Sfn|Goldstein|1999|p=75}} и не ја прифатил власта на Унгарија над Хрватска <ref name="Miller">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=Z0Ejj8B-t_cC&pg=PA43|title=Between Nation and State: Serbian Politics in Croatia Before the First World War|last=Miller|first=Nicholas J.|date=1998|publisher=University of Pittsburgh Press|isbn=978-0-82297-722-3|page=43}}</ref>. Во остварувањето на политичките цели, партијата отфрлила секаква соработка со Виена или Будимпешта или со [[Кнежевство Србија|Србите]].<ref name="Miller" /><ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=CjCEAgAAQBAJ&pg=PA17|title=Eastern Europe in the Twentieth Century – And After|last=Crampton|first=R.J.|date=2002|publisher=Routledge|isbn=978-1-13471-222-9|page=17}}</ref> Партијата затоа работела малку во Собранието и се здобила со углед на тешкост и неразумност.<ref name="Miller" /> Старчевиќ се залагал за решавање на [[Историја на Босна и Херцеговина|босанскохерцеговските прашања]] со реформи и соработка меѓу народот и благородништвото. Старчевиќ верувал дека [[Бошњаци]]те се „најдобрите Хрвати“<ref>{{Наведена книга|title=The Bosnian Muslims: Denial Of A Nation|last=Friedman|first=Francine|date=2018|publisher=Routledge|isbn=978-0-42996-533-3|page=99}}</ref> и тврдел дека „босанските муслимани се дел од хрватскиот народ и од најчистата хрватска крв“.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=pVCx3jerQmYC&pg=PA92|title=Bosnia and Herzegovina in the Second World War|last=Redžić|first=Enver|date=2005|publisher=Psychology Press|isbn=978-0-714656-25-0|page=92}}</ref> Со говорот што го одржал во Собранието на 26 јуни 1861 година, Старчевиќ ја започнал кампањата за рехабилитација на Петар Зрински и [[Фран Крсто Франкопан]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.matica.hr/HRRevija/revija2007_3.nsf/AllWebDocs/Drustvo_Katarina_grofica_Zrinski|title=Matica hrvatska - Hrvatska revija 3, 2007. - Društvo Katarina grofica Zrinski|accessdate=2024-04-18|archive-date=2012-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120926133113/http://www.matica.hr/HRRevija/revija2007_3.nsf/AllWebDocs/Drustvo_Katarina_grofica_Zrinski|url-status=dead}}</ref> Од своите први списи од 1861 година, до неговиот последен говор, Старчевиќ се обидел да докаже дека главната и трајна работа е да се ослободи од австриското заплашување и дека за хрватскиот народ нема живот или посреќна иднина „додека повеќе не е под Австрија- Унгарија“. Тој зазел непријателски став кон „мисловниот начин наречен Австрија, во кој владите и владетелите (...) заговарале против народите“.{{Се бара извор|date=април 2024}} Старчевиќ го видел главниот хрватски непријател во [[Хабсбуршка Монархија|Хабсбуршката Монархија]]. Тој верувал во способноста на хрватскиот народ да управува со себе и дека суверенитетот израсна од нацијата, народот, а не од владетелот кој владеел „По Божјата милост“. „Бог и Хрватите“ била суштината на политичките идеи на Старчевиќ.<ref name="Velikonja">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=rqjLgtYDKQ0C&pg=PA112|title=Religious Separation and Political Intolerance in Bosnia-Herzegovina|last=Velikonja|first=Mitja|date=2003|publisher=Texas A&M University Press|isbn=9781603447249|page=112}}</ref> Под влијание на идеите на Француската револуција се борел против [[Феудализам|феудализмот]] и се залагал за демократизација на политичкиот живот.<ref>Barišić 2000, pp.105-120</ref> Во политиката, тој се потпирал на жителите на градот, побогатите селани и интелектуалците. === Идеологија === Старчевиќ најпрво бил поборник на [[Илирско движење|Илирското движење]], а подоцна ги усвоил идеолошките ставови од францускиот период како [[Национализам|национализмот]] и [[Либерализам|либерализмот]]. Тој ги развил своите лични, како и партиските спорови околу [[Хрватски национализам|хрватскиот национализам]], либерализмот во однос на слободата и слободите на народите и нациите, верскиот плурализам и [[Монархизам|парламентарниот монархизам]].<ref name="ReferenceA">ABM, Monarhizam kao ideologija i pokret u 21.st., Obnova magazine, no 8, p: 86</ref><ref name="obnova.com.hr">Author: Leo Marić, Name: Made in Europe? Europski utjecaji na hrvatski nacionalizamAnte Starčević, '' svojim političkim spisima redovno rabi podjelu političkih sustava na monarhije, republike i despocije, pri čemu je on sâm zagovornik ustavne monarhije.'', (3.3.2019.), http://www.obnova.com.hr/radovi/autori/86-made-in-europe-europski-utjecaji-na-hrvatski-nacionalizam</ref> Тој ја застапувал идејата за [[Голема Хрватска]] од која ќе настанат денешна [[Хрватска]], [[Босна и Херцеговина]] и [[Словенија]] и ги гледал сите [[Јужни Словени]] кои ги населувале регионите, како [[Хрвати]], без разлика на нивната религија.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=gE1c4wK-ASAC&pg=PA56|title=Ideologies and National Identities: The Case of Twentieth-Century Southeastern Europe|last=Lampe|first=John|last2=Mazower|first2=Mark|date=2020|publisher=Central European University Press|isbn=978-9-63924-182-4}}</ref> За Старчевиќ, Хрватска ја вклучила целата територија од [[Алпите]] на север, до [[Македонија (регион)|Македонија]] и бугарската граница на југ. Според него, [[Бугарите]] и Хрватите биле единствените јужнословенски народи.{{Sfn|Tomasevich|2001|p=3}} === Книжевно-јазично дело === [[Податотека:Ante_Starcevic-Zagreb.JPG|мини|273x273пкс| Споменик на Анте Старчевиќ во [[Загреб]].]] Покрај политичките активности, Старчевиќ бил [[Теологија|богослов]], [[филозоф]] и [[писател]].{{Sfn|Tomasevich|2001|p=3}} Пишувал [[Книжевност|книжевни]] критики, [[раскази]], написи во [[Весник|весници]], политичка [[сатира]], филозофски [[есеи]] и [[песни]].<ref name="Bićanić"/> Бил и [[преведувач]]. Неговиот [[патопис]] ''„Од [[Лика|Лика“]]'' бил објавен во списанието на Кушлан ''„Славенски југ“'' на 22 октомври 1848 година. Во периодот 1851–52 година напишал четири [[Драма|драми]], но зачуван е само „''Селскиот пророк''“.<ref>Dubravko Jelčić, ''Politika i sudbine: eseji, varijacije i glose o hrvatskim političarima'', Školska knjiga, Zagreb, 1995., {{ISBN|953-0-60551-X}}, pp. 20-21.</ref> Неговиот превод на делото на [[Анакреонт]], од [[Старогрчки јазик|старогрчки]], е објавен во списанието ''Даница Илирска'' во 1853 година. Тој давал критички осврти на различните песни на Ѓурѓевиќ.<ref name="Bićanić"/> Во 1850 година, вдахнат од [[Људевит Гај]], Старчевиќ започнал да работи на ракописот ''Истарски развод'', хрватски документ од 1325 година. Тој го препишал текстот од [[глаголица]]та на латиница, го анализирал и го објавил во 1852 година. Во предговорот, Старчевиќ ги елаборирал своите јазични идеи, поточно дека мешавината на сите три хрватски наречја: [[Штокавско наречје|штокавски]], [[Чакавско наречје|чакавски]] и [[Кајкавско наречје|кајкавски]]) и краинскиот дијалект, со својата 600-годишна историја, бил [[Хрватски јазик|хрватскиот јазик]]. Старчевиќ го прифатил [[Етимологија|етимолошкиот]] [[правопис]] и цел живот го користел екавскиот нагласок, сметајќи го за наследник на стариот кајкавски. Не користел асибилација, коартикулација или асимилација, прифатена во хрватскиот правопис уште од Људевит Гај. Неговиот правопис бил усвоен од [[Усташи|усташкиот]] режим во [[Независна Држава Хрватска]]. Неговиот јазик е „синтетички“ облик на хрватскиот, никогаш не користена пред или после него, најмногу сличен на озаљскиот идиом на Петар Зрински, кого веројатно никогаш не го прочитал.<ref name="Lika">[http://www.nsk.hr/DigitalLib2c.aspx?id=114 ''Lika i Ličani u hrvatskom jezikoslovlju''], (Lika and Its People in Croatian Linguistics), Proceedings of the Scientific Symposium of ''Days of Ante Starčević'' {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20060717210320/http://www.nsk.hr/DigitalLib2c.aspx?id=114|date=17 јули 2006}}</ref> Старчевиќ го изјавил своето противење на Виенскиот јазичен договор од 1850 година, во кој српските и хрватските лингвисти се договорилњ за основање на [[Српскохрватски јазик|српскохрватски]] јазик заснован на штокавскиот дијалект.<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=DLx9AgAAQBAJ&pg=PA181|title=Nationalism in a Global Era: The Persistence of Nations|date=2007|publisher=Routledge|isbn=978-1-13412-310-0|editor-last=Young|editor-first=Mitchell|page=181|editor-last2=Zuelow|editor-first2=Eric|editor-last3=Sturm|editor-first3=Andreas}}</ref> Тој, исто така, се спротивставил на јазичните концепти на [[Вук Караџиќ|Вук Стефановиќ Караџиќ]] и објавувал написи во кои ги напаѓал неговите предлози. Старчевиќ го негирал постоењето на српски идентитет и затоа се залагал за [[хрватски јазик]].<ref name="brillvol1">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=FGmJqMflYgoC&pg=PA359|title=Entangled Histories of the Balkans - Volume One: National Ideologies and Language Policies|last=Daskalov|first=Roumen Dontchev|last2=Marinov|first2=Tchavdar|date=2013|publisher=BRILL|isbn=978-9-00425-076-5|page=359}}</ref> Неговата положба ја отсликувал положбата на Караџиќ од спротивниот крај, бидејќи Караџиќ ги гледал сите штокавски говорници како Срби, додека Старчевиќ сите ги гледаше како Хрвати.<ref name="brillvol1" /> Кога „''Србски дневник''“ од [[Нови Сад]] објавил текст во кој се вели дека „Хрватите пишуваат на [[српски]]“, Старчевиќ како одговор напишал: „Наместо да тврдат дека Хрватите користат нешто друго освен хрватскиот јазик, оние писатели кои се сметаат себеси за [[Срби]] (или тоа што им се допаѓа) би било добро да пишуваат на образован и чист хрватски јазик, како што некои од нив веќе прават, и тие можат да го нарекуваат својот јазик коптски, колку и да ми е гајле“. Одговорот го објавил како непотпишан напис во ''Народне новине'', весникот на [[Људевит Гај]], па српската страна го нападнала Гај, погрешно припишувајќи му ја статијата. Старчевиќ потоа прогласил дека тој е авторот, а не Гај, кој се грижел да одржува добри односи со [[Кнежевство Србија|Србија]], се оградил од својот пријател.<ref name="Lika"/> Старчевиќ бил единствениот хрватски политичар од неговото време кој бил почитуван од писателот [[Мирослав Крлежа]].<ref name="hrvatski plus">[http://www.hrvatskiplus.org/index.php?option=com_content&view=article&id=464:goldstein-krleza&catid=36:citanje-proze&Itemid=70&limitstart=3 Miroslav Krleža o hrvatskoj historiografiji i hrvatskoj povijesti]</ref> Крлежа ги споредува борбите на Старчевиќ со борбите на [[Дон Кихот]].<ref name="hrvatski plus" /> За Мирослав Крлежа Старчевиќ е најинтелигентниот хрватски политичар.<ref>{{Наведена книга|title=Panorama pogleda, pojava i pojmova|last=Krleža|first=Miroslav|publisher=Oslobođenje|year=1975|author-link=Мирослав Крлежа}}</ref> Крлежа, не обрнувал многу внимание на политичките аспекти на неговите дела.<ref name="autogenerated1">{{Наведена книга|title=Izabrani politički spisi|last=Starčević|first=Ante|publisher=Golden marketing|year=1999|isbn=953-6168-83-9|location=Zagreb|page=15}}</ref> Во 1869 година, тој објавил потврдна статија за [[Отоманско Царство|Отоманската Империја]] и [[ислам]]от.<ref>Krleža, Miroslav (1975). Panorama pogleda, pojava i pojmova. Oslobođenje.</ref> == Проценка == Старчевиќ го промовираше „начелото на националност“, според кој секој [[Етничка група|народ]] мора да има [[држава]]. Старчевиќ се залагал за независност на Хрватска од [[Австриско Царство|Австриската Империја]] и ја гледал Австрија како „заколнат историски непријател“,<ref name="GoldsteinJutarnji"/> но не ја поддржувал употребата на сила. За него постоело само едно хрватско државно право, кое му припаѓало на хрватскиот народ. Ова станало средишна состојка на неговата [[идеологија]].{{Sfn|Tomasevich|2001|p=3}} Тој ги видел основите на новата држава во идеите на [[Француска револуција|Француската револуција]],{{Sfn|Goldstein|1999|p=75}} и го поддржал универзалното право на глас.<ref name="GoldsteinJutarnji" /> Старчевиќ ги отфрлил поимите „илирски“ или „југословенски“ и инсистирал на името „хрватски“ за својот народ.{{Sfn|Tomasevich|2001|p=3}} Тој го гледал илирското движење како трагична грешка.{{Sfn|Goldstein|1999|p=75}} Тој сметал дека постојат само две јужнословенски народи: Хрватите и [[Бугари]]те и ја замислил Хрватска од [[Алпите]] до [[Македонија (регион)|Македонија]]. Тој ги нарекувал [[Словенци]]те како алпски Хрвати, [[Срби]]те едноставно како Хрвати{{Sfn|Tomasevich|2001|p=3}} и [[Бошњаци]]те како најчистиот дел од хрватскиот народ.{{Sfn|Tomasevich|2001|p=335}} Некои [[автор]]и, како што е српскиот писател [[Јован Скерлиќ]], ова го толкувале како всушност застапување на југословенизмот.{{Sfn|Tomasevich|2001|p=3}} Некои го гледаат Старчевиќ како [[Србофобија|противсрбин]].<ref>{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=vqoUAQAAIAAJ|title=Conflict in the former Yugoslavia: an encyclopedia|last=John B. Allcock|last2=Marko Milivojević|last3=John Joseph Horton|publisher=ABC-CLIO|year=1998|isbn=978-0-87436-935-9|page=105|quote=Starcevic was extremely anti-Serb, seeing Serb political consciousness as a threat to Croats.}}</ref><ref name="Kledja">{{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=C21t6bdyv3cC&pg=PA38|title=Politics of Ethnic Cleansing: Nation-state Building and Provision of In/security in Twentieth-century Balkans|last=Mulaj|first=Kledja|date=2008|publisher=Lexington Books|isbn=978-0-73911-782-8|page=38}}</ref> Старчевиќ жестоко ги осудувал сите што мислеле поинаку од него.{{Sfn|Goldstein|1999}} Тој го измислил поимот „Славосрбин“, изведен од латинските зборови „sclavus“ и „servus“, за оние кои функционираат како слуги на странските сили и против својот народ. Тој го применил тој поим за лица како што се [[Људевит Гај]], епископот [[Јосип Јурај Штросмаер]] и хрватскиот бан [[Иван Мажураниќ]]. Поимот бил применуван кон лица кои биле и Хрвати и Срби.{{Sfn|Tomasevich|2001|pp=3-4}} Како слуги на странците ги посочил и [[Никола IV Зрински]] и Јосип Јелачиќ, а како нивна спротивност ги навел учесниците на Зринско-Франкопанскиот заговор. Тој Пишувал позитивно за српската [[Немањиќи|династија Немањиќ]].<ref name="GoldsteinJutarnji"/> Сепак, тој согласно тврдел дека тие биле хрватска [[династија]].<ref name="Velikonja"/> Поимот „славосрбизам“ не се однесувал на Србите како народ, туку на личности и групи кои биле „политички сервилни (служни)“. Погрешното толкување на ставовите на Старчевиќ од страна на Чистата партија на правата, која се одвоила од Партијата на правата на Старчевиќ и била предводена од Јосип Франк, а подоцна и од [[Усташи|усташкото]] движење, погрешно навела дека Старчевиќ бил противсрбин.{{Sfn|Tomasevich|2001|p=347}} Старчевиќ ги употребувал поимите „раса“ и „нечиста крв“ за „славосрбите“, поради што некои го означиле како расист. Сепак, тој го применувал поимот врз основа на она што тој го сметал за противхрватски дејствија, наместо нечие етничко потекло.{{Sfn|Gross|1973|p=204-205}} Хрватско-еврејската [[историчар]]ка [[Мирјана Грос]] пишувала дека идеологијата на Старчевиќ „не дозволувала биолошки расизам“.{{Sfn|Gross|1973|p=206}} Историчарот Невенко Бартулин пишува дека ставовите на Старчевиќ за расата биле „збунувачки и контрадикторни бидејќи биле во теоретска спротивност со неговата идеја за граѓанска хрватска држава“, иако неговото „прибегнување кон расните идеи и јазик е значајно за [дискусијата] за развојот на расната теорија во Хрватска од крајот на деветнаесеттиот век“.{{Sfn|Bartulin|2013|p=39}} Тој ја вовел идејата за несловенско и влашко потекло на повеќето Срби во Хрватска и Босна и хрватското потекло на босанските муслимани (Бошњаците), што стана клучна компонента на усташката расна идеологија.{{Sfn|Bartulin|2013|p=41}} Сепак, тој не тврдел дека Хрватите се расно супериорни во однос на другите групи, туку дека тие се „исклучителен и единствен“ народ.{{Sfn|Bartulin|2013|p=43}} Историчарот Иво Голдштајн напишал дека оние кои го обвинуваат расизмот и антисрпството на Старчевиќ или ги фалсификуваат или ги искривуваат неговите идеолошки положби. Голдстајн напиша и дека во современа политичка смисла, Старчевиќ веројатно би бил еден вид прогресивец или либералец.<ref name="GoldsteinJutarnji">{{Наведени вести|url=https://www.jutarnji.hr/globus/ivo-goldstein-razbija-mit-koji-se-provlaci-od-drugog-svjetskog-rata-kako-su-desni-ekstremisti-izmislili-vezu-izmedu-ante-starcevica-i-ante-pavelica-7299904|title=IVO GOLDSTEIN RAZBIJA MIT KOJI SE PROVLAČI OD DRUGOG SVJETSKOG RATA Kako su desni ekstremisti izmislili vezu između Ante Starčevića i Ante Pavelića|date=29 април 2018|publisher=[[Jutarnji list]]|trans-title=ИВО ГОЛДШТАЈН ГО УНИШТУВА МИТОТ КОЈ Е ДОЗВОЛЕН ОД ВТОРАТА СВЕТСКА ВОЈНА Како десничарските екстремисти ја измислија врската помеѓу Анте Старчевиќ и Анте Павелиќ}}</ref> Според историчарката Сабрина П. Рамет, Старчевиќ „бил заинтересиран за градење држава на еднакви граѓани („држава на граѓани“), а не за изградба на ексклузивистичка идеологија врз основа на национална или верска хомогеност“.{{Sfn|Ramet|2006|p=83}} Според историчарот Јозо Томашевиќ: „И покрај неговите многубројни претерувања, недоследности и груби фактички грешки, Старчевиќ бил убедливо најважниот политички мислител и идеолог во Хрватска во втората половина на деветнаесеттиот век“.{{Sfn|Tomasevich|2001|p=4}} Тој, исто така, напиша дека „и во однос на независноста и антисрпството, усташите не можат да се сметаат за наследници на идеологијата на Старчевиќ“.{{Sfn|Tomasevich|2001|p=347}} Голдштајн напишал дека усташите се обиделе да го прикажат Старчевиќ како нивен претходник и основач, но биле сосема различни од Старчевиќ и пишува: „[[Независна Држава Хрватска|НДХ]] немала никаква врска со хрватските политички традиции или претходни политички концепции (ниту оние на Анте Старчевиќ). Има огромна разлика помеѓу Анте Старчевиќ и [[Анте Павелиќ]], всушност бездна, во секоја смисла“.<ref name="GoldsteinJutarnji"/> Според писателот и новинар Маркус Танер, Старчевиќ бил „грубо погрешно протолкуван“ од оние кои подоцна тврделе дека се негови следбеници и дека е „тешко да биде замислено тој да ѝ даде одобрение на нацистичката марионетска држава на Павелиќ“.{{Sfn|Tanner|2001|pp=106-107}} Историчарката Сабрина П. Рамет го повторува ова размислување.{{Sfn|Ramet|2006|p=83}} == Старчевиќ и католичката црква == [[Податотека:Order_of_Ante_Starčević.jpg|мини|200x200пкс| Орденот „Анте Старчевиќ“, одликување на [[Хрватска]] за придонес и развој во создавањето на хрватската држава и идејата за државност на Хрватска.]] Старчевиќ се залагал за [[Секуларност|секуларистички]] ставови: тој се залагал за одвојување на црквата од државата и тврдел дека верата не треба да го води политичкиот живот и дека инсистирањето на верските разлики е штетно за националните интереси. Тој остро го критикувал [[Римокатоличка црква|римокатоличкото]] [[свештенство]] во Хрватска поради фактот што застанал на страната на неговите политички противници. Тој го гледал хрватското католичко свештенство како слуги на странски господари кои биле инструментални во поробувањето и уништувањето на [[Хрвати|хрватскиот народ]] во име на австриските и унгарските интереси. Во исто време, Старчевиќ не бил [[атеист]]: тој верувал дека цивилизирано општество не може да постои без вера во Бог и бесмртна душа, поради што ги гледал атеистите за недоверливи.<ref>Markus 2009, pp. 842–843</ref> Тој и [[епископ]]от на Ѓаково, [[Јосип Јурај Штросмаер]], не се согласиле за хрватската политика. Штросмаер бил симпатичен кон [[Панславизам|сесловенското]] единство на [[Јужни Словени|Јужните Словени]] (идната [[Југославија]]). Старчевиќ, од друга страна, барал независна хрватска држава и се спротивставил на секое решение што ќе ги вклучи Хрватите во некоја друга повеќеетничка земја. == Наследство == [[Хрвати|Хрватскиот]] [[писател]] [[Антун Густав Матош]] напишал [[трактат]] за него. Во него тој го прогласува Старчевиќ за најголем Хрват и најголем [[патриот]] во 19 век. Тој го опишал Старчевиќ и како најголемиот хрватски мислител.<ref name="autogenerated2">{{Наведена книга|title=Izabrani politički spisi|last=Starčević|first=Ante|publisher=Golden marketing|year=1999|isbn=953-6168-83-9|location=Zagreb|page=13}}</ref> За неговото политичко и книжевно општо дело, Старчевиќ вообичаено е нарекуван Татко на нацијата (Otac domovine) меѓу Хрватите, име кое првпат го искористил Еуген Кватерник додека Старчевиќ бил сè уште жив. Неговиот портрет бил прикажан на аверсот на хрватската [[банкнота]] од 1000 [[Хрватска куна|куни]], издадена во 1993 година.<ref>[http://www.hnb.hr/novcan/novcanice/e1000k.htm?tsfsg=f952e5e2ea4da4fc843ef6c66594e9ed 1000 kuna] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20090511224804/http://www.hnb.hr/novcan/novcanice/e1000k.htm?tsfsg=f952e5e2ea4da4fc843ef6c66594e9ed|date=11 мај 2009}}. – Посетено на 18 април 2024.</ref> Многу улици и плоштади се именувани по Старчевиќ; во 2008 година, вкупно 203 улици во Хрватска биле именувани по него, што го прави шестиот најчест епоним на улици во земјата.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.croatia.org/crown/articles/9663/1/Dr-Slaven-Letica-If-Streets-Could-Talk-Kad-bi-ulice-imale-dar-govora.html|title=If Streets Could Talk. Kad bi ulice imale dar govora.|last=Letica|first=Slaven|authorlink=Славен Летица|date=29 ноември 2008|editor-last=Bach|editor-first=Nenad|editor-link=Ненад Бах|publisher=Croatian World Network|issn=1847-3911|accessdate=18 април 2024}}</ref> Има и [[Училиште|училишта]] што го носат неговото име. Повеќето десничарски партии во Хрватска тврдат дека неговата политика е нивно наследство. == Поврзано == * [[Орден „Анте Старчевиќ“|Орден „Анте Старчевиќ]]“ * [[Партија на правата (1861-1929)|Партија на правата]] * [[Хрватски национализам]] * [[Стјепан Радиќ]] == Наводи == {{Наводи|2}} == Општи извори == * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=K0VWAgAAQBAJ|title=The Racial Idea in the Independent State of Croatia: Origins and Theory|last=Bartulin|first=Nevenko|date=2013|publisher=BRILL|isbn=978-9-00426-282-9}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/croatia00ivog|title=Croatia: A History|last=Goldstein|first=Ivo|publisher=McGill-Queen's University Press|year=1999|isbn=0-7735-2017-1|author-link=Иво Голдштајн|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=O-cGAAAAMAAJ|title=Povijest pravaške ideologije|last=Gross|first=Mirjana|publisher=Institut za hrvatsku povijest|year=1973|isbn=|location=Загреб|language=hr|author-link=Мирјана Грос}} * {{Наведена книга|title=Izvorno pravaštvo|last=Gross|first=Mirjana|publisher=Golden marketing|year=2000|isbn=953-6168-82-0|location=Загреб|language=hr|author-link=Мирјана Грос}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/historyofbalkans0000jela|title=History of the Balkans, Vol. 1: Eighteenth and Nineteenth Centuries|last=Jelavich|first=Barbara|publisher=Cambridge University Press|year=1983|isbn=0-521-27458-3|author-link=Барбара Јелавич|url-access=registration}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=FTw3lEqi2-oC|title=The Three Yugoslavias: State-building and Legitimation, 1918-2005|last=Ramet|first=Sabrina P.|publisher=Indiana University Press|year=2006|isbn=0-253-34656-8}} * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/croatianationfor0000tann_f0k3|title=Croatia: A Nation Forged in War|last=Tanner|first=Marcus|publisher=Yale University Press|year=2001|isbn=0-300-09125-7|edition=2nd}} * {{Наведена книга|url=https://books.google.com/books?id=fqUSGevFe5MC|title=War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration|last=Tomasevich|first=Jozo|publisher=Stanford University Press|year=2001|isbn=978-0-8047-3615-2|volume=2|location=San Francisco|author-link=Јозо Томашевиќ}} * Barišić, Pavo, Ante Starčević (1823–1896) // Liberalna misao u Hrvatskoj / Feldman, Andrea; *Stipetić, Vladimir; Zenko, Franjo (ur.).Zagreb: Friedrich-Naumann-Stiftung, 2000. * {{Наведено списание|last=Markus|first=Tomislav|date=декември 2009|title=Društveni pogledi Ante Starčevića|trans-title=The Social Views of Ante Starčević|url=http://hrcak.srce.hr/index.php?show=clanak&id_clanak_jezik=87657|format=PDF|journal=Časopis za Suvremenu Povijest|language=hr|volume=41|issue=3|pages=827–848|access-date=18 април 2024}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Ante Starčević}} {{Нормативна контрола}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Старчевиќ, Анте}} [[Категорија:Монархисти]] [[Категорија:Починати во 1896 година]] [[Категорија:Родени во 1823 година]] [[Категорија:Австроунгарски писатели]] [[Категорија:Австроунгарски политичари]] [[Категорија:Хрватски националисти]] [[Категорија:Дипломци на Универзитетот во Печ]] [[Категорија:Пратеници во Собранието на Хрватска (1948-1918)]] [[Категорија:Политичари на Партијата на правата]] [[Категорија:Хрвати од 19 век]] [[Категорија:Луѓе од Велики Житник]] 17y00o8pgento6jxexblpksdstb6ilz 0 1348008 5537874 5380473 2026-04-11T23:11:04Z Bjankuloski06 332 /* Бајерн Минхен */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537874 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | playername = Џамал Мусиала | image = [[Податотека:Jamal Musiala 2022 (cropped).jpg|225px]] | height = {{height|m=1.84}} | dateofbirth = {{birth date and age|df=yes|2003|2|26}} | cityofbirth = [[Штутгарт]] | countryofbirth = [[Германија]] | nationality = {{flagsport|GER}} [[Германија]]<br>{{flagsport|ENG}} [[Англија]] | currentclub = {{Fb team Bayern Munchen}} | clubnumber = 42 | position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] | youthyears1 = | youthclubs1 = {{симбол2|600px bisection vertical HEX-FF0000 White.svg}} [[ШГ Барокштат Фулда-Лехнерц|Лехнерц]] | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Southampton}} | youthyears3 = | youthclubs3 = {{Fb team Chelsea}} | youthyears4 = | youthclubs4 = {{Fb team Bayern Munchen}} | years1 = 2020-2021 | caps1 = 10 | goals1 = 2 | clubs1 = {{Fb team Bayern Munchen II}} | years2 = 2020- | caps2 = 133 | goals2 = 43 | clubs2 = {{Fb team Bayern Munchen}} | nationalyears1 = 2016-2017 |nationalcaps1 = 3 |nationalgoals1 = 4 |nationalteam1 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 15 години|Англија 15]] | nationalyears2 = 2018 |nationalcaps2 = 2 |nationalgoals2 = 0 |nationalteam2 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија под 16 години|Германија 16]] | nationalyears3 = 2018-2019 |nationalcaps3 = 5 |nationalgoals3 = 2 |nationalteam3 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 16 години|Англија 16]] | nationalyears4 = 2019-2020 |nationalcaps4 = 9 |nationalgoals4 = 2 |nationalteam4 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 17 години|Англија 17]] | nationalyears5 = 2020 |nationalcaps5 = 2 |nationalgoals5 = 1 |nationalteam5 = {{flagsport|ENG}} [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|Англија 21]] | nationalyears6 = 2021- |nationalcaps6 = 27 |nationalgoals6 = 2 |nationalteam6 = {{flagsport|GER}} [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] }} '''Џамал Мусиала''' (роден на [[26 февруари]] [[2003]] година, во [[Штутгарт]]) — [[Германија|германски]] [[фудбалер]], [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]] и на [[Фудбалска репрезентација на Германија|германската репрезентација]]. ==Биографија== Мусиала е роден во [[Штутгарт]], [[Германија]], од британско-нигериски татко и мајка германка со [[Полска|полски]] корени.<ref>{{cite news|date=24 February 2021|title=Jamal Musiala: Bayern Munich youngster picks Germany over England at international level|website=BBC Sport|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/56176585|access-date=25 February 2021}}</ref><ref>{{Cite web|last=Hau |first=Kerry |title= THE MAKING OF JAMAL MUSIALA |url=https://www.goal.com/story/the-making-of-jamal-musiala/index.html |access-date=8 December 2021|website=Goal.com}}</ref> Тој живеел во [[Фулда]] до седумгодишна возраст, пред да се пресели во [[Англија]] со своето семејство, каде што останал до крајот на своето детство.<ref name="whois">{{Cite web|title=Jamal Musiala: Who is Bayern Munich's half-English, half-German star of the future?|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/who-is-jamal-musiala-bayern-munich-s-half-england-germany-star-of-the-future-11525|access-date=19 July 2020|publisher=Bundesliga}}</ref><ref name="NovemberGoal">{{cite news |title=Bayern wonderkid Musiala 'sees his future' with England amid international tussle with Germany |url=https://www.goal.com/en/news/bayern-wonderkid-musiala-sees-his-future-with-england-amid/1n0bofp7ggojr16c8jupqeejg9 |access-date=25 February 2021 |website=Goal.com |publisher=Perform Group |date=12 November 2020}}</ref> Таму, тој започнал посериозно да се занимава со фудбал, играјќи прво во академијата на [[ФК Саутхемптон|Саутхемптон]], а потоа и на [[ФК Челси|Челси]].<ref name="whois"/> ==Клупска кариера== ===Почетоци=== Во јули 2019 година, на 16-годишна возраст, Мусиала го напуштил [[ФК Челси|Челси]] за да му се приклучи на [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]].<ref name="bundesliga">{{cite web | url = https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-sign-chelsea-teenagers-jamal-musiala-bright-arrey-mbi-england-germany-5437 | title = Bayern Munich sign 16-year-old Chelsea talents Jamal Musiala and Bright Arrey-Mbi |publisher=Bundesliga | date = 2 July 2019 | access-date = 5 June 2020}}</ref><ref>{{cite web|last=Kollmann|first=Steffen|date=29 February 2020|title=Der Ex-Lehnerzer Jamal Musiala startet beim FC Bayern München durch|url=https://www.fuldaerzeitung.de/fulda/ex-lehnerzer-jamal-musiala-startet-beim-bayern-muenchen-durch-13656624.html|access-date=13 December 2020|language=de|newspaper=Fuldaer Zeitung}}</ref> На 3 јуни 2020 година, Мусиала го направил своето деби во професионалниот фудбал, влегувајќи како замена за [[ФК Бајерн Минхен#Вториот тим|Бајерн Минхен II]] во победата со 3–2 над [[ФК Пројсен Мунстер|Пројсен Мунстер]] во [[Трета фудбалска лига на Германија|3. Лига]].<ref>{{cite web |url=https://uk.soccerway.com/matches/2020/06/03/germany/3-liga/fc-bayern-munchen-ii/sc-preussen-06-ev-munster/3053420/ |title=Bayern München II vs. Preußen Münster 3–2: Summary |website=Soccerway |publisher=Perform Group |access-date=25 February 2021}}</ref> Шест дена подоцна, тој постигнал ги постигнал двата гола за Бајерн Минхен II во победата со 2-0 на домашен терен над [[ФК Цвикау|Цвикау]].<ref>{{Cite web|url=https://www.kicker.de/4592333/analyse|title=Joker Musiala löst die Bayern-Blockade vor dem Tor|date=9 јуни 2020|language=de}}</ref> ===Бајерн Минхен=== На 20 јуни 2020 година, Мусиала го направил своето деби за првиот тим на Бајерн, играјќи во натпреварот од [[Прва Бундеслига 2019-2020|Бундеслигата]] против [[ФК Фрајбург|Фрајбург]], со што станал најмладиот играч што одиграл натпревар за Бајерн во Бундеслигата, на возраст од 17 години и 115 дена.<ref>{{Cite web|date=20 June 2020|title=Jamal Musiala: Jüngster Bundesliga-Debütant des FC Bayern|url=https://fcbayern.com/de/news/2020/06/jamal-musiala-juengster-bundesliga-debuetant-des-fc-bayern|access-date=8 August 2020|publisher=FC Bayern Munich|language=de}}</ref><ref>{{Cite web|date=21 June 2020|title=Fünf Bayern-Talente feierten diese Saison ihr Bundesliga-Debüt|url=https://fcbayern.com/de/news/2020/06/fuenf-bayern-talente-feierten-diese-saison-ihr-bundesliga-debuet|access-date=8 August 2020|publisher=FC Bayern Munich|language=de}}</ref> Исто така, бил дел од тимот што ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони 2019-2020|Лигата на шампионите]], но тој не настапил ниту еднаш за време на турнирот.<ref>{{cite news | url = https://www.bbc.com/sport/football/53867676 | title = Paris St-Germain 0-1 Bayern Munich: German Side win Champions League | work = BBC Sport | access-date = 13 September 2022}}</ref> Следната сезона, младиот играч добил многу повеќе простор за игра и ја стекнал својата афирмација во баварскиот клуб. На 18 септември 2020 година, Мусиала го постигнал својот прв гол во Бундеслигата во победата со 8-0 над [[ФК Шалке 04|Шалке]], со што станал најмладиот стрелец на Баерн, на возраст од 17 години и 205 дена, соборувајќи го претходниот рекорд на [[Роке Санта Крус]], на возраст од 18 години и 12 дена..<ref name="whois" /><ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/54213163 |title=Bayern Munich 8–0 FC Schalke 04 |website=BBC Sport |date=18 September 2020 | access-date = 18 September 2020}}</ref> На 30 септември, Бајерн Минхен го освоил [[Суперкуп на Германија 2020|Суперкупот на Германија]] совладувајќи ја [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] со 3-2, а Мусиала влегол во игра во 84-тата минута на местото на [[Хави Мартинес]]. На 3 ноември, Мусиала го направил своето деби во [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] како замена за [[Томас Милер]] во победата со 6–2 на гости над [[ФК Ред Бул Салцбург|Ред Бул Салцбург]],<ref>{{cite web |url=https://fcbayern.com/en/news/matchreports/2020/11/match-report-champions-league-red-bull-salzburg-v-fc-bayern-031120 |title=Resolute Reds down battling Salzburg |publisher=FC Bayern Munich |date=3 November 2020 }}</ref> додека, на 23 февруари 2021 година, Мусиала го постигнал својот прв гол во Лигата на шампионите во победата со 4–1 на гостински терен над [[СС Лацио|Лацио]] во првиот натпревар од осминафиналето, станувајќи најмладиот стрелец на натпреварувањето од англиска и германска националност.<ref>{{cite news |title=Lazio 1-4 Bayern Munich: Jamal Musiala becomes youngest English scorer|url=https://www.bbc.com/sport/football/56158031 |access-date=23 February 2021 |website=BBC Sport |date=23 February 2021}}</ref><ref>{{cite news |title=Musiala toppt alle: Die jüngsten deutschen CL-Torschützen|url=https://www.kicker.de/musiala-toppt-alle-die-juengsten-deutschen-cl-torschuetzen-791168/slideshow|access-date=24 February 2021 |website=kicker |publisher=Olympia-Verlag |date=24 February 2021}}</ref> Тој, исто така, станал најмладиот стрелец на Бајерн во европските натпреварувања, со 17 години и 363 дена, соборувајќи го претходниот рекорд на [[Самуел Куфур]].<ref>{{cite web |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/jamal-musiala-becomes-bayern-munich-s-youngest-champions-league-goalscorer-14889 |title=Jamal Musiala becomes Bayern Munich's youngest UEFA Champions League goalscorer |publisher=Bundesliga |date=February 2021 }}</ref> На 5 март, откако веќе наполнил 18 години, тој го потпишал својот прв професионален договор со Бајерн Минхен со важност до 2026 година.<ref>{{cite web |url=https://fcbayern.com/en/news/2021/03/pm-musiala |title=Musiala signs until 2026 |website=Bayern Munich|date=5 March 2021 }}</ref> На крајот од сезоната освоил уште една титула во Бундеслигата, за која придонел со 26 настапи и 6 гола. На 25 август 2021 година, Мусиала ги постигнал своите први два гола за сезоната 2021-2022 во победата со 12–0 во [[Фудбалски куп на Германија|Купот на Германија]] над [[ФК Бремер|Бремер]].<ref>{{Cite web |title=Choupo-Moting nets four as Bayern Munich score 12 against Bremer SV |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bremer-sv-bayern-munich-dfb-cup-live-line-ups-stats-lewandowski-davies-sane-17021 |access-date=24 April 2022 |publisher=Bundesliga}}</ref><ref>{{Cite news |title=Bayern put 12 past Bremer SV in cup win |website=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/58335764 |access-date=24 April 2022}}</ref> Три дена подоцна, го постигнал својот прв првенствен гол за сезоната во победата со 5-0 на домашен терен над [[ФК Херта Берлина|Херта]].<ref>{{Cite news |title=Lewandowski grabs hat-trick as records tumble |website=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/58372161 |access-date=24 April 2022}}</ref> На 8 декември 2021 година, тој постигнал гол во победата со 3–0 над [[ФК Барселона|Барселона]] во Лигата на шампионите.<ref>{{Cite news |title=Barcelona out of Champions League |website=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/59587194 |access-date=24 April 2022}}</ref> На 23 април 2022 година, со својот погодок во победата со 3-1 над Борусија Дортмунд во [[Дер Класикер]], Мусиала ја запечатил титулата на Бајерн во Бундеслигата, десетта по ред за баварците во домашното првенство започнувајќи од 2013 година.<ref>{{Cite web |last=Bosher |first=Luke |title=Bayern Munich win 10th consecutive Bundesliga title after victory over Borussia Dortmund |url=https://theathletic.com/news/bayern-munich-win-10th-consecutive-bundesliga-title-after-victory-over-borussia-dortmund/zQonwCU6OoFX/ |access-date=24 April 2022 |website=The Athletic}}</ref><ref>{{Cite news |title=Bayern seal 10th straight Bundesliga title |website=BBC Sport |url=https://www.bbc.com/sport/football/61204767 |access-date=24 April 2022}}</ref><ref name="bundesliga.com">{{Cite web |title=Unstoppable Bayern Munich make it 10 Bundesliga titles on the bounce with Klassiker win over Borussia Dortmund |url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/bayern-munich-borussia-dortmund-live-team-news-match-stats-lewandowski-haaland-19611 |access-date=24 April 2022 |publisher=Bundesliga}}</ref> Сезоната ја завршил со 40 настапи и 8 гола во сите натпреварувања. [[Податотека:Klostermann and Musiala 2022.jpg|thumb|left|Мусиала (десно), во дуел со [[Лукас Клостерман]] од {{Fb team (N) RB Leipzig}} во [[Суперкуп на Германија 2022|Суперкупот на Германија 2022]].]] Сезоната 2022-2023 за Мусиала била најдобрата во кариерата на индивидуален план; тој постигнал вкупно 16 голови во сите натпреварувања од кои 12 биле во Бундеслигата каде бил втор стрелец на Бајерн зад [[Серж Гнабри]] кој постигнал 14.<ref>{{cite web |url=https://onefootball.com/en/news/jamal-musiala-i-didnt-think-about-it-i-just-celebrated-37567210 |title=Jamal Musiala: "I didn't think about it, I just celebrated." |publisher=OneFootball |date=27 May 2023 }}</ref> Сепак, најважниот од нив дошол на 27 мај 2023 година, кога тој го постигнал победничкиот гол во 89-тата минута при успехот со 2-1 на гостувањето кај [[1. ФК Келн|ФК Келн]], гол со кој на Бајерн му ја донел единаесеттата последователна титула во лигата, престигнувајќи ги главните конкуренти Борусија Дортмунд во последното коло благодарение на подобрата гол-разлика.<ref>{{cite web |url=https://www.dw.com/en/bayern-munich-champions-again-after-dortmund-meltdown/a-65753627 |title=Bayern Munich champions again after Dortmund meltdown |publisher=DW |date=27 May 2023 }}</ref> ==Репрезентативна кариера== Откако минал речиси низ сите англиски младински селекции, од [[Фудбалска репрезентација на Англија под 15 години|под 15]] до [[Фудбалска репрезентација на Англија под 21 година|под 21 година]] (со исклучок на краткиот период во кој настапувал за [[Фудбалска репрезентација на Германија под 16 години|германската репрезентација под 16 години]] во 2018 година), на 24 февруари 2021 година, тој ја објавил својата одлука да ја претставува [[Фудбалска репрезентација на Германија|Германија]] на сениорско ниво.<ref>{{Cite web|url= https://www.goal.com/it/notizie/musiala-ha-scelto-giochera-per-la-nazionale-tedesca/mim5z5s72m0v13k40xr4hdm8p|title=Musiala ha scelto: giocherà per la nazionale tedesca|date=24 февруари 2021}}</ref> На 25 март 2021 година, тој го направил своето деби со сениорската репрезентација на Германија, во успехот со 3-0 против {{NazNB|FUrep|ISL}}, станувајќи најмладиот дебитант во репрезентацијата со 18 години и 27 дена, уште од [[Уве Зелер]] (кој дебитирал со 17 години и 345 дена) во 1954 година.<ref>{{Cite web|url=https://www.eurosport.de/fussball/wm-qualifikation/2022/jamal-musiala-debutiert-fur-deutsche-nationalmannschaft-jungster-spieler-seit-uwe-seeler_sto8193149/story.shtml|title=Jamal Musiala debütiert für deutsche Nationalmannschaft: Jüngster Spieler seit Uwe Seeler|data=2021-03-26|language=de|access-date=2021-03-26}}</ref> Селекторот [[Јоаким Лев]], потоа го вклучил Мусиала во тимот на ''панцирите'' кој учествувал на [[Европско првенство во фудбал 2020|Европското првенство 2020]]. Своето деби на турнирот го имал за време на натпреварот од третото коло на групната фаза против [[Фудбалска репрезентација на Унгарија|Унгарија]], заменувајќи го [[Робин Госенс]] во 82-рата минута, и учествувал во акцијата која со гол ја завршил [[Леон Горецка]] со што бил поставен конечниот резултат 2-2, исход кој на Германија и овозможил пласман натаму во осминафиналето.<ref name=":1" /> На возраст од 18 години и 117 дена, Мусиала станал најмладиот играч што некогаш играл за германската репрезентација на Европско или Светско првенство.<ref name=":1">{{Cite web|url=https://www.sportmediaset.mediaset.it/speciale/euro-2020-europei-2021/euro-2020-germania-ungheria-2-2-goretzka-nel-finale-salva-lw_34555760-202102k.shtml|title=Jamal Musiala è diventato il giocatore più giovane a giocare una gara con la Germania in un torneo importante|date=23 јуни 2021}}</ref> На 11 октомври 2021 година, тој го постигнал својот прв гол за репрезентацијата при успехот во [[Скопје]] со 4-0 против {{NazNB|FUrep|MKD}}, во натпревар од квалификацискиите за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]]; со 18 години и 227 дена, тој станал најмладиот стрелец во историјата на националниот тим по [[Мариус Хилер]] (кој го постигнал својот прв гол на 17 години и 241 дена).<ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/jamal-musiala-crazy-rise-with-bayern-munich-germany-chelsea-17562|titolo=Bayern Munich and Germany teenager Jamal Musiala: "It's crazy how quickly it's all happened"|language=en|access-date=2021-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.bundesliga.com/en/bundesliga/news/north-macedonia-germany-live-world-cup-qualifying-line-ups-stats-musiala-sane-17552|title=Jamal Musiala among the goals in North Macedonia as Germany qualify for Qatar 2022|language=en|access-date=2021-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.fussballdaten.de/news/nationalmannschaft/der-fuenf-wochen-rekord-ndash-jamal-musiala-juengster-wm-quali-torschuetze-fuer-deutschland-4c507c4a/|title=Der Fünf-Wochen-Rekord – Jamal Musiala jüngster WM-Quali-Torschütze für Deutschland|sito=Fussballdaten|data=2021-10-11|language=de|access-date=2021-10-12}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.ran.de/fussball/nationalmannschaft/news/nationalmannschaft-jamal-musiala-ist-zweijuengste-torschuetze-in-der-dfb-geschichte-133176|title=Nationalmannschaft - Nationalmannschaft: Jamal Musiala ist zweijüngste Torschütze in der DFB-Geschichte|date=2021-10-11|language=de|access-date=2021-10-12}}</ref> На 10 ноември 2022 година, Мусиала бил повикан за [[Светско првенство во фудбал 2022|Светското првенство 2022]] во [[Катар]].<ref>{{cite web |url=https://www.dfb.de/news/detail/flick-beruft-moukoko-fuellkrug-und-goetze-in-wm-kader-245974/ |title=Flick beruft Moukoko, Füllkrug und Götze in WM-Kader |trans-title=Flick names Moukoko, Füllkrug and Götze to World Cup squad |publisher=[[German Football Association]] |date=10 November 2022 |access-date=10 November 2022 |language=de}}</ref> На 23 ноември, тој го направил своето „мундијалско“ деби, започнувајќи во првото коло од групната фаза против [[Фудбалска репрезентација на Јапонија|Јапонија]], со што станал првиот германски тинејџер кој настапил на Светско првенство од 1958 година, и четвртиот најмлад германски играч, на возраст од 19 години и 270 дена, единствено зад: [[Карл-Хајнц Шнелингер]], [[Леополд Нојмер]] и [[Едмунд Конен]].<ref>{{cite web |url=https://www.sport1.de/news/fussball/wm/2022/11/wm-2022-deutschland-japan-historischer-einsatz-von-jamal-musiala |title=Historischer Einsatz von Musiala |website=sport1.de |language=de |date=23 November 2022 }}</ref> Во истиот натпревар, во 90-тата минута во игра влегол и [[Јусуфа Мукоко]], кој станал најмладиот играч на Германија на мундијалите, а Мусиала потоа паднал на петтото место.<ref>{{cite web |url=https://www.kicker.de/moukoko-knackt-64-jahre-alten-rekord-musiala-fuenfter-926905/artikel |title=Moukoko knackt 64 Jahre alten Rekord - Musiala Fünfter |website=kicker.de |language=de |date=23 November 2022 }}</ref> Тој играл и во другите два натпревари на Германија во групата против {{NazNB|FUrep|ESP}} и {{NazNB|FUrep|CRI}}, но репрезентацијата не успеала да ја мине истата завршувајќи на третото место со 4 освоени бода колку и Шпанија, но со полоша гол-разлика. === Хронологија на репрезентативните настапи === {{Репрезентативни настапи|GER}} {{Cronopar|25-3-2021|Дисбург|DEU|3|0|ISL|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|78}}}} {{Cronopar|31-3-2021|Дисбург|DEU|1|2|MKD|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|88}} {{yel|89}}}} {{Cronopar|7-6-2021|Диселдорф|DEU|7|1|LAT|-|Пријателска|13={{subon|76}}}} {{Cronopar|23-6-2021|Минхен|DEU|2|2|HUN|-|Евро|2020|Прва фаза|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|29-6-2021|Лондон|ENG|2|0|DEU|-|Евро|2020|Осминафинале|13={{subon|90+2}}}} {{Cronopar|2-9-2021|Санкт Гален|LIE|0|2|DEU|-|Квал. за СП|2022|13={{suboff|60}}}} {{Cronopar|5-9-2021|Штутгарт|DEU|6|0|ARM|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|8-9-2021|Рејкјавик|ISL|0|4|DEU|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|60}}}} {{Cronopar|11-10-2021|Скопје|MKD|0|4|DEU|1|Квал. за СП|2022|13={{subon|74}}}} {{Cronopar|26-3-2022|Зинсхајм|DEU|2|0|ISR|-|Пријателска}} {{Cronopar|29-3-2022|Амстердам|NLD|1|1|DEU|-|Пријателска|13={{suboff|69}}}} {{Cronopar|4-6-2022|Болоња|ITA|1|1|DEU|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|59}}}} {{Cronopar|7-6-2022|Минхен|DEU|1|1|ENG|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|65}}}} {{Cronopar|11-6-2022|Будимпешта|HUN|1|1|DEU|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|14-6-2022|Менхенгладбах|DEU|5|2|ITA|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|75}}}} {{Cronopar|23-9-2022|Лајпциг|DEU|0|1|HUN|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{subon|69}}}} {{Cronopar|26-9-2022|Лондон|ENG|3|3|DEU|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|79}}}} {{Cronopar|23-11-2022|Ал Рајан|GER|1|2|JPN|-|Светско првенство|2022|Прва фаза|13={{suboff|79}}}} {{Cronopar|27-11-2022|Ал Хор|ESP|1|1|GER|-|Светско првенство|2022|Прва фаза}} {{Cronopar|1-12-2022|Ал Хор|CRI|2|4|GER|-|Светско првенство|2022|Прва фаза}} {{Cronopar|12-6-2023|Бремен|GER|3|3|UKR|-|Пријателска|13={{subon|62}}}} {{Cronopar|16-6-2023|Варшава|POL|1|0|GER|-|Пријателска|13={{suboff|68}}}} {{Cronopar|20-6-2023|Гелзенкирхен|DEU|0|2|COL|-|Пријателска}} {{Cronopar|14-10-2023|Ист Хартфорд|USA|1|3|DEU|1|Пријателска|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|18-10-2023|Филаделфија|MEX|2|2|GER|-|Пријателска|13={{suboff|87}}}} {{Cronopar|23-3-2024|Лион|FRA|0|2|GER|-|Пријателска|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|26-3-2024|Франкфурт на Мајна|GER|2|1|NED|-|Пријателска}} {{Cronofin|27|2}} == Статистика == === Клупска статистика === ''Статистиката е ажурирана 8 мај 2024''. {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || 2019-2020 || rowspan="2"|{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen II}} || [[Трета фудбалска лига на Германија 2019-2020|3Л]] || 8 || 2 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 8 || 2 |- || 2020-2021 || [[Трета фудбалска лига на Германија 2020-2021|3Л]] || 2 || 0 || - || - || - || - || - || - || - || - || - || 2 || 0 |- ! colspan="3" |Вкупно Бајерн Минхен II || 10 || 2 || || - || - || || - || - || || - || - || 10 || 2 |- || [[ФК Бајерн Минхен сезона 2019-2020|2019-2020]] || rowspan="5" |{{flagsport|GER}} {{Fb team (N) Bayern Munchen}} || [[Прва Бундеслига 2019-2020|1Б]] || 1 || 0 || [[Фудбалски куп на Германија 2019-2020|КГ]] || 0 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2019-2020|ЛШ]] || 0 || 0 || - || - || - || 1 || 0 |- || [[ФК Бајерн Минхен сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Прва Бундеслига 2020-2021|1Б]] || 26 || 6 || [[Фудбалски куп на Германија 2020-2021|КГ]] || 2 || 0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2020-2021|ЛШ]] || 6 || 1 || [[Суперкуп на Германија 2020|СГ]]+[[Суперкуп на УЕФА 2020|СУ]]+[[Светско клупско првенство во фудбал 2020|Скп]] || 1+0+2 || 0 || 37 || 7 |- |[[ФК Бајерн Минхен сезона 2021-2022|2021-2022]] ||[[Прва Бундеслига 2021-2022|1Б]] || 30 || 5 || [[Фудбалски куп на Германија 2021-2022|КГ]] || 1 || 2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|ЛШ]] || 8 || 1 ||[[Суперкуп на Германија 2021|СГ]] || 1 || 0 || 40 || 8 |- | [[ФК Бајерн Минхен сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Прва Бундеслига 2022-2023|1Б]] || 33 || 12 || [[Фудбалски куп на Германија 2022-2023|КГ]] || 4 || 3 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]] || 9 || 0 || [[Суперкуп на Германија 2022|СГ]] || 1 || 1 || 47 || 16 |- |[[ФК Бајерн Минхен сезона 2023-2024|2023-2024]] |[[Прва Бундеслига 2023-2024|1Б]] |24 |10 |[[Фудбалски куп на Германија 2023-2024|КГ]] |2 |0 |[[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|ЛШ]] |11 |2 |[[Суперкуп на Германија 2023|СГ]] |1 |0 |32 |12 |- ! colspan="3" |Вкупно Бајерн Минхен || 114 || 33 || || 9 || 5 || || 34 || 4 || || 6 || 1 || 163 || 43 |- ! colspan="3" |Вкупно во кариера || 124 || 35 || || 9 || 5 || || 34 || 4 || || 6 || 1 || 173 || 45 |} ===Хет-трикови=== <center> {|class="wikitable collapsible collapsed" style="width:95%" |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" !colspan="5" style="with: 100%;" align=center style="color:black; background:#DDDDDD"| Хет-трикови |- |<center><br> {|align=center cellpadding="2" cellspacing="0" style="background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 90%;" width=100% |-bgcolor=FFFFFF style="color:black;" |-bgcolor=Lavender style="color:black;" !width="10" | !width="76" |Дата !width="251"|Место !width="200"|Екипа !width="257"|Противник !width="85" |Голови !width="59" |Резултат !width="251"|Натпреварување !width="59" |Извештај |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''1''' || 30/10/2024 || align=left|{{flagsport|GER}} [[Мева Арена]], [[Мајнц]] || align=left|{{Fb team Bayern Munchen}} || align=left|{{Fb team Mainz 05}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || 0 - '''4''' || align=left|{{flagsport|GER}} [[Прва Бундеслига 2024-2025]] || [https://www.transfermarkt.com/1-fsv-mainz-05_bayern-munich/index/spielbericht/4446792 Извештај] |-style="text-align: center;" bgcolor=#F5F5F5 |'''2''' || 15/06/2025 || align=left|{{flagsport|USA}} [[Стадион ТКјуЛ|ТКјуЛ]], [[Синсинати]] || align=left|{{Fb team Bayern Munchen}} || align=left|{{Fb team Auckland City}} || [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] [[Податотека:Soccer ball.svg|12px|Гол]] || '''10''' - 0 || align=left|{{симбол2|2025 FIFA Club World Cup.svg}} [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светско клупско првенство 2025]] || <ref>Се бара извор за извештајот</ref> |} </center><br> |} </center> ==Титули== {{Тitle style - Bayern Munchen}} *'''{{Трофеј-Бундеслига}} [[Бундеслига]]''' : 5 : 2019-2020, 2020-2021, 2021-2022, 2022-2023, 2024-2025 *'''{{Трофеј-Фудбалски куп на Германија}} [[Фудбалски куп на Германија|Куп на Германија]]''' : 3 : 2019-2020, 2020-2021, 2021-2022 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА]]''' : 1 : 2020 *'''{{Трофеј-Светско клупско првенство}} [[ФИФА Светско клупско првенство]]''' : 1 : 2020 ==Наводи== {{наводи}} == Надворешни врски == {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Германија |image3= Flag of Germany.svg }} *[https://int.soccerway.com/players/jamal-musiala/549753/ Џамал Мусиала на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/jamal-musiala/profil/spieler/580195 Џамал Мусиала на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/303821/jamal-musiala Џамал Мусиала на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/395252/Show/Jamal-Musiala Џамал Мусиала на whoscored] {{Состав на ФК Бајерн Минхен}} {{Состав на Германија на СП фудбал 2022}} {{Состав на Германија на ЕП фудбал 2024}} {{Најдобри стрелци на Европските првенства во фудбал}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мусиала, Џамал}} [[Категорија:Фудбалери на ФК Бајерн Минхен]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Германски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 2003 година]] of007409d717cgb1ngm1rajbd0h1b93 0 1349701 5537904 5494796 2026-04-11T23:12:45Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: ридонесла → ридонела 5537904 wikitext text/x-wiki '''ИришЕВс (IrishEVs)''' е веб-страница за совети за потрошувачи која се фокусира на електричните возила, [[Обновливи извори на енергија|обновливите извори на енергија]] и [[Климатска криза|климатската криза]] во [[Ирска (остров)|Ирска]]. Веб-страницата е основана од новинарот Том Спенсер,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://irishtechnews.ie/tom-spencer-of-irishevs-on-the-benefits-of-evs/|title=Tom Spencer of IrishEVs on the benefits of electric vehicles|date=24 July 2020|work=Irish Tech News}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://gowildmagazine.com/a-day-in-the-life-of-tom-spencereditor-of-irishevs-an-independent-consumer-advice-website-that-seeks-to-improve-awareness-and-fight-common-myths-about-electric-cars/|title=A day in the life of Tom Spencer, Editor of IrishEVs, an independent consumer advice website that seeks to improve awareness and fight common myths about electric cars|date=13 May 2021|work=Go Wild Magazine|accessdate=2024-06-09|archive-date=2021-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628235535/https://gowildmagazine.com/a-day-in-the-life-of-tom-spencereditor-of-irishevs-an-independent-consumer-advice-website-that-seeks-to-improve-awareness-and-fight-common-myths-about-electric-cars/|url-status=dead}}</ref> кој претходно пишувал за Fully Charged,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fullycharged.show/blog/why-ev-battery-recycling-is-set-to-take-off|title=Why EV battery recycling is set to take off|date=9 April 2020|publisher=[[Fully Charged]]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fullycharged.show/blog/why-evs-are-cheaper-to-run/|title=Why EVs are cheaper to run|date=13 November 2019|publisher=Fully Charged}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://fullycharged.show/blog/how-can-evs-support-energy-independence/|title=How can EVs support energy independence?|date=19 February 2020|publisher=Fully Charged}}</ref> и опфатил широк спектар на теми околу улогата на [[автомобил]]ите и [[Превоз|транспортот]] во контекст на [[Глобално затоплување|климатски промени]] – при што транспортниот сектор учествувал со 20% од вкупните емисии на стакленички гасови во Ирска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.seai.ie/data-and-insights/seai-statistics/key-statistics/co2//|title=The EPA's Role in addressing climate change|publisher=[[Sustainable Energy Authority of Ireland]]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41235484.html|title=Lack of second-hand electric cars a ‘real barrier’ to affordability|date=27 September 2023|work=Irish Examiner}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41176504.html|title=Government target of 950,000 EVs by 2030 branded ‘nonsensical’|date=4 July 2023|work=Irish Examiner}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishtimes.com/ireland/2023/11/16/abolition-of-toll-discounts-latest-blow-to-electric-vehicle-users/|title=Abolition of toll discounts latest blow to electric vehicle users|date=16 November 2023|work=The Irish Times}}</ref> ИришЕВс исто така опфатил широк спектар на теми за обновливи извори на енергија, вклучувајќи ги и сончевата енергија, [[Ветерна енергија|енергијата од ветер]], енергетската политика, [[Велосипедска инфраструктура|велосипедската инфраструктура]], [[Just Transition|праведната транзиција]], еколошката политика, [[Загадување на воздухот|загадувањето на воздухот]] и [[Екоанксиозност|климатската вознемиреност]] .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.ie/life/motoring/can-i-still-import-a-used-car-39998746.html|title=Can I still import a used car?|date=24 January 2021|work=[[Irish Independent]]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-41245135.html|title=‘The maths doesn’t stack up’: EV owner says budget offers no incentive to switch|date=10 October 2023|work=Irish Examiner}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishmirror.ie/news/irish-news/if-everyone-lived-like-ireland-29767891|title=‘If everyone lived like we do in Ireland, today the world would have used up its 2023 resources|date=21 April 2023|work=Irish Mirror}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-02-16/climate-anxiety-can-feel-like-there-s-no-safe-harbor-reader-survey-finds|title=Climate anxiety can feel like ‘there’s no safe harbour’|date=16 February 2024|work=Bloomberg}}</ref> ИришЕВс објавувала статии со широк опсег на теми кои биле цитирани од главните медиуми, како ''The Irish Times'',<ref>{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/time-s-up-for-idling-car-engines-1.4438492/|title=Time's up for idling car engines|date=10 January 2021|work=[[The Irish Times]]}}</ref><ref name="Times">{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/life-and-style/recycle-your-car-by-electrifying-your-engine-1.4498123|title=Recycle your car by electrifying your engine|date=14 March 2021|work=The Irish Times}}</ref> ''Irish Examiner'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishexaminer.com/opinion/ourview/arid-31003117.html|title=Irish Examiner View: Clean air campaign – Time to stop engine idling|date=3 June 2020|work=[[Irish Examiner]]}}</ref> CleanTechnica,<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cleantechnica.com/2020/12/07/how-pr-agencies-are-greenwashing-the-climate-crisis-via-disinformation-campaigns/|title=How PR agencies are greenwashing the climate crisis via disinformation campaigns|date=7 December 2020|publisher=[[CleanTechnica]]}}</ref> ''Gizmodo'',<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.gizmodo.com.au/2020/10/renault-suggests-hydrogen-might-be-the-future-of-formula-one/|title=Renault suggests hydrogen might be the future of Formula One|date=12 October 2020|work=[[Gizmodo]]}}{{Мртва_врска|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ''Jalopnik'' <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://jalopnik.com/renault-suggests-hydrogen-might-be-the-future-of-formul-1845339702|title=Renault suggests hydrogen might be the future of Formula One|date=11 October 2020|work=[[Jalopnik]]}}</ref> и RTÉ .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rte.ie/news/budget-2021/2020/1014/1171387-motor-industry-car-motorists-budget-2021/|title=Budget makes efficient cars more attractive – provided you can afford to chang|date=14 October 2020|publisher=[[RTÉ]]}}</ref> Публикацијата, исто така, придонела многу за климатски активности, обезбедувајќи експертски придонес за емисиите од транспортот и водел кампања за воведување на закони за работа на моторот во лер во Ирска.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishmirror.ie/news/irish-news/mcdonalds-nutgrove-dublin-reopening-ireland-22058165|title=Bonkers video shows mile-long queue forming as McDonad's in Nutgrove, Dublin reopens|date=20 May 2020|work=[[Irish Mirror]]}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://irishtechnews.ie/campaign-for-irish-government-to-introduce-engine-idling-laws-to-fight-climate-crisis|title=Campaign for Irish government to introduce engine idling laws to fight climate crisis|date=2 June 2020|work=Irish Tech News}}</ref> == Климатска транзиција == Публикацијата за климатска транзиција се здобила со особена слава при промовирањето [[Just Transition|праведна транзиција]] во услови на климатска криза - и дома и во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.buzz.ie/news/irish-news/irish-among-planets-top-polluters-29768219|title=Irish are among the planet's top polluters and causing a strain on the world's resources|date=20 April 2023|work=Buzz.ie}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishmirror.ie/news/irish-news/if-everyone-lived-like-ireland-29767891|title='If everyone lived like we do in Ireland, today the world would have used up its 2023 resources'|date=20 April 2023|work=Irish Mirror}}</ref> Особено, IrishEVs постојано ја повикувала ирската влада да ги поддржи семејствата и поединците кои се со пониски приходи во усвојувањето на идејата за користење електрични возила.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishevs.com/fords-electric-pickup-highlights-an-unjust-climate-transition|title=Ford's electric pickup highlights an unjust climate transition|date=20 May 2021|publisher=IrishEVs}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40731681.html|title=Low income and isolated households need help to access electric car market|date=28 October 2021|work=Irish Examiner}}</ref> ИришЕВс при тоа го истакнала значителниот јаз на трошоците помеѓу просечниот приход и цената на новите електрични автомобили во Ирска и ја повикала ирската влада да ги зголеми стимулациите, а истовремено да направи повеќе услови за увоз на половни електрични возила од ОК за да ја задоволи побарувачката за достапни електрични возила - ОК бил единствениот локален извор на возила со волан од десната страна и позрел пазар во однос на усвојувањето на EУ.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.independent.ie/life/motoring/can-i-still-import-a-used-car-39998746.html|title=Can I still import a used car?|date=24 January 2021|work=Irish Independent}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishexaminer.com/news/arid-40709216.html|title=Removing tax relief could add €4,000 to cost of an electric car|date=29 September 2021|work=Irish Examiner}}</ref> Од ноември 2021 година, просечната годишна плата во Ирска била 49.000 евра, додека просечното ново електрично возило со батерии чинело 47.300 евра, дури и по одбивањето до 10.000 евра како стимулации од Управата за одржлива енергија на Ирска .<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://irishtechnews.ie/ev-experts-call-for-greater-incentives-budget/|title=EV experts call for greater incentives in next Budget|date=1 October 2021|work=Irish Tech News}}</ref> ИришЕВс довела до покривање на трошоците поврзано со конверзија на електрични возила како дел од праведна климатска транзиција, каде што постоечките возила со мотори со внатрешно согорување можело да се претворат и да работат како електрични возила само со батерии, со цел да се намали отпадот, со кој исто така треба се справува со емисиите и да обезбедува снабдување со прифатлива секунда.<ref name="Times"/><ref>{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/opinion/una-mullally-target-of-a-million-electric-vehicles-on-our-roads-lacks-cop-on-1.4728463?mode=sample&auth-failed=1&pw-origin=https%3A%2F%2Fwww.irishtimes.com%2Fopinion%2Funa-mullally-cars-are-not-magically-sustainable-just-because-they-re-electric-1.4728463|title=Una Mullally: target of a million electric vehicles on our roads lacks cop-on|date=15 November 2021|work=The Irish Times}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rte.ie/news/primetime/2022/0728/1312833-converting-cars-electric-emissions/|title=Why converting your car to electric could be the future|date=28 July 2022|work=RTE}}</ref> == Известување за зелено перење == Додека ИришЕВс првично се справувал со вообичаените митови и заблуди околу [[Електричен автомобил|електричните автомобили]] со цел да ја едуцира јавноста за нивните придобивки во споредба со возилата [[Мотор со внатрешно согорување|со мотори со внатрешно согорување]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rte.ie/lifestyle/motors/2021/0413/1209610-ireland-fourth-most-expensive-country-to-charge-an-electric-car/|title=Ireland fourth most expensive country to charge an electric car|date=15 April 2021|publisher=RTE}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://irishtechnews.ie/range-anxiety-is-a-myth-why/|title=Range anxiety is a myth – why?|date=10 August 2020|work=Irish Tech News}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://irishtechnews.ie/electric-vehicles-supporting-energy-independence|title=Why electric vehicles are supporting energy independence|date=29 July 2020|work=Irish Tech News}}</ref> оттогаш страницата се здобила со репутација за справување со зеленото перење во автомобилската индустрија и индустриите за гориво, воопшто.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://irishtechnews.ie/hybrid-vehicles-the-self-charging-myth/|title=Hybrid vehicles – the self-charging myth|date=10 August 2020|work=Irish Tech News}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishexaminer.com/opinion/ourview/arid-40301414.html|title=Irish Examiner view: Verification has huge role in climate wars|date=29 May 2021|work=Irish Examiner}}</ref> Нивната веб-страница била првата што ја разбила контроверзноста за зеленото перење на Applegreen, каде што брендот на гориво тврдел дека ги надоместува емисиите на своите врвни горива, но занемариле да ја информираат јавноста дека ова не ги вклучувало емисиите од екстракција или рафинирање - кои обично се одговорни за до 40% од вкупните емисии на стакленички гасови од бензинот и дизелот.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishevs.com/applegreen-washing|title=Applegreen-washing: separating action from marketing ploys|date=19 September 2020|publisher=IrishEVs}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishevs.com/the-problem-with-pr|title=The problem with PR- How PR agencies are greenwashing the climate crisis through disinformation campaigns|date=23 November 2020|publisher=IrishEVs}}</ref> Ниту, пак, маркетингот на Applegreen признал дека дрвјата што се засадени за да ги неутрализираат емисиите на јаглеродот може да потрае повеќе од 30 години за да се фатат емисиите што тие ги тврдеа.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishevs.com/the-rise-of-greenwashing|title=The rise of greenwashing. Misinformation, profits & passing the buck|date=22 November 2020|publisher=IrishEVs}}</ref> ИришЕВс исто така бил водечки глас во ирските медиуми за еколошката и климатската штета предизвикана од хибридните возила, и за тоа како производителите - особено [[Тојота]] - користеле кампањи за зелено перење за да го помогнат нивниот јавен имиџ без да ги намалат емисиите на нивните возила.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishexaminer.com/motoring/arid-40300817.html|title=Claims about environmental benefits of hybrid vehicles 'greenwashing'|date=29 May 2021|work=Irish Examiner}}</ref> Извештајот од 2020 година покажал дека емисиите на јаглерод од plug-in хибридните возила, во просек, биле два и пол пати повисоки отколку што покажувале официјалните тестови, што го отсликувал скандалот со емисиите на Volkswagen .<ref>{{Наведени вести|url=https://www.irishtimes.com/news/environment/plug-in-hybrid-emissions-2-5-times-higher-than-official-tests-indicate-environmental-groups-claim-1.4356586|title=Plug-in hybrid emissions 2.5 times higher than official tests indicate – environmental groups claim|date=16 September 2020|work=The Irish Times}}</ref> Ирските возила, исто така, одиграа клучна улога во известувањето за скандалот со перење зеленило [[Астон Мартин|во Астонгејт]] во 2020 година, во кој беа вклучени голем број познати брендови кои шират дезинформации за електричните возила во пресрет на декларацијата на ОК да стави крај на продажбата на возила со мотори со согорување од 2030 година <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.irishevs.com/understanding-astongate|title=Understanding 'Astongate' – Another brand embroiled in disinformation campaign|date=30 November 2020|publisher=IrishEVs}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.theguardian.com/business/2020/dec/02/aston-martin-pr-firm-anti-electric-vehicle-study|title=Aston Martin in row over 'sock puppet PR firm' pushing anti-electric vehicle study|date=2 December 2020|work=[[The Guardian]]}}</ref> Во февруари 2022 година, ИришЕВс ги лансирал Ирските награди за зелено перење за да ја подигне свеста за тоа како вообичаеното зелено перење станало важно меѓу корпорациите кои работат во Ирска и меѓу самиот ирски печат, и да повикаат на итна легислатива за заштита на ирските граѓани од брендови кои сакаат да профитираат од климататската криза.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cleantechnica.com/2022/02/20/irish-greenwashing-awards-call-out-misinformation/|title=Irish Greenwashing Awards call out misinformation|date=21 February 2022|work=CleanTechnica}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.thephoenix.ie/article/greenwash-awards-worthy-winners/|title=Greenwashing Awards' worthy winners|date=24 February 2022|work=The Phoenix}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.rte.ie/radio/podcasts/22065938-fossil-fuel-companies-accused-of-greenwashing/|title=Fossil fuel companies accused of greenashing|date=22 February 2022|work=RTE}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Климатски промени]] 0s7zrs6lye8bqg6hymcybdrn5xfjdw7 0 1353181 5537888 5482823 2026-04-11T23:11:49Z Bjankuloski06 332 /* Селтик */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537888 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 | name = Лиел Абада | image = [[File:Liel Abada (cropped v2) (cropped).jpg|200px|]] | birth_date = {{birth date and age|2001|10|3|df=yes}} | birth_place = [[Петах Тиква]], [[Израел]] | nationality = {{flagsport|ISR}} [[Израел]] | height = {{height|m=1.68}}<ref>{{cite web | url=https://www.worldfootball.net/player_summary/liel-abada/ | title=Liel Abada }}</ref> | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | currentclub = {{Fb team Charlotte FC}} | clubnumber = 11 | youthyears1 = | youthclubs1 = {{Fb team Hapoel Petah Tikva}} | youthyears2 = | youthclubs2 = {{Fb team Maccabi Petah Tikva}} | years1 = 2019-2021 | caps1 = 67 | goals1 = 20 | clubs1 = {{Fb team Maccabi Petah Tikva}} | years2 = 2021-2024 | caps2 = 79 | goals2 = 21 | clubs2 = {{Fb team Celtic}} | years3 = 2024- | caps3 = 15| goals3 = 4 | clubs3 = {{Fb team Charlotte FC}} | nationalyears1 = 2017 | nationalcaps1 = 6 | nationalgoals1 = 1 | nationalteam1 = {{flagsport|ISR}} [[Фудбалска репрезентација на Израел под 16 години|Израел 16]] | nationalyears2 = 2017-2018 | nationalcaps2 = 21 | nationalgoals2 = 2 | nationalteam2 = {{flagsport|ISR}} [[Фудбалска репрезентација на Израел под 17 години|Израел 17]] | nationalyears3 = 2018 | nationalcaps3 = 4 | nationalgoals3 = 0 | nationalteam3 = {{flagsport|ISR}} [[Фудбалска репрезентација на Израел под 18 години|Израел 18]] | nationalyears4 = 2018-2019 | nationalcaps4 = 12 | nationalgoals4 = 4 | nationalteam4 = {{flagsport|ISR}} [[Фудбалска репрезентација на Израел под 19 години|Израел 19]] | nationalyears5 = 2020-2022 | nationalcaps5 = 8 | nationalgoals5 = 1 | nationalteam5 = {{flagsport|ISR}} [[Фудбалска репрезентација на Израел под 21 година|Израел 21]] | nationalyears6 = 2024- | nationalcaps6 = 3 | nationalgoals6 = 0 | nationalteam6 = {{flagsport|ISR}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Израел|Израел (олимп.)]] | nationalyears7 = 2021- | nationalcaps7 = 10 | nationalgoals7 = 1 | nationalteam7 = {{flagsport|ISR}} [[Фудбалска репрезентација на Израел|Израел]] }} '''Лиел Абада''' (роден на [[3 октомври]] [[2001]], во [[Петах Тиква]]) — [[израел]]ски [[фудбалер]], [[Напад (фудбал)|напаѓач]] на [[ФК Шарлот|Шарлот]] и на [[Фудбалска репрезентација на Израел|израелската репрезентација]]. ==Биографија== Абада е роден во [[Петах Тиква]], [[Израел]], во [[Евреи|еврејско]] семејство со [[Мизрахи]] потекло.<ref>{{Cite web|url=https://jewishnews.timesofisrael.com/celtic-sign-israeli-international-winger-liel-abada/|title=Celtic sign Israeli international winger Liel Abada|first=Jewish News|last=Reporter|website=jewishnews.timesofisrael.com|date=15 July 2021 }}</ref> На 13-годишна возраст, неговиот прв тренер во [[ФК Макаби Петах Тиква|Макаби Петах Тиква]] ги зел него и неговиот татко, Ронен, да го прослават неговиот [[Бар и Бат мицва|Бар мицва]] во Барселона.<ref name="Barcelona">{{Cite web|url=https://www.sport5.co.il/articles.aspx?FolderID=2791&docID=339101|title = סולומון החדש של הלוזונים: הטירוף סביב ליאל עבדה - ספורט 5| date=14 April 2020 }}</ref> Неговиот помлад брат, [[Орел Абада]], е исто така фудбалер и моментално игра за [[АФК Хапоел Ранана|Хапоел Ранана]].<ref name="Barcelona"/> Абада е голем верник и не игра фудбал за време на најголемиот еврејски празник [[Јом Кипур]].<ref>{{cite news |last1=McGarry |first1=Graeme |title=Liel Abada to miss Real Betis test through religious reasons as Ange Postecoglou mulls over Celtic captaincy |url=https://www.glasgowtimes.co.uk/sport/19582051.liel-abada-miss-real-betis-test-religious-reasons-ange-postecoglou-mulls-celtic-captaincy/ |access-date=25 December 2021 |work=[[Glasgow Times]]|date=15 September 2021}}</ref> Од 2020 година, тој е во врска со Бар Рашти.<ref name="gf,army">{{Cite web |date=9 August 2021 |title=New Celtic star Liel Abada's girlfriend poses in Hoops top after he signs |url=https://www.dailyrecord.co.uk/entertainment/celebrity/new-celtic-star-liel-abadas-24719890}}</ref> ==Технички карактеристики== Неговата примарна позиција е [[Среден ред (фудбал)#Крило|десно крило]]. ==Клупска кариера== ===Макаби Петах Тиква=== [[Податотека:ליאל עבדה.jpg|thumb|left|Абада со [[ФК Макаби Петах Тиква|Макаби Петах Тиква]] во 2021 година.]] Абада го направил своето професионално деби со екипата на [[ФК Макаби Петах Тиква|Макаби Петах Тиква]] во [[Фудбалски куп на Израел|Купот на Израел]] на 22 август 2019 година, влегувајќи како замена во 63-тата минута од натпреварот против [[ФК Хакоах Амидар Рамат Ган|Хакоах Амидар Рамат Ган]], кој завршил со победа на неговата екипа на домашен терен со 4–1.<ref>{{cite web |url=https://www.football.org.il/en/leagues/games/game/?season_id=20&game_id=624401 |title= מכבי עירוני פתח תקווה 4 : 1 הכח עמידר רמת גן|work=Israel Football Association|date=15 January 2019 |access-date=21 March 2021}}</ref> На 9 септември 2019 година, тој го постигнал својот прв гол во професионалната кариера, во [[Лига Леумит]] - второто ниво на израелскиот фудбал - против [[ФК Бнеи Сахнин|Бнеи Сахнин]], погодок во 90-тата минута со кои израмнил на 1–1 што бил и конечниот резултат на средбата.<ref>{{cite web | url=https://int.soccerway.com/matches/2019/09/09/israel/liga-leumit/maccabi-petah-tikva-fc/ihoud-bnei-sakhnin-fc/3031428/ | title=Maccabi Petah Tikva vs. Bnei Sakhnin - 9 September 2019 - Soccerway }}</ref> Сезоната 2019-2020 ја завршил со 29 настапи и 8 постигнати гола во Лига Леумит, придонесувајќи за промоцијата на Макаби Петах Тиква во највисоката фудбалска дивизија, како шампиони во [[Лига Леумит 2019-2020|второто ниво на земјата]]. На 30 август 2020 година, Абада го постигнал својот прв гол во [[Премиер лига на Израел|Премиер лигата на Израел]], и тој се испоставил како победничкиот за неговиот тим, во 86-тата минута од натпреварот во кој го победиле [[ФК Макаби Тел Авив|Макаби Тел Авив]] на гостински терен со 1–2.<ref>{{cite web | url=https://int.soccerway.com/matches/2020/08/30/israel/ligat-haal/maccabi-tel-aviv-fc/maccabi-petah-tikva-fc/3304160/ | title=Maccabi Tel Aviv vs. Maccabi Petah Tikva - 30 August 2020 - Soccerway }}</ref> Со 12 постигнати гола во 36 натпревари во Премиер лигата на Израел, тој бил едно од откровенијата на сезоната во врвната израелска лига. ===Селтик=== На 14 јули 2021 година, Абада потпишал петгодишен договор со [[Шкотска|шкотскиот]] клуб [[ФК Селтик|Селтик]], кој како обесштетување за трансферот му платил на Макаби Петах Тиква 3,6 милиони фунти.<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/57842647|title=Celtic sign Israel winger Abada|work=BBC Sport}}</ref> На 20 јули 2021, тој постигнал гол на своето деби за Селтик во првиот натпревар од [[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|второто квалификациско коло на Лигата на шампионите]] против [[данска]]та екипа [[ФК Митјиланд|Митјиланд]], што завршил нерешено 1–1.<ref>{{cite web | url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2032593--celtic-vs-midtjylland/ | title=Celtic-Midtjylland &#124; UEFA Champions League 2021/22 }}</ref> На 21 август 2021, во неговиот трет настап во [[Премиер лига на Шкотска|Премиер лигата на Шкотска]], Абада ги постигнал двата своите први два гола во првенството за Селтик, во убедливата победа на домшен терен со 6–0 над [[ФК Сент Мирен|Сент Мирен]].<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/football/2021/aug/21/celtic-st-mirren-scottish-premiership-match-report|title=David Turnbull hat-trick helps Celtic hit another six in thrashing of St Mirren|website=The Guardian|date=21 August 2021|access-date=5 January 2022}}</ref> На 4 ноември 2021 година, тој го постигнал победничкиот гол во успехот на ''детелините'' со 2-3 на гостувањето кај [[Унгарија|унгарската]] екипа [[ФК Ференцварош|Ференцварош]] во [[УЕФА Лига Европа 2021-2022|Лига Европа]].<ref>{{cite web | url=https://www.uefa.com/uefaeuropaleague/match/2033231--ferencvaros-vs-celtic/ | title=Ferencváros-Celtic &#124; UEFA Europa League 2021/22 }}</ref> Во сите натпреварувања, Абада одиграл 54 натпревари и постигнал 15 гола за Селтик во својата дебитантска сезона во клубот, придонесувајќи за освојувањето на шкотското првенство - каде постигнал 10 гола во 36 натпревари - и за Лига купот на Шкотска. На крајот од сезоната, Абада бил избран за [[ПФА Млад играч на годината во Шкотска|Најдобар млад играч на годината во Шкотска]].<ref name=":0" /> На 28 август 2022 година, Абада постигнал [[хет-трик]] и асистирал за еден гол, во победата со 9–0 на гости против [[ФК Данди Јунајтед|Данди Јунајтед]] во [[Премиер лига на Шкотска 2022–2023|Премиер лигата на Шкотска 2022–2023]].<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/sport/football/62621464 |title=Dundee United 0–9 Celtic: Celtic strolled to an incredible record-breaking away league victory by humiliating beleaguered Dundee United to climb back to the top of the Scottish Premiership |website=BBC Sport |date=28 August 2022 }}</ref> На 3 септември 2022 година, тој ги постигнал првиот и третиот гол во ''[[Олд Фирм]]'' дербито против [[ФК Ренџерс|Ренџерс]], кое завршило 4-0 за Селтик.<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.com/sport/football/62697650 | title=Celtic overwhelm Rangers to lay down title marker | work=BBC Sport }}</ref> На 6 април, Абада дебитирал во главниот жреб на Лигата на шампионите, играјќи во натпреварот од групната фаза против [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref>{{Cite web |last=UEFA.com |title=Celtic-Real Madrid {{!}} UEFA Champions League 2022/23 |url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/match/2035651--celtic-vs-real-madrid/ |access-date=2023-01-04 |website=UEFA.com |language=en}}</ref> На 19 октомври 2022 година, тој постигнал два гола во период од 11 минути, а подоцна додал асистенција во победата со 4-0 на гости против [[ФК Мадервел|Мадервел]] во четвртфиналето на [[Лига куп на Шкотска 2022–2023|Лига купот на Шкотска 2022-2023]].<ref>{{cite news | url=https://www.bbc.com/sport/football/63209217 | title=Abada bags double as Celtic set up Kilmarnock semi | work=BBC Sport }}</ref> Со 13 гола во 47 настапи во сите натпреварувања, Абада придонел за освојувањето на домашната тројна круна во сезоната 2022-2023 со Селтик, освојувајќи го шкотското првенство, Купот на Шкотска и Лига купот на Шкотска. На 1 септември 2023 година, Абада потпишал нов четиригодишен договор со Селтик.<ref>{{Cite web|publisher=Sky Sports|title=Liel Abada: Celtic winger agrees new four-year deal |url=https://www.skysports.com/football/news/11787/12952493/liel-abada-celtic-winger-agrees-new-four-year-deal |access-date=2023-09-01|website=www.skysports.com}}</ref> Во третата сезона со Селтик неговата кариера бил погодена од [[Израелско-палестинска војна (2023)|војната Израел-Хамас]], бидејќи навивачката група [[Зелена бригада]] ја демонстрирала својата поддршка за [[Палестина|Палестинците]].<ref>{{Cite news |date=2023-10-26 |title=Celtic fans defy club by showing support for Palestine in Champions League – video |language=en-GB |work=the Guardian |url=https://www.theguardian.com/football/video/2023/oct/26/celtic-fans-flags-palestine-champions-league-video |access-date=2023-12-26 |issn=0261-3077}}</ref><ref>{{Cite web |last=O'Hare |first=Liam |title='We're on the right side of history': Celtic's growing feud over Palestine |url=https://www.aljazeera.com/sports/2023/11/2/celtic-fans-green-brigade-palestine-support-israel-war-on-gaza |access-date=2023-12-26 |website=Al Jazeera |language=en}}</ref> По овој повод тој се сретнал со раководството на Селтик, што довело до негово критикување во Израел, а Селтик издале соопштение во кое се вели дека е „непримерно“ навивачите да ги покажуваат тие пораки.<ref>{{cite news |url=https://www.glasgowtimes.co.uk/sport/23844790.liel-abada-meets-celtic-board-fans-palestine-display/ |title=Liel Abada 'meets' Celtic board over fans' Palestine display |newspaper=Glasgow Times |date=10 October 2023 |first=Ewan |last=Paton |accessdate=4 March 2024}}</ref> Абада бил повреден во времето кога започнала војната, а во тимот се врати во декември.<ref name = challenging/> Дури и менаџерот на Селтик, [[Брендан Роџерс]] изјавил во февруари 2024 дека Абада поминал низ "тешко време" за да може да ги прикаже својте најдобри перформанси имајќи ги во предвид околностите,<ref name = challenging>{{cite news |url=https://www.heraldscotland.com/sport/football/24110577.rodgers-challenging-celtic-situation-abada/ |title=Rodgers on 'challenging' Celtic situation for Abada |newspaper=The Herald |first=Graeme |last=McGarry |date=9 February 2024 |accessdate=4 March 2024}}</ref> а потврдил дека Абада би можел да го напушти клубот,<ref>{{Cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68316728 |title=Celtic: Liel Abada loan a possibility - Brendan Rodgers |website=BBC Sport |date=16 February 2024 |accessdate=4 March 2024}}</ref> што и се случило околу месец дена подоцна. ===Шарлот=== На 8 март 2024 година, Абада преминал во [[МЛС]] лигата, каде потпишал за [[ФК Шарлот|Шарлот]] во трансфер вреден 10 милиони фунти.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/68507625 |title=Liel Abada: Celtic winger departs for Major League Soccer side Charlotte FC |website=BBC Sport |date=7 March 2024 |accessdate=8 March 2024}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Абада играл за сите младински селекции на Израел од [[Фудбалска репрезентација на Израел под 16 години|под 16]] до [[Фудбалска репрезентација на Израел под 21 година|под 21 година]]. Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Израел|сениорската репрезентација]] го направил на 5 јуни 2021 година, во пријателскиот натпревар против {{NazNB|FUrep|MNE}} одигран во [[Подгорица]], во кој го заменил [[Јонас Маледе]] во 61-вата минута при резултат 0-0, а на крајот Израел победил со 3-1.<ref>{{cite web|publisher=[[ESPN]]|url=https://www.espn.com/soccer/lineups?gameId=593730|title=Montenegro v Israel game report|date=5 June 2021}}</ref> Својот прв гол за репрезентацијата го постигнал против [[Фудбалска репрезентација на Исланд|Исланд]] во ремито 2-2 во [[УЕФА Лига на нации|Лигата на нации]] на 2 јуни 2022 година. Во јули 2024, Абада бил повикан во составот на [[Олимписка фудбалска репрезентација на Израел|олимписката репрезентација]] за [[Фудбал на Летните олимписки игри 2024 (мажи)|Олимписките игри 2024]] во [[Париз]].<ref>{{Cite web|title=פריז, אנחנו באים!!!|trans-title=Yes, please leave!!!|url=https://www.facebook.com/photo/?fbid=1022378272580909&set=a.339271357558274|website=Facebook|publisher=[[Israel Football Association]]|language=he|date=11 July 2024}}</ref> Тој ги одиграл сите три натпревари на Израел во групата Д, после која неговата земја била елиминирана со само еден освоен бод. ===Хронологија на репрезентативните настапи=== *'''Сениорска репрезентација''' {{Репрезентативни настапи|ISR}} {{Cronopar|5-6-2021|Подгорица|MNE|1|3|ISR|-|Пријателска|13={{subon|61}}}} {{Cronopar|1-9-2021|Торшавн|FRO|0|4|ISR|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|84}}}} {{Cronopar|12-10-2021|Бершева|ISR|2|1|MDA|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|74}}}} {{Cronopar|12-11-2021|Клагенфурт|AUT|4|2|ISR|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|82}}}} {{Cronopar|15-11-2021|Нетанја|ISR|3|2|FRO|-|Квал. за СП|2022|13={{subon|81}}}} {{Cronopar|2-6-2022|Хаифа|ISR|2|2|ISL|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|80}}}} {{Cronopar|10-6-2022|Тирана|ALB|1|2|ISR|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза}} {{Cronopar|13-6-2022|Рејкјавик|ISL|2|2|ISR|1|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|78}}}} {{Cronopar|24-9-2022|Тел Авив|ISR|2|1|ALB|-|УЕФА Лига на нации|2022-2023|Прва фаза|13={{suboff|77}}}} {{Cronopar|16-6-2023|Будимпешта|BLR|1|2|ISR|-|Квал. за ЕП|2024|13={{suboff|46}}}} {{Cronopar|21-3-2024|Будимпешта|ISR|1|4|ISL|-|Квал. за ЕП|2024|13={{subon|71}}}} {{Cronofin|12|1}} *'''Олимписка репрезентација''' {{Репрезентативни настапиО|ISR}} {{CronoparO|24-7-2024|Париз|MLI|1|1|ISR|-|Олимписки игри|2024|Прва фаза|13={{suboff|67}}}} {{CronoparO|27-7-2024|Париз|ISR|2|4|PAR|-|Олимписки игри|2024|Прва фаза|13={{suboff|85}}}} {{CronoparO|30-7-2024|Нант|ISR|0|1|JPN|-|Олимписки игри|2024|Прва фаза}} {{cronofin|3|0}} ==Статистика== ===Клупска статистика=== {| class="wikitable" style="font-size:90%;width:99%;text-align:center;" |- ! rowspan="2" | Сезона ! rowspan="2" | Клуб ! colspan="3" | Првенство ! colspan="3" | Национален куп ! colspan="3" | Континентален куп ! colspan="3" | Останати купови ! colspan="2" | Вкупно |- ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Лига ! Наст ! Гол ! Наст ! Гол |- || [[ФК Макаби Петах Тиква сезона 2018-2019|2018-2019]] ||rowspan=3|{{flagsport|ISR}} [[ФК Макаби Петах Тиква|Макаби Петах Тиква]] || [[Премиер лига на Израел 2018-2019|ПЛ]] || 2 || 0 || [[Фудбалски куп на Израел 2018-2019|КИ]]+[[Тото куп Премиер лига 2018-2019|ТК]] || 1+0 || 0 || || - || - || || - || - || 3 || 0 |- || [[ФК Макаби Петах Тиква сезона 2019-2020|2019-2020]] || [[Лига Леумит 2019-2020|ЛЛ]] || 29 || 8 || [[Фудбалски куп на Израел 2019-2020|КИ]]+[[Тото куп Леумит 2019-2020|ТК]] || 5+4 || 0 || || - || - || || - || - || 38 || 8 |- || [[ФК Макаби Петах Тиква сезона 2020-2021|2020-2021]] || [[Премиер лига на Израел 2020-2021|ПЛ]] || 26 || 8 || [[Фудбалски куп на Израел 2020-2021|КИ]]+[[Тото куп Премиер лига 2020-2021|ТК]] || 2+0 || 1+0 || || - || - || || - || - || 28 || 9 |- || [[ФК Селтик сезона 2021-2022|2021-2022]] || rowspan=3|{{flagsport|SCO}} [[ФК Селтик|Селтик]] || [[Премиер лига на Шкотска 2021-2022|ШПЛ]] || 36 || 10 || [[Фудбалски куп на Шкотска 2021-2022|КШ]]+[[Лига куп на Шкотска 2021-2022|ЛКШ]] || 3+3 || 1+1 ||[[УЕФА Лига на шампиони 2021-2022|ЛШ]]+[[УЕФА Лига Европа 2021-2022|ЛЕ]]+[[УЕФА Лига на конференции 2021-2022|ЛК]] || 2<ref>настапи во квалификациските кола</ref>+8<ref>3 настапи во квалификациските кола</ref>+2 || 1<ref>во квалифкациските кола</ref>+2<ref>1 гол во квалификациските кола</ref>+0 || - || - || - || 54 || 15 |- || [[ФК Селтик сезона 2022-2023|2022-2023]] || [[Премиер лига на Шкотска 2022-2023|ШПЛ]] || 34 || 10 || [[Фудбалски куп на Шкотска 2022-2023|КШ]]+[[Лига куп на Шкотска 2022-2023|ЛКШ]] || 4+4 || 1+2 || [[УЕФА Лига на шампиони 2022-2023|ЛШ]] || 5 || 0 || - || - || - || 47 || 13 |- || [[ФК Селтик сезона 2023-2024|2023-мар.2024]] || [[Премиер лига на Шкотска 2023-2024|ШПЛ]] || 9 || 1 || [[Фудбалски куп на Шкотска 2023-2024|КШ]]+[[Лига куп на Шкотска 2023-2024|ЛКШ]] || 1+1 || 0+0 || [[УЕФА Лига на шампиони 2023-2024|ЛШ]] || 0 || 0 || - || - || - || 11 || 1 |- !colspan="3"|Вкупно Селтик || 79 || 21 || || 16 || 5 || || 17 || 3 || || - || - || 112 || 29 |- || [[ФК Шарлот сезона 2024|2024]] || {{flagsport|USA}} [[ФК Шарлот|Шарлот]] || [[МЛС 2024|МЛС]] || 8 || 2 || [[Отворен куп на САД 2024|ОКС]] || 0 || 0 || - || - || - || [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2024|ЛК]] || 0 || 0 || 8 || 2 |- !colspan="3"|Вкупно во кариерата || 144 || 39 || || 28 || 6 || || 17 || 3 || || - || - || 189 || 48 |} ===Репрезентативна статистика=== ==Титули== ===Клупски=== ====Макаби Петах Тиква==== *'''[[Лига Леумит]]''' : 1 : 2019-2020 ====Селтик==== *'''{{Трофеј-Шкотска (Премиер лига)}} [[Премиер лига на Шкотска]]''' : 2 : 2021-2022, 2022-2023 *'''{{Трофеј-Фудбалски куп на Шкотска}} [[Фудбалски куп на Шкотска|Куп на Шкотска]]''' : 1 : 2022-2023 *'''[[Лига куп на Шкотска]]''' : 2 : 2021-2022, 2022-2023 ===Поединечни=== *[[ПФА Млад играч на годината во Шкотска]] : 1 : 2021-2022<ref name=":0">{{cite web |url=https://www.bbc.co.uk/sport/football/61292680 |title=Celtic take five prizes at PFA Scotland awards, including manager of the year |website=BBC Sport |date=1 May 2022 |access-date=2 May 2022}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{рв|Sergio Gómez}} {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Израел |image3= Flag of Israel.svg }} *[https://ng.soccerway.com/players/liel-abada/516444/ Лиел Абада на soccerway] *[https://www.transfermarkt.com/liel-abada/profil/spieler/519514 Лиел Абада на transfermakt] *[https://www.espn.com/soccer/player/stats/_/id/312976/liel-abada Лиел Абада на espn] *[https://www.whoscored.com/Players/412540/Show/Liel-Abada Лиел Абада на whoscored] {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Абада, Лиел}} [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Макаби Петах Тиква]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Селтик]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Шарлот]] [[Категорија:Израелски фудбалери]] [[Категорија:Родени во 2001 година]] slhzl2a8ggazkof3i2nim4w6wcqzyaj 0 1354625 5537787 5491654 2026-04-11T18:52:13Z Andrew012p 85224 5537787 wikitext text/x-wiki {{Infobox film|image=Бордерлендс филм плакат.png|alt=|caption=Плакатот на македонски јазик|director=[[Илај Рот]]|screenplay={{Plainlist| * Илај Рот * Џо Кромби }}|story=Илај Рот|based_on=|producer={{Plainlist| * Ари Арад * [[Ави Арад]] * [[Ерик Фиг]] }}|starring={{Plainlist| <!--- PER ONE PAPER https://www.lionsgatepublicity.com/theatrical/borderlands ---> * [[Кејт Бланчет]] * [[Кевин Харт]] * [[Џек Блек]] * [[Едгар Рамирес]] * [[Аријана Гринблат]] * [[Флоријан Мунтану]] * [[Џина Гершон]] * [[Џејми Ли Кертис]] }}|cinematography=Рохир Стоферс|editing={{Plainlist| * [[Џулијан Кларк]] * Еван Хенке }}|music=Стив Јаблонски|production_companies={{Plainlist| * [[Summit Entertainment]] * Media Capital Technologies * Arad Productions * Picturestart * [[Gearbox Software|Gearbox Studios]] * [[2K (company)|2K]] }}|distributor=[[Lionsgate Films]]|released=9 август 2024 г. (САД)<br>29 август 2024 г. (Македонија)|runtime=101 минута<ref>{{Cite web|quote=100m 35s|date=July 4, 2024|title=''Borderlands'' (12A)|url=https://www.bbfc.co.uk/release/borderlands-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde4mtky|access-date=July 4, 2024|website=[[British Board of Film Classification|BBFC]]|archive-date=August 13, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240813201945/https://www.bbfc.co.uk/release/borderlands-q29sbgvjdglvbjpwwc0xmde4mtky|url-status=live}}</ref>|country={{САД}}|language={{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }}|budget=110 — 120&nbsp;милиони долари|gross=30,9&nbsp;милиони долари<ref name=NUM>{{Cite web|title=Borderlands – Financial Information|url=https://www.the-numbers.com/movie/Borderlands-(2024)#tab=summary|website=The Numbers|access-date=August 30, 2024|archive-date=August 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803035618/https://www.the-numbers.com/movie/Borderlands-(2024)#tab=summary|url-status=live}}</ref><ref name=BOM>{{Cite web|title=Borderlands|url=https://www.boxofficemojo.com/release/rl3466691329/ |website=Box Office Mojo|access-date=August 30, 2024|archive-date=August 3, 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20240803035618/https://www.boxofficemojo.com/release/rl3466691329/|url-status=live}}</ref>}}{{Закосен наслов}}'''''Бордерлендс'''''<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.3dkinobitola.com/single/event/83|title=Бордерлендс {{!}} 3D-кино Битола|work=www.3dkinobitola.com|accessdate=2024-09-01}}</ref> ({{langx|en|Borderlands}}) — американски [[Научна фантастика|научнофантастичен]] акционен комичен [[филм]] на режисерот и соавтор [[Илај Рот]], заснован на [[Borderlands|истоимената серија видеоигри]] развиена од Gearbox Software. Кејт Бланчет ја глуми Лилит, злосторничка што се здружува со банда изгнаници за да ја најде ќерката на најмоќниот човек во вселената.<ref>{{Cite web|url=https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/edgar-ramirez-joins-lionsgates-borderlands-4161308/|title=Edgar Ramirez Joins Lionsgate's 'Borderlands'|author=Couch|first=Aaron|date=2021-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210628184959/https://www.hollywoodreporter.com/movies/movie-news/edgar-ramirez-joins-lionsgates-borderlands-4161308/|archive-date=2021-06-28|lang=en-US|website=The Hollywood Reporter|access-date=2021-06-19|url-status=live}}</ref> Во филмот играат и [[Кевин Харт]], [[Џек Блек]], Едгар Рамирес, Аријана Гринблат, Флоријан Мунтану, Џина Гершон и Џејми Ли Кертис. Премиерата на филмот во [[Соединети Американски Држави|САД]] била на [[9 август]] [[2024]] г., а во [[Македонија]] на [[29 август]] истата година. == Содржина == Заплетот се врти околу Лилит, озлогласена одметничка со таинствено минато. Таа се враќа на нејзината родна планета, Пандора, за да ја бара исчезнатата ќерка на злобникот на филмот, Атлас. За време на патувањето, Лилит се здружува со разновидна група сојузници: Роланд, вешт платеник; Тина, млада стручњакиња за избувливи средства; Танис, нетрадиционална научница; и Клаптрап, умен робот. Заедно, оваа неверојатна коалиција тргнува да го пронајде исчезнатото девојче. == Улоги == {| class="wikitable" !Глумец !Улога |- |[[Кејт Бланчет]] |Лилит |- |[[Кевин Харт]] |Роланд |- |[[Џек Блек]] |Клаптрап |- |[[Едгар Рамирес]] |Дукелијан Атлас |- |[[Аријана Гринблат]] |Ситната Тина |- |[[Флоријан Мунтану]] |Криг |- |[[Џина Гершон]] |Лудата Мокси |- |[[Џејми Ли Кертис]] |д-р Патриша Танис |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Official website|https://borderlands.movie}} {{IMDb title|4978420}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Филмови од 2024 година]] [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски научнофантастични акциони филмови]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] thp0pu1sea5qcq383phjii3qq3zh01y 0 1356948 5537934 5397811 2026-04-12T03:57:28Z Bjankuloski06 332 /* Земјоделство */ Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537934 wikitext text/x-wiki [[Податотека:Temperature_Bar_Chart_Europe-Norway--1901-2020--2021-07-13.png|мини|Визуелизација на просечна годишна температурна аномалија во Норвешка, од 1901 до 2020 година.]] Сите региони и годишни времиња на [[Норвешка]] се очекуваат да [[Последици од глобалното затоплување|станат потопли и повлажни]] поради [[Глобално затоплување|климатските промени]]. На основа [[по глава на жител]], Норвешка е најголемиот светски производител и извозник на нафта и природен гас надвор од [[Среден Исток|Средниот Исток]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html|title=The World Factbook — Central Intelligence Agency|work=www.CIA.gov|archive-url=https://web.archive.org/web/20130616021045/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2249rank.html|archive-date=16 June 2013|accessdate=21 May 2017}}</ref> Во 2016 година биле издадени 56 нови дозволи за истражување на нафта во близина на [[Лофотенски Острови|островите Лофотен]]. Сепак, 98% од побарувачката на електрична енергија во Норвешка се обезбедува од обновливи извори, главно од [[Електричен сектор во Норвешка|хидроелектрична енергија]], создадена од користење на огромните резерви на слатка вода во Норвешка.<ref name=":16">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nve.no/energiforsyning-og-konsesjon/vannkraft/vannkraftpotensialet/|title=Vannkraftpotensialet|work=[[nve.no]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118041239/https://www.nve.no/energiforsyning-og-konsesjon/vannkraft/vannkraftpotensialet/|archive-date=18 January 2017|accessdate=21 May 2017}}</ref> Емисиите се создаваат и преку транспортот, иако Норвешка е светски лидер во електричните возила. Потоплите температури во Норвешка предизвикуваат повлекување на вечниот мраз и ледниците, што доведува до промена на шемите на врнежи. [[Климатски промени на Арктикот|Климатските промени особено влијаат на]] [[Арктик|арктичкиот]] регион на Норвешка. [[Биоразновидност]]а и шумските области доживуваат поместувања поради феноменот, со значителни импликации за земјоделството и економијата на земјата. Практиките на домородните [[Лапонци]] се под влијание на климатските промени. [[Влада на Норвешка|Норвешката влада]] вовела неколку социјални и економски политики за [[ублажување на климатските промени]], вклучително и преку зафаќање и складирање на јаглерод. Норвешка сака да постигне јаглеродна неутралност до 2030 година, делумно со инвестирање во проекти со намалување на емисиите во странство. Таа сака да постигне нула емисија во земјата до 2050 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nordicenergy.org/figure/ambitious-climate-targets-and-visions-for-all-nordic-countries/carbon-neutral-as-soon-as-2030/|title=Norway: Carbon-neutral as soon as 2030|work=Nordic Energy Research|accessdate=11 May 2020}}</ref> Во 2020 година, Норвешка заложила дека ќе постигне 50% - 55% намалување на домашните емисии од нивото од 1990 година до 2030 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.regjeringen.no/en/aktuelt/norge-forsterker-klimamalet-for-2030-til-minst-50-prosent-og-opp-mot-55-prosent/id2689679/|title=Norway steps up 2030 climate goal to at least 50 % towards 55 %|date=7 February 2020|work=Government.no|accessdate=11 May 2020}}</ref> == Емисии на стакленички гасови == [[Податотека:Energy_balance_for_Norway_in_2014.png|мини|371x371пкс| '''Слика 1.''' Ја илустрира енергетската рамнотежа за Норвешка во 2014 година.]] === Потрошувачка на енергија === Во 2015 година, снабдувањето со енергија на Норвешка достигнала 1,7 милиони тони - зголемување од 311,3% од 1990 година<ref name=":15">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ssb.no/en/natur-og-miljo/statistikker/klimagassn/aar-endelige|title=Emissions of greenhouse gases, 1990-2015, final figures|work=SSB}}</ref> - и нивната вкупна домашна потрошувачка била 213 терават-часови (TWh) во 2015 година, од кои 89 TWh се искористиле од домаќинствата и услугите. Ова било зголемување од 2% во потрошувачката на домаќинствата, што се должело на пониските температури што предизвикале пораст на побарувачката за греење,<ref name=":14">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ssb.no/en/energi-og-industri/statistikker/energibalanse|title=Production and consumption of energy, energy balance, 2014-2015, final figures|work=ssb.no}}</ref> што исто така довело до пораст од 7% во употребата на биогориво од 2014 година. Поради зголемената глобална побарувачка за природен гас и нафта, во јануари 2016 година биле издадени 56 нови лиценци за да се овозможат поголеми истражувања на нафта во близина на [[Лофотенски Острови|островите Лофотен]], покрај [[Северно Море|Северното]] и [[Баренцово Море|Баренцовото]] море.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.euractiv.com/section/climate-environment/news/norwegian-industry-plans-to-up-fossil-fuel-production-despite-paris-pledge/|title=Norwegian industry plans to up fossil fuel production despite Paris pledge|last=Vidal|first=John|date=2016-01-29|work=euractiv.com}}</ref> Ова претставувало закана за биодиверзитетот и рибниот фонд во овие области и покрај бројните ветувања за подобрување на нивните еколошки рејтинзи и заветот од Париз. Од друга страна, 98% од побарувачката на електрична енергија во Норвешка се обезбедува од обновливи извори на енергија, 95% од тоа доаѓа од хидроелектрична енергија.<ref name=":16"/> Поради сознанието дека нивната електрична енергија се снабдува од обновливи извори и нејзината многу ниска цена бидејќи се произведува дома, потрошувачката во Норвешка е три пати поголема од просечниот Европеец.<ref name=":15" /> Потрошувачката на електрична енергија е еднаква на приближно 77% од потрошувачката на енергија во домаќинството во просечна самостојна куќа. {| class="wikitable" border="1" |+Емисии на јаглерод диоксид од енергија 2011-2021 (милиони тони '''CO2''' )<ref name=":122">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bp.com/content/dam/bp/business-sites/en/global/corporate/pdfs/energy-economics/statistical-review/bp-stats-review-2022-full-report.pdf|title=bp Statistical Review of World Energy|first=|date=2022|work=www.bp.com|page=|accessdate=7 June 2024|edition=71st}}</ref>  |'''2011 година''' | '''2012 година''' | '''2013 година''' | '''2014 година''' | '''2015 година''' | '''2016 година''' | '''2017 година''' | '''2018 година''' | '''2019 година''' | '''2020 година''' | '''2021 година''' |- | 37.1 | 36.8 | 37,0 | 36.1 | 36.0 | 35.1 | 35.1 | 35.3 | 34.3 | 32.9 | 33.4 |} Во 2023 година, Норвешка постигнала забележително намалување на емисиите за 4,7%, намалувајќи се од 48,9 милиони тони CO2 во претходната година на 46,6 милиони тони. Овој напредок бил дел од континуираниот тренд, со врвни емисии од 1990 година забележани во 2007 година на 56,5 милиони тони. Значаен фактор во неодамнешното намалување биле намалените емисии од автомобилскиот сообраќај, во голема мера припишани на зголеменото прифаќање на електрични возила и интеграцијата на [[Биогориво|биогоривата]].<ref name=":18">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2024-06-07/norway-s-emissions-fell-last-year-on-ev-boom-metal-output-fall|title=Norway's Emissions Fell Last Year on EV Boom, Metal Output Fall|last=Lundgren|first=Kari|date=June 7, 2024|work=www.bloomberg.com|accessdate=2024-06-07}}</ref> === Транспорт === Транспортниот сектор сочинува една третина од вкупните емисии на стакленички гасови произведени во Норвешка (~ 16,5 милиони тони CO2), а патниот сообраќај изнесува ~ 10 милиони тони CO₂.<ref name=":17">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ntp.dep.no/Nasjonale+transportplaner/2018-2029/Plangrunnlag/_attachment/1215451/binary/1108802?_ts=154a51c1a38|title=Norwegian Coastal Administration and the Public Roads Administration, 2016. Nasjonal Transportplan 2018-2029.|last=Avinor|first=Jernbaneverket|accessdate=16 March 2017|archive-date=2020-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200603194035/https://www.regjeringen.no/no/tema/transport-og-kommunikasjon/nasjonal-transportplan/ntp-2022-2033-i-arbeid-ny/nasjonal-transportplan-2022-2033---i-arbeid/id2643246/?_ts=154a51c1a38|url-status=dead}}</ref> Транспортната мешавина на Норвешка е под силно влијание на нејзината мала густина на населеност, тесен облик и долго крајбрежје со многу мали острови. Норвешкото Министерство за транспорт и врски има целосна одговорност за секторот за цивилна авијација, јавни патишта и железнички транспорт. Услугите за траект се дел од националниот патен систем (т.е. крајбрежни региони), за управување со крајбрежјето, морската средина и политиката за пристанишен и поморски транспорт. Тие, исто така, имаат можност да делегираат задачи поврзани со јавниот транспорт и патишта на назначените окрузи и општини. Поголемиот дел од инфраструктурата во Норвешка е во јавна сопственост, а операциите честопати се доделуваат на приватни фирми. Јавниот транспорт во и околу урбаните популации е добро развиен, особено во [[Осло]], кој има еден од најнапредните системи за јавен транспорт во Европа, кој може да се пофали со мрежи на метроа, автобуси, трамваи и траекти, кои се интегрирани на далечен систем базиран на зона со најнова технологија. Сепак, регионите со мала популација често немаат инфраструктура за [[Јавен превоз|јавен транспорт]], што ги принудува жителите да имаат сопствен автомобил. Јавниот превоз е субвенциониран од владата.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.ssb.no/en/transport-og-reiseliv/statistikker/kolltrans/aar|title=Record passenger numbers|work=ssb.no|access-date=1 May 2017}}</ref> ==== Железнички транспорт ==== Возовите произведуваат ~ 18-36 g/km CO2 , во зависност од капацитетот на возот.<ref name=":0">{{Наведени вести|url=https://www.theguardian.com/environment/datablog/2009/sep/02/carbon-emissions-per-transport-type|title=Emissions by transport type|last=Choppin|first=Simon|date=2 September 2009|work=The Guardian}}</ref> Главната железничка мрежа во Норвешка се состооела од 4.087 км од стандардни линии, од кои 242 км се двојни патеки и 64 км се брзи железници (со брзини до 210 км/час). 2.622 км (64%) се електрифицира преку 15 kV 16{{Дроп|2|3}} Hz AC со надземни жици. Ова овозможува значително намалување на емисиите на стакленички гасови имајќи предвид дека 98% (134TWh) од секторот за електрична енергија во Норвешка е енергија од обновливи извори (129TWh или 95% од кои се произведуваат од хидроелектрична енергија).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.regjeringen.no/en/topics/energy/renewable-energy/renewable-energy-production-in-norway/id2343462/.|title=Renewable energy production in Norway|last=Energy|first=Ministry of Petroleum and|date=11 May 2016|work=Government.no|accessdate=21 April 2017}}</ref> Единствените делови што не се електрифицирани се линиите северно од Миоса (освен линијата Довр и Офотен). Дизел локомотивите управуваат со неелектрифицираните делови. Сите урбани железници користат 750 V DC преку надземни жици на трамвајот и третата шина на Т-банката Осло. Во 2015 година, железницата превезала 73.836.237 патници, 3.555 милиони километри, а транспортот на стоки изнесувал 31.585.437 тони товар, 3.498 милиони километри.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.ssb.no/en/jernbane/|title=More passengers and less goods|work=ssb.no|access-date=21 April 2017}}</ref> ==== Патен транспорт ==== Норвешката флота на електрични автомобили е една од најчистите во светот поради големото изобилство на електрична енергија произведена од хидроенергијата (98%). Ова постојано расте во интерес, при што на крајот на 2016 година 5% (135.000) од сите патнички автомобили на норвешките патишта биле приклучни електрични ([[Англиски јазик|анг.]] plug in).<ref>{{Наведени вести|url=http://www.hybridcars.com/top-10-plug-in-vehicle-adopting-countries-of-2016/.|title=Top 10 Plug-in Vehicle Adopting Countries of 2016|last=Cobb|first=Jeff|date=17 January 2017|work=Hybrid Cars|access-date=16 March 2017}}</ref> Владините стимулации вклучуваат ослободување од сите неповторливи такси за возила (вклучувајќи данок за набавка и 25% ДДВ при купување), намалување на даноците за приклучни хибриди и бесплатен пристап до патните траекти. Овие во одредени општини можат бесплатно да паркираат и да користат ленти за јавен превоз. Оваа успешна интеграција на политиките покажа дека електричните возила се широко прифатени во Норвешка, а јавноста дури има можност да дискутира и да предложи идеи за владиниот Национален транспортен план (НТП). Ова довело до тоа НТП да постави цел дека сите нови автомобили; автобусите и лесните комерцијални возила треба да бидат возила со нула емисија (т.е. целосно електрични или на водород) до 2025 година. Сепак, има некои несакани ефекти со прекумерно високи јавни субвенции, зголемен сообраќаен метеж во лентите за јавен транспорт, недостиг на паркинг места за конвенционалните автомобили (намерно) и губење на приход за операторите на траекти. Околу половина од новите автомобили во Норвешка во периодот јануари-јуни 2019 година биле електрични автомобили и една четвртина во истиот период во 2018 година.<ref>[https://www.reuters.com/article/us-autos-electric-norway/electric-cars-grab-almost-half-of-sales-in-oil-producing-norway-idUSKCN1TW2WO Electric cars grab almost half of sales in oil-producing Norway] Reuters 1.7.2019</ref> Заклучно со март 2020 година, 55,9% од продажбата на автомобили во Норвешка биле електрични автомобили, 26,4% биле хибриди (со или без приклучоци).<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://cleantechnica.com/2020/04/02/norway-ev-market-share-breaks-all-records-75-of-vehicles-sold-have-plugs/|title=Norway EV Market Share Breaks All Records — 75% Of Vehicles Sold Have Plugs!|last=Holland|first=Maximilian|date=2 April 2020|work=CleanTechnica|accessdate=11 May 2020}}</ref> До 2023 година, електричните автомобили сочинувале 24% од сите лични возила на норвешките патишта, што ја нагласува посветеноста на земјата да води во електричната мобилност.<ref name=":18"/> ===== Автобуси ===== Секој округ е одговорен за јавниот автобуски и бродски превоз во нивната област, при што железницата, регионалните авиокомпании и крајбрежниот брод се финансирани од државата. Во 2015 година, автобусите превезале 356 милиони патници преку 4 милијарди патнички километри. Во обид да го исполни нивниот план да биде јаглеродно неутрален до 2050 година (условно за 2030 година), Осло исто така ги претворал општинските автобуси да работат на биометан заробен од човечки отпад со цел да се намалат емисиите CO2 (заштедуваат 44 тони CO2 по автобус по година во споредба со алтернативите за гас).<ref>{{Наведени вести|url=https://www.wired.com/2009/01/oslos-buses-to/.|title=Norway or the Highway: Poo Powers Oslo Buses|last=Demerjian|first=Dave|date=30 January 2009|access-date=10 March 2017}}</ref> ==== Цивилна авијација ==== Цивилната авијација произвела~ 220-455 g/km CO2 , во зависност од капацитетот на авионот.<ref name=":0"/> Норвешка има 98 аеродроми, од кои 51 спроведуваат јавни летови, вклучително и еден хелиодром. 45/51 се во сопственост на владата преку аеродромскиот оператор [[Авинор]]. Норвешка е земја во Европа со најмногу патувања со авиокомпании по глава на жител, а линиите од Осло до [[Трондхејм]], [[Берген]] и [[Ставангер]] се меѓу десетте најпрометни во Европа. Фактори кои придонесуваат вклучуваат лоша железничка и патна инфраструктура во области со мала густина на населеност, нерамна географија и ограничено население во внатрешноста и северот. Главната порта по воздушен пат кон Норвешка е аеродромот во Осло (Гардермоен), лоциран на 50 км северно од Осло и првенствено ги опслужува двете големи норвешки авиокомпании; Систем на скандинавски авиокомпании и [[Norwegian|норвешки воздушен шатл]]. ==== Воден транспорт ==== Траектите за автомобили се витални врски низ фјордовите и островите каде што нема фиксна врска. Во Норвешка моментално има над сто траекти со автомобили. Во 2015 година, бродовите превезле 11 милиони патници до нивната дестинација, што било раст од 10% во однос на 2014 година. Норвешка дури почнала да инсталира траекти со батерии и имала планови да ја прошири сегашната флота, напојувана од голема количина хидроелектрична енергија.<ref>{{Наведени вести|url=https://www.tu.no/artikler/batterifergen-har-mattet-sta-over-avganger-na-er-losningen-klar/364633|title=Batterifergen har måttet stå over avganger. Nå er løsningen klar|work=Tu.no|access-date=21 April 2017|language=no}}</ref> Крајбрежниот експрес (познат како Хуртигрутен) работи секојдневно од Берген до Киркенес, застанувајќи на 35 пристаништа. Ова е пријатна вест на регионално и национално ниво, но не успева да се осврне на нивната огромна меѓународна флота како регулативи за превозот и авионите каде што особено отсуствуваат од [[Париски договор (2015)|Парискиот договор]]. === Производство на фосилни горива === Норвешка имала силно рангирање на 17-тото место од 180 земји анализирани во 2016 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://epi.yale.edu/sites/default/files/2016EPI_Policymakers_Summary.pdf|title=GLOBAL METRICS FOR THE ENVIRONMENT|date=2017|work=epi.yale.edu|accessdate=25 May 2017|archive-date=2020-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20200620200518/https://epi.yale.edu/sites/default/files/2016EPI_Policymakers_Summary.pdf|url-status=dead}}</ref> Сепак, тој е еден од најголемите светски извозници на нафта и има најголем суверен фонд од која било земја. Во 2015 година, Норвешка произвела 53,9 милиони тони [[стакленички гасови]] од кои 15,1 милиони тони се припишале на екстракција на нафта и гас.<ref name=":14"/> Ова било повисоко од кој било друг извор на емисии, вклучувајќи го снабдувањето со енергија, земјоделството и патниот сообраќај. Вкупните емисии на стакленички гасови се зголемиле за 600.000 тони од 2014 година, при што емисиите од екстракција на нафта и гас се зголемиле за 83,3% од 1990 година. Подетално, 25% зголемување на емисиите на CO₂, 10% намалување на метанот, 38% намалување на азотен оксид; 44,7 милиони тони биле CO₂, 5,5 милиони тони CH₄, 2,6 милиони тони N₂O.<ref name=":14" /> === Индустриски емисии === ==== Рударство и вадење камен ==== 12 милиони тони CO₂ и 66 TWh биле искористени од производствената индустрија за рударство и вадење камен во 2015 година - намалување на емисиите за 39% од 1990 година, второ само по екстракцијата на нафта и гас.<ref name=":15"/> Оваа индустрија почнала да бележи надолен тренд на емисиите, но потоа забележан е пораст помеѓу 2014 и 2015 година од 3,1%. ==== Земјоделство ==== Поголемото производство и употреба на [[Гноиво|вештачко ѓубриво]] во 2015 година придонело особено за повисоки емисии CO2 и [[Азот субоксид|азотен оксид]],<ref name=":14"/> што било и најголемиот дел од причините за емисиите во земјоделството. Земјоделскиот сектор емитирал 4,5 милиони тони CO2 , но овие емисии постојано се намалувале од 1990 година. == Влијанија врз природната средина == === Температурни и временски промени === Сите климатски сценарија покажуваат дека цела сезона во сите региони на Норвешка ќе стане потопла овој век.<ref name=":2">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.regjeringen.no/en/dokumenter/nou-2010-10-2/id668985/|title=NOU 2010: 10 Adapting to a changing climate|last=Environment|first=Ministry of the|date=13 January 2012|work=Government.no|accessdate=21 April 2017}}</ref><ref name=":6">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ipcc.ch/report/ar5/syr/|title=Fifth Assessment Report - Synthesis Report|work=www.ipcc.ch|accessdate=21 April 2017}}</ref> Ниските, средните и високите проекции прикажуваат зголемување на годишната средна температура за 2,3&nbsp;°C, 3,4&nbsp;°C и 4,6&nbsp;°C соодветно до 2100 година. За копното, најмал пораст се очекува во Западна Норвешка 3.1&nbsp;°C (1,9-4,2&nbsp;°C), а највисоката е во најсеверната земја (Финска Марка) од 4,2&nbsp;°C (3,0-5,4&nbsp;°C). Се очекува ова да биде уште поголемо во островските територии како што се [[Шпицбершки Острови|Свалбард]] и [[Јан Мајен]], некои предвидувања се во висина до 8&nbsp;°C. == Наводи == <references /> [[Категорија:Климатски промени по земја]] [[Категорија:Статии со извадоци]] [[Категорија:Климатски промени во Норвешка]] cj8o4sgxjulyh2aos4q5eijn8jdapoa 0 1356949 5537950 5398628 2026-04-12T03:59:04Z Bjankuloski06 332 /* Емисии на стакленички гасови */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537950 wikitext text/x-wiki {{внимание}} [[Податотека:SlashandburninBrazil.jpg|мини|Шумските пожари се и последица и причина за климатските промени.]] '''Климатските промени во Бразил''' — се главно [[Клима во Бразил|климата во Бразил]] која станува потопла и посува. [[Ефект на стаклена градина|Ефектот на стаклена градина]] на вишокот на емисии [[Јаглерод диоксид во Земјината атмосфера|CO2]] и метан ја прави [[Амазонска прашума|амазонската прашума]] потопла и посува, што резултира со повеќе [[шумски пожари во Бразил]]. Делови од дождовните шуми ризикуваат да станат [[савана|савани]]. [[Список на земји според емисиите на стакленички гасови по глава на жител|Емисиите на стаклени гасови по лице]] во [[Бразил]] се повисоки од глобалниот просек, а Бразил е меѓу [[Список на земји според емисиите на стакленички гасови|земјите кои емитуваат голема количина на стакленички гасови]]. [[Емисии на стакленички гасови|Емисиите на стакленички гасови]] од Бразил се речиси 3% од годишниот светски вкупен број,<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-57018837|title=Report: China emissions exceed all developed nations combined|date=2021-05-07|work=BBC News|access-date=2021-05-07|language=en-GB}}</ref> прво поради [[Уништување на шуми во Бразил|сечењето дрвја во амазонската прашума]], која емитирала повеќе [[јаглерод диоксид]] во 2010-тите отколку што апсорбирала<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.theguardian.com/environment/2021/apr/30/brazilian-amazon-released-more-carbon-than-it-absorbed-over-past-10-years|title=Brazilian Amazon released more carbon than it absorbed over past 10 years|last=|first=|date=2021-04-30|work=the Guardian|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210430220513/https://www.theguardian.com/environment/2021/apr/30/brazilian-amazon-released-more-carbon-than-it-absorbed-over-past-10-years|archive-date=2021-04-30|accessdate=2021-05-01}}</ref> и второ поради големите сточарски фарми, каде што кравите изригуваат [[метан]]. Во [[Париски договор (2015)|Парискиот договор]], Бразил ветил дека ќе ги намали своите емисии, но [[Претседателство на Жаир Болсонаро|владата на Болсонаро]] меѓу 2019 и 2022 година била критикувана дека направила премалку за [[Ублажување на климатските промени|да ги ублажи климатските промени]] или [[Адаптација на климатски промени|да се адаптира на климатските промени]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://socialsciences.nature.com/posts/the-threat-of-political-bargaining-to-climate-mitigation-in-brazil|title=The threat of political bargaining to climate mitigation in Brazil|last=Research|first=Behavioural and Social Sciences at Nature|date=2020-12-30|work=Behavioural and Social Sciences at Nature Research|language=en|accessdate=2021-01-19}}</ref> == Емисии на стакленички гасови == [[Податотека:20210626_Variwide_chart_of_greenhouse_gas_emissions_per_capita_by_country.svg|мини|десно|Бразил во споредба со другите големи загадувачи<ref name=GlobalCarbonAtlas_Territorial_MtCO2>● Source for carbon emissions data: {{cite web |title=Territorial (MtCO₂) / Emissions / Carbon emissions / Chart View |url=https://globalcarbonatlas.org/emissions/carbon-emissions/ |date=2024 |publisher=Global Carbon Atlas }} <br>● Source for country population data: {{cite web |title=Population 2022 |url=https://databankfiles.worldbank.org/public/ddpext_download/POP.pdf |publisher=World Bank |archive-url=https://archive.today/20241022200208/https://databankfiles.worldbank.org/public/ddpext_download/POP.pdf |archive-date=22 October 2024 |date=2024 |url-status=live }}</ref> ]]Во 2020 година, биле пријавени официјални бројки за 2016 година: земјоделство 33,2%, енергетски сектор 28,9%, одделот за земјоделство, шумарство и друга употреба на земјиште 27,1%. Индустриските процеси и употребата на производи и отпадот придонеле со 6,4% и 4,5%.<ref>{{Cite web|url=https://unfccc.int/documents/267657|title=Brazil. National communication (NC). NC 4|last=|first=|date=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210104145402/https://unfccc.int/documents/267657|archive-date=2021-01-04|url-status=live|access-date=2021-01-18|website=unfccc.int}}</ref> === Земјоделство === {{Main|Земјоделство во Бразил}}[[Податотека:Rinder_im_Pantanal.JPG|мини| Изригите по ентерична ферментација содржат метан, а управувањето со ѓубриво може да испушта метан и [[Азот субоксид|азотен оксид]].|192x192пкс]] ==== Говеда ==== Во 2012 година, Бразил имал втор најголем број на говеда во светот, со 205 милиони грла.<ref>Berchielli, Telma Teresinha, Juliana Duarte Messana & Roberta Carrilho Canesin. [https://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S1519-99402012000400010&lng=pt&nrm=iso&tlng=pt&fbclid=IwAR3j99LPbKEfT2glkt0h9zXz3wObeYw7KEqO9FVSAAWY1Tap2W2Xtjix81g "Produção de metano entérico em pastagens tropicais"]. In: ''Revista Brasileira de Saúde e Produção Animal'', 2012; 13 (4)</ref> Кравите се [[преживари]] кои испуштаат стакленички гасови како што се [[метан]] и [[Азот субоксид|азотен оксид]]. === Уништување на шумите === {{Main|Уништување на шуми во Бразил |Уништување на шуми на амазонска прашума}} Дрвјата се сечат за да се создадат полиња за стока и [[соја]].<ref>{{Cite news|url=https://www.bbc.com/news/world-latin-america-55130304|title=Brazil's Amazon: Deforestation 'surges to 12-year high'|date=2020-11-30|work=BBC News|access-date=2021-01-18|language=en-GB}}</ref> Уништувањето на шумите го достигнало својот врв во 2004 година, а потоа се намалил до почетокот на 2010 година. Оттогаш, уништувањето на шумите има тенденции да се зголемува по 2020 година.<ref>{{Cite journal|last1=Silva Junior|first1=Celso H. L.|last2=Pessôa|first2=Ana C. M.|last3=Carvalho|first3=Nathália S.|last4=Reis|first4=João B. C.|last5=Anderson|first5=Liana O.|last6=Aragão|first6=Luiz E. O. C.|date=2020-12-21|title=The Brazilian Amazon deforestation rate in 2020 is the greatest of the decade|journal=Nature Ecology & Evolution|language=en|volume=5|issue=2|pages=144–145|doi=10.1038/s41559-020-01368-x|issn=2397-334X|pmid=33349655|doi-access=free}}</ref>[[Податотека:MadeiraDesmatamento2WilsonDiasAgenciaBrasil.jpg|мини|Дрва од противзаконско уништување на шумите|190x190px]] === Фосилни горива === {{Main|Енергија во Бразил}} Најголемиот поединечен емитер во енергетскиот сектор се нафтените продукти кои се користат како гориво за [[транспорт во Бразил]], но дел од природниот гас и јаглен се согоруваат од [[секторот за електрична енергија во Бразил]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://climateactiontracker.org/countries/brazil/|title=Brazil|work=[[Climate Action Tracker]]|accessdate=2021-01-18}}</ref> Во 2016/2017 година електраните на јаглен во Бразил добиле над 1 милијарда [[Бразилски реал|реали]] субвенции. Во [[Конвенција за биолошка разновидност|Конвенцијата за биолошка разновидност]], Бразил се обврзал постепено да ги укине еколошките токсични субвенции до 2020 год.<ref name=":1">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/resource-documents/12758.pdf|title=G20 coal subsidies: Brazil|last=|first=|date=|work=|archive-url=https://web.archive.org/web/20210210083139/https://www.odi.org/sites/odi.org.uk/files/resource-documents/12758.pdf|archive-date=2021-02-10|accessdate=}}</ref> но владата во 2022 година изјавила дека енергијата од јаглен ќе биде субвенционирана до 2040год.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.argusmedia.com/en/news/2289378-brazil-extends-controversial-coal-power-subsidy|title=Brazil extends controversial coal power subsidy {{!}} Argus Media|date=2022-01-06|work=www.argusmedia.com|language=en|accessdate=2022-02-02}}</ref> == Поврзано == * [[Еколошки прашања во Бразил]] == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * [https://unfccc.int/documents?f%5B0%5D=country%3A313 UNFCCC Бразил документи] * [http://www.pbmc.coppe.ufrj.br/index.php/en/ Бразилски панел за климатски промени (PBMC)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20240624152452/http://www.pbmc.coppe.ufrj.br/index.php/en/ |date=2024-06-24 }} * [http://www.inpe.br/ Национален институт за вселенски истражувања] * [http://www.observatoriodoclima.eco.br/en/ Климатска опсерваторија] * [http://seeg.eco.br/en Систем за проценка на емисија и отстранување на стакленички гасови] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20230225232608/http://seeg.eco.br/en/ |date=2023-02-25 }} [[Категорија:Климатски промени по земја]] [[Категорија:Климатски промени во Бразил]] [[Категорија:Клима на Бразил]] [[Категорија:Еколошки прашања во Бразил]] axmg1yndq3zah6kacwlj7c5mrgy98wb 0 1358444 5537959 5450672 2026-04-12T03:59:31Z Bjankuloski06 332 /* Продукција */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537959 wikitext text/x-wiki '''''Тајната на Никола Тесла''''' е југословенски [[биографски филм]] од 1980 година кој драматизирал настани од животот на инженерот и пронаоѓач [[Никола Тесла]]. Овој донекаде измислен приказ на животот на Тесла го претставува како се бори со [[Томас Алва Едисон|Томас Едисон]] и ЈП Морган и неговите обиди да развие [[наизменична струја]], а потоа и „слободна“ безжична енергија. == Заплет == Никола Тесла во хотелска соба во 1943 година разговарал со новинар. Потоа се присетил на тоа како работите би биле поинакви доколку Џеј Пи Морган го слушал. Тесла пристигнал во САД во 1880-тите. Тој се обидел да го убеди својот нов работодавец, Томас Едисон, да го усвои неговиот ново измислен електричен индукциски мотор кој работи на систем на [[наизменична струја]] (НС), но Едисон тврдел дека [[Еднонасочна струја|еднонасочната струја]] (ЕС) била подобра и го одбил. Роберт Андервуд Џонсон и неговата сопруга Кетрин, кои биле на состанокот, подоцна го нашле Тесла како копа ров, откако ја напуштил работата во Едисон. Тесла склучил деловен договор со двајца инвеститори за да го финансира развојот на неговиот мотор. Тој го покажал својот систем за наизменична струја на состанокот на Американскиот институт за електроинженери, но Едисон, во публиката, тврдел дека тоа е непрактично. Откако новинарите, па дури и самите инвеститори на Тесла, се одвратиле од него, Џорџ Вестингхаус го убедил Тесла да му ги продаде патентите за наизменична струја и му понудил договор да му плати на Тесла хонорар за неговиот дизајн на моторот. Тие завршиле во јавна битка со Едисон обидувајќи се да покажат дека нивниот систем не е опасен (како што тврдел Едисон) и всушност бил подобар од ЕС. ЈП Морган, влечејќи ги конците во позадина, ги повикал Тесла и Едисон на состанок и, незадоволен од напредокот на Едисон кој ги наелектризирал неговите фабрики, му кажал на Тесла дека може да се обиде да докаже дека НС ќе работи подобро. На банкет на кој се славела изградбата на електрична централа со наизменична струја кај Нијагарините водопади, Тесла ја збунил публиката со своите футуристички идеи за неговиот високофреквентен безжичен систем за пренос на наизменична струја, а потоа му кажал на некого дека заминува во Европа за да се види со своето семејство. На тоа патување тој ја посетил својата мајка во кревет која умрела во неговите раце. Тој потоа талкал во селата имајќи потсвесни навраќања за неговото детство и смртта на неговиот брат. Вестингхаус и Кетрин го посетиле Тесла назад во неговата лабораторија во Њујорк, каде што пронаоѓачот го раскинал договорот за авторски права за да го спаси Вестингхаус од финансиска пропаст. Тесла продолжил да го развива својот безжичен систем за напојување, правејќи неколку извештаи до Морган за неговиот напредок. Морган му кажал на Тесла дека е незадоволен од дивите приказни за пронаоѓачот, но продолжил да го поддржува. Вестингхаус го предупредил Тесла (кој ја градел својата безжична електрана во Варденклиф финансирана од Морган) да внимава на мотивите на Морган и Кетрин, па му кажал на пронаоѓачот како сакала да имаат повеќе заеднички односи. Тесла дознал од Морган дека [[Гуљелмо Маркони]] му ги украл патентите за безжична мрежа и дека [[Алберт Ајнштајн]] имал нови теории за материјата и енергијата. Тесла му кажал на Морган дека овие нови теории биле „злосторство против природата“ и се обидел да го натера Морган да го поддржи својот бесплатен безжичен систем за напојување пред да биде предоцна. Откако Тесла го напуштил, Морган вели дека нема да го поддржи системот што би го ставил надвор од бизнисот и наредил да се прекине целата понатамошна интеракција со Тесла. Тесла гледал над неговата уништена станица во Варденклиф и се пожалил, на крајот од својот живот во свет задушен од смог, дека сакал Морган да го послуша. == Улоги == * Петар Божовиќ како [[Никола Тесла]] * Стродер Мартин како Џорџ Вестингхаус * Орсон Велс како ЈП Морган * Денис Патрик како [[Томас Алва Едисон|Томас Едисон]] * Оја Кодар како Кетрин Џонсон * Борис Бузанчиќ како Роберт Андервуд Џонсон * Чарлс Милот како „Адамс“ ( Едвард Дин Адамс ) * Игор Гало како [[Гуљелмо Маркони]] * [[Вања Драх]] како [[Марк Твен]] == Продукција == Филмот бил снимен во поранешна [[Југославија]]. Покрај главниот југословенски актер Петар Божовиќ, режисерот [[Крсто Папиќ]] составил актерска екипа која вклучила тројца американски актери кои ги играле главните личности од Америка од 19 и почетокот на 20 век, Орсон Велс како Морган, Стротер Мартин (кој починал шест недели пред премиерата на филмот) како Вестингхаус и Денис Патрик како Едисон. Хрватската глумица Оја Кодар, која ја играла Кетрин, му била придружничка на Велс речиси две децении до времето на снимање. Филмот го напишале Иво Брешан, Иван Кушан и Крсто Папиќ. Двајца американски писатели придонеле за сценариото и биле цитирани на екранот. Тоа биле Џон В. Инглиш, професор по новинарство на Универзитетот во Џорџија и Ди Браун, автор на книгата ''„Закопајте го моето срце на рането колено“'' . Тие биле нарачани од директорот на Филмското студио во Загреб и координатор за претпродукција, Желимир Матко. == Прикажување == Филмот бил премиерно прикажан во Југославија на Денот на Тесла, 10 јули 1980 година. Филмот имал понатамошна премиера на англиски јазик на 12 септември 1980 година на Меѓународниот филмски фестивал во Торонто и го имало во малите кина во САД во 1985 година. === Критички осврт === Онлајн рецензентите го забележале прецизното прикажување на поставките и костимите на периодот и мислеле дека главниот интерес за повеќето публика ќе биде портретирањето на Морган од Орсон Велс. Ниските вредности на продукција, постојаното менување помеѓу српско-хрватски и слабо именуваниот англиски и закопаните потсвесни навраќања, биле откриени дека го одвлекуваат вниманието. Забележано било дека се игра како лекција по историја наместо проучување на ликот на Никола Тесла. Коментатор на 3 Кваркс Дејли мислел дека заговорот на „месијански волшебник“ наспроти „капиталистичките злоби“ е лош. === Награди === * Фестивал на југословенски долгометражен филм во [[Пула]], 1980 – Гранд Сребрен == Поврзано == * {{Amg movie|120218}} * [http://www.filmski-programi.hr/baza_film.php?id=170 as ''"Tajna Nikole Tesle"''] at Filmski-Programi.hr {{In lang|hr}} [[Категорија:Филмови од 1980 година]] 88vdmyqm4rw1fgu7s3b34csesitdwbo 0 1360561 5537657 5310074 2026-04-11T12:30:59Z IvanKonev123 98191 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:hr:Special:Redirect/revision/7314884|Hvarska katedrala]]“ 5537657 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Верски објект|patron=[[Стефан I, папа|Свети Стефан I, папа]]|country={{flag|Хрватска}}|coordinates={{Coord|43.172176|16.443475|region:HR-17_type:landmark_dim:100|display=inline,title|format=dms}}|location=[[Хвар (град)|Хвар]]|caption=Катедралата Свети Стефан I, Папа|map_type=Хрватска|religious_affiliation=Католичка}}'''Хварската катедрала''' е посветена [[Папа Стефан I|на Свети]] [[Папа Стефан I|Стефан I]], папа и маченик, светец-заштитник на Хварската епархија и градот Хвар кој се наоѓа на централниот плоштад во градот Хвар, Трг св. Стјепана (Пјаца). Низ вековите, првично била црква [[Бенедиктинци|на бенедиктинскиот]] манастир Света Марија Лесна, која била проширена и обновена, а се верува дека станала катедрала во [[13 век|13]] [[13 век|век]], кога наводно [[Епископ|епископот]] го преместил своето седиште од [[Стари Град (Хрватска)|Стари Град]] (каде што денес се наоѓа црквата Свети Стефан) во Хвар. Во [[1571|1571 година]] била уништена за време на турската инвазија за време на изградбата. Оператор на катедралата, [[Антун Бартучевиќ]], е во голема мера заслужен за нејзината изградба, а била осветена во [[1703|1703 година]] од епископот [[Rajmund Asperti|Рајмунд Асперти]] . Еден од долгогодишните обични свештеници кои се грижеле за парите и материјалите за изградбата на катедралата бил [[Ханибал Луциќ]]. Својот денешен изглед го добила во текот [[17 век|на 17]] и [[18 век|18]] [[18 век|век]] и претставува синтеза на [[Готска уметност|готски]], [[Ренесанса|ренесансни]], маниристички и [[Барокна архитектура|барокни]] стилови со [[Романска архитектура|романски]] призвуци видливи во дизајнот [[Камбанарија|на камбанаријата]] и балдахинот над влезниот портал. Станува збор за трикорабна градба без трансепт. Камбанаријата се наоѓа во првиот залив од северниот кораб, додека јужниот кораб е поместен еден залив на истото место. Епископската палата е изградена веднаш до северниот ѕид. == Историја на градење == [[Datoteka:Hvarska_katedrala_tlocrt.png|мини|379x379пкс|План на катот на Хварската катедрала]] На местото на сегашната зграда, некогаш постоела постара катедрална црква од средината на 12 век, за која денес нема многу информации, а нејзините делови не се зачувани и се претпоставува дека најверојатно била изградена во предромански стил. Во [[14 век|14]] [[14 век|век]] била обновена во [[Готска архитектура|готски]] стил, а денес само готскиот свод во просторот помеѓу главниот брод и подоцна проширеното светилиште што служи како хор е доказ за тоа. Градителите на црквата не се познати сè до реконструкцијата што се случила во [[15 век|15]] [[15 век|век]], а пишаните извори споменуваат [[Корчула|корчулски]] мајстори. Во тоа време, на црквата ѝ бил додаден кораб со фасада, но и тој бил срушен во [[17 век|17]] [[17 век|век]] . Според истражувањата, во првата половина на 15 век, на еднокорабната готска црква ѝ бил додаден готско- [[Ренесансна архитектура|ренесансен]] кораб со странични капели одделени со столбови, а во 17 век бил заменет со трикорабно тело на црквата. Постариот распоред на црквата делумно се наоѓа во описот на [[Augustin Valier|Августин Валиер]], епископот од [[Верона]] кој го посетил [[Хвар]] во [[1579|1579 година]], а внатре во поранешната црква, епископот споменувал капели, чие постоење е потврдено во белешките и извештаите за уривањето. Се верува дека изградбата на новата, денешна катедрала започнала уште при посетата на епископот и продолжила до 18 век, а причината зошто ја опишувал постарата црква е тоа што фасадата и апсидата биле изградени паралелно, додека наосот останал речиси во својата форма од 14 и 15 век, со мали модификации, а апсидата на катедралата била дизајнирана од Иван Помениќ и Никола Влахотиќ. Во последните децении на 17 век, црквата била подложена [[Барокна архитектура|на барокна]] реновација. [[Среден век|Средновековниот]] хор и ренесансно-барокната фасада биле вклучени и целата била создадена благодарение на осветлената апсида, а особено капелите на Свети Крст и Проспер, кои продолжувале во страничните кораби и се подигнати два скалила над нивото на подот на црквата. Во капелата на Светиот крст во јужниот брод на Хварската катедрала, во посебна рамка се чувало мало [[Готска уметност|готско]] распетие, кое, според традицијата, било попрскано со крв на [[6 февруари|6]] [[6 февруари|февруари]], на денот [[Sveta Doroteja|на Света]] [[Sveta Doroteja|Доротеја]] во [[1510|1510 година]], на зората на народното [[Хварско востание|востание]] на [[Матија Иваниќ]], и со тоа ги повикувало жителите на општината на покајание и помирување. Во втората се наоѓаат коските на ко-светецот заштитник на градот Хвар , Свети Проспер кои биле донесени од Рим од епископот Иван Андреј во 17 век. Црквата била осветена во [[1706|1706 година]], но не била завршена. Според истражувањето на Цвит Фисковиќ, фасадата била завршена во [[1755|1755 година]] под водство на мајсторот Вицко Портолан, а во [[1756|1756 година]] апсидата конечно била малтерисана, со што целата катедрала била комплетирана по речиси три века. == Камбанаријата == Од пишани документи било познато дека изградбата на камбанаријата започнала во третата деценија од 16 век, а на неа работеле корчуланските мајстори, браќата [[Марко Карлиќ]] и [[Никола Карлиќ]], а конечно била завршена во [[1549|1549 година.]] Бројот на отвори на камбанаријата се зголемил, почнувајќи од монофора на дното до квадрифора на врвот, а во нејзината основа се наоѓа ренесансен портал низ кој се влегува директно во северниот брод на црквата, а за моделот за изградба се претпоставува дека најверојатно била камбанаријата на [[францисканската црква на Хвар]] која била исто така дело на корчулански мајстори и можат да се повлечат паралели со примери на камбани на самата Корчула. == Фасада == Во врска со конструкцијата на фасадата и градителите, се појавиле неколку различни мислења, но и на недостаток на документација за одредени сегменти од конструкцијата. Имено изградена е паралелно со камбанаријата, но авторот не може да се утврди со сигурност, а еден од можните претпоставки за кои биле градители е претходно споменатиот [[Никола Карлиќ]]. кој работел на камбанаријата на катедралата. Од судски случаи и други документи се открива дека изградбата на фасадата веќе била во тек 40тите години од 16 век и заедно со Карлиќ, се споменувал уште еден можен учесник во изградбата, локалниот мајстор [[Иван Помениќ]]. Помениќ работел на фасадата до [[1650|1650 година]], но не ја завршил, делумно поради недостаток на средства, делумно поради небрежност на раководителот на изградбата, а завршните делови ги завршиле други мајстори од Корчула, заедно со сплитскиот протомајстор [[Матија Роси Белтер]] (Белер?) во [[1754|1754 година.]] Архивата, исто така, зачувала три цртежи кои помагаат да се проучи. Што се однесува до изгледот, тој имал форма на вертикално поставен правоаголник. Богато е зглобен и завршува со фронтон од трилист, а во самиот центар на фасадата се наоѓа влезен портал во облик на романски балдахин со впишана лунета со статуа на Свети Стефан, папата, на кого му е посветена катедралата. Фасадата е јасно обележана со духот [[Манизирам|на маниризмот]] и [[венецијанската традиција]], што може да се прочита од мермерните инкрустации, а масивноста на цоклите и силното профилирање се поврзуваат со стилот на Микеле Санмикели, што сведочи за вешто комбинирање на надворешни влијанија и трендови со јадранската традиција. Всушност, само средниот, главен брод на катедралата одговарал на фасадата. Веќе споменатиот залив на јужниот страничен брод бил вдлабнат, додека камбанаријата се наоѓала во северниот. На овој начин, проблемот со фасадата бил оптички решен и таа станала целосно видлива, доминирајќи на плоштадот напред и интегрирана во околината. Таквото решение за фасадата ја сместува катедралата меѓу водечките архитектури од тоа време во овој регион. Додека на надворешноста доминира ренесансата со само навестувања на барок, внатрешноста е барокна, што е највидливо на олтарите и таванот. Главниот брод е поплочен со камени плочи, но некои надгробни споменици со натписи се уште се видливи, еден од ретките што останале по новото поплочување. Барокните олтари - дела на венецијански мајстори - доминираат раскошно изведени архитектонски елементи и вредни олтарски слики од италијански мајстори, како што е Палма Помладата. Вратите и дел од оградата на хорот се насликани од хрватскиот ренесансен сликар Петар Бартучевиќ . Просториите на катедралата се уште се во редовна употреба денес. Заедно со бискупската палата, во која се сместени збирка литургиски садови и други споменици, библиотеката на поглавјата што се наоѓа над сакристијата (основана во 15 век) и архивата, таа сведочи за поранешната важност на овој простор. Оргулите во Хварската катедрала ги изградил Доминик Москатели во [[1786|1786 година.]] Имале 14 постојки и биле меѓу најголемите оргули на Москатели. Биле отстранети во средината [[20 век|на 20]] [[20 век|век]], а делови се чуваат во Окружниот музеј во [[Шибеник]] . == Види повеќе == * Црковна уметност во Хрватска * Црковна архитектура во Хрватска * Епархија Хвар-Брач-Виш == Белешки == # ↑1 Tome u prilog govori Cvito Fisković, koji donosi prijepise nekih od sačuvanih arhivskih dokumenata vezanih uz izgradnju. == Литература == * Домљан, Жарко (уред.). Енциклопедија на хрватската уметност. 1, А-Нове, Загреб: Лексикографски институт Мирослав Крлежа, 1995. стр. 347-348. * Фишковиќ, Цвито. Хвар катедрала. Сплит: Чакавски совет, 1976 г. * Мардешиќ, Андрија Војко. „Црква на Хвар“. Во: Островот Хвар, редакција М.А. Миховиловиќ, 96-105. Загреб: Матица хрватска, 1995 г. * Марковиќ, Предраг. „Катедралата во Хвар“. Во: Ренесанса, ед. M. Pelc, 192-195. Загреб: Наклада Љевак, 2007 г. * Марковиќ, Владимир. „Фасада на Хварската катедрала“. Во: Ренесанса и ренесанса во хрватската уметност. Зборник на трудови од научните конференции „Денови на Цвит Фишковиќ“ одржани во 2003 и 2004 година, 269-280. Загреб: Институт за историја на уметноста, 2008. * Иванчевиќ, Радован. „Пропорции на трифоли ренесансните фасади во Хрватска“, Перистил, 41 (1998/1999), стр. 59-68. == Извори == {{Наводи}} == Надворешни врски == {{Ризница-врска|Cathedral of St. Stephen in Hvar}} * [http://mhb.mdc.hr/muzej.aspx?id=19/ Наследство на Хвар] [ неактивна врска ] * [http://www.hvar.hr/portal/?page_id=6/ официјална веб-страница на градот Хвар] <span>2014 година (</span> [[Wayback Machine]] <span>)</span> * [https://web.archive.org/web/20161207213827/http://www.tzhvar.hr/hr/slobodno_vrijeme/znamenitosti/ Хварската катедрала] {{Katedrale u Hrvatskoj}} [[Категорија:Координати на Википодатоците]] 0ehoyfwnh7fs1cu75hendfzh3yt4xp8 10 1360657 5537691 5329234 2026-04-11T14:16:01Z Carshalton 30527 5537691 wikitext text/x-wiki {{football squad|teamname=АФК Борнмут|bgcolor=#D10000|textcolor=#000000|bordercolor=black |name=Состав на АФК Борнмут |list=<div> {{football squad2 player|no=1|name=[[Ѓорѓе Петровиќ|Петровиќ]]}} {{football squad2 player|no=3|name=[[Адријан Труфер|Керкез]]}} {{football squad2 player|no=4|name=[[Луис Кук (фудбалер 1997)|Кук]]}} {{football squad2 player|no=5|name=[[Маркос Сенеси|Сенеси]]}} {{football squad2 player|no=6|name=[[Хулио Солер|Солер]]}} {{football squad2 player|no=7|name=[[Дејвид Брукс (фудбалер)|Брукс]]}} {{football squad2 player|no=8|name=[[Алекс Скот (фудбалер 2003)|Скот]]}} {{football squad2 player|no=9|name=[[Еванилсон (фудбалер 1999)|Еванилсон]]}} {{football squad2 player|no=10|name=[[Рајан Кристи|Кристи]]}} {{football squad2 player|no=11|name=[[Бен Ганон-Доук|Ганон-Доук]]}} {{football squad2 player|no=12|name=[[Тајлер Адамс|Адамс]]}} {{football squad2 player|no=15|name=[[Адам Смит (фудбалер 1991)|Смит]]}} {{football squad2 player|no=16|name=[[Маркус Тавернје|Тавернје]]}} {{football squad2 player|no=18|name=[[Бафоде Диаките|Диаките]]}} {{football squad2 player|no=19|name=[[Џастин Клајверт|Клајверт]]}} {{football squad2 player|no=20|name=[[Алекс Хименес (фудбалер 2005)|Хименес]]}} {{football squad2 player|no=21|name=[[Амине Адли|Адли]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Ели Жуниор Крупи|Крупи]]}} {{football squad2 player|no=23|name=[[Џејмс Хил (фудбалер 2002)|Хил]]}} {{football squad2 player|no=26|name=[[Енес Унал|Унал]]}} {{football squad2 player|no=27|name=[[Алекс Тот|Тот]]}} {{football squad2 player|no=29|name=[[Кристот Мандас|Мандас]]}} {{football squad2 player|no=35|name=[[Овен Биван|Бивн]]}} {{football squad2 player|no=37|name=[[Рајан (фудбалер 2006)|Рајан]]}} {{football squad2 player|no=40|name=[[Вил Денис|Денис]]}} {{football squad2 player|no=44|name=[[Вељко Милосављевиќ|Милосављевик]]}} {{football squad2 player|no=45|name=[[Матаи Акинмбони|Акинмбони]]}} {{football squad2 player|no=47|name=[[Бен Винтербрн|Винтербрн]]}} <!-- {{football squad2 player|no=1|name=[[Норберто Мурара Нето|Нето]]}} {{football squad2 player|no=6|name=[[Крис Мефам|Мефам]]}} {{football squad2 player|no=8|name=[[Ромен Февр|Февр]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Хамед Траоре|Траоре]]}} {{football squad2 player|no=32|name=[[Џејдон Антони|Антони]]}} {{football squad2 player|no=40|name=[[Алекс Полсен|Полсен]]}} --> {{football squad manager|title=Менаџер|name=[[Андони Ираола|Ираола]]}} </div>}}<noinclude> {{Squad maintenance|update source=https://www.afcb.co.uk/teams/first-team}} [[Категорија:Предлошки за состави на англиски фудбалски клубови|Борнмут]] [[Категорија:АФК Борнмут|Состав]]</noinclude> gyt6vzwo1s1pszzf0wa609xzdmboft8 5537692 5537691 2026-04-11T14:16:18Z Carshalton 30527 5537692 wikitext text/x-wiki {{football squad|teamname=АФК Борнмут|bgcolor=#D10000|textcolor=#000000|bordercolor=black |name=Состав на АФК Борнмут |list=<div> {{football squad2 player|no=1|name=[[Ѓорѓе Петровиќ|Петровиќ]]}} {{football squad2 player|no=3|name=[[Адријан Труфер|Керкез]]}} {{football squad2 player|no=4|name=[[Луис Кук (фудбалер 1997)|Кук]]}} {{football squad2 player|no=5|name=[[Маркос Сенеси|Сенеси]]}} {{football squad2 player|no=6|name=[[Хулио Солер|Солер]]}} {{football squad2 player|no=7|name=[[Дејвид Брукс (фудбалер)|Брукс]]}} {{football squad2 player|no=8|name=[[Алекс Скот (фудбалер 2003)|Скот]]}} {{football squad2 player|no=9|name=[[Еванилсон (фудбалер 1999)|Еванилсон]]}} {{football squad2 player|no=10|name=[[Рајан Кристи|Кристи]]}} {{football squad2 player|no=11|name=[[Бен Ганон-Доук|Ганон-Доук]]}} {{football squad2 player|no=12|name=[[Тајлер Адамс|Адамс]]}} {{football squad2 player|no=15|name=[[Адам Смит (фудбалер 1991)|Смит]]}} {{football squad2 player|no=16|name=[[Маркус Тавернје|Тавернје]]}} {{football squad2 player|no=18|name=[[Бафоде Диаките|Диаките]]}} {{football squad2 player|no=19|name=[[Џастин Клајверт|Клајверт]]}} {{football squad2 player|no=20|name=[[Алекс Хименес (фудбалер 2005)|Хименес]]}} {{football squad2 player|no=21|name=[[Амине Адли|Адли]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Ели Жуниор Крупи|Крупи]]}} {{football squad2 player|no=23|name=[[Џејмс Хил (фудбалер 2002)|Хил]]}} {{football squad2 player|no=26|name=[[Енес Унал|Унал]]}} {{football squad2 player|no=27|name=[[Алекс Тот|Тот]]}} {{football squad2 player|no=29|name=[[Кристот Мандас|Мандас]]}} {{football squad2 player|no=35|name=[[Овен Биван|Бивн]]}} {{football squad2 player|no=37|name=[[Рајан (фудбалер 2006)|Рајан]]}} {{football squad2 player|no=40|name=[[Вил Денис|Денис]]}} {{football squad2 player|no=44|name=[[Вељко Милосављевиќ|Милосављевиќ]]}} {{football squad2 player|no=45|name=[[Матаи Акинмбони|Акинмбони]]}} {{football squad2 player|no=47|name=[[Бен Винтербрн|Винтербрн]]}} <!-- {{football squad2 player|no=1|name=[[Норберто Мурара Нето|Нето]]}} {{football squad2 player|no=6|name=[[Крис Мефам|Мефам]]}} {{football squad2 player|no=8|name=[[Ромен Февр|Февр]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Хамед Траоре|Траоре]]}} {{football squad2 player|no=32|name=[[Џејдон Антони|Антони]]}} {{football squad2 player|no=40|name=[[Алекс Полсен|Полсен]]}} --> {{football squad manager|title=Менаџер|name=[[Андони Ираола|Ираола]]}} </div>}}<noinclude> {{Squad maintenance|update source=https://www.afcb.co.uk/teams/first-team}} [[Категорија:Предлошки за состави на англиски фудбалски клубови|Борнмут]] [[Категорија:АФК Борнмут|Состав]]</noinclude> 3bkjj4horrbqd5kafdhyi1e9gwctg2s 5537693 5537692 2026-04-11T14:16:57Z Carshalton 30527 5537693 wikitext text/x-wiki {{football squad|teamname=АФК Борнмут|bgcolor=#D10000|textcolor=#000000|bordercolor=black |name=Состав на АФК Борнмут |list=<div> {{football squad2 player|no=1|name=[[Ѓорѓе Петровиќ (фудбалер)|Петровиќ]]}} {{football squad2 player|no=3|name=[[Адријан Труфер|Керкез]]}} {{football squad2 player|no=4|name=[[Луис Кук (фудбалер 1997)|Кук]]}} {{football squad2 player|no=5|name=[[Маркос Сенеси|Сенеси]]}} {{football squad2 player|no=6|name=[[Хулио Солер|Солер]]}} {{football squad2 player|no=7|name=[[Дејвид Брукс (фудбалер)|Брукс]]}} {{football squad2 player|no=8|name=[[Алекс Скот (фудбалер 2003)|Скот]]}} {{football squad2 player|no=9|name=[[Еванилсон (фудбалер 1999)|Еванилсон]]}} {{football squad2 player|no=10|name=[[Рајан Кристи|Кристи]]}} {{football squad2 player|no=11|name=[[Бен Ганон-Доук|Ганон-Доук]]}} {{football squad2 player|no=12|name=[[Тајлер Адамс|Адамс]]}} {{football squad2 player|no=15|name=[[Адам Смит (фудбалер 1991)|Смит]]}} {{football squad2 player|no=16|name=[[Маркус Тавернје|Тавернје]]}} {{football squad2 player|no=18|name=[[Бафоде Диаките|Диаките]]}} {{football squad2 player|no=19|name=[[Џастин Клајверт|Клајверт]]}} {{football squad2 player|no=20|name=[[Алекс Хименес (фудбалер 2005)|Хименес]]}} {{football squad2 player|no=21|name=[[Амине Адли|Адли]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Ели Жуниор Крупи|Крупи]]}} {{football squad2 player|no=23|name=[[Џејмс Хил (фудбалер 2002)|Хил]]}} {{football squad2 player|no=26|name=[[Енес Унал|Унал]]}} {{football squad2 player|no=27|name=[[Алекс Тот|Тот]]}} {{football squad2 player|no=29|name=[[Кристот Мандас|Мандас]]}} {{football squad2 player|no=35|name=[[Овен Биван|Бивн]]}} {{football squad2 player|no=37|name=[[Рајан (фудбалер 2006)|Рајан]]}} {{football squad2 player|no=40|name=[[Вил Денис|Денис]]}} {{football squad2 player|no=44|name=[[Вељко Милосављевиќ|Милосављевиќ]]}} {{football squad2 player|no=45|name=[[Матаи Акинмбони|Акинмбони]]}} {{football squad2 player|no=47|name=[[Бен Винтербрн|Винтербрн]]}} <!-- {{football squad2 player|no=1|name=[[Норберто Мурара Нето|Нето]]}} {{football squad2 player|no=6|name=[[Крис Мефам|Мефам]]}} {{football squad2 player|no=8|name=[[Ромен Февр|Февр]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Хамед Траоре|Траоре]]}} {{football squad2 player|no=32|name=[[Џејдон Антони|Антони]]}} {{football squad2 player|no=40|name=[[Алекс Полсен|Полсен]]}} --> {{football squad manager|title=Менаџер|name=[[Андони Ираола|Ираола]]}} </div>}}<noinclude> {{Squad maintenance|update source=https://www.afcb.co.uk/teams/first-team}} [[Категорија:Предлошки за состави на англиски фудбалски клубови|Борнмут]] [[Категорија:АФК Борнмут|Состав]]</noinclude> 63erjznudtnnszx9ehmwkxuaoa5gh43 5537701 5537693 2026-04-11T14:20:23Z Carshalton 30527 5537701 wikitext text/x-wiki {{football squad|teamname=АФК Борнмут|bgcolor=#D10000|textcolor=#000000|bordercolor=black |name=Состав на АФК Борнмут |list=<div> {{football squad2 player|no=1|name=[[Ѓорѓе Петровиќ (фудбалер)|Петровиќ]]}} {{football squad2 player|no=3|name=[[Адријан Труфер|Труфер]]}} {{football squad2 player|no=4|name=[[Луис Кук (фудбалер 1997)|Кук]]}} {{football squad2 player|no=5|name=[[Маркос Сенеси|Сенеси]]}} {{football squad2 player|no=6|name=[[Хулио Солер|Солер]]}} {{football squad2 player|no=7|name=[[Дејвид Брукс (фудбалер)|Брукс]]}} {{football squad2 player|no=8|name=[[Алекс Скот (фудбалер 2003)|Скот]]}} {{football squad2 player|no=9|name=[[Еванилсон (фудбалер 1999)|Еванилсон]]}} {{football squad2 player|no=10|name=[[Рајан Кристи|Кристи]]}} {{football squad2 player|no=11|name=[[Бен Ганон-Доук|Ганон-Доук]]}} {{football squad2 player|no=12|name=[[Тајлер Адамс|Адамс]]}} {{football squad2 player|no=15|name=[[Адам Смит (фудбалер 1991)|Смит]]}} {{football squad2 player|no=16|name=[[Маркус Тавернје|Тавернје]]}} {{football squad2 player|no=18|name=[[Бафоде Диаките|Диаките]]}} {{football squad2 player|no=19|name=[[Џастин Клајверт|Клајверт]]}} {{football squad2 player|no=20|name=[[Алекс Хименес (фудбалер 2005)|Хименес]]}} {{football squad2 player|no=21|name=[[Амине Адли|Адли]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Ели Жуниор Крупи|Крупи]]}} {{football squad2 player|no=23|name=[[Џејмс Хил (фудбалер 2002)|Хил]]}} {{football squad2 player|no=26|name=[[Енес Унал|Унал]]}} {{football squad2 player|no=27|name=[[Алекс Тот|Тот]]}} {{football squad2 player|no=29|name=[[Кристот Мандас|Мандас]]}} {{football squad2 player|no=35|name=[[Овен Биван|Бивн]]}} {{football squad2 player|no=37|name=[[Рајан (фудбалер 2006)|Рајан]]}} {{football squad2 player|no=40|name=[[Вил Денис|Денис]]}} {{football squad2 player|no=44|name=[[Вељко Милосављевиќ|Милосављевиќ]]}} {{football squad2 player|no=45|name=[[Матаи Акинмбони|Акинмбони]]}} {{football squad2 player|no=47|name=[[Бен Винтербрн|Винтербрн]]}} <!-- {{football squad2 player|no=1|name=[[Норберто Мурара Нето|Нето]]}} {{football squad2 player|no=6|name=[[Крис Мефам|Мефам]]}} {{football squad2 player|no=8|name=[[Ромен Февр|Февр]]}} {{football squad2 player|no=22|name=[[Хамед Траоре|Траоре]]}} {{football squad2 player|no=32|name=[[Џејдон Антони|Антони]]}} {{football squad2 player|no=40|name=[[Алекс Полсен|Полсен]]}} --> {{football squad manager|title=Менаџер|name=[[Андони Ираола|Ираола]]}} </div>}}<noinclude> {{Squad maintenance|update source=https://www.afcb.co.uk/teams/first-team}} [[Категорија:Предлошки за состави на англиски фудбалски клубови|Борнмут]] [[Категорија:АФК Борнмут|Состав]]</noinclude> pyp9m483xaz76xi6tubq61csjlkkgty 0 1362106 5537942 5445440 2026-04-12T03:58:33Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537942 wikitext text/x-wiki {{Infobox music festival|music_festival_name=Американски фолк блуз фестивал|image=|caption=|location=Германија, ОК (Манчестер, Лондон), Франција (Париз)|years_active=1962–70, 1972, 1980–83, 1985|founders=[[Хорст Липман]], [[Фриц Рау]]|dates=|genre=[[Блуз]], фолк|website=}}'''Американскиот фолк блуз фестивал''' — музички фестивал кој неколку години настапувал низ Европа како годишен настан, почнувајќи од 1962 година. Ја запознал публиката во Европа, вклучително и Обединетото Кралство, со водечките [[блуз]] изведувачи на тоа време, како што се [[Мади Вотерс]], [[Хаулин Волф]], [[Џон Ли Хукер]] и [[Сони Бој Вилијамсон]], од кои повеќето никогаш претходно не настапувале надвор од САД. Турнеите привлекле значителна медиумска покриеност, вклучително и ТВ емисии, и придонеле за растот на публиката на блуз музиката во Европа. == Позадина == Германскиот [[џез]] публицист [[Јоаким-Ернст Берент]] добил идеја да донесе оригинални [[Афроамериканци|афроамерикански]] [[блуз]] изведувачи во Европа. Џезот и [[рокенрол]]от станале многу популарни, и двата жанра привлекле влијанија директно назад кон блузот. Берент сметал дека европската публика би сакала да ги види лично во концертните сали. == Настапи и публика == На концертите учествувале некои од водечките блуз уметници од 1960-тите години, како што се [[Мади Вотерс]], [[Хаулин Волф]], [[Вили Диксон]], [[Џон Ли Хукер]] и [[Сони Бој Вилијамсон]]. Снимките од фестивалот ја вклучуваат единствената позната снимка од [[Литл Волтер]], како и ретки снимки на Хукер како свири хармоника наместо неговата вообичаена гитара. [[Податотека:T-Bone_Walker_1972.jpg|мини|Т-Боун Волкер, 1972 година]] Во публиката во Манчестер во 1962 година биле и [[Мик Џегер]], [[Кит Ричардс]], [[Брајан Џонс]] и [[Џими Пејџ]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.piccadillyrecords.com/counter/product.php?pid=132849|title=American Folk Blues Festival Live In Manchester 1962|year=2020|publisher=Piccadilly Records|location=Manchester|accessdate=2020-09-09|archive-date=2020-10-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20201030004241/https://www.piccadillyrecords.com/counter/product.php?pid=132849|url-status=dead}}</ref> == Дискографија == Многу од концертите биле издадени во серија на плочи, кои повторно биле објавени во 1990-тите години. '''Официјално:''' * ''Американски фолк блуз фестивал, 1962–1968 година'' * ''Изгубените блуз снимки'' (1993) * ''Блуз гиганти'' * ''Американски фолк блуз фестивал 1970 година'' == Наводи == {{Наводи}} == Библиографија == * ''Првиот пат кога го запознавме блузот'', Дејвид Вилијамс, Music Mentor Books,{{ISBN|978-0954706814}} == Надворешни врски == * [http://www.wirz.de/music/afbf.htm Дискографија на американскиот фолк блуз фестивал] * [http://www.bootlegzone.com/album.php?name=MW-HCM-1 Muddy Waters – Hoochie Coochie Man (лажен со ласерска светлина)] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20190328054027/http://www.bootlegzone.com/album.php?name=MW-HCM-1 |date=2019-03-28 }} Archived [[Категорија:Блуз фестивали]] [[Категорија:Концерти во Европа]] 4g5zckfwokdku2slsvhpekonwdef625 0 1364075 5538043 5525122 2026-04-12T11:38:57Z Andrew012p 85224 5538043 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game|title=Town of Salem|image=[[Податотека:Town of Salem cover.jpg|250px]]|caption=|developer=BlankMediaGames Digital Bandidos|publisher=BlankMediaGames Digital Bandidos|engine=Adobe Flash Player, [[Unity (играчки погон)|Unity]]|platforms={{unbulleted list|[[Microsoft Windows]]|[[macOS]]|[[iOS]]|[[Андроид (оперативен систем)|Android]]}}|released={{unbulleted list|'''Microsoft Windows''', '''macOS'''|15 декември 2014|'''iOS''', '''Android'''|14 октомври 2018}}|genre=игра со улоги, [[стратегиска компјутерска игра|стратегија]], општествена дедукција|modes=[[повеќеиграчка игра|повеќеиграчки]]|alt=}}{{Закосен наслов}}'''''Town of Salem''''' — онлајн [[повеќеиграчка игра]] што сврзува општествена дедукција и [[Стратегиска компјутерска игра|стратегија]]. Создадена е од инди-студиото BlankMediaGames и објавена на [[15 декември]] [[2014]] г. Раните верзии биле бесплатни за играње и работеле во [[Прелистувач|веб-прелистувач]]. По успешната кампања на [[Kickstarter]], играта започнала на [[iOS]] и [[Андроид (оперативен систем)|андроид]] на [[14 октомври]] [[2018]] г.<ref>{{Cite web|url=https://www.gameskinny.com/usrrs/town-of-salem-raises-over-340k-for-card-game-kickstarter|title=Town of Salem Raises Over $340k for Card Game Kickstarter|last=HaruOfTime|date=2016-06-30|access-date=2021-08-25|website=www.gameskinny.com}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gamerbraves.com/town-of-salem-is-now-available-on-android-and-ios/|title=Town Of Salem Is Now Available On Android And iOS!|date=2018-10-16|language=en-US|access-date=2021-08-25|website=GamerBraves}}</ref> ''Town of Salem'' е најголемата онлајн платформа за играње „Мафија“ ([[Англиски јазик|англ]]. ''Werewolf''). Од јуни 2017 г., играта имала повеќе од 5 милиони регистрирани играчи.<ref>{{Cite press release|url=https://www.gamasutra.com/view/pressreleases/299329/Indie_Smash_Hit_Town_of_Salem_Gets_New_Expansion_The%0ACoven.php|title=Indie Smash Hit Town of Salem Gets New Expansion: The Coven|date=June 5, 2017|website=[[Gamasutra]]|language=en|access-date=March 22, 2020}}</ref> ''Town of Salem'' ''2'' била најавена на 23 април 2023 г. Била објавена на Steam Early Access на 26 мај 2023 г., и целосно објавена со бесплатно демо на 26 јули 2023 г.<ref>{{Cite web|url=https://www.townofsalem2.com/|title=Town of Salem 2|language=en-US|access-date=2023-09-26|website=Town of Salem 2}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.mmobomb.com/news/town-of-salem-2-launches-steam-early-access|title=Town Of Salem 2 Launches On Steam Early Access|last=Blackburn|first=Troy|date=2023-05-26|access-date=2023-06-02|website=MMOBomb}}</ref><ref name="ToS2">{{Cite web|url=https://www.gameskinny.com/news/town-of-salem-2-early-access-announced-new-details-revealed/|title=Town of Salem 2 Early Access Announced, New Details Revealed|last=Erickson|first=Ashley|date=2023-04-24|language=en-US|access-date=2023-06-02|website=GameSkinny}}</ref> [[Интелектуална сопственост|Интелектуалната сопственост]] на ''Town of Salem'' сега припаѓа на издавачот на видеоигри Digital Bandidos од 5 август 2024 г. == Играчки процес == ''Town of Salem'' е вдахната од забавната игра „Мафија“. На играчите тајно им се доделуваат улоги, поделени во две главни екипи: известеното малцинство (Мафија) и неизвестеното мнозинство (Град). Целта е да се надмудри и отстрани противничката екипа за да се добие контрола над градот. Играта се врти околу стратегија, опстанок и измама. Играчите користат способности на улоги, заедничка работа и дедукција за да ги постигнат своите цели. Постојат три главни распореди на улоги: град, мафија и неутрални. Членовите на градот се обидуваат да ја најдат и отстранат мафијата, додека мафијата работи на отстранување на градот. Неутралните улоги имаат свои исклучителни цели, кои можат да се усогласат со која било страна или да бидат целосно независни.<ref name=":1">{{Cite magazine|url=https://www.pcgamer.com/best-browser-games/|title=The best browser games to play right now|first1=Jupiter|last1=Hadley|first2=Lauren|last2=Morton|magazine=[[PC Gamer]]|date=March 17, 2020}}</ref> Секоја партија се менува меѓу ноќ и ден. Во текот на ноќта, играчите ги користат своите способности — како што се заштита на други или откривање самоличност — додека мафијата може тајно да убива цели. Играчите исто така можат да остават белешки во завештанијата. Во текот на денот, завештанијата на паднатите играчи се откриваат, а преживеаните разговараат, обвинуваат и гласаат за осомничениот злобник. Ако играчот биде прогласен за виновен, тој е линчуван, а нивната улога е разоткриена. Играта продолжува додека една екипа (или неутрална улога) не постигне победа.<ref name=":2">{{Cite web|url=https://www.rockpapershotgun.com/2018/12/19/have-you-played-town-of-salem/|title=Have You Played… Town Of Salem?|last=Cox|first=Matt|date=December 19, 2018|website=[[Rock, Paper, Shotgun]]|access-date=February 27, 2021}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{official website|https://www.blankmediagames.com}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Игри за Андроид]] [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Стратешки видеоигри]] 6dkvbkxv12c9wjw2mn2cxws96mr7x9r 0 1364370 5537944 5445240 2026-04-12T03:58:49Z Bjankuloski06 332 /* Дела */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537944 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Писател|name=Јоже Јаворшек|image=Jože Javoršek.jpg|caption=|birth_date={{датум на раѓање|1920|10|20|mf=y}}|birth_place=[[Велике Лашче]], [[Кралство на Србите, Хрватите и Словенците]] (сега во [[Словенија]])|death_date={{датум на смрт и возраст|1990|9|2|1920|10|20|mf=y}}|death_place=[[Љубљана]], Словенија|occupation=Драматург, писател, есеист|genre=|movement=[[Егзистенцијализам]], [[Надреализам]], [[Театар на апсурдот]]|website=}} '''Јоже Јаворшек''' бил псевдонимот на '''Јоже Брејц''' (20 октомври 1920 – 2 септември 1990 година), словенечки драматург, писател, поет, преведувач и есеист.<ref name="autogenerated2">[http://slo.slohost.net/cgi-bin/stran.pl?id=6&izris=izpisiNovico&st_pod=29&jezik=slo&templ=1 Jože Javoršek: Povečevalno steklo] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20071217105904/http://slo.slohost.net/cgi-bin/stran.pl?id=6&izris=izpisiNovico&st_pod=29&jezik=slo&templ=1|date=December 17, 2007}}</ref> Тој се смета за еден од најголемите мајстори на стилот и јазикот меѓу словенечките автори.<ref name="autogenerated1">[http://www.velike-lasce.si/vsebina/si/02/joze_javorsek_03/ Občina Velike Lašče] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080403062901/http://www.velike-lasce.si/vsebina/si/02/joze_javorsek_03/|date=April 3, 2008}}</ref> Комплексен мислител и контроверзна личност, Јаворшек често се смета, заедно со писателот [[Витомил Зупан]], како парадигматичен пример на [[Втора светска војна|Втората светска војна]] и [[Социјалистичка Република Словенија|повоената]] генерација словенечки интелектуалци. == Живот == Јаворшек бил роден како Јоже Брејц во малиот град на [[Долењска]], Велике Лашче, во тогашното [[Кралство Југославија|Кралство на Србите, Хрватите и Словенците]]. Студирал компаративна книжевност во [[Универзитет во Љубљана|Универзитетот во Љубљана]].<ref name="autogenerated2"/> Додека бил студент, тој се вклучил во словенечките христијански социјалистички групи, каде што го запознал поетот и мислител [[Едвард Коцбек]].<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.druzina.net/ICD/spletnastran.nsf/all/1780BD57FFDC2CE1C12573150030B72B?OpenDocument|title=Družina: ?Torej resnica, najprej resnica!?|archive-url=https://web.archive.org/web/20080226024723/http://www.druzina.net/icd/spletnastran.nsf/all/1780BD57FFDC2CE1C12573150030B72B?OpenDocument|archive-date=February 26, 2008|accessdate=March 30, 2008}}</ref> Коцбек имал огромно влијание врз Јаворшек, охрабрувајќи го да продолжи со книжевна кариера. За време на [[Втора светска војна|Втората светска војна]], Јаворшек се приклучил на [[Југословенски партизани|партизанскиот отпор]], каде што се борел заедно со подоцнежниот филозоф и литературен критичар Душан Пирјевец и писателот [[Витомил Зупан]]. За време на неговата подземна активност во [[Кралство Италија|италијанската]] [[Љубљанска Покраина]] го усвоил псевдонимот Јоже Јаворшек. По завршувањето на војната во 1945 година, работел како личен секретар на Едвард Коцбек, кој бил назначен за министер за Словенија во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|југословенската]] влада.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ff.uni-lj.si/oddelki/primknjz/zapiski/absurd.doc|title=Archived copy|archive-url=https://web.archive.org/web/20061106232932/http://www.ff.uni-lj.si/oddelki/primknjz/zapiski/absurd.doc|archive-date=November 6, 2006|accessdate=February 14, 2009}}</ref> Неговите студии ги продолжил на Француска [[Сорбона (универзитет)|Сорбона]] и кратко време работел како асистент во југословенската амбасада во Париз. Во француската престолнина ги посетувал круговите на француските левичарски интелектуалци; меѓу други, тој се запознал со [[Албер Ками]] и воспоставил блиско пријателство со Луј Гило, Жерар Филип и Марсел Шнајдер. Се вратил во [[Социјалистичка Република Словенија|Словенија]] во 1948 година. Следната година, тој бил затворен од [[Комунизам|комунистичките]] власти и осуден на 12 години затвор на јавно судење.<ref name="autogenerated1"/><ref>{{Наведена книга|title=Slovenska dramatika v drugi polovici 20. stoletja|last=Borovnik|first=Silvija|date=2005|publisher=Slovenska matica|location=Ljubljana|page=10}}</ref> Тој бил ослободен во 1952 година, но се рехабилитирал само кратко пред неговата смрт во 1990 година. По враќањето во слободата, тој најмногу работел како драматург и сценски режисер во неколку театри [[Словенечки јазик|на словенечки јазик]] во [[Љубљана]]. Во тоа време тој бил еден од првите кои ги внесол [[Надреализам|надреалистичките]] и апсурдистичките елементи на словенечката и југословенската сцена. Воспоставил блиски контакти со сценските режисери Жарко Петан и Бојан Штих кои и двајцата споделувале некои од модернистичките и прогресивните естетски погледи на Јаворшек. Јаворшек успеал да постави неколку претстави засновани на теориите на [[Антонен Арто]] и [[Алфред Жари]] во Драмскиот театар во Љубљана, во режија на Штих. Поради овој иновативен пристап што ги оспорувал културните политики на [[Комунистичка држава|комунистичкиот режим]], Јаворшек стекнал влијание врз помладата генерација на словенечки уметници и автори, позната како Критичка генерација, која отстапила од преовладувачкиот хуманистички и интимистички тренд во [[Словенечка култура|словенечката култура]] и литература од тоа време и прифатила повеќе [[Метафизика|метафизички]] прашања. Меѓу тие млади автори биле Доминик Смоле, Тарас Кермаунер, Примож Козак и други.<ref>[http://www2.arnes.si/slg-ce/repertoar/2000-2001/levpozimi/tarkerpis.html Taras Kermauner: Pismo Franciju Križaju] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20050324210425/http://www2.arnes.si/slg-ce/repertoar/2000-2001/levpozimi/tarkerpis.html}}</ref><ref>[http://www.rtvslo.si/odprtikop/intervju/dr-taras-kermauner/ Odprti kop – Intervju: Dr. Taras Kermauner] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20080411030937/http://www.rtvslo.si/odprtikop/intervju/dr-taras-kermauner/}}</ref> Јаворшек сепак имал критички став кон помладите генерации и честопати не ги одобрувал нивните радикални модернистички пристапи. Помеѓу 1961 и 1967 година, Јаворшек работел како асистент во Словенечката академија на науките и уметностите и помеѓу 1967 и 1982 година ја држел работата на секретар во кабинетот кој припаѓал на претседателот на Академијата [[Јосип Видмар]]. Починал во [[Љубљана]] во 1990 година и бил погребан во неговиот роден град Велике Лашче. Неговата помен плоча, дизајнирана од страна на словенечкиот скулптор Стојан Батич, била поставена на неговото родно место во 1990-тите. == Дела == Јаворшек пишувал поезија, драми, романи и есеи. Започнал како поет. Дури како тинејџер објавил неколку песни во тогашните левичарски словенечки списанија, како ''Младина'' и ''Дејање'' на [[Едвард Коцбек|Коцбек]]. По [[Втора светска војна|Втората светска војна]], збирката од неговите воени песни, со името ''"Партизанска лирика"'', била издадена во 1947 година. По неговото искуство во затвор, тој најмногу се фокусирал на драми, есеи и проза. За време на неговиот живот објавил уште една колекција на поеми под наслов „''Судбината'' на поезијата“, 1972 година, која самиот ја уредувал со обемен критички и биографски коментар. Јаворшек се стекнал со признание пред се како драматург. Неговите рани драми, кои биле засновани на егзистенцијални грижи, но исполнети со иронија, разиграност и уметничка употреба на јазични игри, во голема мера придонеле за модернизација на словенечкиот театар во 1950-тите.<ref name="autogenerated1"/> Во своите драми тој бил критичен кон воспоставените политички моќи и социјалниот конформизам. Напишал неколку романи, од кои најзабележителни биле „Ода на земјата“, 1971 и „Опасни врски“, 1978 година. Но, токму во неговите есеи и мемоари тој се здобил со најголемо признание и исто така предизвикал најмногу контроверзии. Едно од првите есеистички дела што го направил познат на пошироката јавност била книгата „Како е можно?, во која ги истражувал чувствата на очај по самоубиството на неговиот син Свит. Книгата била напишана како дијалог помеѓу две генерации кои не успевале да се разберат. Тоа исто така било силна критика насочена кон помладата генерација Словенци – и особено на младите интелектуалци – кои Јаворшек ги обвинил за нихилизам. Тој, исто така, објавил Водич низ Љубљана во кој ги претставил знаменитостите и историјата на градот во светлината на ироничен, филозофски и егзистенцијален одраз, поврзувајќи ги спомениците со личните судбини на познатите личности поврзани со нив. [[Епистоларен роман|Епистоларниот роман]] ''„Опасни врски“'', парафраза на познатата книга на [[Пјер Шодерло де Лакло]] „''[[Опасни врски|Опасни врски“]]'', бил напишан како серијал на делумно автентични и фиктивни писма помеѓу авторот и неколку значајни личности, живи и мртви, меѓу кои биле [[Витомил Зупан|Витомил Емхорманерас]], Пиренерис, Душан Пирјевец и Франческо Роба. Во неговите последни дела, „Опасната меморија“, кое било објавено на француски јазик од страна на париска уредничка куќа и било преведено на неколку европски јазици, и „Сеќавања на Словенците“, кое било објавено непосредно пред неговата смрт, тој го истражувал своето сеќавање и давал понекогаш крајно критички извештаи за неговите современици. Тој напишал влијателни есеи за [[Жан Батист Поклен Молиер|Молиер]], [[Вилијам Шекспир|Шекспир]], словенечката поетеса Лили Нови и словенечкиот [[Протестантство|протестантски]] проповедник и пионер на словенечката литература [[Примож Трубар]]. Тој исто така бил голем обожавател на познатиот словенечки автор од 19 век Фран Левстик и помогнал во повторното објавување на новите изданија на неговите дела. Кратко пред неговата смрт во 1990 година, тој придонел и за монографијата „Словенска историја и литература“, издадена од страна на Центарот Жорж Помпиду од Париз. Тој исто така превел и неколку значајни автори на словенечки, претежно од француски и [[Српскохрватски јазик|српско-хрватски]], меѓу кои биле [[Пјер Корнеј|Корнеј]], [[Жан Батист Поклен Молиер|Молиер]], [[Иполит Тен]], [[Ежен Јонеско]], [[Жан Ануј]], [[Едмон Ростан]], [[Жан Пол Сартр]], [[Албер Ками]] и [[Меша Селимовиќ]]. == Личност == За време на неговиот живот, Јаворшек важел како контроверзна и уникатна личност. Неговиот сомнителен однос со естаблишментот, како и неговите понекогаш крајно остри напади врз современите книжевни кругови, словенечки и француски, му го добиле прекарот ''Осамениот јавач''.<ref>[http://www.velike-lasce.si/vsebina/si/02/prireditev_20ob_20kulturnem_20prazniku_33/ Občina Velike Lašče]{{Мртва_врска|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Мртва врска|date=April 2017}}</ref> Неговото последно дело „Сеќавања на Словенците“, кое било објавено делумно постхумно во три дела, создало контроверзија и фрлило ново светло на словенечката книжевна и културна сцена од војната и [[Социјалистичка Република Словенија|повоениот период]]. Помеѓу неколкуте скаброзни детали кои биле опишани од Јаворшек во обилниот труд, биле и злоделата на влијателниот мислител Душан Пирјевец Ахац, кои наводно биле извршени за време на воениот отпор, како и карактерите на значајни личности како што биле литературниот критичар [[Јосип Видмар]] и поетот [[Едвард Коцбек]], за кого Јавор работел како негов личен секретар. Делото вклучувало и детали за личните животи на словенечките комунистички водачи [[Едвард Кардељ]] и Борис Кидрич. И покрај неговото негативно искуство во затвор, Јаворшек останал убеден поддржувач на [[Социјализам|социјализмот]]. Иако започнал како христијански социјалист, тој подоцна го отфрлил христијанството, како што можело да се види во неговите дела, и прифатил нически стил на витализам и скептицизам. Јаворшек се сметал себеси како исклучивно театарски менаџер, а не како интелектуалец или писател. Како таков, тој често тврдел дека имал лиценца за [[шут]] и сакал да прави паралели помеѓу него и познатите драматурзи во историјата кои биле и театарски менаџери, како што биле Шекспир, Молиер или [[Карло Голдони]]. Тој веројатно најдобро го објаснил начинот на кој ја гледал својата улога во есејот ''Шекспир и политиката'', кој бил напишан во 1965 година за том со наслов „Шекспир меѓу Словенците“, кој бил уреден од познатиот литературен критичар Франс Коблар и бил објавен од страна на издавачката куќа ''[[Словенечка матица|„Словенска матица“]]''. Во есејот, тој ја дал следната оценка за Шекспир:<blockquote>Ако Шекспир бил малку поважна личност за време на неговиот живот, барем исто толку важна како [[Бен Џонсон]], историјата ќе ни дадела повеќе детали за неговиот живот. Но, Шекспир не бил на врвот на општественото скалило, тој бил нешто повеќе од паразит на современите магнати. Ниту, пак, припаѓал на големите умови на своето време. Тој бил премногу необразован за да постигне таква позиција, како што било знаено. Романтичните идеи според кои Шекспир бил многу духовен, голем историчар или голем мислител, во денешно време се целосно отфрлени […]. Денес, евидентно е дека Шекспир пред сè бил вистински затајувач на неговата ера. Тој користел различни материјали од историјата или од современите околности во Англија за да создаде атрактивни театарски ремек-дела. Пред сè, треба да разбереме дека Шекспир никогаш не мислел на театарот како на литература. Театарот бил опасна и малку непристојна институција, која секој почитуван и навистина почестен член на општеството повеќе би сакал да ја избегне.<ref>[http://www2.arnes.si/~ceslg7/repertoar/2000-2001/kraljlear/ Repertoar SLG Celje 2000–2001: Kralj Lear] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20070831170041/http://www2.arnes.si/~ceslg7/repertoar/2000-2001/kraljlear/|date=2007-08-31}}</ref></blockquote>Ова претставува опис на перцепцијата која Јаворшек ја имал за сопствената улога во општеството. == Влијание и наследство == Иако пробувал да избегне директни судири со комунистичкиот естаблишмент по неговото ослободување од затвор, Јаворшек претставувал една од главните движечки сили зад основањето на Сцената '57, кој бил алтернативен театар создаден во 1957 година од страна на помладите генерации на словенечки уметници, кој имал клучна улога во обликувањето на нивната генерација против притисоците на комунистичкиот културен режим. Веќе за време на неговиот живот, тој се здобил со признание во другите делови на Југославија, особено во [[Србија]]. Некои го сметале за еден од најдобрите есеисти на словенечки јазик, заедно со [[Иван Цанкар]], Марјан Рожанц и [[Драго Јанчар]]. Неговата книга ''Опасни мемории'', која била објавена во 1980-тите од страна на француската издавачка куќа Арлеа, му донела важна популарност надвор од југословенските граници. Книгата била преведена и на германски и [[Српскохрватски јазик|на српскохрватски]] јазик. == Личен живот == Првата сопруга на Јаворшек починала додека тој сѐ уште бил во затвор. Нивниот единствен син Свит извршил самоубиство во 1969 година, на 23-годишна возраст.<ref>{{Наведени вести|url=http://www.spiegel.de/spiegel/print/d-45763661.html|title=Brei des Hasses|date=March 2, 1969|work=Der Spiegel}}</ref> Јаворшек подоцна се оженил со преведувачката Марија Киаута.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rtvslo.si/kultura/drugo/marija-javorsek-ko-ne-najdem-ustrezne-resitve-gledam-v-prazno-in-iscem-rimo/302395|title=Marija Javoršek: Ko ne najdem ustrezne rešitve, gledam v prazno in iščem rimo}}</ref> == Суштинска библиографија == === Поезија === * ''„Партизанска лирика“'', 1947 * „Судбината на поезијата“, 1972 === Претстави === * „Одлуката“, 1953 * „Криминална приказна“, 1955 * „Крајот на копнежот“, 1955 * „Засилувачко стакло“, 1956 * „Радост на животот“, 1958 * „Маневри“, 1960 * „Земја на пожарникарите“, 1973 * „Импровизација во Љубљана“, 1977 === Есеи === * „Средби“, 1958 * „Вкусот на светот“, 1961 година * „Никоја земја“, 1962 * „Водич за Љубљана“, 1965 * „Шекспир и политика“, 1965 * „Како е можно“, 1969 година * „Есеј за Молиер“, 1974 година * „Примож Трубар“ 1977 * „Лили Нови“ 1984 * „Опасната меморија“, 1987 * „Сеќавања на Словенците“, 1989 === Проза === * „Опседна вага“, 1961 * „Промени“, 1967 * „Ода на земјата“, 1971 * „Опасни врски“, 1978 == Поврзано == * [[Словенечка култура|Култура на Словенија]] == Наводи == {{Наводи|2}} == Литература == * Јоже Хорват, „Umrl je Jože Javoršek“ во ''[[Дело (словенечки дневен весник)|Дело]]'', год.32, бр.206 (4 ноември 1990 г., 1. * Миленко Каран, „Наспротни николи доживљал кот советника“ во ''[[Дело (словенечки дневен весник)|Дело]]'', 32 г., бр.238 (11.10.1990 г., 14. * Јоже Кастелиќ, ''Јоже Брејц (Јоже Јаворшек'' (Љубљана: Literarni klub, 1999. * Душан Мевља, „Јоже Јаворшек: in memoriam“ во ''Вечер'', год. 46, бр.207 (5 септември 1990 година, 15. * Алексиј Прегарц, „Јоже Јаворшек: in memoriam“ во ''Приморски дневник'', год.46, бр.203 (09.09.1990, 17. * Барбара Ранчигај, ''Јоже Јаворшек во драма апсурда'' (Љубљана: Filozofska fakulteta Univerze v Ljubljani, 2004. * Јоже Шифрер, „Јоже Јаворшек“ во ''Дело'', год.32, бр.208 (6 септември 1990 г., 7. * [[Слободан Селениќ]], „Јоже Јаворшек“ во ''Сцена: časopis za pozorišnu umetnost'' ( [[Белград]], 1990. * Франк Задравец, ''Јоже Јаворшек: Неварна размерја.'' ''Slovenski roman dvajsetega stoletja'' (Љубљана: Znanstveni inštitut Filozofske fakultete, 1997–2002. * Цирил Злобец, „Самотни Јездец Јаворшек: в спомин“ во ''[[Дневник (словенечки дневен весник)|Дневник]]'', год. 38, бр.243 (6 септември 1990 година, 8. * Иван Зоран, „Odšel je samotni jezdec“ во ''Долењски лист'', год.41, бр.37 (13.09.1990. {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јаворшек, Јоже}} [[Категорија:Апсолвенти на Љубљанскиот универзитет]] [[Категорија:Словенечки поети]] [[Категорија:Словенечки драматурзи]] [[Категорија:Починати во 1990 година]] [[Категорија:Родени во 1920 година]] 4ljp6k9k2kqqm0florntcg98eqztxl4 2 1367447 5537747 5535780 2026-04-11T17:12:33Z Gurther 105215 5537747 wikitext text/x-wiki Ова е '''список на истакнати личности и дејци од градот [[Велес]]'''. Организиран по азбучен ред. == Список == __NOTOC__ [[#А|А]] — [[#Б|Б]] — [[#В|В]] — [[#Г|Г]] — [[#Д|Д]] — [[#Ѓ|Ѓ]] — [[#Е|Е]] — [[#Ж|Ж]] — [[#З|З]] — [[#И|И]] — [[#Ј|Ј]] — [[#К|К]] — [[#Л|Л]] — [[#М|М]] — [[#Н|Н]] — [[#О|О]] — [[#П|П]] — [[#Р|Р]] — [[#С|С]] — [[#Т|Т]] — [[#Ф|Ф]] — [[#Х|Х]] — [[#Ц|Ц]] — [[#Ч|Ч]] — [[#Џ|Џ]] — [[#Ш|Ш]] ---- === А === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} В'лчо Андов (? — 1876) — [[ајдутин]], дел од четата на [[Христо Ботев]].<ref name=":0" /> === Б === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} Константин Богданов (1873 — ?) — лекар во [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]].<ref name=":9">{{Македонците|67}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Георги Богданов]] (1879 — 1939) — истакнат револуционерен [[анархист]], дел од [[Гемиџиите]] и учесник во [[Солунските атентати]].<ref name=":10">{{Македонците|72}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Борба за развој и афирмација на македонската нација|last=Катарџиев|first=Иван|publisher=[[Култура (издавачка куќа)|Култура]]|year=1981|location=[[Скопје]]|pages=247|author-link=Иван Катарџиев}}</ref> === В === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Панче Васков]] (1870 — 1951) — деец на [[Македонската револуционерна организација]], учесник во [[Илинденското востание]].<ref name=":9" /><ref>{{Наведена книга|title=Петар Поп Арсов: прилог кон проучувањето на македонското националноослободително движење|last=Ѓорѓиев|first=Ванчо|publisher=[[Матица македонска]]|year=1997|isbn=9789989481031|location=[[Скопје]]|pages=141|author-link=Ванчо Ѓорѓиев}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Петар Васков]] (1875 — 1907) — револуционер, деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref name=":14">{{Македонците|101}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Внатрешната македонска револуционерна организација и неоврховизмот, 1904-1908|last=Пандевски|first=Манол|publisher=[[Култура (издавачка куќа)|Култура]]|year=1983|location=[[Скопје]]|pages=84|author-link=Манол Пандевски}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Јордан Васков]] (1880 — 1917) — воен командир и деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref>{{Македонците|70}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Владимир Весов]] (1882 — 1967) — [[архитект]], дел од [[Список на воспитаници од Солунската машка гимназија|дваесет и третата генерација на воспитаници од Солунската гимназија]].<ref name=":11" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Никола Весов]] (1891 — ?) — [[архитект]], дел од [[Список на воспитаници од Солунската машка гимназија|дваесет и четвртата генерација на воспитаници од Солунската гимназија]].<ref name=":11" /> === Г === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Андреј Георгов]] (? — 1912) — политичар и пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|народното собрание на Бугарија]].<ref name=":2">{{Македонците|53}}</ref> Учесник во [[Македонско востание|Македонското востание]].<ref>{{Наведена книга|title=Пиринска Македонија во борба за национално ослободување|last=Митрев|first=Димитар|publisher=Главниот одбор на Народниот фронт на Македонија|year=1950|location=[[Скопје]]|pages=43|author-link=Димитар Митрев}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Иван Георгов]] (1860 — 1936) — филозоф и ректор на [[Софиски универзитет „Св. Климент Охридски“|Софискиот универизитет]]. Деец на [[МНИ]].<ref name=":4">{{Македонците|56}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Димитрија Чуповски и македонската национална свест|last=Ристовски|first=Блаже|publisher=[[Ѓурѓа (Издавачка куќа)|Ѓурѓа]]|year=1996|isbn=9789989676192|location=[[Скопје]]|pages=134|author-link=Блаже Ристовски}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Илија Георгов]] (1860 — 1945) — политичар и пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|народното собрание на Бугарија]] меѓу [[1903]]-[[1931|1931 година]].<ref name=":2" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} Тодор Георгиев (? — 1877) — учесник во ајдутското движење на [[Македонија]].<ref name=":1">{{Македонците|35}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Коста Григоров]] (1839 — 1899) — револуционер и [[Ополченци|ополченец]]. Учесник во [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна]].<ref name=":3">{{Македонците|38}}</ref> === Д === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} Никола Давидов (1864 — после 1911) — политичар и пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|народното собрание на Бугарија]].<ref name=":2" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} Сава Димитриев (? — 1877) — револуционер и учесник во [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турската војна]].<ref name=":3" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Андреј Докурчев]] (1878 — 1907) — револуционер и деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref name=":14" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} Александар Драндаров (1854 — ?) — деец на [[македонската емиграција во Бугарија]] и пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|народното собрание]].<ref name=":6">{{Македонците|58}}</ref> === Ѓ === === Е === === Ж === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} {{Знаменце|Aromanian flag.svg}} [[Рајко Жинзифов]] (1839 — 1877) — истакнат поет и писател, претставник на [[Македонската преродба]].<ref name=":5">{{Македонците|57}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=За македонската литература|last=Спасов|first=Александар|publisher=[[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]]|year=1969|location=[[Скопје]]|pages=30|author-link=Александар Спасов}}</ref> === З === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Димитар Зографов]] (1877 — 1940) — воен командир, учесник во [[Горноџумајско востание|Горноџумајското востание]]. Деец на [[ВМОК]].<ref>{{Македонците|77}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Крум Зографов]] (1884 — 1922) — политичар и деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref>{{Македонците|92}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Симеон Зографов]] (1876 — 1949) — политичар и општественик, градоначалник на [[Добрич]].<ref name=":11">{{Македонците|69}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Христо Зографов]] (1897 — 1964) — [[лингвист]] и [[македонист]], делегат во [[Комисија за јазик и правопис|јазичната комисија на АСНОМ]].<ref>{{Македонците|93}}</ref> === И === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} Тодор Иванов (? — 1877) — учесник во ајдутското движење на [[Македонија]].<ref name=":1" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Диаманди Ихчиев]] (1854 — 1913) — [[историчар]], член на [[БАН]].<ref>{{Македонците|80}}</ref> === Ј === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Јордан Поп Јорданов - Орцето|Јордан Поп Јорданов]] (1881 — 1903) — [[анархист]] и член на [[Гемиџии|Гемиџиите]], учесник во [[Солунските атентати]].<ref name=":14" /><ref>{{Наведена книга|title=Личности од Македонија|last=Павловски|first=Јован|publisher=Ми-Ан|year=2002|isbn=9789989613289|location=[[Скопје]]|pages=143|author-link=Јован Павловски}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Миле Поп Јорданов]] (1879 — 1902) — револуционер и деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref name=":14" /> === К === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Георги Карајорданов]] (1874 — 1931) — командир во [[Бугарската армија]], учесник во [[Првата светска војна]].<ref name=":12">{{Македонците|75}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Димитар Каранфилович]] (1839 — 1906) — учесник во [[Македонско востание|Македонското востание]] и деец на [[ВМОК]]. Пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|собранието на Бугарија]].<ref name=":2" /><ref>{{Наведена книга|title=Кресненското востание во Македонија: 1878-1879|last=Апостолски|first=Михајло|publisher=[[Македонска академија на науките и уметностите]]|year=1982|location=[[Скопје]]|pages=45|author-link=Михајло Апостолски}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Михаил Карафилов]] (1880 — 1940) — [[инженер]] во [[Царството Бугарија]].<ref name=":11" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Ангел Карахордиев]] (1859 — 1929) — офицер во [[Бугарската армија]], учесник во [[Балканските војни]].<ref>{{Македонците|78}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Константин Кирков]] (1882 — 1903) — [[анархист]] и член на [[Гемиџии|Гемиџиите]], учесник во [[Солунските атентати]].<ref name=":14" /><ref>{{Наведена книга|title=Солунските атентат и заточениците во Фезан|last=Шатев|first=Павел|publisher=[[Култура (издавачка куќа)|Култура]]|year=1994|location=[[Скопје]]|pages=32|author-link=Павел Шатев}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Јордан Хаџи Константинов-Џинот]] (1821 — 1882) — писател, архивист, етнограф и учител за време на [[Македонската преродба]].<ref name=":5" /><ref>{{Наведена книга|title=Книга за Џинот|last=Тодоровски|first=Гане|publisher=[[Матица македонска]]|year=2004|isbn=9789989485411|location=[[Скопје]]}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Ангел Коробаров]] (1885 — после 1952) — општественик и револуционер, деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref>{{Македонците|91}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Панчо Константинов]] (1881 — 1906) — велешка војвода и деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref name=":14" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Асен Крндев]] (1876 — ?) — [[Список на воспитаници од Солунската машка гимназија|дванаесетта генерација на воспитаници од Солунската гимназија]].<ref name=":11" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Илија Кушев]] (1896 — 1922) — [[војвода]] и деец на [[Внатрешната македонска револуционерна организација]].<ref name=":13">{{Македонците|76}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Развојот на македонскиот печат и новинарство, од првите почетоци до 1945 година|last=Мокров|first=Боро|publisher=[[Здружение на новинарите на Македонија]]|year=1980|location=[[Скопје]]|pages=280|author-link=Боро Мокров}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Петар Кушев]] (1870 — 1939) — деец на [[Македонската револуционерна организација]] и воен лекар.<ref name=":9" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Страшимир Кушев]] (1877 — 1959) — учесник во [[Балканските војни]] и [[Првата светска војна]].<ref name=":11" /> === Л === === М === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Арсени Мартинов]] (1843 — 1868) — револуционер, учесник во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]].<ref name=":0" /><ref>{{Наведена книга|title=Македонското ослободително дело во XIX и XX век: пројави, релации и ликови|last=Пандевски|first=Манол|publisher=[[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]]|year=1987|location=[[Скопје]]|pages=78|author-link=Манол Пандевски}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Петар Мартулков]] (1875 — 1947) — деец на [[Македонската револуционерна организација]], учител во [[Софискиот универзитет „Св. Климент Охридски“|Софискиот универзитет]].<ref name=":6" /><ref>{{Наведена книга|title=Македонското националноослободително движење во Битолскиот вилает (1893-1903)|last=Димески|first=Димитар|publisher=[[Студентски збор]]|year=1981|location=[[Скопје]]|pages=279|author-link=Димитар Димески}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Димитар Матов]] (1864 — 1896) — [[фолклорист]] и [[етнограф]], припадник на [[ВМОК]].<ref name=":4" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Славејко Матов]] (1869 — 1951) — деец на [[СМЕО]]. Дел од [[Список на воспитаници од Солунската машка гимназија|четвртата генерација на воспитаници од Солунската гимназија]].<ref>{{Македонците|84}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} {{Знаменце|Aromanian flag.svg}} [[Коста Машу]] (1829 — 1905) — трговец и адвокат, деец на [[Романска пропаганда во Македонија|Романската пропаганда во Македонија]]. * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Георги Менкаџиев]] (1844 — 1909) — општественик и политичар, делегат во основачкиот конгрес на [[Кнежевство Бугарија|Кнежевството Бугарија]].<ref>{{Македонците|79}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Димитар Мечев]] (1870 — 1903) — [[анархист]] и член на [[Гемиџии|Гемиџиите]], учесник во [[Солунските атентати]].<ref name=":14" /><ref>{{Наведена книга|title=Документи за борбата на македонскиот народ за самостојност и за национална држава: Од населувањето на Словените во Македонија до крајот на Првата светска војна|last=Андонов-Полјански|first=Христо|publisher=[[Универзитет „Св. Кирил и Методиј“]]|year=1981|location=[[Скопје]]|pages=343|author-link=Христо Андонов Полјански}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Петар Михов]] (1865 — 1902) — револуционер и деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref name=":14" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Панчо Хаџи Мишев]] (1874 — 1957) — политичар и амбасадор. Дел од [[Список на воспитаници од Солунската машка гимназија|осмата генерација на воспитаници од Солунската гимназија]].<ref>{{Македонците|52}}</ref><ref>{{Cite book|url=http://www.dlib.mk/bitstream/handle/68275/258/86481418.pdf|title=Българскитѣ гимназии и основни училища въ Солунъ (по случай на 50-годишнината на солунскитѣ български гимназии)|last=Кандиларов|first=Георги|publisher=[[Македонски научен институт|Македонски Наученъ Институтъ]]|year=1930|location=[[Софија]]|pages=91}}</ref> === Н === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Панајот Наумов]] (1848 — 1885) — [[ајдутин]] и [[Ополченци|ополченец]]. Учесник во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]].<ref>{{Македонците|36}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Тодор Наумов]] (1883 — 1941) — [[композитор]] и [[диригент]], автор на првата воена опера во Бугарија.<ref name=":7">{{Македонците|59}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Султана Николова]] (1880 — 1949) — актерка во [[Народен театар „Иван Вазов“|народниот театар „Иван Вазов“]].<ref name=":7" /> === О === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Тодор Органџиев]] (1882 — 1958) — револуционер и борец од [[МОО]] за време на [[Балканските војни]].<ref name=":11" /> === П === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Георги Палашев]] (1879 — 1926) — просветен деец, дел од [[Список на воспитаници од Солунската машка гимназија|шестнаесетта генерација на воспитаници од Солунската гимназија]].<ref name=":7" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Илија Паликрушев]] (1870 — после 1941) — политичар и пратеник во [[Народно собрание на Бугарија|народното собрание на Бугарија]].<ref name=":2" /> Кмет на [[Тетово]] во [[1941|1941 година.]] * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Сотир Пеев]] (1843 — 1896) — [[ајдут]] и револуционер, учесник во [[Османлиско-српска војна (1876-1878)|Српско-турската војна]].<ref name=":0">{{Македонците|31}}</ref><ref>{{Наведена книга|title=Отпор на Македонија во времето на турското владеење|last=Матковски|first=Александар|publisher=[[Мисла (Издавачка куќа)|Мисла]]|year=1983|location=[[Скопје]]|pages=331|author-link=Александар Матковски}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Коце Плејков]] (1873 — 1902) — [[војвода]] и деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref name=":14" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Владимир Пингов|Владимир Пенгов]] (1883 — 1903) — [[анархист]] и член на [[Гемиџии|Гемиџиите]], учесник во [[Солунските атентати]].<ref name=":14" /><ref>{{Наведена книга|title=Ние на татковината ѝ должиме сѐ, таа нам-ништо!|last=Павловски|first=Јован|publisher=Ми-Ан|year=2003|isbn=9789989613395|location=[[Скопје]]|pages=44-47|author-link=Јован Павловски}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Панчо Пракицов]] (1842 — ?) — револуционер и учесник во [[Старозагорско востание|Старозагорското востание]].<ref name=":13" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Андреј Протич]] (1875 — 1959) — [[публицист]], [[археолог]] и [[литературен критичар]].<ref name=":6" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Димитар Протич]] (1874 — 1945) — [[адвокат]] и [[нотар]], главен на Софискиот воен суд за време на [[Првата светска војна]].<ref name=":8">{{Македонците|61}}</ref> === Р === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Илија Раштанов]] (1878 — 1945) — политичар и деец на [[македонската емиграција во Бугарија]]. Претседател на [[Велешко благотворително братство „Рајко Жинзифов“|Велешкото братство]].<ref name=":4" /><ref>{{Мартулков|Поглавје=11}}</ref> === С === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Перо Симеонов]] (1846 — 1876) — [[ајдутин]], дел од четата на [[Христо Ботев]].<ref name=":0" /> === Т === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Александар Танев]] (1863 — 1932) — генерал во [[Бугарската армија]]. Учесник во [[Првата светска војна]].<ref name=":12" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Иван Топчев]] (1869 — 1903) — револуционер, деец на [[Македонската револуционерна организација]] и [[ВМОК]].<ref>{{Македонците|81}}</ref> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Илија Трчков]] (1884 — 1903) — [[анархист]] и член на [[Гемиџии|Гемиџиите]], учесник во [[Солунските атентати]].<ref name=":14" /><ref>{{Наведена книга|title=Солунските атентатори|last=Бошковски|first=Јован|publisher=[[Кочо Рацин (издавачка куќа)|Кочо Рацин]]|year=1962|location=[[Скопје]]|pages=70|author-link=Јован Бошковски}}</ref> === Ќ === === У === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} Пантелеј Урумов (? — 1909) — адвокат и учесник во [[Македонско востание|Македонското востание]].<ref name=":8" /> === Ф === === Х === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Андреј Христов]] (1866 — после 1906) — револуционер, деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref>{{Николов|179}}</ref> === Ц === === Ч === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Светослав Чочков]] (1896 — 1918) — офицер во [[Бугарската армија]], дел од [[Список на воспитаници од Солунската машка гимназија|дваесет и седмата генерација на воспитаници од Солунската гимназија]].<ref name=":13" /> === Џ === === Ш === * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Тодор Шукаров]] (1889 — 1940) — воен деец, полковник во [[Бугарската армија]].<ref name=":10" /> * {{Знаменце|Flag of North Macedonia.svg}} [[Петар Шурков]] (1893 — 1964) — претприемач, одржал добри односи со [[Мустафа Кемал Ататурк]].<ref>{{Македонците|83}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} === Библиографија === * {{Наведена книга|url=https://plus-legacy.cobiss.net/cobiss/mk/mk/bib/13045057|title=Велес и Велешко во Народно ослободителната војна (1941-1945): Спомен книга на загинатите борци во НОВ и жртви на фашистичкиот терор од Велес и Велешко|last=Малковски|first=Ѓорѓи|publisher=Просвета|year=1985|location=[[Велес]]|author-link=Ѓорѓи Малковски}} 14hjo6vawip6abgyoywea2vuspnl8o9 0 1368049 5537957 5437102 2026-04-12T03:59:26Z Bjankuloski06 332 /* top */ Јазична исправка, replaced: ридонесле → ридонеле 5537957 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река | name = Сакраменто | name_native = | name_native_lang = | name_other = | name_etymology = | nickname = <!---------------------- СЛИКА--> | image = File:Sacramento River.JPG | image_size = 300 | image_caption = Реката Сакраменто | image_alt = <!---------------------- МЕСТОПОЛОЖБА --> | map = Sacramento River basin map.png | map_size = 300 | map_caption = Местоположба на реката | map_alt = | pushpin_map = | pushpin_map_size = 5 | pushpin_map_caption= | pushpin_map_alt = <!---------------------- МЕСТО --> | subdivision_type1 = Држава | subdivision_name1 = [[САД]] | subdivision_type2 = Земја | subdivision_name2 = [[Калифорнија]] | subdivision_type3 = | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | subdivision_type5 = | subdivision_name5 = <!---------------------- ФИЗИЧКИ ОСОБЕНОСТИ --> | length = 640 км, Север-југ<ref>Benke and Cushing, p. 547</ref> | width_min = | width_avg = | width_max = | depth_min = | depth_avg = | depth_max = | discharge1_location= близу [[Сакраменто]] | discharge1_min = 112 m3/s | discharge1_avg = 796.8 m3/s | discharge1_max = 13.800 m3/s <!---------------------- ОСОБЕНОСТИ НА СЛИВОТ --> | source1 = | source1_location = Близу планината Шаста | source1_coordinates= {{coord|41|16|24|N|122|24|05|W|display=inline}}<ref name="GNIS">{{cite gnis|id=1654949|name=Sacramento River|entrydate=1981-01-19|access-date=August 27, 2010}}</ref> | source1_elevation = 1.120 м<ref>{{cite gnis|id=267499|name=South Fork Sacramento River|entrydate=1981-01-19|access-date=August 27, 2010}}</ref> | mouth = Залив Суисун | mouth_location = Окрузите Контра Коста - Солано | mouth_coordinates = {{coord|38|03|48|N|121|51|10|W|display=inline,title}} | mouth_elevation = 0 м | progression = | river_system = | basin_size = 69.000 km2<ref name="USGShuc">{{cite web |title=Boundary Descriptions and Names of Regions, Subregions, Accounting Units and Cataloging Units |url=http://water.usgs.gov/GIS/huc_name.html |publisher=U.S. Geological Survey |access-date=August 22, 2010 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20120427215107/http://water.usgs.gov/GIS/huc_name.html |archive-date=April 27, 2012 }}</ref> | basin_landmarks = | basin_population = | tributaries_left = Пит, Дир Крик, Бут Крик, Фетер, Американ | tributaries_right = Клир Крик, Котонвуд Крик, Стони Крик, Каш Крик, Пута Крик | waterbodies = | waterfalls = | bridges = | ports = | custom_label = | custom_data = Нил на Западот<ref>{{cite web |last = Angel |first = Devanie |url= http://www.sacrivertrust.org/nodes/aboutus/history.php|title= The 'reasonable' environmentalist: When John Merz talks about the Sacramento River, people listen |publisher = Sacramento River Preservation Trust |work= Chico News & Review |date= December 5, 2002 |access-date=September 5, 2010 |url-status = usurped |archive-url = https://web.archive.org/web/20040902190010/http://www.sacrivertrust.org/nodes/aboutus/history.php |archive-date = September 2, 2004}}</ref> | extra = }} '''Сакраменто''' ({{langx|en|Sacramento River}}) е [[река]] која тече низ [[Соединети Американски Држави|САД]]. Долга е 719 км. Реката тече низ американската сојузна држава [[Калифорнија]] и е најголемата река во Калифорнија.<ref>{{Наведена книга|url=https://archive.org/details/riversnorthameri00benk|title=Rivers of North America|last=Carter, James and Resh, Vincent|publisher=Elsevier|year=2005|isbn=978-0-12-088253-3|editor-last=Benke, Arthur and Colbert Cushing|pages=[https://archive.org/details/riversnorthameri00benk/page/n570 547]–552|chapter=Pacific Coast Rivers of the Coterminous United States}}</ref> Почнувајќи од планините Кламат, реката тече на југ 716 километри пред да стигне до делтата Сакраменто-Сан Хоакин во заливот Сан Франциско. Речниот слив зафаќа површина од околу 71.000 км² во 19 окрузи низ Калифорнија, главно во областа ограничена со брегот и [[Сиера Невада (САД)|Сиера Невада]], област позната како долината Сакраменто. Покрај оваа област, сливот се протега низ вулканските висорамнини на североисточна Калифорнија. Реката и нејзините огромни природни поплавени подрачја некогаш биле богати со риби и друг воден свет, особено познат како најјужното живеалиште на [[Кралски лосос|кралскиот лосос]] во Северна Америка. Повеќе од 12.000 години, Индијанците ги користеле огромните природни ресурси на речниот слив, кој претставува една од најгусто населените области од [[Американски староседелци|американските староседелци]] во Калифорнија. Реката уште од дамнешни времиња се користела и за трговија и патување. Стотици племиња кои споделуваат регионални обичаи и традиции ја населуваат долината Сакраменто. [[Европа|Европејците]] дошле во оваа област во 1700-ти години. Шпанскиот истражувач [[Габриел Морага]] ја нарекол реката ''Рио де лос Сакраментос'' во 1808 година. Името подоцна било скратено во ''Сакраменто''. Во 19 век, златото пронајдено во Сиера Невада било причина за златната треска во Калифорнија, кога се случил огромен прилив на население. По должината на реката Сакраменто и нејзините притоки биле изградени голем број пруги, кои донесле стотици илјади луѓе до полињата со злато и земјоделскиот регион во долината Сакраменто. До втората половина на 19 век, многу заедници биле основани во долината Сакраменто, чиј главен град бил [[Сакраменто]]. Интензивното земјоделство и рударството придонеле за загадување на реката и значителни промени во нејзината хидрологија и животна средина. Од 1950 година речниот слив интензивно се развивал за водоснабдување и производство на [[електрична енергија]]. Денес има голем број [[Брана (градба)|брани]] на реката, како и на речиси сите нејзини притоки. Сакраменто се користи интензивно за наводнување во централна и јужна Калифорнија, при што водата се пренасочува преку каналите изградени од државни и федерални проекти. Иако сега обезбедува вода за повеќе од половина од Калифорнија и поддржува некои од најплодните земјоделски површини во државата, овие придобивки ја измениле природната состојба на реката и довеле до опаѓање на нејзиниот некогаш изобилен [[риболов]]. == Геологија == Според геолошките стандарди, Сакраменто е релативно млада река. Границите на сливот почнале да се формираат пред само неколку милиони години, кога судирот на [[Тихоокеанска Плоча|Тихоокеанската]] и [[Северноамериканска Плоча|Северноамериканската плоча]] довеле до формирање на планинскиот венец [[Сиера Невада (САД)|Сиера Невада]]. Иако планините постоеле во овој регион пред 100 милиони години (пред тоа, земјата веројатно била потопена од Тихиот Океан), нивните слоеви биле измиени од ерозија, а денешниот опсег бил формиран пред само четири милиони години.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sierrahistorical.org/archives/geology.html|title=Geology of the Sierra Nevadas|last=Resendes|first=Mary Ann|work=|publisher=Central Sierra Historical Society|archive-url=https://web.archive.org/web/20100817124438/http://www.sierrahistorical.org/archives/geology.html|archive-date=17. 8. 2010|accessdate=29. 8. 2010}}</ref> Северниот дел од сливот е постар, формиран од интензивна вулканска активност пред повеќе од 25 милиони години, што резултира со создавање на висорамнината Модок, низ која тече реката Пит. Планината Шаста и врвот Ласен се некои од бројните Каскадни вулкански планини кои сè уште постојат во оваа област.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.geog.ucsb.edu/~joel/g148_f09/readings/cascades/cascades.html|title=The Cascades and Modoc Plateau Region|last=Michaelsen|first=Joel|work=Department of Geography|publisher=University of Santa Barbara|archive-url=https://web.archive.org/web/20100626202157/http://geog.ucsb.edu/~joel/g148_f09/readings/cascades/cascades.html|archive-date=26. 6. 2010|accessdate=29. 8. 2010}}</ref> == Екологија == Реката Сакраменто и нејзиниот слив првично биле дом на голем број птици и други водни видови, но современиот развој ја десеткувал животинската популација. Некогаш обемните крајбрежни области и мочуриштата низводно во делтата сега се заменети со земјоделско обработливо земјиште. Речната долина е дом на 40-60 видови риби<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sacramentoriverportal.org/fish/index.htm|title=Fish|publisher=Sacramento River Portal|accessdate=29. 8. 2010|archive-date=2010-03-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20100328011044/http://www.sacramentoriverportal.org/fish/index.htm|url-status=dead}}</ref><ref name="FEOW">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=125|title=Sacramento-San Joaquin Ecoregion|work=Freshwater Ecoregions of the World|publisher=World Wide Fund for Nature|archive-url=https://web.archive.org/web/20111005204135/http://www.feow.org/ecoregion_details.php?eco=125|archive-date=5. 10. 2011|accessdate=29. 8. 2010}}</ref> и 218 видови птици.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sacramentoriverportal.org/birds/index.htm|title=Birds|publisher=Sacramento River Portal|accessdate=29. 8. 2010|archive-date=2011-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231046/http://www.sacramentoriverportal.org/birds/index.htm|url-status=dead}}</ref> Сливот е релативно богат со ендемични видови водоземци и риби. Се верува дека пред четири или пет милиони години реките Сакраменто и Снејк биле поврзани со редица од сега исушени мочуришта и речни канали. Многу од сегашните видови риби од реката Сакраменто се слични на оние од реката Снејк, што укажува на можна поврзаност во минатото. Реките Сакраменто и Сан Хоакин имаат пет видови миграциски риби во најјужните делови, кои се движат нагоре за да се мрестат.<ref name="FEOW" /> Дивиот свет во долината на реката е загрозен од употребата на речната вода за земјоделство и во урбани области, загадувањето предизвикано од пестициди, нитрати, киселински истекувања од рудниците и урбаните отпадни води. Сместени покрај пацифичката патека, огромните мочуришта на долината Сакраменто биле важна станица за птиците преселници. Од сите тие мочуришта, денес постојат само неколку, зачувани или вештачки создадени.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sacramentoriverportal.org/birds/index.htm|title=Tehama Recreation|date=21. 8. 2007|work=|publisher=Bureau of Land Management|accessdate=29. 8. 2010|archive-date=2011-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231046/http://www.sacramentoriverportal.org/birds/index.htm|url-status=dead}}</ref> Природната популација на птици постојано се намалувала во текот на 19, 20 и 21 век. Друга причина за опаѓање на видовите било воведувањето на неавтохтони видови, како што е „паразитската“ птица, која ги краде гнездата на другите птици и ги користи како свои.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.sacramentoriverportal.org/eco_indicators/Riparian_bird_pop.pdf|title=Riparian bird populations of the Sacramento River system: Results from the 1993–1999 field seasons|last=Small, Stacy L.|last2=Nur, Nadav|date=август 2000|publisher=Sacramento River Portal|archive-url=https://web.archive.org/web/20110727231058/http://www.sacramentoriverportal.org/eco_indicators/Riparian_bird_pop.pdf|archive-date=27. 7. 2011|accessdate=29. 8. 2010|last3=Black, Anne|last4=Geupel, Geoffrey R.|last5=Humple, Diana|last6=Ballard, Grant}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} == Литература == * {{Наведена книга|url=https://archive.org/details/riversnorthameri00benk|title=Rivers of North America|last=Carter, James and Resh, Vincent|publisher=Elsevier|year=2005|isbn=978-0-12-088253-3|editor-last=Benke, Arthur and Colbert Cushing|pages=[https://archive.org/details/riversnorthameri00benk/page/n570 547]–552|chapter=Pacific Coast Rivers of the Coterminous United States|ref=harv}} == Надворешни врски == {{Commons category}} *[http://www.sacramentoriver.org/ SacramentoRiver.org] [[Категорија:Реки во САД]] 2bx73fdxn0emucggdcww8ol0504crbj 0 1368103 5537765 5474770 2026-04-11T18:23:13Z Andrew012p 85224 /* Надворешни врски */ 5537765 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game|title=Skopje '83|image=[[Податотека:Skopje 83 корица.png|200px]]|developer=[[Dark-1]]|publisher=[[PM Studios, Inc.]]|director=|producer=|designer=|programmer=|artist=|writer=|composer=|series=|engine=[[Unity (играчки погон)|Unity]]|platforms={{Unbulleted list|[[Windows]]||[[macOS]]}}|released=7 ноември 2025|genre=[[пукачка игра од прво лице]]<br>акционо-авантуристичка игра<br>roguelike за преживување|modes=[[едноиграчка игра|едноиграчки]], [[повеќеиграчка игра|повеќеиграчки]]}}{{Закосен наслов}}'''''Skopje '83''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Скопје '83'') — [[Пукачка игра од прво лице|акционо-авантуристичка пукачка игра од прво лице]] со елементи на roguelike и преживување. Развиена е од македонската компанија Dark-1 и објавена од PM Studios, Inc. Сместена во преосмислена верзија на [[Скопје]] од 1983 г., главниот град на [[Македонија]], играта сврзува FPS-механика, roguelike-елементи и истражување со [[отворен свет]]. Премиерно била објавена на 7 ноември 2025 г. и е достапна на [[Steam (софтвер)|Steam]] и Epic Games Store. == Играчки процес == Играчите се движат низ градот зафрлен во хаос од загадочен настан, соочувајќи се со толпи од мутирани гнасотии што демнат на секој агол. Играта ја нагласува борбата, собирањето ресурси и преживувањето во непријателска градска средина. Посебноста е ДОМ, мобилна база во облик на [[автобус]], која служи како центар за надградби и стратешко планирање. Играта нуди динамично доживување каде што секое поминување претставува изменет распоред на градот [[Скопје]], распоредување на непријателите и распределба на скапоценостите, обезбедувајќи висока можност за преиграње. Играта се развива преку еколошко раскажување, втурнувајќи ги играчите во алтернативната историја на Македонија, испреплетена со окултни теми и ретрофутуристичка наука.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.metacritic.com/game/skopje-83/details/|title=Skopje '83 details|work=www.metacritic.com|language=en|accessdate=2025-03-27}}</ref> == Развој == Првично закажана за објавување на 30 јуни 2024 г., објавувањето било одложено за да се овозможи интеграција на [[Повеќеиграчка игра|повеќеиграчки режим]]. Играта излегла на 7 ноември 2025 г. и нуди кооперативен режим ([[Англиски јазик|англ]]. ''Co‑Op''). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/1211980/Skopje_83/ Skopje '83] на [[Steam (софтвер)|Steam]] [[Категорија:Видеоигри од Македонија]] [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за Mac OS X]] 8ox5dafr7ootopxp4df5oco9dtne4lz 0 1376379 5538045 5462140 2026-04-12T11:39:40Z Andrew012p 85224 5538045 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | title = Hollow Knight | image = [[Податотека:Hollow Knight game 2017.png|250px]] | caption = | developer = Team Cherry | publisher = Team Cherry | engine = [[Unity (играчки погон)|Unity]] | platforms = {{ubl|[[Windows]]|[[Linux]]|[[macOS]]|[[Nintendo Switch]]|[[PlayStation 4]]|[[Xbox One]]}} | released = {{Collapsible list|title=Главна игра|'''Windows'''|24 февруари 2017|'''Linux''', '''macOS'''|11 април 2017|'''Nintendo Switch'''|12 јуни 2018|'''PlayStation 4''', '''Xbox One'''|25 септември 2018}}{{Collapsible list|title=Дополненија|'''Hidden Dreams'''|3 август 2017|'''The Grimm Troupe'''|26 октомври 2017|'''Lifeblood'''|20 април 2018|'''Godmaster'''|23 август 2018}} | genre = [[метроидванија]] | modes = [[едноиграчка игра|едноиграчки]] | designer = {{Unbulleted list|[[Ари Гибсон]]|Вилијам Пелен}} | programmer = {{Unbulleted list|Вилијам Пелен|Дејвид Кази}} | artist = Ари Гибсон | composer = Кристофер Ларкин }} {{Закосен наслов}}'''''Hollow Knight''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Шупливиот Витез'') — [[Видеоигра|компјутерска игра]] во жанрот [[метроидванија]], развиена и објавена од австралиското инди-студио Team Cherry на 24 февруари 2017 г. за [[Microsoft Windows|Windows]]. Еден месец подоцна, таа била пренесена од развивачите и за [[Линукс|Linux]] и [[macOS]]. Развојот на играта бил спонзориран преку платформата [[Kickstarter]]. Играта раскажува за авантурите и откритијата на еден безимен витез во одамна напуштеното кралство на инсектите Халоунест (англ. ''Hallownest''). Некои критичари ја нарекле играта една од најатмосферните и најквалитетните метроидвании, како и класика на жанрот.<ref name="PCGUS">{{cite web|url=http://www.pcgamer.com/hollow-knight-review/|title=Hollow Knight review|last=Marks|first=Tom|date=2017-07-10|publisher=[[PC Gamer]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20170713025733/http://www.pcgamer.com/hollow-knight-review/|archive-date=2017-07-13|lang=en|access-date=2017-07-10|url-status=live}}</ref> == Играчки процес == Главниот дел од играта ''Hollow Knight'' се заснова на истражување на светот на играта, што вклучува преминување на платформи, потрага по тајни и борби со непријателите што се среќаваат по патот. Играчот треба да истражи огромен, меѓусебно поврзан свет, користејќи посебни надградби за движење и трикови од борбениот систем, како што е одбивање на некои закани со удари. Како и во секоја [[метроидванија]], многу области имаат пречки што можат да се надминат само со победување на одредени [[Бос (видеоигри)|босови]] и добивање надградби од нив. На овој начин, играчите ќе мораат повторно да ги посетуваат веќе истражените области во потрага по тајни или за напредување во приказната. Некои области се менуваат како што напредува приказната, па повторното посетување понекогаш носи изненадувања. Секоја област е поврзана со друга преку неколку премини, па играта може да се помине на различни начини. Секоја област има своја карта, но таа првично е недостапна. За да се добие карта на одредена област, треба да се најде картографот во таа област и да се купи картата од него за месна валута (или да се земе подоцна во продавницата за карти, но за повисока цена), по што играчот самостојно ја пополнува со посетување на местата. Борбениот систем се заснова на употребата на клин од страна на главниот лик — местен аналог на меч. Може да се напаѓа во четири насоки: нагоре, надолу, десно и лево. Клинот може да се надгради неколкупати кај ковачот, а може да се научат и особени техники за користење на клинот од мајсторите на борбата кога ќе се сретнат. Ударите врз непријателите натрупуваат посебен ресурс, душа (''Soul''), во посебен сад, кој може да се искористи или за лекување или за употреба на посебни вештини. Ако играчот умре, тој ја губи целата натрупана валута и една третина од главниот сад за „душата“, а на местото на смртта останува непријателска сенка (''Shade''). Ако се убие сенката, играчот ќе ја врати целата претходно натрупана валута и главниот сад за душа. == Приказна == Поголемиот дел од приказната на ''Hollow Knight'' не е раскажан директно, туку преку предмети, плочки, мислите на другите ликови и слично. Исто така, многу мигови од приказната се раскажани само со навестувања, а многу тајни области не содржат само надградби, туку често и делче од историјата на светот. На почетокот, играчот го посетува површинскиот град Калмут. Овој град се наоѓа над урнатините на кралството и е недостапен за кошмарите што го проголтале кралството. Играчот се спушта долу за да истражи што се случило и да најде одговори на прашањата. Повеќето од непријателите се бубачки што го изгубиле својот разум или паднале под управување на одредена „Чума“. Играчот се спушта сѐ подлабоко, и сѐ повеќе работи стануваат појасни, а последиците од ширењето на Чумата се сѐ пострашни. На крајот, се открива поврзаноста меѓу нашиот јунак и кралството, а станува јасна и вистинската судбина на нашиот јунак: да ја содржи причината за Чумата во себе, заменувајќи го својот претходник, со што ќе го спречи нејзиното распространување. Меѓутоа, ако се отклучи тајниот крај, играчот има можност да се бори со божеството на молците, Сјајот, и да ја уништи Чумата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.hollowknight.com/ Матична страница] [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за Линукс]] [[Категорија:Игри за PlayStation 4]] [[Категорија:Игри за Xbox One]] [[Категорија:Игри за Mac OS X]] [[Категорија:Игри за Nintendo Switch]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ 2o9paii1xr3xtdtgrypt7mb1rmsi79b 0 1377296 5537882 5478386 2026-04-11T23:11:37Z Bjankuloski06 332 /* Животопис */ Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537882 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Infobox writer | name = Душан Јовановиќ | image = Dušan Jovanović 2010.jpg | caption = Душан Јовановиќ во 2010 година | birth_date = {{birth date|1939|10|01|df=y}} | birth_place = [[Белград]], [[Кралство Југославија]] (сега во [[Србија]]) | death_date = {{death date and age|2021|01|01|1939|10|01|df=y}} | death_place = [[Љубљана]], [[Словенија]] | occupation = Театарски режисер, драматург и есеист | nationality = | spouse = | children = | genre = | movement = | notableworks = | awards = | influences = | influenced = | website = | footnotes = }} '''Душан Јовановиќ''', [[Словенци|Словенец]] [[драматург]], [[режисер]], [[есеист]] од [[српско]] потекло, *[[1 октомври]] [[1939]], [[Белград]], † [[31 декември]] [[2020]], Љубљана..<ref>{{Наведена мрежна страница |url=https://sigledal.org/geslo/Du%C5%A1an_Jovanovi%C4%87/ |title=Dušan Jovanović |accessdate=2025-09-14 |archive-date=2025-07-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250718102125/https://sigledal.org/geslo/Du%C5%A1an_Jovanovi%C4%87 |url-status=dead }}</ref> == Животопис == Роден е од Емилија и Љубомир Јовановиќ од селото Скуланово во близина на Липљан во [[Косово]]. [[Втората светска војна]] поголемиот дел го поминал со бабицата Ана. Неговата мајка се развела во летото 1945 година, кога имал 6 години. По разводот, таткото Љубомир се оженил со Словенка и се преселил со својот син во [[Љубљана|Љубљано]] во летото 1953 година, додека неговата мајка останала во [[Белград]]. Татко му се женел и се развел двапати во Словенија. Душан имал две полусестри. Во [[Љубљана|Љубљани]], студирал англиски и француски јазик на [[Филозофскиот факултет]] и дипломирал во раните шеесетти години. Потоа студирал режија на [[Академијата за театар, радио, филм и телевизија]]. Кон крајот на 1960-тите, тој бил еден од основачите и режисер на [[Театар Пупилије Феркеверк]], каде што била поставена култната претстава „[[Пупилија, папа Пупило, па Пупилчки]]“. Претставата е експериментална и ги испитувала можностите на театарскиот израз . Во раните 1970-ти, тој беше ко-основач и директор на [[Експериментално гледалишче Глеј]], од 1978 до 1985 година ја извршуваше функцијата уметнички директор на [[Словенско младинско гледалишче|Словенска младинска гледалишче]] и во оваа улога решително придонел за поширока театарска афирмација. На [[Академијата за театар, радио, филм и телевизија]], тој предаваше театарска режија од летото 1989 година, а од средината на 1990-тите како редовен професор и доктор по филозофија. го водеше одделот за театарска и радио режија. Водел и работилници за пишување драма на Филозофскиот факултет во Љубљана и театарски фестивали, а своите педагошки методи ги објавил во прирачникот „Драмско пишување“ (2015). Во својот живот режирал речиси сто (над 90) претстави. Во 2005-2008 година, тој претседавал со одборот на Фондацијата Прешерн. Од првиот брак со [[Вида Зеи|Видо Зеи]] имал син, куклар и режисер [[Саша Јовановиќ|Сашо Јовановиќ]], од вториот со глумицата [[Милена Жупанчич|Милено Жупанчич]] и ќерка [[Маша Јовановиќ]] . == Драмски опус == Драмскиот [[опус]] се состои од [[социјална критика|социјално критичка]] драмско претставување, [[апсурдна драма]], [[лудизам|лудистичка]], иронична драма и интимна драма. „Социјално критичката драма“ се занимава со проблемите на општеството, регионот и војската. Драмата „[[Ослободувањето на Скопје]]“ припаѓа на таа група, која раскажува за крајот на [[втората светска војна]] низ перспективата на шестгодишно момче. „[[Карамазови]]“ се исто така во оваа групација на драмски текстови. Драмата ги прикажува разорните последици од военото и повоеното (идеолошко) насилство врз луѓето. Во симболична смисла, драмата ја раскажува приказната за фактот дека светот никогаш повеќе не може да се состави од фрагментите во кои бил расфрлан, и во таа смисла е продолжение на „[[Ослободувањето на Скопје]]“. Во таа група е и и „[[Балканската трилогија]]“, која исто така ги опфаќа драмите „[[Антигона]]“, „[[Загатката на храброста]]“, „[[Кој го јаде Сизиф?]]“. [[Трилогијата]] ја носи реакцијата на авторот на трагичните воени настани на територијата на [[Југославија]]. Сите три драми вклучуваат играње со класичните драмски модели, преземање на веќе постоечки мотиви кои градат нова поетска целина и враќање кон [[митот]], кој не може да ја реши дилемата на современиот човек, врзан за поетиката на [[постмодернизмот]]. '''Апсурдната, лудистичка, иронична драма'' е претставена со драмите ''[[Марки, па Емилија]]'' и ''[[Будали]]''. Првата е составена од мешавина од различни, не само [[литературен жанр|литературни жанрови]], целата драма е игра [[апсурдна драма|апсурдна]]-[[пародија]]. Тоа е модел игра-во-игра, во кој постојано има нови ситуации, ниту еден од драмските ликови нема ниту една улога. Драмата Будали ги поврзува карактеристиките на драмата на апсурдот со [[сатира]] и [[пародија]], важен елемент на текстот е [[лудизмот]]. Драмата е исто така [[социјална критика|социјално критична]], бидејќи ја допира идеолошката основа на [[револуцијата]] на јасен [[пародија|пародиски]] начин. '''Интимни драми'' како што се ''[[Ѕид, Езеро]]'' и ''[[Егзибиционист]]''. И двете се базираа на вести од списание. Првата ги прикажува сопружниците Лидија и Рудија, кои повеќе не можат да живеат заедно, па затоа станот е поделен на половина. Тоа е истовремен настан во два простора. Текстот е исповед на двата драмски лика. Егзибиционист ја тематизира осаменоста и проблемите предизвикани од отуѓените врски. Драмата е базирана на [[филмско сценарио]] и првпат е потпишана со [[псевдоним]] О. Џ. Травен, само три години по вкрстената постановка и две години по добивањето на [[Грумовата награда]] за тоа дело, авторот се потпишал со своето вистинско име кога книгата била објавена. === Карактеристики === [[Јанко Кос (литературен историчар)|Јанко Кос]] тврди дека Јовановиќ бил меѓу првите што ги имплементирал идеите за чист или екстремен [[модернизам]] во словенечката драма. Следејќи го примерот на [[Ежен Јонеско]] и други автори на [[апсурдна драма]], тој вовел нелогични приказни, ситуации и дијалози на сцената, но дури и тука ја поврзал драматургијата на [[апсурдната драма]] со [[сатира]] и [[пародија]], како и со темите на политички ангажираниот театар. Во исто време, тој ги поврзал формите на [[апсурдната драма]] со други начини на театарски [[модернизам]], дури и со „[[случување]]“, што ги елиминира границите помеѓу сцената и публиката..<ref>[https://beletrina.si/avtor/dusan-jovanovic/ Dušan Jovanović]</ref>,<ref>[https://novimagazin.rs/iz-nedeljnika-nm/237657-in-memoriam-dusan-jovanovic-1939-2021-odlazak-poslednjeg-jugoslovena/ Dušan Jovanović]{{Мртва_врска|date=December 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>,<ref>[https://emka.si/pages/dusan-jovanovic/ Dušan Jovanović]</ref> == Библиографија == === Драмски дела === [[File:Dušan Jovanović, Znamke, nakar še Emilija …, Drama SNG v Ljubljani.jpg|thumb|right|250px|Изведба на драмата ''[[Марки, па потоа Емилија]]'' во 1969 година, [[СНГ Драма Љубљана]]]] * ''[[Нема да има претстава]]'' (1963) {{COBISS|ID=10943798}} * ''[[Будали]]'' (издание во списание 1968, издание на книга 1970) {{COBISS|ID=6313985}} * ''[[Марки, потоа Емилија]]'' (издание во списание 1969, издание на книга 1970) {{COBISS|ID=6313217}} * ''[[Игра тумор во главата и загадување на воздухот]]'' (издание во списание 1971, издание на книга 1972) {{COBISS|ID=7515137}} * ''[[Животот на руралните плејбоји по Втората светска војна или Сакаме странски работи, не ги даваме своите]]'' (издание во списание 1972, издание на книга 1981) {{COBISS|ID=12060417}} * ''[[Автостопирање (Јовановиќ)|Автостопирање]]'' (ТВ драма, 1973) {{COBISS|ID=26007553}} * ''[[Разговор во утробата на една Корушка Словенка]]'' (прва снимена изведба 1974) * ''[[Жртви на модниот бум]]'' (1975) {{COBISS|ID=27899136}} * ''[[Саботно утро]]'' (ТВ драма, 1976) {{COBISS|ID=14434866}} * ''[[Генерации]]'' (1977) {{COBISS|ID=12060417}} * ''[[Воена тајна (Јовановиќ)|Воена тајна]]: a зоолингвистичко чудо во три серии и две меѓусебни изведби'' (прва изведба: [[SSG Trieste]], 1983, книжевно издание 1991) {{COBISS|ID=2196059}} * ''[[Ослободување на Скопje]]'' (издание во списание 1977, книжевно издание 1981) {{COBISS|ID=12060417}} * 3 ТВ претстави (''Автостопер; Сè уште го сакам; Саботно утро'') {{COBISS|ID=20702464}} (книжевно издание 1978) *''[[Карамазови]]'' (прва изведба 1980, книжевно издание 1981) {{COBISS|ID=12060417}} * ''[[Студената војна на баба Дедо Мраз]] ''(прва снимена изведба 1982) *''[[Сонце за Два]]'' (ТВ драма, 1987, сценарио) {{COBISS|ID=27899136}} * ''[[Виктор или Денот на младоста]]'': ''постбуржоаска драма во три чина: (југословенска импровизација на темата „Виктор или децата со моќ“ од Р. Витрак)'' (прва изведба 1989, книжевно издание 1991) {{COBISS|ID=27899136}} * ''[[Јасновидка или Денот на мртвите]]'' ''(Панкретска претстава со жанровски нарушувања)'' (прва изведба 1989, книжевно издание 1988) {{COBISS|ID=107763}} * ''[[Ѕидот, езерото]]'': ''долгогодишна едночинка'' (прва изведба 1989, книжевно издание 1991: ''[[Ѕидот, езерото и други драми]]'' (''Жртви на модниот бум; Воена тајна; Сонцето за двајца; Ѕидот, езеро; Виктор или денот на младоста; Дон Жуан на куче'' - 301 страница) {{COBISS|ID=27899136}} * ''[[Дон Жуан на куче]] ''(прва снимена изведба 1990, книжно издание 1990) {{COBISS|ID=214328064}} * ''[[Антигона (Јовановиќ)|Антигона]]'' ''(фрази од една глава за друга уста)'': [[радио претстава]] (прва изведба 1996, книжно издание 1997; содржи и превод на француски: ''Антигона: фрази од одредени серии за други шеми: дел радиофоничен'' {{COBISS|ID=66810880}} * ''[[Загатката на храброста]]: театарска претстава во три ставови: Храброст, Страв, Нешто друго'' (прва изведба 1994, книжевно издание 1997) {{COBISS|ID=66810880}} * ''[[Кој пее Сизиф]]: музичка драма во три дела'' (прва изведба 1997, книжевно издание 1997) * ''[[Балканска трилогија]]: Антигона; Загатката на храброста; Кој пее Сизиф'' (151 стр.; предговор [[Тарас Кермаунер]]) {{COBISS|ID=66810880}} * ''[[Карајан Ц/Клиника Козарски/Екшибиционист|Карајан Ц]]'' (прва изведба 1998, книжевно издание 2004) {{COBISS|ID=214328064}} * ''[[И тие ги тресат полицајците, нели?]] ''(прва снимена изведба 1998) * ''[[Карајан Ц/Клиника Козарски/Егзибиционистот|Клиниката Козарски]]'' ''(алко-комедија)'' (прва изведба 1999, книжевно издание 2004) {{COBISS|ID=214328064}} * ''[[Егзибиционистот]]'' (прва изведба 2001, книжевно издание 2004) {{COBISS|ID=214328064}} (првично под псевдонимот О. Ј. Травен) * ''Клиниката Козарски'' (2003) * ''Карајан Ц; Клиниката Козарски; Егзибиционистот'': драми (книжевно издание, 2004) *''Слугите, Настанот во Градот Гоги, Враќањето на семејството Блажон, Воената тајна'' (2004) *''[[Исповеди]] ''(прва снимена изведба 2009) *''Боби и Борис: претстава'' (2012) * ''[[Борис, Милена, Радко]]'' (прва претстава 2013, книжевно издание 2013, електронско 2015: ''Борис, Милена, Радко и други претстави'') {{COBISS|ID=271865856}} * ''Тумор во главата! (Јово на ново)'' (2017) * ''[[Зид, езеро]]: долгометражна едночинка'' (2017) * ''Авто стоп'' (2018, автор) * ''Жртве радио БУМ БУМ'' (2018, автор на текстот) * Деца од региони (2019) === Есеи === (кон крајот на 20 век, тој стана и колумнист и есеист) * ''[[Паберки]]: предна беседа [[Андреј Инкрет]]'' (1996) {{COBISS|ID=63147264}} * ''[[Машки и женски писма]]'' (z [[Manca Košir|Манко Кошир]], 2000; ponatis v ''Žepnicah'', MK, 2007) {{COBISS|ID=106247424}} * ''[[Саботна книга]]'' (2005) {{COBISS|ID=218687488}} * ''[[Светот е драма]]'' (2007) {{COBISS|ID=233083904}} * ''[[Соблекување]]'' (2009) *''[[Се заљубив во мајка ми во моите стари години.]]'' (2018; Поминиско-автобиографски есеј) === Поезија === * збирка песни ''[[Јас не сум]]'' (2011) === Прирачник === * [[Драмско пишења|''Драмско пишувае'']] (2015; предговор [[Саша Павчек|Саша]] [[Саша Павчек|Павчек]]) === Антологија === * ''[[Против струјата: читанка]]'' (250 страници, избор, уредено во предговор [[Матеј Богатај]], 2011) == Режија == * [[Фридрих Шилер]], ''Љубовни интриги'', MGL (1980) * [[Руди Шелиго]], ''Ана'', Словенско младинско гледалиште во Центар за културно шелиго Загреб (1984) * [[Иво Светина]], ''Убавицата и во зверот'', Словенско Младинско Гледалишче, Љубљана (1985) * Душан Јовановиќ, „Заблуди“, Словенско младинско гледалишче, Љубљана (1986) * [[Иван Цанкар]], ''За доброто на народите'', ССГ Трст (1986) * [[Вилијам Шекспир]], ''Тит Андроник'', Шекспирфест, Суботица (1986) * [[Руди Шелиго]], ''Словенечка сауна'', Словенско Младинско Гледалишче, Љубљана (1987) * [[Бранислав Нушиќ]], ''Сомнително лице'', ССГ Трст (1987) * [[Примож Козак]], ''Афера'', ССГ Трст (1988) * [[Антон Павловиќ Чехов]], ''Вујко Вања'', ССГ Трст (1988) * Душан Јовановиќ, „Зид, езеро“, СНГ Драма Љубљана (1989) * Душан Јовановиќ, „Дон Жуан на куче“, СНГ Драма Љубљана (1990) * [[Јуџин О'Нил]], ''Долго патување во ноќта'', ССГ Трст (1991) * [[Сем Шепард]], ''Закопаното дете'', ПДГ Нова Горица (1992) * [[Луиџи Пирандело]], ''Што е вистината'', MGL (1992) * [[Вилијам Шекспир]], ''Кралот Лир'', копродукција на Цанкарјев дом, СНГ Драма Љубљана и МГЛ (1992) * [[Брајан Фрил]], ''Танц во август'', СНГ Драма Љубљана (1993) * [[Роџер Витрац]], ''Врколак'', ПДГ Нова Горица (1993) * [[Жан Батист Покелен Молиер]], ''Мизантроп'', ПДГ Нова Горица (1994) * [[Антон Павловиќ Чехов]], „Галеб“, Градски театар во Љубљана (1994) * Душан Јовановиќ, „Кој го јаде Сизиф“, СНГ Драма Љубљана /1997) * [[Николај Васиљевич Гогољ]], ''Ревизор'', СНГ Драма Љубљана (1997) * Душан Јовановиќ, ''Клиника Козарски'', ССГ Трст (1999) * [[Семјуел Бекет]], ''Чекајќи го Годо'', СНГ Драма Љубљана (2000) * [[Вилијам Шекспир]], ''Ромео и Јулија'', СНГ Драма Љубљана (2002) * [[Маргарет Едсон]], ''Хм'', Драма СНГ Марибор (2003) * [[Пјер де Мариво]], ''Волило'', Гледалишче Копер (2003) * [[Вилијам Шекспир]], ''Троилус и Кресида'', SLG Целје (2003) * [[Дејвид Едгар]], ''Облика мизе'', СНГ Нова Горица (2004) * [[Вилијам Шекспир]], ''Јули Цезар'', MGL (2004) * [[Dale Wassermann]], ''One Flew Over the Cuckoo's Nest'', SLG Celje (2005) * [[Лев Николаевич Толстој]], ''Ана Каренина'', СНГ Драма Љубљана (2006) * [[Тенеси Вилијамс]], ''Мачка на жежок лимен покрив'', Драма СНГ Марибор (2006) * [[Мирослав Крлежа]], ''Глембаеви'', СНГ Нова Горица (2006) * [[Жан Батист Поклен Молиер]], ''Тартиф'', СНГ Драма Љубљана (2007) * [[Андреј Хиенг]], ''Освојувачот'', СНГ Драма Љубљана (2008) * [[Бранислав Нушиќ]], ''Министерот'', СНГ Нова Горица (2008) * Јанез Јанша, Душан Јовановиќ, ''Споменик Г'' (Реконструкција на драмата на Е.Г. Глеј од 1972 г.), реж. Јанез Јанша, Душан Јовановиќ, Маска Љубљана и Градски театар Љубљана (2009) * ''Исповеди'', авторски проект, [[Театер Антон Подбевшек]] (2009) * [[Ивор Мартиниќ]], ''Драма за Мирјана и оние околу неа'', Градски театар Љубљана (2010) * [[Фридрих Диренмат]], ''Посета на старата дама'', СНГ Нова Горица (2010) * [[Евген автомобил]], ''Штрковите умираат'', театар Копер (2011) * [[Ödön von Horváth]], ''Дон Жуан се враќа од војната'', MGL (2011) * Душан Јовановиќ/ [[Митја Чандер]]/ [[Ева Махковиќ]], ''Боби и Борис'', СНГ Драма Љубљана (2012) * Душан Јовановиќ, [[Весна Милек]], [[Светлана Слапшак]], ''Светот на кројачите'', СНГ Нова Горица (2012) * [[Игор Бојовиќ]], ''Мачорот во чизми'', [[Љубљански куклен театар]] (2012) *Душан Јовановиќ'', [[Борис, Милена, Радко]]'', СНГ Драма Љубљана ([[2013]]) === Улоги во филмот и филмови за него === * ''The Making of Lear - документарен филм [[Дамјан Козоле]]'' (1993) * ''Непозната сцена - премиера'' (1997) *''Шепот од фотелјата'' (1997) *''Непозната сцена'' : [[Пантомима, ум (Душан Јовановиќ)|''Пантомима, ум'' ''(Душан Јовановиќ)'']] театарски ТВ документарец (2003) *''Брз преглед'' - студиски проект (2005) *документарен ТВ филм Славка Хрена [[Театарско животно: Портрет на Душан Јовановиќ|''Театарско животно'' '': Портрет на Душан Јовановиќ'']] (2006) *Филмот на Јонас Жнидаршич ''[[Преписани]]'' (2010) - се појави во втората епизода од веб-серијата како Цирил Арко, најмладиот и највлијателниот генерал на Југословенската народна армија. *Филмот на Горан Војновиќ ''[[Пиран - Пирано]]'' (епизодна улога) * М. Филмот на Набершник ''[[Шанхај (филм, 2012)|Шанхај]]'' (епизодна улога) *Филмот на Матевж Лузар „Среќен да умреш“ (2012) *Филмот на Миха Книфик „Четири работи што сакав да ги направам со тебе“ (2015) (епизодна улога - писател) *„Ослободувањето на Скопје“ - македонски драмски филм заснован на идејата на Д. Јовановиќ (режија Раде и Данило Шербеџија, 2016) *Документарецот на Рајко Грлиќ и Матјаж Иванишин „[[Секоја добра приказна е љубовна приказна]]“ (2017) за претставата „Борис, Милена, Радко“ === Филмски улоги и филмови за него === * ''Делаје Леара - документарен филм [[Дамјана Козоле]]та'' (1993) * „Непозната сцена - премиера“ (1997) *''Шепет од фотеља'' (1997) *''Непознати'' : [[Пантомима, Ум (Душан Јованович)|''Пантомима, Ум'' ''(Душан Јованович)'']] гладелашки ТВ-документарец (2003) *''Брз преглед'' - студиски проект (2005) *документарен ТВ-филм Славка Хрена [[Гледајќи животно: портрет на Душана Јовановиќ|''Гледајќи животно'': портрет на Душана Јовановиќ]] (2006) *Филм на Јонас Жнидаршич ''[[Преписани]]'' (2010) - настопил во 2. епизоди вебштан эржиливанке кот Цир {{референци}} == Надворешни врски == * Alamanah Svetovni dnevi slovenske literature; Center za slovenščino kot drugi/tuji jezik pri Oddelku za slovenistiko Filozofske fakultete, 2006. {{COBISS|ID=229449472}} * [[Silvija Borovnik]]: ''Slovenska dramatika v drugi polovici 20.stoletja''; Slovenska matica, 2005. {{COBISS|ID=221718272}} * Aleksandra Lutar Ivanc: ''Album slovenskih književnikov''; Mladinska knjiga, 2006. {{COBISS|ID=229674496}} * [[Janko Kos (literarni zgodovinar)|Janko Kos]]: ''Pregled slovenskega slovstva''; Državna založba Slovenije, 2001. {{COBISS|ID=115830016}} * [[Tomaž Toporišič]]: Dušan Jovanović in performativni obrat, ''Ranljivo telo teksta in odra'', Knjižnica MGL, 2007. {{COBISS|ID=232174592}} * Saša Heigl: Dušan Jovanović kot režiser lastnih dramskih besedil, 2000. * ''Dušan Jovanović – kulturni terorist: simpozij'' (zbornik simpozija o njem ob 𝗿𝗮𝘇𝘀𝘁𝗮𝘃𝗶 𝘿𝙪š𝙖𝙣 𝙅𝙤𝙫𝙖𝙣𝙤𝙫𝙞'''''ć''''' – 𝙠𝙪𝙡𝙩𝙪𝙧𝙣𝙞 𝙩𝙚𝙧𝙤𝙧𝙞𝙨𝙩 v Cankarjevem domu. 29. 1. 2025, ur. [[Diana Koloini]]), Slovenski gledališki inštitut, 2024. * [http://www.sigledal.org/geslo/Du%C5%A1an_Jovanovi%C4%87 Dušan Jovanović na sigledal.org] ==Наводи== {{наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Јовановиќ, Душан}} [[Категорија:Душан Јовановиќ|*]] [[Категорија:Српски Словенци]] [[Категорија:Словенечки театарски режисери]] [[Категорија:Словенечки писатели]] [[Категорија:Словенечки колумнисти]] [[Категорија:Словенечки есеисти]] [[Категорија:Словенечки сценаристи]] [[Категорија:Словенечки драматурзи]] [[Категорија:Добитници на Орден за заслуги на Република Словенија]] [[Категорија:Добитници на наградата Прешерен]] [[Категорија:Добитници на Фондот Прешерен]] [[Категорија:Добитници на наградата Борштник]] [[Категорија:Добитници на наградата Грум]] [[Категорија:Добитници на наградата Рожанч]] nm9p4gxzg10mb5e2ef7yo84ws3jrwvu 0 1377425 5537932 5448392 2026-04-12T03:57:23Z Bjankuloski06 332 /* Семејство и бракови */ Јазична исправка, replaced: ридонесло → ридонело 5537932 wikitext text/x-wiki {{внимание}} {{Infobox royalty | consort = no | name = Balša III<br />{{small|{{lang|sq|Balsha III}}}} | title = Lord of Zeta | image = Stema e Balshajve.png | caption = Coat of arms of the Balsha family | spouse = {{marriage|[[Mara Thopia]] |1407|1412|reason=divorced}}<br>{{marriage|[[Boglia Zaharia]]|1412}} | succession = [[Zeta under the Balsha|Lord of Zeta]] | reign = April 1403 – 28 April 1421 | predecessor = [[Ѓураѓ II Балшиќ]] | successor = [[Стефан Лазаревиќ]] | full name = | house = [[Balsha family|Balsha]] | father = [[Ѓураѓ II Балшиќ]] | mother = [[Јелена Лазаревиќ]] | birth_date = 1387 | birth_place = | death_date = 28 April 1421 (aged 33–34) | death_place = [[Belgrade]], [[Serbian Despotate]] | burial_place = | religion = | issue = [[Jelena Balsha]]<br>Unknown Son <br> [[Theodora Balsha]] | issue-link = | issue-pipe = }} '''Балша III''' (српски: Балша III; албански: Balsha III) бил петтиот и последниот владетел на Зета од династијата Балшиќи, кој владеел од април 1403 до април 1421 година. Роден е во 1387 година и починал на 28 април 1421 година во Белград, на возраст од околу 34 години. Неговото владеење било обележано со интензивни политички, воени и семејни конфликти во периодот на распаѓањето на Српското царство и растот на Отоманската империја, Венеција и Унгарија. Тој бил син на [[Ѓураѓ II Балшиќ]] и [[Јелена Лазаревиќ]], сестра на српскиот деспот [[Стефан Лазаревиќ]]. == Рано детство и подем на власт == Балша III е роден во 1387 година во Зета (денешна Црна Гора и околни региони), во време кога Балшиќите биле значајна племиќка династија во јужните словенски земји. Неговиот татко, Ѓураѓ II Балшиќ, бил владетел на Зета од 1385 година, а мајка му Јелена била ќерка на царот Лазар Хребељановиќ, што го поврзуваше Балша со моќната династија Лазаревиќ. Семејството Балшиќ потекнувало од српско племиштво, иако некои историчари дискутираат за можни албански влијанија поради географската локација на Зета. Во април 1403 година, на само 16 години, Балша III станал владетел на Зета по смртта на татко му. Ѓураѓ II загинал од последици од повреди од [[Битка на Трипоље|битката на Трипоље]] (1403), каде што се соочил со османлиските сили. Поради младоста и недостасокот на искуство на Балша, неговата мајка Јелена станала главен советник и ''де факто'' регент во првите години од владеењето. Оваа динамика била клучна за неговата политика, особено во религиозните и дипломатските одлуки. == Владеење и клучни настани == Владеењето на Балша III започнало во време на голема нестабилност во Балканот, по Косовскиот бој (1389) и распаѓањето на Српското царство. Зета, како полунезависна област, била изложена на притисоци од Венеција, која сакала да ја контролира далматинската обала, од Отоманската империја на исток и од Унгарија на север. Балша III се обидел да ја одржи независноста на Зета преку дипломатија, сојузи и воени кампањи. Една од првите одлуки, под влијание на мајка му, била прогласувањето на православното христијанство како официјална религија во Зета во 1403 година, додека католицизмот бил толериран. Ова одразувало на тензиите меѓу православните Словени и католичката Венеција. Балша бил и значаен градител и донатор: во 1413 година изградил црква посветена на Св. Никола во манастирот Прасквица, а околу 1417 година бил ктитор (основач) на манастирот Морачник, за што издаде грамота. Неговото владеење било доминирано од [[Прва скадарска војна|Првата скадарска војна]] (1405–1415) против [[Венецијанска Република|Венецијанската Република]], која траела десет години и била дел од пошироките борби за контрола на Јадранското Море. Во 1405 година, Венецијанците зазеле клучни пристанишни градови како Улцињ, Бар и Будва, што го ослабнало економското и воено влијание на Зета. За да се спротивстави на Венеција, Балша III станал вазал на Османлиите во 1405 година, плаќајќи данок за заштита. Оваа одлука била прагматична, но привремена. Во 1409 година, Венеција купила права врз Далмација од неаполскиот крал Ладислав, што ги ескалирало тензиите. Балша успеал да го одбие овој притисок: во 1412 година го зазел Бар од Венецијанците, што ги принудило да ги вратат заземените територии поради нивните сопствени проблеми во други војни. Во 1418 година, Балша го освоил Скадар од Венецијанците, но во истата година го загубил Будва и полуостровот Лустица, вклучително и солените полиња, што било економски удар. Во 1419 година, Балша направил неуспешен обид да го препокри Будва и побарал помош од чичко му, деспотот [[Стефан Лазаревиќ]], во Белград. Тој не се вратил во Зета, а под влијание на мајка му, пред смртта ја предаде власта на Стефан Лазаревиќ. Ова означило крај на директното владеење на Балшиќите над Зета, која станала дел од Српскиот деспотат. == Семејство и бракови == Балша III се оженил двапати, и двете бракови биле политички мотивирани за да се зајакнат сојузи. - Првиот брак (1407 година): Со Мара Топија, ќерка на Никета Топија, албански племиќ од регионот на Кроја. Од овој брак имале ќерка, Јелена Балшиќ (родена 1411, починала 1453). Бракот завршил со развод во 1412 или почетокот на 1413 година. Јелена подоцна се омажила за Стјепан Вукчиќ Косача (херцегот на Херцеговина) во 1424 година и била мајка на кралицата Катерина на Босна и Владислав Херцеговиќ. - Вториот брак (1412/1413 година): Со Богдана Захарија (позната и како Богуља), ќерка на Коџа Захарија, друг албански племиќ. Од овој брак имале син (починал во 1415 година во младост) и ќерка, Теодора (починала по 1456 година). Теодора подоцна се омажила за Петар Војсалиќ, војвода на Босна. Смртта на синот во 1415 година оставила христијанската гранка на Балшиќите без машки наследник, што придонело за крајот на династијата. Балша немал други деца, иако постојат споменувања за можни други врски, но тие не се потврдени. == Смрт и наследство == Балша III починал на 28 април 1421 година во Белград, во српскиот Деспотат, на возраст од 33-34 години. Причините за смртта не се детално документирани, но се смета дека била од природни причини или болести, во контекст на неговите патувања и стресот од војните. Пред смртта, под влијание на мајка му Јелена, тој формално ја предаде Зета на чичко му Стефан Лазаревиќ, кој станал нејзин управител до 1427 година, кога Зета паднала под османлиска контрола. Наследството на Балша III е двојно: од една страна, тој бил последниот од Балшиќите кои се обиделе да ја зачуваат независноста на Зета против надворешните завоевачи, оставјајќи трага во архитектурата (манастири и цркви) и во регионалната политика. Од друга страна, неговата смрт означувала крај на еден век од Балшиќ владеење (од 1362 година), и Зета влегла во период на османлиска доминација. Денес, Балша III се смета за значајна фигура во историјата на Црна Гора, Србија и Албанија, со дебати за неговото етничко потекло (српско или со албански влијанија). Неговите ќерки продолжиле да имаат влијание преку бракови со други племиќки династии во регионот. [[Категорија:Црногорски монарси]] si2stmuazqy0vgrlmi4l5l3gvd0ncld 0 1378343 5537744 5496905 2026-04-11T16:16:30Z Andrew012p 85224 5537744 wikitext text/x-wiki {{Infobox person | name = Ентони Стар | image = Antony Starr Photo Op GalaxyCon Oklahoma City 2024.jpg | image_size = | caption = Стар во 2024 г. | birthname = | birth_date = {{Birth date and age|1975|10|25|df=yes}} | birth_place = [[Велингтон]], Нов Зеланд | death_date = | death_place = | death_cause = | education = факултет Рангитото<br />[[Оклендски универзитет]] | alma_mater = | occupation = глумец | yearsactive = 1995— | spouse = | partner = | website = }} '''Ентони Стар''' ({{Langx|en|Antony Starr}}; р. [[Велингтон]], 25 октомври 1975 г.) — новозеландски [[глумец]]. Тој е најпознат по своите телевизиски улоги, како што се двојните улоги на Џетро и Ван Вест во серијата ''Outrageous Fortune'' (2005–10), Лукас Худ во серијата на [[Cinemax]], ''[[Банши (ТВ-серија)|Банши]]'' (2013–16), како и Хоумлендер во суперхеројската преносна серија на Amazon Prime Video, ''[[The Boys (ТВ серија)|Момците]]'' и нејзините [[спиноф]]-серии (2019—). Со улогата на Хоумлендер се здобил со пошироко признание. == Ран живот == Стар е роден во [[Велингтон]], [[Нов Зеланд]]. Додека растел, бил страствен за [[сурфање]] и тренирал [[карате]].<ref>{{cite web|url=https://www.mensjournal.com/health-fitness/antony-starr-talks-superhero-training-for-the-boys#:~:text=Growing%20up%20in%20New%20Zealand,hit%20superhero%20series%20The%20Boys|title=Antony Starr Talks Superhero Training for 'The Boys'|date=15 септември 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20240628165219/https://www.mensjournal.com/health-fitness/antony-starr-talks-superhero-training-for-the-boys#:~:text=Growing%20up%20in%20New%20Zealand,hit%20superhero%20series%20The%20Boys|archive-date=28 јуни 2024|access-date=28 јуни 2024|url-status=live}}</ref> Стар е полиглот и зборува [[Англиски јазик|англиски]], [[Индонезиски јазик|индонезиски]], [[Норвешки јазик|норвешки]] и [[Шпански јазик|шпански]]. Го посетувал факултетот Рангитото, дипломирајќи во 1993 г. Иако бил добар студент, често отсуствувал. Земал часови по глума на училиште и работел како [[статист]] во разни продукции, за на крајот целосно да ѝ се посвети на глумата. Во овој период, работел и на бензинска пумпа.<ref>{{Cite web|url=https://www.stuff.co.nz/auckland/local-news/2535086/TVs-Starr-at-school|title=TV's Starr at school|last=Vickers|first=Lucy|date=2 јули 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20230720225908/https://www.stuff.co.nz/auckland/local-news/2535086/TVs-Starr-at-school|archive-date=20 јули 2023|access-date=2024-06-28|website=www.stuff.co.nz|url-status=live}}</ref> == Личен живот == На возраст од 15 години, Стар работел со скратено работно време во супермаркет, каде што за време на работата случајно испуштил куп пластични чаши. Од бес, фрлил една од нив, таа отскокнала од ѕидот и го удрила право во главата, по што се здобил со лузна помеѓу веѓите. На 4 март 2022 г., бил уапсен во [[Аликанте]], [[Шпанија]], по напад на 21-годишно момче во бар. Бил осуден на 12 месеци условна затворска казна и парична казна во износ од 5530 долари, која успешно ја платил.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://variety.com/2022/tv/news/antony-starr-arrested-spain-assault-1235196520/|title=‘The Boys’ Actor Antony Starr Arrested in Spain for Alleged Assault|last=Sharf|first=Zack|date=2022-03-04|work=Variety|language=en-US|accessdate=2025-10-04}}</ref> == Филмографија == {| class="wikitable sortable" |- ! Година ! Македонски наслов ! Изворен наслов ! Улога |- | 1995 — 1996 | [[Зина: Принцезата воин|''Зина: Принцезата воин'']] | ''Xena: Warrior Princess'' | Мисас / Дејвид |- | 2000 | | ''Street Legal'' | Дарен |- | 2000 — 2002 | ''Шортланд стрит'' | ''Shortland Street'' | Стратфорд Вилсон |- | 2001 — 2003 | | ''Mercy Peak'' | Тод ван дер Велтер |- | 2003 | | ''Hard Out'' | Стево |- | 2003 | | ''Terror Peak'' | Џејсон |- | 2003 | | ''Skin & Bone'' | Сејмур Колинс |- | 2004 | ''Во татковата јама'' | ''In My Father's Den'' | Гарет |- | 2004 | ''Без весло'' | ''Without a Paddle'' | Били Њувуд |- | 2004 | | ''Not Only But Always'' | таксист |- | 2004 | ''Сериски убијци'' | ''Serial Killers'' | Дин Крокер |- | 2005 | ''Најбрзиот Индијанец на светот'' | ''The World's Fastest Indian'' | Џеф |- | 2005 — 2010 | | ''Outrageous Fortune'' | Џетро / Ван Вест |- | 2006 | ''Број 2'' | ''No. 2'' | Шели |- | 2008 | | ''The Jaquie Brown Diaries'' | камео |- | 2010 | | ''After the Waterfall'' | Џош Дрин |- | 2010 | ''Шпиони и лаги'' | ''Spies and Lies'' | Сидни Роуз |- | 2011 | ''Блаженство'' | ''Bliss'' | Том Милс |- | 2011 | | ''Rush'' | Чарли Луис |- | 2012 | | ''Wish You Were Here'' | Џереми Кинг |- | 2012 | | ''Tricky Business'' | Мет Слоун |- | 2012 | | ''Lowdown'' | Стјуарт Кинг |- | 2013 — 2014 | | ''Banshee Origins'' | „Лукас Худ“ |- | 2013 — 2016 | [[Банши (ТВ-серија)|''Банши'']] | ''Banshee'' | „Лукас Худ“ |- | 2016 | ''Американска готика'' | ''American Gothic'' | Гарет Хоторн |- | 2019 | | ''American Sausage Standoff'' | Мајк Данкворт Макоид |- | 2019— | [[The Boys (ТВ серија)|''Момците'']] | ''The Boys'' | Џон / Хоумлендер |- | 2020 | ''Веселата куќа на тетка Дона'' | ''Aunty Donna's Big Ol' House of Fun'' | изгубен човек |- | 2021 | | ''Seven on 7'' | Џон / Хоумлендер |- | 2022 | ''Момците: Дијаболично'' | ''The Boys Presents: Diabolical'' | Џон / Хоумлендер |- | 2022 | | ''Call of Duty: Modern Warfare II'' | Џон / Хоумлендер |- | 2023 | ''[[Поколение Ви]]'' | ''Gen V'' | Џон / Хоумлендер |- | 2023 | | ''Guy Ritchie's The Covenant'' | Еди Паркер |- | 2023 | ''Пајажина'' | ''Cobweb'' | Марк |- | 2024 | | ''Mortal Kombat 1'' | Џон / Хоумлендер |- | 2025 | ''Студио'' | ''The Studio'' | [[камео]] |- | 2025 | | ''G20'' | Едвард Ратлеџ |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{commons category}} {{IMDb name|1102278|Antony Starr}} __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ [[Категорија:Новозеландски глумци]] [[Категорија:Живи луѓе]] [[Категорија:Родени на 25 октомври]] [[Категорија:Родени во 1975 година]] 1ooniedxcm4255mj5gmqg0o12004xt0 0 1378911 5537909 5467324 2026-04-11T23:12:57Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесла → ридонела 5537909 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Река|name=Аблах|image=Ablach.jpg|image_caption=Реката Аблах низ [[Менген]]|map=Verlaufskarte Ablach.png|map_caption=Текот на Аблах|subdivision_type1=Држава|subdivision_name1=[[Германија]]|subdivision_type2=Локација|subdivision_name2=[[Сигмаринген]]|progression={{RDanube}}|basin_size=435 км2 {{GeoQuelle|DE-BW|LUBW}}|length=32,4 км {{GeoQuelle|DE-BW|LUBW}}|source1_location=Западно од Лигерсдорф|source1_coordinates={{coord|47|52|56|N|9|6|3|E|region:DE-BW}}|mouth_location=Слив со [[Дунав]] во [[Менген, Германија|Менген]]-[[Блохинген]]|mouth_coordinates={{coord|48|3|48|N|9|20|44|E|region:DE-BW|display=inline,title}}|tributaries_left=Алте Аблах, Рубелисбах, Зевалдбах, [[Крумбах]], [[Грабенбах]], Теуербах, [[Талбах]]|tributaries_right=Гребелграбен, Ринкенбах, Ауенбах, Ноленбах, [[Аспенбах]], [[Рингенбах]], [[Лаутенбах]], [[Талбах]], [[Анделсбах]]}} '''Аблах''' е десна [[притока]] на [[Дунав]]. Извира во Европскиот слив, што е само навестување за оваа област, од Миндерсдорфер Ах во општината Хоенфелс во [[Окрузи во Германија|округот]] Констанц. Долга е околу 32 километри. == Геологија == За време на [[Ледено време|леденото доба]] Рис, пред околу 120.000 години, Аблах се влевал во Дунав кај Енгелсвис, поради тоа што неговата оригинална долина била покриена со мраз. Мразот го блокирал Дунав, а Дунав формирал езеро помеѓу Гајзинген и Шпајхинген. Кога нивото на водата на ова езеро достигнало 667 метри [[надморска височина]], се излеала во долината Некар кај Шпахинген. Пред околу 100.000 години, мразот се стопил и Аблах го зазел својот сегашен тек. Пред да се исправи, Аблах [[Меандер|меандрирал]] низ неговата долина. Долината Аблах во суштина е областа помеѓу Гросер Хојберг на север и Линцгау на југ. == Тек на реката == [[Податотека:Andelsbach_Ablach.JPG|лево|мини|Сливот на реките Анделсбах (напред) и Аблах (назад)]] Горните делови на Аблах течат низ висорамнината Швакенројте, покрај градовите Бихтлинген и Шнеркинген. Во [[Мескирх]], Грабенбах се приклучува од лево. Потоа Аблах тече покрај Игелсвајс и Менинген, каде што, во [[Среден век|средниот век]], Аблах го напојувал ровот околу водениот замок. Пред да стигне до Гегинген, Рингенбах се влева во Аблах од десната страна, а дел од водата на Аблах се пренасочува во канал за мелници. По Гегинген, овој канал повторно се спојува со Аблах. Аблах продолжува низ селото Аблах, па кон Краученвис и кралскиот парк. По Краученвис, реката тече во канализирано корито покрај Цилфинген, меѓу јами со чакал. Во близина на ресторанот Зидзе III, брана го пренасочува Аблах за да напојува воденица и пилана. Потокот потоа се враќа во главното корито, но наскоро повторно се пренасочува за втора пилана. Оваа пренасочена вода тече низ Менген, додека главниот тек поминува низ Енетах. Конечно, двата потока се спојуваат јужно од Блохинген, пред Аблах да се влее во Дунав. Последните 800 метри од Аблах течат по поранешното корито на Дунав. Овој крак на Дунав бил пресечен кога Дунав бил исправен.<ref name="top1830">See: {{Јаз|de|Karte von dem Königreiche Württemberg nach der neuen Landesvermessung im 1/50000 Maßstabe}}, published by the ''Königliche Statistisch topographischen Bureau'', sheet V, 1830</ref> == Миндерсдорфер Ах, слив и разгранување == [[Податотека:Ablachtal_mit_Bichtlingen_und_Meßkirch.JPG|мини|Горна долина Аблах]] Изворите што денес го сочинуваат горниот тек на Миндерсдорфер Ах првично биле извори на реката Аблах. Штокер Ах имала поволен пад за да се користи за хидроцентрала и за снабдување на неколку пилани и ковачница. Сепак, Штокер Ах природно не носи доволно вода за да ги снабди со енергија сите овие објекти, поради што уште во 1699 година бил ископан канал преку Европскиот слив за да се пренасочи водата од горниот тек на Аблах во Миндерсдорфер Ах. Бил доволен канал од само 100 метри преку платото Швакенројте за да се постигне ова. Ова ефективно ја помести Европската вододелница, припојувајќи го горниот тек на Аблах кон сливното подрачје на Рајна. Строго кажано, браната на почетокот на каналот создава вештачка бифуркација: поголемиот дел од водата се пренасочува преку Штокер Ах кон Боденско Езеро, но во време на обилни врнежи, вишокот вода го следи оригиналниот тек на Аблах кон Дунав. == Историја == Луѓето се населиле рано во плодните земјишта што се граничат со Аблах, во кои се пронајдени траги од [[Келти|келтски]], [[Римско Царство|римски]] и [[Алемани|алемански]] села. Името ''Аблах'' е изведено од келтскиот ''збор Абела'', што значи нешто како „поток“. Во петтиот и шестиот век, Аламаните ги основале своите села на подобри локации. Овие села можат да се препознаат по имињата што им завршуваат на „-инген“: Гегинген, Менинген, Шнеркинген, Бихтлинген. Подоцна, долината Аблах станала важна бидејќи обезбедувала дрво, а квалитетот на почвата бил добар за [[Жито|житни култури]]. Годишните поплави обезбедувале соодветно ѓубрење. Во минатиот век, долината Аблах станала важен центар за рударство на [[грагор]]. Текот на Аблах е неколку пати променет. Неколку километри од изворот се пренасочени кон Штокахер Ах, со што сливното подрачје на Аблах е намалено за околу 20 км2. Интересно е што горниот дел од Аблах, додека тече низ Циценхаузен, сè уште се нарекувал ''Аблах'' до 1857 година. Текот на реката повторно бил променет за време на изградбата на железничката линија Хегау-Долина Аблах, помеѓу 1866 и 1870 година од Штоках до Мескирх и помеѓу 1870 и 1873 година од Мескирх преку Краученвис до Менген. Линијата поминува покрај Аблах и го преминува неколку пати. Просторот за Аблах бил дополнително ограничен со изградба на патишта, особено со изградбата на федералниот пат 311. Изградбата на патишта и промената на живеалиштето за земјоделски цели му го дале на пејзажот во долината неговиот сегашен облик. Експлоатацијата на чакалските јами, исто така, придонела до промени во текот на Аблах. == Ниво на водата == Нивото на водата на Аблах се мери од страна на [[Административно подрачје (Германија)|административниот округ]] [[Тибинген (административен округ)|Тибинген,]] мерен на три локации: еден мерен уред е во Менинген и два во Менген, каде што водите Енетах и Менген се мерат одделно. == Уметност == На висорамнината Швакереут, европскиот вододел е визуелно обележан со скулптура наречена Васерешаиде-Пластик од Питер Клинк, подигната во 2007 година. == Литература == * Херберт Фисингер: ''Der Fluß- und Ortsname Ablach'', Krauchenwies-Göggingen, септември 2009 година * [https://web.archive.org/web/20110927044648/http://www.rp.baden-wuerttemberg.de/servlet/PB/show/1294009/rpt-52-wrrl-tbg-62-bericht.pdf Документ TBG 62 – Ablach–Kanzach] == Наводи == {{Наводи}} [[Категорија:Реки во Германија]] [[Категорија:Реки во Баден-Виртемберг]] [[Категорија:Притоки на Дунав]] 4e9mdnm9p0tqb8t175si8zoytkxwy90 0 1379206 5537894 5502636 2026-04-11T23:12:04Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537894 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија за училиште | name = Прилепско класно училиште | native_name = | image = Prilep na razglednica, crkva i gimnazija.jpg | image_size = | alt = | caption = Училиштето и црквата [[Црква „Св. Благовештение“ - Прилеп|„Св. Благовештение“]] | location = [[Прилеп]] | country = [[Османлиско Царство]] | country1 = | coordinates = <!-- {{Coord|LAT|LON|display=inline,title}} --> | coordinates_footnotes = | other_name = <!-- or | other_names = --> | former_name = <!-- or | former_names = --> | schooltype = | fundingtype = | type = | religious_affiliation = | denomination = | patron = | established = 1865 или 1866 | founder = <!-- or | founders = --> | status = | closed = 1913 | grades_label = Класови | grades = I–III | enrollment = 175 (1895/96) }} '''Прилепското класно училиште''' е поранешно училиште во град [[Прилеп]], кое функционирало од 1865 (или 1866) година, па до крајот на османлиското владееење во Македонија. Основањето на класното училиште се поврзува со периодот 1866 гoд. кога вo основното училиште (кое во тој период траело четири години), бил отворен горен курс со што cе поставени основите на мaшкoтo класно училиштe. Подоцна училиштето прераснало во двокласно, а во периодот 1882—1886 било подигнато на трикласно, а во учебната 1886/87 бил отворен и четврти клас, но трае само една година. Потоа, училиштето останало трикласно до крајот на османлиското владеење. == Историја == === Основање === [[Податотека:Prilep bulgarian school 1843.jpg|лево|мини|Првото основно народно училиште во Прилеп “Св. Кирил и Методиј“ отворено во 1843 година]] Во 1843 год. основано е првото народно основно училиште. Класното училиште во Прилеп веројатно било отворено во 1865 г. Во таа година, по покана на прилепската општина, за главен учител дошол бугарскиот учител [[Георги Икономов Дупничанин|Георги Икономов]], кој претходно го отворил класното училиште во западниот дел на Велес. Но тој во Прилеп останал кратко време, само една година. Потоа него го заменил еден друг бугарски учител — [[Никола Еничерев|Никола Ганчев Еничерев]], за кого со сигурност се смета дека во 1866 г. основал класно училиште во овој град.<ref name=":0" /> Тој го одвоил главното од заемното училиште и вовел нови науки. Во своите спомени за прилепското главно училиште Еничерев меѓу другото вели дека во текот на првата година на своето учителствување во Прилеп можел да сфати дека прилепските луѓе „не бараат високи науки, туку нешто практично — реално, што ќе може веднаш да им помогне во трговијата и занаетите, затоа и училишната програма ја наредив во тој дух.“ [[Податотека:Никола Ганчев Еничерев.jpg|мини|десно|211x211пкс|[[Никола Еничерев|Никола Ганчев Еничерев]], учител во Прилеп во периодот од 1866 — 1877 година]] Во идната, 1868 г., предметите во двокласното училиште во Прилеп биле распределени по клупи, т.е. во секоја клупа се учеле одделни предмета и тоа: * I клупа: начала од физика, физиология, всеобща история, алгебра, турский и грьцкий язик; * II клупа: катихизис, гражд, землеописание, числителница, граматика, турский и грьцкий язик; * III клупа·. бълг. граматика; * IV клупа: кратка бълг. граматика, кратко землеописание, битописание. Всушност III и IV клупа го сочинувале I клас, а I и II клупа II клас во ова училиште. Во 1872/73 учебна година во четирикласното училиште во Прилеп имало два учитела. Едниот (Н. Г. Еничерев) предавал граматика, земјопис, числителница, физика и турски јазик, а другиот ([[Кузман Шапкарев]]) бугарска и општа историја, црковните науки и грчки јазик.<ref name=":0" /> Во 1865 гoд. вo Прилеп отворено е и првото женско училиште, кое подоцна и тоа станува класно. === Реформирање и развој на училиштето === [[Податотека:Yosif Kovachev Shtip.jpg|мини|255x255пкс|[[Јосиф Ковачев]], учителствувал во Прилеп од 1874 — 1877 година]] Успехот што го постигнало штипското класно училиште ѝ дал повод на прилепската училишна општина да го покани [[Јосиф Ковачев]] да дојде за главен учител во Прилеп, за да ги реформира и модернизира училиштата во нејзиниот град. Ковачев ја прифатил поканата и во почетокот на 1874/75 учебна година дошол во Прилеп. Како учител и директор, Ковачев многу придонел за квалитативно издигнување на училиштата во Прилеп. По негово настојување големите училишни простории на општинското училиште биле преградени на помали — за секое одделение и клас по една. Направиле нови клупи и табли и вовеле учебни помагала (географски карти, глобуси и др.). Биле составени и нови наставни планови. Тој прв тука ја вовел новата гласовна метода. Училиштата биле од основа реформирани и добиле современа физиономија. Ковачев го реорганизирал и класното училиште и го приспособил на барањата на општината — да подготвува учители за кои се чувствувала голема потреба во прилепските села како и во селата на западна и југозападна Македонија. Во него се предавале следниве предмета: 1. българска граматика и славянски превод; 2. аритметика и бугхалтерия; 3. чертание и практаческа геометрия; 4. география в врзка с естёствена история; 5. популярна физика; 6. българска история с опщ преглед и воебща история; 7. опща цъковна история с предисловие (богослужение) ; 8. пространен катихизис с въведение в светото писание; 9. методика за първоначално обучение; 10. турски език; 11. гръцки език и 12. псалтики.<ref name=":0">{{Наведено списание|last=Кантарџиев|first=Ристо|author-link=Ристо Кантарџиев|date=1971|title=Класните училишта во Македонија|url=https://repository.ukim.mk/bitstream/20.500.12188/12001/1/GZ23.05.%20%d0%9a%d0%b0%d0%bd%d1%82%d0%b0%d1%80%d1%9f%d0%b8%d0%b5%d0%b2%2c%20%d0%a0.%20-%20%d0%9a%d0%bb%d0%b0%d1%81%d0%bd%d0%b8%d1%82%d0%b5%20%d1%83%d1%87%d0%b8%d0%bb%d0%b8%d1%88%d1%82%d0%b0%20%d0%b2%d0%be%20%d0%9c%d0%b0%d0%ba%d0%b5%d0%b4%d0%be%d0%bd%d0%b8%d1%98%d0%b0.pdf|journal=Годишен зборник на Филозофскиот факултет|volume=23|pages=81-106}}</ref> Јосиф Ковачев учителствувал во Прилеп три години, од 1874 — 1877 г., и за тоа време во неговото училиште се подготвиле голем број модерни учители, кои се распрснале по селата на западна и југозападна Македонија, ширејќи го духот на новото училиште и новите педагошки идеи. Учителската дејност на Ковачев, како и на Еничерев (1866/67 — 1877/78) во Прилеп, ја прекинале Турците. Пред започнувањето на [[Руско-турска војна (1877-1878)|Руско-турска војна]], кога го засилиле теророт над населението, тие го затвориле Ковачев и го спровеле во солунскиот затвор.<ref name=":0" /> По силните залагања на Прилепската општина, во учебната 1882/83г. машкото двокласно училиште во Прилеп, подигнато е на трикласно, a во учебната 1883/84 година решено е да се отвори четврти клac, односно да стане полнокласно. Истовремено Прилепската општина донесува решение класното училиште да се преименува во Гимназиjа, a женското да се вика средно училиште. Отпечатени се и празни свидетелства co натпис “Прилепска Гимназиjа”. Четвртиот клас отворен е во учебната 1886/87 гoдина нo трае само една година. Прилепската Гимназиjа останува со три класа до краjот нa турската власт вo Македониjа – 1912 гoдина. Извесно осовременување во наставата на прилепското училиште внесуваат некои завршени македонски ученици од американскиот Роберт-колеџ вo Цариград, кои стануваат учители вo Прилеп. [[Податотека:Prilep Exarchist school teachers 1892-1893.JPG|мини|340x340пкс|Учителите во Централното машко училиште во Прилеп во 1892/93 година.{{Br}}''Прв ред'': Антон Поп Стоилов, Јордан Јанчулев, Спиро Мирчев, [[Козма Ѓоргиев]], [[Јордан Бомболов]], [[Пере Тошев]], Даме Груев, [[Георги Трајчев]], Никола Смичков{{Br}}''Втор ред'': [[Јордан Поп Костадинов]], [[Неделко Дамјанов]], Илија Тошев, Илија Иванов, Никола Радославов, Константин Трифунов, Стојче Димев, Ангеле Воденичаров]] Училишните потреби наложуваат да ce подигне зграда за Гимназиjа вo Прилеп. Во дворот на црквата “Св. Благовештение” ставени се темелите на големата и убава зграда на Гимназиjата вo 1893 година, којa е доградена е во 1894 година. Таа е градена од страна на граѓаните нa Прилеп, со нивна материjална и парична помош. За изградбата на гимназиската зграда, Аџи Мирче Бомбол дал 500 турски златни лири, Ице Фукара дал 300 турски златни лири, а околу 500 турски златни лири собрани се од прилепските еснафи и граѓани. Иако оваа прва прилепска Гимназија функционира како егзархиска црковно – училишна општина, Егзархијата не успева да наметне свои луѓе за директори и учители. Целокупнота управа и материјалното работење на Гимназијата се самостојни, односно независни од Егзархијата. Во Првата светска војна во периодот од 1915 до 1918 години згаснува работата на прилепската Гимназија, а училишната зграда пренаменета е во болничка амбуланта. По војната во 1918 година продолжува работата на Гимназијата со истиот директор од пред војната, именувана како “Српска краљевинска гимназија”. Поради недостаток на наставен кадар, во своите училишта српските власти носат кадар од надвор, пред се од Русија, па така во во учебната 1924/25 година во прилепската Гимназија предаваат 5 наставници – Руски емигранти кои предаваат вештини и француски јазик. == Директори == * [[Јосиф Ковачев]] — (1874 — 1877) * [[Петар Ненков]] — (1885 — 1886) * [[Јордан Кусев]] — (1886 — 1887) * [[Иван Дејков]] — (1887 — 1888) * [[Анастас Наумов]] — (1888 — 1891) * [[Јордан Бомболов]] — (1891 — 1893) * [[Паскал Рачев]] — (1893 — 1895) * [[Петар Поп Арсов]] — (1895 — 1896) * [[Вангел Калеичев]] — (1896 — 1898) * [[Стојан Лазов (бугарски револуционер)|Стојан Лазов]] — (1898 — 1899) * [[Иван Благоев]] — (1899 — 1901) * [[Димитар Поп Андов]] — (1901 — 1902) * [[Анастас Христов (учител)|Анастас Христов]] — (1902 — 1903) * [[Андон Димитров]] — (1903 — 1904) * [[Павел Ковачев]] — (1905 — 1907) * [[Георги Трајчев]] — (1907 — 1908) * [[Христо Шалдев]] — (1908 — 1912) == Ученици == {| class="wikitable" |+ ! ! colspan="2" |I клас ! colspan="2" |II клас ! colspan="2" |III клас ! colspan="2" |IV клас ! colspan="3" |Вкупно |- ! !машки !женски !машки !женски !машки !женски !машки !женски !машки !женски !вкупно |- |1893/94<ref>Статистика на българските училища в Турция (Македония и Одринско) за учебната 1893-1894 година. Пловдив, 1895, с. 60.</ref> |70 |9 |32 |13 |17 |— |— |— |119 |22 |141 |- |1894/95<ref>Статистика на българските училища в Европейска Турция, Македония и Одринско за 1894-1895 учебна година. Пловдив, 1896, с. 62.</ref> |54 |27 |44 |10 |16 |— |— |— |114 |37 |151 |- |1895/96<ref>Статистика на българските училища в Турция (Македония и Одринско) за учебната 1895-1896 година. Шумен, 1897, с. 74.</ref> |58 |36 |37 |20 |24 |— |— |— |119 |56 |175 |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведено списание|last=Ганчевъ Еничеревъ|first=Никола|date=1904|title=Спомени отъ моето учителство въ Прилѣпъ|url=https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File%3A%D0%A1%D0%B1%D0%BE%D1%80%D0%BD%D0%B8%D0%BA_%D0%B7%D0%B0_%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B8_%D1%83%D0%BC%D0%BE%D1%82%D0%B2%D0%BE%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D1%8F%2C_%D0%BD%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B6%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D0%B0%2C_%D0%9A%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B0_20.pdf&page=355|journal=[[Зборник за народни умотворенија, наука и книжнина|Сборникъ за народни умотворения, наука и книжнина]]|language=bg|volume=20|pages=1-72}} [[Категорија:Историја на Прилеп]] [[Категорија:Образованието во Отоманското Царство]] [[Категорија:Прилепско класно училиште]] 1wkgfuf377o6gxs0t7hfrchn0lyjlzj 0 1379942 5537877 5474781 2026-04-11T23:11:26Z Bjankuloski06 332 Јазична исправка, replaced: ридонесол → ридонел 5537877 wikitext text/x-wiki '''Антон Цајлингер''' (роден на 20 мај 1945 година) — австриски [[Квантна механика|квантен]] [[физичар]] и [[Список на добитници на Нобеловата награда за физика|добитник на Нобелова награда за физика]] за 2022 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nobelprize.org/prizes/physics/2022/zeilinger/facts/|title=The Nobel Prize in Physics 2022|work=NobelPrize.org|language=en-US|accessdate=4 October 2022}}</ref> Цајлингер е заслужен професор по физика на [[Виенски универзитет|Универзитетот во Виена]] и виш научник во Институтот за квантна оптика и квантни информации при [[Австриска академија на науките|Австриската академија на науките]].<ref name=":0">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.nasonline.org/member-directory/members/20030493.html|title=Anton Zeilinger|work=www.nasonline.org|accessdate=4 October 2022}}</ref> Поголемиот дел од неговите истражувања се однесуваат на фундаменталните аспекти и примени на квантната заплетканост. Во 2007 година, Цајлингер го добил првиот инаугуративен медал Исак Њутн од Институтот за физика во Лондон, за „неговите пионерски концептуални и експериментални придонеси во темелите на [[Квантна механика|квантната физика]], кои станаа камен-темелник за брзо развивачката област на квантните информации“.<ref name=":0" /><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://physicsworld.com/a/anton-zeilinger-scoops-first-isaac-newton-medal/|title=Anton Zeilinger scoops first Isaac Newton medal|date=3 October 2007|work=Physics World|language=en-GB|accessdate=4 October 2022}}</ref> Во октомври 2022 година, тој ја добил [[Нобелова награда за физика|Нобеловата награда за физика]], заедно со [[Ален Аспект]] и [[Џон Клаузер]], за нивната работа што вклучува експерименти со заплеткани фотони, утврдувајќи го прекршувањето на Беловите нееднаквости и пионерската квантна информатичка наука.<ref name=":1">{{Наведени вести|url=https://www.reuters.com/world/aspect-clauser-zeilinger-win-2022-nobel-prize-physics-2022-10-04/|title=Nobel physics prize goes to sleuths of 'spooky' quantum science|last=Ahlander|first=Johan|date=4 October 2022|work=Reuters|access-date=4 October 2022|last2=Burger|first2=Ludwig|language=en|last3=Pollard|first3=Niklas}}</ref> == Ран живот и образование == Антон Цајлингер е роден во 1945 година во [[Рид во Инкрајс]], [[Горна Австрија]], Австрија. Студирал [[физика]] на Универзитетот во Виена од 1963 до 1971 година.<ref name="britannica">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.britannica.com/biography/Anton-Zeilinger|title=Anton Zeilinger|date=16 May 2024|work=[[Encyclopedia Britannica]]}}</ref> Докторирал на Универзитетот во Виена во 1971 година, со теза на тема „Мерења на деполаризација на неутрони на [[Диспрозиум|Dy]]-единечен кристал“ под менторство на Хелмут Раух. Се квалификувал за универзитетски предавач ([[хабилитација]]) на Технолошкиот универзитет во Виена во 1979 година.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oeaw.ac.at/fileadmin/Institute/IQOQI-Vienna/IMG/team/zeilinger-group/CV_Anton_Zeilinger.pdf|title=Curriculum Vitae Anton Zeilinger|date=30 September 2022|work=[[Austrian Academy of Sciences]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220830112938/https://www.oeaw.ac.at/fileadmin/Institute/IQOQI-Vienna/IMG/team/zeilinger-group/CV_Anton_Zeilinger.pdf|archive-date=30 August 2022|accessdate=4 October 2022}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.oeaw.ac.at/fileadmin/Institute/IQOQI-Vienna/PDF/publications-zeilinger/1972_Neutron_depolarization_measurements_ona_Dy-single_crystal.pdf|title=Neutron depolarization measurements on a Dy-single crystal|date=1972|work=[[Austrian Academy of Sciences]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20220108011105/https://www.oeaw.ac.at/fileadmin/Institute/IQOQI-Vienna/PDF/publications-zeilinger/1972_Neutron_depolarization_measurements_ona_Dy-single_crystal.pdf|archive-date=8 January 2022|accessdate=4 October 2022}}</ref><ref>For a history of Zeilinger's career in the Austrian context of the rise of quantum foundations and quantum information, see {{Наведено списание|last=Del Santo|first=F.|last2=Schwarzhans|first2=E.|year=2022|title="Philosophysics" at the University of Vienna: The (Pre-) History of Foundations of Quantum Physics in the Viennese Cultural Context|journal=Physics in Perspective|volume=24|issue=2–3|pages=125–153|arxiv=2011.11969|bibcode=2022PhP....24..125D|doi=10.1007/s00016-022-00290-y|pmc=9678993|pmid=36437910}}</ref> == Кариера == Во 1970-тите, Цајлингер работел во Виенскиот атомски институт како истражувачки асистент, а подоцна и како соработник-истражувач во Лабораторијата за дифракција на неутрони при Технолошкиот институт во Масачусетс (МИТ) до 1979 година, кога ја прифатил позицијата доцент во истиот атомски институт. Истата година се квалификувал како универзитетски професор на Виенскиот технолошки универзитет.<ref name="britannica"/><ref name="Del Santo 2022">{{Наведено списание|last=Del Santo|first=F.|last2=Schwarzhans|first2=E.|year=2022|title="Philosophysics" at the University of Vienna: The (Pre-) History of Foundations of Quantum Physics in the Viennese Cultural Context|journal=Physics in Perspective|volume=24|issue=2–3|pages=125–153|arxiv=2011.11969|bibcode=2022PhP....24..125D|doi=10.1007/s00016-022-00290-y|pmc=9678993|pmid=36437910}}</ref> Во 1981 година, Цајлингер се вратил на МИТ, како вонреден професор на Факултетот за физика, до 1983 година. Помеѓу 1980 и 1990 година работел како професор на Виенскиот технички универзитет, Техничкиот универзитет во Минхен, Универзитетот во Инсбрук и Универзитетот во Виена.<ref name="Del Santo 2022"/> Тој бил и научен директор на Институтот за квантна оптика и квантни информации во Виена помеѓу 2004 и 2013 година.<ref name="britannica"/> Цајлингер станал почесен професор на Универзитетот во Виена во 2013 година.<ref name="britannica" /> Тој бил претседател на Австриската академија на науките од 2013 до 2022 година.<ref>{{Наведени вести|url=http://vcq.quantum.at/news/news/detail/417.html|title=Anton Zeilinger – new President of the Austrian Academy of Sciences|date=16 March 2013|work=Vienna Center for Quantum Science and Technology|access-date=23 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20141013174448/http://vcq.quantum.at/news/news/detail/417.html|archive-date=13 October 2014}}</ref> == Истражување == === Квантна телепортација === Цајлингер објавил една од првите реализации на квантна телепортација на независен кубит.<ref>Popescu's group published similar results around the same time. {{Наведено списание|last=Boschi|first=D.|last2=Branca|first2=S.|last3=De Martini|first3=F.|last4=Hardy|first4=L.|last5=Popescu|first5=S.|date=1998-02-09|title=Experimental Realization of Teleporting an Unknown Pure Quantum State via Dual Classical and Einstein-Podolsky-Rosen Channels|journal=[[Physical Review Letters]]|volume=80|issue=6|pages=1121–1125|arxiv=quant-ph/9710013|bibcode=1998PhRvL..80.1121B|doi=10.1103/PhysRevLett.80.1121}}</ref> Подоцна ја проширил оваа работа на развој на извор за слободно ширење на телепортирани кубитови и квантна телепортација на далечина од 144 километри, помеѓу два Канарски Острови. Квантната телепортација е суштински концепт во многу протоколи за квантни информации. Покрај нејзината улога за пренос на квантни информации, таа се смета и за важен можен механизам за градење порти во квантните компјутери.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://news.yale.edu/2018/09/05/yale-researchers-teleport-quantum-gate|title=Yale researchers 'teleport' a quantum gate|last=Shelton|first=Jim|date=5 September 2018|work=YaleNews|language=en|accessdate=4 October 2022}}</ref> === Замена на заплеткување – телепортација на заплеткување === Замена на заплеткување е телепортација на заплеткана состојба. По неговиот предлог, замена на заплеткување за прв пат била реализирана експериментално од групата на Цајлингер во 1998 година. Потоа таа била применета за да се спроведе тест за замена на заплеткување со одложен избор. === Преплетување над два кубита – ГХЦ-состојби и нивните реализации === [[Податотека:Zeilinger_with_sculpture_by_Voss-Andreae.jpg|мини|Антон Цајлингер држи скулптура од Јулијан Вос-Андреае, фотографија од Ј. Годани]] Антон Цајлингер придонел за отворање на поле на преплетување на повеќе честички.<ref>{{Наведено списание|last=D. Greenberger|last2=M. Horne|last3=A. Zeilinger|date=1 August 1993|title=Multiparticle Interferometry and the Superposition Principle|url=https://physicstoday.scitation.org/doi/10.1063/1.881360|journal=Physics Today|volume=46|issue=8|page=22|bibcode=1993PhT....46h..22G|doi=10.1063/1.881360|url-access=subscription|archive-url=https://web.archive.org/web/20210423204829/https://physicstoday.scitation.org/doi/10.1063/1.881360|archive-date=23 April 2021|access-date=21 April 2021}}</ref> Во 1990 година, тој бил првиот, заедно со [[Даниел Гринбергер]] и [[Мајкл Хорн (физичар)|Мајкл Хорн]], кој работел на преплетување на повеќе од два кубита.<ref>{{Наведено списание|last=Greenberger|first=D. M.|last2=Horne|first2=M. A.|last3=Shimony|first3=A.|last4=Zeilinger|first4=A.|year=1990|title=Bell's Theorem without Inequalities|url=|journal=American Journal of Physics|volume=58|issue=12|pages=1131–1143|bibcode=1990AmJPh..58.1131G|doi=10.1119/1.16243}}</ref> Резултирачката теорема за ГХЦ е фундаментална за квантната физика, бидејќи ја дава најконцизната контрадикција помеѓу локалниот реализам и предвидувањата на квантната механика.<ref>{{Наведена книга|title=Bell's Theorem, Quantum Theory, and Conceptions of the Universe|last=Daniel M. Greenberger|last2=Michael A. Horne|last3=Anton Zeilinger|date=1989|publisher=Springer|isbn=978-94-017-0849-4|editor-last=Kafatos|editor-first=Menos|editor-link=Menas Kafatos|edition=1|location=Heidelberg|pages=69–72|chapter=Going Beyond Bell's Theorem|arxiv=0712.0921}}</ref> ГХЦ состојбите биле првите случаи на повеќечестично заплеткување што некогаш биле истражени.<ref>{{Наведено списание|last=Jian-Wei Pan|last2=Zeng-Bing Chen|last3=Chao-Yang Lu|last4=Harald Weinfurter|last5=Anton Zeilinger|last6=Marek Żukowski|date=11 May 2012|title=Multiphoton entanglement and interferometry|url=https://journals.aps.org/rmp/abstract/10.1103/RevModPhys.84.777|journal=Rev. Mod. Phys.|volume=84|issue=2|page=777|arxiv=0805.2853|bibcode=2012RvMP...84..777P|doi=10.1103/RevModPhys.84.777|archive-url=https://web.archive.org/web/20210525174042/https://journals.aps.org/rmp/abstract/10.1103/RevModPhys.84.777|archive-date=25 May 2021|access-date=21 April 2021}}</ref> Конечно, во 1999 година, тој успеал да го обезбеди првиот експериментален доказ за заплеткување на повеќе од две честички , а исто така и првиот тест за квантна нелокалност за ГХЦ состојби. === Квантна комуникација, квантна криптографија, квантно пресметување === Во 1998 година (објавено во 2000 година), неговата група била првата што имплементирала квантна криптографија со заплеткани фотони.<ref name="Del Santo 2022" /><ref>{{Наведено списание|last=Jennewein|first=T.|last2=Simon|first2=C.|last3=Weihs|first3=G.|last4=Weinfurter|first4=H.|last5=Zeilinger|first5=A.|year=2000|title=Quantum Cryptography with Entangled Photons|url=http://prl.aps.org/abstract/PRL/v84/i20/p4729_1|journal=Phys. Rev. Lett.|volume=84|issue=20|pages=4729–4732|arxiv=quant-ph/9912117|bibcode=2000PhRvL..84.4729J|doi=10.1103/PhysRevLett.84.4729|pmid=10990782|access-date=2025-10-31|archive-date=2013-04-14|archive-url=https://archive.today/20130414013539/http://prl.aps.org/abstract/PRL/v84/i20/p4729_1|url-status=bot: unknown}}</ref> Потоа тој применил квантно заплеткување во оптичко квантно пресметување, каде што во 2005 година, ја извршил првата имплементација на еднонасочно квантно пресметување. Ова е протокол базиран на квантно мерење како што е предложено од Книл, Лафлам и Милбурн. Експериментите на Цајлингер и неговата група за распределбата на заплеткувањето на големи растојанија започнале со квантна комуникација и телепортација низ вакуум и преку оптички влакна, помеѓу лаборатории лоцирани на различните страни од реката [[Дунав]].<ref>{{Наведено списание|last=Rupert Ursin|last2=Thomas Jennewein|last3=Markus Aspelmeyer|last4=Rainer Kaltenbaek|last5=Michael Lindenthal|last6=Philip Walther|last7=Anton Zeilinger|date=18 August 2004|title=Quantum teleportation across the Danube|journal=Nature|volume=430|issue=7002|page=849|doi=10.1038/430849a|pmid=15318210|doi-access=free}}</ref> Ова потоа било проширено на поголеми растојанија, низ градот [[Виена]],<ref>{{Наведено списание|last=Markus Aspelmeyer|last2=Hannes R. Böhm|last3=Tsewang Gyatso|last4=Thomas Jennewein|last5=Rainer Kaltenbaek|last6=Michael Lindenthal|last7=Gabriel Molina-Terriza|last8=Andreas Poppe|last9=Kevin Resch|date=1 August 2003|title=Long-Distance Free-Space Distribution of Quantum Entanglement|url=https://www.science.org/doi/full/10.1126/science.1085593|journal=Science|volume=301|issue=5633|pages=621–623|bibcode=2003Sci...301..621A|doi=10.1126/science.1085593|pmid=12817085|url-access=subscription}}</ref> и на над 144 км далечина, помеѓу два [[Канарски Острови]], што резултирало во успешна демонстрација, дека квантната комуникација со сателити е изводлива. Негов сон е да постави извори на заплеткана светлина на сателит во орбитата.<ref name="autogenerated1">{{Наведено списание|last=Minkel|first=JR|date=1 August 2007|title=The Gedanken Experimenter|journal=Scientific American|volume=297|issue=2|pages=94–96|bibcode=2007SciAm.297b..94M|doi=10.1038/scientificamerican0807-94|pmid=17894178}}</ref> Првиот чекор бил постигнат за време на експеримент во италијанската опсерваторија Матера.<ref>P. Villoresi, T. Jennewein, F. Tamburini, M. Aspelmeyer, C. Bonato, R. Ursin, C. Pernechele, V. Luceri, G. Bianco, A. Zeilinger & C. Barbieri,[[arxiv:0803.1871v1|''Experimental verification of the feasibility of a quantum channel between Space and Earth'']] {{Наведена мрежна страница |url=https://arxiv.org/abs/0803.1871v1 |title=архивска копија |accessdate=2025-10-31 |archive-date=2017-11-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171122054058/https://arxiv.org/abs/0803.1871v1 |url-status=bot: unknown }}, New Journal of Physics '''10''', 033038 (2008).</ref> === Понатамошни нови заплеткани состојби === Со својата група, Антон Цајлингер дал многу придонеси за реализација на нови заплеткани состојби. Изворот за фотонски парови заплеткани со поларизација, развиен со Пол Квјат, кога бил постдокторант во групата на Цајлингер, се користи во многу лаборатории. Првата демонстрација на заплеткување на орбиталниот аголен момент на фотоните отвори ново поле на истражување во многу лаборатории. === Макроскопска квантна суперпозиција === Цајлингер е исто така заинтересиран за проширување на квантната механика во макроскопски домен. Во раните 1990-ти, тој започнал експерименти во областа на атомската оптика. Развил голем број начини за кохерентна манипулација со атомски зраци, од кои многу, како кохерентното поместување на енергијата на атомски Де Брољов бран при дифракција на временски модулиран светлосен бран, станале дел од денешните ултрастудени атомски експерименти. Во 1999 година, Цајлингер ја напуштил атомската оптика за експерименти со многу сложени и масивни макромолекули - фулерени. Успешната демонстрација на квантна интерференција за овие молекули _C60 и _C70 во 1999 година отворило многу активно поле на истражување. Во 2005 година, Цајлингер со својата група ја истражувал квантната физика на механичките конзоли.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.yumpu.com/en/document/read/7757121/anton-zeilingers-achievements-have-been-most-quantum-#google_vignette|title=Anton Zeilinger's achievements have been most - Quantum ...|last=Yumpu.com|work=yumpu.com|language=en|accessdate=2024-12-19}}</ref> Во 2006 година, заедно со Хајдман, во Париз и Кипенберг во Гархинг, тие експериментално демонстрирале самоладење на микроогледало со [[зрачен притисок]], односно без повратна врска. Користејќи ги состојбите на орбиталниот аголен момент, тој бил во можност да демонстрира заплеткување на аголниот момент до 300 ħ. === Дополнителни фундаментални тестови === Програмата на Цајлингер за фундаментални тестови на квантната механика е насочена кон имплементација на експериментални реализации на многу некласични карактеристики на квантната физика за поединечни системи. Во 1998 година, тој го обезбедил конечниот тест за Беловото неравенство, затворајќи ја комуникациската дупка со користење на супербрзи генератори на случајни броеви. Неговата група, исто така, го реализирал првиот експеримент за Белова нееднаквост, имплементирајќи го условот за слобода на избор и ја обезбедил првата реализација на Белов тест без претпоставката за фер земање примероци за фотони.<ref>{{Наведено списание|last=M. Giustina|last2=A. Mech|last3=S. Ramelow|last4=B. Wittmann|last5=J. Kofler|last6=J. Beyer|last7=A. Lita|last8=B. Calkins|last9=T. Gerrits|date=2013|title=''Bell violation using entangled photons without the fair-sampling assumption''|url=https://www.nature.com/articles/nature12012?page=1|journal=Nature|volume=497|issue=7448|pages=227–230|arxiv=1212.0533|bibcode=2013Natur.497..227G|doi=10.1038/nature12012|pmid=23584590|archive-url=https://web.archive.org/web/20221004153844/https://www.nature.com/articles/nature12012?page=1|archive-date=4 October 2022|access-date=21 April 2021}}</ref> Меѓу понатамошните фундаментални тестови што ги извршил, најзначајниот е неговиот тест на голема класа на нелокални реалистични теории, предложени од [[Ентони Џејмс Легет|Легет]].<ref>A. J. Leggett, ''Nonlocal Hidden-Variable Theories and Quantum Mechanics: An Incompatibility Theorem'', Foundations of Physics '''33''' (10), 1469–1493 (2003)(doi:10.1023/A:1026096313729) [https://link.springer.com/article/10.1023%2FA%3A1026096313729 Abstract] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20221004153843/https://link.springer.com/article/10.1023/A:1026096313729}}.</ref> Групата теории, исклучени од тој експеримент може да се класифицира како оние што дозволуваат разумна поделба на ансамблите во подансамбли. Тоа значително оди подалеку од Беловата теорема. Додека Бел покажал дека теоријата што е и локална и реалистична е во спротивност со квантната механика, Легет ги разгледувал нелокалните реалистични теории каде што се претпоставува дека поединечните фотони носат поларизација. Добиеното [[Легетово неравенство]] било демонстрирано како нарушено во експериментите на Цајлингеровата група.<ref>{{Наведено списание|last=Gröblacher|first=S.|last2=Paterek|first2=T.|last3=Kaltenbaek|first3=R.|last4=Brukner|first4=C.|last5=Zukowski|first5=M.|last6=Aspelmeyer|first6=M.|last7=Zeilinger|first7=A.|year=2007|title=An experimental test of non-local realism|url=http://www.nature.com/nature/journal/v446/n7138/abs/nature05677.html|journal=Nature|volume=446|issue=7138|pages=871–875|arxiv=0704.2529|bibcode=2007Natur.446..871G|doi=10.1038/nature05677|pmid=17443179}}</ref> На аналоген начин, неговата група покажала дека дури и квантните системи, каде што преплетувањето не е можно, покажуваат некласични карактеристики што не можат да се објаснат со основните неконтекстуални распределби на веројатност. == Наводи == {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Цајлингер, Антон}} [[Категорија:Членови на Американското физичко друштво]] [[Категорија:Австриски нобеловци]] [[Категорија:Добитници на Нобеловата награда за физика]] [[Категорија:Странски членови на Кинеската академија на науките]] [[Категорија:Странски членови на Руската академија на науките]] [[Категорија:Членови на Европската академија на науките и уметностите]] [[Категорија:Членови на Француската академија на науките]] [[Категорија:Носители на прускиот Орден за заслуги (граѓански)]] [[Категорија:Заповедници на Орденот за заслуги за СР Германија]] [[Категорија:Добитници на Волфовата награда за физика]] [[Категорија:Академици на САНУ]] [[Категорија:Професори на Масачусетскиот технолошки институт]] [[Категорија:Австриски физичари]] [[Категорија:Квантни физичари]] [[Категорија:Родени во 1945 година]] fdwtbev6iwrqtlw9xn4t8w3zmax4eoc 0 1379979 5537738 5468659 2026-04-11T16:15:33Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Поколение „Ви“]] на [[Поколение Ви]] 5468659 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = Gen V Title Card.png | alt_name = | genre = {{Plainlist| * црна комедија * драма * суперхеројство }} | developer = {{Plainlist| * [[Крег Розенберг]] * [[Еван Голдберг]] * [[Ерик Крипке]] }} | based_on = стрип-серијалот ''Момците'' | showrunner = | starring = [[Џаз Синклер]]<br />[[Ченс Пердомо]]<br />[[Лизе Бродвеј]]<br />[[Меди Филипс]]<br />[[Лондон Тор]]<br />[[Дерек Лу]]<br />[[Аса Герман]]<br />[[Шели Кон]] | opentheme = | endtheme = | composer = Мет Боуен<br />Кристофер Ленерц | country = {{САД}} | language = [[англиски]] | num_seasons = 2 | num_episodes = 16 | list_episodes = | executive_producer = | producer = Стефан Стин | location = [[Онтарио]], Канада | cinematography = | editor = | camera = | runtime = 39 — 59 минути | company = {{Plainlist| * [[Fazekas & Butters]] * Kripke Enterprises * [[Point Grey Pictures]] * [[Original Film]] * Kickstart Entertainment * KFL Nightsky Productions * [[Amazon MGM Studios]] * [[Sony Pictures Television]] }} | network = [[Amazon Prime Video]] | first_aired = 29 септември 2023 | last_aired = сѐ уште | related = [[Момците (ТВ-серија)|''Момците'']] }} {{Закосен наслов}}'''''Поколение „Ви“''''' ({{Langx|en|Gen V}}) — американска суперхеројска [[телевизиска серија]], развиена од Крег Розенберг, Еван Голдберг и Ерик Крипке. Таа е [[спиноф]] на серијата ''[[Момците (ТВ-серија)|Момците]]''. Серијата е заснована на делот од стрип-серијалот „Мора да одиме“ (англ. ''We Gotta Go Now'') на Гарт Енис и Дерик Робертсон. Премиерата на ''Поколение „Ви“'' се одржала на 29 септември 2023 г. на преносната услуга Amazon Prime Video. Дејството на првата сезона се одвива непосредно пред настаните од четвртата сезона на ''Момците''. Во октомври 2023 г., помалку од еден месец по премиерата, серијата била продолжена за втора сезона, чија премиера била на 17 септември 2025 г. == Содржина == Во центарот на заплетот се младите [[Суперхерој|суперхерои]] што се обучуваат на Универзитетот Годолкин, спонзориран од корпорацијата Vought International. Според официјалните податоци, установата ги обучува студентите да ги користат своите способности за доброто на општеството, но всушност претставува полигон за усовршување на серумот „Ви“. Сите студенти мораат да учествуваат во месните натпревари за да го добијат статусот на најдобар и да се приклучат на светски познатите суперхеројски екипи, како што е „Седумтемина“.<ref name="VoughtU">{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/the-boys-spinoff-series-superhero-college-amazon/|title='The Boys' Spinoff at Superhero College in Development at Amazon|last=Maas|first=Jennifer|date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202200735/https://www.thewrap.com/the-boys-spinoff-series-superhero-college-amazon/|archive-date=2022-12-02|access-date=2022-01-19|website=[[The Wrap]]|url-status=live}}</ref> == Улоги == {{Список со глумци}} |- |[[Џаз Синклер]] || Мари Моро |- |[[Ченс Пердомо]] || Андре Андерсон |- |[[Лизе Бродвеј]] || Ема Мајер |- |[[Меди Филипс]] || Кејт Данлап |- | [[Лондон Тор]] | rowspan="2"| Џордан Ли |- | [[Дерек Лу]] |- |[[Аса Герман]] || Семјуел „Сем” Риордан |- |[[Шели Кон]] || Индира Шети |- |[[Хамиш Линклејтер]] || Дин Сајфер |- |} == Епизоди == {{Преглед на серии | премиера1 = 29 септември 2023 | епизоди1 = 8 | финале1 = 3 ноември 2023 | боја2 = #AE0A46 | епизоди2 = 8 | премиера2 = 17 септември 2025 | финале2 = 22 октомври 2025 }} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.amazon.com/gp/video/detail/amzn1.dv.gti.fec3c3a6-efb6-40f5-a52c-59b92e162fdb?autoplay=0&ref_=atv_cf_strg_wb Поколение „Ви“] {{IMDb title}} [[Категорија:Американски телевизиски серии]] dvf7xed4v2d9e97cr8maft8g26hdllf 5537742 5537738 2026-04-11T16:15:57Z Andrew012p 85224 5537742 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = Gen V Title Card.png | alt_name = | genre = {{Plainlist| * црна комедија * драма * суперхеројство }} | developer = {{Plainlist| * [[Крег Розенберг]] * [[Еван Голдберг]] * [[Ерик Крипке]] }} | based_on = стрип-серијалот ''Момците'' | showrunner = | starring = [[Џаз Синклер]]<br />[[Ченс Пердомо]]<br />[[Лизе Бродвеј]]<br />[[Меди Филипс]]<br />[[Лондон Тор]]<br />[[Дерек Лу]]<br />[[Аса Герман]]<br />[[Шели Кон]] | opentheme = | endtheme = | composer = Мет Боуен<br />Кристофер Ленерц | country = {{САД}} | language = [[англиски]] | num_seasons = 2 | num_episodes = 16 | list_episodes = | executive_producer = | producer = Стефан Стин | location = [[Онтарио]], Канада | cinematography = | editor = | camera = | runtime = 39 — 59 минути | company = {{Plainlist| * [[Fazekas & Butters]] * Kripke Enterprises * [[Point Grey Pictures]] * [[Original Film]] * Kickstart Entertainment * KFL Nightsky Productions * [[Amazon MGM Studios]] * [[Sony Pictures Television]] }} | network = [[Amazon Prime Video]] | first_aired = 29 септември 2023 | last_aired = сѐ уште | related = [[Момците (ТВ-серија)|''Момците'']] }} {{Закосен наслов}}'''''Поколение Ви''''' ({{Langx|en|Gen V}}) — американска суперхеројска [[телевизиска серија]], развиена од Крег Розенберг, Еван Голдберг и Ерик Крипке. Таа е [[спиноф]] на серијата ''[[Момците (ТВ-серија)|Момците]]''. Серијата е заснована на делот од стрип-серијалот „Мора да одиме“ (англ. ''We Gotta Go Now'') на Гарт Енис и Дерик Робертсон. Премиерата на ''Поколение „Ви“'' се одржала на 29 септември 2023 г. на преносната услуга Amazon Prime Video. Дејството на првата сезона се одвива непосредно пред настаните од четвртата сезона на ''Момците''. Во октомври 2023 г., помалку од еден месец по премиерата, серијата била продолжена за втора сезона, чија премиера била на 17 септември 2025 г. == Содржина == Во центарот на заплетот се младите [[Суперхерој|суперхерои]] што се обучуваат на Универзитетот Годолкин, спонзориран од корпорацијата Vought International. Според официјалните податоци, установата ги обучува студентите да ги користат своите способности за доброто на општеството, но всушност претставува полигон за усовршување на серумот „Ви“. Сите студенти мораат да учествуваат во месните натпревари за да го добијат статусот на најдобар и да се приклучат на светски познатите суперхеројски екипи, како што е „Седумтемина“.<ref name="VoughtU">{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/the-boys-spinoff-series-superhero-college-amazon/|title='The Boys' Spinoff at Superhero College in Development at Amazon|last=Maas|first=Jennifer|date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202200735/https://www.thewrap.com/the-boys-spinoff-series-superhero-college-amazon/|archive-date=2022-12-02|access-date=2022-01-19|website=[[The Wrap]]|url-status=live}}</ref> == Улоги == {{Список со глумци}} |- |[[Џаз Синклер]] || Мари Моро |- |[[Ченс Пердомо]] || Андре Андерсон |- |[[Лизе Бродвеј]] || Ема Мајер |- |[[Меди Филипс]] || Кејт Данлап |- | [[Лондон Тор]] | rowspan="2"| Џордан Ли |- | [[Дерек Лу]] |- |[[Аса Герман]] || Семјуел „Сем” Риордан |- |[[Шели Кон]] || Индира Шети |- |[[Хамиш Линклејтер]] || Дин Сајфер |- |} == Епизоди == {{Преглед на серии | премиера1 = 29 септември 2023 | епизоди1 = 8 | финале1 = 3 ноември 2023 | боја2 = #AE0A46 | епизоди2 = 8 | премиера2 = 17 септември 2025 | финале2 = 22 октомври 2025 }} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.amazon.com/gp/video/detail/amzn1.dv.gti.fec3c3a6-efb6-40f5-a52c-59b92e162fdb?autoplay=0&ref_=atv_cf_strg_wb Поколение „Ви“] {{IMDb title}} [[Категорија:Американски телевизиски серии]] i8w200h3ca19i4vp2036l9bqywvrk2m 5537743 5537742 2026-04-11T16:16:07Z Andrew012p 85224 5537743 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = Gen V Title Card.png | alt_name = | genre = {{Plainlist| * црна комедија * драма * суперхеројство }} | developer = {{Plainlist| * [[Крег Розенберг]] * [[Еван Голдберг]] * [[Ерик Крипке]] }} | based_on = стрип-серијалот ''Момците'' | showrunner = | starring = [[Џаз Синклер]]<br />[[Ченс Пердомо]]<br />[[Лизе Бродвеј]]<br />[[Меди Филипс]]<br />[[Лондон Тор]]<br />[[Дерек Лу]]<br />[[Аса Герман]]<br />[[Шели Кон]] | opentheme = | endtheme = | composer = Мет Боуен<br />Кристофер Ленерц | country = {{САД}} | language = [[англиски]] | num_seasons = 2 | num_episodes = 16 | list_episodes = | executive_producer = | producer = Стефан Стин | location = [[Онтарио]], Канада | cinematography = | editor = | camera = | runtime = 39 — 59 минути | company = {{Plainlist| * [[Fazekas & Butters]] * Kripke Enterprises * [[Point Grey Pictures]] * [[Original Film]] * Kickstart Entertainment * KFL Nightsky Productions * [[Amazon MGM Studios]] * [[Sony Pictures Television]] }} | network = [[Amazon Prime Video]] | first_aired = 29 септември 2023 | last_aired = сѐ уште | related = [[Момците (ТВ-серија)|''Момците'']] }} {{Закосен наслов}}'''''Поколение Ви''''' ({{Langx|en|Gen V}}) — американска суперхеројска [[телевизиска серија]], развиена од Крег Розенберг, Еван Голдберг и Ерик Крипке. Таа е [[спиноф]] на серијата ''[[Момците (ТВ-серија)|Момците]]''. Серијата е заснована на делот од стрип-серијалот „Мора да одиме“ (англ. ''We Gotta Go Now'') на Гарт Енис и Дерик Робертсон. Премиерата на ''Поколение Ви'' се одржала на 29 септември 2023 г. на преносната услуга Amazon Prime Video. Дејството на првата сезона се одвива непосредно пред настаните од четвртата сезона на ''Момците''. Во октомври 2023 г., помалку од еден месец по премиерата, серијата била продолжена за втора сезона, чија премиера била на 17 септември 2025 г. == Содржина == Во центарот на заплетот се младите [[Суперхерој|суперхерои]] што се обучуваат на Универзитетот Годолкин, спонзориран од корпорацијата Vought International. Според официјалните податоци, установата ги обучува студентите да ги користат своите способности за доброто на општеството, но всушност претставува полигон за усовршување на серумот „Ви“. Сите студенти мораат да учествуваат во месните натпревари за да го добијат статусот на најдобар и да се приклучат на светски познатите суперхеројски екипи, како што е „Седумтемина“.<ref name="VoughtU">{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/the-boys-spinoff-series-superhero-college-amazon/|title='The Boys' Spinoff at Superhero College in Development at Amazon|last=Maas|first=Jennifer|date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202200735/https://www.thewrap.com/the-boys-spinoff-series-superhero-college-amazon/|archive-date=2022-12-02|access-date=2022-01-19|website=[[The Wrap]]|url-status=live}}</ref> == Улоги == {{Список со глумци}} |- |[[Џаз Синклер]] || Мари Моро |- |[[Ченс Пердомо]] || Андре Андерсон |- |[[Лизе Бродвеј]] || Ема Мајер |- |[[Меди Филипс]] || Кејт Данлап |- | [[Лондон Тор]] | rowspan="2"| Џордан Ли |- | [[Дерек Лу]] |- |[[Аса Герман]] || Семјуел „Сем” Риордан |- |[[Шели Кон]] || Индира Шети |- |[[Хамиш Линклејтер]] || Дин Сајфер |- |} == Епизоди == {{Преглед на серии | премиера1 = 29 септември 2023 | епизоди1 = 8 | финале1 = 3 ноември 2023 | боја2 = #AE0A46 | епизоди2 = 8 | премиера2 = 17 септември 2025 | финале2 = 22 октомври 2025 }} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.amazon.com/gp/video/detail/amzn1.dv.gti.fec3c3a6-efb6-40f5-a52c-59b92e162fdb?autoplay=0&ref_=atv_cf_strg_wb Поколение „Ви“] {{IMDb title}} [[Категорија:Американски телевизиски серии]] 6antaoabgxibgwa96mzeel635yrpa6m 5537759 5537743 2026-04-11T18:20:19Z Andrew012p 85224 5537759 wikitext text/x-wiki {{Infobox television | image = Gen V Title Card.png | alt_name = | genre = {{Plainlist| * црна комедија * драма * суперхеројство }} | developer = {{Plainlist| * [[Крег Розенберг]] * [[Еван Голдберг]] * [[Ерик Крипке]] }} | based_on = стрип-серијалот ''Момците'' | showrunner = | starring = [[Џаз Синклер]]<br />[[Ченс Пердомо]]<br />[[Лизе Бродвеј]]<br />[[Меди Филипс]]<br />[[Лондон Тор]]<br />[[Дерек Лу]]<br />[[Аса Герман]]<br />[[Шели Кон]] | opentheme = | endtheme = | composer = Мет Боуен<br />Кристофер Ленерц | country = {{САД}} | language = [[англиски]] | num_seasons = 2 | num_episodes = 16 | list_episodes = | executive_producer = | producer = Стефан Стин | location = [[Онтарио]], Канада | cinematography = | editor = | camera = | runtime = 39 — 59 минути | company = {{Plainlist| * [[Fazekas & Butters]] * Kripke Enterprises * [[Point Grey Pictures]] * [[Original Film]] * Kickstart Entertainment * KFL Nightsky Productions * [[Amazon MGM Studios]] * [[Sony Pictures Television]] }} | network = [[Amazon Prime Video]] | first_aired = 29 септември 2023 | last_aired = сѐ уште | related = [[Момците (ТВ-серија)|''Момците'']] |image_size=130px}} {{Закосен наслов}}'''''Поколение Ви''''' ({{Langx|en|Gen V}}) — американска суперхеројска [[телевизиска серија]], развиена од Крег Розенберг, Еван Голдберг и Ерик Крипке. Таа е [[спиноф]] на серијата ''[[Момците (ТВ-серија)|Момците]]''. Серијата е заснована на делот од стрип-серијалот „Мора да одиме“ (англ. ''We Gotta Go Now'') на Гарт Енис и Дерик Робертсон. Премиерата на ''Поколение Ви'' се одржала на 29 септември 2023 г. на преносната услуга Amazon Prime Video. Дејството на првата сезона се одвива непосредно пред настаните од четвртата сезона на ''Момците''. Во октомври 2023 г., помалку од еден месец по премиерата, серијата била продолжена за втора сезона, чија премиера била на 17 септември 2025 г. == Содржина == Во центарот на заплетот се младите [[Суперхерој|суперхерои]] што се обучуваат на Универзитетот Годолкин, спонзориран од корпорацијата Vought International. Според официјалните податоци, установата ги обучува студентите да ги користат своите способности за доброто на општеството, но всушност претставува полигон за усовршување на серумот „Ви“. Сите студенти мораат да учествуваат во месните натпревари за да го добијат статусот на најдобар и да се приклучат на светски познатите суперхеројски екипи, како што е „Седумтемина“.<ref name="VoughtU">{{Cite web|url=https://www.thewrap.com/the-boys-spinoff-series-superhero-college-amazon/|title='The Boys' Spinoff at Superhero College in Development at Amazon|last=Maas|first=Jennifer|date=2020-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221202200735/https://www.thewrap.com/the-boys-spinoff-series-superhero-college-amazon/|archive-date=2022-12-02|access-date=2022-01-19|website=[[The Wrap]]|url-status=live}}</ref> == Улоги == {{Список со глумци}} |- |[[Џаз Синклер]] || Мари Моро |- |[[Ченс Пердомо]] || Андре Андерсон |- |[[Лизе Бродвеј]] || Ема Мајер |- |[[Меди Филипс]] || Кејт Данлап |- | [[Лондон Тор]] | rowspan="2"| Џордан Ли |- | [[Дерек Лу]] |- |[[Аса Герман]] || Семјуел „Сем” Риордан |- |[[Шели Кон]] || Индира Шети |- |[[Хамиш Линклејтер]] || Дин Сајфер |- |} == Епизоди == {{Преглед на серии | премиера1 = 29 септември 2023 | епизоди1 = 8 | финале1 = 3 ноември 2023 | боја2 = #AE0A46 | епизоди2 = 8 | премиера2 = 17 септември 2025 | финале2 = 22 октомври 2025 }} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://www.amazon.com/gp/video/detail/amzn1.dv.gti.fec3c3a6-efb6-40f5-a52c-59b92e162fdb?autoplay=0&ref_=atv_cf_strg_wb Поколение „Ви“] {{IMDb title}} [[Категорија:Американски телевизиски серии]] 3yz6cu3fhe0a71dk3l4uvgh5z7uw910 1 1379980 5537740 5468645 2026-04-11T16:15:33Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Разговор:Поколение „Ви“]] на [[Разговор:Поколение Ви]] 5468645 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1382478 5538042 5503252 2026-04-12T11:38:12Z Andrew012p 85224 5538042 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | title = Iron Lung | image = [[Податотека:Iron_Lung_game_logo.jpg|250px]] | developer = [[Дејвид Шимански]] | publisher = Дејвид Шимански (Windows)<br/>[[Dread XP]] (Switch) | engine = [[Unity (играчки погон)|Unity]] | platforms = [[Microsoft Windows|Windows]], [[Nintendo Switch]] | released = '''Windows'''<br/>10 март 2022<br/>'''Switch'''<br/>19 декември 2022 | genre = | modes = [[едноиграчка игра|едноиграчки]] }} {{Закосен наслов}}'''''Iron Lung''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Железен бел дроб'') — [[Видеоигра|компјутерска игра]] во жанрот подморнички симулатор на ужасите, создадена и издадена од американскиот инди-развивач Дејвид Шимански за оперативниот систем [[Microsoft Windows|Windows]] во 2022 г. Подоцна истата година, играта била пренесена и на [[Nintendo Switch]]. Дејството на играта се одвива во застрашувачки постапокалиптичен свет; играчот управува со осуденик на смрт што истражува океан од крв во ултрамала [[подморница]] наречена „Железен бел дроб“. Во април 2023 г., [[Јутубер|јутуберот]] Маркиплаер објавил планови да ја [[Iron Lung (филм)|екранизира играта како филм]], со него самиот во главната улога. Филмот излегол во 2026 г. == Играчки процес == Играчот, со поглед од прво лице, управува со лик што се наоѓа во ултрамала подморница. Целото дејство на играта се одвива исклучиво во оваа [[подморница]] — ликот не може да ја напушти, а во неа нема ниту отвори, ниту прозорци за гледање. Управувањето со подморницата се врши со помош на навигациска опрема во предниот дел на пловилото. Курсот и положбата на подморницата се прикажуваат со бројки на минималистичкиот интерфејс; играчот мора да ја движи подморницата по дното на океанот, насочувајќи се според отчитувањата на инструментите и статичната карта. Во задниот дел на подморницата се наоѓа контролна табла за камерата — во текот на играта потребно е да се стигне до одредени точки во светот на играта и да се фотографираат. Снимките што играчот ги прави со оваа камера се единствената можност да се види дното на океанот надвор од „Железниот бел дроб“. На одредени точки во играта можат да се случат конкретни настани — на пример, нагло менување на концентрацијата на [[кислород]] или притисокот; овие настани влијаат на играњето и додаваат напнатост. Со ажурирањето објавено во јуни 2022 г., на подморницата бил додаден „терминал“ — со негова помош играчот може да дознае повеќе за светот на играта.<ref name="switch">{{cite web|url=https://www.gamesradar.com/one-of-this-years-scariest-horror-games-just-came-to-switch-and-its-only-dollar6/|title=One of this year's scariest horror games just came to Switch and it's only $6|author=Wood, Austin|date=2022-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20230707162336/https://www.gamesradar.com/one-of-this-years-scariest-horror-games-just-came-to-switch-and-its-only-dollar6/|archive-date=2023-07-07|accessdate=2023-07-06|website=gamesradar|lang=en|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://store.steampowered.com/news/app/1846170/view/4871220518533875206|title=Iron Lung - Lore Update, Achievements, and Points Shop!|date=2022-06-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20231003075958/https://store.steampowered.com/news/app/1846170/view/4871220518533875206|archive-date=2023-10-03|website=[[Steam]]|access-date=2023-06-29|url-status=live}}</ref> ''Iron Lung'' е кратка игра; може целосно да се заврши за приближно еден час.<ref name="bloodydisgusting">{{Cite web|url=https://bloody-disgusting.com/video-games/3707036/iron-lung-review/|title=[Review] A Descent into an Ocean of Blood Makes 'Iron Lung' an Oppressively Atmospheric Experience|author=Boehm, Aaron|date=2022-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20220920163657/https://bloody-disgusting.com/video-games/3707036/iron-lung-review/|archive-date=2022-09-20|website=[[Bloody Disgusting]]|access-date=2022-09-16|lang=en|url-status=live}}</ref> == Приказна == {{Quote box|quote=Ова не е експедиција. Ова е погубување. Кога те ставиле тука, не сакале да се вратиш. А дури и да се вратиш, и дури и да ги одржат ветувањата... каква слобода те чека? Неколку бродови што умираат во океан од мртви ѕвезди? Ако сѐ уште има надеж, таа лежи зад превезот. Надежта во оваа празнина е лажна како и светлината на ѕвездите. Јас ќе изберам да го испуштам мојот последен здив тука, на дното на океанот, невиден, нечуен и неконтролиран. Тие ќе го добијат своето погубување. Јас ќе ја добијам мојата слобода.|author=— Белешка во подморницата|align=right|width=30%}} Во иднина каде што човештвото ја колонизирало [[Вселена|вселената]], настан познат како „Тивкото грабнување“ ([[Англиски јазик|англ]]. ''The Quiet Rapture'') предизвикува сите [[Ѕвезда|ѕвезди]] и [[Планета|планети]] погодни за [[живот]] во вселената необјасниво да исчезнат, оставајќи живи само поединци на вселенски станици или ѕвездени бродови. За да го обезбеди преживувањето на човештвото, Консолидацијата на Железото испраќа експедиција до AT-5, пуста месечина на кој неодамна се образувал огромен [[океан]] од човечка крв, за кој се верува дека содржи витални ресурси очајно потребни за одржување на човечкиот живот. Ликот на играчот е осуденик испратен да навигира низ рововите на овој крвав океан во мала [[подморница]] официјално позната како СМ-13, со прекар „Железен бел дроб“, за да го потврди постоењето на ресурсите. Поради притисокот и длабочината на океанот, главниот отвор е заварен, предниот прозорец е обложен со метал, а врските се губат кратко по потопувањето. На играчот му е ветена слобода по враќањето на површината, но белешката оставена од претходниот управувач на подморницата го предупредува за спротивното. Играчот го презема управувањето врз „Железниот бел дроб“ додека се движи низ опасни, тесни пештери и ровови. Користејќи ја камерата на подморницата, тој фотографира интересни точки расфрлани низ картата. Меѓутоа, фотографиите откриваат сѐ понеобични одлики, како што се растенија, карпести образувања што пркосат на објаснувањето, големи неутврдени скелети и вештачки структури што личат на фасади на згради. Додека „Железниот бел дроб“ се приближува кон една интересна точка, топка светлина, пловилото почнува силно да се тресе. На друга точка, играчот го фотографира окото на големо, неутврдено морско суштество, кое потоа ја напаѓа подморницата како одмазда, предизвикувајќи значително протекување. Откако ќе стигне до последната интересна точка, додека играчот се обидува да стигне до контролите на камерата, суштеството ја пробива подморницата, со што играта завршува и го враќа играчот на насловниот екран. Текстуален запис по завршувањето на играта открива дека не постои моментален начин да се извлечат остатоците или фотографиите од уништената подморница, така што мисијата на играчот била залудна. И покрај ова, текстот останува оптимистичен, тврдејќи дека човештвото ќе најде решение за Тивкото грабнување некаде во вселената. == Прием == ''Iron Lung'' добила во целост потврдни одзиви, при што рецензентот Арон Боем од Bloody Disgusting ја пофалил „угнетувачката“ атмосфера на играта и „исклучителниот дизајн на звук“. Рената Прајс од Vice News напишала дека атмосферата на играта ја предизвикала „системската смртоносна спирала во срцето на капитализмот“. Зои Хендли од Destructoid го пофалила концептот на ужасот во играта, тврдејќи дека тој може целосно да се реализира само во „интерактивен медиум“ како што се компјутерските игри. Во декември 2023 г., Шимански се соочил со критики на [[семрежјето]] поради тоа што ја зголемил цената на играта за два долари, а продажбата на играта опаднала по прилагодувањето на цената.<ref>{{Cite web|url=https://www.ign.com/articles/iron-lung-dev-says-go-pirate-it-or-something-in-response-to-price-rise-backlash|title=Iron Lung Dev Says 'Go Pirate It or Something' in Response to Price Rise Backlash|last=Yin-Poole|first=Wesley|date=2023-12-18|language=en|access-date=2023-12-29|website=IGN}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за Nintendo Switch]] [[Категорија:Инди-игри]] [[Категорија:Видеоигри од САД]] __СОСОДРЖИНА__ __ИНДЕКС__ f8efx2kj9ca3wwk5c6k6mrmtiq5j6w6 0 1385277 5538041 5500073 2026-04-12T11:37:22Z Andrew012p 85224 5538041 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | title = Tavern Talk | image = [[Податотека:Tavern Talk cover.jpg|270px]] | caption = Корица на играта | developer = Gentle Troll Entertainment | publisher = Gentle Troll Entertainment | platforms = [[Nintendo Switch]], [[macOS]], [[Microsoft Windows|Windows]] | genre = [[визуелна новела]] | released = 20 јуни 2024 | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | engine = [[Unity (играчки погон)|Unity]]<ref>{{cite web|url=https://unity.com/blog/games/games-made-with-unity-may-2024-releases|title=Games Made with Unity: May 2024 in review|last=Saver|first=Michael|work=[[Unity Technologies]]|date=2024-06-10|accessdate=2026-01-27}}</ref> }} {{Закосен наслов}}'''''Tavern Talk''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Муабети во крчмата'') — [[визуелна новела]] развиена од страна на Gentle Troll Entertainment, објавена на 20 јуни 2024 г. за [[Nintendo Switch]] и [[Steam (софтвер)|Steam]]. Играчите ја преземаат улогата на крчмар во фантастичен свет, кој служи пијалаци и општи со патешественици во волшебна средновековна средина. == Играчки процес == Играчите треба да мешаат различни пијалаци и напитоци за муштериите. Секој рецепт има различни дејства врз статистиките на ликовите, што може да влијае на нивната приказна. Исто така, играчите можат да објавуваат задачи за патешествениците. Кога посетителите се враќаат од [[Авантура|патешествијата]], можат да донесат предмети со кои крчмарот може да ја украси својата крчма. == Приказна == Дејството на играта го следи сопственикот на „Крчмата на патникот“, крчма во фантастичната земја Астерија. Играчот мора да служи [[Пијалак|пијалаци]] и да општи со различни патешественици што ја посетуваат крчмата, вклучувајќи [[Виленик|виленици]] и [[Вампир|вампири]]. Додека разговараат со разните патешественици, тие откриваат повеќе за митологијата на древната закана што се појавува во Астерија. == Развој == Играта е развиена од инди-студиото Gentle Troll Entertainment. Вдахновението за играта потекнува од столните игри со улоги како што е ''[[Dungeons & Dragons]]'', како и од [[Визуелна новела|визуелните новели]] како ''VA-11 Hall-A'' (2016) и ''Coffee Talk'' (2020). Бесплатна демо-верзија на играта била објавена на платформата [[Steam (софтвер)|Steam]] на 10 јуни, додека целосната верзија била објавена на 20 јуни 2024 г. Развојот на играта бил финансиран преку страницата за групно финансирање Kickstarter, каде што за само еден ден била собрана сума што двојно ја надминала првичната цел од 20.000 евра.<ref name="ref1">{{cite web|url=https://nintendoeverything.com/tavern-talk-dd-inspired-visual-novel-coming-to-switch/|title=Tavern Talk, D&D inspired visual novel coming to Switch|date=9 ноември 2023|website=Nintendo Everything}}</ref> == Оценки == Играта во целост добила потврдни одзиви од критичарите.<ref>{{cite web|url=https://opencritic.com/game/16875/tavern-talk|title=''Tavern Talk''|publisher=OpenCritic|access-date=22 декември 2025}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{official website|https://taverntalkgame.com/}} [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за Mac OS X]] [[Категорија:Игри за Nintendo Switch]] 2kp2xkecefgr0ry9h1umsft0s4syr87 0 1388935 5537810 5524617 2026-04-11T19:53:24Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5537810 wikitext text/x-wiki '''Попово''' може да се однесува на: *[[Попово (град)|Попово]], град во Североисточна [[Бугарија]]; *[[Општина Попово]], општина во Североисточна Бугарија; *[[Попово (Јамболско)|Попово]], село во Југоисточна Бугарија; *[[Попово (Кукушко)|Попово]], село во [[Кукуш (општина)|Општина Кукуш]], [[Грција]]; *[[Попско]], село во Јужна Бугарија, кое до [[1934|1934 година]] се викало Попово; *[[Попово (Пернишко)|Попово]], поранешно село во [[Перник (област)|Перничката Област]]. ;Видете исто така *[[Попово Село]] {{појаснување}} ptjn7k1xul7rpvwoq8wrgwu4l8bh0ry 0 1389676 5538003 5537484 2026-04-12T09:41:29Z Marco Mitrovich 114460 /* Населени места */ 5538003 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Плав | native_name = Plav | settlement_type = Гратче и Општина | image_skyline = Plav.jpg | image_alt = | image_caption = Плав и Плавско Езеро | image_flag = Flag of Plav.gif | image_shield = Coat of arms of Plav.png | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 35 |lats = 51 |latNS = N | longd = 19 |longm = 56 |longs = 28 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = Плав | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 945 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_blank1_title = Град | population_blank1 = 4.121 | population_blank2_title = Општина | population_blank2 = 9.050 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Плав''' ({{langx|cnr|Plav}}) e гратче и општината во [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 4.121 жител.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Гратче е претежно [[Бошњаци|бошњачко]]. ;Етнички состав во гратче {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2023 |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Бошњаци]]|green|81.2}} {{Столбен постоток|[[Албанци]]|black|8.3}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|3.9}} {{Столбен постоток|[[Црногорци]]|orange|3.3}} {{Столбен постоток|Муслимани|olive|2.7}} }} ;Етнички состав во општината {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2023 |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Бошњаци]]|green|65.6}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|17.1}} {{Столбен постоток|[[Албанци]]|black|9.4}} {{Столбен постоток|[[Црногорци]]|orange|4.1}} {{Столбен постоток|Муслимани|olive|2.6}} }} Во Плав е роден југословенски поет Радован Зоговиќ и црногорски пејач Екрем Јевриќ. == Населени места == Населби во општината: [[Бабино Поље (Црна Гора)|Бабино Поље]], [[Богајиќи]], [[Брезојевица]], [[Будевице]], [[Велика (Црна Гора)|Велика]], [[Војно Село]], [[Горна Рженица]], [[Ѓуричка Ријека]], [[Јара]], [[Јасеница (Црна Гора)|Јасеница]], [[Комарача]], [[Корита (Плав)|Корита]], [[Машница]], [[Метех]], [[Мурино (Црна Гора)|Мурино]], [[Новшиќи]], [[Пепиќе (Црна Гора)|Пепиќе]], '''Плав''', [[Прњавор (Црна Гора)|Прњавор]], [[Скиќ]], [[Хакање]], [[Хоти (село)|Хоти]]. [[Податотека:Plav in Montenegro (2022).svg|мини|центар|250п|Општина Плав во Црна Гора]] == Поврзано == * [[Плавско Езеро]] * [[Градови во Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} {{Општини во Црна Гора}} [[Категорија:Плав| ]] kgyv3keea54q2lentl7f5if1zr2pm00 4 1390245 5537846 5537438 2026-04-11T20:45:14Z Тиверополник 1815 5537846 wikitext text/x-wiki {{:ВП:УНЗ|Тиверополник}} {{:ВП:УНС|Минхенски договор|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Операција „Бура“|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Русификација на Украина|0|0|0|{{flag|Украина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Загреб (1918)|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Договор Тито-Шубашиќ|0|0|0|{{flag|Хрватска}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Банкарски систем на Азербејџан|0|0|0|{{flag|Азербејџан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Исламот во Народна Социјалистичка Република Албанија|0|0|0|{{flag|Албанија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Жените во Спарта|0|0|0|{{flag|Грција}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Забрањено Пушење|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Босанскохерцеговски медиуми|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ханка Палдум|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Силвана Арменулиќ|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Власи во Србија|0|0|0|{{flag|Србија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Срби во Босна и Херцеговина|0|0|0|{{flag|Босна и Херцеговина}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Здравствена заштита во Косово|0|0|0|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Уништување на албанското наследство во Косово|0|0|0|{{flag|Косово}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Швајцарски поход на Суворов|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Време на херои (организација)|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Московска Хелсиншка група|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Закон за руски странски агенти|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Приходи во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|ХИВ/СИДА во Русија|0|0|0|{{flag|Русија}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Сергеј Магнитски|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пропаганда во Русија|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Rail Baltica|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Курски поход|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меѓуморје|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Лублински триаголник|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Харковски договори|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Меморијал (друштво)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Пат од Варјазите до Грците|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Брест-литовски договор (Украина - Централни сили)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Антивоени протести во Белград (1991-1992)|0|0|0|[[Податотека:Map of Europe.svg|20п|]] Меѓународна (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Протести во Мангистауска област (2011)|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Науката и технологијата во Казахстан|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Рахат Алиев|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНС|Ел-Фараби|0|0|0|{{flag|Казахстан}} (нова статија)}} {{:ВП:УНК}} [[Категорија:Википедија:Уредувачки натпревари/СИЕ Пролет 2026|Тиверополник]] j2nxqg91ozoi4sr99nu3f78a16ahy4q 4 1390270 5537774 5537637 2026-04-11T18:32:50Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5537774 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во април е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] == Изминати викенди== === Меѓународни денови на Обединетите нации === [[Податотека:Flag of the United Nations.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Меѓународни денови на Обединетите нации“]] Во периодот 4-5 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни денови на Обединетите нации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните денови на Обединетите нации може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:United Nations days]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Меѓународен ден на Арганија]] (Н)|[[Светски ден на дивите животни]] (Н)|[[Светски ден на населението]] (Н)|[[Светски ден на логиката]] (Н)|[[Меѓународен ден на човечките вселенски летови]] (Н)|[[Меѓународен ден на заеднички живот во мир]] (Н)|[[Меѓународен ден на Маркор]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник: izabelaa pesovaa| izabelaa pesovaa]] | {{подреден список|[[Ден на нулта дискриминација]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Temelkoskii| Temelkoskii]] | {{подреден список|[[Светски ден на туризмот]] (H)}} |- | 4 | [[Корисник:Adouuuuu|Adouuuuu]] | {{подреден список|[[Ден на космонаутиката]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Anidani2025!|Anidani2025!]] | {{подреден список|[[Глобален ден за миење раце]] (Н)|[[Меѓународен ден за борба против исламофобијата]] (Н)|[[Ден на розова маица]] (Н)|[[Ден на родителите]] (Н)|[[Светски ден на информации за развој]] (Н)|[[Светски ден на учителите]] (Н)|[[Светски ден на велосипедот]] (Н)|[[Меѓународен ден на јогата]] (Н)|[[Меѓународен ден на сеќавање на жртвите на ропството и трансатлантската трговија со робови]] (Н)|[[Светски ден на градовите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Kralevska|Kralevska]] | {{подреден список|[[Ден на шест милијарди]] (Н)|[[Ден на сеќавање на сите жртви на хемиско војување]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Светски ден на статистиката]] (Н)|[[Ден на англискиот јазик]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Viksi123|Viksi123]] | {{подреден список|[[Светски ден на водата]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди== === Европски филмски фестивали === [[Податотека:Camera-icon-estilizado.svg|десно|150п|Уредувачки ден „Европски филмски фестивали“]] Во периодот 11-12 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Европски филмски фестивали“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Film festivals in Europe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Фестивал на европскиот филм „Палиќ“]] (Н)|[[БЕЛДОКС]] (Н)|[[Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени растенија=== [[Податотека:P1010946-drawing nevit 034.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Загрозени растенија]] Во периодот 18-19 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Загрозени растенија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Endangered plants]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Меѓународни академски награди === [[Податотека:Alfred Nobel Medal 1975 by Richard Renninger.jpg|десно|200п|Уредувачки ден „Меѓународни академски награди]] Во периодот 25-26 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни академски награди“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните академски награди може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:International academic awards]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|3]] cr2iwwpxl0oi7scsh2m84i8bncbbbdz 5537803 5537774 2026-04-11T19:28:15Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5537803 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во април е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] == Изминати викенди== === Меѓународни денови на Обединетите нации === [[Податотека:Flag of the United Nations.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Меѓународни денови на Обединетите нации“]] Во периодот 4-5 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни денови на Обединетите нации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните денови на Обединетите нации може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:United Nations days]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Меѓународен ден на Арганија]] (Н)|[[Светски ден на дивите животни]] (Н)|[[Светски ден на населението]] (Н)|[[Светски ден на логиката]] (Н)|[[Меѓународен ден на човечките вселенски летови]] (Н)|[[Меѓународен ден на заеднички живот во мир]] (Н)|[[Меѓународен ден на Маркор]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник: izabelaa pesovaa| izabelaa pesovaa]] | {{подреден список|[[Ден на нулта дискриминација]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Temelkoskii| Temelkoskii]] | {{подреден список|[[Светски ден на туризмот]] (H)}} |- | 4 | [[Корисник:Adouuuuu|Adouuuuu]] | {{подреден список|[[Ден на космонаутиката]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Anidani2025!|Anidani2025!]] | {{подреден список|[[Глобален ден за миење раце]] (Н)|[[Меѓународен ден за борба против исламофобијата]] (Н)|[[Ден на розова маица]] (Н)|[[Ден на родителите]] (Н)|[[Светски ден на информации за развој]] (Н)|[[Светски ден на учителите]] (Н)|[[Светски ден на велосипедот]] (Н)|[[Меѓународен ден на јогата]] (Н)|[[Меѓународен ден на сеќавање на жртвите на ропството и трансатлантската трговија со робови]] (Н)|[[Светски ден на градовите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Kralevska|Kralevska]] | {{подреден список|[[Ден на шест милијарди]] (Н)|[[Ден на сеќавање на сите жртви на хемиско војување]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Светски ден на статистиката]] (Н)|[[Ден на англискиот јазик]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Viksi123|Viksi123]] | {{подреден список|[[Светски ден на водата]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди== === Европски филмски фестивали === [[Податотека:Camera-icon-estilizado.svg|десно|150п|Уредувачки ден „Европски филмски фестивали“]] Во периодот 11-12 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Европски филмски фестивали“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Film festivals in Europe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Фестивал на европскиот филм „Палиќ“]] (Н)|[[БЕЛДОКС]] (Н)|[[Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм]] (Н)|[[Филмски фестивал „Слободна зона“]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени растенија=== [[Податотека:P1010946-drawing nevit 034.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Загрозени растенија]] Во периодот 18-19 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Загрозени растенија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Endangered plants]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Меѓународни академски награди === [[Податотека:Alfred Nobel Medal 1975 by Richard Renninger.jpg|десно|200п|Уредувачки ден „Меѓународни академски награди]] Во периодот 25-26 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни академски награди“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните академски награди може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:International academic awards]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|3]] mv3jquaf32zcwzk7s92ny2ookv9aary 5537972 5537803 2026-04-12T07:37:57Z P.Nedelkovski 47736 /* Список на учесници */ 5537972 wikitext text/x-wiki {| style="float:right; width:200px; border:solid #ccc 1px; margin:5px;" |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Wikimedia MKD mk.svg|150п]] |- style="text-align:center;" |[[Податотека:Уредувачки денови.svg|150п]] |} {{Кратенка|ВП:УД}} Во текот на 2026 година во април е планирано да се одржат 4 (четири) '''[[Википедија:Уредувачки викенди|уредувачки викенди]]''', кои се изведуваат во текот на еден викенд, со почеток во 00:00 ч. во сабота и крај во 23:59 ч. во недела. Предвид се земаат сите создадени или подобрени статии на зададената тема од корисници на Википедија на македонски јазик кои ги пријавиле во уредувачкиот викенд. '''Напомена:''' Заради избегнување на спротивставени уредувања и пишување на иста статија од двајца или повеќе корисници на Википедија на македонски јазик, секој заинтересиран учесник е пожелно да го пријави своето учество и да избере кои статии ќе ги уредува! == Награди и рангирање == <b>Важно</b>: Наградите за овој предизвик се вредносни купони во вредност <b>од 2.500 денари</b>. Наградите ќе бидат купени по завршувањето на секој месец во вид на ваучери од продавница со седиште во Македонија. Одбраните корисници на наградите ќе бидат контактирани како да си ги подигнат наградите. За да се освои награда, потребно е да се исполнат следните критериуми: * Да се учествува во најмалку 10 изданија на уредувачките викенди и/или денови во текот на еден месец, и * Да се создадат или подобрат најмалку 25 статии <b>од тековниот месец</b>. Збирниот резултат претставува број на додадени зборови на Википедија преку уредените статии, за што е користена посебна википедијанска алатка за пребројување на зборови. Победник на натпреварот ќе биде учесникот кој ќе освои најмногу бодови вкупно од двата предизвика (уредувачки денови и уредувачки викенди) и ги задоволува останатите критериуми за доделување награда. Резултатите за секој месец ќе бидат објавени на [[Википедија:Уредувачки_викенди_2026#Уредувачки_викенди_по_месеци|проектната страница]] == Изминати викенди== === Меѓународни денови на Обединетите нации === [[Податотека:Flag of the United Nations.svg|десно|250п|Уредувачки ден „Меѓународни денови на Обединетите нации“]] Во периодот 4-5 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни денови на Обединетите нации“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните денови на Обединетите нации може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:United Nations days]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:Bojan9Spasovski|Bojan9Spasovski]] | {{подреден список|[[Меѓународен ден на Арганија]] (Н)|[[Светски ден на дивите животни]] (Н)|[[Светски ден на населението]] (Н)|[[Светски ден на логиката]] (Н)|[[Меѓународен ден на човечките вселенски летови]] (Н)|[[Меѓународен ден на заеднички живот во мир]] (Н)|[[Меѓународен ден на Маркор]] (Н)}} |- | 2 | [[Корисник: izabelaa pesovaa| izabelaa pesovaa]] | {{подреден список|[[Ден на нулта дискриминација]] (Н)}} |- | 3 | [[Корисник:Temelkoskii| Temelkoskii]] | {{подреден список|[[Светски ден на туризмот]] (H)}} |- | 4 | [[Корисник:Adouuuuu|Adouuuuu]] | {{подреден список|[[Ден на космонаутиката]] (Н)}} |- | 5 | [[Корисник:Anidani2025!|Anidani2025!]] | {{подреден список|[[Глобален ден за миење раце]] (Н)|[[Меѓународен ден за борба против исламофобијата]] (Н)|[[Ден на розова маица]] (Н)|[[Ден на родителите]] (Н)|[[Светски ден на информации за развој]] (Н)|[[Светски ден на учителите]] (Н)|[[Светски ден на велосипедот]] (Н)|[[Меѓународен ден на јогата]] (Н)|[[Меѓународен ден на сеќавање на жртвите на ропството и трансатлантската трговија со робови]] (Н)|[[Светски ден на градовите]] (Н)}} |- | 6 | [[Корисник:Kralevska|Kralevska]] | {{подреден список|[[Ден на шест милијарди]] (Н)|[[Ден на сеќавање на сите жртви на хемиско војување]] (Н)}} |- | 7 | [[Корисник:Jtasevski123|Jtasevski123]] | {{подреден список|[[Светски ден на статистиката]] (Н)|[[Ден на англискиот јазик]] (Н)}} |- | 8 | [[Корисник:Viksi123|Viksi123]] | {{подреден список|[[Светски ден на водата]] (Н)}} |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Претстојни викенди== === Европски филмски фестивали === [[Податотека:Camera-icon-estilizado.svg|десно|150п|Уредувачки ден „Европски филмски фестивали“]] Во периодот 11-12 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Европски филмски фестивали“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Film festivals in Europe]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | [[Корисник:P.Nedelkovski|П.Неделковски]] | {{подреден список|[[Фестивал на европскиот филм „Палиќ“]] (Н)|[[БЕЛДОКС]] (Н)|[[Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм]] (Н)|[[Филмски фестивал „Слободна зона“]] (Н)|[[Пулски филмски фестивал]] (Н)}} |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Загрозени растенија=== [[Податотека:P1010946-drawing nevit 034.svg|десно|200п|Уредувачки ден „Загрозени растенија]] Во периодот 18-19 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Загрозени растенија“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со европските филмски фестивали може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:Endangered plants]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија === Меѓународни академски награди === [[Податотека:Alfred Nobel Medal 1975 by Richard Renninger.jpg|десно|200п|Уредувачки ден „Меѓународни академски награди]] Во периодот 25-26 април 2026 година ќе се одржи уредувачки викенд на тема „Меѓународни академски награди“. ==== Материјали ==== За создавање или подобрување на статиите поврзани со меѓународните академски награди може да се користат другите јазични изданија на Википедија, дигитализирани и други материјали. * од Википедија на англиски јазик: ** [[:en:Category:International academic awards]] ==== Список на учесници ==== {| class="wikitable" |- ! Бр. !! Корисник !! Придонеси |- | 1 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 2 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 3 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 4 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 5 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 6 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 7 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 8 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 9 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |- | 10 | <!--[[Корисник:|]]--> | <!--{{подреден список|[[]] ()}}--> |} * (Н) — новосоздадена статија * (П) — подобрена статија == Поврзано == * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Статистика]] * [[Википедија:Уредувачки викенди 2026/Известувања]] [[Категорија:Википедија:Уредувачки викенди 2026|3]] 3c4jlh71ay7a64upm5el9hsp4185s0k 0 1390387 5537667 5537649 2026-04-11T13:37:17Z Andrew012p 85224 5537667 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кук |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кук во 2023 г. |birth_name = Кристина Хамок |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], САД |death_date = |death_place = |spouse = Роберт Кук |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[Астронаут на НАСА]] |time = 328{{nbsp}}дена, 13{{nbsp}}часа, 58{{nbsp}}минути |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кук'''<ref>Германското презиме Кох (''Koch'') на англиски јазик се изговара на различни начини (Коук, Коч, Кох, Кук, Кок), но на официјалната веб-страница на [[НАСА]] е нагласено дека за оваа личност изговорот е '''Кук''': „''Christina Hammock Koch '''[pronunciation: „Cook“]''' was selected as a NASA astronaut in 2013“''</ref> ({{langx|en|Christina Hammock Koch}}; р. 29 јануари 1979 г.) — американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата прошетка целосно изведена од жени. Кук е избрана за мисијата [[Артемис 2]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Животопис == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кук извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кук ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски космонаути]] c9h7famupxxj777wp3qi1p8fqfrsiya 5537673 5537667 2026-04-11T13:44:07Z Andrew012p 85224 5537673 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кук |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кук во 2023 г. |birth_name = Кристина Хамок |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], САД |death_date = |death_place = |spouse = Роберт Кук |education = [[North Carolina State University]] ([[Bachelor of Science|BS]], [[Master of Science|MS]]) |type = [[Астронаут на НАСА]] |time = 328{{nbsp}}дена, 13{{nbsp}}часа, 58{{nbsp}}минути |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кук'''<ref>Германското презиме Кох (''Koch'') на англиски јазик се изговара на различни начини (Коук, Коч, Кох, Кук, Кок), но на официјалната веб-страница на [[НАСА]] е нагласено дека за оваа личност изговорот е '''Кук''': „''Christina Hammock Koch '''[pronunciation: „Cook“]''' was selected as a NASA astronaut in 2013“''</ref> ({{langx|en|Christina Hammock Koch}}; р. 29 јануари 1979 г.) — американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата прошетка целосно изведена од жени. Кук е избрана за мисијата [[Артемис II]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Животопис == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кук извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кук ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски космонаути]] r9dtvoydb87830cwfuqr05fl7fllov1 5537675 5537673 2026-04-11T13:47:55Z Andrew012p 85224 5537675 wikitext text/x-wiki {{Infobox astronaut |name = Кристина Кук |image = Jsc2023e0016435 alt.jpg |caption = Кук во 2023 г. |birth_name = Кристина Хамок |birth_date = {{birth date and age|1979|1|29}} |birth_place = [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], САД |death_date = |death_place = |spouse = Роберт Кук |education = [[Државен универзитет на Северна Каролина]] ([[Дипломиран инженер|BS]], [[Магистер|MS]]) |type = [[Астронаут на НАСА]] |time = 328{{nbsp}}дена, 13{{nbsp}}часа, 58{{nbsp}}минути |selection = [[NASA Astronaut Group 21|NASA Group 21 (2013)]] |evas = 6 |eva_time = 42{{nbsp}}часа, 15{{nbsp}}минути |missions = [[Soyuz MS-12]]/[[Soyuz MS-13|MS-13]] ([[Expedition 59]]/[[Expedition 60|60]]/[[Expedition 61|61]])<!-- Per Infobox astronaut instructions, wait until mission has launched to add this line: [[Artemis II]] --> |insignia = [[File:ISS Expedition 59 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 59 logo]] [[File:ISS Expedition 60 Patch.svg|45px|alt=ISS Expedition 60 logo]] [[File:ISS Expedition 61 Patch.svg|50px|alt=ISS Expedition 61 logo]] }} '''Кристина Хамок Кук'''<ref>Германското презиме Кох (''Koch'') на англиски јазик се изговара на различни начини (Коук, Коч, Кох, Кук, Кок), но на официјалната веб-страница на [[НАСА]] е нагласено дека за оваа личност изговорот е '''Кук''': „''Christina Hammock Koch '''[pronunciation: „Cook“]''' was selected as a NASA astronaut in 2013“''</ref> ({{langx|en|Christina Hammock Koch}}; р. 29 јануари 1979 г.) — американска инженерка и астронаутка на [[НАСА]] од класата 2013 година. Таа е позната по рекордниот престој од 328 дена во вселената, што претставува најдолг единечен лет за жена, како и по учеството во шест вселенски прошетки, меѓу кои и првата прошетка целосно изведена од жени. Кук е избрана за мисијата [[Артемис II]], планирана за лансирање во април 2026 година, со што ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината и ќе патува надвор од ниската орбита на Земјата. == Животопис == Таа е родена на 29 јануари 1979 година во [[Гранд Рапидс (Мичиген)|Гранд Рапидс, Мичиген]], а пораснала во Џексонвил, Северна Каролина. Завршила средно училиште во Северна Каролина Школа за наука и математика, а потоа завршила студии по електротехника и физика, како и магистерски степен по електротехника на Универзитетот Северна Каролина Стејт. Пред да стане астронаут, работела како електроинженер во Центарот за вселенски летови Годард на НАСА и поминала повеќе сезони во екстремни услови, вклучувајќи зимување на Јужниот Пол во Антарктикот, како и во Гренланд и Аљаска. Во јуни 2013 година била избрана во 21. класа астронаути на НАСА и ја завршила основната обука во јули 2015 година. На 14 март 2019 година полетала со Сојуз МС-12 кон [[Меѓународна вселенска станица|Меѓународната вселенска станица]], каде што поминала вкупно 328 дена, поставувајќи рекорд за најдолг единечен престој во вселената од страна на жена. Кук извршила шест вселенски прошетки во вкупно 42 часа и 15 минути, меѓу кои и првата целосно женска прошетка заедно со Џесика Меир на 18 октомври 2019 година. Во април 2023 година била именувана специјалист на мисија во мисијата Артемис II. Мисијата Артемис II е планирана за лансирање во април 2026 година, со што Кук ќе стане првата жена која ќе орбитира околу Месечината. == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски космонаути]] 2kgdp6i59kec0ueq7ogbyshfgnsc54q 0 1390440 5537676 5537642 2026-04-11T13:53:39Z Andrew012p 85224 Ажурирање 5537676 wikitext text/x-wiki {{Infobox spaceflight | name = Артемис II | names_list = Artemis II<br />Истражувачка мисија-2 (EM-2) | image = Earthset (art002e009288).jpg | image_caption = ''[[Заоѓање на Земјата]]'', фотографирано за време на прелетот на екипажот на Артемис II покрај Месечината | mission_type = прелет на Месечината со екипаж | operator = [[НАСА]] | mission_duration = 10 дена (планирано) | spacecraft = [[Орион (вселенско летало)|Орион CM-003]] | manufacturer = [[Lockheed Martin]] | crew_size = 4 | launch_date = 1 април 2026, 22:35:12 [[UTC]] (18:35:12 [[EDT]])<ref>{{Cite web |title=Artemis II Mission Availability PDF |url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2026/01/artemis-ii-mission-availability.pdf?emrc=51eb50 |access-date=January 10, 2026 |website=nasa.gov |language=en}}</ref><ref name="Clark 2026-02-21">{{Cite news |last=Clark |first=Stephen |date=February 21, 2026 |title=NASA says it needs to haul the Artemis II rocket back to the hangar for repairs |url=https://arstechnica.com/space/2026/02/nasa-says-it-needs-to-haul-the-artemis-ii-rocket-back-to-the-hangar-for-repairs/ |access-date=February 22, 2026 |work=Ars Technica |language=en}}</ref> | launch_rocket = [[Систем за вселенско лансирање|SLS Block 1]] | launch_site = [[Вселенски центар Кенеди|Кенеди]], [[Комплекс за лансирање 39B|LC-39B]]<ref name=HEOC>{{cite web|url=https://web.archive.org/web/20170211204753/https://www.nasa.gov/pdf/630149main_5-Hill_SLS|title=Exploration Systems Development Status|last=Hill|first=Bill|date=March 2012|publisher=NASA Advisory Council|access-date=2012-07-21|url-status=dead}}</ref> | landing_site = Тихи Океан (планирано) | interplanetary = {{Infobox spaceflight/IP | type = flyby | object = [[Месечина]]та | distance = 7,400 км (планирано) }} | crew_photo = Artemis_2_Crew_Portrait.jpg | crew_photo_caption = (Л-Д) Кук, Гловер (горе), Вајзман (долу) и Хансен. | crew_photo_size = 300px | programme = [[Вселенска програма Артемис]] | previous_mission = [[Артемис I]] | next_mission = [[Артемис III]] }} '''Артемис II'''<ref>Може и '''Артемида II'''.</ref> ({{Langx|en|Artemis II}}) — мисија за пилотирано прелетување околу [[Месечина]]та во рамките на програмата на [[НАСА]], „[[Вселенска програма Артемис|Артемис]]“. Ова е првата пилотирана експедиција на вселенското летало „[[Орион (вселенско летало)|Орион]]“, пуштено со помош на супертешката носечка ракета [[Систем за вселенско лансирање]] (SLS), и прв лет на [[луѓе]] надвор од [[Нискоземјина орбита|ниската Земјина орбита]] по декември 1972 г. ([[Аполо 17]]). Полетувањето на мисијата се одржало на 1 април 2026 г. во 22:35 часот UTC. Во составот на екипажот на мисијата биле тројца американски астронаути: [[Рид Вајзман]], [[Виктор Гловер]], [[Кристина Кук]] и канадскиот астронаут [[Џереми Хансен]]. Целта на мисијата била тестирање на системите на леталото „Орион“ пред мисијата [[Артемис IV]], планирана за 2028 г., која предвидува слетување на човек на Месечината. Претходно позната како '''Истражувачка мисија-2''' (''Exploration Mission-2''), таа била преименувана по воведувањето на програмата „Артемис“. == Екипаж == {| class="wikitable" style="text-align:center;" ! rowspan="2" | Астронаут ! colspan="2" | Држава ! rowspan="2" | Вселенска агенција ! rowspan="2" | Должност ! rowspan="2" | Искуство во <br>вселената (денови) |- ! Знаме ! Земја |- | [[Рид Вајзман]]|| {{знамеикона|САД}} || САД || [[НАСА]] || командант || 165,3 |- | [[Виктор Гловер]] || {{знамеикона|САД}} || САД || НАСА || пилот || 167,3 |- | [[Кристина Кук]] || {{знамеикона|САД}} || САД || НАСА || специјалистка на мисијата || 328,5 |- | [[Џереми Хансен]] || {{знамеикона|Канада}} || Канада || [[Канадска вселенска агенција|КВА]] || специјалист на мисијата || нема |} == Мисија == [[File:Artemis 2 map march 2023.jpg|thumb|Дијаграм на планираните цели на мисијата Артемис II]] Планот за мисијата Артемис II предвидувал испраќање на четворица астронаути во првото вселенско летало [[Орион (вселенско летало)|Орион]] со екипаж, кое извело прелет околу Месечината. За нивно полетување била искористена варијантата {{nobr|Block 1}} од [[Систем за вселенско лансирање|Системот за вселенско лансирање]] (SLS). Профилот на мисијата вклучувал повеќекратно палење на моторите за напуштање на Земјината орбита (MTLI) и траекторија на слободно враќање од Месечината. Леталото Орион првично било поставено во [[Високоземјина орбита|висока Земјина орбита]] со период од околу 24 часа. Во овој период, екипажот извршил проверки на системите за одржување во живот и извел демонстрација на маневрирање во вселената користејќи го искористениот степен ICPS како мета. Кога Орион повторно стигнал до перигејот, го активирал главниот мотор за да го заврши преминот кон Месечината (TLI).<ref name="NASA-20180827" /><ref name="NSF-20200625" /> Екипажот пристигнал на местото на полетување на 27 март, а одбројувањето започнало на 30 март 2026 г.<ref name="NASA-2026a">{{Cite web |date=March 27, 2026 |title=Artemis II Crew Arrives at Launch Site, Shares Moon Mascot |url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/03/27/artemis-ii-crew-arrives-at-launch-site-shares-moon-mascot/ |access-date=March 31, 2026 |website=NASA}}</ref><ref>{{Cite web |date=March 30, 2026 |title=NASA's Artemis II Launch Mission Countdown Begins |url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/03/30/nasas-artemis-ii-launch-mission-countdown-begins/ |access-date=March 31, 2026 |website=NASA}}</ref> === Преглед на мисијата === [[File:Artemis II Launch Crew Walkout (NHQ20260401 admin 0005).jpg|thumb|Екипажот на Артемис II пред зградата за операции и проверки непосредно пред полетувањето]] Патувањето на Артемис II било предвидено да трае приближно десет дена и било поделено во неколку клучни етапи:<ref name="esa1" /><ref>{{Cite web |date=April 3, 2025 |title=Artemis II |url=https://www.nasa.gov/mission/artemis-ii/ |access-date=September 13, 2025 |website=NASA |language=en-US}}</ref> ==== Полетување ==== [[File:The Artemis II crew completing Post Insertion and Deorbit Preparation training (jsc2025e004086).jpg|thumb|Екипажот на Артемис II на обука во макета на Орион (јануари 2025)]] Мисијата започнала со полетување на ракетата SLS Block 1 од комплексот 39B во вселенскиот центар „Кенеди“ на 1 април 2026 година во 22:35:12 [[UTC]] (18:35:12 по месно време).<ref name="NASA Launch Time">{{Cite web |last=Low |first=Lauren E. |date=April 1, 2026 |title=Liftoff! NASA Launches Astronauts on Historic Artemis Moon Mission |url=https://www.nasa.gov/news-release/liftoff-nasa-launches-astronauts-on-historic-artemis-moon-mission/ |access-date=April 1, 2026 |website=NASA}}</ref> Четирите главни мотори се запалиле седум секунди пред самото одлепување, а помошните мотори на цврсто гориво се активирале во нултата секунда, обезбедувајќи го најголемиот дел од потисокот во првите две минути. Помошните мотори се одвоиле на височина од околу 48 километри. Вајзман го надгледувал полетувањето, иако летот бил целосно автоматизиран. Главниот степен на ракетата работел околу осум минути пред да се одвои, оставајќи го Орион во високо елиптична орбита.<ref name="Berger 2025-10-01">{{Cite web |last=Berger |first=Eric |date=October 1, 2025 |title=In their own words: The Artemis II crew on the frenetic first hours of their flight |url=https://arstechnica.com/space/2025/10/in-their-own-words-the-artemis-ii-crew-on-the-frenetic-first-hours-of-their-flight/ |access-date=January 20, 2026 |website=Ars Technica}}</ref> ==== Земјина орбита и проверка на системите ==== Веднаш по гасењето на главните мотори, Кох и Хансен започнале со тестирање на системите за одржување во живот. По успешната проверка, степенот ICPS се запалил во апогејот за да го подигне перигејот на Орион.<ref name="perigee1"> {{Cite web | url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-perigee-raise-maneuver-complete-nasa-to-hold-press-conference/ | date=April 1, 2026 | title=Artemis II Flight Update: Perigee Raise Maneuver Complete; NASA to Hold Press Conference | access-date=April 2, 2026 |website=NASA}}</ref> Откако леталото стигнало до новиот перигеј, извело 15-минутно палење на моторите за да воспостави висока Земјина орбита. Гловер потоа извел серија маневри во близина на ICPS, по што Орион се оддалечил, а искористениот степен влегол во т.н. „орбита гробница“.<ref name="proxPerigee"> {{Cite web | url=https://www.nasa.gov/blogs/missions/2026/04/01/artemis-ii-flight-update-proximity-operations-complete-perigee-raise-burn-up-next/ | date=April 1, 2026 | title=Artemis II Flight Update: Proximity Operations Complete, Perigee Raise Burn Up Next | access-date=April 2, 2026 |website=NASA}}</ref> ==== Анимации на мисијата ==== {{Multiple image | align = left | direction = horizontal | width = 340 | header = Анимација на движењето на Артемис II | image1 = Animation of Artemis II around Earth.gif | caption1 = Инерцијален референтен систем во однос на Земјата | image2 = Animation of Artemis II around Earth - Frame rotating with Moon.gif | caption2 = Референтен систем што се врти заедно со Месечината | footer = {{legend2|RoyalBlue|Земја}}{{·}}{{legend2|Magenta|Артемис II}}{{·}}{{legend2|Lime|Месечина}} }} {{Clear|left}} == Наводи == <references> <ref name="NASA-20180827">{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/nasa-s-first-flight-with-crew-important-step-on-the-long-term-journey-to-the-moon |title=NASA's First Flight With Crew Important Step on The Long-term Journey to the Moon |date=August 27, 2018 |website=NASA |access-date=January 20, 2026}}</ref> <ref name="NSF-20200625">{{Cite web |url=https://www.nasaspaceflight.com/2020/06/nasa-sls-artemis-ii-multiple-injection-burns/ |title=NASA SLS Artemis II multiple injection burns |last=Bergin |first=Chris |date=June 25, 2020 |website=NASASpaceFlight |access-date=January 20, 2026}}</ref> <ref name="esa1">{{Cite web |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Human_and_Robotic_Exploration/Orion/Artemis_II |title=Artemis II mission profile |website=ESA |access-date=January 20, 2026}}</ref> </references> {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Вселенска програма Артемис]] [[Категорија:Мисии до Месечината со екипаж]] [[Категорија:Вселенски летови во 2026 година]] pe8ieojijlhgbsx2f3115adhuhqg8yh 0 1390709 5537677 5537655 2026-04-11T13:55:08Z Carshalton 30527 5537677 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола. [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на fbref] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] o4wbmpb9veofrzaldyhc78wvsrs2m78 5537679 5537677 2026-04-11T13:55:51Z Carshalton 30527 /* Валенсија */ 5537679 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола. За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на fbref] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] 37wipju5y21efu8gh1mb0w3rok7a3lc 5537681 5537679 2026-04-11T13:57:33Z Carshalton 30527 /* Валенсија */ 5537681 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќаење во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на fbref] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] j2b81a7rbhdu51lm8y8i346ytsjinur 5537682 5537681 2026-04-11T13:57:48Z Carshalton 30527 /* Валенсија */ 5537682 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќање во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на fbref] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] qq27m95kwmx2p8nokh4sum7j1qfiwmm 5537684 5537682 2026-04-11T14:08:01Z Carshalton 30527 /* Титули */ 5537684 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography-retired | name = Фернандо Мориентес | image = [[File:Fernando Morientes 2019.jpg|150px]] | fullname = Фернандо Мориентес Санчес | birth_date = {{birth date and age|1976|4|5|df=y}} | birth_place = [[Сиљерос]], [[Шпанија]] | nationality = {{flagsport|ESP}} [[Шпанија]] | height = {{height|m=1.84}} | position = [[Напад (фудбал)|напаѓач]] | retired = 2010 <small>(34 г.)</small> | currentclub = | youthyears1 = 1992–1993 | youthclubs1 = {{Fb team Albacete}} | years1 = 1993–1995 | caps1 = 27 | goals1 = 5 | clubs1 = {{Fb team Albacete}} | years2 = 1995–1997 | caps2 = 36 | goals2 = 14 | clubs2 = {{Fb team Real Zaragoza}} | years3 = 1997–2005 | caps3 = 183 | goals3 = 72 | clubs3 = {{Fb team Real Madrid}} | years4 = 1996–2004 | caps4 = 28 | goals4 = 10 | clubs4 = →{{Fb team Monaco}} | years5 = 2005–2006 | caps5 = 41 | goals5 = 8 | clubs5 = {{Fb team Liverpool}} | years6 = 2006–2009 | caps6 = 66 | goals6 = 19 | clubs6 = {{Fb team Valencia}} | years7 = 2009–2010 | caps7 = 12 | goals7 = 1 | clubs7 = {{Fb team Olympique Marseille}} | nationalyears1 = 1993–1994 | nationalcaps1 = 12 | nationalgoals1 = 10 | nationalteam1 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 18 години|Шпанија 18]] | nationalyears2 = 1995 | nationalcaps2 = 5 | nationalgoals2 = 1 | nationalteam2 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 20 години|Шпанија 20]] | nationalyears3 = 1995-1998 | nationalcaps3 = 16 | nationalgoals3 = 4 | nationalteam3 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија под 21 година|Шпанија 21]] | nationalyears4 = 1996 | nationalcaps4 = 2 | nationalgoals4 = 0 | nationalteam4 = {{flagsport|ESP}} [[Олимписка фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија (олимп.)]] | nationalyears5 = 1998–2007 | nationalcaps5 = 47 | nationalgoals5 = 27 | nationalteam5 = {{flagsport|ESP}} [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|Шпанија]] | manageryears1 = 2012–2014 | managerclubs1 = {{Fb team Real Madrid}}&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;&nbsp;<small>(Млади)</small> | manageryears2 = 2015–2016 | managerclubs2 = {{Fb team Fuenlabrada}} }} '''Фернандо Мориентес Санчес''' (роден на [[5 април]] [[1976]], во [[Сиљерос]]) — [[Шпанија|шпански]] [[Тренер|фудбалски тренер]] и поранешен [[фудбал]]ер, [[Напад (фудбал)|напаѓач]]. ==Биографија== Роден е во [[Сиљерос]], [[Касерес (Шпанија)|Касерес]], [[Екстремадура]]. Тој се преселил во [[Сонсека]] во провинцијата [[Толедо (покраина)|Толедо]] на четиригодишна возраст.<ref>{{cite news|url=https://www.abc.es/espana/castilla-la-mancha/toledo/deportes/abci-entrevista-morientes-morientes-peores-recuerdos-siempre-tienen-lesiones-201512182157_noticia.html|title=Morientes: "Los peores recuerdos siempre tienen que ver con las lesiones"|trans-title=Morientes: "The worst memories are always related to injuries"|newspaper=[[ABC (newspaper)|ABC]]|first=Juan Antonio|last=Pérez|language=es|date=19 December 2015|access-date=8 August 2019}}</ref> Неговиот прекар бил ''„Ел Моро“''.<ref>{{Cite web|url=https://www.goal.com/it/notizie/il-moro-morientes-dal-bernabeu-a-capri-senza-battere-rigori/13vs1cpek52clz28bq2pafd2d|title=Il 'Moro' Morientes: dal Bernabeu a Capri, senza battere rigori}}</ref> Тој се појавува на насловната страница на видео играта ''„[[FIFA Football 2005]]“'' облечен во дресот на неговиот национален тим, заедно со [[Патрик Виера]] и [[Андриј Шевченко]]. ==Технички карактеристики== Тој бил напаѓач кој имал одлична визија за играта, но исто така бил вешт и во играта во воздухот како и во ослободувањето.<ref name=ritratto>{{Cite news|author=Giuseppe Calabrese|url=https://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2006/07/13/tecnico-forte-di-testa-bomber-nato-ritratto.html|title=Tecnico, forte di testa, bomber nato Ritratto di Huntelaar, il dopo-Toni|publisher=la Repubblica|date=13 јули 2006|page=8|access-date=24 јуни 2021}}</ref> Повеќе се потпирал на техниката отколку на силата.<ref name=ritratto/> ==Клупска кариера== ===Албасете и Реал Сарагоса=== Откако со семејството се преселил во Толедо, Мориентес ја започнал својата фудбалска кариера на 16-годишна возраст во екипата на [[ФК Албасете|Албасете]]. Своето деби со клубот во [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]] го имал на 7 ноември 1993 година, влегувајќи како замена во 75-тата минута од натпреварот на домашен терен против [[ФК Тенерифе|Тенерифе]] загубен со резултат 2-3.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca-paginas.mundodeportivo.com/EMD01/HEM/1993/11/08/MD19931108-020.pdf|title=El Tenerife europeo le hace un roto al Albacete|trans-title=European Tenerife tear Albacete a new one|newspaper=[[Mundo Deportivo]]|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=8 November 1993|access-date=15 January 2018}}</ref> Откако во првата сезона одиграл само 4 натпревари во следната добил можност да игра поредовно. На 23 октомври 1994 година, набргу откако влегол во игра како замена во првото полувреме за [[Алберто Монтеагудо]], Мориентес го постигнал својот прв гол, отворајќи го резултатот во домашната победа од 2–0 над [[ФК Расинг Сантандер|Расинг Сантандер]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/24/pagina-23/1296175/pdf.html|title=Óscar marca otro gol de sombrero|trans-title=Óscar scores another chip|newspaper=Mundo Deportivo|first=Pedro|last=Líbero|language=es|date=24 October 1994|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го имал својот прв старт една недела подоцна во поразот од 5–1 од [[ФК Еспањол|Еспањол]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1994/10/31/pagina-2/1305185/pdf.html|title=El Español entusiasma|trans-title=Exciting Español|newspaper=Mundo Deportivo|first=Andrés|last=Astruells|language=es|date=31 October 1994|access-date=15 January 2018}}</ref> Својата [[Примера Дивисио (Шпанија) 1994–1995|втора сезона]] ја завршил со вкупно пет гола во 20 првенствени натпревари; дополнително, тој постигнал голови и во двата натпревари од успехот со вкупен резултат 3–2 во двомечот против бранителот на титулата [[Реал Сарагоса]] во осминафиналето на [[Фудбалски куп на Шпанија 1994–1995|Купот на Шпанија]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/02/16/pagina-19/1294555/pdf.html|title=Cae el campeón|trans-title=The champions fall|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=16 February 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес потпишал со Сарагоса во 1995 година, каде што поминал уште две сезони, честопати како партнер во нападот на [[Дани Гарсија (фудбалер 1974)|Дани]], производ на младинскиот тим на [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]].<ref name=VAVEL>{{cite web|url=https://www.vavel.com/es/futbol/2017/11/14/real-zaragoza/847733-yo-jugue-en-el-real-zaragoza-fernando-morientes.html|title=Yo jugué en el Real Zaragoza: Fernando Morientes|trans-title=I played for Real Zaragoza: Fernando Morientes|publisher=[[Vavel]]|first=Jorge|last=Urriza Arpal|language=es|date=14 November 2017|access-date=23 March 2021}}</ref> Тој го имал своето деби на 9 септември на гостински терен против [[Реал Бетис]], постигнувајќи гол по 48 минути, но бил [[Црвен картон|исклучен]] седум минути подоцна поради удирање на противничкиот играч [[Хаиме Кесада|Хаиме]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1995/09/10/pagina-18/1310215/pdf.html|title=El Betis aplasta al Zaragoza|trans-title=Betis crush Zaragoza|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Gómez|language=es|date=10 September 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> На 10 јануари следната година, тој го постигнал својот прв [[хет-трик]] во победата од 3–2 над [[ФК Атлетик Билбао|Атлетик Билбао]] во [[Фудбалски куп на Шпанија 1995-1996|купот]];<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/01/11/pagina-23/1334263/pdf.html|title=Morientes, pesadilla del Athletic|trans-title=Morientes, Athletic's nightmare|newspaper=Mundo Deportivo|first=Eduardo|last=Castañeda|language=es|date=11 January 1995|access-date=6 April 2016}}</ref> истиот подвиг тој го повторил и во лигата на 3 февруари во победата од 4–1 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] на [[Ла Ромареда]].<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1996/02/04/pagina-21/1338077/pdf.html|title=La alegría vuelve a La Romareda|trans-title=Joy returns to La Romareda|newspaper=Mundo Deportivo|first=Mariano|last=Andrés|language=es|date=4 February 1996|access-date=6 April 2016}}</ref> Во дресот на Сарагоса, Мориентес поминал две сезони постигнувајќи двоцифрен број на голови во првенството и во двете (13 во првата и 15 во втората). ===Реал Мадрид=== Настапите на Мориентес за Сарагоса го привлекле вниманието на шпанскиот гигант [[ФК Реал Мадрид|Реал Мадрид]], кој го купил играчот во летото 1997 година за околу 6,6 милиони евра. Првично, како замена за веќе етаблираните [[Предраг Мијатовиќ]] и [[Давор Шукер]], тој завршил како стартер и постигнал 12 гола во 33 натпревари во својата прва сезона, најмногу во тимот (два повеќе од веќе споменатите двајца напаѓачи како и од чудото од младинскиот систем [[Раул Гонсалес|Раул]]); тимот завршил четврти во лигата, но ја освоил [[УЕФА Лига на шампиони|Лигата на шампионите]] во [[УЕФА Лига на шампиони 1997-1998|сезоната 1997–1998]]. Мориентес имал многу добра сезона 1998–1999, постигнувајќи 19 голови во лигата и постигнувајќи вкупно 25 на 38 натпревари. Тој продолжил да прикажува врвен фудбал во [[ФК Реал Мадрид сезона 1999–2000|сезоната 1999–2000]], постигнувајќи 19 гола и завршувајќи како најдобар стрелец на Реал во годината во која исто така помогнал тимот од [[Мадрид|главниот град]] да ја освои [[УЕФА Лигата на шампиони 1999-2000|втората титула во Лигата на шампионите во три години]], постигнувајќи гол во победата од 3–0 над [[ФК Валенсија|Валенсија]] во целосно [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2000 година|шпанското финале]].<ref name=CL1>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2000/may/24/championsleague.sport1|title=Real Madrid 3–0 Valencia|newspaper=[[The Guardian]]|date=24 May 2000|access-date=7 April 2016}}</ref> Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2000–2001|следната сезона]], тој ја освоил првата од двете титули во првенството со клубот и постигнал вкупно десет гола, вклучувајќи четири во осум настапи во Лигата на шампионите каде испаднале во полуфиналето од подоцнежниот шампион [[ФК Бајерн Минхен|Бајерн Минхен]]. Во [[ФК Реал Мадрид сезона 2001–2002|сезоната 2001–2002]], Реал не успеал да ја одбрани титулата во првенството откако загубиле од Валенсија. Мориентес ја продолжи својата голгетерска форма, постигнувајќи 18 првенствени гола во само 25 настапи како стартер, со шест настапи како замена. Тој, исто така, постигнал пет гола во победата од 7–0 над {{Fb team (N) Las Palmas}}, пропуштајќи двоен [[хет-трик]] откако промашил [[Пенал (фудбал)|пенал]] кон крајот на натпреварот.<ref>{{cite news|url=http://www.abc.es/hemeroteca/historico-10-02-2002/abc/Deportes/7-0-cinco-goles-de-morientes-al-las-palmas_77345.html|title=7–0: Cinco goles de Morientes al Las Palmas|trans-title=7–0: Five goals from Morientes to Las Palmas|newspaper=ABC|language=es|date=10 February 2002|access-date=7 April 2016}}</ref> Тој завршил втор на листата на стрелците, изедначен со [[Патрик Клајверт]] и единствено зад [[Диего Тристан]] од [[ФК Депортиво Ла Коруња|Депортиво Ла Коруња]].<ref>{{cite news|url=https://www.lavozdegalicia.es/noticia/deportes/2002/05/12/tristan-coge-testigo-dejo-bebeto-depor/0003_1083831.htm|title=Tristán coge el testigo que dejó Bebeto en el Dépor|trans-title=Tristán picks up where Bebeto left off at Dépor|newspaper=[[La Voz de Galicia]]|first=A.|last=Andrade|language=es|date=12 May 2002|access-date=24 March 2021}}</ref> ''„Кралевите“'' биле успешни во [[УЕФА Лига на шампиони 2001-2002|Лигата на шампионите]], откако го победиле [[ФК Бајер Леверкузен|Бајер Леверкузен]] – тој играл во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2002 година|финалето]] и го освои својот трет личен победнички медал во натпреварувањето.<ref name=CL2>{{cite web|url=http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind=128/newsId=23850.html|title=Madrid win ninth European crown|publisher=UEFA|date=15 May 2002|access-date=7 April 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20020606223553/http://www.uefa.com/competitions/UCL/News/Kind%3D128/newsId%3D23850.html|archive-date=6 June 2002}}</ref> Во летото 2002 година, Реал Мадрид ја потпишале бразилската суперѕвезда [[Роналдо]] од [[ФК Интер|Интер]]. Ова ги поттикнало гласините дека Мориентес наскоро ќе замине, а наводно заинтересирани за неговите услуги биле [[ФК Барселона|Барселона]] и [[ФК Тотенхем Хотспар|Тотенхем]] - првите наводно биле на работ да го потпишат играчот за околу 22 милиони евра, но трансферот пропаднал поради неподготвеноста на Барса да ги исполни неговите барања за плата. На крајот, тој одлучил да остане, но како што се предвидувало, не играл толку многу по доаѓањето на Роналдо, кој бил претпочитан во почетната постава заедно со Раул. На крајот, тој паднал во хиерархијата на напаѓачите дури и зад [[Гути]] и [[Хавиер Портиљо (шпански фудбалер)|Хавиер Портиљо]]<ref>{{cite news|url=https://as.com/masdeporte/2003/02/04/polideportivo/1044335794_850215.html|title=Morientes no tomará una decisión hasta junio|trans-title=Morientes will not decide until June|newspaper=[[Diario AS]]|first=Tomás|last=Roncero|language=es|date=5 February 2003|access-date=24 March 2021}}</ref> и, за време на победата на домашен терен против [[ФК Борусија Дортмунд|Борусија Дортмунд]] во февруари 2003 година – 2–1 во [[УЕФА Лига на шампиони 2002-2003|Лигата на шампионите]] – бил вмешан во многу публицитетизирана расправија со тренерот [[Висенте дел Боске]], при што играчот наводно го навредил тренерот откако бил повикан да влезе на теренот како трета замена во последните минути;<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundodeporte/2003/02/21/futbol/1045837809.html|title=Del Bosque admite el grave incidente con Morientes|trans-title=Del Bosque admits serious incident with Morientes|newspaper=El Mundo|language=es|date=21 February 2003|access-date=8 April 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0191-0e6a6115a3bd-7dc3fc991c61-1000--waiting-game-for-madrid-strikers/|title=Waiting game for Madrid strikers|first=Simon|last=Hart|publisher=UEFA|date=14 May 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> во зимскиот трансферен прозорец, и покрај континуираните гласини за трансфер во Тотенхем, Сарагоса, [[ФК Рома|Рома]] и [[ФК Милан|Милан]], тој останал во клубот до крајот на сезоната, а тимот ја освоил титулата во првенството, при што играчот имал вкупно 19 настапи (од кои три биле како стартер) и постигнал пет гола. ===Позајмицата во Монако и враќање во Реал Мадрид=== На почетокот на сезоната 2003–2004, било очигледно дека Мориентес не бил повеќе дел од плановите на Реал. По долги, но на крајот неуспешни преговори во врска со договор за позајмица во [[Германија|германскиот]] клуб [[ФК Шалке 04|Шалке 04]], тој на крајот бил позајмен на [[ФК Монако|Монако]] во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaad70e7610-f9dd92401c26-1000--morientes-loaned-to-monaco/|title=Morientes loaned to Monaco|publisher=UEFA|date=31 August 2003|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што одиграл многу добро, постигнувајќи 10 гола во 28 настапи во првенството, кое монегаските го завршиле на третото место. Сепак, во [[УЕФА Лига на шампиони 2003–2004|Лигата на шампионите]], тој оставил уште посилен впечаток, завршувајќи како најдобар стрелец за сезоната со девет гола:<ref name=TOPSCORER>{{cite news|url=https://www.monaco-tribune.com/en/2020/04/remembering-morientes-champions-league-heroics-vs-real-madrid-in-2004/|title=Remembering Morientes' Champions League heroics vs. Real Madrid in 2004|newspaper=Monaco Tribune|first=Edward|last=Stratmann|date=7 April 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> во четвртфиналето на натпреварувањето, Монако се сретнал со Реал Мадрид,<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/025a-0eaac8be8514-4731120dd7a9-1000--away-trip-takes-morientes-home/|title=Away trip takes Morientes home|publisher=UEFA|first=Adrian|last=Clarke|date=24 March 2004|access-date=17 June 2010}}</ref> каде што постигнал клучен гол во првиот натпревар (загубен со 4–2 на гостински терен); во вториот натпревар, тој повторно го пронашол патот до мрежата, а неговиот тим победи со 3–1, со што вкупниот резултат гласел 5–5 па поради [[Правило за гол во гости|правилото за повеќе постигнати голови во гости]] Монако се пласирал во следната рунда.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad3e94fa1-7d2d6812cba9-1000--madrid-felled-by-morientes/|title=Madrid felled by Morientes|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=6 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> Тој, исто така, постигнал гол во двата натпревари од полуфиналето против [[ФК Челси|Челси]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019c-0e6ad8578cc2-8e0ee151cbda-1000--ten-man-monaco-dazzle-chelsea/|title=Ten-man Monaco dazzle Chelsea|publisher=UEFA|first=Matt|last=Spiro|date=20 April 2004|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/019d-0e6ade23dc21-3e936e323194-1000--morientes-has-the-final-say/|title=Morientes has the final say|publisher=UEFA|first=Trevor|last=Haylett|date=5 May 2004|access-date=27 December 2024}}</ref> но не можел да го спречи поразот од 3–0 во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2004 година|финалето]] од [[ФК Порто|Порто]], одиграно на [[АуфШалке Арена|АуфШалке арената]] во [[Гелзенкирхен]].<ref name=CL3>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/champions_league/3718645.stm|title=Porto 3–0 Monaco|publisher=[[BBC Sport]]|date=26 May 2004|access-date=23 March 2021}}</ref> Откако се вратил во Реал Мадрид на почетокот на сезоната [[ФК Реал Мадрид сезона 2004–2005|сезоната 2004–05]], надежите на Мориентес да се пробие во тимот биле дополнително намалени со доаѓањето на [[Мајкл Овен]] од [[ФК Ливерпул|Ливерпул]] за голема сума.<ref>{{cite news|url=https://as.com/futbol/2004/10/19/mas_futbol/1098136804_850215.html|title=Morientes: "Si me voy del Madrid, Mónaco será mi primera elección"|trans-title=Morientes: "If I leave Madrid, Monaco will by my first option"|newspaper=Diario AS|language=es|date=19 October 2004|access-date=24 March 2021}}</ref> Тој настапил во 13 првенствени натпревари (сите како замена) без постигнати голови, по што се преселил во Ливерпул во јануари 2005 година за сума од 9,3 милиони евра.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01a5-0ea6de1cfbc5-ab256330b427-1000--morientes-lured-by-liverpool/|title=Morientes lured by Liverpool|publisher=UEFA|date=12 January 2005|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговиот престој на [[Сантјаго Бернабеу]], тој одиграл 272 натпревари за ''„Лос Бланкос“'' во сите натпреварувања, постигнувајќи точно 100 гола и освојувајќи 8 трофеи со клубот.<ref>{{cite web|url=https://espndeportes.espn.com/futbol/espana/nota/_/id/7007466/keylor-navas-leyenda-del-real-madrid-fernando-morientes-declaraciones|title=Fernando Morientes: "Keylor Navas es una leyenda viviente del Real Madrid C.F"|trans-title=Fernando Morientes: "Keylor Navas is a Real Madrid C.F living legend"|publisher=[[ESPN Deportes]]|first=Keish|last=Gómez Muñoz|language=es|date=3 June 2020|access-date=25 March 2021}}</ref> ===Ливерпул=== [[File:Morientes.jpg|thumb|left|Мориентес играјќи за {{Fb team (N) Liverpool}} во август 2005 година]] Откако му се приклучил на Ливерпул, Мориентес го имал своето деби за ''„црвените“'' на 15 јануари 2005 година против [[ФК Манчестер Јунајтед|Манчестер Јунајтед]], започнувајќи го натпреварот во поразот на домашен терен со 0–1.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4150631.stm|title=Liverpool 0–1 Man Utd|publisher=BBC Sport|date=15 January 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Тој го постигнал својот прв гол за клубот на 1 февруари, израмнувајќи го резултатот со удар од околу 18 метри во победата од 2–1 над [[ФК Чарлтон Атлетик|Чарлтон Атлетик]],<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4221109.stm|title=Charlton 1–2 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=1 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> и четири дена подоцна го постигнал својот прв гол на [[Енфилд]] за да ја отвори победата од 3–1 над [[ФК Фулам|Фулам]] по само девет минути игра.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4218231.stm|title=Liverpool 3–1 Fulham|publisher=BBC Sport|date=5 February 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Со оглед на тоа што настапил за Реал Мадрид тој немал право да игра за Ливерпул (поради правилото кое дозволувало настап само за еден клуб) во [[УЕФА Лига на шампиони 2004–2005|Лигата на шампионите]],<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/football/2005/apr/03/newsstory.europeanfootball1|title=Rafa trusts in fate and Gerrard|newspaper=The Guardian|first=Paul|last=Wilson|date=3 April 2005|access-date=2 May 2019}}</ref> каде клубот имал победничка одисеја по успехот над Милан во [[Финале на УЕФА Лигата на шампионите во 2005 година|финалето на натпреварувањето]].<ref name=VAVEL/> На 10 август 2005 година, Мориентес постигнал голови во двете полувремиња од победата од 3–1 на гости против [[ПФК ЦСКА (Софија)|ЦСКА Софија]] во првиот натпревар од третото квалификациско коло за [[УЕФА Лига на шампиони 2005-2006|Лигата на шампионите]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4133918.stm|title=CSKA Sofia 1–3 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=10 August 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> Неговата форма во Премиер лигата била неконзистентна, но на 10 декември, тој постигнал два гола во рок од пет минути во победата од 2–0 на домашен терен над [[ФК Мидлсбро|Мидлсбро]], нивниот седми натпревар по ред.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/eng_prem/4494768.stm|title=Liverpool 2–0 Middlesbrough|publisher=BBC Sport|date=10 December 2005|access-date=6 April 2016}}</ref> На 21 март 2006 година, тој постигнал гол во победата од 7–0 над [[ФК Бирмингем Сити|Бирмингем Сити]] во [[ФА куп 2005–2006#Четвртфинале|четвртфиналето]] на [[ФА купот]], завршувајќи ја акцијата по центаршутот на [[Стивен Џерард]] по само три минути откако влегол во игра на местото на [[Питер Крауч]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4820136.stm|title=Birmingham 0–7 Liverpool|publisher=BBC Sport|date=21 March 2006|access-date=6 April 2016}}</ref> Ливерпул на крајот го освоил турнирот, а Мориентес го заменил [[Хари Кјуел]] на почетокот на второто полувреме од [[Финале на ФА купот во 2006 година|финалето]] против [[ФК Вест Хем Јунајтед|Вест Хем Јунајтед]].<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/fa_cup/4756045.stm|title=Liverpool 3–3 West Ham (aet)|publisher=BBC Sport|date=13 May 2006|access-date=8 April 2016}}</ref> Мориентес постигнал вкупно 12 гола во 61 настап во дресот на Ливерпул, додавајќи го исто така и трофејот во [[Суперкуп на УЕФА 2005|Суперкупот на УЕФА 2005]] во својата ризница, а бил и на поразената страна во финалињата на Лига купот и Светското клупско првенство 2005.<ref>{{cite web|url=https://www.sportskeeda.com/football/el-moro-a-modern-spanish-great|title=El Moro: A modern Spanish great|publisher=[[Sportskeeda]]|first=Ameya|last=Uday Ghag|date=16 August 2012|access-date=23 March 2021}}</ref> На крајот, тој не успеал да го оправда своето реноме во Ливерпул, заминувајќи после само година и половина.<ref>{{cite web|url=https://bleacherreport.com/articles/1374081-liverpools-striking-woes-five-goal-scorers-that-flopped-at-anfield|title=Liverpool's striking woes: Five goal scorers who flopped at Anfield|publisher=[[Bleacher Report]]|first=Steven|last=Rothwell|date=19 October 2012|access-date=18 March 2024}}</ref> ===Валенсија=== [[Податотека:Casillas a por todas (2795198549).jpg|thumb|Мориентес (лево) во судир со [[Икер Касиљас]], голманот на Реал Мадрид, за време на [[Суперкуп на Шпанија 2008|Суперкупот на Шпанија 2008]]]] Кон крајот на мај 2006 година, Мориентес потпишал за [[ФК Валенсија|Валенсија]] за сума од околу 3 милиони фунти.<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01b5-0f8489d36594-683a4670d70f-1000--valencia-calling-for-morientes/|title=Valencia calling for Morientes|publisher=UEFA|date=26 May 2006|access-date=27 December 2024}}</ref> Враќањето во татковината му годи и набрзо тој почнал да ја враќа својата форма, постигнувајќи гол на своето деби во лигата - победата од 2–1 на домашен терен против Бетис<ref>{{cite web|url=http://espnfc.com/uk/en/report/203769/report.html?soccernet=true&cc=5739|title=Valencia 2–1 Real Betis|publisher=[[ESPN FC|ESPN Soccernet]]|date=26 August 2006|access-date=12 November 2012}}</ref> – и исто така [[Список на хет-трикови во УЕФА Лигата на шампионите|постигнал хет-трик]] во неговиот прв [[УЕФА Лига на шампиони 2006–2007|натпревар во Лигата на шампионите]] против [[ФК Олимпијакос|Олимпијакос]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/01b9-0ea86bfee7f7-597e070042f1-1000--points-matter-most-for-morientes/|title=Points matter most for Morientes|publisher=UEFA|first=Graham|last=Wood|date=13 September 2006|access-date=17 June 2010}}</ref> Тој се поврзал добро со својот партнер во нападот [[Давид Виља]]<ref>{{cite news|url=https://www.superdeporte.es/valencia/4478/morientes-encuentra-villa-media-naranja/2195.html|title=Morientes encuentra en Villa a su "media naranja"|trans-title=Morientes finds in Villa his "significant other"|newspaper=[[Super Deporte]]|language=es|date=2 October 2006|access-date=23 March 2021}}</ref> и постигнал 12 гола во 24 натпревари, а исто така, бил и најдобар стрелец на тимот во Лигата на шампионите со 7 гола; добрата форма во текот на сезоната му донела повик и враќање во репрезентацијата.<ref>{{cite news|url=https://diariouf.com/2020/06/06/se-puede-considerar-a-morientes-una-leyenda-del-valencia/|title=¿Se puede considerar a Morientes una leyenda del Valencia?|trans-title=Can Morientes be considered a Valencia legend?|newspaper=Diario UF|first=Pablo|last=Granero Lacruz|language=es|date=6 June 2020|access-date=23 March 2021}}</ref> За [[ФК Валенсија сезона 2007–2008|сезоната 2007–2008]], на Мориентес и Виља во нападот сила им се придружиле [[Никола Жигиќ]] и [[Хавиер Арисменди]]. Сепак, сезоната била разочарувачка, бидејќи ''„Лос Че“'' биле елиминирани од Лигата на шампионите откако завршиле четврти во групата, а менаџерот [[Кике Санчес Флорес]] бил отпуштен по лошата форма. Тој се повредил во декември 2007 година, поради што отсуствувал од терените речиси три месеци, и се вратил во тимот против Севиља на 15 март 2008 година;<ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/valencia-estrena-presidente-sevilla-aspira-liga-campeones.html|title=El Valencia estrena presidente ante el Sevilla, que aspira a la Liga de Campeones|trans-title=Valencia with presidential debut against Sevilla, who are Champions League candidates|newspaper=[[Público (Spain)|Público]]|language=es|date=14 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.publico.es/actualidad/1-2-sevilla-avanza-europa-agrava-crisis-valencia.html|title=1–2. El Sevilla avanza hacia Europa y agrava la crisis del Valencia|trans-title=1–2. Sevilla move towards Europe and worsen Valencia's crisis|newspaper=Público|language=es|date=16 March 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес, исто така, влегол од клупата за резерви за да го постигне третиот и последен гол во победата на Валенсија од 3–1 над [[ФК Хетафе|Хетафе]] во финалето на [[Фудбалски куп на Шпанија|Купот на Шпанија]] следниот месец.<ref name=COPA>{{cite web|url=https://www.uefa.com/news-media/news/01cc-0f84d6aba216-f6437c0be3f0-1000--morientes-glad-as-valencia-get-relief/|title=Morientes glad as Valencia get relief|publisher=UEFA|first=Lucy|last=Turner|date=17 April 2008|access-date=27 December 2024}}</ref> Мориентес пропуштил уште неколку натпревари откако бил хоспитализиран кон крајот на април поради болки во стомакот и треска.<ref>{{cite news|url=http://www.elmundo.es/elmundo/2008/04/22/valencia/1208878163.html|title=Fernando Morientes, ingresado de madrugada con un fuerte dolor abdominal y fiebre|trans-title=Fernando Morientes, admitted to hospital in early morning with strong abdominal pains and fever|newspaper=El Mundo|language=es|date=22 April 2008|access-date=12 November 2012}}</ref> Тој бил пуштен од болница на време за последните два натпревари од сезоната, но не играл во ниту еден од нив. Својата трета и последна сезона во Валенсија ја започнал како неискористена замена во првиот натпревар од првенството, додека во вториот запишал неколку минути само влегувајќи од клупата. Својот прв настап од почетната постава го имал во [[УЕФА Лига Европа|Купот на УЕФА]] во натпреварот против [[ФК Маритимо|Маритимо]], во кој го постигнал единствениот гол со соло акција во 12-тата минута за да и донесе успех на својата екипа во Португалија.<ref>{{cite news|url=http://futbol.as.com/futbol/2008/09/18/mas_futbol/1221688818_850215.html|title=El Valencia, con muy poco, encarrila su clasificación|trans-title=Valencia, showing very little, are all but qualified|newspaper=Diario AS|language=es|date=18 September 2008|access-date=4 March 2014}}</ref> Поодминатите веќе фудбалски години во кои се наоѓал Мориентес како и формата на Виља и [[Хуан Мата]], сепак, довеле до тоа тој да има драстично намален број на настапи во првенството; сепак, тој завршил како најдобар стрелец на клубот Купот на УЕФА со три гола на седум натпревари, турнир во кој Валенсија го завршила своето учество во шеснаесттина финалето.<ref>{{cite news|url=https://www.elmundo.es/elmundodeporte/2009/05/27/futbol/1243439778.html|title=Morientes se despide del Valencia|trans-title=Morientes bids farewell to Valencia|newspaper=El Mundo|language=es|date=27 May 2009|access-date=23 March 2021}}</ref> ===Олимпик Марсеј=== На 27 јули 2009 година, Мориентес се согласил на едногодишен договор со [[Франција|францускиот]] клуб [[ФК Олимпик Марсеј|Олимпик Марсеј]] приклучувајќи му се со слободен трансфер пришто повторно се соединил со неговиот поранешен тренер од Монако, [[Дидје Дешан]].<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/0254-0d7c872de92e-ae07ca3e12df-1000--abriel-and-morientes-swell-om-ranks/|title=Abriel and Morientes swell OM ranks|publisher=UEFA|date=28 July 2009|access-date=17 June 2010}}</ref> За време на неговата [[ФК Олимпик Марсеј сезона 2009–2010|единствена сезона во клубот]], тој бил четврти избор од петте напаѓачи во тимот,<ref>{{cite web|url=https://www.footmercato.net/a2077154335107266774-le-flop-de-lannee-saccroche-a-lom|title=Le flop de l’année s’accroche à l’OM|trans-title=The flop of the year clings to OM|publisher=Foot Mercato|first=Sébastien|last=Denis|language=fr|date=28 May 2010|access-date=22 July 2025}}</ref> така што, неговиот единствен гол во [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]] бил постигнат на 26 септември во неговиот прв старт, отворајќи го резултатот во поразот од 3–2 против [[ФК Валенсиен|Валенсиен]].<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/90/french-football/2009/09/26/1524889/valenciennes-3-2-olympique-de-marseille-late-rafael-winner-stuns-|title=Valenciennes 3–2 Olympique de Marseille: Late Rafael winner stuns OM in five-goal thriller|publisher=[[Goal (website)|Goal]]|first=Robin|last=Bairner|date=26 September 2009|access-date=6 April 2016}}</ref> Мориентес бил ослободен на 1 јули 2010 година, по меѓусебна согласност.<ref>{{cite web|url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|title=Marseille release Morientes from contract|publisher=ESPN Soccernet|date=1 July 2010|access-date=1 July 2010|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20121023065347/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=804644&sec=europe&cc=5739|archive-date=23 October 2012}}</ref> На 31 август, веќе 34-годишниот Мориентес го објавил своето пензионирање од фудбалот.<ref>{{cite web|url=http://www.goal.com/en/news/12/spain/2010/08/31/2096468/former-real-madrid-striker-fernando-morientes-announces|title=Former Real Madrid striker Fernando Morientes announces retirement|publisher=Goal|first=Paul|last=Macdonald|date=31 August 2010|access-date=31 August 2010}}</ref> ==Репрезентативна кариера== Своето деби за [[Фудбалска репрезентација на Шпанија|шпанската сениорска репрезентација]] Мориентес го имал на 25 март 1998 година, постигнувајќи два гола во првите пет минути од [[Пријателска|пријателскиот натпревар]] против [[Фудбалска репрезентација на Шведска|Шведска]] добиен со 4-0.<ref>{{cite news|url=http://hemeroteca.mundodeportivo.com/preview/1998/03/26/pagina-2/1383630/pdf.html|title=La selección va que chuta|trans-title=National team are a real craze|newspaper=Mundo Deportivo|first=Jesús|last=Galindo|language=es|date=26 March 1998|access-date=28 January 2016}}</ref> Прикажувајќи добра форма и во својот втор настап за репрезентацијата, постигнувајќи повторно два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|NIR}},<ref>{{cite news|url=http://elpais.com/diario/1998/06/04/deportes/896911202_850215.html|title=Abundante munición para Francia|trans-title=Ammonition aplenty for France|newspaper=[[El País]]|first=Cayetano|last=Ros|date=4 June 1998|access-date=23 May 2014}}</ref> тој го зацврстил своето место во репрезентацијата пред [[Светско првенство во фудбал 1998|Светското првенство 1998]] во [[Франција]] за кое според очекувањата бил повикан; на „Мундијалот“ во соседството, тој не настапил во првиот натпревар (загубен со 2-3 од {{NazNB|FUrep|NGA}}), па своето деби на турнирот го имал во второто коло против {{NazNB|FUrep|PAR}}, влегувајќи како замена на местото на [[Хуан Антонио Пици]] во натпреварот кој завршил без голови (0-0). Во третото коло против {{NazNB|FUrep|BUL}}, Мориентес започнал од првата минута и постигнал два гола во победата со 6-1, која на крајот се испоставила како пирова бидејќи не била доволна за шпанците да продолжат натаму.<ref>{{cite web|url=http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|title=Spain beats Bulgaria 6–1 but fails to qualify|publisher=[[Sports Illustrated]]|date=24 June 1998|access-date=21 May 2014|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20000915081942/http://sportsillustrated.cnn.com/soccer/world/events/1998/worldcup/news/1998/06/24/spain_bulgaria/|archive-date=15 September 2000}}</ref> Откако изненадувачки не бил повикан за [[Европско првенство во фудбал 2000|Европското првенство 2000]] од селекторот [[Хосе Антонио Камачо]], кој подоцна признал дека направил грешка избирајќи го [[Исмаел Урсаис]] на негово место,<ref>{{cite web|url=http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|title=Camacho regrets not taking Morientes|publisher=UEFA|date=28 June 2000|access-date=15 September 2024|archive-url=https://web.archive.org/web/20010204052600/http://www.euro2000.org/en/news/story/0,1068,54721,00.html|archive-date=4 February 2001}}</ref> Мориентес одиграл два натпревари во квалификациите за [[Светско првенство во фудбал 2002|Светското првенство 2002]], постигнувајќи два гола во победата со 4-0 над {{NazNB|FUrep|AUT}} во Валенсија. Со оглед на тоа што Шпанија успешно ги минала квалификациите, Мориентес бил повикан во составот за да учествува на своето второ Светско првенство во кариерата. На „Мундијалот“ во [[Јапонија]] и [[Јужна Кореја]], тој постигнал два гола во победата со 3-1 над Парагвај во групната фаза. Во осминафиналето Мориентес постигнал гол против {{NazNB|FUrep|IRL}} (1-1), но тој не бил доволен за победа, па до истата шпанците стигнале дури по [[Изведување пенали (фудбал)|изведувањето на пенали]], a на истиот начин потоа испаднале во четвртфиналето од домаќинот {{NazNB|FUrep|KOR}}. Мориентес постигнал гол и во тој натпревар, но истиот бил поништен.<ref>{{cite web|url=https://news.bbc.co.uk/sport3/worldcup2002/hi/matches_wallchart/spain_v_south_korea/default.stm|title=Korean dream lives on|publisher=BBC Sport|date=22 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/football/international/3029872/Korean-miracle-spoilt-by-refereeing-farce.html|title=Korean miracle spoilt by refereeing farce|newspaper=[[The Daily Telegraph]]|location=London|first=Paul|last=Hayward|date=23 June 2002|access-date=13 November 2017}}</ref> Повикан од селекторот [[Ињаки Саес]] за [[Европско првенство во фудбал 2004|Европското првенство 2004]] во [[Португалија]],<ref>{{cite web|url=https://www.uefa.com/uefaeuro/history/news/0254-0d7b44fc5b75-bb339e5a3edf-1000--saez-selects-spain-squad/|title=Sáez selects Spain squad|first=Iván|last=Modia|publisher=UEFA|date=20 May 2004|access-date=7 May 2016}}</ref> Мориентес постигнал еден од само двата гола што репрезентацијата ги дала на турнирот,<ref>{{cite web|url=http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|title=Greece profit as Charisteas stops Spain surge|publisher=UEFA|first=Matthew|last=Spiro|date=17 June 2004|access-date=8 May 2016|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120619213041/http://www.uefa.com/uefaeuro/season=2004/matches/round=1581/match=1059172/postmatch/report/index.html|archive-date=19 June 2012}}</ref> завршен со елиминаација на Шпанија уште во групната фаза. Тој, исто така, играл во квалификациите за Светското првенство 2006; сепак, поради неговата лоша клупска форма во Ливерпул, тој не бил избран од селекторот на националниот тим [[Луис Арагонес]] во конечниот состав за турнирот, иако бил дел од првичниот список.<ref>{{cite news|url=http://www.diariocordoba.com/noticias/deportes/luis-aragones-llama-a-marchena-y-descarta-a-morientes-para-mundial_249585.html|title=Luis Aragonés llama a Marchena y descarta a Morientes para el Mundial|trans-title=Luis Aragonés calls Marchena and cuts Morientes for World Cup|newspaper=Diario Córdoba|language=es|date=16 May 2006|access-date=3 July 2014}}</ref> По враќањето во форма по преселбата во Валенсија, Мориентес бил повторно повикан во националниот тим. Тој го постигнал својот 27-ми гол за репрезентацијата во квалификацискиот натпревар за [[Европско првенство во фудбал 2008|Евро 2008]] против [[Фудбалска репрезентација на Данска|Данска]] на 24 март 2007 година. Четири дена подоцна, тој морал да излезе поради повреда малку пред крајот на првото полувреме против [[Фудбалската репрезентација на Исланд|Исланд]] во друг квалификациски натпревар, кој ќе се покаже како негов последен за репрезентацијата бидејќи никогаш повеќе тој не бил повикан.<ref>{{cite news|url=https://elpais.com/diario/2007/03/29/deportes/1175119214_850215.html|title=Morientes, con luxación de hombro, baja por un mes|trans-title=Morientes, with dislocated shoulder, out for one month|newspaper=El País|first=Manu|last=Menéndez|language=es|date=29 March 2007|access-date=23 March 2021}}</ref> ==Титули== [[Податотека:20170122 FUENCEMILLAN 03.jpg|thumb|right|Мориентес добива почесна маскота на [[Фуенсемиљан]].]] ===Клупски=== ; Реал Мадрид *'''{{Трофеј-Шпанија (Примера Дивисион)}} [[Примера Дивисион (Шпанија)|Примера Дивисион]]''' : 2 : 2000-2001, 2002-2003 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Шпанија}} [[Суперкуп на Шпанија]]''' : 1 : 2001 *'''{{Трофеј-Лига на шампиони}} [[УЕФА Лига на шампиони|Лига на шампиони]]''' : 3 : 1997-1998, 1999-2000, 2001-2002 *'''[[Интерконтинентален куп]]''' : 2 : 1998, 2002 ; Ливерпул *'''{{Трофеј-ФА куп}} [[ФА Куп]]''' : 1 : 2005-2006 *'''{{Трофеј-Суперкуп на Европа}} [[Суперкуп на УЕФА|Суперкуп на Европа]]''' : 1 : 2005 ; Валенсија *'''{{Трофеј-Куп на Шпанија}} [[Фудбалски куп на Шпанија|Куп на Шпанија]]''' : 1 : 2007-2008 ; Олимпик Марсеј *'''{{Трофеј-Франција (Лига 1)}} [[Лига 1 (Франција)|Лига 1]]''' : 1 : 2009-2010 *'''{{Трофеј-Куп на Франција}} [[Фудбалски куп на Франција|Куп на Франција]]''' : 1 : 2009-2010 ===Репрезентативни=== ; Шпанија под 21 година *'''{{Трофеј-Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година}} [[Европско првенство во фудбал за играчи под 21 година|Европско првенство за играчи под 21 година]]''' : 1 : 1998 ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== {{Порталкутија |right=yes |boxwidth=200px |marign=0px |name1=Биографија |image1=P vip.svg |name2=Фудбал |image2=Soccer ball.svg |name3=Шпанија |image3=Flag of Spain.svg }} *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на fbref] *[https://www.transfermarkt.com/fernando-morientes/profil/spieler/7531 Фернандо Мориентес на transfermarkt] *[https://www.espn.com/soccer/player/_/id/79744/fernando-morientes Фернандо Мориентес на espn] *[https://www.whoscored.com/players/494/show/fernando-morientes Фернандо Мориентес на whoscored] {{Navboxes |title=[[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] Титули во Лигата на шампионите [[Слика:UEFA Champions League logo 2.svg|20px]] |bg= #FFFFFF |fg= #002C5F |list1= {{ФК Реал Мадрид-Шампион на Европа 2002}} }} {{Состав на Шпанија на СП фудбал 1998}} {{Најдобри стрелци на УЕФА Лигата на шампионите}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Мориентес, Фернандо}} [[Категорија:Родени во 1976 година]] [[Категорија:Шпански фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Сарагоса]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Реал Мадрид]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Монако]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Ливерпул]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Валенсија]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Олимпик Марсеј]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 1998]] [[Категорија:Фудбалери на Светско првенство 2002]] [[Категорија:Фудбалери од Ла Лига]] [[Категорија:Живи луѓе]] lgfcvdpnm02zfisq21zah2tnyl5asx7 0 1390733 5537672 5535833 2026-04-11T13:42:01Z Andrew012p 85224 5537672 wikitext text/x-wiki {{Infobox spacecraft class | name = Орион | image = Orion Snaps a Selfie During External Inspection (vertical).jpg | image_caption = Селфи на Орион направено за време на инспекција при мисијата [[Артемис II]] | manufacturer = '''КМ:''' [[Lockheed Martin]]<br />'''ЕСМ:''' [[Airbus Defence and Space]] | operator = [[НАСА]]<ref name=ref_manual>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/wp-content/uploads/2023/02/orion-reference-guide-111022.pdf|title=Orion Reference Guide|publisher=NASA Johnson Space Center|access-date=September 29, 2023}}</ref> | applications = истражување со екипаж подалеку од [[Ниска Земјина орбита|LEO]] | pcost = 21,5 милијарди американски долари | spacecraft_type = со екипаж | design_life = 21,1 ден | launch_mass = '''КМ:''' 10.387 кг<br />'''ЕСМ:''' 15.461 кг<br />'''Вкупно:''' 26.520 кг | dry_mass = '''КМ:''' 9.300 кг<br />'''ЕСМ:''' 6.185 кг | payload_capacity = 100 кг (повратна моќност) | crew_capacity = 4 лица | length = 3,3 м | diameter = 5,03 м | volume = Под притисок: 19,5 м³<br />За живеење: 8,95 м³ | power = соларни панели | orbits = [[Месечева орбита]], трансмесечева патека | status = во служба | built = 4 | orders = 6 — 12 | launched = 3 | retired = 1 | first = 5 декември 2014 ([[Exploration Flight Test-1|EFT-1]]) | derivedfrom = [[Crew Exploration Vehicle]] | insignia = [[File:Orion Triangle Patch.svg|frameless|upright=0.5]] |image_size=230px}} '''Орион''' ({{Langx|en|Orion Multi-Purpose Crew Vehicle}} ''— MPCV'') — вселенско летало за носење екипаж, развиено од [[НАСА]] во соработка со [[Lockheed Martin]] и [[Европска вселенска агенција|Европската вселенска агенција]] (ESA). Тоа е главното пилотирано возило на програмата [[Вселенска програма Артемис|Артемис]], наменето за мисии во длабока вселена, особено кон [[Месечина|Месечината]]. == Историја и развој == Идејата за Орион потекнува од почетокот на 2000-тите години како дел од програмата Constellation. По нејзиното откажување, проектот продолжил во рамките на програмата Артемис. Главен изведувач е [[Lockheed Martin]] за капсулата, а ESA го обезбедува Европскиот сервисен модул (ESM), произведен од Airbus. Првиот тест лет без екипаж ([[Артемис I]]) се одржал во 2022 г., кога Орион успешно летал околу Месечината. На 1 април 2026 г. започнал [[Артемис II]] — првиот лет со екипаж во состав: [[Рид Вајзман]] (командант), [[Виктор Гловер]] (пилот), [[Кристина Кук]] и [[Џереми Хансен]]. == Дизајн и компоненти == Орион се состои од неколку главни делови: * Капсула за екипажот (Crew Module): [[Пречник]] од 5 метри, опремена со напреден топлински штит што издржува температури до 2.700 °C. Нуди простор за 4 астронаути и содржи системи за животна поддршка. * Сервисен модул (ESM): Обезбедува погон, електрична енергија преку соларни панели, како и воздух и вода за екипажот. * Систем за спасување (Launch Abort System – LAS): Сместен на врвот на леталото, служи за брзо одвојување на капсулата во случај на дефект при лансирањето. == Наводи == {{наводи}} {{Вселенска програма Артемис}} [[Категорија:Артемис (вселенска програма)]] [[Категорија:Вселенски летала]] ahtsxk7qpgf5turdztbyp0ddbli8136 0 1390849 5537761 5535278 2026-04-11T18:21:31Z Andrew012p 85224 додадена [[Категорија:Видеоигри од Полска]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5537761 wikitext text/x-wiki {{Infobox video game | title = Deadfall Adventures | image = [[Податотека:Deadfall-adventures PC box art.jpg|250px]] | caption = Омот за верзијата на играта за Windows | developer = [[The Farm 51]] | publisher = [[THQ Nordic|Nordic Games]] | designer = | composer = Пјотр Мусиал, Павел Чинчо, Аркадиуш Реиковски, Јакуб Гавлина | engine = [[Unreal Engine 3]] | released = '''Windows, Xbox 360'''<br />15 ноември 2013<br />'''PlayStation 3'''<br />28 октомври 2014 | genre = [[пукачка игра од прво лице]], [[акционо-авантуристичка игра]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]], [[Повеќеиграчка игра|повеќеиграчки]] | platforms = [[Microsoft Windows]], [[Xbox 360]], [[PlayStation 3]] }} {{Закосен наслов}}'''''Deadfall Adventures''''' — [[акционо-авантуристичка игра]] со елементи на [[Пукачка игра од прво лице|3D-пукач]] и [[Логичка игра|логички игри]]. Играта е издадена во 2013 г. за [[Microsoft Windows|Windows]] и [[Xbox 360]], а во 2014 г. е портирана на [[Linux]] и [[PlayStation 3]]. Дејството на играта се одвива во 1938 г., во вселената на Алан Квотермејн, создадена од писателот [[Хенри Рајдер Хагард]]. == Играчки процес == Играта се состои од четири големи нивоа, а на секое од нив задача на [[протагонист|јунакот]] е да ги пронајде скриените богатства (иако тоа не е задолжителен услов за завршување на нивото). Исто така, на нивоата е потребно да се решаваат разни загатки. На пример, треба така да се насочи светлината од огледалата за таа да се спои во одредена точка, што овозможува поместување на камена плоча и пристап до [[саркофаг]]. Присутни се и логички елементи — на пример, користење динамит за рушење на конструкции што го препречуваат патот или наоѓање рачка за активирање лифт. Во играта се претставени три вида богатства. Пронајдените артефакти овозможуваат зголемување на нивото на [[Здравје (видеоигри)|здравје]] и издржливост. Во потрагата по богатствата помага компасот, а при решавањето на загатките — тетратката на Алан. Јунакот може да користи и фенер, со чија помош ги осветлува темните делови од нивото, но и им нанесува штета на одредени непријатели. Ликот се соочува со разновидни непријатели — вклучувајќи војници и чудовишта. За нивно уништување се користи различно [[оружје]], а непријателите можат да бидат намамени и во стапици. На почетокот на играта, јунакот е вооружен со два револвери, пушка [[Browning Auto-5]] и автомат Томпсон, а подоцна се појавува можност да се користат и [[MP 40|MP-38]], гранати и друго оружје. == Содржина == Годината е 1938. Правнукот на славниот авантурист Алан Квотермејн, Џејмс Ли Квотермејн, заедно со агентка на американската влада, заминува за [[Египет]] во потрага по древниот артефакт познат како „Срцето на Атлантида“. Меѓутоа, набрзо станува јасно дека тие не се единствените што ја имаат оваа цел... == Прием и критики == Играта добила главно просечни одзиви. Основните забелешки биле упатени кон загатките, кои и покрај нивната релативно висока сложеност, се решавале лесно поради присуството на тетратката со насоки, што според дел од критичарите ги правела загатките „бесмислени“. На страницата [[Metacritic]], збирната оценка на играта според оценките на играчите изнесува 53 од 100, врз основа на 31 преглед за верзијата на PC. Рецензентите од страницата GameCritics.com ја споредиле играта со серијалот ''Tomb Raider''. Критичарите потврдно го оцениле првиот дел од играта отколку вториот, истакнувајќи ја релативната едноставност на загатките. Присуството на чудовишта (на пример, [[Мумија|мумии]]) било дочекано потврдно, бидејќи тие „го прават [[Играчки процес|играчкиот процес]] поинтересен“. Исто така, на критичарите им се допаднала „линеарноста“ на нивоата, и покрај присуството на дополнителни патеки. Од друга страна, звучната подлога (особено гласовната глума на ликовите) и физиката во играта добиле одречни коментари.<ref>''Gallaway B''. [http://www.gamecritics.com/brad-gallaway/deadfall-adventures-review Deadfall Adventures Review: Raiding tombs, but not a Tomb Raider]. (December 19, 2013) GameCritics.com</ref> Информативната страница GameRankings.com, врз основа на рецензии од други страници, ѝ доделила на играта оценка од 45 поени од 100. Во летото 2018 г., благодарение на пропуст во заштитата на Steam Web API, станало познато дека точниот број на корисници на услугата [[Steam (софтвер)|Steam]] што ја играле играта барем еднаш изнесува 252.514 лица.<ref>{{cite web|url=https://arstechnica.com/gaming/2018/07/steam-data-leak-reveals-precise-player-count-for-thousands-of-games/|title=Valve leaks Steam game player counts; we have the numbers|author=Kyle Orland|date=2018-07-07|website=[[Ars Technica]]|access-date=2022-04-30|url-status=live}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == [[Категорија:Пукачки игри од прво лице]] [[Категорија:Игри за Windows]] [[Категорија:Игри за Линукс]] [[Категорија:Игри за PlayStation 3]] [[Категорија:Игри за Xbox 360]] [[Категорија:Акциско-авантуристички игри]] [[Категорија:Видеоигри од Полска]] 916h74xvah4ih8l3ueew49iwhh0sxtf 0 1391078 5537665 5536425 2026-04-11T13:35:49Z Aprilija50.A.D 119801 /* Улоги */ 5537665 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Домаќинство за почетници | image = Домаќинство за почетници.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Горан Столевски]] | producer = {{Plainlist| * Блерта Башоли * [[Марија Димитрова]] * Беата Жезничек * Клаудија Смиеја * Милан Стојановиќ * Аница Тилиќ }} | writer = [[Горан Столевски]] | starring = {{Plainlist| * [[Анамарија Мартинка]] * [[Алина Сербан]] * Самсон Селим * [[Владимир Тинтор]] * Миа Мустафи * Џада Селим }} | music = Ален Синкауз <br> Ненад Синкауз | cinematography = Наум Доксевски | editing = [[Горан Столевски]] | production_companies = {{Plainlist| * List Production * Madants * Kinorama * Sense Productions * Industria Film * [[Film i Väst]] * Common Ground * Causeway Films * [[Tango Entertainment]] }} | distributor = {{Plainlist| * [[Focus Features]] (САД) * Maslow Entertainment (Австралија) * Madants Distribution (Полска) * [[Universal Pictures]] (меѓународно) }} | released = 6 септември 2023 г. (Венеција)<br>5 април 2024 г. (САД)<br>9 мај 2024 г. (Австралија) | runtime = 107 минути | country = {{Plainlist| * {{МКД}} * {{знамеикона|Полска}} [[Полска]] * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] * {{знамеикона|Австралија}} [[Австралија]] * {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]] * {{знамеикона|Косово}} [[Косово]] * {{САД}} }} | language = [[македонски јазик|македонски]]<br>[[албански јазик|албански]]<br>[[ромски јазик|ромски]] | budget = | gross = 313.445 долари |genre=драма}} {{Закосен наслов}}'''''Домаќинство за почетници''''' — [[Македонија|македонски]] драмски филм од [[2023]] г., напишан, режиран и монтиран од [[Горан Столевски]]. Во главните улоги настапуваат [[Анамарија Мартинка]], [[Алина Сербан]], Самсон Селим, [[Владимир Тинтор]], Миа Мустафи и Џада Селим. Филмот е меѓународно сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Косово]], [[Полска]], [[Австралија]] и [[САД]]. Филмот својата премиера ја имал на 6 септември 2023 г. на 80. меѓународен кинофестивал во Венеција, каде ја освоил наградата „Queer Lion“. Бил избран за македонски кандидат за „Оскар“ за најдобар меѓународен долгометражен филм на 96-тото доделување на Оскарите.<ref>{{Cite web |title=Филмот "Домаќинство за почетници" е македонски кандидат за Оскар за долгометражен интернационален филм |url=https://mkd.mk/node/525144 |access-date=13 септември 2023 |website=МКД.мк |language=mk}}</ref> Во САД започнал да се прикажува на 5 април 2024 г., а подоцна и во [[Австралија]] на 9 мај 2024 г. == Содржина == Дина е принудена да ги одгледува двете ќерки на својата партнерка, иако никогаш не тежнеела да биде мајка. Како што се судираат нивните индивидуални волји, се појавува трогателна приказна за борбата на едно необично [[семејство]] да остане заедно. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Анамарија Мартинка]] || Дита |- | [[Алина Сербан]] || Суада |- | Самсон Селим || Али |- | [[Владимир Тинтор]] || Тони |- | Миа Мустафи || Ванеса |- | Џада Селим || Мија |- | [[Сара Климоска]] || Елена |- | Розафа Челај || Флора |- | Ајше Усеини || Теута |- | [[Филип Трајковиќ]] || Доктор |- | [[Ирена Ристиќ]] || Нела |- | Александра Пешевска || Рецепционерка |- | Зиба Радончиќ || Медицинска сестра |- | [[Весна Петрушевска]] || Сандра |- | Жаклина Стефковска || Сирма |- | [[Благој Веселинов]] || Нено |- | Емилија Мицевска || Бети |- | [[Гораст Цветковски]] || Алек |- | [[Александар Степанулески]] || Никослав |- | Стразо Стаматовски || Мики |- | Славица Манаскова || Васка |- | Јасмина Василева || Стефанија |- | Стефанија Начевска || Елиф |- | [[Златко Митревски]] || Полицаец |- | Томислав Давидовски || Кемал |- | Инес Радончиќ || Колега |} == Производство == Во мај 2022 г. било најавено дека [[Горан Столевски]] ќе го режира филмот, а [[Марија Димитрова]] ќе биде продуцентка. Снимањето започнало во јули 2022 г. Во февруари 2023 г. било објавено дека глумицата [[Анамарија Мартинка]] се приклучила на екипата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|24244436}} [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2023 година]] 2uqirvpiepmrusvaxq0zujlnm3npfn4 5537666 5537665 2026-04-11T13:36:11Z Aprilija50.A.D 119801 /* Улоги */ 5537666 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Домаќинство за почетници | image = Домаќинство за почетници.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Горан Столевски]] | producer = {{Plainlist| * Блерта Башоли * [[Марија Димитрова]] * Беата Жезничек * Клаудија Смиеја * Милан Стојановиќ * Аница Тилиќ }} | writer = [[Горан Столевски]] | starring = {{Plainlist| * [[Анамарија Мартинка]] * [[Алина Сербан]] * Самсон Селим * [[Владимир Тинтор]] * Миа Мустафи * Џада Селим }} | music = Ален Синкауз <br> Ненад Синкауз | cinematography = Наум Доксевски | editing = [[Горан Столевски]] | production_companies = {{Plainlist| * List Production * Madants * Kinorama * Sense Productions * Industria Film * [[Film i Väst]] * Common Ground * Causeway Films * [[Tango Entertainment]] }} | distributor = {{Plainlist| * [[Focus Features]] (САД) * Maslow Entertainment (Австралија) * Madants Distribution (Полска) * [[Universal Pictures]] (меѓународно) }} | released = 6 септември 2023 г. (Венеција)<br>5 април 2024 г. (САД)<br>9 мај 2024 г. (Австралија) | runtime = 107 минути | country = {{Plainlist| * {{МКД}} * {{знамеикона|Полска}} [[Полска]] * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] * {{знамеикона|Австралија}} [[Австралија]] * {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]] * {{знамеикона|Косово}} [[Косово]] * {{САД}} }} | language = [[македонски јазик|македонски]]<br>[[албански јазик|албански]]<br>[[ромски јазик|ромски]] | budget = | gross = 313.445 долари |genre=драма}} {{Закосен наслов}}'''''Домаќинство за почетници''''' — [[Македонија|македонски]] драмски филм од [[2023]] г., напишан, режиран и монтиран од [[Горан Столевски]]. Во главните улоги настапуваат [[Анамарија Мартинка]], [[Алина Сербан]], Самсон Селим, [[Владимир Тинтор]], Миа Мустафи и Џада Селим. Филмот е меѓународно сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Косово]], [[Полска]], [[Австралија]] и [[САД]]. Филмот својата премиера ја имал на 6 септември 2023 г. на 80. меѓународен кинофестивал во Венеција, каде ја освоил наградата „Queer Lion“. Бил избран за македонски кандидат за „Оскар“ за најдобар меѓународен долгометражен филм на 96-тото доделување на Оскарите.<ref>{{Cite web |title=Филмот "Домаќинство за почетници" е македонски кандидат за Оскар за долгометражен интернационален филм |url=https://mkd.mk/node/525144 |access-date=13 септември 2023 |website=МКД.мк |language=mk}}</ref> Во САД започнал да се прикажува на 5 април 2024 г., а подоцна и во [[Австралија]] на 9 мај 2024 г. == Содржина == Дина е принудена да ги одгледува двете ќерки на својата партнерка, иако никогаш не тежнеела да биде мајка. Како што се судираат нивните индивидуални волји, се појавува трогателна приказна за борбата на едно необично [[семејство]] да остане заедно. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Анамарија Мартинка]] || Дита |- | [[Алина Сербан]] || Суада |- | Самсон Селим || Али |- | [[Владимир Тинтор]] || Тони |- | Миа Мустафи || Ванеса |- | Џада Селим || Мија |- | [[Сара Климоска]] || Елена |- | Розафа Челај || Флора |- | Ајше Усеини || Теута |- | [[Филип Трајковиќ]] || Доктор |- | [[Ирена Ристиќ]] || Нела |- | Александра Пешевска || Рецепционерка |- | Зиба Радончиќ || Медицинска сестра |- | [[Весна Петрушевска]] || Сандра |- | Жаклина Стефковска || Сирма |- | [[Благој Веселинов]] || Нено |- | Емилија Мицевска || Бети |- | [[Гораст Цветковски]] || Алек |- | [[Александар Степанулески]] || Никослав |- | Стразо Стаматовски || Мики |- | Славица Манаскова || Васка |- | Јасмина Василева || Стефанија |- | Стефанија Начевска || Елиф |- | [[Златко Митрески]] || Полицаец |- | Томислав Давидовски || Кемал |- | Инес Радончиќ || Колега |} == Производство == Во мај 2022 г. било најавено дека [[Горан Столевски]] ќе го режира филмот, а [[Марија Димитрова]] ќе биде продуцентка. Снимањето започнало во јули 2022 г. Во февруари 2023 г. било објавено дека глумицата [[Анамарија Мартинка]] се приклучила на екипата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|24244436}} [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2023 година]] bblzdghhkrxbks3d2mp52487tw8xnl3 5537668 5537666 2026-04-11T13:37:54Z Aprilija50.A.D 119801 5537668 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Домаќинство за почетници | image = Домаќинство за почетници.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Горан Столевски]] | producer = {{Plainlist| * Блерта Башоли * [[Марија Димитрова]] * Беата Жезничек * Клаудија Смиеја * Милан Стојановиќ * Аница Тилиќ }} | writer = [[Горан Столевски]] | starring = {{Plainlist| * [[Анамарија Мартинка]] * [[Алина Сербан]] * Самсон Селим * [[Сара Климоска]] * [[Владимир Тинтор]] * [[Филип Трајковиќ]] * [[Ирена Ристиќ]] * Миа Мустафи * Џада Селим * [[Весна Петрушевска]] }} | music = Ален Синкауз <br> Ненад Синкауз | cinematography = Наум Доксевски | editing = [[Горан Столевски]] | production_companies = {{Plainlist| * List Production * Madants * Kinorama * Sense Productions * Industria Film * [[Film i Väst]] * Common Ground * Causeway Films * [[Tango Entertainment]] }} | distributor = {{Plainlist| * [[Focus Features]] (САД) * Maslow Entertainment (Австралија) * Madants Distribution (Полска) * [[Universal Pictures]] (меѓународно) }} | released = 6 септември 2023 г. (Венеција)<br>5 април 2024 г. (САД)<br>9 мај 2024 г. (Австралија) | runtime = 107 минути | country = {{Plainlist| * {{МКД}} * {{знамеикона|Полска}} [[Полска]] * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] * {{знамеикона|Австралија}} [[Австралија]] * {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]] * {{знамеикона|Косово}} [[Косово]] * {{САД}} }} | language = [[македонски јазик|македонски]]<br>[[албански јазик|албански]]<br>[[ромски јазик|ромски]] | budget = | gross = 313.445 долари |genre=драма}} {{Закосен наслов}}'''''Домаќинство за почетници''''' — [[Македонија|македонски]] драмски филм од [[2023]] г., напишан, режиран и монтиран од [[Горан Столевски]]. Во главните улоги настапуваат [[Анамарија Мартинка]], [[Алина Сербан]], Самсон Селим, [[Владимир Тинтор]], Миа Мустафи и Џада Селим. Филмот е меѓународно сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Косово]], [[Полска]], [[Австралија]] и [[САД]]. Филмот својата премиера ја имал на 6 септември 2023 г. на 80. меѓународен кинофестивал во Венеција, каде ја освоил наградата „Queer Lion“. Бил избран за македонски кандидат за „Оскар“ за најдобар меѓународен долгометражен филм на 96-тото доделување на Оскарите.<ref>{{Cite web |title=Филмот "Домаќинство за почетници" е македонски кандидат за Оскар за долгометражен интернационален филм |url=https://mkd.mk/node/525144 |access-date=13 септември 2023 |website=МКД.мк |language=mk}}</ref> Во САД започнал да се прикажува на 5 април 2024 г., а подоцна и во [[Австралија]] на 9 мај 2024 г. == Содржина == Дина е принудена да ги одгледува двете ќерки на својата партнерка, иако никогаш не тежнеела да биде мајка. Како што се судираат нивните индивидуални волји, се појавува трогателна приказна за борбата на едно необично [[семејство]] да остане заедно. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Анамарија Мартинка]] || Дита |- | [[Алина Сербан]] || Суада |- | Самсон Селим || Али |- | [[Владимир Тинтор]] || Тони |- | Миа Мустафи || Ванеса |- | Џада Селим || Мија |- | [[Сара Климоска]] || Елена |- | Розафа Челај || Флора |- | Ајше Усеини || Теута |- | [[Филип Трајковиќ]] || Доктор |- | [[Ирена Ристиќ]] || Нела |- | Александра Пешевска || Рецепционерка |- | Зиба Радончиќ || Медицинска сестра |- | [[Весна Петрушевска]] || Сандра |- | Жаклина Стефковска || Сирма |- | [[Благој Веселинов]] || Нено |- | Емилија Мицевска || Бети |- | [[Гораст Цветковски]] || Алек |- | [[Александар Степанулески]] || Никослав |- | Стразо Стаматовски || Мики |- | Славица Манаскова || Васка |- | Јасмина Василева || Стефанија |- | Стефанија Начевска || Елиф |- | [[Златко Митрески]] || Полицаец |- | Томислав Давидовски || Кемал |- | Инес Радончиќ || Колега |} == Производство == Во мај 2022 г. било најавено дека [[Горан Столевски]] ќе го режира филмот, а [[Марија Димитрова]] ќе биде продуцентка. Снимањето започнало во јули 2022 г. Во февруари 2023 г. било објавено дека глумицата [[Анамарија Мартинка]] се приклучила на екипата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|24244436}} [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2023 година]] hw5kly7xcmaiwh6b65xk3ejedw1odm3 5537670 5537668 2026-04-11T13:38:59Z Aprilija50.A.D 119801 5537670 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Домаќинство за почетници | image = Домаќинство за почетници.jpg | caption = Плакатот на филмот | director = [[Горан Столевски]] | producer = {{Plainlist| * Блерта Башоли * [[Марија Димитрова]] * Беата Жезничек * Клаудија Смиеја * Милан Стојановиќ * Аница Тилиќ }} | writer = [[Горан Столевски]] | starring = {{Plainlist| * [[Анамарија Мартинка]] * [[Алина Сербан]] * Самсон Селим * [[Сара Климоска]] * [[Владимир Тинтор]] * [[Филип Трајковиќ]] * [[Ирена Ристиќ]] * Александра Пешевска * Миа Мустафи * Џада Селим * [[Весна Петрушевска]] * [[Благој Веселинов]] }} | music = Ален Синкауз <br> Ненад Синкауз | cinematography = Наум Доксевски | editing = [[Горан Столевски]] | production_companies = {{Plainlist| * List Production * Madants * Kinorama * Sense Productions * Industria Film * [[Film i Väst]] * Common Ground * Causeway Films * [[Tango Entertainment]] }} | distributor = {{Plainlist| * [[Focus Features]] (САД) * Maslow Entertainment (Австралија) * Madants Distribution (Полска) * [[Universal Pictures]] (меѓународно) }} | released = 6 септември 2023 г. (Венеција)<br>5 април 2024 г. (САД)<br>9 мај 2024 г. (Австралија) | runtime = 107 минути | country = {{Plainlist| * {{МКД}} * {{знамеикона|Полска}} [[Полска]] * {{знамеикона|Србија}} [[Србија]] * {{знамеикона|Австралија}} [[Австралија]] * {{знамеикона|Хрватска}} [[Хрватска]] * {{знамеикона|Косово}} [[Косово]] * {{САД}} }} | language = [[македонски јазик|македонски]]<br>[[албански јазик|албански]]<br>[[ромски јазик|ромски]] | budget = | gross = 313.445 долари |genre=драма}} {{Закосен наслов}}'''''Домаќинство за почетници''''' — [[Македонија|македонски]] драмски филм од [[2023]] г., напишан, режиран и монтиран од [[Горан Столевски]]. Во главните улоги настапуваат [[Анамарија Мартинка]], [[Алина Сербан]], Самсон Селим, [[Владимир Тинтор]], Миа Мустафи и Џада Селим. Филмот е меѓународно сопроизводство помеѓу [[Македонија]], [[Хрватска]], [[Србија]], [[Косово]], [[Полска]], [[Австралија]] и [[САД]]. Филмот својата премиера ја имал на 6 септември 2023 г. на 80. меѓународен кинофестивал во Венеција, каде ја освоил наградата „Queer Lion“. Бил избран за македонски кандидат за „Оскар“ за најдобар меѓународен долгометражен филм на 96-тото доделување на Оскарите.<ref>{{Cite web |title=Филмот "Домаќинство за почетници" е македонски кандидат за Оскар за долгометражен интернационален филм |url=https://mkd.mk/node/525144 |access-date=13 септември 2023 |website=МКД.мк |language=mk}}</ref> Во САД започнал да се прикажува на 5 април 2024 г., а подоцна и во [[Австралија]] на 9 мај 2024 г. == Содржина == Дина е принудена да ги одгледува двете ќерки на својата партнерка, иако никогаш не тежнеела да биде мајка. Како што се судираат нивните индивидуални волји, се појавува трогателна приказна за борбата на едно необично [[семејство]] да остане заедно. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Анамарија Мартинка]] || Дита |- | [[Алина Сербан]] || Суада |- | Самсон Селим || Али |- | [[Владимир Тинтор]] || Тони |- | Миа Мустафи || Ванеса |- | Џада Селим || Мија |- | [[Сара Климоска]] || Елена |- | Розафа Челај || Флора |- | Ајше Усеини || Теута |- | [[Филип Трајковиќ]] || Доктор |- | [[Ирена Ристиќ]] || Нела |- | Александра Пешевска || Рецепционерка |- | Зиба Радончиќ || Медицинска сестра |- | [[Весна Петрушевска]] || Сандра |- | Жаклина Стефковска || Сирма |- | [[Благој Веселинов]] || Нено |- | Емилија Мицевска || Бети |- | [[Гораст Цветковски]] || Алек |- | [[Александар Степанулески]] || Никослав |- | Стразо Стаматовски || Мики |- | Славица Манаскова || Васка |- | Јасмина Василева || Стефанија |- | Стефанија Начевска || Елиф |- | [[Златко Митрески]] || Полицаец |- | Томислав Давидовски || Кемал |- | Инес Радончиќ || Колега |} == Производство == Во мај 2022 г. било најавено дека [[Горан Столевски]] ќе го режира филмот, а [[Марија Димитрова]] ќе биде продуцентка. Снимањето започнало во јули 2022 г. Во февруари 2023 г. било објавено дека глумицата [[Анамарија Мартинка]] се приклучила на екипата. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|24244436}} [[Категорија:Филмови на македонски јазик]] [[Категорија:Филмови снимени во Скопје]] [[Категорија:Македонски филмови]] [[Категорија:Филмови од 2023 година]] 20wtddoq82t0na3l1k3tqhe74bonyvg 0 1391143 5537751 5537147 2026-04-11T18:02:48Z Andrew012p 85224 5537751 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Хостел | image = Хостел poster 2005.webp | caption = Плакатот на филмот | director = [[Илај Рот]] | writer = [[Илај Рот]] | producer = {{Plainlist| * Мајк Флајс * Илај Рот * Крис Бригс }} | starring = {{Plainlist| * [[Џеј Ернандес]] * Дерек Ричардсон * Ејтор Гудјонсон * Барбара Недељакова * Рик Хофман }} | cinematography = Милан Чадима | editing = Џорџ Фолси Помладиот | music = Нејтан Бар | production_companies = {{Plainlist| * Next Entertainment * Raw Nerve }} | distributor = {{Plainlist| * [[Lions Gate Films]] (САД) * [[Screen Gems]] (меѓународно) * Falcon (Чешка) }} | released = 17 септември 2005 г. ([[Меѓународен филмски фестивал во Торонто|TIFF]])<br>6 јануари 2006 г. (САД) | runtime = 94 минути | country = {{Plainlist| * {{САД}} * {{знамеикона|Чешка}} [[Чешка]] }} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 4,8 милиони долари | gross = 82 милиони долари |followed_by=''[[Хостел 2]]''}} {{Закосен наслов}}'''''Хостел''''' ({{Langx|en|Hostel}}) — [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2005 г., режиран од [[Илај Рот]]. Филмот премиерно бил прикажан на 17 септември 2005 г., а бил објавен во кината на 6 јануари 2006 г.<ref name="mental-floss_2016">{{cite web|url=http://mentalfloss.com/article/78372/11-intense-facts-about-hostel|title=11 Intense Facts About Hostel|last=Pirnia|first=Garin|date=9 април 2016|work=Mental Floss|language=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20201117144025/https://www.mentalfloss.com/article/78372/11-intense-facts-about-hostel|archive-date=17 ноември 2020|access-date=25 април 2025|url-status=live|df=dmy}}</ref> == Содржина == {{Разоткривање}}Тројца студенти — Американците Пакстон и Џош и Исланѓанецот Оли — патуваат низ [[Европа]] во потрага по забава и сексуални авантури. Во [[Амстердам]], на една забава, го запознаваат Русинот Алексеј, кој им предлага да посетат еден [[хостел]] во [[Словачка]], во близина на [[Братислава]], исполнет со привлечни девојки. Следниот ден, тројцата тргнуваат со [[воз]]. Подоцна, во нивното купе влегува холандски стопанственик, чие чудно поведение особено го вознемирува Џош. Во селото, тие се сместуваат во хостелот и веднаш се запознаваат со две девојки, Наталија и Светлана. Девојките ги носат во [[дискотека]], каде на Џош му се слошува од чадот (поради [[Астма|астмата]] што ја крие) и излегува надвор. Таму е нападнат од група месни деца, но го спасува холандскиот стопанственик. Подоцна истата ноќ, Наталија и Светлана имаат [[секс]] со Пакстон и Џош. Следниот ден, Пакстон и Џош дознаваат дека Оли заминал. Јапонската туристка Кана, исто така гостинка во хостелот, им кажува дека исчезнала и нејзината пријателка Јуки. Додека шетаат низ градот, тие забележуваат човек што влегува во „Музејот на мачењето“ носејќи ја јакната на Оли. Пакстон добива порака од Оли: „Одам дома“. Разочарани, пријателите решиле да заминат од градот. Камерата открива дека главата на Оли е веќе отсечена, а некој во облека на [[месар]] се подготвува да ја мачи Јуки. Тој ја повредува нејзината нога со алат за сечење метал. Истата вечер, на Пакстон му се слошува во дискотеката и случајно завршува затворен во една остава од страна на вработен. Џош се буди врзан за стол во подрумска просторија полна со разни инструменти. Маскиран човек во хируршка маска почнува да го мачи Џош со дупчалка. На крајот, тој ја тргнува маската и се покажува како холандскиот стопанственик. Тој објаснува дека отсекогаш сакал да биде хирург, но поради [[Паркинсонова болест|Паркинсоновата болест]], морал да се занимава со бизнис, кој брзо му здодеал. И покрај молбите на Џош, стопанственикот му ги пресекува тетивите на нозете и му го пресекува грлото. Пакстон се буди и се враќа во хостелот. Тој од администраторот дознава дека тој, Џош и Кана веќе се одјавиле вчера. Во својата соба гледа како веќе живеат други девојки што со истите зборови како Наталија и Светлана го викаат во сауна. Пакстон случајно ја наоѓа Светлана во еден местен бар, каде е и Наталија. Наталија му кажува дека неговите пријатели се на „арт-шоу“. Возачот ги носи Пакстон и Наталија во напуштена фабрика, каде на паркингот стојат многу раскошни автомобили. Наталија го води Пакстон до просторија во која холандскиот стопанственик го распарчува телото на Џош. Пакстон е фатен од обезбедувањето и додека го влечат низ ходниците, тој забележува дека во сите простории се мачат луѓе. Пакстон е прикован за стол од страна на еден „месар“, кој со [[моторна пила]] му отсекува два прста, но случајно се лизга и самиот се повредува со пилата. Пакстон наоѓа пиштол, ги убива своите мачители и се преоблекува во скап костум. Во џебот наоѓа [[посетница]] што открива дека тоа е „Елитен клуб“ каде може да се нарача жртва од која било националност за мачење (за Русин 5.000, за Европеец 10.000, а за Американец 25.000 долари). Пакстон го спасува јапонското девојче Кана, но е принуден да ѝ го отсече окото што испаднало од очната празнина. Тие успеваат да стигнат до железничката станица, но Кана, гледајќи го својот одраз во стаклото, се фрла под воз од очај. Пакстон успева да се качи во возот. Додека седи во возот, Пакстон го слуша познатиот глас на холандскиот стопанственик. Возот пристигнува во [[Австрија]]. Пакстон го следи стопанственикот до јавен тоалет, каде на вратата става натпис „Затворено“. Кога стопанственикот се обидува да земе посетница на „Елитниот ловечки клуб“ од подот, Пакстон му ги отсекува двата прста со скалпел. Потоа го дави во тоалетната шолја и на крајот му го пресекува грлото, одмаздувајќи се за својот пријател. Пакстон го фрла скалпелот, повторно се качува на возот и мирно седнува. === Алтернативен крај === Во [[Режисерска верзија|режисерската верзија]] на филмот, Пакстон го следи холандскиот стопанственик што е во придружба на својата млада ќерка во јавен тоалет на железничка станица. Откако го наоѓа нејзиното плишано мече во женскиот тоалет, холандскиот стопанственик панично ја бара својата исчезната ќерка низ толпата. Потоа, Пакстон е прикажан во возот што веќе се движи, заедно со ќерката на стопанственикот, која тој ја грабнал. == Улоги == {{Список со глумци}} |- |[[Џеј Ернандес]] || Пакстон |- |[[Дерек Ричардсон]] || Џош |- |[[Ејтор Гудјонсон]] || Оли |- |[[Барбара Недељакова]] || Наталија |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{official website|https://web.archive.org/web/20090615231950/http://www.hostelfilm.com}} {{IMDb title|0450278}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] [[Категорија:Чешки филмови]] [[Категорија:Филмови од 2005 година]] s98vhzqu1g0adabe0cbotf2yj0fhdhl 0 1391187 5537834 5537348 2026-04-11T20:22:23Z SpectralWiz 106165 5537834 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name_local=Σταυρούπολη |image_skyline=Stavroupoli, Greece - panoramio - stathop.jpg |caption_skyline=Поглед на селото |image_map={{ПолКарта|Грција Скеча | ширина = | опис = <center>Местоположба на Крстополе во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = | натпис = Крстополе | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41 | ГШ_мин = 11 | ГШ_сек = 56 | ГШ_прав = N | ГД_степ = 24 | ГД_мин = 42 | ГД_сек = 23 | ГД_прав = E }} |periph=[[Источна Македонија и Тракија]] |periphunit=[[Скеча (округ)|Скечански]] |municipality=[[Скеча (општина)|Скеча]] |municunit=Крстополе |lat_deg=41 |lat_min=12 |lon_deg=24 |lon_min=42 |elevation=110 |population_as_of=2021 |population=373 }} '''Крстополе''' или '''Крсто Поле''', '''Крстопол''' (во минатото: '''Ениќој''', '''Ени Ќој'''; {{Langx|el|Σταυρούπολη}}, ''Ставруполи''; до 1920 г. ''Γενή'' ''Κιόι'', ''Гени Ќој''<ref name=":I">{{нмс|url=https://pandektis.ekt.gr/pandektis/handle/10442/168821|title=Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας|publisher=Πανδέκτης: Name Changes of Settlements in Greece|access-date=10 април 2026}}</ref>) — мало гратче во [[Скеча (округ)|Скечанско]], [[Западна Тракија]], денес во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] на [[Скеча (округ)|истоимениот округ]]{{efn|Крстополе, како и целата поранешна општина Крстополе, до 1923 г. спаѓало во Драмскиот округ, но со наредба од 24.11.1923, Вл. в/к бр. 349/ 1923 е одвоено од Драма и приклучено кон Скечанскиот округ.|name="Драма"}} во областа [[Источна Македонија и Тракија]], [[Грција]]. Населението брои 373 жители (2021). == Географија и местоположба == Селото се наоѓа 52 км источно од [[Драма (град)|Драма]] и 36 км северозападно од [[Скеча]], во мала котлина покрај реката [[Места]], на нејзината лева страна, на надморска височина од 110 м.'''<ref name=":1">{{НМЕМ|дел=I|страници=161-162}}</ref>''' Сместено е во подножјето на [[Западни Родопи|Западните Родопи]], близу до реката Дермен, лева притока на Места.<ref>{{Генштаб}}</ref> Низ Крстополе минува државниот пат [[Државен пат 14 (Грција)|ЕО14]] ([[Драма (град)|Драма]]–[[Скеча]]), а во непосредна близина и железничката пруга [[Солун]]-[[Дедеагач]] со сопствена [[ЖС „Крстополе“|железничка станица]].'''<ref name=":1" />''' == Историја == === Во Отоманското Царство === [[Податотека:Nedyalko Kilev, Shteryu Georgiev, Atanas Tropchov.JPG|лево|мини|Неделко Килев, Штерју Георгиев, непознат и Атанас Тропчов (Тропчев) во [[Чепеларе]], 1899 г.]] Во подробен регистар на санџакот Паша од 1569–70 г. даночно обврзаното население на Ениќој и маалото [[Габрово (Скечанско)|Габрово]], се наведува вака: 3 неженети муслимани, 59 христијански семејства, 168 неженети христијани и 3 вдовици.<ref name="Митринов 151">{{cite journal|last=Митринов|first=Георги|authorlink=|year=2018|title=Българското възрожденско църковно-историческо наследство в Беломорието. ΙΙ. Надписи на икони и плащаници|url=https://ibl.bas.bg/izvestiya/wp-content/uploads/2019/01/IZVESTIA-IBE-XXXI-137-161-Mitrinov.pdf|format=|journal=Известия на Института за български език „Проф. Любомир Андрейчин“|location=София|publisher=Българска академия на науките|volume=XXXI|issue=|pages=151-152|doi=|id=|accessdate=|coauthors=|month=|lang-hide=|lang=}}</ref> Кон крајот на XIX век Крстополе било големо македонско село во Скечанската Каза на [[Ѓумурџински Санџак|Ѓумурџинскиот Санџак]]. [[Тодор Симовски]] погрешно го посочува целото тогашно население како [[Турци|турско]].'''<ref name=":1" />''' Според некои извори, покрај христијаните, во Крстополе се населиле и бегалци од неколку околни исламизирани села: од [[Брештене]] <small>(Ис Јорен)</small>, [[Скеча (округ)|Скечанско]], и од Чејлик, [[Муратли]] и [[Мунчино]], [[Саришабанско]].<ref>Вулев, Г. Село Кръсто поле, Еникьой, Ксантийско. С., 1972, с. 16-17.</ref> Во 1870 г. во Крстополе било отворено бугарско училиште. Од 1870–1874 г. во него предавал даскал [[Јаков Змејковиќ]] од с. [[Вруток]], [[Полошка Котлина|Полошко]].<ref>{{Citation|title=Родопски будители|url=http://www.librarysm.com/Downloads/rodopbut.ppt|accessdate=2011-02-28|archivedate=2015-10-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20151018065634/http://www.librarysm.com/Downloads/rodopbut.ppt}}</ref> Во текот на учебната 1909/1910 г. наставниот кадар броел 7 лица, а имало 194 ученици распоредени во 4 одделенија и 3 паралелки. Еден од наставниците бил писателот Дамјан Калфов, кој предавал во селото во периодот 1907–1910 г.<ref name=":0">{{Георгиев Трифонов 12|250}}</ref> Летото 1900 г. [[Тодор Халчев]] основал и раководел револуционерн комитет на [[ВМОРО]] во Крстополе, во кои учествувале неговите браќа Васил и Атанас, како и [[Неделко Килев]], Димитар Бечиров, Штерју Георгиев (Гочев), Иван Белков, Михаил Палатев, Петар Херов, Михаил Караџов, Георги Матинов, Георги Бодуров, Штерју Керезов, Стамат Бечов, Александар Вулев, Кирјак Чулбуров, Сава Гочев, Тодор Бечиров, Сава Колцев, Нашо Вулев и други.<ref>{{Караманджуков|165}}</ref> Во селото имало 30 [[гркомански]] куќи, коишто до одреден степен ја ограничувале револуционерната активност.<ref>{{Караманджуков|173}}</ref> До 1909 г. Крстополе имало околу 300 куќи, од кои 220 [[Бугарската егзархија|егзархиски]], 50 [[Цариградска патријаршија|патријаршиски]] и 30 муслимански. Главен поминок на населението било [[Тутунарство|тутунарството]].<ref name=":0" /> Според статистиката на [[Љубомир Милетиќ]], во 1912 г. Крстополе било едно од двете македонски христијански села во Скечанската Каза. За двете села [[Габрово (Скечанско)|Габрово]] и Ениќој, Милетиќ посочува население од 600 [[Бугарска егзархија|егзархиски]] семејства.<ref>{{БИМ}}</ref><ref name=":2">{{Наведена книга|url=http://www.promacedonia.org/bmark/lm_tr/index.html|title=Разорението на тракийскитѣ българи прѣзъ 1913 година|last=Милетичъ|first=Л.|publisher=Българска академия на наукитѣ. Държавна печатница|year=1918|location=София|pages=299}}</ref> === Во Грција === [[Податотека:Stavroupoli-deserted-house.jpg|мини|Напуштена куќа во Крстополе (1990)]] Во [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]] во 1912 г. селото е окупирано од бугарска војска. По [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] во 1913 г. истото е припоено кон Грција. Таа година Крстополе броело 2.137 жители.'''<ref name=":1" />''' Дел од жителите избегале во [[Смољан (област)|Пашмаклиско]], плашејќи се од истребување од страна на околното турско население, а дел заминал за градот [[Скеча]], кој влегол во рамките на [[Царството Бугарија]]. Весникот „Трговски светилник“ известува дека до летото 1914 г., меѓу многуте бегалци во Скеча, имало 166 семејства со 865 членови од Ени Ќој (''Ени Кьой'') {{Крат|т.е.|то ест}} од Крстополе.<ref>''„Търговски фар“'', бр. 573, 22 юни 1914 г., Заселването на бежанците от Мала Азия, Тракия и Македония</ref> По отстапувањето на [[Западна Тракија]] по крајот на [[Првата светска војна]] (1918), Македонците од Крстополе повторно биле принудени да се преселат, упатувајќи се на север кон Бугарија.<ref>Вулев, Георги. Село Кръстополе, Еникьой, Ксантийско. София, 1972, стр. 101-102.</ref> Во 1920 г. селото е преименувано во ''Ставруполи'' (Σταυρούπολη).<ref name=":I" /> Во 1923 г. сите муслимани се иселени во [[Турција]] по сила на [[Лозански договор|Лозанскиот договор]]. На нивно место се доведени 277 бегалски семејства (вкупно 1.121 бегалец) од разни места во [[Мала Азија]], [[Понд]] и [[Источна Тракија]],<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://stavrakoudis.econ.uoi.gr/deth/to/73211901-stavroupolis.html|title=Προέλευση προσφύγων που εγκαταστάθηκαν στoν οικισμό: Σταυρούπολις|accessdate=10 април 2026}}</ref> но и семејства од небегалско потекло.<ref name=":1" /> Во 1940 г. Крстополе е евидентирано со 3.108 жители, од кои 2.213 од машки пол, што значи дека во оваа бројка биле пресметани и припадниците на овде стациопираниот воен полк на жандармериската поткоманда со повеќе од 1.300 души. Со наредба бр. 107 од 26 септември 1946 г. Крстополе добило статус на градска општина, со вкупна површина од {{Км2|94,5}}.'''<ref name=":1" />''' За време на [[Втората светска војна]], од 1941 г. селото е одново окупирано од бугарски единици. На 1 септември 1941 г., со исполнување на наредба на тогашниот Министерски совет на [[Царство Бугарија]], кај селото е основан логорот „[[Крсто Поле (логор)|''Ениќој'']]“ или „''Крстополе''“, во документи именуван како ''Населба на Државна сигурност № 2''. Во логорите власта претежно праќала дејци од [[Бугарска комунистичка партија|БКП]], [[ВМРО (Обединета)]] и други противници на власта на [[Богдан Филов]]. Логорот исто така имало улога во [[Холокаустот]] со нејзиното интернирање на лица од [[Евреи|еврејско потекло]].<ref>[http://www.lostbulgaria.com/?cat=161 Архивни снимки]</ref> == Стопанство == Населепието, покрај други дејности, претежно се занимава со земјоделство. Главни производи се [[памук]], [[тутун]], [[жито]] и други земјоделски производи, а делумно се занимава и со [[сточарство]]. За потребите на месното и околното население, во Крстополе постојат повеќе трговски и занаетчиски дуќани,'''<ref name=":1" />''' == Население == {{Пописи-ЕМ|3.108|1.386|1.375|1.282|1.216|901|832|536|373}} == Општествени установи == * Пошта * Полициска станица * Околиски суд == Културни и природни знаменитости == '''Цркви''' * [[Црква „Св. Благовештение“ - Крстополе|Црква „Св. Благовештение“]] — главна селска црква, подигната во 1858 г. * [[Црква „Св. Архангели“ - Крстополе|Црква „Св. Архангели“]] '''Параклиси''' * „Св. Недела“ * „Св. Димитриј“ == Личности == '''Родени во Крстополе''' * [[Александар Вулев]] (?–1906) — револцуионер од ВМОРО * [[Гаврил Караоланов]] — револуционер и општественик * [[Георги Чалбуров]] (1896–1960) — трговец и општественик во Бугарија * [[Неделко Килев]] (1882–1944) — револцуионер од ВМОРО * [[Тодор Халчев]] (1867–?) — револцуионер од ВМОРО '''По потекло од Крстополе''' * [[Катерина Сакеларопулу]] (р. 1956) — поранешна [[Претседател на Грција|претседателка]] на [[Грција]] == Поврзано == * [[Крсто Поле (логор)|Крстополе (логор)]] — [[концентрационен логор]] од времето на [[Втората светска војна]] == Наводи == {{Наводи}} ;Забелешки {{notelist}} {{Скеча}} [[Категорија:Скеча (општина)]] 2bjk7u03g1e6j0517u94aovacx6u7eu 0 1391212 5537817 5537494 2026-04-11T20:05:51Z P.Nedelkovski 47736 поправки 5537817 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Минерални Бањи | native_name = Минерални бани | native_name_lang = bg | settlement_type = село | image_skyline = Haskovski Minralni Bani park, Парк в Хасковски минерални бани.jpg | image_caption = Паркот во Минерални Бањи | pushpin_map = Бугарија | pushpin_map_caption = Местоположба на Минерални Бањи во Бугарија | latd = 41 | latm = 56 | lats = 04 | latNS = N | longd = 25 | longm = 20 | longs = 34 | longEW = E | coordinates_display = inline,title | subdivision_type = Земја | subdivision_name = [[Бугарија]] | subdivision_type1 = Област | subdivision_name1 = [[Хасково (област)|Хасково]] | subdivision_type2 = Општина | subdivision_name2 = [[Минерални Бањи (општина)|Минерални Бањи]] | leader_title = Градоначалник | leader_name = Мјумјун Искендер | area_total_km2 = 0 | elevation_m = 280 | population_total = 1.279 | population_as_of = 2022 | postal_code_type = поштенски код | postal_code = 6343 | area_code = +359 3722 | website = {{URL|https://mineralnibani.bg/}} }} '''Минерални Бањи''', неофицијално '''Хасковски Минерални Бањи''' ({{Langx|bg|Минерални бани, Хасковски минерални бани}}) — село во Јужна [[Бугарија]] и административен центар на Општина [[Минерални Бањи (општина)|Минерални Бањи]] во [[Хасково (област)|Хасковската Област]]. Има население од 1.279 жители (2022).<ref>[https://www.grao.bg/tna/t41nm-15-06-2022_2.txt Таблица на адресно регистрираните по постоянен и по настоящ адрес лица] oт дата 15.06.2022 г.</ref> == Географија == Селото Минерални Бањи е сместено на северните падини на [[Источни Родопи|Источните Родопи]], во подножјето на ридот Мечковец од западната страна. Селото се наоѓа на 18 километри југозападно од регионалниот центар [[Хасково]] и на околу 230 километри југоисточно од главниот град [[Софија]]. == Историја == Минерални Бањи има богата историја како балнеолошки центар која датира уште од античко време. === Праисторија и тракиски период === Најраните траги од човечко присуство во регионот се поврзани со тракиските племиња. Во околината на Минерални Бањи се наоѓаат бројни '''мегалитни споменици''' ([[долмен]]и и [[кромлех|кромлеси]]), како и карпести гробници и ниши. Посебно значајни се култните комплекси кај селото [[Срница (Хасково)|Срница]]. Во раножелезната епоха бил развиен систем на утврдени тврдини, градени на природно заштитени височинки. === Антички период === Поради лековитите својства на 14-те термални извори, во [[2 век]] околу нив се развила значајна населба. Според историските извори, на ова место се наоѓал античкиот град '''Топлицос''' (познат и како Топлика), кој во својот врв имал над 12.000 жители. Археолошките ископувања потврдуваат интензивен економски и социјален живот во овој период.<ref>{{cite web |url=https://mineralnibani.bg/za-obshtinata/istoriya-i-kultura/istoriya |title=История |author= |publisher=Община Минерални бани |date= |access-date=10 април 2026 | language=bg }}</ref> === Среден век === Во текот на [[среден век|средновековието]], местото го задржало своето значење како важен балнеолошки центар. Славата на минералните води и нивното чудотворно дејство продолжила да привлекува посетители, а капацитетите околу изворите биле користени во континуитет низ вековите. === Современ период === Модерното искористување на изворите започнува со нивното целосно каптирање во [[1937]] година, кога е изградена и првата јавна бања. Поради уникатниот хемиски состав, во [[1952]] година местото официјално е прогласено за ''бањски центар од национално значење''. == Минерални извори == Најзначајниот природен ресурс на Минерални Бањи се термалните води, кои извираат од 14 извори лоцирани во четири групи на меѓусебно растојание до 50 метри. Водата доаѓа од длабочина од 150 до 200 метри, низ пукнатини на терциерен ефузивен масив, чиј состав влијае врз нејзината минерализација. Минералната вода е хипертермална со температура од 54,1 до 59,2 °C, има сулфатно-натриумски и калциумов состав со вкупна минерализација од 1550–1630 мг/л, содржи радон, силициум и флуор, а вкупниот проток на изворите изнесува над 1500 л/мин.мин. Минералната вода се користи за лекување и превенција на: * Заболувања на периферните артерии (облитерирачки заболувања); * Проблеми со периферниот нервен систем; * Заболувања на опорно-двигателниот апарат (коски, зглобови и мускули). == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://mineralnibani.bg/ Мрежно место на Општина Минерални Бањи] [[Категорија:Села во Бугарија]] [[Категорија:Населени места во областа Хасково]] b4sk10wnwfl5yy3st8xc7iljoaabrn0 0 1391218 5537757 5537529 2026-04-11T18:14:05Z Andrew012p 85224 5537757 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Филм | name = Хостел 2 | image = Хостел 2 poster.webp | alt = | caption = Плакатот на филмот | director = [[Илај Рот]] | writer = Илај Рот | based_on = {{based on|ликови|Илај Рот}} | producer = [[Мајк Флајс]]<br>Илај Рот<br>Крис Бригс | starring = [[Лорен Џерман]]<br>[[Роџер Барт]]<br>[[Хедер Матарацо]]<br>[[Бижу Филипс]]<br>[[Ричард Берги]] | cinematography = Милан Чадима | editing = [[Џорџ Фолси Помладиот]] | music = [[Нејтан Бар]] | production_companies = Next Entertainment<br>[[Raw Nerve (company)|Raw Nerve]] | distributor = [[Lionsgate Films|Lionsgate]]<br>[[Screen Gems]] | released = {{Film date|2007|06|08}} г. (САД) | runtime = 94 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * [[словачки јазик|словачки]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = 10,2 милиони долари | gross = 35,6 милиони долари |preceded_by=''[[Хостел (филм од 2005)|Хостел]]''|followed_by=''[[Хостел 3]]''}} {{Закосен наслов}}'''''Хостел 2''''' ({{Langx|en|Hostel: Part II}}) — продолжение на трилерот ''[[Хостел (филм од 2005)|Хостел]]'' во режија на [[Илај Рот]] и втор дел од истоимената франшиза. Филмот бил објавен во [[Соединети Американски Држави|САД]] на 8 јуни 2007 г. Заработил 35,6 милиони долари.<ref name="Goldstein2">{{cite news|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-2007-jun-05-et-goldstein5-story.html|title=Those 'Hostel' ads test the squirm factor|last1=Goldstein|first1=Patrick|date=5 June 2007|work=Los Angeles Times|access-date=31 јануари 2021}}</ref> == Содржина == Три студентки решаваат да направат пауза од забавите и скршнуваат од својот пат, заведени од една убава европска жена што им ветува изолација, безбедност, па дури и романса. Но она што го добиваат е вистински [[пекол]] во кој се продадени на највисокиот понудувач, чија единствена желба е полека да ги убие. ''Хостел 2'' истовремено следи и двајца Американци што се подготвени да платат за да се приклучат на ексклузивен клуб каде еден човечки живот ќе згасне во нивните раце — на каков начин и да посакаат. Ова е приказна за човечки чудовишта и за моќта на парите, раскажана онака како што само Илај Рот умее. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Лорен Џерман]] || Бет Салинџер |- | [[Бижу Филипс]] || Витни Сверлинг |- | [[Вера Јорданова]] || Аксел Расимов |- | [[Хедер Матарацо]] || Лорна Вајсенфренд |- | [[Роџер Барт]] || Стјуарт |- | [[Ричард Берги]] || Тод |- | [[Милан Кнажко]] || Саша Расимов |- | [[Станислав Јаневски]] || Мирослав |- | [[Џеј Ернандес]] || Пакстон Родригес |- | [[Џордан Лад]] || Стефани |- | [[Лук Меренда]] || италијанскиот детектив |- | [[Едвиж Фенек]] || професорката по уметност |- | [[Руџеро Деодато]] || италијанскиот човекојадец |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title|0498353}} [[Категорија:Американски филмови]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Филмови од 2007 година]] [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови на Lions Gate Entertainment]] t7knv7tjvc7e3vhw9sk284la4y1c002 0 1391226 5537746 5537601 2026-04-11T17:06:22Z Gurther 105215 5537746 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Личност|name=Коста Машу|birth_date=[[1829]]|birth_place=[[Велес]], [[Отоманска Македонија]]|death_date=[[1905]] {{мали|(возр. 75-76)}}|death_place=[[Велес]], [[Отоманска Македонија]]|spouse=Анастасија Богоева-Машу|children=Петар, Олга, Пандели, Роман и Трајан|image=Mashovi familija dnevnik.jpg|image caption=Дневникот на Коста Машу за трговија}} '''Коста Машу''' или '''Машо''' ([[Велес]], [[1829]] — [[Велес]], [[1905]]) — [[Македонија|македонски]] [[Трговија|трговец]] и [[адвокат]] од [[Македонски Власи|влашко потекло]]. Деец на [[Романска пропаганда во Македонија|Романската пропаганда во Велес]]. Родоначалник на влашкото трговско [[Машови|семејство Машови]].<ref name=":0">{{Наведена книга|url=https://www.zirm.mk/wp-content/uploads/2021/10/IST-1969.1.22-Veljanovski-N.-Semejnite-trgovski-fondovi-vo-Arhivot-na-Makedonija-i-nivnata-vaznost-za-istoriskite-proucuvanja.pdf|title=Семејните трговски фондови во архивот за Македонија и нивната важност за историските проучувања|last=Велјановски|first=Н.|publisher=Здружение на историчари на Република Македонија|year=1969|location=[[Скопје]]|pages=217-218}}</ref> == Животопис == Коста Машу е роден во [[1829|1829 година]] во [[Велес]], тогаш дел од [[Отоманско Царство|Отоманското Царство]]. Во [[1820-тите]] неговото семејство било прогонето од [[Москополе]], во [[1825|1825 година]] се преселиле во Велес. Коста Машу се женил со Анастасија Богоева-Машу.<ref name=":0" /> Во [[1860-тите]] се занимавал со [[трговија]]. Успешно се проширил во [[Велешко]], [[Кумановско]], [[Солун]] и [[Австроунгарија]]. Со неговите пари ги откупувал велешките села и ги ослободил од [[Чифлиг|чифлигарскиот систем]]. Коста Машу сметал дека [[Влашко прашање|влашкото прашање]] требало да се реши во рамките на романски интереси.<ref>{{Наведена книга|title=Политиката на Австро-Унгарија спрема Македонија и македонското прашање, 1878-1903|last=Миноски|first=Михајло|publisher=[[Култура (издавачка куќа)|Култура]]|year=1982|location=[[Скопје]]|pages=38 и 58|author-link=Михајло Миноски}}</ref> Коста Машу бил основоположник на [[Романска пропаганда во Македонија|романската пропаганда во градот]]. Неговата куќа во [[1 септември]] [[1893|1893 година]] почнала да функционира како романско училиште за [[Македонски Власи|Власите]]. Машу бил претседател на Влашката општина во Велес.<ref>{{Наведена книга|url=https://repository.ukim.mk/server/api/core/bitstreams/4af242eb-4303-436e-a439-06b5d0a53483/content|title=Романската пропаганда во Македонија и ароманското прашање (1860-1903)|last=Минов|first=Никола|publisher=[[УКИМ]]|year=2010|location=[[Скопје]]|pages=144}}</ref> Машу починал во [[1905|1905 година]]. Имал 5 деца од кои 4 биле машки: Петар, Трајан, Пандели и Роман. Сите од нив подоцна учествувале во [[Борба за Македонија|Борбата за Македонија]]. Додека неговата ќерка Олга, се омажила со [[Панче Васков]], деец на [[Македонската револуционерна организација]].<ref>{{Наведени вести|url=https://duma.mk/region/veles-3/18882-2016-04-10-14-58-15/|title=Маалото на имотните граѓани во стар Велес|last=Андреевски|first=Стоилко|date=10 април 2016|work=Дума}}</ref> == Наводи == {{Наводи}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Машу, Коста}} [[Категорија:Луѓе од Велес]] [[Категорија:Родени во 1829 година]] [[Категорија:Починати во Велес]] [[Категорија:Починати во 1905 година]] [[Категорија:Македонски трговци]] [[Категорија:Македонски Власи]] [[Категорија:Македонски политичари]] [[Категорија:Романски политичари]] [[Категорија:Македонски адвокати]] povj9222q5iyfcxnknm8aezmb9msohc 0 1391240 5537660 2026-04-11T12:55:05Z Anidani2025! 127339 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1318562324|Berlin Documentary Forum]]“ 5537660 wikitext text/x-wiki [[Податотека:BDF2.jpg|мини|Аудиториум „Документарни моменти: Сеќавање на иднината“, 4 јуни 2010 година]] '''Берлинскиот документарен форум (BDF)''' бил биенале што се одржувал во Куќата на културата на светот во [[Берлин]]. Форумот се појавувал како простор каде што уметници, теоретичари и публика се собирале заедно и разговарале за тоа што значи „документарецот“ во современото време. Тој се занимавал со документарната форма низ различни дисциплини: [[Филм|филмот]] ја носел силата на визуелното сведоштво, [[Фотографија|фотографијата]] ја задржувала меморијата на мигот, [[Современа уметност|современата уметност]] ја преиспитувала границата меѓу факт и фикција, перформансот ја оживувал вистината на сцената, [[Архитектура|архитектурата]] ја покажувала документарната димензија на просторот, а културната теорија давала рамка за критичко размислување. На своето инаугуративно издание во ''2010 година'', '''Берлинскиот документарен форум''' имал петдневна тематска програма. Во тие денови се одржувале изложби, проекции, перформанси,читања и дискусии што биле развиени и реализирани од група меѓународни уметници и теоретичари. Публиката учествувала во живи разговори и се запознавала со нови начини на разбирање на документарната форма. Второто издание во ''2012 година'' имал сличен пристап, повторно се собирале различни дисциплини и се отворале прашања за улогата на документарецот во современата култура. Третото и последно издание се одржале во пролетта ''2014 година''. Тоа издание ја заокружувало визијата на форумот и покажувало колку документарната практика можела да биде широка и интердисциплинарна. По ова, во ''2016 и 2018 година'', фестивалот не можел да најде ниту место ниту финансиска поддршка, па затоа не се одржувал. Сите три изданија на '''Берлинскиот документарен форум''' биле осмислени од берлинската кураторка '''Хила Пелег.''' Таа му дала теоретски нијансирана интерпретација, постојано поместувајќи ги границите на документарецот и успеала да го изнесе далеку од неговата класична жанровска дефиниција. Во своите текстови, таа напишала: ''„Бидејќи разликите помеѓу реалноста и фикцијата, артефактот и документот се оспоруваат денес повеќе од кога било, фестивалот се вклучи во документарецот не како обично прикажување на реалноста, туку како стратешки начин за справување со реалноста преку работа со и преку слики и наративи. Фестивалот затоа се стреми да истражи нови начини на рефлексија и медиумско образование во свет каде што сликите играат клучна улога во конструирањето на историјата, идентитетите и вистината.“'' Со оваа визија, Пелег успеала да ја обликува програмата така што фестивалот се претворил во лабораторија за идеи или место каде што уметниците и теоретичарите не само што прикажувале дела, туку и заеднички размислувале за улогата на документарецот во современото општество Фестивалот, кој се одржувал на историски натрупаната локација '''„Куќа на културата на светот“''', оставил посебен акцент и на архитектурата и просторниот дизајн. Организаторите настојувале да создадат специфични услови кои овозможувале секој уметнички формат, било изложба, проекција или перформанс, да добие сопствен простор и да се доживее на уникатен начин од страна на публиката. Покрај настаните што се одржувале на самото место, фестивалот нудел и богата онлајн програма. Во неа се вклучувале одбрани претстави и дискусии, како и длабински интервјуа со уметници и теоретичари. Објавувал и есеи што ја разгледувале улогата на современиот документарец, отворајќи нови перспективи за тоа како сликите и наративите влијаат врз нашето разбирање на историјата, идентитетите и вистината. Форумот не бил само локален културен настан, туку и глобална платформа што ја проширувала дебатата и ја правела достапна за поширока публика. == '''Изданија''' == === Берлински документарен форум 1 (2–6 јуни 2010) === Уметнички директор: Хила Пелег На фестивалот учествувале бројни уметници, мислители и теоретичари од различни делови на светот. Меѓу нив биле Ејрин Анастас, Емили Аптер, Ариела Азулај, Еке Бонк, Стела Бруци, Франсоа Бушер, Едуардо Кадава, Тони Кокс, Кетрин Дејвид, Оквуи Енвезор, Омер Фаст, Рене Габри, Филип Гуревич, Томас Кејнаен Холмес, Антји Крог, Ксавиер Ле Рој, Крис Маркер, Анџела Мелитопулос, Мари-Хозе Мондзеин, Жоао Мореира Салес, Едгар Морин, Мајкл Мракич, Рабих Мруе, Исам Насер, Марсел Офулс, Рик Прелингер, Алад Ресин, Адријан Рифкин, Бен Расел, Валид Садек, Ли Ен Шмит, Флоријан Шнајдер, Стефани Шулте Стратхаус, Ајлин Симпсон, Ејал Сиван, Едуардо Томас, Бен Вајт, Фредерик Вајсман и колективот Зини/Мајдаган. Секој од нив придонесувал со сопствена перспектива некој преку филм, друг преку фотографија или перформанс, а трети преку теоретски текстови и јавни дискусии. === Берлински документарен форум 2 === '''Берлинскиот документарен форум 2 се одржал од 31 мај до 3 јуни 2012 година.''' Уметнички директор била Хила Пелег, која работела во соработка со Кетрин Дејвид, Антје Еман, Харун Фароки, Силвер Лотрингер, Флоријан Шнајдер и Едуардо Томас. Во ова издание учествувале бројни уметници и мислители од различни контексти и дисциплини. Меѓу нив биле Крег Акин, Басма Алшариф, Ерик Бодлер, Нил Белуфа, Елизабета Бенаси, ЛД Браун, Џејкоб Чиочи, Мери Хелена Кларк, Кетрин Дејвид, Мати Диоп, Антје Еман, Харун Фароки, Миријам Фасбендер, Роберт Гарднер, Жан-Мари Штрауб, Такаши Ито, Кавасе Наоми, Хасан Кан, Тиери Кнауф, Јоаким Костер, Роберт Крамер, Хају Квон, Оливер Ларик, Лаида Лерткунди, Дани Левентал, Анџела Мелитопулос, Шана Мултон, Рабих Мруе, Мурата Такеши, Петер Нестлер, Олаф Николај, Андерс Нилсон, Гинтер Ничке, Роберт Охшорн, Мелик Оханијан, Волкер Пантенбург, Кристофер Пини, Стив Рајнке, Мајкл Робинсон, Ева Мари Родбро, Бен Расел, Ела Шохат, Ефрат Швили, Ејал Сиван, Мајкл Сноу, Фил Соломон, Хито Стајерл, Вилијам Татге, Џеф Вол, Клаус Вилденхан и Кристофер Вилијамс. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://hkw.de/de/programm/projekte/2012/berlin_documentary_forum_2/berlin_documentary_forum_2.php|title=Berlin Documentary Forum 2|last=Welt|first=Haus der Kulturen der|work=HKW|archive-url=https://web.archive.org/web/20170731194410/http://hkw.de/de/programm/projekte/2012/berlin_documentary_forum_2/berlin_documentary_forum_2.php|archive-date=2017-07-31|accessdate=2017-07-31}}</ref> Архитектура: Kooperative für Darstellungspolitik и Kuehn Malvezzi. === Берлински документарен форум 3 (29 мај – 1 јуни 2014) === Уметнички директор: Хила Пелег Берлинскиот документарен форум 3 имал импресивно присуство на меѓународна публика. Во текот на четири интензивни дена се одржувале проекции, претстави, дискусии, читања и изложби. Публиката доаѓала од различни културнии професионални средини, а секој настан претставувал нова можност за размена на идеи и заедничко размислување за улогата на документарецот во современиот свет. Четирите дена биле исполнети со енергија, дебати и нови откритија, оставајќи силен впечаток кај сите што присуствувале. Третото издание на '''Берлинскиот документарен форум''' било насочено кон истражување на улогата на наративот во општеството. Наместо да се гледа само како форма на раскажување, наративот бил третиран како средство што активно влијаело врз тоа како луѓето ја разбираат и ја градат својата реалност. Програмата опфаќала придонеси од повеќе области: * '''[[Филм]]''' – со примери што покажувале како визуелните приказни можат да оформат ставови и сеќавања. * '''[[Современа уметност]]''' – која ја преиспитувала границата меѓу факти и измислица. * '''Перформанс''' – што ја претставувал реалноста преку живо дејство пред публика. * '''[[Архитектура]]''' – која ја нагласувала документарната димензија на просторот. * '''Културна историја и теорија''' – што давале аналитичка рамка за разбирање на овие процеси. Со тоа, форумот се претставувал како место каде што различни дисциплини се обединиле за да покажат дека приказните не се само начин на комуникација, туку и алатка за обликување на општествената стварност. <ref group="n">Some of its manifestations can still be experienced at the HKW or permanently on its website, e.g. Michael Baers' graphic novel [http://berlindocumentaryforum.baers.hkw.de/?fly=1 ''An Oral History of Picasso in Palestine''] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141103004100/http://berlindocumentaryforum.baers.hkw.de/?fly=1}}.</ref> Обемното издание на списанието '''„Берлински документарен форум 3“''' било посветено на разјаснување на седумнаесетте проекти што биле дел од ова издание. Во списанието се објавувале есеи и разговори кои давале поширок контекст и критичка рамка за програмата. Меѓу авторите што придонесувале со свои текстови биле Стела Бруци, Силвер Лотрингер, Џими Дарам, Еран Шаерф, Смадар Драјфус, Џеси Лернер, Рое Розен и Криста Блумлингер. <ref group="n">It can be read [http://issuu.com/hkwberlin/docs/bdf3_magazin?fly=1 online] {{Семарх|url=https://web.archive.org/web/20141103004104/http://issuu.com/hkwberlin/docs/bdf3_magazin?fly=1|date=3 November 2014}}</ref> Учесници: Марија Тереза Алвес, Џими Дурам и Ричард Хил, Шајна Ананд и Ашок Сукумаран, Мајкл Баерс, Кетрин Дејвид, Смадар Драјфус, Харун Фароки, Силвер Лотрингер со Џеси Лернер, Серхио Гонзалес Родригез и Софија Мржаурека, Рабије, Еран Шаерф со Полин Боудри, Елфриде Јелинек, Ева Мајер, Уриел Орлоу и Тим Зулаф, Корнелија Лунд, Стефани Шлутер, Едуардо Томас и Којо Јамашита и други. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.e-flux.com/announcements/berlin-documentary-forum-3/|title=Berlin Documentary Forum 3 – Announcements – e-flux|work=E-flux.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20160702054925/http://www.e-flux.com/announcements/berlin-documentary-forum-3/|archive-date=2016-07-02|accessdate=2017-07-31}}</ref> Архитектура: Kooperative für Darstellungspolitik == Белешки == <references group="n" /> == Наводи == {{Наводи}} == Надворешни врски == * {{Наведена мрежна страница|url=http://www.hkw.de/berlin-doc-forum|title=Berlin Documentary Forum 3|last=Welt|first=Haus der Kulturen der|date=21 July 2016|work=HKW|accessdate=2017-07-31}} * {{Наведена мрежна страница|url=https://www.hkw.de/de/programm/projekte/2010/berlin_documentary_forum/berlin_documentary_forum_1.php|title=Berlin Documentary Forum 1|last=Welt|first=Haus der Kulturen der|date=29 October 2019|work=HKW|accessdate=2019-10-29}} [[Категорија:Берлински документарен форум]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] s9s77my652tg0rubt58pikahs8p192v 10 1391241 5537708 2026-04-11T14:35:02Z Carshalton 30527 Создадена страница со: [[Податотека:600px Verde e Blu con striscetta bianca.png|20px|Сиетл Саундерс 2]] {{fb team |t=Сиетл Саундерс 2 |tan=ФК Сиетл Саундерс 2 |tc=USA |abb={{#if:{{{abb|}}}|SES}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки САД|Сиетл Саундерс 2]] [[it:Template:Calcio Seattle Sounders FC]] </noinclude> 5537708 wikitext text/x-wiki [[Податотека:600px Verde e Blu con striscetta bianca.png|20px|Сиетл Саундерс 2]] {{fb team |t=Сиетл Саундерс 2 |tan=ФК Сиетл Саундерс 2 |tc=USA |abb={{#if:{{{abb|}}}|SES}} |oc={{#if:{{{oc|}}}|{{{oc}}} }} }}<!-- --><noinclude> [[Категорија:Fb_team_предлошки САД|Сиетл Саундерс 2]] [[it:Template:Calcio Seattle Sounders FC]] </noinclude> ndw6aiuc1nddx3rd42ajdexzrmd5a1i 0 1391242 5537709 2026-04-11T14:39:59Z Carshalton 30527 Создадена страница со: {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publ... 5537709 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Наводи== {{наводи}} iz76v6bi4ldb798dxbbo9ea27kr99ig 5537711 5537709 2026-04-11T14:44:23Z Carshalton 30527 5537711 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] ftj9vgkw3egx12oxc2d3o0txp4sbrb5 5537714 5537711 2026-04-11T14:50:38Z Carshalton 30527 5537714 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] frvtlns2j6rlhq1uvqm0548nnp29302 5537860 5537714 2026-04-11T21:53:49Z Carshalton 30527 5537860 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] okr1xyu4cp9bl0bqj5ob6bcn0q4c7y9 5537863 5537860 2026-04-11T22:02:45Z Carshalton 30527 5537863 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] jxtbylbybuhcwl21iot5xlpy9m4b4ik 5537871 5537863 2026-04-11T23:01:44Z Carshalton 30527 5537871 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари, но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] 6e41mu2uysy0u5wiio0rkh1ye5wtois 5537872 5537871 2026-04-11T23:03:11Z Carshalton 30527 /* Сиетл Саундерс */ 5537872 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] o6fjcu35dif2sdawmuir0ukfyfv52bd 5537903 5537872 2026-04-11T23:12:38Z Carshalton 30527 5537903 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] re9k42usw5xym8m7jashiqj6oq3fc91 5537914 5537903 2026-04-11T23:16:39Z Carshalton 30527 5537914 wikitext text/x-wiki {{Infobox football biography 3 |playername = Кристијан Ролдан |image = [[Податотека:Cristian Roldan USMNT v Belgium Mar 28 2026-50 (cropped).jpg|200px]] |fullname = Кристијан Ролдан<ref>{{cite web |url=http://cloudfront.bernews.com/wp-content/uploads/2019/05/2019_Concacaf_Gold_Cup_Preliminary_Lists_May_20.pdf |title=40-Player National Team Roster: 2019 Concacaf Gold Cup: United States |publisher=CONCACAF |page=16 |access-date=May 21, 2019 |via=Bernews}}</ref> |dateofbirth = {{birth date and age|df=y|1995|6|3}} |cityofbirth = [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]] |countryofbirth = [[САД]] |nationality = {{flagsport|USA}} [[САД]] |height = {{height|m=1.72}}<ref name="FIFA 2022">{{cite web |url=https://fdp.fifa.org/assetspublic/ce44/pdf/SquadLists-English.pdf |title=FIFA World Cup Qatar 2022: List of players: United States |publisher=[[FIFA]] |page=31 |date=November 15, 2022 |access-date=November 24, 2022}}</ref> |position = [[Среден ред (фудбал)|среден ред]] |currentclub = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |clubnumber = 7 |youthyears1= 2013–2014 |youthclubs1= {{симбол2|600px bisection vertical HEX-D4AF37 HEX-6229A3.svg}} [[Вашингтонски универзитет|Вашингтон Хаскис]] |years1 = 2013-2014 |caps1= 13 |goals1= 6 |clubs1 = {{симбол2|600px bisection Red Black.svg}} [[Вашингтон Кросфајр]] |years2 = 2015 |caps2= 1 |goals2= 1 |clubs2 = {{Fb team Seattle Sounders FC 2}} |years3 = 2015- |caps3= 313 |goals3= 38 |clubs3 = {{Fb team Seattle Sounders FC}} |nationalyears1 =2014-2015 |nationalcaps1= 2 |nationalgoals1= 0 |nationalteam1= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД под 20 години|САД 20]] |nationalyears2 =2017- |nationalcaps2= 45 |nationalgoals2= 0 |nationalteam2= {{flagsport|USA}} [[Фудбалска репрезентација на САД|САД]] }} '''Кристијан Ролдан''' (роден на [[3 јуни]] [[1995]], во [[Артижа (Калифорнија)|Артижа]]) — [[Американци|американски]] [[фудбал]]ер, [[Среден ред (фудбал)|играч од средниот ред]] на {{Fb team (N) Seattle Sounders FC}} и на [[Фудбалска репрезентација на САД|американската репрезентација]]. ==Клупска кариера== ===Колеџ и аматерска кариера=== Ролдан бил прогласен за [[Gatorade Награди за играч на годината#Фудбал|Gatorade Национален играч на годината]] за 2013 година, додека учел во [[Средно училиште Ел Ранчо|Средното училиште Ел Ранчо]] во [[Пико Ривера (Калифорнија)|Пико Ривера]], [[Калифорнија]].<ref>{{cite news|title=Cristian Roldan named Gatorade National Boys Soccer Player of the Year |url=http://usatodayhss.com/2013/cristian-roldan-named-gatorade-national-boys-soccer-player-of-the-year |website=USA Today High School Sports |date=May 20, 2013 |access-date=May 20, 2013}}</ref> Тој ги одбил поканите од [[ФК Лос Анџелес Галакси|ЛА Галакси]] и [[ФК Чивас САД|Чивас]] да се приклучи на нивните академии и ги предводел Ел Ранчо Донс до сезона без пораз со 26 победи.<ref name="Times-Path">{{cite news |last=Baker |first=Geoff |date=April 23, 2017 |title=How the Sounders' Cristian Roldan struck his own path in Pico Rivera |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-the-sounders-cristian-roldan-struck-his-own-path-in-pico-rivera/ |work=[[The Seattle Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во неговата трета година, тој постигнал 21 гол и имал 21 асистенција за Ел Ранчо, а исто така играл и за младинскиот клуб Унион Индепендиенте.<ref name="SI-Draft">{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=January 15, 2015 |title=Cristian Roldan's up-and-down draft day ends in ideal Seattle destination |url=https://www.si.com/soccer/2015/01/15/cristian-roldan-seattle-sounders-mls-superdraft |magazine=[[Sports Illustrated]] |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Во текот на сезоната 2012–2013, тој постигнал 54 гола и имал 30 асистенции и го предводел Ел Ранчо до регионалното средношколско првенство.<ref name="Times-Path"/><ref name="LATimes-Dream">{{cite news |last=Jiménez |first=Soudi |date=November 18, 2022 |title=Central American immigrants' World Cup dream comes true with Cristian Roldán of Team USA |url=https://www.latimes.com/california/story/2022-11-18/immigrant-world-cup-dreams-come-true-cristian-roldan-parents |work=[[Los Angeles Times]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан бил скаутиран од [[Вашингтонски универзитет|Универзитетот во Вашингтон]] на турнир во [[Сан Диего]] и ја поминал својата колеџ кариера со Вашингтон Хаскис.<ref name="LATimes-Dream"/> Во неговите две сезони во колеџ фудбалот, Ролдан одиграл вкупно 41 натпревар и постигнал 10 гола и седум асистенции, помагајќи му на тимот да ја освои титулата во Пацифик-12 конференцијата во 2013 година.<ref name="LATimes-Dream"/><ref>{{cite news |last=Camargo |first=Alberto |date=November 9, 2022 |title=The college careers of 8 USMNT World Cup players |url=https://www.ncaa.com/news/soccer-men/article/2022-11-09/college-careers-8-usmnt-world-cup-players |work=NCAA.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој бил прогласен за бруцош на годината во конференцијата за 2013 година, победувајќи го својот иден соиграч од Саундерс, [[Џордан Морис]] од [[Стенфорд Кардинал]].<ref name="Times-WorldCup">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=November 19, 2022 |title=How Sounders standouts Cristian Roldan and Jordan Morris realized their World Cup dream |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/how-sounders-standouts-cristian-roldan-and-jordan-morris-realized-their-world-cup-dream/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> За време на меѓусезоната во колеџот, Ролдан играл во [[Премиер развојна лига (САД)|Премиер развојната лига]] за [[Вашингтон Кросфајр]].<ref>{{cite web|title=2013 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402130851/http://uslpdl.com/teams/2013/13598705.html#STATS|archive-date=April 2, 2015|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=2014 Washington Crossfire stats|url=http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|website=USLPDL.com|publisher=Premier Development League|access-date=April 8, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20151208055718/http://www.uslpdl.com/teams/2014/13598705.html#STATS|archive-date=December 8, 2015|url-status=dead}}</ref> Тој се приклучил на тимот во 2013 година, како дел од подготовките за приклучување кон Хаскис.<ref>{{cite news |last=Eskilson |first=J.R. |date=July 19, 2013 |title=Roldan's mystery makes him exciting |url=https://www.topdrawersoccer.com/college-soccer-articles/roldans-mystery-makes-him-exciting_aid29034 |work=[[TopDrawerSoccer.com]] |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Ролдан, исто така, играл за тимот на Портланд Тимберс под 23 години во [[MLS Homegrown Game]] во 2014 година.<ref>{{cite magazine |last=Bird |first=Liviu |date=August 5, 2014 |title=Game of the future: Three thoughts on inaugural MLS Homegrown Game |url=https://www.si.com/soccer/2014/08/05/three-thoughts-inaugural-mls-homegrown-game |magazine=Sports Illustrated |accessdate=November 20, 2022}}</ref> ===Професионална кариера=== ====Сиетл Саундерс==== На 8 јануари 2015 година, било објавено дека Ролдан го напуштил колеџот порано за да потпише [[Generation Adidas]] договор со [[МЛС]] лигата.<ref>{{cite web|title=Major League Soccer announces 2015 Generation adidas class|url=http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|website=MLSsoccer.com|publisher=Major League Soccer|access-date=April 8, 2015|date=January 8, 2015|archive-date=January 22, 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150122235423/http://www.mlssoccer.com/news/article/2015/01/08/major-league-soccer-announces-2015-generation-adidas-class|url-status=dead}}</ref> Иако се очекувало да биде избран рано на [[МЛС Супердрафт 2015|МЛС Супердрафтот 2015]], тој бил избран дури кон крајот на првата рунда како 16-ти пик од [[ФК Сиетл Саундерс|Сиетл Саундерс]].<ref name="SI-Draft"/><ref>{{cite web|title=Sounders FC Selects Cristian Roldan in First Round of 2015 MLS SuperDraft|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/01/15/sounders-fc-selects-cristian-roldan-first-round-2015-mls-superdraft|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=March 8, 2015|date=January 15, 2015}}</ref> Саундерс направиле размена со {{Fb team (N) Real Salt Lake}} за правото на пик на драфтот и го скаутирале Ролдан за време на тренинзите со тимот во текот на оф-сезоната. Откако двапати настапил како замена во првите две кола од сезоната против {{Fb team (N) New England Revolution}} и {{Fb team (N) San Jose Earthquakes}}, Ролдан настапил како замена за придружниот клуб на Саундерс во [[УСЛ]] Сиетл Саундерс 2 на 21 март и постигнал гол во 89-тата минута во победата од 4–2 над актуелниот шампион во првенството, [[ФК Сакраменто Репаблик|Сакраменто Репаблик]].<ref>{{cite web|title=Match Recap: Sounders FC 2 earns 4–2 win over Sacramento in inaugural match|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/21/match-recap-sounders-fc-2-earns-4-2-win-over-sacramento-inaugural-match|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 21, 2015}}</ref> Поради повреди и репрезентативни повици, тој го направи својот прв старт во МЛС на 29 март во ремито без голови на гости против [[ФК Далас]].<ref>{{cite web|title=Sounders FC and FC Dallas play to a scoreless stalemate|url=http://www.soundersfc.com/post/2015/03/28/sounders-fc-and-fc-dallas-play-scoreless-stalemate|website=SoundersFC.com|publisher=Seattle Sounders FC|access-date=April 8, 2015|date=March 28, 2015}}</ref> [[File:Cristian Roldan.jpg|left|thumb|Ролдан со Саундерс во 2017]] Ролдан се развил плејмејкер играч од средниот ред и заработил редовно место во почетната постава под водството на тренерот [[Зиги Шмид]], по неговите претходни настапи како „влијателна замена“.<ref name="Times-Rising2015">{{cite news |last=Pentz |first=Matt |date=June 5, 2015 |title=First-round pick Cristian Roldan a rising star on Sounders squad |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/first-round-pick-cristian-roldan-a-rising-star-on-sounders-squad/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Тој бил споредуван со капитенот и дефанзивниот играч од средниот ред [[Освалдо Алонсо]], кого Ролдан го сметал за ментор и на крајот го заменил во тимот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=May 3, 2019 |title=For Sounders' Cristian Roldan, relief and excitement ahead of match vs. friend, mentor Osvaldo Alonso |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/for-sounders-cristian-roldan-relief-and-excitement-ahead-of-match-vs-friend-mentor-osvaldo-alonso/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 21, 2022}}</ref> Својот прв гол во кариерата во МЛС, Ролдан го постигнал на 13 јули 2016 година, за време на победата од 5–0 над ФК Далас.<ref>{{cite web|url=http://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-enjoy-an-easy-5-0-victory-over-dallas-until-losing-clint-dempsey-to-a-red-card/|title=Sounders enjoy an easy 5-0 victory over Dallas, until losing Clint Dempsey to a red card|author=Matt Pentz|date=July 13, 2016|work=The Seattle Times|access-date=December 28, 2016}}</ref> Во првите години во клубот, тој се спријателил со соиграчот, исто така [[руки]], Џордан Морис - претходно негов колеџ ривал - партнерство на теренот кое било наречено „Џорстијан Мордан“.<ref name="Times-WorldCup"/><ref>{{cite news |last=Castillo |first=Arielle |date=July 7, 2017 |title=Morris, Roldan providing mutual support at US national team summer camp |url=https://www.mlssoccer.com/news/morris-roldan-providing-mutual-support-us-national-team-summer-camp |work=MLSsoccer.com |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Веќе во својата втора сезона Ролдан го освоил [[МЛС куп]]от, играјќи го целиот натпревар добиен по [[Изведување пенали (фудбал)|изведување на пенали]] против [[ФК Торонто]]. Во декември 2018 година, Ролдан се согласил на петгодишно продолжување на договорот со Саундерс за 4 милиони долари.<ref name="TNT20190531">{{cite news |work=[[Tacoma News Tribune]] |issn=1073-5860 |title=Seattle Sounders are betting the future belongs to Cristian Roldan |url=https://amp.thenewstribune.com/sports/soccer/mls/sounders-fc/article231007038.html |date=May 31, 2019 |first=Andrew |last=Hammond |access-date=December 20, 2025}}</ref> На 10 ноември 2019 година, Ролдан настапил во својот [[МЛС куп 2019|трет МЛС куп]] и трет пат против Торонто, каде по една победа и еден пораз овојпат Сиетл славеле уште една победа со резултат 3–1; тој бил вклучен во подготовката за првиот гол на неговиот тим, откако се судрил со [[Џонатан Осорио]], кој ја загубил топката, по што Саундерс дошле до водство со погодокот на [[Келвин Лирдам]].<ref>{{cite news |url=https://www.thestar.com/sports/tfc/2019/11/10/toronto-fc-cries-foul-after-mls-cup-letdown.html |title=Toronto FC cries foul after MLS Cup letdown |work=The Toronto Star |last1=Armstrong |first1=Laura |date=November 10, 2019 |access-date=November 11, 2019}}</ref> Три години подоцна, тој ги одигра сите осум натпревари на својата екипа на патот на Саундерс до титулата во [[КОНКАКАФ Лига на шампиони 2022|КОНКАКАФ Лигата на шампионите]], постигнувајќи еден гол и пет асистенции, и бил избран во Тимот на турнирот.<ref name="Times-WCRoster"/><ref name="CCL-BestXI"/> Во август 2022, тој бил подложен на операција на препоните за лекување на [[Синдром на болна препона|спортска хернија]], што била неговата прва поголема повреда во текот на неговата кариера.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=August 23, 2022 |title=Sounders star Cristian Roldan expected to miss 4-6 weeks after groin surgery |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-star-cristian-roldan-expected-to-miss-4-6-weeks-after-groin-surgery/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Тој се вратил во тимот за последни три натпревари од регуларната сезона, но неуспеал да им помогне на Саундерс да се квалификуваат за плејофот.<ref>{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=October 1, 2022 |title=Sounders might not be in playoffs race, but Cristian Roldan still has something to play for |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/sounders-may-not-be-playing-for-playoffs-but-cristian-roldan-still-has-something-to-play-for/ |work=The Seattle Times |accessdate=November 20, 2022}}</ref> Во јануари 2023 година, Ролдан го продолжил својот договор со Саундерс за уште пет години, заедно со Морис.<ref name="Times-Contract">{{cite news |last=Evans |first=Jayda |date=January 19, 2023 |title=After signing long-term deals with Sounders, Morris and Roldan are 'hungry' to keep winning |url=https://www.seattletimes.com/sports/sounders/after-signing-long-term-deals-with-sounders-morris-and-roldan-are-hungry-to-keep-winning/ |work=The Seattle Times |accessdate=September 17, 2023}}</ref> Во летото 2025 година, Саундерс како победник на КОНКАКАФ Лигата на шампионите за 2022 година, имале право на учество на новото проширено издание на [[Светско клупско првенство во фудбал 2025|Светското клупско првенство]]; во групната фаза на турнирот тие играле со клубови како [[УЕФА Лига на шампиони 2024-2025|европскиот шампион]], {{Fb team (N) Paris Saint-Germain}}, потоа {{Fb team (N) Atletico Madrid}} и {{Fb team (N) Botafogo}}. Ролдан ги започнал како стартер сите три натпревари (постигнал и гол против Ботафого), но Саундерс претрпеле три порази и биле елиминирани од турнирот. Во август 2025, тој одиграл клучна улога во победничката кампања на Саундерс во [[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико) 2025|Купот на лигите 2025]], каде ги одиграл сите 6 натпревари на својот тим вклучително и финалето, во кое Саундерс го совладале {{Fb team (N) Inter Miami}} со убедливи 3-0.<ref>{{cite web|url=https://www.espn.com/soccer/report/_/gameId/757636|title=Seattle Sounders beat Inter Miami, Messi to win Leagues Cu|publisher=espn|date=1 септември 2025|access-date=12 април 2025}}</ref> На 5 април 2026 година, Ролдан го одиграл својот 400-ти натпревар во дресот на Сиетл Саундерс во победата со 1-0 на гости над {{Fb team (N) Houston Dynamo}}.<ref>{{cite web|url=https://www.soundersfc.com/news/cristian-roldan-etches-name-deeper-into-sounders-history-with-400th-appearance-in-all-competitions|title=Cristian Roldan etches name deeper into Sounders history with 400th appearance in all competitions|language=en|publisher=Seattle Sounders FC|date=5 април 2026|access-date=12 април 2026}}</ref> ==Титули== ===Клупски=== ====Сиетл Саундерс==== *'''[[МЛС куп]]''' : 2 : [[МЛС 2016|2016]], [[МЛС 2019|2019]] *'''[[КОНКАКАФ Лига на шампиони]]''' : 1 : 2022 *'''[[Куп на лигите (МЛС и Примера Дивисион Мексико)|Куп на лигите]]''' : 1 : 2025 ===Репрезентативни=== ; САД *'''{{Трофеј-КОНКАКАФ Голд куп}} [[КОНКАКАФ Голд куп]]''' : 2 : [[КОНКАКАФ Голд куп 2017|2017]], [[КОНКАКАФ Голд куп 2021|2021]] ==Наводи== {{наводи}} {{Состав на ФК Сиетл Саундерс}} {{Состав на САД на КОНКАКАФ Голд куп 2019}} {{Состав на САД на СП фудбал 2022}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Ролдан, Кристијан}} [[Категорија:Родени во 1995 година]] [[Категорија:Американски фудбалери]] [[Категорија:Фудбалери на ФК Сиетл Саундерс]] av3k8j0pec2bbo1nwki3qb8ebr65yck 0 1391243 5537718 2026-04-11T15:20:07Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Infobox film | name = Хостел 3 | image = Hostelpart3poster.jpg | caption = Омот на ДВД-изданието | director = Скот Шпигел | producer = {{Plainlist| * Мајк Флајс * Крис Бригс * Скот Шпигел }} | writer = Мајкл Д. Вајс | based_on = {{Based on|ликови|[[Илај Рот]]}} | starring = {... 5537718 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Хостел 3 | image = Hostelpart3poster.jpg | caption = Омот на ДВД-изданието | director = Скот Шпигел | producer = {{Plainlist| * Мајк Флајс * Крис Бригс * Скот Шпигел }} | writer = Мајкл Д. Вајс | based_on = {{Based on|ликови|[[Илај Рот]]}} | starring = {{Plainlist| * Кип Парду * Брајан Халисеј * Џон Хенсли * Сара Хабел * Крис Кој * Скајлер Стоун * [[Томас Кречман]] }} | music = Фредерик Видман | cinematography = Ендру Страхорн | editing = [[Џорџ Фолси Помладиот]]<br />Бред Вилхајт | production_companies = {{Plainlist| * [[Stage 6 Films]] * RCR Media Group * Next Entertainment }} | distributor = [[Sony Pictures Home Entertainment]] | released = 27 декември 2011 г. | runtime = 88 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = }} {{Закосен наслов}}'''''Хостел 3''''' ({{Langx|en|Hostel: Part III}}) — [[американски филм|американски]] [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2011 г. во режија на Скот Шпигел. Ова е третиот и последен дел од трилогијата ''Хостел''. Сценариото е напишано од Мајкл Д. Вајс. Ова е единствениот филм во серијалот во чие производство не учествувал [[Илај Рот]] и единствениот дел што немал кинопремиера. Во овој филм, дејството на „Елитниот ловечки клуб“ се сели од [[Словачка]] во [[Лас Вегас]].<ref>{{cite web|url=http://www.shocktilyoudrop.com/news/topnews-id-11041.html|title=Eli Roth Not Involved with Hostel III|date=2009-07-08|access-date=2025-07-11|website=ShockTillYouDrop}}</ref> == Содржина == Во центарот на приказната се четворица мажи што доаѓаат на ергенска вечер во [[Лас Вегас]]. Таму, две девојки ги замамуваат да им се придружат на приватна забава подалеку од главната улица. Кога ќе пристигнат таму, тие со ужас откриваат дека станале дел од изопачена игра со мачење, каде што членовите на „Елитниот ловечки клуб“ го приредуваат најсадистичкото шоу во градот. == Објавување и критика == Филмот бил објавен право на [[DVD|ДВД]] на 27 декември 2011 г. и добил мешани одзиви од страна на критичарите и публиката. Гледачите ги пофалиле приказната, ликовите и квалитетот на филмот со оглед на тоа што е издаден за домашна употреба, додека критикувани биле визуелните ефекти и слабата поврзаност со претходните два дела. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Брајан Халисеј]] || Скот |- | [[Кип Парду]] || Картер |- | [[Џон Хенсли]] || Џастин |- | [[Сара Хабел]] || Кендра |- | [[Скајлер Стоун]] || Мајк |- | [[Зулај Хенао]] || Ники |- | [[Томас Кречман]] || Флеминг |- | [[Крис Кој]] || Травис |- | [[Никола Шкерли]] || Виктор |- | [[Евелина Обоза]] || Анка |- | [[Кели Тибо]] || Ејми |- | [[Дерик Кар]] || Мосберг |- | [[Френк Алварес]] || Меса |- | [[Тим Холмс]] || Бердо |- | [[Бери Ливингстон]] || докторот |- | [[Алиша Вела-Бејли]] || Јапонката |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title}} [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови од 2011 година]] [[Категорија:Филмски трилогии]] 0jx4fx09c82g4bfud6vaknm6jmlcdpt 5537721 5537718 2026-04-11T15:31:00Z Andrew012p 85224 5537721 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Хостел 3 | image = Хостел 3 (МКД).jpg | caption = Неофицијалниот омот на ДВД-изданието на македонски јазик | director = Скот Шпигел | producer = {{Plainlist| * Мајк Флајс * Крис Бригс * Скот Шпигел }} | writer = Мајкл Д. Вајс | based_on = {{Based on|ликови|[[Илај Рот]]}} | starring = {{Plainlist| * Кип Парду * Брајан Халисеј * Џон Хенсли * Сара Хабел * Крис Кој * Скајлер Стоун * [[Томас Кречман]] }} | music = Фредерик Видман | cinematography = Ендру Страхорн | editing = [[Џорџ Фолси Помладиот]]<br />Бред Вилхајт | production_companies = {{Plainlist| * [[Stage 6 Films]] * RCR Media Group * Next Entertainment }} | distributor = [[Sony Pictures Home Entertainment]] | released = 27 декември 2011 г. | runtime = 88 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = }} {{Закосен наслов}}'''''Хостел 3''''' ({{Langx|en|Hostel: Part III}}) — [[американски филм|американски]] [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2011 г. во режија на Скот Шпигел. Ова е третиот и последен дел од трилогијата ''Хостел''. Сценариото е напишано од Мајкл Д. Вајс. Ова е единствениот филм во серијалот во чие производство не учествувал [[Илај Рот]] и единствениот дел што немал кинопремиера. Во овој филм, дејството на „Елитниот ловечки клуб“ се сели од [[Словачка]] во [[Лас Вегас]].<ref>{{cite web|url=http://www.shocktilyoudrop.com/news/topnews-id-11041.html|title=Eli Roth Not Involved with Hostel III|date=2009-07-08|access-date=2025-07-11|website=ShockTillYouDrop}}</ref> == Содржина == Во центарот на приказната се четворица мажи што доаѓаат на ергенска вечер во [[Лас Вегас]]. Таму, две девојки ги замамуваат да им се придружат на приватна забава подалеку од главната улица. Кога ќе пристигнат таму, тие со ужас откриваат дека станале дел од изопачена игра со мачење, каде што членовите на „Елитниот ловечки клуб“ го приредуваат најсадистичкото шоу во градот. == Објавување и критика == Филмот бил објавен право на [[DVD|ДВД]] на 27 декември 2011 г. и добил мешани одзиви од страна на критичарите и публиката. Гледачите ги пофалиле приказната, ликовите и квалитетот на филмот со оглед на тоа што е издаден за домашна употреба, додека критикувани биле визуелните ефекти и слабата поврзаност со претходните два дела. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Брајан Халисеј]] || Скот |- | [[Кип Парду]] || Картер |- | [[Џон Хенсли]] || Џастин |- | [[Сара Хабел]] || Кендра |- | [[Скајлер Стоун]] || Мајк |- | [[Зулај Хенао]] || Ники |- | [[Томас Кречман]] || Флеминг |- | [[Крис Кој]] || Травис |- | [[Никола Шкерли]] || Виктор |- | [[Евелина Обоза]] || Анка |- | [[Кели Тибо]] || Ејми |- | [[Дерик Кар]] || Мосберг |- | [[Френк Алварес]] || Меса |- | [[Тим Холмс]] || Бердо |- | [[Бери Ливингстон]] || докторот |- | [[Алиша Вела-Бејли]] || Јапонката |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title}} [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови од 2011 година]] [[Категорија:Филмски трилогии]] cjeshvnk7req7gz4pwohszewouebpz6 5537722 5537721 2026-04-11T15:32:17Z Andrew012p 85224 отстранета [[Категорија:Филмски трилогии]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5537722 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Хостел 3 | image = Хостел 3 (МКД).jpg | caption = Неофицијалниот омот на ДВД-изданието на македонски јазик | director = Скот Шпигел | producer = {{Plainlist| * Мајк Флајс * Крис Бригс * Скот Шпигел }} | writer = Мајкл Д. Вајс | based_on = {{Based on|ликови|[[Илај Рот]]}} | starring = {{Plainlist| * Кип Парду * Брајан Халисеј * Џон Хенсли * Сара Хабел * Крис Кој * Скајлер Стоун * [[Томас Кречман]] }} | music = Фредерик Видман | cinematography = Ендру Страхорн | editing = [[Џорџ Фолси Помладиот]]<br />Бред Вилхајт | production_companies = {{Plainlist| * [[Stage 6 Films]] * RCR Media Group * Next Entertainment }} | distributor = [[Sony Pictures Home Entertainment]] | released = 27 декември 2011 г. | runtime = 88 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = }} {{Закосен наслов}}'''''Хостел 3''''' ({{Langx|en|Hostel: Part III}}) — [[американски филм|американски]] [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2011 г. во режија на Скот Шпигел. Ова е третиот и последен дел од трилогијата ''Хостел''. Сценариото е напишано од Мајкл Д. Вајс. Ова е единствениот филм во серијалот во чие производство не учествувал [[Илај Рот]] и единствениот дел што немал кинопремиера. Во овој филм, дејството на „Елитниот ловечки клуб“ се сели од [[Словачка]] во [[Лас Вегас]].<ref>{{cite web|url=http://www.shocktilyoudrop.com/news/topnews-id-11041.html|title=Eli Roth Not Involved with Hostel III|date=2009-07-08|access-date=2025-07-11|website=ShockTillYouDrop}}</ref> == Содржина == Во центарот на приказната се четворица мажи што доаѓаат на ергенска вечер во [[Лас Вегас]]. Таму, две девојки ги замамуваат да им се придружат на приватна забава подалеку од главната улица. Кога ќе пристигнат таму, тие со ужас откриваат дека станале дел од изопачена игра со мачење, каде што членовите на „Елитниот ловечки клуб“ го приредуваат најсадистичкото шоу во градот. == Објавување и критика == Филмот бил објавен право на [[DVD|ДВД]] на 27 декември 2011 г. и добил мешани одзиви од страна на критичарите и публиката. Гледачите ги пофалиле приказната, ликовите и квалитетот на филмот со оглед на тоа што е издаден за домашна употреба, додека критикувани биле визуелните ефекти и слабата поврзаност со претходните два дела. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Брајан Халисеј]] || Скот |- | [[Кип Парду]] || Картер |- | [[Џон Хенсли]] || Џастин |- | [[Сара Хабел]] || Кендра |- | [[Скајлер Стоун]] || Мајк |- | [[Зулај Хенао]] || Ники |- | [[Томас Кречман]] || Флеминг |- | [[Крис Кој]] || Травис |- | [[Никола Шкерли]] || Виктор |- | [[Евелина Обоза]] || Анка |- | [[Кели Тибо]] || Ејми |- | [[Дерик Кар]] || Мосберг |- | [[Френк Алварес]] || Меса |- | [[Тим Холмс]] || Бердо |- | [[Бери Ливингстон]] || докторот |- | [[Алиша Вела-Бејли]] || Јапонката |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title}} [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови од 2011 година]] auzmpfpx025x3al9r6418bj2fd2idj6 5537723 5537722 2026-04-11T15:33:10Z Andrew012p 85224 5537723 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Хостел 3 | image = Хостел 3 (МКД).jpg | caption = Неофицијалниот омот на ДВД-изданието на македонски јазик | director = Скот Шпигел | producer = {{Plainlist| * Мајк Флајс * Крис Бригс * Скот Шпигел }} | writer = Мајкл Д. Вајс | based_on = {{Based on|ликови|[[Илај Рот]]}} | starring = {{Plainlist| * Кип Парду * Брајан Халисеј * Џон Хенсли * Сара Хабел * Крис Кој * Скајлер Стоун * [[Томас Кречман]] }} | music = Фредерик Видман | cinematography = Ендру Страхорн | editing = [[Џорџ Фолси Помладиот]]<br />Бред Вилхајт | production_companies = {{Plainlist| * [[Stage 6 Films]] * RCR Media Group * Next Entertainment }} | distributor = [[Sony Pictures Home Entertainment]] | released = 27 декември 2011 г. | runtime = 88 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = }} {{Закосен наслов}}'''''Хостел 3''''' ({{Langx|en|Hostel: Part III}}) — [[американски филм|американски]] [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2011 г. во режија на Скот Шпигел. Ова е третиот и последен дел од трилогијата ''Хостел''. Сценариото е напишано од Мајкл Д. Вајс. Ова е единствениот филм во серијалот во чие производство не учествувал [[Илај Рот]] и единствениот дел што немал кинопремиера. Во овој филм, дејството на „Елитниот ловечки клуб“ се сели од [[Словачка]] во [[Лас Вегас]].<ref>{{cite web|url=http://www.shocktilyoudrop.com/news/topnews-id-11041.html|title=Eli Roth Not Involved with Hostel III|date=2009-07-08|access-date=2025-07-11|website=ShockTillYouDrop}}</ref> == Содржина == Во центарот на приказната се четворица мажи што доаѓаат на ергенска вечер во [[Лас Вегас]]. Таму, две девојки ги замамуваат да им се придружат на приватна забава подалеку од главната улица. Кога ќе пристигнат таму, тие со ужас откриваат дека станале дел од изопачена игра со мачење, каде што членовите на „Елитниот ловечки клуб“ го приредуваат најсадистичкото шоу во градот. == Објавување и критика == Филмот бил објавен право на [[DVD|ДВД]] на 27 декември 2011 г. и добил мешани одзиви од страна на критичарите и публиката. Гледачите ги пофалиле приказната, ликовите и квалитетот на филмот со оглед на тоа што е издаден за домашна употреба, додека критикувани биле визуелните ефекти и слабата поврзаност со претходните два дела. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Брајан Халисеј]] || Скот |- | [[Кип Парду]] || Картер |- | [[Џон Хенсли]] || Џастин |- | [[Сара Хабел]] || Кендра |- | [[Скајлер Стоун]] || Мајк |- | [[Зулај Хенао]] || Ники |- | [[Томас Кречман]] || Флеминг |- | [[Крис Кој]] || Травис |- | [[Никола Шкерли]] || Виктор |- | [[Евелина Обоза]] || Анка |- | [[Кели Тибо]] || Ејми |- | [[Дерик Кар]] || Мосберг |- | [[Френк Алварес]] || Меса |- | [[Тим Холмс]] || Бердо |- | [[Бери Ливингстон]] || докторот |- | [[Алиша Вела-Бејли]] || Јапонката |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title}} [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови од 2011 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] f459lzzjvth2ijp6s5na78iw6vetaop 5537724 5537723 2026-04-11T15:34:39Z Andrew012p 85224 5537724 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Хостел 3 | image = Хостел 3 (МКД).jpg | caption = Неофицијалниот омот на ДВД-изданието на македонски јазик | director = Скот Шпигел | producer = {{Plainlist| * Мајк Флајс * Крис Бригс * Скот Шпигел }} | writer = Мајкл Д. Вајс | based_on = {{Based on|ликови|[[Илај Рот]]}} | starring = {{Plainlist| * Кип Парду * Брајан Халисеј * Џон Хенсли * Сара Хабел * Крис Кој * Скајлер Стоун * [[Томас Кречман]] }} | music = Фредерик Видман | cinematography = Ендру Страхорн | editing = [[Џорџ Фолси Помладиот]]<br />Бред Вилхајт | production_companies = {{Plainlist| * [[Stage 6 Films]] * RCR Media Group * Next Entertainment }} | distributor = [[Sony Pictures Home Entertainment]] | released = 27 декември 2011 г. | runtime = 88 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = |preceded_by=''[[Хостел 2]]''}} {{Закосен наслов}}'''''Хостел 3''''' ({{Langx|en|Hostel: Part III}}) — [[американски филм|американски]] [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2011 г. во режија на Скот Шпигел. Ова е третиот и последен дел од трилогијата ''Хостел''. Сценариото е напишано од Мајкл Д. Вајс. Ова е единствениот филм во серијалот во чие производство не учествувал [[Илај Рот]] и единствениот дел што немал кинопремиера. Во овој филм, дејството на „Елитниот ловечки клуб“ се сели од [[Словачка]] во [[Лас Вегас]].<ref>{{cite web|url=http://www.shocktilyoudrop.com/news/topnews-id-11041.html|title=Eli Roth Not Involved with Hostel III|date=2009-07-08|access-date=2025-07-11|website=ShockTillYouDrop}}</ref> == Содржина == Во центарот на приказната се четворица мажи што доаѓаат на ергенска вечер во [[Лас Вегас]]. Таму, две девојки ги замамуваат да им се придружат на приватна забава подалеку од главната улица. Кога ќе пристигнат таму, тие со ужас откриваат дека станале дел од изопачена игра со мачење, каде што членовите на „Елитниот ловечки клуб“ го приредуваат најсадистичкото шоу во градот. == Објавување и критика == Филмот бил објавен право на [[DVD|ДВД]] на 27 декември 2011 г. и добил мешани одзиви од страна на критичарите и публиката. Гледачите ги пофалиле приказната, ликовите и квалитетот на филмот со оглед на тоа што е издаден за домашна употреба, додека критикувани биле визуелните ефекти и слабата поврзаност со претходните два дела. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Брајан Халисеј]] || Скот |- | [[Кип Парду]] || Картер |- | [[Џон Хенсли]] || Џастин |- | [[Сара Хабел]] || Кендра |- | [[Скајлер Стоун]] || Мајк |- | [[Зулај Хенао]] || Ники |- | [[Томас Кречман]] || Флеминг |- | [[Крис Кој]] || Травис |- | [[Никола Шкерли]] || Виктор |- | [[Евелина Обоза]] || Анка |- | [[Кели Тибо]] || Ејми |- | [[Дерик Кар]] || Мосберг |- | [[Френк Алварес]] || Меса |- | [[Тим Холмс]] || Бердо |- | [[Бери Ливингстон]] || докторот |- | [[Алиша Вела-Бејли]] || Јапонката |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title}} [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови од 2011 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] ifi6nziia5ve2qz89zqyju3yezjvf7f 5537752 5537724 2026-04-11T18:08:12Z Andrew012p 85224 5537752 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Хостел 3 | image = Хостел 3 (МКД).jpg | caption = Неофицијалниот омот на ДВД-изданието на македонски јазик | director = Скот Шпигел | producer = {{Plainlist| * Мајк Флајс * Крис Бригс * Скот Шпигел }} | writer = Мајкл Д. Вајс | based_on = {{Based on|ликови|[[Илај Рот]]}} | starring = {{Plainlist| * Кип Парду * Брајан Халисеј * Џон Хенсли * Сара Хабел * Крис Кој * Скајлер Стоун * [[Томас Кречман]] }} | music = Фредерик Видман | cinematography = Ендру Страхорн | editing = [[Џорџ Фолси Помладиот]]<br />Бред Вилхајт | production_companies = {{Plainlist| * [[Stage 6 Films]] * RCR Media Group * Next Entertainment }} | distributor = [[Sony Pictures Home Entertainment]] | released = 27 декември 2011 г. | runtime = 88 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = |preceded_by=''[[Хостел 2]]''}} {{Закосен наслов}}'''''Хостел 3''''' ({{Langx|en|Hostel: Part III}}) — [[американски филм|американски]] [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2011 г. во режија на Скот Шпигел. Ова е третиот и последен дел од трилогијата ''Хостел''. Сценариото е напишано од Мајкл Д. Вајс. Ова е единствениот филм во серијалот во чие производство не учествувал [[Илај Рот]] и единствениот дел што немал кинопремиера. Во овој филм, дејството на „Елитниот ловечки клуб“ се сели од [[Словачка]] во [[Лас Вегас]].<ref>{{cite web|url=http://www.shocktilyoudrop.com/news/topnews-id-11041.html|title=Eli Roth Not Involved with Hostel III|date=2009-07-08|access-date=2025-07-11|website=ShockTillYouDrop}}</ref> == Содржина == Во центарот на приказната се четворица мажи што доаѓаат на ергенска вечер во [[Лас Вегас]]. Таму, две девојки ги замамуваат да им се придружат на приватна забава подалеку од главната улица. Кога ќе пристигнат таму, тие со ужас откриваат дека станале дел од изопачена игра со мачење, каде што членовите на „Елитниот ловечки клуб“ го приредуваат најсадистичкото шоу во градот. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Брајан Халисеј]] || Скот |- | [[Кип Парду]] || Картер |- | [[Џон Хенсли]] || Џастин |- | [[Сара Хабел]] || Кендра |- | [[Скајлер Стоун]] || Мајк |- | [[Зулај Хенао]] || Ники |- | [[Томас Кречман]] || Флеминг |- | [[Крис Кој]] || Травис |- | [[Никола Шкерли]] || Виктор |- | [[Евелина Обоза]] || Анка |- | [[Кели Тибо]] || Ејми |- | [[Дерик Кар]] || Мосберг |- | [[Френк Алварес]] || Меса |- | [[Тим Холмс]] || Бердо |- | [[Бери Ливингстон]] || докторот |- | [[Алиша Вела-Бејли]] || Јапонката |} == Објавување и критика == Филмот бил објавен право на [[DVD|ДВД]] на 27 декември 2011 г. и добил мешани одзиви од страна на критичарите и публиката. Гледачите ги пофалиле приказната, ликовите и квалитетот на филмот со оглед на тоа што е издаден за домашна употреба, додека критикувани биле визуелните ефекти и слабата поврзаност со претходните два дела. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title}} [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови од 2011 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] qxi3m4fvtzy0j629oadjiellzobszsu 5537754 5537752 2026-04-11T18:11:19Z Andrew012p 85224 5537754 wikitext text/x-wiki {{Infobox film | name = Хостел 3 | image = Хостел 3 (МКД).jpg | caption = Неофицијалниот омот на ДВД-изданието на македонски јазик | director = Скот Шпигел | producer = {{Plainlist| * Мајк Флајс * Крис Бригс * Скот Шпигел }} | writer = Мајкл Д. Вајс | based_on = {{Based on|ликови|[[Илај Рот]]}} | starring = {{Plainlist| * Кип Парду * Брајан Халисеј * Џон Хенсли * Сара Хабел * Крис Кој * Скајлер Стоун * [[Томас Кречман]] }} | music = Фредерик Видман | cinematography = Ендру Страхорн | editing = [[Џорџ Фолси Помладиот]]<br />Бред Вилхајт | production_companies = {{Plainlist| * [[Stage 6 Films]] * RCR Media Group * Next Entertainment }} | distributor = [[Sony Pictures Home Entertainment]] | released = {{Филмдатум|2011|12|27}} г. | runtime = 88 минути | country = {{САД}} | language = {{Plainlist| * [[англиски јазик|англиски]] * + [[македонски јазик|македонски]] <small>(титла)</small> }} | budget = |preceded_by=''[[Хостел 2]]''}} {{Закосен наслов}}'''''Хостел 3''''' ({{Langx|en|Hostel: Part III}}) — [[американски филм|американски]] [[Хорор (филм)|филм на ужасите]] од 2011 г. во режија на Скот Шпигел. Ова е третиот и последен дел од трилогијата ''Хостел''. Сценариото е напишано од Мајкл Д. Вајс. Ова е единствениот филм во серијалот во чие производство не учествувал [[Илај Рот]] и единствениот дел што немал кинопремиера. Во овој филм, дејството на „Елитниот ловечки клуб“ се сели од [[Словачка]] во [[Лас Вегас]].<ref>{{cite web|url=http://www.shocktilyoudrop.com/news/topnews-id-11041.html|title=Eli Roth Not Involved with Hostel III|date=2009-07-08|access-date=2025-07-11|website=ShockTillYouDrop}}</ref> == Содржина == Во центарот на приказната се четворица мажи што доаѓаат на ергенска вечер во [[Лас Вегас]]. Таму, две девојки ги замамуваат да им се придружат на приватна забава подалеку од главната улица. Кога ќе пристигнат таму, тие со ужас откриваат дека станале дел од изопачена игра со мачење, каде што членовите на „Елитниот ловечки клуб“ го приредуваат најсадистичкото шоу во градот. == Улоги == {{Список со глумци}} |- | [[Брајан Халисеј]] || Скот |- | [[Кип Парду]] || Картер |- | [[Џон Хенсли]] || Џастин |- | [[Сара Хабел]] || Кендра |- | [[Скајлер Стоун]] || Мајк |- | [[Зулај Хенао]] || Ники |- | [[Томас Кречман]] || Флеминг |- | [[Крис Кој]] || Травис |- | [[Никола Шкерли]] || Виктор |- | [[Евелина Обоза]] || Анка |- | [[Кели Тибо]] || Ејми |- | [[Дерик Кар]] || Мосберг |- | [[Френк Алварес]] || Меса |- | [[Тим Холмс]] || Бердо |- | [[Бери Ливингстон]] || докторот |- | [[Алиша Вела-Бејли]] || Јапонката |} == Објавување и критика == Филмот бил објавен право на [[DVD|ДВД]] на 27 декември 2011 г. и добил мешани одзиви од страна на критичарите и публиката. Гледачите ги пофалиле приказната, ликовите и квалитетот на филмот со оглед на тоа што е издаден за домашна употреба, додека критикувани биле визуелните ефекти и слабата поврзаност со претходните два дела. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == {{IMDb title}} [[Категорија:Американски хорор-филмови]] [[Категорија:Филмови од 2011 година]] [[Категорија:Филмови на англиски јазик]] [[Категорија:Американски филмови]] 95hbkrilfkx6atmfzkgptoviqom1g4d 1 1391244 5537719 2026-04-11T15:20:18Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5537719 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1391245 5537720 2026-04-11T15:30:16Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/j4dngxkn7Im3uZPFrXs4IhAw0J6.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Хостел 3 |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5537720 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = филмски плакат |Извор = https://image.tmdb.org/t/p/original/j4dngxkn7Im3uZPFrXs4IhAw0J6.jpg |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Хостел 3 |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Филмски плакат}} 3ux8jvryow7vxgpzbp9gw95ibfd7g83 0 1391246 5537725 2026-04-11T15:46:57Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија видеоигра | name = Olga: Episode 1 | image = | caption = Официјалното покритие на играта | developer = [[Workbench Entertainment]] | publisher = Workbench Entertainment | series = Olga | released = 2026 (најавено) | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], сим... 5537725 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија видеоигра | name = Olga: Episode 1 | image = | caption = Официјалното покритие на играта | developer = [[Workbench Entertainment]] | publisher = Workbench Entertainment | series = Olga | released = 2026 (најавено) | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], [[симулатор на одење]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | platforms = [[Microsoft Windows]] }} {{Закосен наслов}}'''''Olga: Episode 1''''' — претстојна [[македонски јазик|македонска]] независна [[видеоигра]] развиена од студиото [[Workbench Entertainment]]. Играта претставува линеарна мистерија од прво лице, вдахната од словенската традиција и архитектура, со посебно внимание на македонската селска атмосфера и носталгија. == Гејмплеј == Играта е определена како „симулатор на одење“ со бавно темпо и силен нагласок на раскажувањето. Клучни одлики се: * '''Истражување:''' Играчите шетаат низ автентични предели вдахнати од вистински македонски села. * '''Атмосфера:''' Наместо класична акција или борба, вниманието е ставено на звучниот дизајн и визуелниот стил што пренесува чувство на „словенска носталгија“. * '''Мистерија:''' Преку заемодејство со околината и предметите, играчот ја склопува сложувалката на приказната. == Содржина == Дејството на играта е сместено во напуштеното македонско село [[Беловодица]], сместено длабоко во планините. Приказната се одвива во време кога мобилните телефони и современите комуникациски уреди не биле достапни. Главниот лик, младата Олга, е оставена кај нејзините баба и дедо во селото додека нејзините родители се на привремена работа во странство. Иако на почетокот Беловодица изгледа како мирно и изолирано место, Олга почнува да ги преживува своите детски спомени и постепено ги открива мрачните тајни што ги крие селото и околните планини. == Развој == Играта е дело на македонското инди-студио Workbench Entertainment. Развојот на играта привлекол внимание поради високиот квалитет на визуелните детали што верно ги воспроизведуваат македонската архитектура и природа. Демоверзијата на играта била претставена на неколку настани на платформата [[Steam (софтвер)|Steam]] кон крајот на 2025 г., а целосното објавување на првата епизода е планирано за 2026 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/2836740/Olga__Episode_1/ Olga: Episode 1 на Steam] * [https://workbench-ent.com Матична страница на Workbench Entertainment] [[Категорија:Игри за Windows]] k6r3r9ikhikp4rp798akpowq14jv6n7 5537729 5537725 2026-04-11T15:55:05Z Andrew012p 85224 /* Играчки процес */ 5537729 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија видеоигра | name = Olga: Episode 1 | image = | caption = Официјалното покритие на играта | developer = [[Workbench Entertainment]] | publisher = Workbench Entertainment | series = ''Olga'' | released = 2026 (најавено) | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], [[симулатор на одење]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | platforms = [[Microsoft Windows]] }} {{Закосен наслов}}'''''Olga: Episode 1''''' — претстојна [[инди-игра]] развиена од македонското студио [[Workbench Entertainment]]. Играта претставува линеарна мистерија од прво лице, вдахната од словенската традиција и архитектура, со посебно внимание на македонската селска атмосфера и носталгија. == Играчки процес == [[Играчки процес|Играчкиот процес]] во ''Olga: Episode 1'' е определен како искуство во жанрот „симулатор на одење“, каде што вниманието е ставено на бавното темпо и длабокото потопување во околината. Наместо традиционалните механики на борба или динамична акција, играта се потпира на раскажување преку просторот, каде што секој детаљ во автентично рекреираното село [[Беловодица]] служи како дел од поголема раскажувачка целина. Играчот се движи низ подробно изработени предели вдахнати од македонската селска [[архитектура]], при што камените ѕидови, старите порти и конкретните предмети од секојдневието создаваат силно чувство на реализам и препознатливост. Атмосферата во играта е изградена врз концептот на „словенска носталгија“, која користи внимателно осмислен звучен дизајн и визуелна естетика за да пренесе чувство на меланхолија и изолација. Таинството се разоткрива преку активно заемодејство со околината, каде што играчот пронаоѓа фрагменти од минатото, како стари фотографии и писма, кои овозможуваат постепено склопување на сложувалката на приказната. Иако не се користи класичен хорор-пристап со нагли пресврти, играта вешто користи психолошка тензија и амбиентален звук за да создаде чувство на несигурност додека се истражуваат напуштените домови и планините. На овој начин, играчкиот процес станува интимно патување низ детските спомени и скриените тајни на селото, каде што истражувањето и набљудувањето се главни алатки за напредок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24indie.com/olga-episode-1-stroll-through-slavic-nostalgia/|title=Olga Episode 1: A Serene Slavic Story-Driven Indie Game|last=|date=2025-04-08|work=24indie|language=en-US|accessdate=2026-04-11}}</ref> == Содржина == Дејството на играта е сместено во напуштеното македонско село [[Беловодица]], сместено длабоко во планините. Приказната се одвива во време кога мобилните телефони и современите комуникациски уреди не биле достапни. Главниот лик, младата Олга, е оставена кај нејзините баба и дедо во селото додека нејзините родители се на привремена работа во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ign.com/games/olga-episode-1|title=Olga - Episode 1|work=IGN|language=en|accessdate=2026-04-11}}</ref> Иако на почетокот Беловодица изгледа како мирно и изолирано место, Олга почнува да ги преживува своите детски спомени и постепено ги открива мрачните тајни што ги крие селото и околните планини. == Развој == Играта е дело на македонското инди-студио Workbench Entertainment. Развојот на играта привлекол внимание поради високиот квалитет на визуелните детали што верно ги воспроизведуваат македонската архитектура и природа. Демоверзијата на играта била претставена на неколку настани на платформата [[Steam (софтвер)|Steam]] кон крајот на 2025 г., а целосното објавување на првата епизода е планирано за 2026 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/2836740/Olga__Episode_1/ Olga: Episode 1 на Steam] * [https://workbench-ent.com Матична страница на Workbench Entertainment] [[Категорија:Игри за Windows]] kd6ean634ulnz9yqo0dvzn2uucqunlp 5537732 5537729 2026-04-11T15:57:16Z Andrew012p 85224 5537732 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија видеоигра | name = Olga: Episode 1 | image =[[Податотека:Olga Episode 1.webp|260px]] | caption = Официјалното покритие на играта | developer = [[Workbench Entertainment]] | publisher = Workbench Entertainment | series = ''Olga'' | released = 2026 (најавено) | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], [[симулатор на одење]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | platforms = [[Microsoft Windows]] }} {{Закосен наслов}}'''''Olga: Episode 1''''' — претстојна [[инди-игра]] развиена од македонското студио [[Workbench Entertainment]]. Играта претставува линеарна мистерија од прво лице, вдахната од словенската традиција и архитектура, со посебно внимание на македонската селска атмосфера и носталгија. == Играчки процес == [[Играчки процес|Играчкиот процес]] во ''Olga: Episode 1'' е определен како искуство во жанрот „симулатор на одење“, каде што вниманието е ставено на бавното темпо и длабокото потопување во околината. Наместо традиционалните механики на борба или динамична акција, играта се потпира на раскажување преку просторот, каде што секој детаљ во автентично рекреираното село [[Беловодица]] служи како дел од поголема раскажувачка целина. Играчот се движи низ подробно изработени предели вдахнати од македонската селска [[архитектура]], при што камените ѕидови, старите порти и конкретните предмети од секојдневието создаваат силно чувство на реализам и препознатливост. Атмосферата во играта е изградена врз концептот на „словенска носталгија“, која користи внимателно осмислен звучен дизајн и визуелна естетика за да пренесе чувство на меланхолија и изолација. Таинството се разоткрива преку активно заемодејство со околината, каде што играчот пронаоѓа фрагменти од минатото, како стари фотографии и писма, кои овозможуваат постепено склопување на сложувалката на приказната. Иако не се користи класичен хорор-пристап со нагли пресврти, играта вешто користи психолошка тензија и амбиентален звук за да создаде чувство на несигурност додека се истражуваат напуштените домови и планините. На овој начин, играчкиот процес станува интимно патување низ детските спомени и скриените тајни на селото, каде што истражувањето и набљудувањето се главни алатки за напредок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24indie.com/olga-episode-1-stroll-through-slavic-nostalgia/|title=Olga Episode 1: A Serene Slavic Story-Driven Indie Game|last=|date=2025-04-08|work=24indie|language=en-US|accessdate=2026-04-11}}</ref> == Содржина == Дејството на играта е сместено во напуштеното македонско село [[Беловодица]], сместено длабоко во планините. Приказната се одвива во време кога мобилните телефони и современите комуникациски уреди не биле достапни. Главниот лик, младата Олга, е оставена кај нејзините баба и дедо во селото додека нејзините родители се на привремена работа во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ign.com/games/olga-episode-1|title=Olga - Episode 1|work=IGN|language=en|accessdate=2026-04-11}}</ref> Иако на почетокот Беловодица изгледа како мирно и изолирано место, Олга почнува да ги преживува своите детски спомени и постепено ги открива мрачните тајни што ги крие селото и околните планини. == Развој == Играта е дело на македонското инди-студио Workbench Entertainment. Развојот на играта привлекол внимание поради високиот квалитет на визуелните детали што верно ги воспроизведуваат македонската архитектура и природа. Демоверзијата на играта била претставена на неколку настани на платформата [[Steam (софтвер)|Steam]] кон крајот на 2025 г., а целосното објавување на првата епизода е планирано за 2026 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/2836740/Olga__Episode_1/ Olga: Episode 1 на Steam] * [https://workbench-ent.com Матична страница на Workbench Entertainment] [[Категорија:Игри за Windows]] 4j08xxscpnpk6n4lz3rk7hbg827mjzm 5537733 5537732 2026-04-11T15:58:39Z Andrew012p 85224 5537733 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија видеоигра | name = Olga: Episode 1 | image =[[Податотека:Olga Episode 1.webp|260px]] | caption = Официјалното покритие на играта | developer = [[Workbench Entertainment]] | publisher = Workbench Entertainment | series = ''Olga'' | released = 2026 (најавено) | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], [[симулатор на одење]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | platforms = [[Microsoft Windows]] }} {{Закосен наслов}}'''''Olga: Episode 1''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Олга: Епизода 1'') — претстојна [[инди-игра]] развиена од македонското студио [[Workbench Entertainment]]. Играта претставува линеарна мистерија од прво лице, вдахната од словенската традиција и архитектура, со посебно внимание на македонската селска атмосфера и носталгија. == Играчки процес == [[Играчки процес|Играчкиот процес]] во ''Olga: Episode 1'' е определен како искуство во жанрот „симулатор на одење“, каде што вниманието е ставено на бавното темпо и длабокото потопување во околината. Наместо традиционалните механики на борба или динамична акција, играта се потпира на раскажување преку просторот, каде што секој детаљ во автентично рекреираното село [[Беловодица]] служи како дел од поголема раскажувачка целина. Играчот се движи низ подробно изработени предели вдахнати од македонската селска [[архитектура]], при што камените ѕидови, старите порти и конкретните предмети од секојдневието создаваат силно чувство на реализам и препознатливост. Атмосферата во играта е изградена врз концептот на „словенска носталгија“, која користи внимателно осмислен звучен дизајн и визуелна естетика за да пренесе чувство на меланхолија и изолација. Таинството се разоткрива преку активно заемодејство со околината, каде што играчот пронаоѓа фрагменти од минатото, како стари фотографии и писма, кои овозможуваат постепено склопување на сложувалката на приказната. Иако не се користи класичен хорор-пристап со нагли пресврти, играта вешто користи психолошка тензија и амбиентален звук за да создаде чувство на несигурност додека се истражуваат напуштените домови и планините. На овој начин, играчкиот процес станува интимно патување низ детските спомени и скриените тајни на селото, каде што истражувањето и набљудувањето се главни алатки за напредок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24indie.com/olga-episode-1-stroll-through-slavic-nostalgia/|title=Olga Episode 1: A Serene Slavic Story-Driven Indie Game|last=|date=2025-04-08|work=24indie|language=en-US|accessdate=2026-04-11}}</ref> == Содржина == Дејството на играта е сместено во напуштеното македонско село [[Беловодица]], сместено длабоко во планините. Приказната се одвива во време кога мобилните телефони и современите комуникациски уреди не биле достапни. Главниот лик, младата Олга, е оставена кај нејзините баба и дедо во селото додека нејзините родители се на привремена работа во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ign.com/games/olga-episode-1|title=Olga - Episode 1|work=IGN|language=en|accessdate=2026-04-11}}</ref> Иако на почетокот Беловодица изгледа како мирно и изолирано место, Олга почнува да ги преживува своите детски спомени и постепено ги открива мрачните тајни што ги крие селото и околните планини. == Развој == Играта е дело на македонското инди-студио Workbench Entertainment. Развојот на играта привлекол внимание поради високиот квалитет на визуелните детали што верно ги воспроизведуваат македонската архитектура и природа. Демоверзијата на играта била претставена на неколку настани на платформата [[Steam (софтвер)|Steam]] кон крајот на 2025 г., а целосното објавување на првата епизода е планирано за 2026 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/2836740/Olga__Episode_1/ Olga: Episode 1 на Steam] * [https://workbench-ent.com Матична страница на Workbench Entertainment] [[Категорија:Игри за Windows]] 2du60dn0kz1denvfm1ni1rafil7yhlq 5537734 5537733 2026-04-11T16:01:48Z Andrew012p 85224 5537734 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија видеоигра | name = Olga: Episode 1 | image =[[Податотека:Olga Episode 1.webp|260px]] | caption = Официјалното покритие на играта | developer = [[Workbench Entertainment]] | publisher = Workbench Entertainment | series = ''Olga'' | released = 2026 (најавено) | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], [[симулатор на одење]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | platforms = [[Microsoft Windows]] |engine=[[Unity]]}} {{Закосен наслов}}'''''Olga: Episode 1''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Олга: Епизода 1'') — претстојна [[инди-игра]] развиена од македонското студио [[Workbench Entertainment]]. Играта претставува линеарна мистерија од прво лице, вдахната од словенската традиција и архитектура, со посебно внимание на македонската селска атмосфера и носталгија. == Играчки процес == [[Играчки процес|Играчкиот процес]] во ''Olga: Episode 1'' е определен како искуство во жанрот „симулатор на одење“, каде што вниманието е ставено на бавното темпо и длабокото потопување во околината. Наместо традиционалните механики на борба или динамична акција, играта се потпира на раскажување преку просторот, каде што секој детаљ во автентично рекреираното село [[Беловодица]] служи како дел од поголема раскажувачка целина. Играчот се движи низ подробно изработени предели вдахнати од македонската селска [[архитектура]], при што камените ѕидови, старите порти и конкретните предмети од секојдневието создаваат силно чувство на реализам и препознатливост. Атмосферата во играта е изградена врз концептот на „словенска носталгија“, која користи внимателно осмислен звучен дизајн и визуелна естетика за да пренесе чувство на меланхолија и изолација. Таинството се разоткрива преку активно заемодејство со околината, каде што играчот пронаоѓа фрагменти од минатото, како стари фотографии и писма, кои овозможуваат постепено склопување на сложувалката на приказната. Иако не се користи класичен хорор-пристап со нагли пресврти, играта вешто користи психолошка тензија и амбиентален звук за да создаде чувство на несигурност додека се истражуваат напуштените домови и планините. На овој начин, играчкиот процес станува интимно патување низ детските спомени и скриените тајни на селото, каде што истражувањето и набљудувањето се главни алатки за напредок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24indie.com/olga-episode-1-stroll-through-slavic-nostalgia/|title=Olga Episode 1: A Serene Slavic Story-Driven Indie Game|last=|date=2025-04-08|work=24indie|language=en-US|accessdate=2026-04-11}}</ref> == Содржина == Дејството на играта е сместено во напуштеното македонско село [[Беловодица]], сместено длабоко во планините. Приказната се одвива во време кога мобилните телефони и современите комуникациски уреди не биле достапни. Главниот лик, младата Олга, е оставена кај нејзините баба и дедо во селото додека нејзините родители се на привремена работа во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ign.com/games/olga-episode-1|title=Olga - Episode 1|work=IGN|language=en|accessdate=2026-04-11}}</ref> Иако на почетокот Беловодица изгледа како мирно и изолирано место, Олга почнува да ги преживува своите детски спомени и постепено ги открива мрачните тајни што ги крие селото и околните планини. == Развој == Играта е дело на македонското инди-студио Workbench Entertainment. Развојот на играта привлекол внимание поради високиот квалитет на визуелните детали што верно ги воспроизведуваат македонската архитектура и природа. Демоверзијата на играта била претставена на неколку настани на платформата [[Steam (софтвер)|Steam]] кон крајот на 2025 г., а целосното објавување на првата епизода е планирано за 2026 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/2836740/Olga__Episode_1/ Olga: Episode 1 на Steam] * [https://workbench-ent.com Матична страница на Workbench Entertainment] [[Категорија:Игри за Windows]] 2a3mtxtnd2h5vsskaoxfhnljsoba9s7 5537735 5537734 2026-04-11T16:02:14Z Andrew012p 85224 5537735 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија видеоигра | name = Olga: Episode 1 | image =[[Податотека:Olga Episode 1.webp|260px]] | caption = | developer = [[Workbench Entertainment]] | publisher = Workbench Entertainment | series = ''Olga'' | released = 2026 (најавено) | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], [[симулатор на одење]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | platforms = [[Microsoft Windows]] |engine=[[Unity]]}} {{Закосен наслов}}'''''Olga: Episode 1''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Олга: Епизода 1'') — претстојна [[инди-игра]] развиена од македонското студио [[Workbench Entertainment]]. Играта претставува линеарна мистерија од прво лице, вдахната од словенската традиција и архитектура, со посебно внимание на македонската селска атмосфера и носталгија. == Играчки процес == [[Играчки процес|Играчкиот процес]] во ''Olga: Episode 1'' е определен како искуство во жанрот „симулатор на одење“, каде што вниманието е ставено на бавното темпо и длабокото потопување во околината. Наместо традиционалните механики на борба или динамична акција, играта се потпира на раскажување преку просторот, каде што секој детаљ во автентично рекреираното село [[Беловодица]] служи како дел од поголема раскажувачка целина. Играчот се движи низ подробно изработени предели вдахнати од македонската селска [[архитектура]], при што камените ѕидови, старите порти и конкретните предмети од секојдневието создаваат силно чувство на реализам и препознатливост. Атмосферата во играта е изградена врз концептот на „словенска носталгија“, која користи внимателно осмислен звучен дизајн и визуелна естетика за да пренесе чувство на меланхолија и изолација. Таинството се разоткрива преку активно заемодејство со околината, каде што играчот пронаоѓа фрагменти од минатото, како стари фотографии и писма, кои овозможуваат постепено склопување на сложувалката на приказната. Иако не се користи класичен хорор-пристап со нагли пресврти, играта вешто користи психолошка тензија и амбиентален звук за да создаде чувство на несигурност додека се истражуваат напуштените домови и планините. На овој начин, играчкиот процес станува интимно патување низ детските спомени и скриените тајни на селото, каде што истражувањето и набљудувањето се главни алатки за напредок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24indie.com/olga-episode-1-stroll-through-slavic-nostalgia/|title=Olga Episode 1: A Serene Slavic Story-Driven Indie Game|last=|date=2025-04-08|work=24indie|language=en-US|accessdate=2026-04-11}}</ref> == Содржина == Дејството на играта е сместено во напуштеното македонско село [[Беловодица]], сместено длабоко во планините. Приказната се одвива во време кога мобилните телефони и современите комуникациски уреди не биле достапни. Главниот лик, младата Олга, е оставена кај нејзините баба и дедо во селото додека нејзините родители се на привремена работа во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ign.com/games/olga-episode-1|title=Olga - Episode 1|work=IGN|language=en|accessdate=2026-04-11}}</ref> Иако на почетокот Беловодица изгледа како мирно и изолирано место, Олга почнува да ги преживува своите детски спомени и постепено ги открива мрачните тајни што ги крие селото и околните планини. == Развој == Играта е дело на македонското инди-студио Workbench Entertainment. Развојот на играта привлекол внимание поради високиот квалитет на визуелните детали што верно ги воспроизведуваат македонската архитектура и природа. Демоверзијата на играта била претставена на неколку настани на платформата [[Steam (софтвер)|Steam]] кон крајот на 2025 г., а целосното објавување на првата епизода е планирано за 2026 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/2836740/Olga__Episode_1/ Olga: Episode 1 на Steam] * [https://workbench-ent.com Матична страница на Workbench Entertainment] [[Категорија:Игри за Windows]] j5cv09kg8mylv8wf28h7qo82xqnx0ar 5537737 5537735 2026-04-11T16:13:50Z Andrew012p 85224 5537737 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија видеоигра | name = Olga: Episode 1 | image =[[Податотека:Olga Episode 1.webp|260px]] | caption = | developer = [[Workbench Entertainment]] | publisher = Workbench Entertainment | series = ''Olga'' | released = 2026 (најавено) | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], [[симулатор на одење]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | platforms = [[Microsoft Windows]] |engine=[[Unity (играчки погон)|Unity]]}} {{Закосен наслов}}'''''Olga: Episode 1''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Олга: Епизода 1'') — претстојна [[инди-игра]] развиена од македонското студио [[Workbench Entertainment]]. Играта претставува линеарна мистерија од прво лице, вдахната од словенската традиција и архитектура, со посебно внимание на македонската селска атмосфера и носталгија. == Играчки процес == [[Играчки процес|Играчкиот процес]] во ''Olga: Episode 1'' е определен како искуство во жанрот „симулатор на одење“, каде што вниманието е ставено на бавното темпо и длабокото потопување во околината. Наместо традиционалните механики на борба или динамична акција, играта се потпира на раскажување преку просторот, каде што секој детаљ во автентично рекреираното село [[Беловодица]] служи како дел од поголема раскажувачка целина. Играчот се движи низ подробно изработени предели вдахнати од македонската селска [[архитектура]], при што камените ѕидови, старите порти и конкретните предмети од секојдневието создаваат силно чувство на реализам и препознатливост. Атмосферата во играта е изградена врз концептот на „словенска носталгија“, која користи внимателно осмислен звучен дизајн и визуелна естетика за да пренесе чувство на меланхолија и изолација. Таинството се разоткрива преку активно заемодејство со околината, каде што играчот пронаоѓа фрагменти од минатото, како стари фотографии и писма, кои овозможуваат постепено склопување на сложувалката на приказната. Иако не се користи класичен хорор-пристап со нагли пресврти, играта вешто користи психолошка тензија и амбиентален звук за да создаде чувство на несигурност додека се истражуваат напуштените домови и планините. На овој начин, играчкиот процес станува интимно патување низ детските спомени и скриените тајни на селото, каде што истражувањето и набљудувањето се главни алатки за напредок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24indie.com/olga-episode-1-stroll-through-slavic-nostalgia/|title=Olga Episode 1: A Serene Slavic Story-Driven Indie Game|last=|date=2025-04-08|work=24indie|language=en-US|accessdate=2026-04-11}}</ref> == Содржина == Дејството на играта е сместено во напуштеното македонско село [[Беловодица]], сместено длабоко во планините. Приказната се одвива во време кога мобилните телефони и современите комуникациски уреди не биле достапни. Главниот лик, младата Олга, е оставена кај нејзините баба и дедо во селото додека нејзините родители се на привремена работа во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ign.com/games/olga-episode-1|title=Olga - Episode 1|work=IGN|language=en|accessdate=2026-04-11}}</ref> Иако на почетокот Беловодица изгледа како мирно и изолирано место, Олга почнува да ги преживува своите детски спомени и постепено ги открива мрачните тајни што ги крие селото и околните планини. == Развој == Играта е дело на македонското инди-студио Workbench Entertainment. Развојот на играта привлекол внимание поради високиот квалитет на визуелните детали што верно ги воспроизведуваат македонската архитектура и природа. Демоверзијата на играта била претставена на неколку настани на платформата [[Steam (софтвер)|Steam]] кон крајот на 2025 г., а целосното објавување на првата епизода е планирано за 2026 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/2836740/Olga__Episode_1/ Olga: Episode 1 на Steam] * [https://workbench-ent.com Матична страница на Workbench Entertainment] [[Категорија:Игри за Windows]] 0sp0l1vzg76iul34zagsxu9m7bqixhe 5537767 5537737 2026-04-11T18:23:49Z Andrew012p 85224 /* Надворешни врски */ 5537767 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија видеоигра | name = Olga: Episode 1 | image =[[Податотека:Olga Episode 1.webp|260px]] | caption = | developer = [[Workbench Entertainment]] | publisher = Workbench Entertainment | series = ''Olga'' | released = 2026 (најавено) | genre = [[Авантуристичка игра|авантура]], [[симулатор на одење]] | modes = [[Едноиграчка игра|едноиграчки]] | platforms = [[Microsoft Windows]] |engine=[[Unity (играчки погон)|Unity]]}} {{Закосен наслов}}'''''Olga: Episode 1''''' ([[Македонски јазик|македонски]]: ''Олга: Епизода 1'') — претстојна [[инди-игра]] развиена од македонското студио [[Workbench Entertainment]]. Играта претставува линеарна мистерија од прво лице, вдахната од словенската традиција и архитектура, со посебно внимание на македонската селска атмосфера и носталгија. == Играчки процес == [[Играчки процес|Играчкиот процес]] во ''Olga: Episode 1'' е определен како искуство во жанрот „симулатор на одење“, каде што вниманието е ставено на бавното темпо и длабокото потопување во околината. Наместо традиционалните механики на борба или динамична акција, играта се потпира на раскажување преку просторот, каде што секој детаљ во автентично рекреираното село [[Беловодица]] служи како дел од поголема раскажувачка целина. Играчот се движи низ подробно изработени предели вдахнати од македонската селска [[архитектура]], при што камените ѕидови, старите порти и конкретните предмети од секојдневието создаваат силно чувство на реализам и препознатливост. Атмосферата во играта е изградена врз концептот на „словенска носталгија“, која користи внимателно осмислен звучен дизајн и визуелна естетика за да пренесе чувство на меланхолија и изолација. Таинството се разоткрива преку активно заемодејство со околината, каде што играчот пронаоѓа фрагменти од минатото, како стари фотографии и писма, кои овозможуваат постепено склопување на сложувалката на приказната. Иако не се користи класичен хорор-пристап со нагли пресврти, играта вешто користи психолошка тензија и амбиентален звук за да создаде чувство на несигурност додека се истражуваат напуштените домови и планините. На овој начин, играчкиот процес станува интимно патување низ детските спомени и скриените тајни на селото, каде што истражувањето и набљудувањето се главни алатки за напредок.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://24indie.com/olga-episode-1-stroll-through-slavic-nostalgia/|title=Olga Episode 1: A Serene Slavic Story-Driven Indie Game|last=|date=2025-04-08|work=24indie|language=en-US|accessdate=2026-04-11}}</ref> == Содржина == Дејството на играта е сместено во напуштеното македонско село [[Беловодица]], сместено длабоко во планините. Приказната се одвива во време кога мобилните телефони и современите комуникациски уреди не биле достапни. Главниот лик, младата Олга, е оставена кај нејзините баба и дедо во селото додека нејзините родители се на привремена работа во странство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ign.com/games/olga-episode-1|title=Olga - Episode 1|work=IGN|language=en|accessdate=2026-04-11}}</ref> Иако на почетокот Беловодица изгледа како мирно и изолирано место, Олга почнува да ги преживува своите детски спомени и постепено ги открива мрачните тајни што ги крие селото и околните планини. == Развој == Играта е дело на македонското инди-студио Workbench Entertainment. Развојот на играта привлекол внимание поради високиот квалитет на визуелните детали што верно ги воспроизведуваат македонската архитектура и природа. Демоверзијата на играта била претставена на неколку настани на платформата [[Steam (софтвер)|Steam]] кон крајот на 2025 г., а целосното објавување на првата епизода е планирано за 2026 г. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://store.steampowered.com/app/2836740/Olga__Episode_1/ Olga: Episode 1 на Steam] * [https://workbench-ent.com Матична страница на Workbench Entertainment] [[Категорија:Видеоигри од Македонија]] [[Категорија:Игри за Windows]] axkdqkjjkxe0vg4ubjggyua4my9qpjk 1 1391247 5537726 2026-04-11T15:47:07Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {[СЗР}} 5537726 wikitext text/x-wiki {[СЗР}} gmwfdxra517fo1dlhqjkk9x9pxaidrw 5537727 5537726 2026-04-11T15:47:17Z Andrew012p 85224 5537727 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 6 1391248 5537730 2026-04-11T15:56:22Z Andrew012p 85224 {{Податоци за неслободна слика |Опис = корица на игра |Извор = https://steamcommunity.com/app/2836740 |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = olga: Episode 1 |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} 5537730 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = корица на игра |Извор = https://steamcommunity.com/app/2836740 |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = olga: Episode 1 |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Неслободна екранска снимка од игра}} 91xi2zf277w50flqdzakwbav69ki6tj 5537731 5537730 2026-04-11T15:56:38Z Andrew012p 85224 /* Опис */ 5537731 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = корица на игра |Извор = https://steamcommunity.com/app/2836740 |Дел = цел |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Olga: Episode 1 |Намена = прикажување |Заменливост = нема }} == Лиценцирање == {{Неслободна екранска снимка од игра}} s1u7aw3tadiz8j7lnjxatqdfu2ujgog 0 1391249 5537739 2026-04-11T16:15:33Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Поколение „Ви“]] на [[Поколение Ви]] 5537739 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Поколение Ви]] tvr5unp5nmt9p23fiueg542y0uwb221 1 1391250 5537741 2026-04-11T16:15:33Z Andrew012p 85224 Andrew012p ја премести страницата [[Разговор:Поколение „Ви“]] на [[Разговор:Поколение Ви]] 5537741 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Разговор:Поколение Ви]] okvdqaghyd0rzpk6r2ukmzjjq5kus2f 2 1391251 5537748 2026-04-11T17:50:52Z Ясамойла 50984 пачатак 5537748 wikitext text/x-wiki Жыву ў Эўропе. omibgah2t62ygsbw0ranqvd4jjqhvpf 5537749 5537748 2026-04-11T17:53:40Z Ясамойла 50984 допіс 5537749 wikitext text/x-wiki {{Babel|be-3|ru-3|mk-1|en-5|fr-2|es-1}} Жыву ў Эўропе. rmzf8y1jtv1x0k3no7sbakcywwgawha 5537750 5537749 2026-04-11T17:54:54Z Ясамойла 50984 дополнување 5537750 wikitext text/x-wiki {{Babel|be-3|ru-3|mk-1|uk-2|cu-3|en-2|fr-1|es-1|lt-1|lv-1}} Жыву ў Эўропе. su05298cvmlto2wfdkfp4ns86fwwjcj 0 1391252 5537755 2026-04-11T18:11:48Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5537755 wikitext text/x-wiki '''Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм''' или '''Мартовски''' — меѓународен [[документарен филм|документарен]] и [[краткометражен филм|краткометражен]] [[филмски фестивал]] што се одржува во [[Белград]], [[Србија]].<ref name="RTS">{{нмс|url=https://www.rts.rs/lat/magazin/film-i-tv/5389847/martovski-festival-po-71-put--izuzetno-bogat-program-sa-skoro-stotinu-filmova.html|title=Martovski Festival for the 71st Time |date=2024|website=Radio Television Serbia}}</ref> Тоа е најстариот филмски фестивал во Србија и регионот,<ref>{{нмс|url=http://www.beograd.rs/lat/beoinfo/1771412-martovski-festival-od-25-do-29-marta/|title=Martovski Festival from March 25 to 29 |date=2020|website=City of Belgrade}}</ref> како и еден од најстарите европски и светски филмски фестивали.<ref name="Martovski About">{{нмс|url=https://martovski.rs/en/o-festivalu/|title=About Us |date=2024|website=Martovski}}</ref> ==Историја== Белградскиот фестивал на документарен и краткометражен филм започнал во 1960 година како белградско издание на Фестивалот на југословенскиот филм во [[Пула]], [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]], додека неговото сегашно име било воведено во 2004 година.<ref name="Documentary Film Festivals">{{cite book |title=Documentary Film Festivals Vol. 1: Methods, History, Politics |editor1-last=Vallejo |editor1-first=Aida |editor2-last=Winton |editor2-first=Ezra |publisher=Palgrave Macmillan |year=2020 |isbn=978-3-030-17321-0 |location=Cham, Switzerland |page=81}}</ref> За време на Југославија, фестивалот одигра значајна улога во одразувањето и обликувањето на променливите идеолошки наративи на земјата.<ref>{{наведена книга |last=Jelenković |first=Dunja |title=Festival jugoslovenskog dokumentarnog i kratkometražnog filma, 1954–2004: Od jugoslovenskog socijalizma do srpskog nacionalizma |publisher=Filmski centar Srbije |year=2023 |location=Belgrade |isbn=9788672271300}}</ref> Од 2017 година, [[Белград|Градот Белград]], како основач на [[Белградски младински центар|Белградскиот младински центар]], го предаде управувањето со Фестивалот, документацијата, финансиите и техничките работи на оваа културна институција. Многу режисери наградени на овој Фестивал за нивните документарни и краткометражни филмови продолжиле да имаат успешни кариери во југословенската и српската кинематографија: [[Златко Бурек]], [[Анте Бабаја]], [[Крсто Папиќ]], [[Столе Попов]], [[Бахрудин Ченгиќ]], [[Пуриша Ѓорѓевиќ]], [[Душан Макавејев]], [[Предраг Голубовиќ]] итн. Откако [[Душан Вукотиќ]] ја освоил Гран при наградата на Фестивалот за документарен и краткометражен филм во Белград за својот филм „[[Сурогат]]“, тој ја освоил и [[Награда Оскар за најдобар краткометражен анимиран филм|Наградата Оскар за најдобар краткометражен анимиран филм]]. Пред 70-годишнината од постоењето во 2023 година, Фестивалот на документарен и краткометражен филм во Белград бил награден со [[Сретенски орден]] од трет степен на Денот на државноста на Србија [[Ден на државноста (Србија)|Денот на државноста]]. Признанието било доделено со декрет на претседателот на Србија [[Александар Вучиќ]], наведувајќи го придонесот на фестивалот во јавниот и културниот живот во земјата. Наградата ја признава улогата на филмските работници, организаторите, публиката, гостите и другите кои придонеле за развојот на фестивалот, кој станал еден од позначајните настани од ваков вид во Србија и околниот регион.<ref name="Oblakoder">{{нмс|url=https://www.oblakodermagazin.rs/martovski-festival-obelezava-sedamdeset-godina-od-osnivanja/|title=The Martovski Festival marks seventy years since its founding|date=2023|website=Oblakoder Magazine}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *{{official website|https://martovski.rs}} [[Категорија:Филмски фестивали во Србија]] [[Категорија:Филмски фестивали основани во 1960]] [[Категорија:Документарни филмски фестивали во Европа]] [[Категорија:Краткометражни филмски фестивали во Европа]] d8kcr07nnpso3f7sd72i4am7n5bitrd 5537760 5537755 2026-04-11T18:20:59Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5537760 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Фестивал | име = Мартовски | целосно име =Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм | лого = | опис на лого = | слика = | големина = | опис слика = | датум = | почнува = | завршува = | зачестеност = | локација = [[Белград]], [[Србија]] | години на постоење = 65 (до 2025) | првпат = 1960 | последен пат = | учесници = | посетители = | жанр = Документарен и краткометражен филм | буџет = | поддржувач = | веб страна = {{URL|https://martovski.rs}} | фусноти = |Директор = }} '''Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм''' или '''Мартовски''' — меѓународен [[документарен филм|документарен]] и [[краткометражен филм|краткометражен]] [[филмски фестивал]] што се одржува во [[Белград]], [[Србија]].<ref name="RTS">{{нмс|url=https://www.rts.rs/lat/magazin/film-i-tv/5389847/martovski-festival-po-71-put--izuzetno-bogat-program-sa-skoro-stotinu-filmova.html|title=Martovski Festival for the 71st Time |date=2024|website=Radio Television Serbia}}</ref> Тоа е најстариот филмски фестивал во Србија и регионот,<ref>{{нмс|url=http://www.beograd.rs/lat/beoinfo/1771412-martovski-festival-od-25-do-29-marta/|title=Martovski Festival from March 25 to 29 |date=2020|website=City of Belgrade}}</ref> како и еден од најстарите европски и светски филмски фестивали.<ref name="Martovski About">{{нмс|url=https://martovski.rs/en/o-festivalu/|title=About Us |date=2024|website=Martovski}}</ref> ==Историја== Белградскиот фестивал на документарен и краткометражен филм започнал во 1960 година како белградско издание на Фестивалот на југословенскиот филм во [[Пула]], [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|Југославија]], додека неговото сегашно име било воведено во 2004 година.<ref name="Documentary Film Festivals">{{cite book |title=Documentary Film Festivals Vol. 1: Methods, History, Politics |editor1-last=Vallejo |editor1-first=Aida |editor2-last=Winton |editor2-first=Ezra |publisher=Palgrave Macmillan |year=2020 |isbn=978-3-030-17321-0 |location=Cham, Switzerland |page=81}}</ref> За време на Југославија, фестивалот одигра значајна улога во одразувањето и обликувањето на променливите идеолошки наративи на земјата.<ref>{{наведена книга |last=Jelenković |first=Dunja |title=Festival jugoslovenskog dokumentarnog i kratkometražnog filma, 1954–2004: Od jugoslovenskog socijalizma do srpskog nacionalizma |publisher=Filmski centar Srbije |year=2023 |location=Belgrade |isbn=9788672271300}}</ref> Од 2017 година, [[Белград|Градот Белград]], како основач на [[Белградски младински центар|Белградскиот младински центар]], го предаде управувањето со Фестивалот, документацијата, финансиите и техничките работи на оваа културна институција. Многу режисери наградени на овој Фестивал за нивните документарни и краткометражни филмови продолжиле да имаат успешни кариери во југословенската и српската кинематографија: [[Златко Бурек]], [[Анте Бабаја]], [[Крсто Папиќ]], [[Столе Попов]], [[Бахрудин Ченгиќ]], [[Пуриша Ѓорѓевиќ]], [[Душан Макавејев]], [[Предраг Голубовиќ]] итн. Откако [[Душан Вукотиќ]] ја освоил Гран при наградата на Фестивалот за документарен и краткометражен филм во Белград за својот филм „[[Сурогат]]“, тој ја освоил и [[Награда Оскар за најдобар краткометражен анимиран филм|Наградата Оскар за најдобар краткометражен анимиран филм]]. Пред 70-годишнината од постоењето во 2023 година, Фестивалот на документарен и краткометражен филм во Белград бил награден со [[Сретенски орден]] од трет степен на Денот на државноста на Србија [[Ден на државноста (Србија)|Денот на државноста]]. Признанието било доделено со декрет на претседателот на Србија [[Александар Вучиќ]], наведувајќи го придонесот на фестивалот во јавниот и културниот живот во земјата. Наградата ја признава улогата на филмските работници, организаторите, публиката, гостите и другите кои придонеле за развојот на фестивалот, кој станал еден од позначајните настани од ваков вид во Србија и околниот регион.<ref name="Oblakoder">{{нмс|url=https://www.oblakodermagazin.rs/martovski-festival-obelezava-sedamdeset-godina-od-osnivanja/|title=The Martovski Festival marks seventy years since its founding|date=2023|website=Oblakoder Magazine}}</ref> ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *{{official website|https://martovski.rs}} [[Категорија:Филмски фестивали во Србија]] [[Категорија:Филмски фестивали основани во 1960]] [[Категорија:Документарни филмски фестивали во Европа]] [[Категорија:Краткометражни филмски фестивали во Европа]] 17q6xbh7dib8mg1814fpd1d990eu310 1 1391253 5537756 2026-04-11T18:12:01Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5537756 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391254 5537762 2026-04-11T18:22:16Z P.Nedelkovski 47736 Пренасочување кон [[Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм]] 5537762 wikitext text/x-wiki #пренасочување [[Белградски фестивал на документарен и краткометражен филм]] gszm6jutjtilfm8g6uthr85nb2gry2x 14 1391255 5537764 2026-04-11T18:22:37Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: [[Категорија:Видеоигри по земја|Македонија]] [[Категорија:Македонска култура]] 5537764 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Видеоигри по земја|Македонија]] [[Категорија:Македонска култура]] 75qba3nw71jsmerbb24krlz6plfgukk 0 1391256 5537778 2026-04-11T18:37:37Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Инфокутија кинематографист | name = Илај Рот | image = Eli Roth Photo Op Nightmare Weekend Chicago 2025.jpg | caption = Рот во 2025 година | birth_name = Илај Рафаел Рот | birth_date = {{Birth date and age|1972|4|18}} | birth_place = [[Њутн (Масачусетс)|Њутн]], [[Масачусетс]], САД | occupation... 5537778 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија кинематографист | name = Илај Рот | image = Eli Roth Photo Op Nightmare Weekend Chicago 2025.jpg | caption = Рот во 2025 година | birth_name = Илај Рафаел Рот | birth_date = {{Birth date and age|1972|4|18}} | birth_place = [[Њутн (Масачусетс)|Њутн]], [[Масачусетс]], САД | occupation = Режисер, сценарист, актер, продуцент | years_active = 1996 – денес | nationality = Американско }} '''Илај Рафаел Рот''' (англиски: ''Eli Raphael Roth''; р. [[18 април]] [[1972]]) — американски [[филмски режисер|кинорежисер]], сценарист, актер и продуцент. Најпознат е по неговата работа во жанрот на хорор филмови. == Животопис == Илај Рот е роден во Њутн, [[Масачусетс]]. Неговите родители се Шелдон Рот, психијатар и професор на Универзитетот Харвард, и Кора Рот, уметница. Неговите предци емигрирале од Австрија, Русија и Полска, а Рот по потекло е Евреин. Покрај англискиот јазик, тој зборува и италијански, руски и француски јазик. Рот почнал да снима филмови на 8-годишна возраст, веднаш откако го погледнал филмот „Осмиот патник“ (''Alien'') на [[Ридли Скот]]. Заедно со своите браќа, Адам и Гејб, тој снимил над 50 кратки филмови пред да се запише на филмската школа при Универзитетот во Њујорк, каде што дипломирал во 1994 година. == Филмографија == {| class="wikitable sortable" |- ! Година !! Македонски наслов !! Изворен наслов !! Улога |- | 1997 || — || ''Snapshots from a .500 Season'' || глумец |- | 2003 || ''[[Треска (филм од 2002)|Треска]]'' || ''Cabin Fever'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2005 || ''2001 манијаци'' || ''2001 Maniacs'' || продуцент, глумец |- | 2006 || ''[[Хостел (филм од 2005)|Хостел]]'' || ''Hostel'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Хостел 2]]'' || ''Hostel: Part II'' || режисер, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Грајндхаус (филм)|Грајндхаус]]'' || ''Grindhouse'' || режисер на трејлерот за „Thanksgiving“ |- | 2007 || ''Доказ за смрт'' || ''Death Proof'' || глумец |- | 2009 || ''[[Неславни копилиња]]''|| ''Inglourious Basterds'' || глумец |- | 2010 || ''[[Пирана 3D]]'' || ''Piranha 3D'' || глумец |- | 2011 || ''[[Хостел 3]]'' || ''Hostel: Part III'' || сценарист |- | 2012 || — || ''The Man with the Iron Fists'' || продуцент, сценарист |- | 2013 || ''Зелениот пекол'' || ''Green Inferno'' || режисер, продуцент |- | 2015 || ''Чук-чук'' || ''Knock Knock'' || режисер, продуцент |- | 2018 || ''—'' || ''Death Wish'' || режисер |- | 2018 || ''Мистеријата на куќата со часовник''|| ''The House with a Clock in Its Walls'' || режисер |- | 2023 || ''[[Црн петок (филм од 2023)|Црн петок]]'' || ''Thanksgiving'' || режисер, продуцент |- | 2024 || ''[[Бордерлендс]]'' || ''Borderlands'' || режисер, сценарист |- | 2026 || ''Сладоледџија'' || ''Ice Cream Man'' || режисер, сценарист |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмски режисери]] [[Категорија:Американски сценаристи]] [[Категорија:Американски филмски актери]] tq712qr5isn992f1x0cz5ysszctdgdr 5537781 5537778 2026-04-11T18:39:46Z Andrew012p 85224 /* Филмографија */ 5537781 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија кинематографист | name = Илај Рот | image = Eli Roth Photo Op Nightmare Weekend Chicago 2025.jpg | caption = Рот во 2025 година | birth_name = Илај Рафаел Рот | birth_date = {{Birth date and age|1972|4|18}} | birth_place = [[Њутн (Масачусетс)|Њутн]], [[Масачусетс]], САД | occupation = Режисер, сценарист, актер, продуцент | years_active = 1996 – денес | nationality = Американско }} '''Илај Рафаел Рот''' (англиски: ''Eli Raphael Roth''; р. [[18 април]] [[1972]]) — американски [[филмски режисер|кинорежисер]], сценарист, актер и продуцент. Најпознат е по неговата работа во жанрот на хорор филмови. == Животопис == Илај Рот е роден во Њутн, [[Масачусетс]]. Неговите родители се Шелдон Рот, психијатар и професор на Универзитетот Харвард, и Кора Рот, уметница. Неговите предци емигрирале од Австрија, Русија и Полска, а Рот по потекло е Евреин. Покрај англискиот јазик, тој зборува и италијански, руски и француски јазик. Рот почнал да снима филмови на 8-годишна возраст, веднаш откако го погледнал филмот „Осмиот патник“ (''Alien'') на [[Ридли Скот]]. Заедно со своите браќа, Адам и Гејб, тој снимил над 50 кратки филмови пред да се запише на филмската школа при Универзитетот во Њујорк, каде што дипломирал во 1994 година. == Филмографија == {| class="wikitable sortable" |- ! Година !! Македонски наслов !! Изворен наслов !! Улога |- | 1997 || — || ''Snapshots from a .500 Season'' || глумец |- | 2003 || ''[[Треска (филм од 2002)|Треска]]'' || ''Cabin Fever'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2005 || ''—'' || ''2001 Maniacs'' || продуцент, глумец |- | 2006 || ''[[Хостел (филм од 2005)|Хостел]]'' || ''Hostel'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Хостел 2]]'' || ''Hostel: Part II'' || режисер, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Грајндхаус (филм)|Грајндхаус]]'' || ''Grindhouse'' || режисер на трејлерот за „Thanksgiving“ |- | 2007 || ''Доказ за смрт'' || ''Death Proof'' || глумец |- | 2009 || ''[[Неславни копилиња]]''|| ''Inglourious Basterds'' || глумец |- | 2010 || ''[[Пирана 3D]]'' || ''Piranha 3D'' || глумец |- | 2011 || ''[[Хостел 3]]'' || ''Hostel: Part III'' || сценарист |- | 2012 || — || ''The Man with the Iron Fists'' || продуцент, сценарист |- | 2013 || ''Зелениот пекол'' || ''Green Inferno'' || режисер, продуцент |- | 2015 || ''Чук-чук'' || ''Knock Knock'' || режисер, продуцент |- | 2018 || ''—'' || ''Death Wish'' || режисер |- | 2018 || ''Мистеријата на куќата со часовник''|| ''The House with a Clock in Its Walls'' || режисер |- | 2023 || ''[[Црн петок (филм од 2023)|Црн петок]]'' || ''Thanksgiving'' || режисер, продуцент |- | 2024 || ''[[Бордерлендс]]'' || ''Borderlands'' || режисер, сценарист |- | 2026 || ''Сладоледџија'' || ''Ice Cream Man'' || режисер, сценарист |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмски режисери]] [[Категорија:Американски сценаристи]] [[Категорија:Американски филмски актери]] 7juzvta03rarlz4x09s6a3enpm79qb4 5537783 5537781 2026-04-11T18:44:02Z Andrew012p 85224 /* Филмографија */ 5537783 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија кинематографист | name = Илај Рот | image = Eli Roth Photo Op Nightmare Weekend Chicago 2025.jpg | caption = Рот во 2025 година | birth_name = Илај Рафаел Рот | birth_date = {{Birth date and age|1972|4|18}} | birth_place = [[Њутн (Масачусетс)|Њутн]], [[Масачусетс]], САД | occupation = Режисер, сценарист, актер, продуцент | years_active = 1996 – денес | nationality = Американско }} '''Илај Рафаел Рот''' (англиски: ''Eli Raphael Roth''; р. [[18 април]] [[1972]]) — американски [[филмски режисер|кинорежисер]], сценарист, [[глумец]] и продуцент. Најпознат е по неговата работа во жанрот на [[Хорор (филм)|филмови на ужасите]]. == Животопис == Илај Рот е роден во Њутн, [[Масачусетс]]. Неговите родители се Шелдон Рот, психијатар и професор на Универзитетот Харвард, и Кора Рот, уметница. Неговите предци емигрирале од Австрија, Русија и Полска, а Рот по потекло е Евреин. Покрај англискиот јазик, тој зборува и италијански, руски и француски јазик. Рот почнал да снима филмови на 8-годишна возраст, веднаш откако го погледнал филмот „Осмиот патник“ (''Alien'') на [[Ридли Скот]]. Заедно со своите браќа, Адам и Гејб, тој снимил над 50 кратки филмови пред да се запише на филмската школа при Универзитетот во Њујорк, каде што дипломирал во 1994 година. == Филмографија == {| class="wikitable sortable" |- ! Година !! Македонски наслов !! Изворен наслов !! Улога |- | 1997 || — || ''Snapshots from a .500 Season'' || глумец |- | 2003 || ''[[Треска (филм од 2002)|Треска]]'' || ''Cabin Fever'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2005 || ''—'' || ''2001 Maniacs'' || продуцент, глумец |- | 2006 || ''[[Хостел (филм од 2005)|Хостел]]'' || ''Hostel'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Хостел 2]]'' || ''Hostel: Part II'' || режисер, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Грајндхаус (филм)|Грајндхаус]]'' || ''Grindhouse'' || режисер на трејлерот за „Thanksgiving“ |- | 2007 || ''—'' || ''Death Proof'' || глумец |- | 2009 || ''[[Неславни копилиња]]''|| ''Inglourious Basterds'' || глумец |- | 2010 || ''[[Пирана 3D]]'' || ''Piranha 3D'' || глумец |- | 2011 || ''[[Хостел 3]]'' || ''Hostel: Part III'' || сценарист |- | 2012 || — || ''The Man with the Iron Fists'' || продуцент, сценарист |- | 2013 || ''Зелениот пекол'' || ''Green Inferno'' || режисер, продуцент |- |2014 |''Кловн'' |''Clown'' |продуцент, глумец |- | 2015 || ''Чук-чук'' || ''Knock Knock'' || режисер, продуцент |- | 2018 || ''—'' || ''Death Wish'' || режисер |- | 2018 || ''Мистеријата на куќата со часовник''|| ''The House with a Clock in Its Walls'' || режисер |- | 2023 || ''[[Црн петок (филм од 2023)|Црн петок]]'' || ''Thanksgiving'' || режисер, продуцент |- | 2024 || ''[[Бордерлендс]]'' || ''Borderlands'' || режисер, сценарист |- | 2026 || ''Сладоледџија'' || ''Ice Cream Man'' || режисер, сценарист |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмски режисери]] [[Категорија:Американски сценаристи]] [[Категорија:Американски филмски актери]] ocf7jvfo7joje5ywoksneyo8oo6vset 5537784 5537783 2026-04-11T18:46:32Z Andrew012p 85224 5537784 wikitext text/x-wiki {{Глумец | име = Илај Рот | изворно_име = Eli Roth | слика = Eli Roth Photo Op Nightmare Weekend Chicago 2025.jpg | ширина = | опис_на_слика = Рот во 2025 г. | родено_име = Илај Рафаел Рот | датум_на_раѓање = {{Birth date and age|1972|4|18}} | место_на_раѓање = [[Њутн (Масачусетс)|Њутн]], [[Масачусетс]], САД | датум_на_смрт = | место_на_смрт = | државјанство = <nowiki>[[САД|американско[[</nowiki> | занимање = режисер, сценарист, продуцент, глумец | активни_години = 1996— | жанр = [[хорор (филм)|ужаси]], [[трилер]] | награди = | imdb_id = 0744834 | автограм = | мрежно_место = | commons = Eli Roth }} '''Илај Рафаел Рот''' (англиски: ''Eli Raphael Roth''; р. [[18 април]] [[1972]]) — американски [[филмски режисер|кинорежисер]], сценарист, [[глумец]] и продуцент. Најпознат е по неговата работа во жанрот на [[Хорор (филм)|филмови на ужасите]]. == Животопис == Илај Рот е роден во Њутн, [[Масачусетс]]. Неговите родители се Шелдон Рот, психијатар и професор на Универзитетот Харвард, и Кора Рот, уметница. Неговите предци емигрирале од Австрија, Русија и Полска, а Рот по потекло е Евреин. Покрај англискиот јазик, тој зборува и италијански, руски и француски јазик. Рот почнал да снима филмови на 8-годишна возраст, веднаш откако го погледнал филмот „Осмиот патник“ (''Alien'') на [[Ридли Скот]]. Заедно со своите браќа, Адам и Гејб, тој снимил над 50 кратки филмови пред да се запише на филмската школа при Универзитетот во Њујорк, каде што дипломирал во 1994 година. == Филмографија == {| class="wikitable sortable" |- ! Година !! Македонски наслов !! Изворен наслов !! Улога |- | 1997 || — || ''Snapshots from a .500 Season'' || глумец |- | 2003 || ''[[Треска (филм од 2002)|Треска]]'' || ''Cabin Fever'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2005 || ''—'' || ''2001 Maniacs'' || продуцент, глумец |- | 2006 || ''[[Хостел (филм од 2005)|Хостел]]'' || ''Hostel'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Хостел 2]]'' || ''Hostel: Part II'' || режисер, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Грајндхаус (филм)|Грајндхаус]]'' || ''Grindhouse'' || режисер на трејлерот за „Thanksgiving“ |- | 2007 || ''—'' || ''Death Proof'' || глумец |- | 2009 || ''[[Неславни копилиња]]''|| ''Inglourious Basterds'' || глумец |- | 2010 || ''[[Пирана 3D]]'' || ''Piranha 3D'' || глумец |- | 2011 || ''[[Хостел 3]]'' || ''Hostel: Part III'' || сценарист |- | 2012 || — || ''The Man with the Iron Fists'' || продуцент, сценарист |- | 2013 || ''Зелениот пекол'' || ''Green Inferno'' || режисер, продуцент |- |2014 |''Кловн'' |''Clown'' |продуцент, глумец |- | 2015 || ''Чук-чук'' || ''Knock Knock'' || режисер, продуцент |- | 2018 || ''—'' || ''Death Wish'' || режисер |- | 2018 || ''Мистеријата на куќата со часовник''|| ''The House with a Clock in Its Walls'' || режисер |- | 2023 || ''[[Црн петок (филм од 2023)|Црн петок]]'' || ''Thanksgiving'' || режисер, продуцент |- | 2024 || ''[[Бордерлендс]]'' || ''Borderlands'' || режисер, сценарист |- | 2026 || ''Сладоледџија'' || ''Ice Cream Man'' || режисер, сценарист |} == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Американски филмски режисери]] [[Категорија:Американски сценаристи]] [[Категорија:Американски филмски актери]] 4zjt8bk33hmlf9f0vxd2f31ukv3cg7h 5537785 5537784 2026-04-11T18:49:09Z Andrew012p 85224 5537785 wikitext text/x-wiki {{Глумец | име = Илај Рот | изворно_име = Eli Roth | слика = Eli Roth Photo Op Nightmare Weekend Chicago 2025.jpg | ширина = | опис_на_слика = Рот во 2025 г. | родено_име = Илај Рафаел Рот | датум_на_раѓање = {{Birth date and age|1972|4|18}} | место_на_раѓање = [[Њутн (Масачусетс)|Њутн]], [[Масачусетс]], САД | датум_на_смрт = | место_на_смрт = | државјанство = [[САД|американско]] | занимање = режисер, сценарист, продуцент, глумец | активни_години = 1996— | жанр = [[хорор (филм)|ужаси]], [[трилер]] | награди = | imdb_id = 0744834 | автограм = | мрежно_место = | commons = Eli Roth }} '''Илај Рафаел Рот''' ({{Langx|en|Eli Raphael Roth}}; р. [[18 април]] [[1972]] г.) — американски [[филмски режисер|кинорежисер]], сценарист, [[глумец]] и продуцент. Најпознат е по неговата работа во жанрот на [[Хорор (филм)|филмови на ужасите]]. == Животопис == Илај Рот е роден во Њутн, [[Масачусетс]]. Неговите родители се Шелдон Рот, психијатар и професор на Универзитетот Харвард, и Кора Рот, уметница. Неговите предци емигрирале од Австрија, Русија и Полска, а Рот по потекло е Евреин. Покрај англискиот јазик, тој зборува и италијански, руски и француски јазик. Рот почнал да снима филмови на 8-годишна возраст, веднаш откако го погледнал филмот „Осмиот патник“ (''Alien'') на [[Ридли Скот]]. Заедно со своите браќа, Адам и Гејб, тој снимил над 50 кратки филмови пред да се запише на филмската школа при Универзитетот во Њујорк, каде што дипломирал во 1994 година. == Филмографија == {| class="wikitable sortable" |- ! Година !! Македонски наслов !! Изворен наслов !! Улога |- | 1997 || — || ''Snapshots from a .500 Season'' || глумец |- | 2003 || ''[[Треска (филм од 2002)|Треска]]'' || ''Cabin Fever'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2005 || ''—'' || ''2001 Maniacs'' || продуцент, глумец |- | 2006 || ''[[Хостел (филм од 2005)|Хостел]]'' || ''Hostel'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Хостел 2]]'' || ''Hostel: Part II'' || режисер, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Грајндхаус (филм)|Грајндхаус]]'' || ''Grindhouse'' || режисер на трејлерот за „Thanksgiving“ |- | 2007 || ''—'' || ''Death Proof'' || глумец |- | 2009 || ''[[Неславни копилиња]]''|| ''Inglourious Basterds'' || глумец |- | 2010 || ''[[Пирана 3D]]'' || ''Piranha 3D'' || глумец |- | 2011 || ''[[Хостел 3]]'' || ''Hostel: Part III'' || сценарист |- | 2012 || — || ''The Man with the Iron Fists'' || продуцент, сценарист |- | 2013 || ''Зелениот пекол'' || ''Green Inferno'' || режисер, продуцент |- |2014 |''Кловн'' |''Clown'' |продуцент, глумец |- | 2015 || ''Чук-чук'' || ''Knock Knock'' || режисер, продуцент |- | 2018 || ''—'' || ''Death Wish'' || режисер |- | 2018 || ''Мистеријата на куќата со часовник''|| ''The House with a Clock in Its Walls'' || режисер |- | 2023 || ''[[Црн петок (филм од 2023)|Црн петок]]'' || ''Thanksgiving'' || режисер, продуцент |- | 2024 || ''[[Бордерлендс]]'' || ''Borderlands'' || режисер, сценарист |- | 2026 || ''Сладоледџија'' || ''Ice Cream Man'' || режисер, сценарист |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|744834}} [[Категорија:Американски сценаристи]] [[Категорија:Родени на 18 април]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Американски режисери]] qlhgy35z4e6mnc4e1uyxd6p2g6usgwd 5537786 5537785 2026-04-11T18:51:22Z Andrew012p 85224 5537786 wikitext text/x-wiki {{Глумец | име = Илај Рот | изворно_име = Eli Roth | слика = Eli Roth Photo Op Nightmare Weekend Chicago 2025.jpg | ширина = | опис_на_слика = Рот во 2025 г. | родено_име = Илај Рафаел Рот | датум_на_раѓање = {{Birth date and age|1972|4|18}} | место_на_раѓање = [[Њутн (Масачусетс)|Њутн]], [[Масачусетс]], САД | датум_на_смрт = | место_на_смрт = | државјанство = [[САД|американско]] | занимање = режисер, сценарист, продуцент, глумец | активни_години = 1996— | жанр = [[хорор (филм)|ужаси]], [[трилер]] | награди = | imdb_id = 0744834 | автограм = | мрежно_место = | commons = Eli Roth }} '''Илај Рафаел Рот''' ({{Langx|en|Eli Raphael Roth}}; р. [[18 април]] [[1972]] г.) — американски [[филмски режисер|кинорежисер]], сценарист, [[глумец]] и продуцент. Најпознат е по неговата работа во жанрот на [[Хорор (филм)|филмови на ужасите]].<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3665672/My-mission-to-appal-by-the-Splat-Pack-king.html|title=My mission to appall, by the Splat Pack king|last=Kay|first=Jeremy|date=8 јуни 2007|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3665672/My-mission-to-appal-by-the-Splat-Pack-king.html|archive-date=12 јануари 2022|location=London|url-status=live|url-access=subscription}}{{cbignore}}</ref> == Животопис == Илај Рот е роден во Њутн, [[Масачусетс]]. Неговите родители се Шелдон Рот, психијатар и професор на Универзитетот [[Харвард]], и Кора Рот, уметница. Неговите предци емигрирале од Австрија, Русија и Полска, а Рот по потекло е Евреин. Покрај англискиот јазик, тој зборува и италијански, руски и француски јазик. Рот почнал да снима филмови на 8-годишна возраст, веднаш откако го погледнал филмот ''[[Осмиот патник]]'' на [[Ридли Скот]]. Заедно со своите браќа, Адам и Гејб, тој снимил над 50 кусометражни филма пред да се запише на филмската школа при Универзитетот во Њујорк, каде што дипломирал во 1994 г. == Филмографија == {| class="wikitable sortable" |- ! Година !! Македонски наслов !! Изворен наслов !! Улога |- | 1997 || — || ''Snapshots from a .500 Season'' || глумец |- | 2003 || ''[[Треска (филм од 2002)|Треска]]'' || ''Cabin Fever'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2005 || ''—'' || ''2001 Maniacs'' || продуцент, глумец |- | 2006 || ''[[Хостел (филм од 2005)|Хостел]]'' || ''Hostel'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Хостел 2]]'' || ''Hostel: Part II'' || режисер, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Грајндхаус (филм)|Грајндхаус]]'' || ''Grindhouse'' || режисер на трејлерот за „Thanksgiving“ |- | 2007 || ''—'' || ''Death Proof'' || глумец |- | 2009 || ''[[Неславни копилиња]]''|| ''Inglourious Basterds'' || глумец |- | 2010 || ''[[Пирана 3D]]'' || ''Piranha 3D'' || глумец |- | 2011 || ''[[Хостел 3]]'' || ''Hostel: Part III'' || сценарист |- | 2012 || — || ''The Man with the Iron Fists'' || продуцент, сценарист |- | 2013 || ''Зелениот пекол'' || ''Green Inferno'' || режисер, продуцент |- |2014 |''Кловн'' |''Clown'' |продуцент, глумец |- | 2015 || ''Чук-чук'' || ''Knock Knock'' || режисер, продуцент |- | 2018 || ''—'' || ''Death Wish'' || режисер |- | 2018 || ''Мистеријата на куќата со часовник''|| ''The House with a Clock in Its Walls'' || режисер |- | 2023 || ''[[Црн петок (филм од 2023)|Црн петок]]'' || ''Thanksgiving'' || режисер, продуцент |- | 2024 || ''[[Бордерлендс]]'' || ''Borderlands'' || режисер, сценарист |- | 2026 || ''Сладоледџија'' || ''Ice Cream Man'' || режисер, сценарист |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|744834}} [[Категорија:Американски сценаристи]] [[Категорија:Родени на 18 април]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Американски режисери]] av762wtlfb35l9uwrqj7ihzsms27jp5 5537799 5537786 2026-04-11T19:06:35Z Andrew012p 85224 5537799 wikitext text/x-wiki {{Глумец | име = Илај Рот | изворно_име = Eli Roth | слика = Eli Roth Photo Op Nightmare Weekend Chicago 2025.jpg | ширина = | опис_на_слика = Рот во 2025 г. | родено_име = Илај Рафаел Рот | датум_на_раѓање = {{датум на раѓање и возраст|1972|4|18}} | место_на_раѓање = [[Њутн (Масачусетс)|Њутн]], [[Масачусетс]], САД | датум_на_смрт = | место_на_смрт = | државјанство = [[САД|американско]] | занимање = режисер, сценарист, продуцент, глумец | активни_години = 1996— | жанр = [[хорор (филм)|ужаси]], [[трилер]] | награди = | imdb_id = 0744834 | автограм = | мрежно_место = | commons = Eli Roth }} '''Илај Рафаел Рот''' ({{Langx|en|Eli Raphael Roth}}; р. [[18 април]] [[1972]] г.) — американски [[филмски режисер|кинорежисер]], сценарист, [[глумец]] и продуцент. Најпознат е по неговата работа во жанрот на [[Хорор (филм)|филмови на ужасите]].<ref>{{cite news|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3665672/My-mission-to-appal-by-the-Splat-Pack-king.html|title=My mission to appall, by the Splat Pack king|last=Kay|first=Jeremy|date=8 јуни 2007|newspaper=[[The Daily Telegraph|The Telegraph]]|archive-url=https://ghostarchive.org/archive/20220112/https://www.telegraph.co.uk/culture/film/starsandstories/3665672/My-mission-to-appal-by-the-Splat-Pack-king.html|archive-date=12 јануари 2022|location=London|url-status=live|url-access=subscription}}{{cbignore}}</ref> == Животопис == Илај Рот е роден во Њутн, [[Масачусетс]]. Неговите родители се Шелдон Рот, психијатар и професор на Универзитетот [[Харвард]], и Кора Рот, уметница. Неговите предци емигрирале од Австрија, Русија и Полска, а Рот по потекло е Евреин. Покрај англискиот јазик, тој зборува и италијански, руски и француски јазик. Рот почнал да снима филмови на 8-годишна возраст, веднаш откако го погледнал филмот ''[[Осмиот патник]]'' на [[Ридли Скот]]. Заедно со своите браќа, Адам и Гејб, тој снимил над 50 кусометражни филма пред да се запише на филмската школа при Универзитетот во Њујорк, каде што дипломирал во 1994 г. == Филмографија == {| class="wikitable sortable" |- ! Година !! Македонски наслов !! Изворен наслов !! Улога |- | 1997 || — || ''Snapshots from a .500 Season'' || глумец |- | 2003 || ''[[Треска (филм од 2002)|Треска]]'' || ''Cabin Fever'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2005 || ''—'' || ''2001 Maniacs'' || продуцент, глумец |- | 2006 || ''[[Хостел (филм од 2005)|Хостел]]'' || ''Hostel'' || режисер, продуцент, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Хостел 2]]'' || ''Hostel: Part II'' || режисер, сценарист, глумец |- | 2007 || ''[[Грајндхаус (филм)|Грајндхаус]]'' || ''Grindhouse'' || режисер на трејлерот за „Thanksgiving“ |- | 2007 || ''—'' || ''Death Proof'' || глумец |- | 2009 || ''[[Неславни копилиња]]''|| ''Inglourious Basterds'' || глумец |- | 2010 || ''[[Пирана 3D]]'' || ''Piranha 3D'' || глумец |- | 2011 || ''[[Хостел 3]]'' || ''Hostel: Part III'' || сценарист |- | 2012 || — || ''The Man with the Iron Fists'' || продуцент, сценарист |- | 2013 || ''Зелениот пекол'' || ''Green Inferno'' || режисер, продуцент |- |2014 |''Кловн'' |''Clown'' |продуцент, глумец |- | 2015 || ''Чук-чук'' || ''Knock Knock'' || режисер, продуцент |- | 2018 || ''—'' || ''Death Wish'' || режисер |- | 2018 || ''Мистеријата на куќата со часовник''|| ''The House with a Clock in Its Walls'' || режисер |- | 2023 || ''[[Црн петок (филм од 2023)|Црн петок]]'' || ''Thanksgiving'' || режисер, продуцент |- | 2024 || ''[[Бордерлендс]]'' || ''Borderlands'' || режисер, сценарист |- | 2026 || ''Сладоледџија'' || ''Ice Cream Man'' || режисер, сценарист |} == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * {{IMDb name|744834}} [[Категорија:Американски сценаристи]] [[Категорија:Родени на 18 април]] [[Категорија:Родени во 1972 година]] [[Категорија:Американски режисери]] dwii1njr4jx4d1brm6s7q6nmu5c55z1 1 1391257 5537779 2026-04-11T18:37:47Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5537779 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391258 5537782 2026-04-11T18:42:01Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:ru:Special:Redirect/revision/152354937|Протесты в Мангистауской области (2011)]]“ 5537782 wikitext text/x-wiki   [[Податотека:Mangystau_Union_Square_Protest_(2011-12-18).jpg|мини|278x278пкс|Демонстрации во Сан Франциско, САД, против задушувањето на протестите во [[Жанаозен]] на 18 декември 2011 година. „Казахстан, престани да ги убиваш своите луѓе“.]] '''Протести во Мангистауска област''' ( каз. Протестите во Мангистау се социјални протести на работниците во подружниците на државната компанија за нафта и гас [[КазМунајГас]] во [[Мангистауска област|Мангистауската област]] во југозападен [[Казахстан]]. Тие се најпознати по масовниот штрајк на нафтените работници во 2011 година, кој кулминирал со големи немири во градот [[Жанаозен]] на [[16 декември]], што довело до 15 смртни случаи (официјални бројки) и стотици повредени и апсења. Следниот ден, уште едно лице било убиено во селото Шетпе за време на полициското задушување на немирите поврзани со настаните во Жанаозен. == Штрајкувачко движење == Постојаните штрајкови на нафтените работници во [[Мангистауска област|Мангистауската област]] трале од 2008 година <ref name="ZhanaozenExpert">{{Наведена мрежна страница|url=https://expert.ru/kazakhstan/2011/28/stachka-bolshe-chem-zhizn/|title=Стачка больше, чем жизнь|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106012313/https://expert.ru/kazakhstan/2011/28/stachka-bolshe-chem-zhizn/|archive-date=2022-01-06|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Во исто време, нееднаквоста во приходите се зголемила: поради растот на просечните плати, цените се зголемиле, но за значителен дел од населението кое не било поврзано со нафтената индустрија, немало промена во приходите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.izvestia.ru/news/510007|title=С приходом в Жанаозен нефтяных компаний население этого «земного ада» разделилось на имущих и нищих|archive-url=https://web.archive.org/web/20111218111844/http://izvestia.ru/news/510007|archive-date=2011-12-18|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Од 2010 година, во нафтената компанија „Каражанбасмунај“ беснел работнички спор, за време на кој значителна група работници почнале да бараат подобри услови за работа и повисоки плати. Во јануари 2011 година, бил формиран панел за трудова арбитража, во кој работниците се нашле во малцинство, наместо да уживаат во паритет со работодавачот како што првично било предвидено. Претседателот на синдикатот Е. Косарханов се согласил со оваа состојба и активно се спротивставил на вклучувањето на адвокатката на синдикатот Наталија Соколова во арбитражниот панел <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solidarnost.org/thems/monolog-glavnogo-redaktora/monolog-glavnogo-redaktora_8184.html|title=Дело Натальи Соколовой. Каким бывает «разжигание социальной розни»|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011214502/http://solidarnost.org/thems/monolog-glavnogo-redaktora/monolog-glavnogo-redaktora_8184.html|archive-date=2011-10-11|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Во март, Наталија Соколова, адвокатка на независниот синдикат во рудникот Каражанбас, издала соопштение до премиерот и до генералниот обвинител во врска со вооружениот напад врз синдикалните активисти. На 30 јануари и 15 февруари 2011 година Асланбек Ајдарбаев, заменик-шеф на работничкиот синдикат на Каражанбас, бил претепан и подложен на вооружени закани, а неговиот дом бил опожарен ноќта помеѓу 19 и 20 мај од непознати лица <ref name="PressReleaseArrestSokolova">{{Наведена мрежна страница|url=http://socialismkz.info/?p=2202|title=Пресс-релиз активистов профсоюза АО «Каражанбасмунай» по факту ареста Натальи Соколовой и преследования бастующих нефтяников|date=2011-05-30|publisher=[[Социалистическое сопротивление Казахстана|Социалистическое движение Казахстана]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424202848/http://socialismkz.info/?p=2202|archive-date=2015-04-24|accessdate=2013-09-06}}</ref>. Штрајковите првично се одржале на нафтеното поле Каражанбас во регионот [[Актау]] на 17 мај, а на нив им се придружиле работниците во производствената подружница Озенмунајгас во регионот на Жанаозен <ref name="SokolovaCourt">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/natalya_sokolova_oil_workers_lawyer_verdict/24290171.html|title=Активист нефтяников Наталья Соколова осуждена на шесть лет тюрьмы|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315124722/http://rus.azattyq.org/content/natalya_sokolova_oil_workers_lawyer_verdict/24290171.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/strike_karazhanbas_workers/24177475.html|title=На нефтепромысле Каражанбас бастуют нефтяники|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315130307/http://rus.azattyq.org/content/strike_karazhanbas_workers/24177475.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/05/17/14347|title=На нефтепромысле Каражанбас бастуют нефтяники|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831104055/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/05/17/14347|archive-date=2011-08-31|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Повеќе од 700 работници штрајкувале во регионот Актау на 17 мај, а компанијата изгубила 1,6 милиони долари веројатни приходи за десет дена <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.rambler.ru/10009969/|title=Казахстанская Каражанбасмунай потеряла $1,6 млн из-за забастовки рабочих|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305030202/http://news.rambler.ru/10009969/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Од првиот ден, 1.500 нафтени работници биле вклучени во штрајкот во Жанаозен. Масовните штрајкови првично ги погодиле првенствено давателите на услуги, а не рударските операции. Во јули, повеќе од 1.200 работници штрајкувале во регионот Жанаозен. На 2 јуни, во [[Актау]] на плоштадот во Мангистауската област се одржал масовен мирен протест на штрајкувачите, за време на кој тие неуспешно направиле обид да се сретнат со Аким Кримбек Кушербаев за да му пренесат апел до шефот на државата [[Нурсултан Назарбаев]] . На 2 август, синдикалниот активист Жаксилик Турбаев бил пронајден убиен во Жанаозен, а на 24 август било откриено телото на Кудајберген Карабалаев, ќерка на претседателот на синдикалниот комитет на работниците во Озенмунајгас, која исчезнала претходниот ден <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fergananews.com/news.php?id=17270|title=Лидер стачкома Наталья Ажигалиева арестована на 15 суток|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101318/http://www.fergananews.com/news.php?id=17270|archive-date=2016-03-04|accessdate=2011-12-16}}</ref> . Сепак, според претставниците на Регионалниот оддел за внатрешни работи, немало врска помеѓу убиствата и штрајкот. Од почетокот на штрајковите, неколку стотици работници кои протестирале, биле отпуштени од нафтената и гасната индустрија. Казахстанската влада не одговорила на барањата на штрајкувачите на нафтените работници повеќе од 7 месеци <ref name="CAprotestRallies">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ca-news.org/news/854731|title=Завтра, 17 декабря, по всему Казахстану пройдут акции солидарности нефтяникам Жанаозена|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195725/http://ca-news.org/news/854731|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 3 октомври, еден од штрајкувачите на компанијата „Озененергонефт“ извршил самоубиство во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://svoboda.tv/news/kazakhstan_odin_iz_bastujushhikh_neftjanikov_sovershil_samoubijstvo/2011-10-04-1105|title=Казахстан: Один из бастующих нефтяников совершил самоубийство|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003605/http://svoboda.tv/news/kazakhstan_odin_iz_bastujushhikh_neftjanikov_sovershil_samoubijstvo/2011-10-04-1105|archive-date=2016-03-05|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Од 23 до 25 ноември, во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.meta.kz/278087-v-gorode-zhanaozen-vtorojj-den-idet.html|title=В городе Жанаозен второй день идет «трехсторонняя встреча» — бастующих, бывших работодателей и власти|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315020238/http://www.meta.kz/278087-v-gorode-zhanaozen-vtorojj-den-idet.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> се одржал трипартитен состанок со штрајкувачите за прашањето за нивното вработување. == Барања и план за дејствување == Од мај, работниците во нафтената индустрија речиси постојано штрајкувале во западен Казахстан, барајќи исплата на коефициентите на индустриските и регионалните плати (според работниците, нивните плати биле речиси половина од она што им се должело веќе неколку години) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/12/16/925394.html|title=Что происходит в Казахстане?|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107210946/http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/12/16/925394.html|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nomad.su/?a=3-201112010033|title=Проклятый коэффициент|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406222659/http://www.nomad.su/?a=3-201112010033|archive-date=2016-04-06|accessdate=2020-05-05}}</ref>. До 16 декември, штрајкувачите сеуште немале политички барања, туку само економски . Штрајкувачите немале ниту акционен план ниту сериозна поддршка од социјални активисти од други региони и земји, што требало да ги доведе до какви било екстремни мерки <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.casfactor.com/rus/analitic/374.html|title=Почему Казахстан не Египет?|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017204540/http://casfactor.com/rus/analitic/374.html|archive-date=2012-10-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 14 декември 2011 година, бил објавен апел до нафтените работници со барање за оставка од претседателот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kz.info/news/politics/19297/|title=«Долой президента! Выходим на площадь!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426154009/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19297/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Списанието „Експерт“ напишало дека овој судир не е толку работен конфликт колку социо-економски: според новинарите, луѓето биле повеќе незадоволни од ниското ниво на развој на [[Мангистауска област|регионот]] и самиот Жанаозен (и покрај огромните приходи на компаниите за производство на нафта) отколку од ниските плати. == Гонење на активисти == === Обвинение против Наталија Соколова === На 17 мај, Јуан Му, еден од раководителите на „Каражанбасмунај“, поднел барање за кривично гонење на Наталија Соколова. Случајот не го водел обичен истражител, туку раководителот на истражниот оддел <ref name="SokolovaArrested">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/karazhanbas_strike_activist_arrest/24212026.html|title=Активиста бастующих нефтяников продолжают держать под арестом|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315191002/http://rus.azattyq.org/content/karazhanbas_strike_activist_arrest/24212026.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> . На 23 мај 2011 година, Наталија Соколова, адвокатка на синдикатот на нафтената компанија „Каражанбасмунај“, била казнета со 22.680 тенги за неовластен состанок одржан на 17 мај. На 24 мај, таа била казнета со 30.240 тенги за сличен состанок на 21 мај. На 25 мај, Соколова била уапсена осум дена за одржување неовластен протест пред зградата на Регионалниот оддел за внатрешни работи на Мангистауската област, кој се одржал претходниот ден и од властите бил оценет како неовластен митин . Во пресрет на истекот на нејзиното апсење (1 јуни), против неа била отворена кривична постапка според членот „Поттикнување социјална, национална, племенска, расна или верска омраза“, а нејзиното апсење било продолжено од судот до 1 август. На 31 мај, станот на Соколова бил претресен, а нејзиниот компјутер, сите нејзини белешки и документи биле запленети. На 28 јули започнало судењето на Соколова. Самата Соколова целосно ги негирала обвиненијата против неа <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forum-msk.org/material/power/6905733.html|title=Наталья Соколова выступила с опровержением всех обвинений в свой адрес|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032032/http://forum-msk.org/material/power/6905733.html|archive-date=2016-03-05|accessdate=2020-05-05}}</ref>. На [[8 август]] [[2011]] година[[2011|,]] Наталија Соколова била осудена на шест години затвор со општ режим под обвинение за „поттикнување општествен раздор и кршење на правилата за организирање и одржување состаноци, митинзи, пикети, улични маршеви и демонстрации“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fergananews.com/news.php?id=17119|title=Активист забастовок в компании «Каражанбасмунай» Наталья Соколова осуждена на шесть лет|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317090458/http://www.fergananews.com/news.php?id=17119|archive-date=2012-03-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Според сопругот на Соколова, на судењето не биле прикажани докази за поттикнување општествен раздор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://comment-respublika.info/comment/showtopic/10711/|title=Каражанбас уже зовёт штрейкбрехеров|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216193140/http://comment-respublika.info/comment/showtopic/10711/|archive-date=2012-02-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 26 септември, Регионалниот суд на Мангистауската област ја потврдил пресудата на првостепениот суд . На 3 декември, Наталија Соколова била префрлена во затвор УГ-157/11 во [[Атирау]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zavolu.info/2966.html|title=Наталья Соколова этапирована в женскую колонию города Атырау|archive-url=https://web.archive.org/web/20150605080306/http://zavolu.info/2966.html|archive-date=2015-06-05|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 15 декември, за време на прес-конференцијата во [[Москва]], активистот за човекови права Валентин Гефтер го нарекол гонењето на Наталија Соколова „срамно и скандалозно“, а Лев Пономарев истакнал дека „казахстанскиот режим стана пионер во тестирањето нови методи за прогон на опозицијата и независните медиуми, кои подоцна беа користени во Русија и другите земји од ЗНД“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cprf.info/news/interviews/59491.html|title=С пресс-конференции «Казахстан: 20 лет независимости — 20 лет диктатуры!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016223344/http://cprf.info/news/interviews/59491.html|archive-date=2012-10-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 7 март 2012 година, Наталија Соколова, откако ја признала вината, била ослободена со условна казна. Исто така, ѝ било забрането да се занимава со јавни активности во траење од три години <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2012/03/10/16212|title=Наталья Соколова неожиданно выпущена из тюрьмы|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010225236/http://www.unionstoday.ru/news/world/2012/03/10/16212|archive-date=2013-10-10|accessdate=2012-03-10}}</ref>. Така, Соколова поминала десет и пол месеци во затвор. Од јуни 2016 година, Соколова и уште 14 поранешни вработени во „Каражанбасмунај“ се пожалила кај заменик-акимот на регионот дека сè уште не можат да најдат работа. Нивниот поранешен работодавач, според нив, одговорил со закани на нивните барања за враќање на работа, надомест за периодот на невработеност и други бенефиции <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rus.azattyq.org/a/27822696.html|title=Радио Азаттык «Бывшие работники „Каражанбасмуная“ требуют трудоустроить их» 27.06.2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802130903/https://rus.azattyq.org/a/27822696.html|archive-date=2016-08-02|accessdate=2016-08-02}}</ref>. === Обвинение против Акжанат Аминов === На 30 јуни, Регионалниот суд во Мангистауската област го осудил Акжанат Аминов, активист во штрајкот на нафтените работници во Озенмунајгас, на два месеци притвор под обвинение за „поттикнување општествен раздор“. На 5 јули, судот ја отфрлил неговата жалба . Во јули, се дознало дека тој не ја добивал потребната медицинска нега: и покрај фактот дека страда од [[Дијабетес мелитус тип 2|дијабетес тип 2]], не примал [[Инсулин|инсулински]] инјекции <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/07/05/14625|title=Лидеру нефтяников грозит реальный срок|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002154033/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/07/05/14625|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zavolu.info/2902.html|title=Лидер бастующих нефтяников Казахстана Акжанат Аминов, больной сахарным диабетом, погибает в тюрьме!|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116224415/http://zavolu.info/2902.html|archive-date=2011-11-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Како резултат на тоа, неговото здравје се влошило <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/actual-59/2011/07/05/14625|title=Лидеру нефтяников грозит реальный срок|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023115647/http://www.unionstoday.ru/news/actual-59/2011/07/05/14625|archive-date=2015-10-23|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Претседателот на синдикатот „Жанарту“ и копретседател на [[Социјалистичко движење на Казахстан|Социјалистичкото движење на Казахстан]], Јесенбек Уктешбаев, го сметал ова за мачење . На 18 август, Аминов добил условна казна од една година затвор со пробен период од две години по отслужување на два месеци во притвор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/08/18/14981|title=Лидер бастующих нефтяников Жанаозена вышел на свободу с судимостью|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002151519/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/08/18/14981|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Акжанат Аминов бил ослободен од притвор во судницата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oilcapital.ru/news/2011/08/240943_170936.shtml|title=К 2 годам условно приговорен один из организаторов забастовки рабочих «Озенмунайгаз»|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918142256/http://www.oilcapital.ru/news/2011/08/240943_170936.shtml|archive-date=2011-09-18|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Обвинение против Наталија Ажигалиева === На 8 септември 2011 година, активистката за човекови права и лидерка за работнички права, Наталија Ажигалиева, била уапсена во [[Жанаозен]] и осудена на 15 дена административен притвор под обвинение за „злонамерна непослушност кон полицијата“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.frontlinedefenders.org/node/15926|title=Казахстан: Незаконный арест и административные санкции в отношении лидера движения за соблюдение трудовых прав Натальи Ажигалиевой|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204212710/http://www.frontlinedefenders.org/node/15926|archive-date=2011-12-04|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 24 септември, Наталија Ажигалиева била ослободена. Познато е дека тужбата против неа ја поднел полицаец кој учествувал во растерувањето на штрајкувачите во Жанаозен на 8 јули. Било објавено дека во тоа време, Наталија Ажигалиева се полеала со бензин и се заканила дека ќе се самозапали во знак на протест <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/09/24/15252|title=Освобождена лидер бастующих нефтяников Наталья Ажигалиева|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002151353/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/09/24/15252|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Одговор на обвиненијата === Протестите на нафтените работници, кои започнале во летото 2011 година, го привлекле вниманието на меѓународните организации. На [[2011|11 јуни]], Пол Марфи, член на Европскиот парламент од Ирска ([[Социјалистичка партија на Ирска|Социјалистичка партија]], фракција на [[Европска обединета левица - Нордиска зелена левица|Европската обединета левица - Нордиска зелена левица]]), испратил писмо со поддршка до нафтените работници кои протестирале во Каражанбас <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vesti.kz/society/87923/|title=Депутат Европейского парламента поддержал нефтяников Каражанбаса|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235025/http://vesti.kz/society/87923/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2020-05-05}}</ref>. На 1 јули, според извештаите на опозициските медиуми, Владимир Козлов, лидер на партијата Алга!, изјавил дека „локалните власти, раководството на Озенмунајгас и агенциите за спроведување на законот во Мангистауската област намерно ги провоцираат штрајкувачките и гладните работници на бунт“ . Судејќи според фактот дека Козлов бил препознаен како еден од организаторите на овие немири, истрагата подоцна заклучила дека тој, заедно со истомисленици (Соколова и други), однапред го подготвувале јавното мислење за немирите во Жанаозен со вакви изјави. Во јули 2011 година, [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенсл]] ги прогласил Наталија Соколова и Акжанат Аминов за затвореници на совеста <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://static.213-239-216-177.clients.your-server.de/material/politic/6848219.html|title=Профсоюзные деятели Наталья Соколова и Акжанат Аминов признаны «Международной амнистией» узниками совести|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201183320/http://static.213-239-216-177.clients.your-server.de/material/politic/6848219.html|archive-date=2012-02-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Меѓународната организација на работници и народи упатила соопштение до претседателот на Казахстан Назарбаев, кое го потпишале генералниот секретар на Работничката партија (Алжир) Луиза Ханун и секретарот на Независната работничка партија (Франција) Даниел Глукштајн<ref>[http://nw.com.ua/repressii-protiv-kazaxstanskix-neftyanikov-prodolzhayutsya-rastet-mezhdunarodnaya-kampaniya-solidarnosti/ Растёт международная кампания солидарности с казахстанскими нефтяниками]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. == Хронологија на настаните == На [[16 декември]] [[2011]] година[[2011|,]] за време на прославите по повод 20-годишнината од независноста на Казахстан, околу 16:30 часот, според официјалните извештаи, разбеснетите демонстранти демолирале полициски автобус, го превртиле и запалиле. Исто така, судејќи според поединечни видео инсерти, разбеснетите демонстранти (од кои многумина не носеле униформи на нафтени работници, туку обична цивилна облека) нападнале деца кои учествувале во театарска парада, како и полиција, со стапови и парчиња цевки. Понатаму, објавените видеа (од кои некои биле официјално прикажани на брифинзи во Канцеларијата на државниот обвинител) покажале групи демонстранти кои учествуваат во немири (палат згради, кршат и ограбуваат продавници, туркаат и кршат автомобили) и напаѓаат полицајци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=673R25ytBOw|title=Жанаозен — 16 декабря — Начало беспорядков|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410111246/https://www.youtube.com/watch?v=673R25ytBOw|archive-date=2016-04-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Подоцна, за време на истрагата и судењето, било утврдено дека провокаторите им дале на секој од активните учесници во немирите по 20.000 тенги, им дале пијалоци, делеле пушки и друго оружје и ги поттикнувале да ограбуваат продавници, да кршат автомобили и да ги тепаат учесниците во празничната поворка. Казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]] го споменал ова на [[24 декември]] за време на состанокот со жителите на Жанаозен. „Провокаторите си ја завршија работата и исчезнаа. Веќе приведовме половина од нив, но оној што ја оркестрираше целата операција никогаш не се појави во [[Жанаозен]]. На секој од младите мажи им беа дадени 20.000 тенги и им беа дадени пијалоци. Сериозно го истражуваме овој случај и ќе го разгледаме секој смртен случај поединечно. Ќе ги бараме организаторите, каде и да се кријат во светот. Ќе има судење, а одговорните ќе бидат казнети“, изјавил претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kt.kz/rus/state/v_zhanaozene_provokatori_kazhdomu_dali_po_20_tisjach_tenge_napoili_i_razdavali_obrezi_1153549511.html|title=В Жанаозене провокаторы каждому дали по 20 тысяч тенге, напоили и раздавали обрезы|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173056/https://www.kt.kz/rus/state/v_zhanaozene_provokatori_kazhdomu_dali_po_20_tisjach_tenge_napoili_i_razdavali_obrezi_1153549511.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Последователно, претставници на Канцеларијата на генералниот обвинител на Казахстан објавиле видео-снимка на која се гледало како толпата собрана на плоштадот најпрвин ја попречила марширачката поворка, потоа започнала да крши автомобили паркирани во близина на плоштадот, а потоа го потиснувала полицискиот кордон. Потоа ја зазеле и ја запалиле зградата на градската администрација (акимат). Некои службеници скокнале од горните катови за да избегаат <ref name="autogenerated5">{{Наведена мрежна страница|url=http://tass.ru/blizhnee-zarubezhe/527016|title=В массовых беспорядках на западе Казахстана погибли 12 человек и более 100 ранены|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173032/http://tass.ru/blizhnee-zarubezhe/527016|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref name="autogenerated6">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15231|title=В Генпрокуратуре рассказали и показали, что произошло в Жанаозене.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107124117/http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15231|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lenta.ru/news/2011/12/17/video/|title=На YouTube выложили новое видео о беспорядках в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173048/https://lenta.ru/news/2011/12/17/video/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Исто така, биле нападнати и канцеларијата на нафтена компанија и хотел. Напаѓачите спречиле влез на противпожарни возила. Била формирана и испратена заедничка полициска единица за да ги заштити цивилите заробени во заземената зграда, но демонстрантите фрлале камења врз неа и наводно отвориле оган врз неа. Талгат Мусаканов, заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на [[Мангистауска област|Мангистауската област]], изјавил дека толпата користела челични шипки, сечило и огнено оружје во обидите да го изгаснат пожарот и да им помогнат на жртвите. Според голем број медиуми, во немирите учествувале помеѓу 1,000 до 3,000 луѓе <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hab.kp.ru/online/news/1043216/|title=Более тысячи человек стали участниками массовых беспорядков на западе Казахстана|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173708/http://www.hab.kp.ru/online/news/1043216/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Според официјалната верзија, полицијата отворила оган за да спречи немирите, да ги заштити животите и здравјето на цивилите и да спречи оружјето да падне во рацете на хулиганите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nur.kz/203977-v-genprokurature-obyasnili-pochemu-policziya-zhanaozena-primenila-oruzhie.html|title=В Генпрокуратуре объяснили, почему полиция Жанаозена применила оружие|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173253/https://www.nur.kz/203977-v-genprokurature-obyasnili-pochemu-policziya-zhanaozena-primenila-oruzhie.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ridus.ru/news/15407/|title=В Казахстане полицейские открыли стрельбу по демонстрантам|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110174641/https://www.ridus.ru/news/15407/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> Според некои медиумски извештаи, полицајците, кои биле невооружени кога започнале немирите, го напуштиле централниот плоштад, а потоа се вратиле вооружени и испукале несмртоносни куршуми кон агресивните демонстранти. Други извештаи укажуваат дека врз насилната толпа била отворен оган кога се приближувала кон зградата на градската администрација<ref name="izvestia">{{Наведена мрежна страница|url=http://izvestia.ru/news/510056|title=Власти Казахстана упустили момент, когда в Жанаозене можно было обойтись без жертв. Репортаж «Известий»|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060740/http://izvestia.ru/news/510056|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Објективната проценка на тоа што всушност се случило за време на немирите може да се основа само на визуелни докази - неколкуте видеа снимени на местото на настанот или од покривите на блиските згради. Во меѓувреме, печатените и електронските медиуми содржат исклучително малку објективни сведоштва на кои може да се верува како независни извори. Ова може да се објасни со два фактори. Прво, за време на активната фаза на самите немири, немало професионални новинари на местото на настанот (имало пукање и било исклучително опасно). Печатот започнал да пристигнува во градот подоцна. Како резултат на тоа, самите бунтовници честопати дејствувале како „очевидци“ кои подоцна ги опишувале настаните на новинарите. Токму нивните искази довеле до извештаите во весниците, вклучително и дека децата во театарската поворка не биле растерани, туку „учтиво замолени да ја сменат рутата“, дека полициски џип наводно се судрил со толпа демонстранти и други тврдења кои подоцна биле побиени врз основа на објективни видео докази. Второ, многу значаен дел од публикациите за тие настани што се појавиле во првите денови доаѓале од опозициските медиуми контролирани од казахстанскиот олигарх [[Мухтар Абљазов]]. Иако, секако, фото и видео доказите направени од овие медиуми се во секој случај од голема вредност, заедно со другите докази објавени за овие настани. Неточноста на објавените информации може јасно да се процени според податоците за мртвите и повредените. Според првичниот извештај од обвинителството, 10 лица биле убиени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/world/20111216/518468000.html|title=Жертвами беспорядков в казахстанском Жанаозене стали 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811055156/https://ria.ru/world/20111216/518468000.html|archive-date=2017-08-11|accessdate=2017-08-10}}</ref>. Според ажурираните податоци следниот ден, 11 лица биле убиени <ref name="autogenerated2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kommersant.ru/doc/1841103|title=Казахстан отметил День независимости беспорядками|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217234341/http://kommersant.ru/doc/1841103|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На [[18 декември|18 декември,]] официјалниот број на жртви во [[Жанаозен]] се зголемил на 15 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbc.ru/society/18/12/2011/5703f0cf9a79477633d3b40d|title=Жертвами беспорядков в Казахстане стали 15 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173514/http://www.rbc.ru/society/18/12/2011/5703f0cf9a79477633d3b40d|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.centrasia.ru/news.php?st=1324386540|title=Установлены личности всех 14 погибших во время массовых беспорядков в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120717/http://www.centrasia.ru/news.php?st=1324386540|archive-date=2016-03-04|accessdate=2011-12-20}}</ref>. Во исто време, медиумите навеле други, многу варијабилни податоци. На пример, руската новинарка Е. Костјученко, во својот извештај „Жанаозен“ во [[Новаја Газета]], го цитирала исказот на неименувана медицински сестра, хирург-реаниматор во болницата во [[Жанаозен]]. Во интервју со новинарката, докторката изјавила дека таа сама не успеала да спаси 22 лица. „Ги опериравме, ги отстранивме куршумите, но тие починаа. Сега има 23 лица што не успеав да ги спасам. Ќе има 24 - еден е на интензивна нега, многу сериозно, нема да преживее“ . Истата статија, препечатена од изданието „Лада“ од [[Актау]], цитира извештаи од повторно неименувани сведоци, наводно оние во болницата и оние што работат во мртовечницата, кои известиле дека само 64 тела биле доставени во болничката мртовечница <ref name="lada">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lada.kz/another_news/1545-zhanaozen.html|title=Жанаозен|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111062122/https://www.lada.kz/another_news/1545-zhanaozen.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Е. Костјученко, исто така, цитирала неименуван возач на брза помош кој направил две патувања од Жанаозен до Актау и пренесел 15 тела. Анализирајќи ги публикациите во опозициските медиуми, нивните извештаи најчесто укажуваат на 70 мртви <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nomad.su/?a=3-201112230033|title=На каждый вопрос про Жанаозен есть, минимум, два ответа|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409044950/http://nomad.su/?a=3-201112230033|archive-date=2019-04-09|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Генерално, постои несовпаѓање, типично за вакви трагични настани, помеѓу официјалните податоци (како оние на Канцеларијата на државниот обвинител) и медиумските извештаи, чии проценки се темелат на сведоштвата на неименувани очевидци и сведоци кои не можат да бидат потврдени. Во меѓувреме, водечките казахстански телевизиски канали објавиле слични бројки за бројот на повредени (но не и за смртни случаи). На пример, во извештајот на телевизискиот канал КТК било наведено дека над 60 повредени лица биле хоспитализирани, од кои шест биле службеници за спроведување на законот, вклучувајќи го и заменик-началникот на Одделот за внатрешни работи на Жанаозен, кој бил подложен на сложена операција <ref name="autogenerated3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15232|title=Что происходит в Жанаозене — репортаж собкора КТК Ольги Юрьевой.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107125651/http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15232|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Опозициските и независните медиуми, сепак, објавиле различни бројки. На пример, весникот „Лада“ објавил дека до ручек на 16 декември во болницата [[Жанаозен]] имало 340 ранети, а до следниот ден бројот наводно се искачил на 400, од кои 17 од најтешко повредените биле однесени во [[Актау]]. Сепак, тешко е да се верува на овие податоци, бидејќи весникот „Лада“ има забележително временско несовпаѓање: ако немирите започнале околу 16:30 часот, тогаш е нејасно како стотици ранети можеле да завршат во болницата до ручек (14:00-15:00 часот). Сепак, и покрај значителната разлика во проценките, обемот на трагедијата што се случила во [[Жанаозен]] е импресивен. Како резултат на немирите, зградата на градската администрација била запалена <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ca-news.org/news:854371|title=При разгоне нефтяников ОМОН применял гранаты — очевидец|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235102/http://ca-news.org/news:854371|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. До вечерта, во градот започнале масовни грабежи, во кои, според полицијата, учествувале до 5 илјади луѓе. Според Канцеларијата на јавниот обвинител, 46 згради биле ограбени и запалени, вклучувајќи 8 банки и банкомати, 20 продавници, две кафулиња, една нотарска канцеларија, две заложни продавници, две згради на акиматот, две полициски пунктови, три приватни куќи и повеќе од 20 автомобили. Исто така, била превртена и новогодишна елка, а јуртите (колиби) поставени за прослава на 20-годишнината од независноста на републиката биле уништени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://radiovesti.ru/article/show/article_id/30692|title=В Жанаозене продолжаются беспорядки|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002130256/http://radiovesti.ru/article/show/article_id/30692|archive-date=2015-10-02|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://regnum.ru/news/accidents/1480588.html|title=В результате беспорядков в Жанаозене погибло 10 человек (Казахстан)|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060703/https://regnum.ru/news/accidents/1480588.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. На [[17 декември|17 декември,]] во средината на денот, толпи луѓе повторно почнале да се собираат во центарот на [[Жанаозен]], фрлајќи камења и молотови коктели врз полицијата. До вечерта, тие повторно биле под оган. Околу сто лица биле приведени под сомнение за учество во немирите. Апсењата се случиле во тешки услови, честопати под агресија од млади луѓе. Полицијата дејствувала грубо, исто така затоа што имало повредени и сериозно ранети луѓе меѓу своите редови. Како резултат на тоа, според медиумските извештаи, апсењата не поминале без инциденти. На пример, Базарбај Кенџебаев му рекол на новинар на Новаја Газета дека вечерта на 16 декември бил неправедно приведен во [[Жанаозен]] додека ја посетувал својата ќерка во породилиштето. Тој бил брутално претепан од полицијата, која барала да признае за соучество во грабежот на продавница. Кенџебаев бил ослободен следниот ден, но кратко по интервјуто со новинарот, тој починал од последиците од тепањето <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novayagazeta.ru/society/50247.html|title=п²п╬п╡п╟я▐ пЁп╟п╥п╣я┌п╟ — Novayagazeta.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211428/http://www.novayagazeta.ru/society/50247.html|archive-date=2016-03-04|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Фактот дека полицијата ги привела младите луѓе само врз основа на тоа што поминувале покрај ограбена продавница и се однесувале сурово кон нив, го објавил и новинар од весникот „Известија“, кој бил сведок на ова (тој самиот бил приведен, но набрзо ослободен). Властите презеле чекори за стабилизирање на ситуацијата и спречување на ширење на паника. Локалните оператори го блокирале пристапот до мрежата за микроблогирање на [[Твитер]], а мобилниот телефон бил прекинат во областа околу градот [[Жанаозен]]. Пријавени биле и прекини на електричната енергија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socialismkz.info/news/2011-12-16-1915|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110164226/http://www.socialismkz.info/news/2011-12-16-1915|archive-date=2012-01-10|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Руските медиуми објавиле дека во градот се распоредени внатрешни трупи. Неколку прозападни медиуми (вклучувајќи го и Ехо Москва) исто така објавиле дека оклопни возила од Актау влегле во Жанаозен доцна навечер и дека воени хеликоптери патролирале низ градот <ref name="autogenerated4">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|title=Погромы в День независимости: в город Жанаозен введены войска|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217064858/http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://echo.msk.ru/news/840024-echo.html|title=Спецподразделения и бронетехника входят в казахстанский город Жанаозен, где сегодня вспыхнули беспорядки|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235009/http://echo.msk.ru/news/840024-echo.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2020-05-05}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ca-news.org/news:854761|title=В Жанаозен вошла бронетехника из Актау, отключено электричество, блокирован интернет|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110172958/http://ca-news.org/news:854761|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Весникот „Комсомолскаја правда“, повикувајќи се на свои извори, забележал дека во градот биле распоредени и 1.500 маринци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kp.ru/daily/25806/2786233/|title=Власти Казахстана ввели в бунтующий Жанаозен 1500 морских пехотинцев|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217014806/http://kp.ru/daily/25806/2786233/|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Поради настаните во [[Жанаозен|Жанаозен,]] производството на полињата Мангистаумунајгас и Каразханбасмунај било прекинато на [[16 декември]] [[2011]] година. На преостанатите нафтени и гасни полиња во Мангистауската област било воведено засилено обезбедување, но тие продолжиле да работат нормално. На 17 декември, шефот на Министерството за внатрешни работи на Казахстан, Калмуханбет Касимов, изјавил дека ситуацијата во Жанаозен започнала да се стабилизира <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/glava-mvd-kazahstana-situatsiya-v-janaozene-stabilizirovalas-204038/|title=Глава МВД Казахстана: Ситуация в Жанаозене стабилизировалась|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173002/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/glava-mvd-kazahstana-situatsiya-v-janaozene-stabilizirovalas-204038/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. На 21 декември, во селото Жетибај се одржало митинг во поддршка на нафтените работници од Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/a/24429155.html|title=В поселке Жетыбай прошел митинг нефтяников|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060655/http://rus.azattyq.org/a/24429155.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Централната изборна комисија одлучила да ги откаже парламентарните избори во 2012 година во градот, во согласност со одлуката на Уставниот совет на Казахстан дека изборите не можат да се одржат во области во кои била прогласена вонредна состојба. Претседателот Назарбаев ставил вето на одлуката на Изборната комисија за откажување на изборите во [[Жанаозен]], наведувајќи дека тоа би го прекршило правото на глас на луѓето. На 11 јануари 2012 година, Уставниот совет ја поништи својата одлука од 6 јануари по ветото на Назарбаев на одлуката <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|title=Конституционный совет Казахстана отменил свое постановление о невозможности проведения выборов в Жанаозене.http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226180629/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|archive-date=2014-12-26|accessdate=2012-01-12}}</ref> == Немири на 17 декември во Шетпе == [[Категорија:Нереди]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 36o48iuxo9yfokphmvih903k9u2zpxa 5537807 5537782 2026-04-11T19:51:12Z Тиверополник 1815 5537807 wikitext text/x-wiki   [[Податотека:Mangystau_Union_Square_Protest_(2011-12-18).jpg|мини|278x278пкс|Демонстрации во Сан Франциско, САД, против задушувањето на протестите во [[Жанаозен]] на 18 декември 2011 година. „Казахстан, престани да ги убиваш своите луѓе“.]] '''Протести во Мангистауска област''' ( каз. Протестите во Мангистау се социјални протести на работниците во подружниците на државната компанија за нафта и гас [[КазМунајГас]] во [[Мангистауска област|Мангистауската област]] во југозападен [[Казахстан]]. Тие се најпознати по масовниот штрајк на нафтените работници во 2011 година, кој кулминирал со големи немири во градот [[Жанаозен]] на [[16 декември]], што довело до 15 смртни случаи (официјални бројки) и стотици повредени и апсења. Следниот ден, уште едно лице било убиено во селото Шетпе за време на полициското задушување на немирите поврзани со настаните во Жанаозен. == Штрајкувачко движење == Постојаните штрајкови на нафтените работници во [[Мангистауска област|Мангистауската област]] трале од 2008 година <ref name="ZhanaozenExpert">{{Наведена мрежна страница|url=https://expert.ru/kazakhstan/2011/28/stachka-bolshe-chem-zhizn/|title=Стачка больше, чем жизнь|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106012313/https://expert.ru/kazakhstan/2011/28/stachka-bolshe-chem-zhizn/|archive-date=2022-01-06|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Во исто време, нееднаквоста во приходите се зголемила: поради растот на просечните плати, цените се зголемиле, но за значителен дел од населението кое не било поврзано со нафтената индустрија, немало промена во приходите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.izvestia.ru/news/510007|title=С приходом в Жанаозен нефтяных компаний население этого «земного ада» разделилось на имущих и нищих|archive-url=https://web.archive.org/web/20111218111844/http://izvestia.ru/news/510007|archive-date=2011-12-18|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Од 2010 година, во нафтената компанија „Каражанбасмунај“ беснел работнички спор, за време на кој значителна група работници почнале да бараат подобри услови за работа и повисоки плати. Во јануари 2011 година, бил формиран панел за трудова арбитража, во кој работниците се нашле во малцинство, наместо да уживаат во паритет со работодавачот како што првично било предвидено. Претседателот на синдикатот Е. Косарханов се согласил со оваа состојба и активно се спротивставил на вклучувањето на адвокатката на синдикатот Наталија Соколова во арбитражниот панел <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solidarnost.org/thems/monolog-glavnogo-redaktora/monolog-glavnogo-redaktora_8184.html|title=Дело Натальи Соколовой. Каким бывает «разжигание социальной розни»|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011214502/http://solidarnost.org/thems/monolog-glavnogo-redaktora/monolog-glavnogo-redaktora_8184.html|archive-date=2011-10-11|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Во март, Наталија Соколова, адвокатка на независниот синдикат во рудникот Каражанбас, издала соопштение до премиерот и до генералниот обвинител во врска со вооружениот напад врз синдикалните активисти. На 30 јануари и 15 февруари 2011 година Асланбек Ајдарбаев, заменик-шеф на работничкиот синдикат на Каражанбас, бил претепан и подложен на вооружени закани, а неговиот дом бил опожарен ноќта помеѓу 19 и 20 мај од непознати лица <ref name="PressReleaseArrestSokolova">{{Наведена мрежна страница|url=http://socialismkz.info/?p=2202|title=Пресс-релиз активистов профсоюза АО «Каражанбасмунай» по факту ареста Натальи Соколовой и преследования бастующих нефтяников|date=2011-05-30|publisher=[[Социалистическое сопротивление Казахстана|Социалистическое движение Казахстана]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424202848/http://socialismkz.info/?p=2202|archive-date=2015-04-24|accessdate=2013-09-06}}</ref>. Штрајковите првично се одржале на нафтеното поле Каражанбас во регионот [[Актау]] на 17 мај, а на нив им се придружиле работниците во производствената подружница Озенмунајгас во регионот на Жанаозен <ref name="SokolovaCourt">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/natalya_sokolova_oil_workers_lawyer_verdict/24290171.html|title=Активист нефтяников Наталья Соколова осуждена на шесть лет тюрьмы|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315124722/http://rus.azattyq.org/content/natalya_sokolova_oil_workers_lawyer_verdict/24290171.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/strike_karazhanbas_workers/24177475.html|title=На нефтепромысле Каражанбас бастуют нефтяники|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315130307/http://rus.azattyq.org/content/strike_karazhanbas_workers/24177475.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/05/17/14347|title=На нефтепромысле Каражанбас бастуют нефтяники|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831104055/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/05/17/14347|archive-date=2011-08-31|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Повеќе од 700 работници штрајкувале во регионот Актау на 17 мај, а компанијата изгубила 1,6 милиони долари веројатни приходи за десет дена <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.rambler.ru/10009969/|title=Казахстанская Каражанбасмунай потеряла $1,6 млн из-за забастовки рабочих|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305030202/http://news.rambler.ru/10009969/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Од првиот ден, 1.500 нафтени работници биле вклучени во штрајкот во Жанаозен. Масовните штрајкови првично ги погодиле првенствено давателите на услуги, а не рударските операции. Во јули, повеќе од 1.200 работници штрајкувале во регионот Жанаозен. На 2 јуни, во [[Актау]] на плоштадот во Мангистауската област се одржал масовен мирен протест на штрајкувачите, за време на кој тие неуспешно направиле обид да се сретнат со Аким Кримбек Кушербаев за да му пренесат апел до шефот на државата [[Нурсултан Назарбаев]] . На 2 август, синдикалниот активист Жаксилик Турбаев бил пронајден убиен во Жанаозен, а на 24 август било откриено телото на Кудајберген Карабалаев, ќерка на претседателот на синдикалниот комитет на работниците во Озенмунајгас, која исчезнала претходниот ден <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fergananews.com/news.php?id=17270|title=Лидер стачкома Наталья Ажигалиева арестована на 15 суток|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101318/http://www.fergananews.com/news.php?id=17270|archive-date=2016-03-04|accessdate=2011-12-16}}</ref> . Сепак, според претставниците на Регионалниот оддел за внатрешни работи, немало врска помеѓу убиствата и штрајкот. Од почетокот на штрајковите, неколку стотици работници кои протестирале, биле отпуштени од нафтената и гасната индустрија. Казахстанската влада не одговорила на барањата на штрајкувачите на нафтените работници повеќе од 7 месеци <ref name="CAprotestRallies">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ca-news.org/news/854731|title=Завтра, 17 декабря, по всему Казахстану пройдут акции солидарности нефтяникам Жанаозена|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195725/http://ca-news.org/news/854731|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 3 октомври, еден од штрајкувачите на компанијата „Озененергонефт“ извршил самоубиство во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://svoboda.tv/news/kazakhstan_odin_iz_bastujushhikh_neftjanikov_sovershil_samoubijstvo/2011-10-04-1105|title=Казахстан: Один из бастующих нефтяников совершил самоубийство|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003605/http://svoboda.tv/news/kazakhstan_odin_iz_bastujushhikh_neftjanikov_sovershil_samoubijstvo/2011-10-04-1105|archive-date=2016-03-05|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Од 23 до 25 ноември, во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.meta.kz/278087-v-gorode-zhanaozen-vtorojj-den-idet.html|title=В городе Жанаозен второй день идет «трехсторонняя встреча» — бастующих, бывших работодателей и власти|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315020238/http://www.meta.kz/278087-v-gorode-zhanaozen-vtorojj-den-idet.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> се одржал трипартитен состанок со штрајкувачите за прашањето за нивното вработување. == Барања и план за дејствување == Од мај, работниците во нафтената индустрија речиси постојано штрајкувале во западен Казахстан, барајќи исплата на коефициентите на индустриските и регионалните плати (според работниците, нивните плати биле речиси половина од она што им се должело веќе неколку години) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/12/16/925394.html|title=Что происходит в Казахстане?|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107210946/http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/12/16/925394.html|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nomad.su/?a=3-201112010033|title=Проклятый коэффициент|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406222659/http://www.nomad.su/?a=3-201112010033|archive-date=2016-04-06|accessdate=2020-05-05}}</ref>. До 16 декември, штрајкувачите сеуште немале политички барања, туку само економски . Штрајкувачите немале ниту акционен план ниту сериозна поддршка од социјални активисти од други региони и земји, што требало да ги доведе до какви било екстремни мерки <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.casfactor.com/rus/analitic/374.html|title=Почему Казахстан не Египет?|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017204540/http://casfactor.com/rus/analitic/374.html|archive-date=2012-10-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 14 декември 2011 година, бил објавен апел до нафтените работници со барање за оставка од претседателот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kz.info/news/politics/19297/|title=«Долой президента! Выходим на площадь!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426154009/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19297/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Списанието „Експерт“ напишало дека овој судир не е толку работен конфликт колку социо-економски: според новинарите, луѓето биле повеќе незадоволни од ниското ниво на развој на [[Мангистауска област|регионот]] и самиот Жанаозен (и покрај огромните приходи на компаниите за производство на нафта) отколку од ниските плати. == Гонење на активисти == === Обвинение против Наталија Соколова === На 17 мај, Јуан Му, еден од раководителите на „Каражанбасмунај“, поднел барање за кривично гонење на Наталија Соколова. Случајот не го водел обичен истражител, туку раководителот на истражниот оддел <ref name="SokolovaArrested">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/karazhanbas_strike_activist_arrest/24212026.html|title=Активиста бастующих нефтяников продолжают держать под арестом|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315191002/http://rus.azattyq.org/content/karazhanbas_strike_activist_arrest/24212026.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> . На 23 мај 2011 година, Наталија Соколова, адвокатка на синдикатот на нафтената компанија „Каражанбасмунај“, била казнета со 22.680 тенги за неовластен состанок одржан на 17 мај. На 24 мај, таа била казнета со 30.240 тенги за сличен состанок на 21 мај. На 25 мај, Соколова била уапсена осум дена за одржување неовластен протест пред зградата на Регионалниот оддел за внатрешни работи на Мангистауската област, кој се одржал претходниот ден и од властите бил оценет како неовластен митин . Во пресрет на истекот на нејзиното апсење (1 јуни), против неа била отворена кривична постапка според членот „Поттикнување социјална, национална, племенска, расна или верска омраза“, а нејзиното апсење било продолжено од судот до 1 август. На 31 мај, станот на Соколова бил претресен, а нејзиниот компјутер, сите нејзини белешки и документи биле запленети. На 28 јули започнало судењето на Соколова. Самата Соколова целосно ги негирала обвиненијата против неа <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forum-msk.org/material/power/6905733.html|title=Наталья Соколова выступила с опровержением всех обвинений в свой адрес|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032032/http://forum-msk.org/material/power/6905733.html|archive-date=2016-03-05|accessdate=2020-05-05}}</ref>. На [[8 август]] [[2011]] година[[2011|,]] Наталија Соколова била осудена на шест години затвор со општ режим под обвинение за „поттикнување општествен раздор и кршење на правилата за организирање и одржување состаноци, митинзи, пикети, улични маршеви и демонстрации“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fergananews.com/news.php?id=17119|title=Активист забастовок в компании «Каражанбасмунай» Наталья Соколова осуждена на шесть лет|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317090458/http://www.fergananews.com/news.php?id=17119|archive-date=2012-03-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Според сопругот на Соколова, на судењето не биле прикажани докази за поттикнување општествен раздор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://comment-respublika.info/comment/showtopic/10711/|title=Каражанбас уже зовёт штрейкбрехеров|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216193140/http://comment-respublika.info/comment/showtopic/10711/|archive-date=2012-02-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 26 септември, Регионалниот суд на Мангистауската област ја потврдил пресудата на првостепениот суд . На 3 декември, Наталија Соколова била префрлена во затвор УГ-157/11 во [[Атирау]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zavolu.info/2966.html|title=Наталья Соколова этапирована в женскую колонию города Атырау|archive-url=https://web.archive.org/web/20150605080306/http://zavolu.info/2966.html|archive-date=2015-06-05|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 15 декември, за време на прес-конференцијата во [[Москва]], активистот за човекови права Валентин Гефтер го нарекол гонењето на Наталија Соколова „срамно и скандалозно“, а Лев Пономарев истакнал дека „казахстанскиот режим стана пионер во тестирањето нови методи за прогон на опозицијата и независните медиуми, кои подоцна беа користени во Русија и другите земји од ЗНД“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cprf.info/news/interviews/59491.html|title=С пресс-конференции «Казахстан: 20 лет независимости — 20 лет диктатуры!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016223344/http://cprf.info/news/interviews/59491.html|archive-date=2012-10-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 7 март 2012 година, Наталија Соколова, откако ја признала вината, била ослободена со условна казна. Исто така, ѝ било забрането да се занимава со јавни активности во траење од три години <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2012/03/10/16212|title=Наталья Соколова неожиданно выпущена из тюрьмы|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010225236/http://www.unionstoday.ru/news/world/2012/03/10/16212|archive-date=2013-10-10|accessdate=2012-03-10}}</ref>. Така, Соколова поминала десет и пол месеци во затвор. Од јуни 2016 година, Соколова и уште 14 поранешни вработени во „Каражанбасмунај“ се пожалила кај заменик-акимот на регионот дека сè уште не можат да најдат работа. Нивниот поранешен работодавач, според нив, одговорил со закани на нивните барања за враќање на работа, надомест за периодот на невработеност и други бенефиции <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rus.azattyq.org/a/27822696.html|title=Радио Азаттык «Бывшие работники „Каражанбасмуная“ требуют трудоустроить их» 27.06.2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802130903/https://rus.azattyq.org/a/27822696.html|archive-date=2016-08-02|accessdate=2016-08-02}}</ref>. === Обвинение против Акжанат Аминов === На 30 јуни, Регионалниот суд во Мангистауската област го осудил Акжанат Аминов, активист во штрајкот на нафтените работници во Озенмунајгас, на два месеци притвор под обвинение за „поттикнување општествен раздор“. На 5 јули, судот ја отфрлил неговата жалба . Во јули, се дознало дека тој не ја добивал потребната медицинска нега: и покрај фактот дека страда од [[Дијабетес мелитус тип 2|дијабетес тип 2]], не примал [[Инсулин|инсулински]] инјекции <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/07/05/14625|title=Лидеру нефтяников грозит реальный срок|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002154033/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/07/05/14625|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zavolu.info/2902.html|title=Лидер бастующих нефтяников Казахстана Акжанат Аминов, больной сахарным диабетом, погибает в тюрьме!|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116224415/http://zavolu.info/2902.html|archive-date=2011-11-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Како резултат на тоа, неговото здравје се влошило <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/actual-59/2011/07/05/14625|title=Лидеру нефтяников грозит реальный срок|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023115647/http://www.unionstoday.ru/news/actual-59/2011/07/05/14625|archive-date=2015-10-23|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Претседателот на синдикатот „Жанарту“ и копретседател на [[Социјалистичко движење на Казахстан|Социјалистичкото движење на Казахстан]], Јесенбек Уктешбаев, го сметал ова за мачење . На 18 август, Аминов добил условна казна од една година затвор со пробен период од две години по отслужување на два месеци во притвор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/08/18/14981|title=Лидер бастующих нефтяников Жанаозена вышел на свободу с судимостью|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002151519/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/08/18/14981|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Акжанат Аминов бил ослободен од притвор во судницата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oilcapital.ru/news/2011/08/240943_170936.shtml|title=К 2 годам условно приговорен один из организаторов забастовки рабочих «Озенмунайгаз»|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918142256/http://www.oilcapital.ru/news/2011/08/240943_170936.shtml|archive-date=2011-09-18|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Обвинение против Наталија Ажигалиева === На 8 септември 2011 година, активистката за човекови права и лидерка за работнички права, Наталија Ажигалиева, била уапсена во [[Жанаозен]] и осудена на 15 дена административен притвор под обвинение за „злонамерна непослушност кон полицијата“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.frontlinedefenders.org/node/15926|title=Казахстан: Незаконный арест и административные санкции в отношении лидера движения за соблюдение трудовых прав Натальи Ажигалиевой|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204212710/http://www.frontlinedefenders.org/node/15926|archive-date=2011-12-04|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 24 септември, Наталија Ажигалиева била ослободена. Познато е дека тужбата против неа ја поднел полицаец кој учествувал во растерувањето на штрајкувачите во Жанаозен на 8 јули. Било објавено дека во тоа време, Наталија Ажигалиева се полеала со бензин и се заканила дека ќе се самозапали во знак на протест <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/09/24/15252|title=Освобождена лидер бастующих нефтяников Наталья Ажигалиева|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002151353/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/09/24/15252|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Одговор на обвиненијата === Протестите на нафтените работници, кои започнале во летото 2011 година, го привлекле вниманието на меѓународните организации. На [[2011|11 јуни]], Пол Марфи, член на Европскиот парламент од Ирска ([[Социјалистичка партија на Ирска|Социјалистичка партија]], фракција на [[Европска обединета левица - Нордиска зелена левица|Европската обединета левица - Нордиска зелена левица]]), испратил писмо со поддршка до нафтените работници кои протестирале во Каражанбас <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vesti.kz/society/87923/|title=Депутат Европейского парламента поддержал нефтяников Каражанбаса|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235025/http://vesti.kz/society/87923/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2020-05-05}}</ref>. На 1 јули, според извештаите на опозициските медиуми, Владимир Козлов, лидер на партијата Алга!, изјавил дека „локалните власти, раководството на Озенмунајгас и агенциите за спроведување на законот во Мангистауската област намерно ги провоцираат штрајкувачките и гладните работници на бунт“ . Судејќи според фактот дека Козлов бил препознаен како еден од организаторите на овие немири, истрагата подоцна заклучила дека тој, заедно со истомисленици (Соколова и други), однапред го подготвувале јавното мислење за немирите во Жанаозен со вакви изјави. Во јули 2011 година, [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенсл]] ги прогласил Наталија Соколова и Акжанат Аминов за затвореници на совеста <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://static.213-239-216-177.clients.your-server.de/material/politic/6848219.html|title=Профсоюзные деятели Наталья Соколова и Акжанат Аминов признаны «Международной амнистией» узниками совести|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201183320/http://static.213-239-216-177.clients.your-server.de/material/politic/6848219.html|archive-date=2012-02-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Меѓународната организација на работници и народи упатила соопштение до претседателот на Казахстан Назарбаев, кое го потпишале генералниот секретар на Работничката партија (Алжир) Луиза Ханун и секретарот на Независната работничка партија (Франција) Даниел Глукштајн<ref>[http://nw.com.ua/repressii-protiv-kazaxstanskix-neftyanikov-prodolzhayutsya-rastet-mezhdunarodnaya-kampaniya-solidarnosti/ Растёт международная кампания солидарности с казахстанскими нефтяниками]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. == Хронологија на настаните == На [[16 декември]] [[2011]] година[[2011|,]] за време на прославите по повод 20-годишнината од независноста на Казахстан, околу 16:30 часот, според официјалните извештаи, разбеснетите демонстранти демолирале полициски автобус, го превртиле и запалиле. Исто така, судејќи според поединечни видео инсерти, разбеснетите демонстранти (од кои многумина не носеле униформи на нафтени работници, туку обична цивилна облека) нападнале деца кои учествувале во театарска парада, како и полиција, со стапови и парчиња цевки. Понатаму, објавените видеа (од кои некои биле официјално прикажани на брифинзи во Канцеларијата на државниот обвинител) покажале групи демонстранти кои учествуваат во немири (палат згради, кршат и ограбуваат продавници, туркаат и кршат автомобили) и напаѓаат полицајци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=673R25ytBOw|title=Жанаозен — 16 декабря — Начало беспорядков|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410111246/https://www.youtube.com/watch?v=673R25ytBOw|archive-date=2016-04-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Подоцна, за време на истрагата и судењето, било утврдено дека провокаторите им дале на секој од активните учесници во немирите по 20.000 тенги, им дале пијалоци, делеле пушки и друго оружје и ги поттикнувале да ограбуваат продавници, да кршат автомобили и да ги тепаат учесниците во празничната поворка. Казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]] го споменал ова на [[24 декември]] за време на состанокот со жителите на Жанаозен. „Провокаторите си ја завршија работата и исчезнаа. Веќе приведовме половина од нив, но оној што ја оркестрираше целата операција никогаш не се појави во [[Жанаозен]]. На секој од младите мажи им беа дадени 20.000 тенги и им беа дадени пијалоци. Сериозно го истражуваме овој случај и ќе го разгледаме секој смртен случај поединечно. Ќе ги бараме организаторите, каде и да се кријат во светот. Ќе има судење, а одговорните ќе бидат казнети“, изјавил претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kt.kz/rus/state/v_zhanaozene_provokatori_kazhdomu_dali_po_20_tisjach_tenge_napoili_i_razdavali_obrezi_1153549511.html|title=В Жанаозене провокаторы каждому дали по 20 тысяч тенге, напоили и раздавали обрезы|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173056/https://www.kt.kz/rus/state/v_zhanaozene_provokatori_kazhdomu_dali_po_20_tisjach_tenge_napoili_i_razdavali_obrezi_1153549511.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Последователно, претставници на Канцеларијата на генералниот обвинител на Казахстан објавиле видео-снимка на која се гледало како толпата собрана на плоштадот најпрвин ја попречила марширачката поворка, потоа започнала да крши автомобили паркирани во близина на плоштадот, а потоа го потиснувала полицискиот кордон. Потоа ја зазеле и ја запалиле зградата на градската администрација (акимат). Некои службеници скокнале од горните катови за да избегаат <ref name="autogenerated5">{{Наведена мрежна страница|url=http://tass.ru/blizhnee-zarubezhe/527016|title=В массовых беспорядках на западе Казахстана погибли 12 человек и более 100 ранены|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173032/http://tass.ru/blizhnee-zarubezhe/527016|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref name="autogenerated6">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15231|title=В Генпрокуратуре рассказали и показали, что произошло в Жанаозене.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107124117/http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15231|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lenta.ru/news/2011/12/17/video/|title=На YouTube выложили новое видео о беспорядках в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173048/https://lenta.ru/news/2011/12/17/video/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Исто така, биле нападнати и канцеларијата на нафтена компанија и хотел. Напаѓачите спречиле влез на противпожарни возила. Била формирана и испратена заедничка полициска единица за да ги заштити цивилите заробени во заземената зграда, но демонстрантите фрлале камења врз неа и наводно отвориле оган врз неа. Талгат Мусаканов, заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на [[Мангистауска област|Мангистауската област]], изјавил дека толпата користела челични шипки, сечило и огнено оружје во обидите да го изгаснат пожарот и да им помогнат на жртвите. Според голем број медиуми, во немирите учествувале помеѓу 1,000 до 3,000 луѓе <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hab.kp.ru/online/news/1043216/|title=Более тысячи человек стали участниками массовых беспорядков на западе Казахстана|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173708/http://www.hab.kp.ru/online/news/1043216/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Според официјалната верзија, полицијата отворила оган за да спречи немирите, да ги заштити животите и здравјето на цивилите и да спречи оружјето да падне во рацете на хулиганите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nur.kz/203977-v-genprokurature-obyasnili-pochemu-policziya-zhanaozena-primenila-oruzhie.html|title=В Генпрокуратуре объяснили, почему полиция Жанаозена применила оружие|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173253/https://www.nur.kz/203977-v-genprokurature-obyasnili-pochemu-policziya-zhanaozena-primenila-oruzhie.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ridus.ru/news/15407/|title=В Казахстане полицейские открыли стрельбу по демонстрантам|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110174641/https://www.ridus.ru/news/15407/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> Според некои медиумски извештаи, полицајците, кои биле невооружени кога започнале немирите, го напуштиле централниот плоштад, а потоа се вратиле вооружени и испукале несмртоносни куршуми кон агресивните демонстранти. Други извештаи укажуваат дека врз насилната толпа била отворен оган кога се приближувала кон зградата на градската администрација<ref name="izvestia">{{Наведена мрежна страница|url=http://izvestia.ru/news/510056|title=Власти Казахстана упустили момент, когда в Жанаозене можно было обойтись без жертв. Репортаж «Известий»|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060740/http://izvestia.ru/news/510056|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Објективната проценка на тоа што всушност се случило за време на немирите може да се основа само на визуелни докази - неколкуте видеа снимени на местото на настанот или од покривите на блиските згради. Во меѓувреме, печатените и електронските медиуми содржат исклучително малку објективни сведоштва на кои може да се верува како независни извори. Ова може да се објасни со два фактори. Прво, за време на активната фаза на самите немири, немало професионални новинари на местото на настанот (имало пукање и било исклучително опасно). Печатот започнал да пристигнува во градот подоцна. Како резултат на тоа, самите бунтовници честопати дејствувале како „очевидци“ кои подоцна ги опишувале настаните на новинарите. Токму нивните искази довеле до извештаите во весниците, вклучително и дека децата во театарската поворка не биле растерани, туку „учтиво замолени да ја сменат рутата“, дека полициски џип наводно се судрил со толпа демонстранти и други тврдења кои подоцна биле побиени врз основа на објективни видео докази. Второ, многу значаен дел од публикациите за тие настани што се појавиле во првите денови доаѓале од опозициските медиуми контролирани од казахстанскиот олигарх [[Мухтар Абљазов]]. Иако, секако, фото и видео доказите направени од овие медиуми се во секој случај од голема вредност, заедно со другите докази објавени за овие настани. Неточноста на објавените информации може јасно да се процени според податоците за мртвите и повредените. Според првичниот извештај од обвинителството, 10 лица биле убиени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/world/20111216/518468000.html|title=Жертвами беспорядков в казахстанском Жанаозене стали 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811055156/https://ria.ru/world/20111216/518468000.html|archive-date=2017-08-11|accessdate=2017-08-10}}</ref>. Според ажурираните податоци следниот ден, 11 лица биле убиени <ref name="autogenerated2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kommersant.ru/doc/1841103|title=Казахстан отметил День независимости беспорядками|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217234341/http://kommersant.ru/doc/1841103|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На [[18 декември|18 декември,]] официјалниот број на жртви во [[Жанаозен]] се зголемил на 15 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbc.ru/society/18/12/2011/5703f0cf9a79477633d3b40d|title=Жертвами беспорядков в Казахстане стали 15 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173514/http://www.rbc.ru/society/18/12/2011/5703f0cf9a79477633d3b40d|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.centrasia.ru/news.php?st=1324386540|title=Установлены личности всех 14 погибших во время массовых беспорядков в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120717/http://www.centrasia.ru/news.php?st=1324386540|archive-date=2016-03-04|accessdate=2011-12-20}}</ref>. Во исто време, медиумите навеле други, многу варијабилни податоци. На пример, руската новинарка Е. Костјученко, во својот извештај „Жанаозен“ во [[Новаја Газета]], го цитирала исказот на неименувана медицински сестра, хирург-реаниматор во болницата во [[Жанаозен]]. Во интервју со новинарката, докторката изјавила дека таа сама не успеала да спаси 22 лица. „Ги опериравме, ги отстранивме куршумите, но тие починаа. Сега има 23 лица што не успеав да ги спасам. Ќе има 24 - еден е на интензивна нега, многу сериозно, нема да преживее“ . Истата статија, препечатена од изданието „Лада“ од [[Актау]], цитира извештаи од повторно неименувани сведоци, наводно оние во болницата и оние што работат во мртовечницата, кои известиле дека само 64 тела биле доставени во болничката мртовечница <ref name="lada">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lada.kz/another_news/1545-zhanaozen.html|title=Жанаозен|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111062122/https://www.lada.kz/another_news/1545-zhanaozen.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Е. Костјученко, исто така, цитирала неименуван возач на брза помош кој направил две патувања од Жанаозен до Актау и пренесел 15 тела. Анализирајќи ги публикациите во опозициските медиуми, нивните извештаи најчесто укажуваат на 70 мртви <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nomad.su/?a=3-201112230033|title=На каждый вопрос про Жанаозен есть, минимум, два ответа|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409044950/http://nomad.su/?a=3-201112230033|archive-date=2019-04-09|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Генерално, постои несовпаѓање, типично за вакви трагични настани, помеѓу официјалните податоци (како оние на Канцеларијата на државниот обвинител) и медиумските извештаи, чии проценки се темелат на сведоштвата на неименувани очевидци и сведоци кои не можат да бидат потврдени. Во меѓувреме, водечките казахстански телевизиски канали објавиле слични бројки за бројот на повредени (но не и за смртни случаи). На пример, во извештајот на телевизискиот канал КТК било наведено дека над 60 повредени лица биле хоспитализирани, од кои шест биле службеници за спроведување на законот, вклучувајќи го и заменик-началникот на Одделот за внатрешни работи на Жанаозен, кој бил подложен на сложена операција <ref name="autogenerated3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15232|title=Что происходит в Жанаозене — репортаж собкора КТК Ольги Юрьевой.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107125651/http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15232|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Опозициските и независните медиуми, сепак, објавиле различни бројки. На пример, весникот „Лада“ објавил дека до ручек на 16 декември во болницата [[Жанаозен]] имало 340 ранети, а до следниот ден бројот наводно се искачил на 400, од кои 17 од најтешко повредените биле однесени во [[Актау]]. Сепак, тешко е да се верува на овие податоци, бидејќи весникот „Лада“ има забележително временско несовпаѓање: ако немирите започнале околу 16:30 часот, тогаш е нејасно како стотици ранети можеле да завршат во болницата до ручек (14:00-15:00 часот). Сепак, и покрај значителната разлика во проценките, обемот на трагедијата што се случила во [[Жанаозен]] е импресивен. Како резултат на немирите, зградата на градската администрација била запалена <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ca-news.org/news:854371|title=При разгоне нефтяников ОМОН применял гранаты — очевидец|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235102/http://ca-news.org/news:854371|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. До вечерта, во градот започнале масовни грабежи, во кои, според полицијата, учествувале до 5 илјади луѓе. Според Канцеларијата на јавниот обвинител, 46 згради биле ограбени и запалени, вклучувајќи 8 банки и банкомати, 20 продавници, две кафулиња, една нотарска канцеларија, две заложни продавници, две згради на акиматот, две полициски пунктови, три приватни куќи и повеќе од 20 автомобили. Исто така, била превртена и новогодишна елка, а јуртите (колиби) поставени за прослава на 20-годишнината од независноста на републиката биле уништени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://radiovesti.ru/article/show/article_id/30692|title=В Жанаозене продолжаются беспорядки|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002130256/http://radiovesti.ru/article/show/article_id/30692|archive-date=2015-10-02|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://regnum.ru/news/accidents/1480588.html|title=В результате беспорядков в Жанаозене погибло 10 человек (Казахстан)|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060703/https://regnum.ru/news/accidents/1480588.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. На [[17 декември|17 декември,]] во средината на денот, толпи луѓе повторно почнале да се собираат во центарот на [[Жанаозен]], фрлајќи камења и молотови коктели врз полицијата. До вечерта, тие повторно биле под оган. Околу сто лица биле приведени под сомнение за учество во немирите. Апсењата се случиле во тешки услови, честопати под агресија од млади луѓе. Полицијата дејствувала грубо, исто така затоа што имало повредени и сериозно ранети луѓе меѓу своите редови. Како резултат на тоа, според медиумските извештаи, апсењата не поминале без инциденти. На пример, Базарбај Кенџебаев му рекол на новинар на Новаја Газета дека вечерта на 16 декември бил неправедно приведен во [[Жанаозен]] додека ја посетувал својата ќерка во породилиштето. Тој бил брутално претепан од полицијата, која барала да признае за соучество во грабежот на продавница. Кенџебаев бил ослободен следниот ден, но кратко по интервјуто со новинарот, тој починал од последиците од тепањето <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novayagazeta.ru/society/50247.html|title=п²п╬п╡п╟я▐ пЁп╟п╥п╣я┌п╟ — Novayagazeta.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211428/http://www.novayagazeta.ru/society/50247.html|archive-date=2016-03-04|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Фактот дека полицијата ги привела младите луѓе само врз основа на тоа што поминувале покрај ограбена продавница и се однесувале сурово кон нив, го објавил и новинар од весникот „Известија“, кој бил сведок на ова (тој самиот бил приведен, но набрзо ослободен). Властите презеле чекори за стабилизирање на ситуацијата и спречување на ширење на паника. Локалните оператори го блокирале пристапот до мрежата за микроблогирање на [[Твитер]], а мобилниот телефон бил прекинат во областа околу градот [[Жанаозен]]. Пријавени биле и прекини на електричната енергија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socialismkz.info/news/2011-12-16-1915|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110164226/http://www.socialismkz.info/news/2011-12-16-1915|archive-date=2012-01-10|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Руските медиуми објавиле дека во градот се распоредени внатрешни трупи. Неколку прозападни медиуми (вклучувајќи го и Ехо Москва) исто така објавиле дека оклопни возила од Актау влегле во Жанаозен доцна навечер и дека воени хеликоптери патролирале низ градот <ref name="autogenerated4">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|title=Погромы в День независимости: в город Жанаозен введены войска|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217064858/http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://echo.msk.ru/news/840024-echo.html|title=Спецподразделения и бронетехника входят в казахстанский город Жанаозен, где сегодня вспыхнули беспорядки|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235009/http://echo.msk.ru/news/840024-echo.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2020-05-05}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ca-news.org/news:854761|title=В Жанаозен вошла бронетехника из Актау, отключено электричество, блокирован интернет|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110172958/http://ca-news.org/news:854761|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Весникот „Комсомолскаја правда“, повикувајќи се на свои извори, забележал дека во градот биле распоредени и 1.500 маринци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kp.ru/daily/25806/2786233/|title=Власти Казахстана ввели в бунтующий Жанаозен 1500 морских пехотинцев|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217014806/http://kp.ru/daily/25806/2786233/|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Поради настаните во [[Жанаозен|Жанаозен,]] производството на полињата Мангистаумунајгас и Каразханбасмунај било прекинато на [[16 декември]] [[2011]] година. На преостанатите нафтени и гасни полиња во Мангистауската област било воведено засилено обезбедување, но тие продолжиле да работат нормално. На 17 декември, шефот на Министерството за внатрешни работи на Казахстан, Калмуханбет Касимов, изјавил дека ситуацијата во Жанаозен започнала да се стабилизира <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/glava-mvd-kazahstana-situatsiya-v-janaozene-stabilizirovalas-204038/|title=Глава МВД Казахстана: Ситуация в Жанаозене стабилизировалась|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173002/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/glava-mvd-kazahstana-situatsiya-v-janaozene-stabilizirovalas-204038/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. На 21 декември, во селото Жетибај се одржало митинг во поддршка на нафтените работници од Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/a/24429155.html|title=В поселке Жетыбай прошел митинг нефтяников|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060655/http://rus.azattyq.org/a/24429155.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Централната изборна комисија одлучила да ги откаже парламентарните избори во 2012 година во градот, во согласност со одлуката на Уставниот совет на Казахстан дека изборите не можат да се одржат во области во кои била прогласена вонредна состојба. Претседателот Назарбаев ставил вето на одлуката на Изборната комисија за откажување на изборите во [[Жанаозен]], наведувајќи дека тоа би го прекршило правото на глас на луѓето. На 11 јануари 2012 година, Уставниот совет ја поништи својата одлука од 6 јануари по ветото на Назарбаев на одлуката <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|title=Конституционный совет Казахстана отменил свое постановление о невозможности проведения выборов в Жанаозене.http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226180629/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|archive-date=2014-12-26|accessdate=2012-01-12}}</ref> == Немири на 17 декември во Шетпе == == Немири на 17 декември во Шетпе == На 17 декември, на железничката станица Шетпе во [[Мангистауска област|Мангистауската област,]] група луѓе кои повикувале на поддршка за учесниците во немирите во Жанаозен го блокирале железничкиот сообраќај, ја запалиле локомотивата и фрлале молотови коктели врз вагоните. Како резултат на тоа, седум патнички и три товарни возови биле одложени. Во селото Шетпе, демонстрантите запалиле елка и фрлале камења врз излозите на продавниците и вагоните. Канцеларијата на генералниот обвинител на Казахстан известил: „Со оглед на тоа што постапките на хулиганите навистина ги загрозуваа животите и здравјето на цивилите и самите полицајци, полицијата беше принудена да употреби сила“. Уште едно лице било убиено, а најмалку 11 биле повредени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.nur.kz/204000.html|title=В Мангистауской области группа лиц заблокировала движение пассажирского поезда|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107142420/http://news.nur.kz/204000.html|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Како што објавиле некои руски медиуми, за време на настаните во Шетпе, популарниот блогер Мурат Тунгишбаев, кој објавил видеа на [[YouTube]] од судири меѓу полицијата и демонстрантите, наводно бил претепан од полицијата <ref name="autogenerated4">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|title=Погромы в День независимости: в город Жанаозен введены войска|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217064858/http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. == Реакција на настаните == === Реакцијата на властите === Казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]] потпишал указ за прогласување [[вонредна состојба]] во градот Жанаозен. Вонредната состојба била прогласена 20 дена: од 18:00 часот на 17 декември 2011 година до 7:00 часот наутро на 5 јануари 2012 година. Полициски час требало да биде на сила во градот во текот на овие денови: од 23:00 часот до 7:00 часот наутро следниот ден <ref>{{Наведени вести|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/204071/|title=В Жанаозене введено чрезвычайное положение|date=2011-12-17|access-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108001810/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/204071|archive-date=2012-01-08|publisher=Tengrinews.kz|language=ru}}</ref>. За време на вонредната состојба, јавниот ред и безбедноста во одредени важни објекти во градот биле зацврстени, слободата на движење била ограничена, вклучително и влезот и излезот во градот, биле воведени проверки на лични карти, биле забранети собири, маршеви и штрајкови, како и продажба на оружје и разна опрема: аудио и видео снимање, копирање и така натаму <ref>{{Наведени вести|url=https://lenta.ru/news/2011/12/17/chs/|title=Назарбаев ввел в Жанаозене чрезвычайное положение|date=2011-12-17|access-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104132810/http://lenta.ru/news/2011/12/17/chs/|archive-date=2012-01-04|publisher=[[Lenta.ru]]|language=ru}}</ref>. Назарбаев, исто така, формирал владина комисија за истрага на настаните во Жанаозен . За време на траењето на вонредната состојба, во градот требало да се воведе полициски час од 23:00 до 07:00 часот, и да бидат забранети сите јавни настани, штрајкови и „други методи за суспендирање или прекинување на активностите на правните лица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kaz.info/news/politics/19373/|title=Чрезвычайное положение в действии|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401194858/http://www.respublika-kaz.info/news/politics/19373/|archive-date=2012-04-01|accessdate=2011-12-17}}</ref>. Според претседателот на Казахстан, Нурсултан Назарбаев, „работниот спор на нафтените работници не може да се меша со постапките на бандитски елементи кои сакаа да ја искористат ситуацијата за своите криминални планови“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.akorda.kz/ru/news/2011/12/segodnya_v_akorde_pod_predsedatelstvom_glavy_gosudarstva|title=Сегодня в Акорде под председательством Главы государства Нурсултана Назарбаева состоялось заседание Совета Безопасности|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108021309/http://www.akorda.kz/ru/news/2011/12/segodnya_v_akorde_pod_predsedatelstvom_glavy_gosudarstva|archive-date=2012-01-08|accessdate=2011-12-17}}</ref>. Познато е дека сите 150 нафтени работници од Каражанбас кои излегле на плоштадот во [[Актау]] во поддршка на своите колеги од Жанаозен биле подоцна уапсени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socdeistvie.info/news/aresty_v_aktau_i_novye_postradavshie_a_zhanaozene/2011-12-16-8508|title=Аресты в Актау и новые пострадавшие в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314164441/http://www.socdeistvie.info/news/aresty_v_aktau_i_novye_postradavshie_a_zhanaozene/2011-12-16-8508|archive-date=2012-03-14|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 22 декември, Назарбаев го посетил Жанаозен, каде што се сретнал со претставници на работничките групи на нафтените компании и ветил дека „ќе бидат преземени сите мерки за обновување на градот Жанаозен, обезбедување на нормално функционирање на виталната инфраструктура на градот и повторно вработување на отпуштените работници“. Назарбаев го објавил отпуштањето на Тимур Кулибаев, раководител на националниот фонд за богатство Самрук-Казина и неговиот зет. Самрук-Казина, поточно, поседува државни акции во нафтени компании, вклучувајќи ја и КазМунајГас. Назарбаев изјавил: „Мојата наредба за навремено решавање на работниот спор не беше извршена. Покрај тоа, работодавците одлучија незаконски да ги отпуштат вработените во компанијата, вклучително и оние кои отсуствуваа од работа од основани причини: беа на боледување, на одмор и така натаму. „Општо земено, барањата на вработените во компанијата од нивните работодавци беа оправдани. Доколку имало прекршувања на работната дисциплина од страна на вработените, работодавците не требало да заборават дека ова се наши граѓани и дека не паднале од месечината, требало да бидат сослушани и, доколку е можно, да бидат поддржани колку што е можно повеќе, што, за жал, не е сторено.“ Истиот ден, се дознало дека Назарбаев го разрешил акимот (началник на администрацијата) на Мангистауската област, Кримбек Кушербаев, и на негово место го назначил Бауржан Мухамеџанов. Претседателот го разрешил и раководителот на нафтената и гасна компанија „КазМунајГас“, а на негово чело бил назначен Љазат Киинов, кој дотогаш ја извршувал функцијата заменик-министер за нафта и гас, а претходно раководел со Мангистауската област<ref>{{Cite web|url=http://www.kt.kz/index.php?lang=rus&uin=1133168007&chapter=1153549470|title=Kazakhstan Today информационное агентство|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322032248/http://www.kt.kz/index.php?lang=rus&uin=1133168007&chapter=1153549470|archive-date=2012-03-22|access-date=2011-12-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/news/lastnews/2011/12/22/n_2144330.shtml|title=Назарбаев отправляет в отставку своего зятя Кулибаева, главу фонда «Самрук-Казына»|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107115948/http://www.gazeta.ru/news/lastnews/2011/12/22/n_2144330.shtml|archive-date=2012-01-07|access-date=2012-01-03|url-status=live}}</ref>. Претседателот ги обвинил немирите на организирани криминални групи поврзани со сили во странство . Тројца полицајци биле уапсени за злоупотреба на службена должност . На покана од прес-службата на премиерот на Казахстан, група казахстански [[Блог|блогери]] пристигнале во Мангистауската област на 24 декември 2011 година. На блог-турнејата, насловена како „Жанаозен: Низ очите на очевидци“, учествувале истакнати казахстански блогери Алишер Јеликбаев (@yelikbayev), Баглан Ајдашов (@sympaticus), Искандер Салихоџаев (@iskander_kz), Сабина Саденова (@sadenka), Карлигаш Нуржанова (@karla_nur) и Жомарт Амирханов (@zhomart). Блогерите се сретнале со жителите на Жанаозен, ги посетиле градските пазари и бизниси, од прва рака станале сведоци како се подобрува животот во градот и дознале за работата на владината комисија и агенциите за спроведување на законот. Онлајн пораките од блогерите биле објавени на [[Твитер|Твитер-]] страницата на мрежната страница pm.kz и на социјалните мрежи, [[Фејсбук]] и [[Вконтакте|ВКонтакте]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pm.kz/zhanaozen/|title=По приглашению пресс-службы Премьер-Министра РК группа казахстанских блогеров вылетела в Мангистаускую область|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107220518/http://pm.kz/zhanaozen/|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-26}}</ref>. На 25 јануари 2012 година, Генералниот обвинител на Република Казахстан објавил соопштение во кое биле именувани организаторите на немирите: Сактаганов, Џарилгасинов, Ирмухан, Досмагамбетов, Уткилов и Тулетаева. Во соопштението, исто така, се признало дека „во некои случаи, употребата на оружје и специјална опрема од страна на полицајците била непропорционална, а нивниот одговор на дејствијата на напаѓачите бил несоодветен на заканата што се претставувала. Следствено, тие ја злоупотребиле својата моќ и незаконски употребиле оружје, што резултирало со смрт и повреди“. Според тоа, Утегалиев, заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на Мангистауската област и командант на заедничката полициска единица, станал кривично одговорен за неправилно извршување на своите службени должности, што резултирало со неспречување на незаконските дејствија на неговите подредени. Багдабаев, началник на Одделот за борба против екстремизам на Одделот за внатрешни работи на Мангистауската област; Бакиткалиули, прв заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на градот Жанаозен; и Жолдибаев, детектив на Одделот за внатрешни работи на Мангистауската област, биле кривично одговорни за злоупотреба на службената должност, што резултирало со смрт. Во врска со смртта на Базарбај Кенџебаев, чии роднини тврдат дека причина за смртта се повредите здобиени во привремениот притворен центар на Одделот за внатрешни работи во Жанаозен, Темиров, началник на привремениот притворен центар на Одделот за внатрешни работи Жанаозен, бил обвинет за кривични дела. Наводно, тој дозволил Кенџебаев незаконски да биде држен во привремениот притворен центар и не обезбедил негова навремена хоспитализација. Наведено било дека се презеле мерки за идентификување на одговорните за тепањето. Покрај тоа, било наведно дека „растот на социјалните тензии и долгорочниот штрајк на нафтените работници, кој на крајот ескалираше во масовни немири, беа олеснети од незаконските дејствија на службениците на локалните извршни тела и раководителите на нафтените компании“. Било наведено дека финансиските полициски власти утврдиле дека овие лица, спротивно на интересите на жителите на градот, веќе неколку години проневериле средства наменети за социјална и економска поддршка на локалното население и работниците во нафтената и гасната индустрија. Проневерата ја извршиле поранешниот и тогашниот аким на градот Жанаозен, Бабаханов и Сарбопеев, преку јавните фондови „Жанашир“ и „Жарилкау“ (овие средства акумулирале спонзорска помош од АД „РД „КазМунајГас“, наменета за обезбедување социјална поддршка на населението на градот). Значителен дел од парите потоа биле уновчени и присвоени. Овие службени лица и раководителите на гореспоменатите фондови биле сметани за кривично одговорни. Кривична постапка била отворена и против раководителите на АД „КазМунајГас“ и ДОО „Компанија Мунај Екологија“ Мирошников и Бајмухамбетов, поради кражба на средства од АД „РД „КазМунајГас“ во износ од 335 милиони [[Казахстанско тенге|тенги]], во врска со поранешниот директор на ПФ ОзенМунајГас Ешманов, неговиот заменик Маркабаев, кои биле осомничени за проневера на средства од АД „РД КазМунајГас“ во износ од 127 милиони тенги во заговор со директорот на ДОО Бургилау Сејтмаганбетов. Во исто време, во соопштението било наведено дека „една од причините за масовните немири биле активните дејствија на поединци за убедување на отпуштените работници да продолжат со протестите и остро да се спротивстават на властите“, а во врска со ова, лидерите и активните членови на нерегистрираните јавни здруженија „Алга“ и „Халик Мајдан“ Козлов, Амирова и Сапаргали, осомничени за вмешаност во поттикнување општествен раздор, биле приведени. === Реакција на опозицијата === На 17 декември, во [[Алмати]] се одржал протестен митинг против постапките на властите во Жанаозен. Лидерите на Социјалдемократската партија „Азат“ Жармахан Тујакбај, Амиржан Косанов и Болат Абилов зборувале на импровизираниот митинг, изјавувајќи дека државата мора да ги преземе сите мерки за мирно решавање на ситуацијата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bfm.ru/news/2011/12/17/bolnicy-zhanaozena-perepolneny-zaderzhanija-prodolzhajutsja.html|title=Больницы Жанаозена переполнены, задержания продолжаются|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323235317/http://www.bfm.ru/news/2011/12/17/bolnicy-zhanaozena-perepolneny-zaderzhanija-prodolzhajutsja.html|archive-date=2012-03-23|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Лидерот на казахстанската партија „ Руханијат“, Серикжан Мамбеталин, им се обратил на војниците и офицерите на армијата, повикувајќи ги „да не пукаат врз своите сонародници“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://respublika-kz.info/news/politics/19358/|title=Не стреляйте в свой народ!|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426154130/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19358/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Реакција во странство === Комитетот за човекови права на ООН изразил загриженост поради смртта на 10 лица во немирите во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/archive/news/latest/360/360.html|title=Комитет ООН по правам человека озабочен гибелью 10 человек в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120101211727/http://rus.azattyq.org/archive/news/latest/360/360.html|archive-date=2012-01-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Конфедерацијата на трудот на Русија издала соопштение во кое побарала раководството на Казахстан веднаш да престане со насилството врз учесниците во мирниот протест на нафтените работници и членовите на нивните семејства <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ikd.ru/node/17711|title=Конфедерация труда России требует немедленно остановить насилие в Западном Казахстане|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025160653/http://www.ikd.ru/node/17711|archive-date=2015-10-25|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 17 декември, пред казахстанската амбасада во [[Москва]] се одржал митинг на солидарност со штрајкувачките казахстански нафтени работници. Активистите кои барале прекин на крвавиот масакр во Казахстан пристигнале кај амбасадата со цвеќиња - бели и црвени каранфили. Луѓето делеле цвеќиња едни со други, а ги поканувале и минувачите да учествуваат на комеморативниот настан. Обезбедувањето на амбасадата веднаш се приближило до толпата. Полициските службеници ги придружувале и учесниците на митингот. Сепак, немало апсења: митингот бил мирен, а оние што положувале цвеќе пред вратите на амбасадата не скандирале никакви слогани . Активистите од рускиот оддел на Комитетот за работничка интернационала поднеле петиција до казахстанскиот амбасадор во Москва. Во неа било наведено дека штрајкувачите поднеле легитимни барања за продолжување на преговорите, прекин на репресијата и ослободување на синдикалната адвокатка Наталија Соколова. Сепак, наместо да ги разгледаат овие барања според нивната заслуга, полицијата и безбедносните служби организирале провокација што довела до масовни протести. Било наведено дека само целосно враќање на сите отпуштени, затворање на кривичните случаи и ослободување на Наталија Соколова може да стане единствениот вистински услов за прекин на конфронтацијата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socdeistvie.info/news/rasstrel_rabochikh_mangistau_prestuplenie_rezhima_nazarbaeva/2011-12-17-8526|title=Активисты КРИ вручили петицию послу Казахстана в Москве|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315020322/http://www.socdeistvie.info/news/rasstrel_rabochikh_mangistau_prestuplenie_rezhima_nazarbaeva/2011-12-17-8526|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Во [[Лондон]], во близина на казахстанската амбасада <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ca-news.org/news/854531|title=В Лондоне проходит пикет против разгона бастующих в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195710/http://www.ca-news.org/news/854531|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>, се одржал собир против растурањето на штрајкувачите во Жанаозен. Исто така е познато дека синдикатот „Директна акција“ имал намера да одржи собир за солидарност во близина на казахстанската амбасада во [[Украина]] . Британскиот музичар [[Стинг]] го откажал својот концерт за прославата на Денот на Астана на 4 јули 2011 година. Оваа одлука била донесена откако [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенал]] објавил дека е извршен притисок врз работниците во нафтената индустрија и синдикалните лидери. Во соопштението на неговата официјална мрежна страница, Стинг изразил поддршка за казахстанските работници во нафтената и гасната индустрија и ја прогласил репресијата врз работниците што штрајкуваат за неприфатлива <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vz.ru/news/2011/7/3/504444.html|title=Стинг отменил выступление в Казахстане 3.07.2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721124022/https://vz.ru/news/2011/7/3/504444.html|archive-date=2023-07-21|accessdate=2019-05-20}}</ref>. Во декември 2014 година, во [[Киев]] се одржала фото-изложба насловена како „Жанаозен - Мајдан: Хроника на протестите со пукање“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ru.odfoundation.eu/a/5604,otkrytie-fotovystavki-zhanaozen-maydan-hronika-rasstrelyannyh-protestov|title=Открытый диалог. «Открытие фотовыставки „Жанаозен — Майдан: хроника расстрелянных протестов“» 16.12.2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028163330/http://ru.odfoundation.eu/a/5604,otkrytie-fotovystavki-zhanaozen-maydan-hronika-rasstrelyannyh-protestov|archive-date=2017-10-28|accessdate=2019-05-20}}</ref>. === Оценки и мислења === Според официјалните владини информации, масовните немири биле резултат на криминална активност од страна на група поединци. Како одговор на барањата за спроведување на законот да ги прекинат своите нелегални дејствија, овие лица ги нападнале службениците за спроведување на законот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=354222|title=В беспорядках в Жанаозене погибли 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801023135/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=354222|archive-date=2013-08-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. „Нафтените работници на Жанаозен станаа „картон за пазарење“ во рацете на противниците на владата кои се кријат од правдата во странство“, споредКазинформ. „Тие станаа ништо повеќе од алатка за поткопување на стабилноста во нашата земја.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://inform.kz/rus/article/2426997|title=Нефтяники Жанаозена оказались «разменной картой» в руках противников власти, скрывающихся от правосудия за границей|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202004145/http://www.inform.kz/rus/article/2426997|archive-date=2012-02-02|accessdate=2011-12-16}}</ref> За време на прес-конференцијата одржана на 17 декември од страна на Генералното обвинителство на Казахстан, Н. Суиндиков, официјален претставник на надзорната агенција, прикажал видео снимки на кои се гледа дека судирот првично го започнале лица облечени во комбинезони со ознака „КазМунајГас“, како и неидентификувани млади мажи кои исто така биле во близок допир со штрајкувачите. Како што забележал Н. Суиндиков, службениците за спроведување на законот се воздржале од употреба на огнено оружје до самиот крај и направиле обид да избегнат провокации како оние што ги извршиле штрајкувачите. Сепак, поради широкиот отпор кон полицијата, како и потребата од одржување на јавниот ред и одбивање на напади врз владини претставници и цивили, полицијата била принудена да го употреби своето службено оружје. Така, информациите што ги рашириле опозициските медиуми за полициско возило УАЗ за кое се тврди дека удрил во толпа нафтени работници што штрајкуваат, како и за неоправданата употреба на огнено оружје од страна на полицијата, биле официјално побиени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tengrinews.kz/video/583/|title=Видео перестрелок и пожаров в Жанаозене показали в Генеральной прокуратуре|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108043826/http://tengrinews.kz/video/583|archive-date=2012-01-08|accessdate=2011-12-17}}</ref>. Според извештаите на опозициските медиуми, во градот првично се одржувал мирен протест на нафтените работници, но потоа властите започнале насилно да го задушуваат овој протест <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://respublika-kz.info/news/politics/19341/|title=«У нас началась война, сообщите всем!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107231059/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19341/|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>, а сите погроми биле предизвикани од постапките на провокатори <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://respublika-kz.info/news/politics/19351/|title=В Жанаозене орудуют провокаторы|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108212905/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19351/|archive-date=2012-01-08|accessdate=2011-12-16}}</ref> . Според Радио Франс Интернешнл, работниците тврделе дека судирот бил предизвикан од службеници за спроведување на законот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.russian.rfi.fr/tsentralnaya-aziya/20111216-zhertvami-massovykh-besporyadkov-v-gorode-zhanaozen-stali-10-chelovek|title=Жертвами массовых беспорядков в городе Жанаозен стали по меньшей мере 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014084155/http://www.russian.rfi.fr/tsentralnaya-aziya/20111216-zhertvami-massovykh-besporyadkov-v-gorode-zhanaozen-stali-10-chelovek|archive-date=2012-10-14|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Според главниот уредник на новинската агенција Фергана, Даниил Кислов, настаните можеле да предизвикаат масовен штрајк во нафтената и гасната индустрија на Казахстан и уште поголеми немири, а властите ќе морало да преговараат со штрајкувачите . Радио Азатик и Мухтар Абљазов го процениле бројот на жртви на 200 или повеќе. == Последици == По настаните во Жанаозен, опозициските медиуми, повикувајќи се на неименувани извори, објавиле дека бројни мрежни страници биле блокирани, а корисниците на интернет-кафеа биле следени. Опозициските медиуми, исто така, објавиле дека членови на опозицијата и новинари биле уапсени по настаните во Жанаозен, како и дека рускиот телевизиски канал Рен-ТВ бил блокиран во Казахстан кога ја емитувал програмата „Црвено и црно“ за настаните во Жанаозен. Уапсени биле многу нафтени работници и жители на Жанаозен. == Официјален список на убиени == {{Пст|3}}1. Кубајдулаев Бајбек, роден 21.07.1989 година; 2. Ајазов Шадијар Елџанович, роден на 21.01.1978 година; 3. Онгаров Серик Алписбаевич, роден на 12.11.1959 година; 4. Јусупов Радик Расулович, роден 1987 година; 5. Тургунбаев Аманбек Тореханович, роден на 07.05.1984 година; 6. Кушеров Џанаберген Џаимуханович, роден на 16.11.1979 година; 7. Дуисекенов Атаберген Касанович, роден на 27.10.1987 година; 8. Абдикаримова Жанар, родена 11.04.1974 година; 9. Кушеров Рахат, роден 11.03.1995 година; 10. Муналбаев Нурлан Дујсенбаевич, роден на 08.01.1982 година; 11. Кулкаиров Атабај Буребајевич, роден на 19.07.1967 година; 12. Шупашев Јарас Калдибековиќ, роден на 29.09.1973 година; 13. Дусенбаев Бекежан, роден на 08.11.1953 година; 14. Тулеген Диханбаевич Токсанбетов, роден на 03.04.1968 година; 15. Кенжебаев Базарбаи Жанабаевич, роден во 1961 година (смрт од полициско тепање) <ref name=autogenerated7 /><ref>http://prokuror.kz/rus/novosti2/?cid=0&rid=4242{{Недостапна врска|date=мај 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Список на лица кои загинале како резултат на масовните немири во градот Жанаозен</ref>. {{Пстк}} == Судење на бунтовници == На 27 март 2012 година, во [[Актау]] започнало судење против 37 лица обвинети за учество во немирите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/03/120327_zhanaozen_trial_kazakhstan.shtml|title=Д.Каликулов. Суд по делу о беспорядках в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330070157/http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/03/120327_zhanaozen_trial_kazakhstan.shtml|archive-date=2012-03-30|accessdate=2012-03-30}}</ref>. Пресудата буила објавена на 4-5 јуни 2012 година. 13 обвинети биле осудени на затворска казна од 3 до 7 години, 21 обвинети добиле условни казни или казни со истовремена примена на амнестија, а тројца обвинети биле ослободени <ref name="autogenerated9">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/news/24602892.html|title=Жанаозен: 12 человек приговорены к тюрьме|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116135238/http://rus.azattyq.org/content/news/24602892.html|archive-date=2014-01-16|accessdate=2012-06-20}}</ref> <ref name="autogenerated8">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/archive/news/20120604/360/360.html?id=24603088|title=Жанаозен: Мурат Косбармаков осужден на три года — Радио Азаттык|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116135235/http://rus.azattyq.org/archive/news/20120604/360/360.html?id=24603088|archive-date=2014-01-16|accessdate=2012-06-20}}</ref>. Уште тројца членови на опозицијата добиле затворски казни со одлука на регионалниот суд <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lenta.ru/news/2012/10/08/seven/|title=Казахстанских оппозиционеров осудили за беспорядки в Жанаозене|date=2012-10-08|publisher=[[Lenta.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213015247/http://lenta.ru/news/2012/10/08/seven/|archive-date=2012-12-13|accessdate=2013-01-10}}</ref>.{{Пст|3}}* Сарибаев Мелс - ослободен * Ирмуханов Ертаи - ослободен. * Бапилов Женис - ослободен. * Бекжанов Карл - 2 години. Амнестиран. * Мунаитпашев Аибек - 2 години. Амнестиран. * Данат Муринбаев - амнестиран. * Шамов Адилбек - 3 години. Администрација. * Јесенгелди Абдурахманов - 3 години. Амнестиран. * Ергазиев Жанбир - 2 години условна казна. * Дусенбаев Парахат - 2 години условна казна. * Утебеков Жанаидар - 3 години условна казна. * Аспентаев Сисен - 3 години условна казна. * Џумагалиев Муратбаи - 3 години условна казна. * Самат Којшибаев - 3 години условна казна. * Расул Мухамедов - 3 години условна казна. * Ислам Шамилов — 3 години условна казна. * Баујржан Телегенов — 3 години условна казна. * Нурсултан Мукашев — 3 години условно. * Жигер Аманжолов — 3 години условна казна. * Ајжан Дујсенбаева — 3 години условна казна. * Саламат Исаков — 3 години условна казна. * Ануарбек Таџенов — 3 години условна казна. * Каират Којшибаев — 3 години условна казна. * Серик Акжигитов — 3 години условна казна. * Роза Тулетаева — 7 години затвор. * Максат Досмагамбетов — 6 години затвор. * Нарин Џарилгасинов - 6 години затвор. * Канат Жусипбаев - 6 години затвор. * Шабдал Уткилов - 5 години затвор. * Танатар Калиев - 4 години затвор. * Талгат Сактаганов - 4 години затвор. * Нурлан Аскарули — 3 години затвор. * Марат Аминов - 3 години затвор. * Каират Едилов - 3 години затвор. * Жарас Бесмагамбетов - 3 години затвор. * Бауиржан Непеш — 3 години затвор. * Мурат Косбармаков - 3 години затвор. {{Пстк}} == Судење на полицајци == На 28 мај 2012 година, била објавена пресуда против пет полицајци кои употребиле оружје за време на немирите на 16 и 17 декември 2011 година. Тие биле прогласени за виновни за злоупотреба на службената должност согласно член 308, дел 4, став 6 од Кривичниот законик на Република Казахстан и осудени на различни затворски казни (од 5 до 7 години) и конфискација на имот : * Полициски полковник Кабдигали Утегалиев - 7 години затвор. * Полициски потполковник Бекжан Багдабаев - 6 години затвор. * Полициски мајор Ерлан Бакиткалиули - 6 години затвор. * Виш полициски поручник Ринат Жолдибаев – 6 години затвор. * Полициски капетан Нурлан Есбергенов – 5 години затвор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kz.info/news/politics/22851/|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426134107/http://www.respublika-kz.info/news/politics/22851/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2016-11-25}}</ref> . == Судење за поттикнување општествен раздор == [[Владимир Козлов]] добил затворска казна од 7,5 години. Серик Сапаргали добил условна казна од четири години со тригодишен пробен период, а Акжанат Аминов добил условна казна од пет години <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://lada.kz/aktau_news/society/5443-sud-prigovoril-vladimira-kozlova-k-75-godam-lisheniya-svobody.html|title=В Актау суд приговорил Владимира Козлова к 7,5 годам лишения свободы (ДОБАВЛЕНЫ ФОТО и ВИДЕО)|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628215414/http://www.lada.kz/aktau_news/society/5443-sud-prigovoril-vladimira-kozlova-k-75-godam-lisheniya-svobody.html|archive-date=2013-06-28|accessdate=2012-10-08}}</ref>. Европската Унија и Соединетите Американски Држави ја критикувале одлуката на судот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://echo.msk.ru/news/938904-echo.html|title=Радио ЭХО Москвы :: Новости / В Евросоюзе недовольны приговором казахстанскому оппозиционеру|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106053355/https://echo.msk.ru/news/938904-echo.html|archive-date=2018-11-06|accessdate=2020-05-05}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=YhSpC3v_Z0c&list=UUrdk1QW0wbloxyzSEoUsPgA&index=1&feature=plcp|title=Казахстан. Новости 9 октября 2012 / kplus — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121221716/https://www.youtube.com/watch?v=YhSpC3v_Z0c&list=UUrdk1QW0wbloxyzSEoUsPgA&index=1&feature=plcp|archive-date=2015-11-21|accessdate=2017-09-30}}</ref> == Понатамошни настани == На 10 октомври 2012 година, Александар Боженко бил убиен во Жанаозен на 23-годишна возраст. Тој бил клучен сведок во масовните немири во Жанаозен. Еден од учесниците во немирите, Максат Досмагамбетов, бил затворен шест години и ослободен во 2015 година. Починал во 2018 година на 36-годишна возраст. Од семејство по име Кенжебаев. Базарбај Кенжебаев бил убиен по полициско претепување на 16 декември 2011 година во Жанаозен. Неговата сопруга, Тлектес Кенжебаева, починала година и пол подоцна. Во 2014 година, неговата 24-годишна ќерка, Асем Кенжебаев, починала од болест. Во јули 2021 година, неговиот син, 33-годишниот Галимжан Кенжебаев, бил убиен под нејасни околности. Владимир Козлов добил затворска казна од 7,5 години, бил ослободен во 2016 година и моментално живее во [[Украина]]. == Во кино и уметноста == * Документарецот „Жанаозен: Непозната трагедија“ е 26-минутен филм во режија на Јулија Мазурова, а наратор е Александар Галибин. * Документарецот „Жанаозен дневник“ со Галим Агелевов во главната улога (2013). * Документарецот „Жанаозен. Поштено вратено“ од Асилбек Абдулов (2 епизоди). * Филмот „Црвено и црно“ на Вјачеслав Николаев бил прикажан на каналот Рен-ТВ.<ref>{{Cite web|url=https://yvision.kz/post/223640|title=«Красное и чёрное» о событиях в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107211015/https://yvision.kz/post/223640|archive-date=2022-01-07|access-date=2020-05-05|url-status=live}}</ref> * На 15 мај 2012 година се одржала изложба на отворено за Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=http://rus.azattyq.org/content/kazakh_oilworkers_strike_zhanaozen_aktau_photo/24581350.html|title=Выставка о Жанаозене прошла на улице|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124183036/http://rus.azattyq.org/content/kazakh_oilworkers_strike_zhanaozen_aktau_photo/24581350.html|archive-date=2012-11-24|access-date=2012-07-08|url-status=live}}</ref> * Казахстанскиот бард Жанат Јесентаев снимил песна за Жанаозен.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=AW_mNwywoxw|title=Боямасыз бейне. Бард әнші Жанат Есентаев 2. 23.12.2011 / kplustv - YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213220434/https://www.youtube.com/watch?v=AW_mNwywoxw|archive-date=2015-12-13|access-date=2013-01-21|url-status=live}}</ref> * Лаура Рафецедер - Балада за Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=h9JC0YT9DW0|title=Ballad of Zhanaozen — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20150425000804/https://www.youtube.com/watch?v=h9JC0YT9DW0|archive-date=2015-04-25|access-date=2016-11-25|url-status=live}}</ref> * Проектот „Ноиз-кор“ „Назарбаев -машината за терор“.<ref>{{Cite web|url=http://zhanaozen.bandcamp.com/|title=ZHANAO DZEN, by NAZARBAYEV TERROR MACHINE|publisher=NAZARBAYEV TERROR MACHINE|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005172559/http://zhanaozen.bandcamp.com/|archive-date=2015-10-05|access-date=2015-10-05|url-status=live}}</ref> * Раперот од Тараз, Такежан, објавил музичко видео „Реквием“, во кое се наоѓа песна за настаните во Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KAmABsJ_J4c|title=Такежан — Реквием.flv — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514201752/https://www.youtube.com/watch?v=KAmABsJ_J4c|archive-date=2022-05-14|access-date=2016-11-25|url-status=live}}</ref> * Московската фолк-панк група Аркадиј Коц ја компонирала песната „Кој пука во работниците“, посветена на настаните во Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2VhB2ICK21g|title=Группа Аркадий Коц — Кто стреляет в рабочих — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20200830210635/https://www.youtube.com/watch?v=2VhB2ICK21g|archive-date=2020-08-30|access-date=2016-11-25|url-status=live}}</ref> * Учесниците на настаните во Атирау во февруари 2012 година биле повикани да не ја допираат „темата на Жанаозен“<ref>{{Cite web|url=https://azh.kz/ru/news/view/9933|title=газета «Ак Жайык» «Айтыс и цензура» 25.04.2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529044708/https://azh.kz/ru/news/view/9933|archive-date=2019-05-29|access-date=2020-05-05|url-status=live}}</ref> На настаните во Алмати во февруари истата година, акинот Бауржан Калиола се обратил пред 5.000 гледачи со говор за настаните во Жанаозен и го осудил претседателот Назарбаев, кој не успеал да се сретне со демонстрантите седум месеци.<ref>{{Cite web|url=http://www.uralskweek.kz/2012/02/13/уральский-акын-спел-на-айтысе-валматы/|title=Уральский акын спел на айтысе в Алматы о Жанаозене и заслужил третье место|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207121958/http://www.uralskweek.kz/2012/02/13/уральский-акын-спел-на-айтысе-валматы/|archive-date=2015-02-07|access-date=2015-02-07|url-status=dead}}</ref> * Документарен филм од Лукпан Ахмедјаров и Раул Упоров, „16.12.11.“<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=J0KY77qxHZ0|title=16.12.11. - ПРАВДА О ТОМ, ЧТО СЛУЧИЛОСЬ В ЖАНАОЗЕНЕ 10 ЛЕТ НАЗАД|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209045836/https://www.youtube.com/watch?v=J0KY77qxHZ0|archive-date=2022-02-09|lang=ru-RU|access-date=2022-02-09|url-status=live}}</ref> [[Категорија:Нереди]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 2gpp1y9rqub9eaepyns3akabvxcbidi 5537811 5537807 2026-04-11T19:58:10Z Тиверополник 1815 5537811 wikitext text/x-wiki  [[Податотека:Mangystau_Union_Square_Protest_(2011-12-18).jpg|мини|278x278пкс|Демонстрации во Сан Франциско, САД, против задушувањето на протестите во [[Жанаозен]] на 18 декември 2011 година. „Казахстан, престани да ги убиваш своите луѓе“.]] '''Протести во Мангистауска област''' ([[Казашки јазик|казашки]]: ''Жаңаөзен оқиғасы'') — социјални протести на работниците во подружниците на државната компанија за нафта и гас [[КазМунајГас]] во [[Мангистауска област|Мангистауската област]] во југозападен [[Казахстан]]. Тие се најпознати по масовниот штрајк на нафтените работници во 2011 година, кој кулминирал со големи немири во градот [[Жанаозен]] на [[16 декември]], што довело до 15 смртни случаи (официјални бројки) и стотици повредени и апсења. Следниот ден, уште едно лице било убиено во селото Шетпе за време на полициското задушување на немирите поврзани со настаните во Жанаозен. == Штрајкувачко движење == Постојаните штрајкови на нафтените работници во [[Мангистауска област|Мангистауската област]] трале од 2008 година <ref name="ZhanaozenExpert">{{Наведена мрежна страница|url=https://expert.ru/kazakhstan/2011/28/stachka-bolshe-chem-zhizn/|title=Стачка больше, чем жизнь|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106012313/https://expert.ru/kazakhstan/2011/28/stachka-bolshe-chem-zhizn/|archive-date=2022-01-06|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Во исто време, нееднаквоста во приходите се зголемила: поради растот на просечните плати, цените се зголемиле, но за значителен дел од населението кое не било поврзано со нафтената индустрија, немало промена во приходите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.izvestia.ru/news/510007|title=С приходом в Жанаозен нефтяных компаний население этого «земного ада» разделилось на имущих и нищих|archive-url=https://web.archive.org/web/20111218111844/http://izvestia.ru/news/510007|archive-date=2011-12-18|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Од 2010 година, во нафтената компанија „Каражанбасмунај“ беснел работнички спор, за време на кој значителна група работници почнале да бараат подобри услови за работа и повисоки плати. Во јануари 2011 година, бил формиран панел за трудова арбитража, во кој работниците се нашле во малцинство, наместо да уживаат во паритет со работодавачот како што првично било предвидено. Претседателот на синдикатот Е. Косарханов се согласил со оваа состојба и активно се спротивставил на вклучувањето на адвокатката на синдикатот Наталија Соколова во арбитражниот панел <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solidarnost.org/thems/monolog-glavnogo-redaktora/monolog-glavnogo-redaktora_8184.html|title=Дело Натальи Соколовой. Каким бывает «разжигание социальной розни»|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011214502/http://solidarnost.org/thems/monolog-glavnogo-redaktora/monolog-glavnogo-redaktora_8184.html|archive-date=2011-10-11|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Во март, Наталија Соколова, адвокатка на независниот синдикат во рудникот Каражанбас, издала соопштение до премиерот и до генералниот обвинител во врска со вооружениот напад врз синдикалните активисти. На 30 јануари и 15 февруари 2011 година Асланбек Ајдарбаев, заменик-шеф на работничкиот синдикат на Каражанбас, бил претепан и подложен на вооружени закани, а неговиот дом бил опожарен ноќта помеѓу 19 и 20 мај од непознати лица <ref name="PressReleaseArrestSokolova">{{Наведена мрежна страница|url=http://socialismkz.info/?p=2202|title=Пресс-релиз активистов профсоюза АО «Каражанбасмунай» по факту ареста Натальи Соколовой и преследования бастующих нефтяников|date=2011-05-30|publisher=[[Социалистическое сопротивление Казахстана|Социалистическое движение Казахстана]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424202848/http://socialismkz.info/?p=2202|archive-date=2015-04-24|accessdate=2013-09-06}}</ref>. Штрајковите првично се одржале на нафтеното поле Каражанбас во регионот [[Актау]] на 17 мај, а на нив им се придружиле работниците во производствената подружница Озенмунајгас во регионот на Жанаозен <ref name="SokolovaCourt">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/natalya_sokolova_oil_workers_lawyer_verdict/24290171.html|title=Активист нефтяников Наталья Соколова осуждена на шесть лет тюрьмы|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315124722/http://rus.azattyq.org/content/natalya_sokolova_oil_workers_lawyer_verdict/24290171.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/strike_karazhanbas_workers/24177475.html|title=На нефтепромысле Каражанбас бастуют нефтяники|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315130307/http://rus.azattyq.org/content/strike_karazhanbas_workers/24177475.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/05/17/14347|title=На нефтепромысле Каражанбас бастуют нефтяники|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831104055/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/05/17/14347|archive-date=2011-08-31|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Повеќе од 700 работници штрајкувале во регионот Актау на 17 мај, а компанијата изгубила 1,6 милиони долари веројатни приходи за десет дена <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.rambler.ru/10009969/|title=Казахстанская Каражанбасмунай потеряла $1,6 млн из-за забастовки рабочих|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305030202/http://news.rambler.ru/10009969/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Од првиот ден, 1.500 нафтени работници биле вклучени во штрајкот во Жанаозен. Масовните штрајкови првично ги погодиле првенствено давателите на услуги, а не рударските операции. Во јули, повеќе од 1.200 работници штрајкувале во регионот Жанаозен. На 2 јуни, во [[Актау]] на плоштадот во Мангистауската област се одржал масовен мирен протест на штрајкувачите, за време на кој тие неуспешно направиле обид да се сретнат со Аким Кримбек Кушербаев за да му пренесат апел до шефот на државата [[Нурсултан Назарбаев]] . На 2 август, синдикалниот активист Жаксилик Турбаев бил пронајден убиен во Жанаозен, а на 24 август било откриено телото на Кудајберген Карабалаев, ќерка на претседателот на синдикалниот комитет на работниците во Озенмунајгас, која исчезнала претходниот ден <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fergananews.com/news.php?id=17270|title=Лидер стачкома Наталья Ажигалиева арестована на 15 суток|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101318/http://www.fergananews.com/news.php?id=17270|archive-date=2016-03-04|accessdate=2011-12-16}}</ref> . Сепак, според претставниците на Регионалниот оддел за внатрешни работи, немало врска помеѓу убиствата и штрајкот. Од почетокот на штрајковите, неколку стотици работници кои протестирале, биле отпуштени од нафтената и гасната индустрија. Казахстанската влада не одговорила на барањата на штрајкувачите на нафтените работници повеќе од 7 месеци <ref name="CAprotestRallies">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ca-news.org/news/854731|title=Завтра, 17 декабря, по всему Казахстану пройдут акции солидарности нефтяникам Жанаозена|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195725/http://ca-news.org/news/854731|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 3 октомври, еден од штрајкувачите на компанијата „Озененергонефт“ извршил самоубиство во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://svoboda.tv/news/kazakhstan_odin_iz_bastujushhikh_neftjanikov_sovershil_samoubijstvo/2011-10-04-1105|title=Казахстан: Один из бастующих нефтяников совершил самоубийство|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003605/http://svoboda.tv/news/kazakhstan_odin_iz_bastujushhikh_neftjanikov_sovershil_samoubijstvo/2011-10-04-1105|archive-date=2016-03-05|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Од 23 до 25 ноември, во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.meta.kz/278087-v-gorode-zhanaozen-vtorojj-den-idet.html|title=В городе Жанаозен второй день идет «трехсторонняя встреча» — бастующих, бывших работодателей и власти|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315020238/http://www.meta.kz/278087-v-gorode-zhanaozen-vtorojj-den-idet.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> се одржал трипартитен состанок со штрајкувачите за прашањето за нивното вработување. == Барања и план за дејствување == Од мај, работниците во нафтената индустрија речиси постојано штрајкувале во западен Казахстан, барајќи исплата на коефициентите на индустриските и регионалните плати (според работниците, нивните плати биле речиси половина од она што им се должело веќе неколку години) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/12/16/925394.html|title=Что происходит в Казахстане?|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107210946/http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/12/16/925394.html|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nomad.su/?a=3-201112010033|title=Проклятый коэффициент|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406222659/http://www.nomad.su/?a=3-201112010033|archive-date=2016-04-06|accessdate=2020-05-05}}</ref>. До 16 декември, штрајкувачите сеуште немале политички барања, туку само економски . Штрајкувачите немале ниту акционен план ниту сериозна поддршка од социјални активисти од други региони и земји, што требало да ги доведе до какви било екстремни мерки <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.casfactor.com/rus/analitic/374.html|title=Почему Казахстан не Египет?|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017204540/http://casfactor.com/rus/analitic/374.html|archive-date=2012-10-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 14 декември 2011 година, бил објавен апел до нафтените работници со барање за оставка од претседателот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kz.info/news/politics/19297/|title=«Долой президента! Выходим на площадь!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426154009/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19297/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Списанието „Експерт“ напишало дека овој судир не е толку работен конфликт колку социо-економски: според новинарите, луѓето биле повеќе незадоволни од ниското ниво на развој на [[Мангистауска област|регионот]] и самиот Жанаозен (и покрај огромните приходи на компаниите за производство на нафта) отколку од ниските плати. == Гонење на активисти == === Обвинение против Наталија Соколова === На 17 мај, Јуан Му, еден од раководителите на „Каражанбасмунај“, поднел барање за кривично гонење на Наталија Соколова. Случајот не го водел обичен истражител, туку раководителот на истражниот оддел <ref name="SokolovaArrested">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/karazhanbas_strike_activist_arrest/24212026.html|title=Активиста бастующих нефтяников продолжают держать под арестом|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315191002/http://rus.azattyq.org/content/karazhanbas_strike_activist_arrest/24212026.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> . На 23 мај 2011 година, Наталија Соколова, адвокатка на синдикатот на нафтената компанија „Каражанбасмунај“, била казнета со 22.680 тенги за неовластен состанок одржан на 17 мај. На 24 мај, таа била казнета со 30.240 тенги за сличен состанок на 21 мај. На 25 мај, Соколова била уапсена осум дена за одржување неовластен протест пред зградата на Регионалниот оддел за внатрешни работи на Мангистауската област, кој се одржал претходниот ден и од властите бил оценет како неовластен митин . Во пресрет на истекот на нејзиното апсење (1 јуни), против неа била отворена кривична постапка според членот „Поттикнување социјална, национална, племенска, расна или верска омраза“, а нејзиното апсење било продолжено од судот до 1 август. На 31 мај, станот на Соколова бил претресен, а нејзиниот компјутер, сите нејзини белешки и документи биле запленети. На 28 јули започнало судењето на Соколова. Самата Соколова целосно ги негирала обвиненијата против неа <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forum-msk.org/material/power/6905733.html|title=Наталья Соколова выступила с опровержением всех обвинений в свой адрес|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032032/http://forum-msk.org/material/power/6905733.html|archive-date=2016-03-05|accessdate=2020-05-05}}</ref>. На [[8 август]] [[2011]] година[[2011|,]] Наталија Соколова била осудена на шест години затвор со општ режим под обвинение за „поттикнување општествен раздор и кршење на правилата за организирање и одржување состаноци, митинзи, пикети, улични маршеви и демонстрации“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fergananews.com/news.php?id=17119|title=Активист забастовок в компании «Каражанбасмунай» Наталья Соколова осуждена на шесть лет|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317090458/http://www.fergananews.com/news.php?id=17119|archive-date=2012-03-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Според сопругот на Соколова, на судењето не биле прикажани докази за поттикнување општествен раздор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://comment-respublika.info/comment/showtopic/10711/|title=Каражанбас уже зовёт штрейкбрехеров|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216193140/http://comment-respublika.info/comment/showtopic/10711/|archive-date=2012-02-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 26 септември, Регионалниот суд на Мангистауската област ја потврдил пресудата на првостепениот суд . На 3 декември, Наталија Соколова била префрлена во затвор УГ-157/11 во [[Атирау]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zavolu.info/2966.html|title=Наталья Соколова этапирована в женскую колонию города Атырау|archive-url=https://web.archive.org/web/20150605080306/http://zavolu.info/2966.html|archive-date=2015-06-05|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 15 декември, за време на прес-конференцијата во [[Москва]], активистот за човекови права Валентин Гефтер го нарекол гонењето на Наталија Соколова „срамно и скандалозно“, а Лев Пономарев истакнал дека „казахстанскиот режим стана пионер во тестирањето нови методи за прогон на опозицијата и независните медиуми, кои подоцна беа користени во Русија и другите земји од ЗНД“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cprf.info/news/interviews/59491.html|title=С пресс-конференции «Казахстан: 20 лет независимости — 20 лет диктатуры!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016223344/http://cprf.info/news/interviews/59491.html|archive-date=2012-10-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 7 март 2012 година, Наталија Соколова, откако ја признала вината, била ослободена со условна казна. Исто така, ѝ било забрането да се занимава со јавни активности во траење од три години <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2012/03/10/16212|title=Наталья Соколова неожиданно выпущена из тюрьмы|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010225236/http://www.unionstoday.ru/news/world/2012/03/10/16212|archive-date=2013-10-10|accessdate=2012-03-10}}</ref>. Така, Соколова поминала десет и пол месеци во затвор. Од јуни 2016 година, Соколова и уште 14 поранешни вработени во „Каражанбасмунај“ се пожалила кај заменик-акимот на регионот дека сè уште не можат да најдат работа. Нивниот поранешен работодавач, според нив, одговорил со закани на нивните барања за враќање на работа, надомест за периодот на невработеност и други бенефиции <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rus.azattyq.org/a/27822696.html|title=Радио Азаттык «Бывшие работники „Каражанбасмуная“ требуют трудоустроить их» 27.06.2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802130903/https://rus.azattyq.org/a/27822696.html|archive-date=2016-08-02|accessdate=2016-08-02}}</ref>. === Обвинение против Акжанат Аминов === На 30 јуни, Регионалниот суд во Мангистауската област го осудил Акжанат Аминов, активист во штрајкот на нафтените работници во Озенмунајгас, на два месеци притвор под обвинение за „поттикнување општествен раздор“. На 5 јули, судот ја отфрлил неговата жалба . Во јули, се дознало дека тој не ја добивал потребната медицинска нега: и покрај фактот дека страда од [[Дијабетес мелитус тип 2|дијабетес тип 2]], не примал [[Инсулин|инсулински]] инјекции <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/07/05/14625|title=Лидеру нефтяников грозит реальный срок|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002154033/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/07/05/14625|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zavolu.info/2902.html|title=Лидер бастующих нефтяников Казахстана Акжанат Аминов, больной сахарным диабетом, погибает в тюрьме!|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116224415/http://zavolu.info/2902.html|archive-date=2011-11-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Како резултат на тоа, неговото здравје се влошило <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/actual-59/2011/07/05/14625|title=Лидеру нефтяников грозит реальный срок|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023115647/http://www.unionstoday.ru/news/actual-59/2011/07/05/14625|archive-date=2015-10-23|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Претседателот на синдикатот „Жанарту“ и копретседател на [[Социјалистичко движење на Казахстан|Социјалистичкото движење на Казахстан]], Јесенбек Уктешбаев, го сметал ова за мачење . На 18 август, Аминов добил условна казна од една година затвор со пробен период од две години по отслужување на два месеци во притвор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/08/18/14981|title=Лидер бастующих нефтяников Жанаозена вышел на свободу с судимостью|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002151519/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/08/18/14981|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Акжанат Аминов бил ослободен од притвор во судницата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oilcapital.ru/news/2011/08/240943_170936.shtml|title=К 2 годам условно приговорен один из организаторов забастовки рабочих «Озенмунайгаз»|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918142256/http://www.oilcapital.ru/news/2011/08/240943_170936.shtml|archive-date=2011-09-18|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Обвинение против Наталија Ажигалиева === На 8 септември 2011 година, активистката за човекови права и лидерка за работнички права, Наталија Ажигалиева, била уапсена во [[Жанаозен]] и осудена на 15 дена административен притвор под обвинение за „злонамерна непослушност кон полицијата“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.frontlinedefenders.org/node/15926|title=Казахстан: Незаконный арест и административные санкции в отношении лидера движения за соблюдение трудовых прав Натальи Ажигалиевой|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204212710/http://www.frontlinedefenders.org/node/15926|archive-date=2011-12-04|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 24 септември, Наталија Ажигалиева била ослободена. Познато е дека тужбата против неа ја поднел полицаец кој учествувал во растерувањето на штрајкувачите во Жанаозен на 8 јули. Било објавено дека во тоа време, Наталија Ажигалиева се полеала со бензин и се заканила дека ќе се самозапали во знак на протест <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/09/24/15252|title=Освобождена лидер бастующих нефтяников Наталья Ажигалиева|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002151353/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/09/24/15252|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Одговор на обвиненијата === Протестите на нафтените работници, кои започнале во летото 2011 година, го привлекле вниманието на меѓународните организации. На [[2011|11 јуни]], Пол Марфи, член на Европскиот парламент од Ирска ([[Социјалистичка партија на Ирска|Социјалистичка партија]], фракција на [[Европска обединета левица - Нордиска зелена левица|Европската обединета левица - Нордиска зелена левица]]), испратил писмо со поддршка до нафтените работници кои протестирале во Каражанбас <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vesti.kz/society/87923/|title=Депутат Европейского парламента поддержал нефтяников Каражанбаса|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235025/http://vesti.kz/society/87923/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2020-05-05}}</ref>. На 1 јули, според извештаите на опозициските медиуми, Владимир Козлов, лидер на партијата Алга!, изјавил дека „локалните власти, раководството на Озенмунајгас и агенциите за спроведување на законот во Мангистауската област намерно ги провоцираат штрајкувачките и гладните работници на бунт“ . Судејќи според фактот дека Козлов бил препознаен како еден од организаторите на овие немири, истрагата подоцна заклучила дека тој, заедно со истомисленици (Соколова и други), однапред го подготвувале јавното мислење за немирите во Жанаозен со вакви изјави. Во јули 2011 година, [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенсл]] ги прогласил Наталија Соколова и Акжанат Аминов за затвореници на совеста <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://static.213-239-216-177.clients.your-server.de/material/politic/6848219.html|title=Профсоюзные деятели Наталья Соколова и Акжанат Аминов признаны «Международной амнистией» узниками совести|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201183320/http://static.213-239-216-177.clients.your-server.de/material/politic/6848219.html|archive-date=2012-02-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Меѓународната организација на работници и народи упатила соопштение до претседателот на Казахстан Назарбаев, кое го потпишале генералниот секретар на Работничката партија (Алжир) Луиза Ханун и секретарот на Независната работничка партија (Франција) Даниел Глукштајн<ref>[http://nw.com.ua/repressii-protiv-kazaxstanskix-neftyanikov-prodolzhayutsya-rastet-mezhdunarodnaya-kampaniya-solidarnosti/ Растёт международная кампания солидарности с казахстанскими нефтяниками]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. == Хронологија на настаните == На [[16 декември]] [[2011]] година[[2011|,]] за време на прославите по повод 20-годишнината од независноста на Казахстан, околу 16:30 часот, според официјалните извештаи, разбеснетите демонстранти демолирале полициски автобус, го превртиле и запалиле. Исто така, судејќи според поединечни видео инсерти, разбеснетите демонстранти (од кои многумина не носеле униформи на нафтени работници, туку обична цивилна облека) нападнале деца кои учествувале во театарска парада, како и полиција, со стапови и парчиња цевки. Понатаму, објавените видеа (од кои некои биле официјално прикажани на брифинзи во Канцеларијата на државниот обвинител) покажале групи демонстранти кои учествуваат во немири (палат згради, кршат и ограбуваат продавници, туркаат и кршат автомобили) и напаѓаат полицајци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=673R25ytBOw|title=Жанаозен — 16 декабря — Начало беспорядков|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410111246/https://www.youtube.com/watch?v=673R25ytBOw|archive-date=2016-04-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Подоцна, за време на истрагата и судењето, било утврдено дека провокаторите им дале на секој од активните учесници во немирите по 20.000 тенги, им дале пијалоци, делеле пушки и друго оружје и ги поттикнувале да ограбуваат продавници, да кршат автомобили и да ги тепаат учесниците во празничната поворка. Казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]] го споменал ова на [[24 декември]] за време на состанокот со жителите на Жанаозен. „Провокаторите си ја завршија работата и исчезнаа. Веќе приведовме половина од нив, но оној што ја оркестрираше целата операција никогаш не се појави во [[Жанаозен]]. На секој од младите мажи им беа дадени 20.000 тенги и им беа дадени пијалоци. Сериозно го истражуваме овој случај и ќе го разгледаме секој смртен случај поединечно. Ќе ги бараме организаторите, каде и да се кријат во светот. Ќе има судење, а одговорните ќе бидат казнети“, изјавил претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kt.kz/rus/state/v_zhanaozene_provokatori_kazhdomu_dali_po_20_tisjach_tenge_napoili_i_razdavali_obrezi_1153549511.html|title=В Жанаозене провокаторы каждому дали по 20 тысяч тенге, напоили и раздавали обрезы|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173056/https://www.kt.kz/rus/state/v_zhanaozene_provokatori_kazhdomu_dali_po_20_tisjach_tenge_napoili_i_razdavali_obrezi_1153549511.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Последователно, претставници на Канцеларијата на генералниот обвинител на Казахстан објавиле видео-снимка на која се гледало како толпата собрана на плоштадот најпрвин ја попречила марширачката поворка, потоа започнала да крши автомобили паркирани во близина на плоштадот, а потоа го потиснувала полицискиот кордон. Потоа ја зазеле и ја запалиле зградата на градската администрација (акимат). Некои службеници скокнале од горните катови за да избегаат <ref name="autogenerated5">{{Наведена мрежна страница|url=http://tass.ru/blizhnee-zarubezhe/527016|title=В массовых беспорядках на западе Казахстана погибли 12 человек и более 100 ранены|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173032/http://tass.ru/blizhnee-zarubezhe/527016|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref name="autogenerated6">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15231|title=В Генпрокуратуре рассказали и показали, что произошло в Жанаозене.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107124117/http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15231|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lenta.ru/news/2011/12/17/video/|title=На YouTube выложили новое видео о беспорядках в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173048/https://lenta.ru/news/2011/12/17/video/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Исто така, биле нападнати и канцеларијата на нафтена компанија и хотел. Напаѓачите спречиле влез на противпожарни возила. Била формирана и испратена заедничка полициска единица за да ги заштити цивилите заробени во заземената зграда, но демонстрантите фрлале камења врз неа и наводно отвориле оган врз неа. Талгат Мусаканов, заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на [[Мангистауска област|Мангистауската област]], изјавил дека толпата користела челични шипки, сечило и огнено оружје во обидите да го изгаснат пожарот и да им помогнат на жртвите. Според голем број медиуми, во немирите учествувале помеѓу 1,000 до 3,000 луѓе <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hab.kp.ru/online/news/1043216/|title=Более тысячи человек стали участниками массовых беспорядков на западе Казахстана|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173708/http://www.hab.kp.ru/online/news/1043216/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Според официјалната верзија, полицијата отворила оган за да спречи немирите, да ги заштити животите и здравјето на цивилите и да спречи оружјето да падне во рацете на хулиганите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nur.kz/203977-v-genprokurature-obyasnili-pochemu-policziya-zhanaozena-primenila-oruzhie.html|title=В Генпрокуратуре объяснили, почему полиция Жанаозена применила оружие|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173253/https://www.nur.kz/203977-v-genprokurature-obyasnili-pochemu-policziya-zhanaozena-primenila-oruzhie.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ridus.ru/news/15407/|title=В Казахстане полицейские открыли стрельбу по демонстрантам|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110174641/https://www.ridus.ru/news/15407/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> Според некои медиумски извештаи, полицајците, кои биле невооружени кога започнале немирите, го напуштиле централниот плоштад, а потоа се вратиле вооружени и испукале несмртоносни куршуми кон агресивните демонстранти. Други извештаи укажуваат дека врз насилната толпа била отворен оган кога се приближувала кон зградата на градската администрација<ref name="izvestia">{{Наведена мрежна страница|url=http://izvestia.ru/news/510056|title=Власти Казахстана упустили момент, когда в Жанаозене можно было обойтись без жертв. Репортаж «Известий»|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060740/http://izvestia.ru/news/510056|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Објективната проценка на тоа што всушност се случило за време на немирите може да се основа само на визуелни докази - неколкуте видеа снимени на местото на настанот или од покривите на блиските згради. Во меѓувреме, печатените и електронските медиуми содржат исклучително малку објективни сведоштва на кои може да се верува како независни извори. Ова може да се објасни со два фактори. Прво, за време на активната фаза на самите немири, немало професионални новинари на местото на настанот (имало пукање и било исклучително опасно). Печатот започнал да пристигнува во градот подоцна. Како резултат на тоа, самите бунтовници честопати дејствувале како „очевидци“ кои подоцна ги опишувале настаните на новинарите. Токму нивните искази довеле до извештаите во весниците, вклучително и дека децата во театарската поворка не биле растерани, туку „учтиво замолени да ја сменат рутата“, дека полициски џип наводно се судрил со толпа демонстранти и други тврдења кои подоцна биле побиени врз основа на објективни видео докази. Второ, многу значаен дел од публикациите за тие настани што се појавиле во првите денови доаѓале од опозициските медиуми контролирани од казахстанскиот олигарх [[Мухтар Абљазов]]. Иако, секако, фото и видео доказите направени од овие медиуми се во секој случај од голема вредност, заедно со другите докази објавени за овие настани. Неточноста на објавените информации може јасно да се процени според податоците за мртвите и повредените. Според првичниот извештај од обвинителството, 10 лица биле убиени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/world/20111216/518468000.html|title=Жертвами беспорядков в казахстанском Жанаозене стали 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811055156/https://ria.ru/world/20111216/518468000.html|archive-date=2017-08-11|accessdate=2017-08-10}}</ref>. Според ажурираните податоци следниот ден, 11 лица биле убиени <ref name="autogenerated2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kommersant.ru/doc/1841103|title=Казахстан отметил День независимости беспорядками|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217234341/http://kommersant.ru/doc/1841103|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На [[18 декември|18 декември,]] официјалниот број на жртви во [[Жанаозен]] се зголемил на 15 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbc.ru/society/18/12/2011/5703f0cf9a79477633d3b40d|title=Жертвами беспорядков в Казахстане стали 15 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173514/http://www.rbc.ru/society/18/12/2011/5703f0cf9a79477633d3b40d|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.centrasia.ru/news.php?st=1324386540|title=Установлены личности всех 14 погибших во время массовых беспорядков в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120717/http://www.centrasia.ru/news.php?st=1324386540|archive-date=2016-03-04|accessdate=2011-12-20}}</ref>. Во исто време, медиумите навеле други, многу варијабилни податоци. На пример, руската новинарка Е. Костјученко, во својот извештај „Жанаозен“ во [[Новаја Газета]], го цитирала исказот на неименувана медицински сестра, хирург-реаниматор во болницата во [[Жанаозен]]. Во интервју со новинарката, докторката изјавила дека таа сама не успеала да спаси 22 лица. „Ги опериравме, ги отстранивме куршумите, но тие починаа. Сега има 23 лица што не успеав да ги спасам. Ќе има 24 - еден е на интензивна нега, многу сериозно, нема да преживее“ . Истата статија, препечатена од изданието „Лада“ од [[Актау]], цитира извештаи од повторно неименувани сведоци, наводно оние во болницата и оние што работат во мртовечницата, кои известиле дека само 64 тела биле доставени во болничката мртовечница <ref name="lada">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lada.kz/another_news/1545-zhanaozen.html|title=Жанаозен|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111062122/https://www.lada.kz/another_news/1545-zhanaozen.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Е. Костјученко, исто така, цитирала неименуван возач на брза помош кој направил две патувања од Жанаозен до Актау и пренесел 15 тела. Анализирајќи ги публикациите во опозициските медиуми, нивните извештаи најчесто укажуваат на 70 мртви <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nomad.su/?a=3-201112230033|title=На каждый вопрос про Жанаозен есть, минимум, два ответа|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409044950/http://nomad.su/?a=3-201112230033|archive-date=2019-04-09|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Генерално, постои несовпаѓање, типично за вакви трагични настани, помеѓу официјалните податоци (како оние на Канцеларијата на државниот обвинител) и медиумските извештаи, чии проценки се темелат на сведоштвата на неименувани очевидци и сведоци кои не можат да бидат потврдени. Во меѓувреме, водечките казахстански телевизиски канали објавиле слични бројки за бројот на повредени (но не и за смртни случаи). На пример, во извештајот на телевизискиот канал КТК било наведено дека над 60 повредени лица биле хоспитализирани, од кои шест биле службеници за спроведување на законот, вклучувајќи го и заменик-началникот на Одделот за внатрешни работи на Жанаозен, кој бил подложен на сложена операција <ref name="autogenerated3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15232|title=Что происходит в Жанаозене — репортаж собкора КТК Ольги Юрьевой.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107125651/http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15232|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Опозициските и независните медиуми, сепак, објавиле различни бројки. На пример, весникот „Лада“ објавил дека до ручек на 16 декември во болницата [[Жанаозен]] имало 340 ранети, а до следниот ден бројот наводно се искачил на 400, од кои 17 од најтешко повредените биле однесени во [[Актау]]. Сепак, тешко е да се верува на овие податоци, бидејќи весникот „Лада“ има забележително временско несовпаѓање: ако немирите започнале околу 16:30 часот, тогаш е нејасно како стотици ранети можеле да завршат во болницата до ручек (14:00-15:00 часот). Сепак, и покрај значителната разлика во проценките, обемот на трагедијата што се случила во [[Жанаозен]] е импресивен. Како резултат на немирите, зградата на градската администрација била запалена <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ca-news.org/news:854371|title=При разгоне нефтяников ОМОН применял гранаты — очевидец|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235102/http://ca-news.org/news:854371|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. До вечерта, во градот започнале масовни грабежи, во кои, според полицијата, учествувале до 5 илјади луѓе. Според Канцеларијата на јавниот обвинител, 46 згради биле ограбени и запалени, вклучувајќи 8 банки и банкомати, 20 продавници, две кафулиња, една нотарска канцеларија, две заложни продавници, две згради на акиматот, две полициски пунктови, три приватни куќи и повеќе од 20 автомобили. Исто така, била превртена и новогодишна елка, а јуртите (колиби) поставени за прослава на 20-годишнината од независноста на републиката биле уништени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://radiovesti.ru/article/show/article_id/30692|title=В Жанаозене продолжаются беспорядки|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002130256/http://radiovesti.ru/article/show/article_id/30692|archive-date=2015-10-02|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://regnum.ru/news/accidents/1480588.html|title=В результате беспорядков в Жанаозене погибло 10 человек (Казахстан)|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060703/https://regnum.ru/news/accidents/1480588.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. На [[17 декември|17 декември,]] во средината на денот, толпи луѓе повторно почнале да се собираат во центарот на [[Жанаозен]], фрлајќи камења и молотови коктели врз полицијата. До вечерта, тие повторно биле под оган. Околу сто лица биле приведени под сомнение за учество во немирите. Апсењата се случиле во тешки услови, честопати под агресија од млади луѓе. Полицијата дејствувала грубо, исто така затоа што имало повредени и сериозно ранети луѓе меѓу своите редови. Како резултат на тоа, според медиумските извештаи, апсењата не поминале без инциденти. На пример, Базарбај Кенџебаев му рекол на новинар на Новаја Газета дека вечерта на 16 декември бил неправедно приведен во [[Жанаозен]] додека ја посетувал својата ќерка во породилиштето. Тој бил брутално претепан од полицијата, која барала да признае за соучество во грабежот на продавница. Кенџебаев бил ослободен следниот ден, но кратко по интервјуто со новинарот, тој починал од последиците од тепањето <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novayagazeta.ru/society/50247.html|title=п²п╬п╡п╟я▐ пЁп╟п╥п╣я┌п╟ — Novayagazeta.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211428/http://www.novayagazeta.ru/society/50247.html|archive-date=2016-03-04|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Фактот дека полицијата ги привела младите луѓе само врз основа на тоа што поминувале покрај ограбена продавница и се однесувале сурово кон нив, го објавил и новинар од весникот „Известија“, кој бил сведок на ова (тој самиот бил приведен, но набрзо ослободен). Властите презеле чекори за стабилизирање на ситуацијата и спречување на ширење на паника. Локалните оператори го блокирале пристапот до мрежата за микроблогирање на [[Твитер]], а мобилниот телефон бил прекинат во областа околу градот [[Жанаозен]]. Пријавени биле и прекини на електричната енергија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socialismkz.info/news/2011-12-16-1915|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110164226/http://www.socialismkz.info/news/2011-12-16-1915|archive-date=2012-01-10|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Руските медиуми објавиле дека во градот се распоредени внатрешни трупи. Неколку прозападни медиуми (вклучувајќи го и Ехо Москва) исто така објавиле дека оклопни возила од Актау влегле во Жанаозен доцна навечер и дека воени хеликоптери патролирале низ градот <ref name="autogenerated4">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|title=Погромы в День независимости: в город Жанаозен введены войска|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217064858/http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://echo.msk.ru/news/840024-echo.html|title=Спецподразделения и бронетехника входят в казахстанский город Жанаозен, где сегодня вспыхнули беспорядки|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235009/http://echo.msk.ru/news/840024-echo.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2020-05-05}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ca-news.org/news:854761|title=В Жанаозен вошла бронетехника из Актау, отключено электричество, блокирован интернет|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110172958/http://ca-news.org/news:854761|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Весникот „Комсомолскаја правда“, повикувајќи се на свои извори, забележал дека во градот биле распоредени и 1.500 маринци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kp.ru/daily/25806/2786233/|title=Власти Казахстана ввели в бунтующий Жанаозен 1500 морских пехотинцев|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217014806/http://kp.ru/daily/25806/2786233/|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Поради настаните во [[Жанаозен|Жанаозен,]] производството на полињата Мангистаумунајгас и Каразханбасмунај било прекинато на [[16 декември]] [[2011]] година. На преостанатите нафтени и гасни полиња во Мангистауската област било воведено засилено обезбедување, но тие продолжиле да работат нормално. На 17 декември, шефот на Министерството за внатрешни работи на Казахстан, Калмуханбет Касимов, изјавил дека ситуацијата во Жанаозен започнала да се стабилизира <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/glava-mvd-kazahstana-situatsiya-v-janaozene-stabilizirovalas-204038/|title=Глава МВД Казахстана: Ситуация в Жанаозене стабилизировалась|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173002/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/glava-mvd-kazahstana-situatsiya-v-janaozene-stabilizirovalas-204038/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. На 21 декември, во селото Жетибај се одржало митинг во поддршка на нафтените работници од Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/a/24429155.html|title=В поселке Жетыбай прошел митинг нефтяников|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060655/http://rus.azattyq.org/a/24429155.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Централната изборна комисија одлучила да ги откаже парламентарните избори во 2012 година во градот, во согласност со одлуката на Уставниот совет на Казахстан дека изборите не можат да се одржат во области во кои била прогласена вонредна состојба. Претседателот Назарбаев ставил вето на одлуката на Изборната комисија за откажување на изборите во [[Жанаозен]], наведувајќи дека тоа би го прекршило правото на глас на луѓето. На 11 јануари 2012 година, Уставниот совет ја поништи својата одлука од 6 јануари по ветото на Назарбаев на одлуката <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|title=Конституционный совет Казахстана отменил свое постановление о невозможности проведения выборов в Жанаозене.http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226180629/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|archive-date=2014-12-26|accessdate=2012-01-12}}</ref> == Немири на 17 декември во Шетпе == На 17 декември, на железничката станица Шетпе во [[Мангистауска област|Мангистауската област,]] група луѓе кои повикувале на поддршка за учесниците во немирите во Жанаозен го блокирале железничкиот сообраќај, ја запалиле локомотивата и фрлале молотови коктели врз вагоните. Како резултат на тоа, седум патнички и три товарни возови биле одложени. Во селото Шетпе, демонстрантите запалиле елка и фрлале камења врз излозите на продавниците и вагоните. Канцеларијата на генералниот обвинител на Казахстан известил: „Со оглед на тоа што постапките на хулиганите навистина ги загрозуваа животите и здравјето на цивилите и самите полицајци, полицијата беше принудена да употреби сила“. Уште едно лице било убиено, а најмалку 11 биле повредени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.nur.kz/204000.html|title=В Мангистауской области группа лиц заблокировала движение пассажирского поезда|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107142420/http://news.nur.kz/204000.html|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Како што објавиле некои руски медиуми, за време на настаните во Шетпе, популарниот блогер Мурат Тунгишбаев, кој објавил видеа на [[YouTube]] од судири меѓу полицијата и демонстрантите, наводно бил претепан од полицијата <ref name="autogenerated4">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|title=Погромы в День независимости: в город Жанаозен введены войска|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217064858/http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. == Реакција на настаните == === Реакцијата на властите === Казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]] потпишал указ за прогласување [[вонредна состојба]] во градот Жанаозен. Вонредната состојба била прогласена 20 дена: од 18:00 часот на 17 декември 2011 година до 7:00 часот наутро на 5 јануари 2012 година. Полициски час требало да биде на сила во градот во текот на овие денови: од 23:00 часот до 7:00 часот наутро следниот ден <ref>{{Наведени вести|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/204071/|title=В Жанаозене введено чрезвычайное положение|date=2011-12-17|access-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108001810/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/204071|archive-date=2012-01-08|publisher=Tengrinews.kz|language=ru}}</ref>. За време на вонредната состојба, јавниот ред и безбедноста во одредени важни објекти во градот биле зацврстени, слободата на движење била ограничена, вклучително и влезот и излезот во градот, биле воведени проверки на лични карти, биле забранети собири, маршеви и штрајкови, како и продажба на оружје и разна опрема: аудио и видео снимање, копирање и така натаму <ref>{{Наведени вести|url=https://lenta.ru/news/2011/12/17/chs/|title=Назарбаев ввел в Жанаозене чрезвычайное положение|date=2011-12-17|access-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104132810/http://lenta.ru/news/2011/12/17/chs/|archive-date=2012-01-04|publisher=[[Lenta.ru]]|language=ru}}</ref>. Назарбаев, исто така, формирал владина комисија за истрага на настаните во Жанаозен . За време на траењето на вонредната состојба, во градот требало да се воведе полициски час од 23:00 до 07:00 часот, и да бидат забранети сите јавни настани, штрајкови и „други методи за суспендирање или прекинување на активностите на правните лица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kaz.info/news/politics/19373/|title=Чрезвычайное положение в действии|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401194858/http://www.respublika-kaz.info/news/politics/19373/|archive-date=2012-04-01|accessdate=2011-12-17}}</ref>. Според претседателот на Казахстан, Нурсултан Назарбаев, „работниот спор на нафтените работници не може да се меша со постапките на бандитски елементи кои сакаа да ја искористат ситуацијата за своите криминални планови“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.akorda.kz/ru/news/2011/12/segodnya_v_akorde_pod_predsedatelstvom_glavy_gosudarstva|title=Сегодня в Акорде под председательством Главы государства Нурсултана Назарбаева состоялось заседание Совета Безопасности|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108021309/http://www.akorda.kz/ru/news/2011/12/segodnya_v_akorde_pod_predsedatelstvom_glavy_gosudarstva|archive-date=2012-01-08|accessdate=2011-12-17}}</ref>. Познато е дека сите 150 нафтени работници од Каражанбас кои излегле на плоштадот во [[Актау]] во поддршка на своите колеги од Жанаозен биле подоцна уапсени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socdeistvie.info/news/aresty_v_aktau_i_novye_postradavshie_a_zhanaozene/2011-12-16-8508|title=Аресты в Актау и новые пострадавшие в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314164441/http://www.socdeistvie.info/news/aresty_v_aktau_i_novye_postradavshie_a_zhanaozene/2011-12-16-8508|archive-date=2012-03-14|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 22 декември, Назарбаев го посетил Жанаозен, каде што се сретнал со претставници на работничките групи на нафтените компании и ветил дека „ќе бидат преземени сите мерки за обновување на градот Жанаозен, обезбедување на нормално функционирање на виталната инфраструктура на градот и повторно вработување на отпуштените работници“. Назарбаев го објавил отпуштањето на Тимур Кулибаев, раководител на националниот фонд за богатство Самрук-Казина и неговиот зет. Самрук-Казина, поточно, поседува државни акции во нафтени компании, вклучувајќи ја и КазМунајГас. Назарбаев изјавил: „Мојата наредба за навремено решавање на работниот спор не беше извршена. Покрај тоа, работодавците одлучија незаконски да ги отпуштат вработените во компанијата, вклучително и оние кои отсуствуваа од работа од основани причини: беа на боледување, на одмор и така натаму. „Општо земено, барањата на вработените во компанијата од нивните работодавци беа оправдани. Доколку имало прекршувања на работната дисциплина од страна на вработените, работодавците не требало да заборават дека ова се наши граѓани и дека не паднале од месечината, требало да бидат сослушани и, доколку е можно, да бидат поддржани колку што е можно повеќе, што, за жал, не е сторено.“ Истиот ден, се дознало дека Назарбаев го разрешил акимот (началник на администрацијата) на Мангистауската област, Кримбек Кушербаев, и на негово место го назначил Бауржан Мухамеџанов. Претседателот го разрешил и раководителот на нафтената и гасна компанија „КазМунајГас“, а на негово чело бил назначен Љазат Киинов, кој дотогаш ја извршувал функцијата заменик-министер за нафта и гас, а претходно раководел со Мангистауската област<ref>{{Cite web|url=http://www.kt.kz/index.php?lang=rus&uin=1133168007&chapter=1153549470|title=Kazakhstan Today информационное агентство|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322032248/http://www.kt.kz/index.php?lang=rus&uin=1133168007&chapter=1153549470|archive-date=2012-03-22|access-date=2011-12-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/news/lastnews/2011/12/22/n_2144330.shtml|title=Назарбаев отправляет в отставку своего зятя Кулибаева, главу фонда «Самрук-Казына»|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107115948/http://www.gazeta.ru/news/lastnews/2011/12/22/n_2144330.shtml|archive-date=2012-01-07|access-date=2012-01-03|url-status=live}}</ref>. Претседателот ги обвинил немирите на организирани криминални групи поврзани со сили во странство . Тројца полицајци биле уапсени за злоупотреба на службена должност . На покана од прес-службата на премиерот на Казахстан, група казахстански [[Блог|блогери]] пристигнале во Мангистауската област на 24 декември 2011 година. На блог-турнејата, насловена како „Жанаозен: Низ очите на очевидци“, учествувале истакнати казахстански блогери Алишер Јеликбаев (@yelikbayev), Баглан Ајдашов (@sympaticus), Искандер Салихоџаев (@iskander_kz), Сабина Саденова (@sadenka), Карлигаш Нуржанова (@karla_nur) и Жомарт Амирханов (@zhomart). Блогерите се сретнале со жителите на Жанаозен, ги посетиле градските пазари и бизниси, од прва рака станале сведоци како се подобрува животот во градот и дознале за работата на владината комисија и агенциите за спроведување на законот. Онлајн пораките од блогерите биле објавени на [[Твитер|Твитер-]] страницата на мрежната страница pm.kz и на социјалните мрежи, [[Фејсбук]] и [[Вконтакте|ВКонтакте]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pm.kz/zhanaozen/|title=По приглашению пресс-службы Премьер-Министра РК группа казахстанских блогеров вылетела в Мангистаускую область|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107220518/http://pm.kz/zhanaozen/|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-26}}</ref>. На 25 јануари 2012 година, Генералниот обвинител на Република Казахстан објавил соопштение во кое биле именувани организаторите на немирите: Сактаганов, Џарилгасинов, Ирмухан, Досмагамбетов, Уткилов и Тулетаева. Во соопштението, исто така, се признало дека „во некои случаи, употребата на оружје и специјална опрема од страна на полицајците била непропорционална, а нивниот одговор на дејствијата на напаѓачите бил несоодветен на заканата што се претставувала. Следствено, тие ја злоупотребиле својата моќ и незаконски употребиле оружје, што резултирало со смрт и повреди“. Според тоа, Утегалиев, заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на Мангистауската област и командант на заедничката полициска единица, станал кривично одговорен за неправилно извршување на своите службени должности, што резултирало со неспречување на незаконските дејствија на неговите подредени. Багдабаев, началник на Одделот за борба против екстремизам на Одделот за внатрешни работи на Мангистауската област; Бакиткалиули, прв заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на градот Жанаозен; и Жолдибаев, детектив на Одделот за внатрешни работи на Мангистауската област, биле кривично одговорни за злоупотреба на службената должност, што резултирало со смрт. Во врска со смртта на Базарбај Кенџебаев, чии роднини тврдат дека причина за смртта се повредите здобиени во привремениот притворен центар на Одделот за внатрешни работи во Жанаозен, Темиров, началник на привремениот притворен центар на Одделот за внатрешни работи Жанаозен, бил обвинет за кривични дела. Наводно, тој дозволил Кенџебаев незаконски да биде држен во привремениот притворен центар и не обезбедил негова навремена хоспитализација. Наведено било дека се презеле мерки за идентификување на одговорните за тепањето. Покрај тоа, било наведно дека „растот на социјалните тензии и долгорочниот штрајк на нафтените работници, кој на крајот ескалираше во масовни немири, беа олеснети од незаконските дејствија на службениците на локалните извршни тела и раководителите на нафтените компании“. Било наведено дека финансиските полициски власти утврдиле дека овие лица, спротивно на интересите на жителите на градот, веќе неколку години проневериле средства наменети за социјална и економска поддршка на локалното население и работниците во нафтената и гасната индустрија. Проневерата ја извршиле поранешниот и тогашниот аким на градот Жанаозен, Бабаханов и Сарбопеев, преку јавните фондови „Жанашир“ и „Жарилкау“ (овие средства акумулирале спонзорска помош од АД „РД „КазМунајГас“, наменета за обезбедување социјална поддршка на населението на градот). Значителен дел од парите потоа биле уновчени и присвоени. Овие службени лица и раководителите на гореспоменатите фондови биле сметани за кривично одговорни. Кривична постапка била отворена и против раководителите на АД „КазМунајГас“ и ДОО „Компанија Мунај Екологија“ Мирошников и Бајмухамбетов, поради кражба на средства од АД „РД „КазМунајГас“ во износ од 335 милиони [[Казахстанско тенге|тенги]], во врска со поранешниот директор на ПФ ОзенМунајГас Ешманов, неговиот заменик Маркабаев, кои биле осомничени за проневера на средства од АД „РД КазМунајГас“ во износ од 127 милиони тенги во заговор со директорот на ДОО Бургилау Сејтмаганбетов. Во исто време, во соопштението било наведено дека „една од причините за масовните немири биле активните дејствија на поединци за убедување на отпуштените работници да продолжат со протестите и остро да се спротивстават на властите“, а во врска со ова, лидерите и активните членови на нерегистрираните јавни здруженија „Алга“ и „Халик Мајдан“ Козлов, Амирова и Сапаргали, осомничени за вмешаност во поттикнување општествен раздор, биле приведени. === Реакција на опозицијата === На 17 декември, во [[Алмати]] се одржал протестен митинг против постапките на властите во Жанаозен. Лидерите на Социјалдемократската партија „Азат“ Жармахан Тујакбај, Амиржан Косанов и Болат Абилов зборувале на импровизираниот митинг, изјавувајќи дека државата мора да ги преземе сите мерки за мирно решавање на ситуацијата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bfm.ru/news/2011/12/17/bolnicy-zhanaozena-perepolneny-zaderzhanija-prodolzhajutsja.html|title=Больницы Жанаозена переполнены, задержания продолжаются|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323235317/http://www.bfm.ru/news/2011/12/17/bolnicy-zhanaozena-perepolneny-zaderzhanija-prodolzhajutsja.html|archive-date=2012-03-23|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Лидерот на казахстанската партија „ Руханијат“, Серикжан Мамбеталин, им се обратил на војниците и офицерите на армијата, повикувајќи ги „да не пукаат врз своите сонародници“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://respublika-kz.info/news/politics/19358/|title=Не стреляйте в свой народ!|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426154130/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19358/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Реакција во странство === Комитетот за човекови права на ООН изразил загриженост поради смртта на 10 лица во немирите во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/archive/news/latest/360/360.html|title=Комитет ООН по правам человека озабочен гибелью 10 человек в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120101211727/http://rus.azattyq.org/archive/news/latest/360/360.html|archive-date=2012-01-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Конфедерацијата на трудот на Русија издала соопштение во кое побарала раководството на Казахстан веднаш да престане со насилството врз учесниците во мирниот протест на нафтените работници и членовите на нивните семејства <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ikd.ru/node/17711|title=Конфедерация труда России требует немедленно остановить насилие в Западном Казахстане|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025160653/http://www.ikd.ru/node/17711|archive-date=2015-10-25|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 17 декември, пред казахстанската амбасада во [[Москва]] се одржал митинг на солидарност со штрајкувачките казахстански нафтени работници. Активистите кои барале прекин на крвавиот масакр во Казахстан пристигнале кај амбасадата со цвеќиња - бели и црвени каранфили. Луѓето делеле цвеќиња едни со други, а ги поканувале и минувачите да учествуваат на комеморативниот настан. Обезбедувањето на амбасадата веднаш се приближило до толпата. Полициските службеници ги придружувале и учесниците на митингот. Сепак, немало апсења: митингот бил мирен, а оние што положувале цвеќе пред вратите на амбасадата не скандирале никакви слогани . Активистите од рускиот оддел на Комитетот за работничка интернационала поднеле петиција до казахстанскиот амбасадор во Москва. Во неа било наведено дека штрајкувачите поднеле легитимни барања за продолжување на преговорите, прекин на репресијата и ослободување на синдикалната адвокатка Наталија Соколова. Сепак, наместо да ги разгледаат овие барања според нивната заслуга, полицијата и безбедносните служби организирале провокација што довела до масовни протести. Било наведено дека само целосно враќање на сите отпуштени, затворање на кривичните случаи и ослободување на Наталија Соколова може да стане единствениот вистински услов за прекин на конфронтацијата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socdeistvie.info/news/rasstrel_rabochikh_mangistau_prestuplenie_rezhima_nazarbaeva/2011-12-17-8526|title=Активисты КРИ вручили петицию послу Казахстана в Москве|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315020322/http://www.socdeistvie.info/news/rasstrel_rabochikh_mangistau_prestuplenie_rezhima_nazarbaeva/2011-12-17-8526|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Во [[Лондон]], во близина на казахстанската амбасада <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ca-news.org/news/854531|title=В Лондоне проходит пикет против разгона бастующих в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195710/http://www.ca-news.org/news/854531|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>, се одржал собир против растурањето на штрајкувачите во Жанаозен. Исто така е познато дека синдикатот „Директна акција“ имал намера да одржи собир за солидарност во близина на казахстанската амбасада во [[Украина]] . Британскиот музичар [[Стинг]] го откажал својот концерт за прославата на Денот на Астана на 4 јули 2011 година. Оваа одлука била донесена откако [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенал]] објавил дека е извршен притисок врз работниците во нафтената индустрија и синдикалните лидери. Во соопштението на неговата официјална мрежна страница, Стинг изразил поддршка за казахстанските работници во нафтената и гасната индустрија и ја прогласил репресијата врз работниците што штрајкуваат за неприфатлива <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vz.ru/news/2011/7/3/504444.html|title=Стинг отменил выступление в Казахстане 3.07.2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721124022/https://vz.ru/news/2011/7/3/504444.html|archive-date=2023-07-21|accessdate=2019-05-20}}</ref>. Во декември 2014 година, во [[Киев]] се одржала фото-изложба насловена како „Жанаозен - Мајдан: Хроника на протестите со пукање“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ru.odfoundation.eu/a/5604,otkrytie-fotovystavki-zhanaozen-maydan-hronika-rasstrelyannyh-protestov|title=Открытый диалог. «Открытие фотовыставки „Жанаозен — Майдан: хроника расстрелянных протестов“» 16.12.2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028163330/http://ru.odfoundation.eu/a/5604,otkrytie-fotovystavki-zhanaozen-maydan-hronika-rasstrelyannyh-protestov|archive-date=2017-10-28|accessdate=2019-05-20}}</ref>. === Оценки и мислења === Според официјалните владини информации, масовните немири биле резултат на криминална активност од страна на група поединци. Како одговор на барањата за спроведување на законот да ги прекинат своите нелегални дејствија, овие лица ги нападнале службениците за спроведување на законот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=354222|title=В беспорядках в Жанаозене погибли 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801023135/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=354222|archive-date=2013-08-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. „Нафтените работници на Жанаозен станаа „картон за пазарење“ во рацете на противниците на владата кои се кријат од правдата во странство“, споредКазинформ. „Тие станаа ништо повеќе од алатка за поткопување на стабилноста во нашата земја.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://inform.kz/rus/article/2426997|title=Нефтяники Жанаозена оказались «разменной картой» в руках противников власти, скрывающихся от правосудия за границей|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202004145/http://www.inform.kz/rus/article/2426997|archive-date=2012-02-02|accessdate=2011-12-16}}</ref> За време на прес-конференцијата одржана на 17 декември од страна на Генералното обвинителство на Казахстан, Н. Суиндиков, официјален претставник на надзорната агенција, прикажал видео снимки на кои се гледа дека судирот првично го започнале лица облечени во комбинезони со ознака „КазМунајГас“, како и неидентификувани млади мажи кои исто така биле во близок допир со штрајкувачите. Како што забележал Н. Суиндиков, службениците за спроведување на законот се воздржале од употреба на огнено оружје до самиот крај и направиле обид да избегнат провокации како оние што ги извршиле штрајкувачите. Сепак, поради широкиот отпор кон полицијата, како и потребата од одржување на јавниот ред и одбивање на напади врз владини претставници и цивили, полицијата била принудена да го употреби своето службено оружје. Така, информациите што ги рашириле опозициските медиуми за полициско возило УАЗ за кое се тврди дека удрил во толпа нафтени работници што штрајкуваат, како и за неоправданата употреба на огнено оружје од страна на полицијата, биле официјално побиени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tengrinews.kz/video/583/|title=Видео перестрелок и пожаров в Жанаозене показали в Генеральной прокуратуре|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108043826/http://tengrinews.kz/video/583|archive-date=2012-01-08|accessdate=2011-12-17}}</ref>. Според извештаите на опозициските медиуми, во градот првично се одржувал мирен протест на нафтените работници, но потоа властите започнале насилно да го задушуваат овој протест <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://respublika-kz.info/news/politics/19341/|title=«У нас началась война, сообщите всем!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107231059/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19341/|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>, а сите погроми биле предизвикани од постапките на провокатори <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://respublika-kz.info/news/politics/19351/|title=В Жанаозене орудуют провокаторы|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108212905/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19351/|archive-date=2012-01-08|accessdate=2011-12-16}}</ref> . Според Радио Франс Интернешнл, работниците тврделе дека судирот бил предизвикан од службеници за спроведување на законот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.russian.rfi.fr/tsentralnaya-aziya/20111216-zhertvami-massovykh-besporyadkov-v-gorode-zhanaozen-stali-10-chelovek|title=Жертвами массовых беспорядков в городе Жанаозен стали по меньшей мере 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014084155/http://www.russian.rfi.fr/tsentralnaya-aziya/20111216-zhertvami-massovykh-besporyadkov-v-gorode-zhanaozen-stali-10-chelovek|archive-date=2012-10-14|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Според главниот уредник на новинската агенција Фергана, Даниил Кислов, настаните можеле да предизвикаат масовен штрајк во нафтената и гасната индустрија на Казахстан и уште поголеми немири, а властите ќе морало да преговараат со штрајкувачите . Радио Азатик и Мухтар Абљазов го процениле бројот на жртви на 200 или повеќе. == Последици == По настаните во Жанаозен, опозициските медиуми, повикувајќи се на неименувани извори, објавиле дека бројни мрежни страници биле блокирани, а корисниците на интернет-кафеа биле следени. Опозициските медиуми, исто така, објавиле дека членови на опозицијата и новинари биле уапсени по настаните во Жанаозен, како и дека рускиот телевизиски канал Рен-ТВ бил блокиран во Казахстан кога ја емитувал програмата „Црвено и црно“ за настаните во Жанаозен. Уапсени биле многу нафтени работници и жители на Жанаозен. == Официјален список на убиени == {{Пст|3}}1. Кубајдулаев Бајбек, роден 21.07.1989 година; 2. Ајазов Шадијар Елџанович, роден на 21.01.1978 година; 3. Онгаров Серик Алписбаевич, роден на 12.11.1959 година; 4. Јусупов Радик Расулович, роден 1987 година; 5. Тургунбаев Аманбек Тореханович, роден на 07.05.1984 година; 6. Кушеров Џанаберген Џаимуханович, роден на 16.11.1979 година; 7. Дуисекенов Атаберген Касанович, роден на 27.10.1987 година; 8. Абдикаримова Жанар, родена 11.04.1974 година; 9. Кушеров Рахат, роден 11.03.1995 година; 10. Муналбаев Нурлан Дујсенбаевич, роден на 08.01.1982 година; 11. Кулкаиров Атабај Буребајевич, роден на 19.07.1967 година; 12. Шупашев Јарас Калдибековиќ, роден на 29.09.1973 година; 13. Дусенбаев Бекежан, роден на 08.11.1953 година; 14. Тулеген Диханбаевич Токсанбетов, роден на 03.04.1968 година; 15. Кенжебаев Базарбаи Жанабаевич, роден во 1961 година (смрт од полициско тепање) <ref name=autogenerated7 /><ref>http://prokuror.kz/rus/novosti2/?cid=0&rid=4242{{Недостапна врска|date=мај 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Список на лица кои загинале како резултат на масовните немири во градот Жанаозен</ref>. {{Пстк}} == Судење на бунтовници == На 27 март 2012 година, во [[Актау]] започнало судење против 37 лица обвинети за учество во немирите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/03/120327_zhanaozen_trial_kazakhstan.shtml|title=Д.Каликулов. Суд по делу о беспорядках в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330070157/http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/03/120327_zhanaozen_trial_kazakhstan.shtml|archive-date=2012-03-30|accessdate=2012-03-30}}</ref>. Пресудата буила објавена на 4-5 јуни 2012 година. 13 обвинети биле осудени на затворска казна од 3 до 7 години, 21 обвинети добиле условни казни или казни со истовремена примена на амнестија, а тројца обвинети биле ослободени <ref name="autogenerated9">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/news/24602892.html|title=Жанаозен: 12 человек приговорены к тюрьме|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116135238/http://rus.azattyq.org/content/news/24602892.html|archive-date=2014-01-16|accessdate=2012-06-20}}</ref> <ref name="autogenerated8">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/archive/news/20120604/360/360.html?id=24603088|title=Жанаозен: Мурат Косбармаков осужден на три года — Радио Азаттык|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116135235/http://rus.azattyq.org/archive/news/20120604/360/360.html?id=24603088|archive-date=2014-01-16|accessdate=2012-06-20}}</ref>. Уште тројца членови на опозицијата добиле затворски казни со одлука на регионалниот суд <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lenta.ru/news/2012/10/08/seven/|title=Казахстанских оппозиционеров осудили за беспорядки в Жанаозене|date=2012-10-08|publisher=[[Lenta.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213015247/http://lenta.ru/news/2012/10/08/seven/|archive-date=2012-12-13|accessdate=2013-01-10}}</ref>.{{Пст|3}}* Сарибаев Мелс - ослободен * Ирмуханов Ертаи - ослободен. * Бапилов Женис - ослободен. * Бекжанов Карл - 2 години. Амнестиран. * Мунаитпашев Аибек - 2 години. Амнестиран. * Данат Муринбаев - амнестиран. * Шамов Адилбек - 3 години. Администрација. * Јесенгелди Абдурахманов - 3 години. Амнестиран. * Ергазиев Жанбир - 2 години условна казна. * Дусенбаев Парахат - 2 години условна казна. * Утебеков Жанаидар - 3 години условна казна. * Аспентаев Сисен - 3 години условна казна. * Џумагалиев Муратбаи - 3 години условна казна. * Самат Којшибаев - 3 години условна казна. * Расул Мухамедов - 3 години условна казна. * Ислам Шамилов — 3 години условна казна. * Баујржан Телегенов — 3 години условна казна. * Нурсултан Мукашев — 3 години условно. * Жигер Аманжолов — 3 години условна казна. * Ајжан Дујсенбаева — 3 години условна казна. * Саламат Исаков — 3 години условна казна. * Ануарбек Таџенов — 3 години условна казна. * Каират Којшибаев — 3 години условна казна. * Серик Акжигитов — 3 години условна казна. * Роза Тулетаева — 7 години затвор. * Максат Досмагамбетов — 6 години затвор. * Нарин Џарилгасинов - 6 години затвор. * Канат Жусипбаев - 6 години затвор. * Шабдал Уткилов - 5 години затвор. * Танатар Калиев - 4 години затвор. * Талгат Сактаганов - 4 години затвор. * Нурлан Аскарули — 3 години затвор. * Марат Аминов - 3 години затвор. * Каират Едилов - 3 години затвор. * Жарас Бесмагамбетов - 3 години затвор. * Бауиржан Непеш — 3 години затвор. * Мурат Косбармаков - 3 години затвор. {{Пстк}} == Судење на полицајци == На 28 мај 2012 година, била објавена пресуда против пет полицајци кои употребиле оружје за време на немирите на 16 и 17 декември 2011 година. Тие биле прогласени за виновни за злоупотреба на службената должност согласно член 308, дел 4, став 6 од Кривичниот законик на Република Казахстан и осудени на различни затворски казни (од 5 до 7 години) и конфискација на имот : * Полициски полковник Кабдигали Утегалиев - 7 години затвор. * Полициски потполковник Бекжан Багдабаев - 6 години затвор. * Полициски мајор Ерлан Бакиткалиули - 6 години затвор. * Виш полициски поручник Ринат Жолдибаев – 6 години затвор. * Полициски капетан Нурлан Есбергенов – 5 години затвор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kz.info/news/politics/22851/|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426134107/http://www.respublika-kz.info/news/politics/22851/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2016-11-25}}</ref> . == Судење за поттикнување општествен раздор == [[Владимир Козлов]] добил затворска казна од 7,5 години. Серик Сапаргали добил условна казна од четири години со тригодишен пробен период, а Акжанат Аминов добил условна казна од пет години <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://lada.kz/aktau_news/society/5443-sud-prigovoril-vladimira-kozlova-k-75-godam-lisheniya-svobody.html|title=В Актау суд приговорил Владимира Козлова к 7,5 годам лишения свободы (ДОБАВЛЕНЫ ФОТО и ВИДЕО)|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628215414/http://www.lada.kz/aktau_news/society/5443-sud-prigovoril-vladimira-kozlova-k-75-godam-lisheniya-svobody.html|archive-date=2013-06-28|accessdate=2012-10-08}}</ref>. Европската Унија и Соединетите Американски Држави ја критикувале одлуката на судот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://echo.msk.ru/news/938904-echo.html|title=Радио ЭХО Москвы :: Новости / В Евросоюзе недовольны приговором казахстанскому оппозиционеру|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106053355/https://echo.msk.ru/news/938904-echo.html|archive-date=2018-11-06|accessdate=2020-05-05}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=YhSpC3v_Z0c&list=UUrdk1QW0wbloxyzSEoUsPgA&index=1&feature=plcp|title=Казахстан. Новости 9 октября 2012 / kplus — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121221716/https://www.youtube.com/watch?v=YhSpC3v_Z0c&list=UUrdk1QW0wbloxyzSEoUsPgA&index=1&feature=plcp|archive-date=2015-11-21|accessdate=2017-09-30}}</ref> == Понатамошни настани == На 10 октомври 2012 година, Александар Боженко бил убиен во Жанаозен на 23-годишна возраст. Тој бил клучен сведок во масовните немири во Жанаозен. Еден од учесниците во немирите, Максат Досмагамбетов, бил затворен шест години и ослободен во 2015 година. Починал во 2018 година на 36-годишна возраст. Од семејство по име Кенжебаев. Базарбај Кенжебаев бил убиен по полициско претепување на 16 декември 2011 година во Жанаозен. Неговата сопруга, Тлектес Кенжебаева, починала година и пол подоцна. Во 2014 година, неговата 24-годишна ќерка, Асем Кенжебаев, починала од болест. Во јули 2021 година, неговиот син, 33-годишниот Галимжан Кенжебаев, бил убиен под нејасни околности. Владимир Козлов добил затворска казна од 7,5 години, бил ослободен во 2016 година и моментално живее во [[Украина]]. == Во кино и уметноста == * Документарецот „Жанаозен: Непозната трагедија“ е 26-минутен филм во режија на Јулија Мазурова, а наратор е Александар Галибин. * Документарецот „Жанаозен дневник“ со Галим Агелевов во главната улога (2013). * Документарецот „Жанаозен. Поштено вратено“ од Асилбек Абдулов (2 епизоди). * Филмот „Црвено и црно“ на Вјачеслав Николаев бил прикажан на каналот Рен-ТВ.<ref>{{Cite web|url=https://yvision.kz/post/223640|title=«Красное и чёрное» о событиях в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107211015/https://yvision.kz/post/223640|archive-date=2022-01-07|access-date=2020-05-05|url-status=live}}</ref> * На 15 мај 2012 година се одржала изложба на отворено за Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=http://rus.azattyq.org/content/kazakh_oilworkers_strike_zhanaozen_aktau_photo/24581350.html|title=Выставка о Жанаозене прошла на улице|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124183036/http://rus.azattyq.org/content/kazakh_oilworkers_strike_zhanaozen_aktau_photo/24581350.html|archive-date=2012-11-24|access-date=2012-07-08|url-status=live}}</ref> * Казахстанскиот бард Жанат Јесентаев снимил песна за Жанаозен.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=AW_mNwywoxw|title=Боямасыз бейне. Бард әнші Жанат Есентаев 2. 23.12.2011 / kplustv - YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213220434/https://www.youtube.com/watch?v=AW_mNwywoxw|archive-date=2015-12-13|access-date=2013-01-21|url-status=live}}</ref> * Лаура Рафецедер - Балада за Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=h9JC0YT9DW0|title=Ballad of Zhanaozen — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20150425000804/https://www.youtube.com/watch?v=h9JC0YT9DW0|archive-date=2015-04-25|access-date=2016-11-25|url-status=live}}</ref> * Проектот „Ноиз-кор“ „Назарбаев -машината за терор“.<ref>{{Cite web|url=http://zhanaozen.bandcamp.com/|title=ZHANAO DZEN, by NAZARBAYEV TERROR MACHINE|publisher=NAZARBAYEV TERROR MACHINE|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005172559/http://zhanaozen.bandcamp.com/|archive-date=2015-10-05|access-date=2015-10-05|url-status=live}}</ref> * Раперот од Тараз, Такежан, објавил музичко видео „Реквием“, во кое се наоѓа песна за настаните во Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KAmABsJ_J4c|title=Такежан — Реквием.flv — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514201752/https://www.youtube.com/watch?v=KAmABsJ_J4c|archive-date=2022-05-14|access-date=2016-11-25|url-status=live}}</ref> * Московската фолк-панк група Аркадиј Коц ја компонирала песната „Кој пука во работниците“, посветена на настаните во Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2VhB2ICK21g|title=Группа Аркадий Коц — Кто стреляет в рабочих — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20200830210635/https://www.youtube.com/watch?v=2VhB2ICK21g|archive-date=2020-08-30|access-date=2016-11-25|url-status=live}}</ref> * Учесниците на настаните во Атирау во февруари 2012 година биле повикани да не ја допираат „темата на Жанаозен“<ref>{{Cite web|url=https://azh.kz/ru/news/view/9933|title=газета «Ак Жайык» «Айтыс и цензура» 25.04.2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529044708/https://azh.kz/ru/news/view/9933|archive-date=2019-05-29|access-date=2020-05-05|url-status=live}}</ref> На настаните во Алмати во февруари истата година, акинот Бауржан Калиола се обратил пред 5.000 гледачи со говор за настаните во Жанаозен и го осудил претседателот Назарбаев, кој не успеал да се сретне со демонстрантите седум месеци.<ref>{{Cite web|url=http://www.uralskweek.kz/2012/02/13/уральский-акын-спел-на-айтысе-валматы/|title=Уральский акын спел на айтысе в Алматы о Жанаозене и заслужил третье место|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207121958/http://www.uralskweek.kz/2012/02/13/уральский-акын-спел-на-айтысе-валматы/|archive-date=2015-02-07|access-date=2015-02-07|url-status=dead}}</ref> * Документарен филм од Лукпан Ахмедјаров и Раул Упоров, „16.12.11.“<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=J0KY77qxHZ0|title=16.12.11. - ПРАВДА О ТОМ, ЧТО СЛУЧИЛОСЬ В ЖАНАОЗЕНЕ 10 ЛЕТ НАЗАД|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209045836/https://www.youtube.com/watch?v=J0KY77qxHZ0|archive-date=2022-02-09|lang=ru-RU|access-date=2022-02-09|url-status=live}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Мангистауска област]] [[Категорија:Кршење на човековите права во Казахстан]] [[Категорија:Протести во Казахстан]] [[Категорија:Масакри во Германија]] [[Категорија:Нереди]] etgu2pkahqy07xkh72ee4jnhcsreayw 5537813 5537811 2026-04-11T19:58:34Z Тиверополник 1815 /* Наводи */ 5537813 wikitext text/x-wiki  [[Податотека:Mangystau_Union_Square_Protest_(2011-12-18).jpg|мини|278x278пкс|Демонстрации во Сан Франциско, САД, против задушувањето на протестите во [[Жанаозен]] на 18 декември 2011 година. „Казахстан, престани да ги убиваш своите луѓе“.]] '''Протести во Мангистауска област''' ([[Казашки јазик|казашки]]: ''Жаңаөзен оқиғасы'') — социјални протести на работниците во подружниците на државната компанија за нафта и гас [[КазМунајГас]] во [[Мангистауска област|Мангистауската област]] во југозападен [[Казахстан]]. Тие се најпознати по масовниот штрајк на нафтените работници во 2011 година, кој кулминирал со големи немири во градот [[Жанаозен]] на [[16 декември]], што довело до 15 смртни случаи (официјални бројки) и стотици повредени и апсења. Следниот ден, уште едно лице било убиено во селото Шетпе за време на полициското задушување на немирите поврзани со настаните во Жанаозен. == Штрајкувачко движење == Постојаните штрајкови на нафтените работници во [[Мангистауска област|Мангистауската област]] трале од 2008 година <ref name="ZhanaozenExpert">{{Наведена мрежна страница|url=https://expert.ru/kazakhstan/2011/28/stachka-bolshe-chem-zhizn/|title=Стачка больше, чем жизнь|archive-url=https://web.archive.org/web/20220106012313/https://expert.ru/kazakhstan/2011/28/stachka-bolshe-chem-zhizn/|archive-date=2022-01-06|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Во исто време, нееднаквоста во приходите се зголемила: поради растот на просечните плати, цените се зголемиле, но за значителен дел од населението кое не било поврзано со нафтената индустрија, немало промена во приходите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.izvestia.ru/news/510007|title=С приходом в Жанаозен нефтяных компаний население этого «земного ада» разделилось на имущих и нищих|archive-url=https://web.archive.org/web/20111218111844/http://izvestia.ru/news/510007|archive-date=2011-12-18|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Од 2010 година, во нафтената компанија „Каражанбасмунај“ беснел работнички спор, за време на кој значителна група работници почнале да бараат подобри услови за работа и повисоки плати. Во јануари 2011 година, бил формиран панел за трудова арбитража, во кој работниците се нашле во малцинство, наместо да уживаат во паритет со работодавачот како што првично било предвидено. Претседателот на синдикатот Е. Косарханов се согласил со оваа состојба и активно се спротивставил на вклучувањето на адвокатката на синдикатот Наталија Соколова во арбитражниот панел <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.solidarnost.org/thems/monolog-glavnogo-redaktora/monolog-glavnogo-redaktora_8184.html|title=Дело Натальи Соколовой. Каким бывает «разжигание социальной розни»|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011214502/http://solidarnost.org/thems/monolog-glavnogo-redaktora/monolog-glavnogo-redaktora_8184.html|archive-date=2011-10-11|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Во март, Наталија Соколова, адвокатка на независниот синдикат во рудникот Каражанбас, издала соопштение до премиерот и до генералниот обвинител во врска со вооружениот напад врз синдикалните активисти. На 30 јануари и 15 февруари 2011 година Асланбек Ајдарбаев, заменик-шеф на работничкиот синдикат на Каражанбас, бил претепан и подложен на вооружени закани, а неговиот дом бил опожарен ноќта помеѓу 19 и 20 мај од непознати лица <ref name="PressReleaseArrestSokolova">{{Наведена мрежна страница|url=http://socialismkz.info/?p=2202|title=Пресс-релиз активистов профсоюза АО «Каражанбасмунай» по факту ареста Натальи Соколовой и преследования бастующих нефтяников|date=2011-05-30|publisher=[[Социалистическое сопротивление Казахстана|Социалистическое движение Казахстана]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20150424202848/http://socialismkz.info/?p=2202|archive-date=2015-04-24|accessdate=2013-09-06}}</ref>. Штрајковите првично се одржале на нафтеното поле Каражанбас во регионот [[Актау]] на 17 мај, а на нив им се придружиле работниците во производствената подружница Озенмунајгас во регионот на Жанаозен <ref name="SokolovaCourt">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/natalya_sokolova_oil_workers_lawyer_verdict/24290171.html|title=Активист нефтяников Наталья Соколова осуждена на шесть лет тюрьмы|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315124722/http://rus.azattyq.org/content/natalya_sokolova_oil_workers_lawyer_verdict/24290171.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/strike_karazhanbas_workers/24177475.html|title=На нефтепромысле Каражанбас бастуют нефтяники|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315130307/http://rus.azattyq.org/content/strike_karazhanbas_workers/24177475.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/05/17/14347|title=На нефтепромысле Каражанбас бастуют нефтяники|archive-url=https://web.archive.org/web/20110831104055/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/05/17/14347|archive-date=2011-08-31|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Повеќе од 700 работници штрајкувале во регионот Актау на 17 мај, а компанијата изгубила 1,6 милиони долари веројатни приходи за десет дена <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.rambler.ru/10009969/|title=Казахстанская Каражанбасмунай потеряла $1,6 млн из-за забастовки рабочих|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305030202/http://news.rambler.ru/10009969/|archive-date=2016-03-05|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Од првиот ден, 1.500 нафтени работници биле вклучени во штрајкот во Жанаозен. Масовните штрајкови првично ги погодиле првенствено давателите на услуги, а не рударските операции. Во јули, повеќе од 1.200 работници штрајкувале во регионот Жанаозен. На 2 јуни, во [[Актау]] на плоштадот во Мангистауската област се одржал масовен мирен протест на штрајкувачите, за време на кој тие неуспешно направиле обид да се сретнат со Аким Кримбек Кушербаев за да му пренесат апел до шефот на државата [[Нурсултан Назарбаев]] . На 2 август, синдикалниот активист Жаксилик Турбаев бил пронајден убиен во Жанаозен, а на 24 август било откриено телото на Кудајберген Карабалаев, ќерка на претседателот на синдикалниот комитет на работниците во Озенмунајгас, која исчезнала претходниот ден <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fergananews.com/news.php?id=17270|title=Лидер стачкома Наталья Ажигалиева арестована на 15 суток|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304101318/http://www.fergananews.com/news.php?id=17270|archive-date=2016-03-04|accessdate=2011-12-16}}</ref> . Сепак, според претставниците на Регионалниот оддел за внатрешни работи, немало врска помеѓу убиствата и штрајкот. Од почетокот на штрајковите, неколку стотици работници кои протестирале, биле отпуштени од нафтената и гасната индустрија. Казахстанската влада не одговорила на барањата на штрајкувачите на нафтените работници повеќе од 7 месеци <ref name="CAprotestRallies">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ca-news.org/news/854731|title=Завтра, 17 декабря, по всему Казахстану пройдут акции солидарности нефтяникам Жанаозена|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195725/http://ca-news.org/news/854731|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 3 октомври, еден од штрајкувачите на компанијата „Озененергонефт“ извршил самоубиство во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://svoboda.tv/news/kazakhstan_odin_iz_bastujushhikh_neftjanikov_sovershil_samoubijstvo/2011-10-04-1105|title=Казахстан: Один из бастующих нефтяников совершил самоубийство|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305003605/http://svoboda.tv/news/kazakhstan_odin_iz_bastujushhikh_neftjanikov_sovershil_samoubijstvo/2011-10-04-1105|archive-date=2016-03-05|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Од 23 до 25 ноември, во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.meta.kz/278087-v-gorode-zhanaozen-vtorojj-den-idet.html|title=В городе Жанаозен второй день идет «трехсторонняя встреча» — бастующих, бывших работодателей и власти|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315020238/http://www.meta.kz/278087-v-gorode-zhanaozen-vtorojj-den-idet.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> се одржал трипартитен состанок со штрајкувачите за прашањето за нивното вработување. == Барања и план за дејствување == Од мај, работниците во нафтената индустрија речиси постојано штрајкувале во западен Казахстан, барајќи исплата на коефициентите на индустриските и регионалните плати (според работниците, нивните плати биле речиси половина од она што им се должело веќе неколку години) <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/12/16/925394.html|title=Что происходит в Казахстане?|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107210946/http://www.rosbalt.ru/exussr/2011/12/16/925394.html|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nomad.su/?a=3-201112010033|title=Проклятый коэффициент|archive-url=https://web.archive.org/web/20160406222659/http://www.nomad.su/?a=3-201112010033|archive-date=2016-04-06|accessdate=2020-05-05}}</ref>. До 16 декември, штрајкувачите сеуште немале политички барања, туку само економски . Штрајкувачите немале ниту акционен план ниту сериозна поддршка од социјални активисти од други региони и земји, што требало да ги доведе до какви било екстремни мерки <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.casfactor.com/rus/analitic/374.html|title=Почему Казахстан не Египет?|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017204540/http://casfactor.com/rus/analitic/374.html|archive-date=2012-10-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 14 декември 2011 година, бил објавен апел до нафтените работници со барање за оставка од претседателот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kz.info/news/politics/19297/|title=«Долой президента! Выходим на площадь!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426154009/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19297/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Списанието „Експерт“ напишало дека овој судир не е толку работен конфликт колку социо-економски: според новинарите, луѓето биле повеќе незадоволни од ниското ниво на развој на [[Мангистауска област|регионот]] и самиот Жанаозен (и покрај огромните приходи на компаниите за производство на нафта) отколку од ниските плати. == Гонење на активисти == === Обвинение против Наталија Соколова === На 17 мај, Јуан Му, еден од раководителите на „Каражанбасмунај“, поднел барање за кривично гонење на Наталија Соколова. Случајот не го водел обичен истражител, туку раководителот на истражниот оддел <ref name="SokolovaArrested">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/karazhanbas_strike_activist_arrest/24212026.html|title=Активиста бастующих нефтяников продолжают держать под арестом|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315191002/http://rus.azattyq.org/content/karazhanbas_strike_activist_arrest/24212026.html|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-16}}</ref> . На 23 мај 2011 година, Наталија Соколова, адвокатка на синдикатот на нафтената компанија „Каражанбасмунај“, била казнета со 22.680 тенги за неовластен состанок одржан на 17 мај. На 24 мај, таа била казнета со 30.240 тенги за сличен состанок на 21 мај. На 25 мај, Соколова била уапсена осум дена за одржување неовластен протест пред зградата на Регионалниот оддел за внатрешни работи на Мангистауската област, кој се одржал претходниот ден и од властите бил оценет како неовластен митин . Во пресрет на истекот на нејзиното апсење (1 јуни), против неа била отворена кривична постапка според членот „Поттикнување социјална, национална, племенска, расна или верска омраза“, а нејзиното апсење било продолжено од судот до 1 август. На 31 мај, станот на Соколова бил претресен, а нејзиниот компјутер, сите нејзини белешки и документи биле запленети. На 28 јули започнало судењето на Соколова. Самата Соколова целосно ги негирала обвиненијата против неа <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://forum-msk.org/material/power/6905733.html|title=Наталья Соколова выступила с опровержением всех обвинений в свой адрес|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305032032/http://forum-msk.org/material/power/6905733.html|archive-date=2016-03-05|accessdate=2020-05-05}}</ref>. На [[8 август]] [[2011]] година[[2011|,]] Наталија Соколова била осудена на шест години затвор со општ режим под обвинение за „поттикнување општествен раздор и кршење на правилата за организирање и одржување состаноци, митинзи, пикети, улични маршеви и демонстрации“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.fergananews.com/news.php?id=17119|title=Активист забастовок в компании «Каражанбасмунай» Наталья Соколова осуждена на шесть лет|archive-url=https://web.archive.org/web/20120317090458/http://www.fergananews.com/news.php?id=17119|archive-date=2012-03-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Според сопругот на Соколова, на судењето не биле прикажани докази за поттикнување општествен раздор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://comment-respublika.info/comment/showtopic/10711/|title=Каражанбас уже зовёт штрейкбрехеров|archive-url=https://web.archive.org/web/20120216193140/http://comment-respublika.info/comment/showtopic/10711/|archive-date=2012-02-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 26 септември, Регионалниот суд на Мангистауската област ја потврдил пресудата на првостепениот суд . На 3 декември, Наталија Соколова била префрлена во затвор УГ-157/11 во [[Атирау]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zavolu.info/2966.html|title=Наталья Соколова этапирована в женскую колонию города Атырау|archive-url=https://web.archive.org/web/20150605080306/http://zavolu.info/2966.html|archive-date=2015-06-05|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 15 декември, за време на прес-конференцијата во [[Москва]], активистот за човекови права Валентин Гефтер го нарекол гонењето на Наталија Соколова „срамно и скандалозно“, а Лев Пономарев истакнал дека „казахстанскиот режим стана пионер во тестирањето нови методи за прогон на опозицијата и независните медиуми, кои подоцна беа користени во Русија и другите земји од ЗНД“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://cprf.info/news/interviews/59491.html|title=С пресс-конференции «Казахстан: 20 лет независимости — 20 лет диктатуры!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20121016223344/http://cprf.info/news/interviews/59491.html|archive-date=2012-10-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 7 март 2012 година, Наталија Соколова, откако ја признала вината, била ослободена со условна казна. Исто така, ѝ било забрането да се занимава со јавни активности во траење од три години <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2012/03/10/16212|title=Наталья Соколова неожиданно выпущена из тюрьмы|archive-url=https://web.archive.org/web/20131010225236/http://www.unionstoday.ru/news/world/2012/03/10/16212|archive-date=2013-10-10|accessdate=2012-03-10}}</ref>. Така, Соколова поминала десет и пол месеци во затвор. Од јуни 2016 година, Соколова и уште 14 поранешни вработени во „Каражанбасмунај“ се пожалила кај заменик-акимот на регионот дека сè уште не можат да најдат работа. Нивниот поранешен работодавач, според нив, одговорил со закани на нивните барања за враќање на работа, надомест за периодот на невработеност и други бенефиции <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://rus.azattyq.org/a/27822696.html|title=Радио Азаттык «Бывшие работники „Каражанбасмуная“ требуют трудоустроить их» 27.06.2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160802130903/https://rus.azattyq.org/a/27822696.html|archive-date=2016-08-02|accessdate=2016-08-02}}</ref>. === Обвинение против Акжанат Аминов === На 30 јуни, Регионалниот суд во Мангистауската област го осудил Акжанат Аминов, активист во штрајкот на нафтените работници во Озенмунајгас, на два месеци притвор под обвинение за „поттикнување општествен раздор“. На 5 јули, судот ја отфрлил неговата жалба . Во јули, се дознало дека тој не ја добивал потребната медицинска нега: и покрај фактот дека страда од [[Дијабетес мелитус тип 2|дијабетес тип 2]], не примал [[Инсулин|инсулински]] инјекции <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/07/05/14625|title=Лидеру нефтяников грозит реальный срок|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002154033/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/07/05/14625|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://zavolu.info/2902.html|title=Лидер бастующих нефтяников Казахстана Акжанат Аминов, больной сахарным диабетом, погибает в тюрьме!|archive-url=https://web.archive.org/web/20111116224415/http://zavolu.info/2902.html|archive-date=2011-11-16|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Како резултат на тоа, неговото здравје се влошило <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/actual-59/2011/07/05/14625|title=Лидеру нефтяников грозит реальный срок|archive-url=https://web.archive.org/web/20151023115647/http://www.unionstoday.ru/news/actual-59/2011/07/05/14625|archive-date=2015-10-23|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Претседателот на синдикатот „Жанарту“ и копретседател на [[Социјалистичко движење на Казахстан|Социјалистичкото движење на Казахстан]], Јесенбек Уктешбаев, го сметал ова за мачење . На 18 август, Аминов добил условна казна од една година затвор со пробен период од две години по отслужување на два месеци во притвор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/08/18/14981|title=Лидер бастующих нефтяников Жанаозена вышел на свободу с судимостью|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002151519/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/08/18/14981|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Акжанат Аминов бил ослободен од притвор во судницата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.oilcapital.ru/news/2011/08/240943_170936.shtml|title=К 2 годам условно приговорен один из организаторов забастовки рабочих «Озенмунайгаз»|archive-url=https://web.archive.org/web/20110918142256/http://www.oilcapital.ru/news/2011/08/240943_170936.shtml|archive-date=2011-09-18|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Обвинение против Наталија Ажигалиева === На 8 септември 2011 година, активистката за човекови права и лидерка за работнички права, Наталија Ажигалиева, била уапсена во [[Жанаозен]] и осудена на 15 дена административен притвор под обвинение за „злонамерна непослушност кон полицијата“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.frontlinedefenders.org/node/15926|title=Казахстан: Незаконный арест и административные санкции в отношении лидера движения за соблюдение трудовых прав Натальи Ажигалиевой|archive-url=https://web.archive.org/web/20111204212710/http://www.frontlinedefenders.org/node/15926|archive-date=2011-12-04|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 24 септември, Наталија Ажигалиева била ослободена. Познато е дека тужбата против неа ја поднел полицаец кој учествувал во растерувањето на штрајкувачите во Жанаозен на 8 јули. Било објавено дека во тоа време, Наталија Ажигалиева се полеала со бензин и се заканила дека ќе се самозапали во знак на протест <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/09/24/15252|title=Освобождена лидер бастующих нефтяников Наталья Ажигалиева|archive-url=https://web.archive.org/web/20131002151353/http://www.unionstoday.ru/news/world/2011/09/24/15252|archive-date=2013-10-02|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Одговор на обвиненијата === Протестите на нафтените работници, кои започнале во летото 2011 година, го привлекле вниманието на меѓународните организации. На [[2011|11 јуни]], Пол Марфи, член на Европскиот парламент од Ирска ([[Социјалистичка партија на Ирска|Социјалистичка партија]], фракција на [[Европска обединета левица - Нордиска зелена левица|Европската обединета левица - Нордиска зелена левица]]), испратил писмо со поддршка до нафтените работници кои протестирале во Каражанбас <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vesti.kz/society/87923/|title=Депутат Европейского парламента поддержал нефтяников Каражанбаса|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235025/http://vesti.kz/society/87923/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2020-05-05}}</ref>. На 1 јули, според извештаите на опозициските медиуми, Владимир Козлов, лидер на партијата Алга!, изјавил дека „локалните власти, раководството на Озенмунајгас и агенциите за спроведување на законот во Мангистауската област намерно ги провоцираат штрајкувачките и гладните работници на бунт“ . Судејќи според фактот дека Козлов бил препознаен како еден од организаторите на овие немири, истрагата подоцна заклучила дека тој, заедно со истомисленици (Соколова и други), однапред го подготвувале јавното мислење за немирите во Жанаозен со вакви изјави. Во јули 2011 година, [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенсл]] ги прогласил Наталија Соколова и Акжанат Аминов за затвореници на совеста <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://static.213-239-216-177.clients.your-server.de/material/politic/6848219.html|title=Профсоюзные деятели Наталья Соколова и Акжанат Аминов признаны «Международной амнистией» узниками совести|archive-url=https://web.archive.org/web/20120201183320/http://static.213-239-216-177.clients.your-server.de/material/politic/6848219.html|archive-date=2012-02-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Меѓународната организација на работници и народи упатила соопштение до претседателот на Казахстан Назарбаев, кое го потпишале генералниот секретар на Работничката партија (Алжир) Луиза Ханун и секретарот на Независната работничка партија (Франција) Даниел Глукштајн<ref>[http://nw.com.ua/repressii-protiv-kazaxstanskix-neftyanikov-prodolzhayutsya-rastet-mezhdunarodnaya-kampaniya-solidarnosti/ Растёт международная кампания солидарности с казахстанскими нефтяниками]{{Недоступная ссылка|date=Декабрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}</ref>. == Хронологија на настаните == На [[16 декември]] [[2011]] година[[2011|,]] за време на прославите по повод 20-годишнината од независноста на Казахстан, околу 16:30 часот, според официјалните извештаи, разбеснетите демонстранти демолирале полициски автобус, го превртиле и запалиле. Исто така, судејќи според поединечни видео инсерти, разбеснетите демонстранти (од кои многумина не носеле униформи на нафтени работници, туку обична цивилна облека) нападнале деца кои учествувале во театарска парада, како и полиција, со стапови и парчиња цевки. Понатаму, објавените видеа (од кои некои биле официјално прикажани на брифинзи во Канцеларијата на државниот обвинител) покажале групи демонстранти кои учествуваат во немири (палат згради, кршат и ограбуваат продавници, туркаат и кршат автомобили) и напаѓаат полицајци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=673R25ytBOw|title=Жанаозен — 16 декабря — Начало беспорядков|archive-url=https://web.archive.org/web/20160410111246/https://www.youtube.com/watch?v=673R25ytBOw|archive-date=2016-04-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Подоцна, за време на истрагата и судењето, било утврдено дека провокаторите им дале на секој од активните учесници во немирите по 20.000 тенги, им дале пијалоци, делеле пушки и друго оружје и ги поттикнувале да ограбуваат продавници, да кршат автомобили и да ги тепаат учесниците во празничната поворка. Казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]] го споменал ова на [[24 декември]] за време на состанокот со жителите на Жанаозен. „Провокаторите си ја завршија работата и исчезнаа. Веќе приведовме половина од нив, но оној што ја оркестрираше целата операција никогаш не се појави во [[Жанаозен]]. На секој од младите мажи им беа дадени 20.000 тенги и им беа дадени пијалоци. Сериозно го истражуваме овој случај и ќе го разгледаме секој смртен случај поединечно. Ќе ги бараме организаторите, каде и да се кријат во светот. Ќе има судење, а одговорните ќе бидат казнети“, изјавил претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.kt.kz/rus/state/v_zhanaozene_provokatori_kazhdomu_dali_po_20_tisjach_tenge_napoili_i_razdavali_obrezi_1153549511.html|title=В Жанаозене провокаторы каждому дали по 20 тысяч тенге, напоили и раздавали обрезы|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173056/https://www.kt.kz/rus/state/v_zhanaozene_provokatori_kazhdomu_dali_po_20_tisjach_tenge_napoili_i_razdavali_obrezi_1153549511.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Последователно, претставници на Канцеларијата на генералниот обвинител на Казахстан објавиле видео-снимка на која се гледало како толпата собрана на плоштадот најпрвин ја попречила марширачката поворка, потоа започнала да крши автомобили паркирани во близина на плоштадот, а потоа го потиснувала полицискиот кордон. Потоа ја зазеле и ја запалиле зградата на градската администрација (акимат). Некои службеници скокнале од горните катови за да избегаат <ref name="autogenerated5">{{Наведена мрежна страница|url=http://tass.ru/blizhnee-zarubezhe/527016|title=В массовых беспорядках на западе Казахстана погибли 12 человек и более 100 ранены|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173032/http://tass.ru/blizhnee-zarubezhe/527016|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref name="autogenerated6">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15231|title=В Генпрокуратуре рассказали и показали, что произошло в Жанаозене.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107124117/http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15231|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lenta.ru/news/2011/12/17/video/|title=На YouTube выложили новое видео о беспорядках в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173048/https://lenta.ru/news/2011/12/17/video/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Исто така, биле нападнати и канцеларијата на нафтена компанија и хотел. Напаѓачите спречиле влез на противпожарни возила. Била формирана и испратена заедничка полициска единица за да ги заштити цивилите заробени во заземената зграда, но демонстрантите фрлале камења врз неа и наводно отвориле оган врз неа. Талгат Мусаканов, заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на [[Мангистауска област|Мангистауската област]], изјавил дека толпата користела челични шипки, сечило и огнено оружје во обидите да го изгаснат пожарот и да им помогнат на жртвите. Според голем број медиуми, во немирите учествувале помеѓу 1,000 до 3,000 луѓе <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.hab.kp.ru/online/news/1043216/|title=Более тысячи человек стали участниками массовых беспорядков на западе Казахстана|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173708/http://www.hab.kp.ru/online/news/1043216/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Според официјалната верзија, полицијата отворила оган за да спречи немирите, да ги заштити животите и здравјето на цивилите и да спречи оружјето да падне во рацете на хулиганите.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.nur.kz/203977-v-genprokurature-obyasnili-pochemu-policziya-zhanaozena-primenila-oruzhie.html|title=В Генпрокуратуре объяснили, почему полиция Жанаозена применила оружие|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173253/https://www.nur.kz/203977-v-genprokurature-obyasnili-pochemu-policziya-zhanaozena-primenila-oruzhie.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref><ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.ridus.ru/news/15407/|title=В Казахстане полицейские открыли стрельбу по демонстрантам|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110174641/https://www.ridus.ru/news/15407/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> Според некои медиумски извештаи, полицајците, кои биле невооружени кога започнале немирите, го напуштиле централниот плоштад, а потоа се вратиле вооружени и испукале несмртоносни куршуми кон агресивните демонстранти. Други извештаи укажуваат дека врз насилната толпа била отворен оган кога се приближувала кон зградата на градската администрација<ref name="izvestia">{{Наведена мрежна страница|url=http://izvestia.ru/news/510056|title=Власти Казахстана упустили момент, когда в Жанаозене можно было обойтись без жертв. Репортаж «Известий»|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060740/http://izvestia.ru/news/510056|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Објективната проценка на тоа што всушност се случило за време на немирите може да се основа само на визуелни докази - неколкуте видеа снимени на местото на настанот или од покривите на блиските згради. Во меѓувреме, печатените и електронските медиуми содржат исклучително малку објективни сведоштва на кои може да се верува како независни извори. Ова може да се објасни со два фактори. Прво, за време на активната фаза на самите немири, немало професионални новинари на местото на настанот (имало пукање и било исклучително опасно). Печатот започнал да пристигнува во градот подоцна. Како резултат на тоа, самите бунтовници честопати дејствувале како „очевидци“ кои подоцна ги опишувале настаните на новинарите. Токму нивните искази довеле до извештаите во весниците, вклучително и дека децата во театарската поворка не биле растерани, туку „учтиво замолени да ја сменат рутата“, дека полициски џип наводно се судрил со толпа демонстранти и други тврдења кои подоцна биле побиени врз основа на објективни видео докази. Второ, многу значаен дел од публикациите за тие настани што се појавиле во првите денови доаѓале од опозициските медиуми контролирани од казахстанскиот олигарх [[Мухтар Абљазов]]. Иако, секако, фото и видео доказите направени од овие медиуми се во секој случај од голема вредност, заедно со другите докази објавени за овие настани. Неточноста на објавените информации може јасно да се процени според податоците за мртвите и повредените. Според првичниот извештај од обвинителството, 10 лица биле убиени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/world/20111216/518468000.html|title=Жертвами беспорядков в казахстанском Жанаозене стали 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20170811055156/https://ria.ru/world/20111216/518468000.html|archive-date=2017-08-11|accessdate=2017-08-10}}</ref>. Според ажурираните податоци следниот ден, 11 лица биле убиени <ref name="autogenerated2">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kommersant.ru/doc/1841103|title=Казахстан отметил День независимости беспорядками|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217234341/http://kommersant.ru/doc/1841103|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На [[18 декември|18 декември,]] официјалниот број на жртви во [[Жанаозен]] се зголемил на 15 <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbc.ru/society/18/12/2011/5703f0cf9a79477633d3b40d|title=Жертвами беспорядков в Казахстане стали 15 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173514/http://www.rbc.ru/society/18/12/2011/5703f0cf9a79477633d3b40d|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref name="autogenerated1">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.centrasia.ru/news.php?st=1324386540|title=Установлены личности всех 14 погибших во время массовых беспорядков в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304120717/http://www.centrasia.ru/news.php?st=1324386540|archive-date=2016-03-04|accessdate=2011-12-20}}</ref>. Во исто време, медиумите навеле други, многу варијабилни податоци. На пример, руската новинарка Е. Костјученко, во својот извештај „Жанаозен“ во [[Новаја Газета]], го цитирала исказот на неименувана медицински сестра, хирург-реаниматор во болницата во [[Жанаозен]]. Во интервју со новинарката, докторката изјавила дека таа сама не успеала да спаси 22 лица. „Ги опериравме, ги отстранивме куршумите, но тие починаа. Сега има 23 лица што не успеав да ги спасам. Ќе има 24 - еден е на интензивна нега, многу сериозно, нема да преживее“ . Истата статија, препечатена од изданието „Лада“ од [[Актау]], цитира извештаи од повторно неименувани сведоци, наводно оние во болницата и оние што работат во мртовечницата, кои известиле дека само 64 тела биле доставени во болничката мртовечница <ref name="lada">{{Наведена мрежна страница|url=https://www.lada.kz/another_news/1545-zhanaozen.html|title=Жанаозен|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111062122/https://www.lada.kz/another_news/1545-zhanaozen.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Е. Костјученко, исто така, цитирала неименуван возач на брза помош кој направил две патувања од Жанаозен до Актау и пренесел 15 тела. Анализирајќи ги публикациите во опозициските медиуми, нивните извештаи најчесто укажуваат на 70 мртви <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://nomad.su/?a=3-201112230033|title=На каждый вопрос про Жанаозен есть, минимум, два ответа|archive-url=https://web.archive.org/web/20190409044950/http://nomad.su/?a=3-201112230033|archive-date=2019-04-09|accessdate=2020-05-05}}</ref>. Генерално, постои несовпаѓање, типично за вакви трагични настани, помеѓу официјалните податоци (како оние на Канцеларијата на државниот обвинител) и медиумските извештаи, чии проценки се темелат на сведоштвата на неименувани очевидци и сведоци кои не можат да бидат потврдени. Во меѓувреме, водечките казахстански телевизиски канали објавиле слични бројки за бројот на повредени (но не и за смртни случаи). На пример, во извештајот на телевизискиот канал КТК било наведено дека над 60 повредени лица биле хоспитализирани, од кои шест биле службеници за спроведување на законот, вклучувајќи го и заменик-началникот на Одделот за внатрешни работи на Жанаозен, кој бил подложен на сложена операција <ref name="autogenerated3">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15232|title=Что происходит в Жанаозене — репортаж собкора КТК Ольги Юрьевой.|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107125651/http://www.ktk.kz/ru/news/video/2011/12/18/15232|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Опозициските и независните медиуми, сепак, објавиле различни бројки. На пример, весникот „Лада“ објавил дека до ручек на 16 декември во болницата [[Жанаозен]] имало 340 ранети, а до следниот ден бројот наводно се искачил на 400, од кои 17 од најтешко повредените биле однесени во [[Актау]]. Сепак, тешко е да се верува на овие податоци, бидејќи весникот „Лада“ има забележително временско несовпаѓање: ако немирите започнале околу 16:30 часот, тогаш е нејасно како стотици ранети можеле да завршат во болницата до ручек (14:00-15:00 часот). Сепак, и покрај значителната разлика во проценките, обемот на трагедијата што се случила во [[Жанаозен]] е импресивен. Како резултат на немирите, зградата на градската администрација била запалена <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ca-news.org/news:854371|title=При разгоне нефтяников ОМОН применял гранаты — очевидец|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235102/http://ca-news.org/news:854371|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. До вечерта, во градот започнале масовни грабежи, во кои, според полицијата, учествувале до 5 илјади луѓе. Според Канцеларијата на јавниот обвинител, 46 згради биле ограбени и запалени, вклучувајќи 8 банки и банкомати, 20 продавници, две кафулиња, една нотарска канцеларија, две заложни продавници, две згради на акиматот, две полициски пунктови, три приватни куќи и повеќе од 20 автомобили. Исто така, била превртена и новогодишна елка, а јуртите (колиби) поставени за прослава на 20-годишнината од независноста на републиката биле уништени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://radiovesti.ru/article/show/article_id/30692|title=В Жанаозене продолжаются беспорядки|archive-url=https://web.archive.org/web/20151002130256/http://radiovesti.ru/article/show/article_id/30692|archive-date=2015-10-02|accessdate=2016-11-10}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://regnum.ru/news/accidents/1480588.html|title=В результате беспорядков в Жанаозене погибло 10 человек (Казахстан)|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060703/https://regnum.ru/news/accidents/1480588.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. На [[17 декември|17 декември,]] во средината на денот, толпи луѓе повторно почнале да се собираат во центарот на [[Жанаозен]], фрлајќи камења и молотови коктели врз полицијата. До вечерта, тие повторно биле под оган. Околу сто лица биле приведени под сомнение за учество во немирите. Апсењата се случиле во тешки услови, честопати под агресија од млади луѓе. Полицијата дејствувала грубо, исто така затоа што имало повредени и сериозно ранети луѓе меѓу своите редови. Како резултат на тоа, според медиумските извештаи, апсењата не поминале без инциденти. На пример, Базарбај Кенџебаев му рекол на новинар на Новаја Газета дека вечерта на 16 декември бил неправедно приведен во [[Жанаозен]] додека ја посетувал својата ќерка во породилиштето. Тој бил брутално претепан од полицијата, која барала да признае за соучество во грабежот на продавница. Кенџебаев бил ослободен следниот ден, но кратко по интервјуто со новинарот, тој починал од последиците од тепањето <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.novayagazeta.ru/society/50247.html|title=п²п╬п╡п╟я▐ пЁп╟п╥п╣я┌п╟ — Novayagazeta.ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304211428/http://www.novayagazeta.ru/society/50247.html|archive-date=2016-03-04|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Фактот дека полицијата ги привела младите луѓе само врз основа на тоа што поминувале покрај ограбена продавница и се однесувале сурово кон нив, го објавил и новинар од весникот „Известија“, кој бил сведок на ова (тој самиот бил приведен, но набрзо ослободен). Властите презеле чекори за стабилизирање на ситуацијата и спречување на ширење на паника. Локалните оператори го блокирале пристапот до мрежата за микроблогирање на [[Твитер]], а мобилниот телефон бил прекинат во областа околу градот [[Жанаозен]]. Пријавени биле и прекини на електричната енергија <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socialismkz.info/news/2011-12-16-1915|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20120110164226/http://www.socialismkz.info/news/2011-12-16-1915|archive-date=2012-01-10|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Руските медиуми објавиле дека во градот се распоредени внатрешни трупи. Неколку прозападни медиуми (вклучувајќи го и Ехо Москва) исто така објавиле дека оклопни возила од Актау влегле во Жанаозен доцна навечер и дека воени хеликоптери патролирале низ градот <ref name="autogenerated4">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|title=Погромы в День независимости: в город Жанаозен введены войска|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217064858/http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://echo.msk.ru/news/840024-echo.html|title=Спецподразделения и бронетехника входят в казахстанский город Жанаозен, где сегодня вспыхнули беспорядки|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110235009/http://echo.msk.ru/news/840024-echo.html|archive-date=2016-11-10|accessdate=2020-05-05}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://ca-news.org/news:854761|title=В Жанаозен вошла бронетехника из Актау, отключено электричество, блокирован интернет|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110172958/http://ca-news.org/news:854761|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Весникот „Комсомолскаја правда“, повикувајќи се на свои извори, забележал дека во градот биле распоредени и 1.500 маринци <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.kp.ru/daily/25806/2786233/|title=Власти Казахстана ввели в бунтующий Жанаозен 1500 морских пехотинцев|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217014806/http://kp.ru/daily/25806/2786233/|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Поради настаните во [[Жанаозен|Жанаозен,]] производството на полињата Мангистаумунајгас и Каразханбасмунај било прекинато на [[16 декември]] [[2011]] година. На преостанатите нафтени и гасни полиња во Мангистауската област било воведено засилено обезбедување, но тие продолжиле да работат нормално. На 17 декември, шефот на Министерството за внатрешни работи на Казахстан, Калмуханбет Касимов, изјавил дека ситуацијата во Жанаозен започнала да се стабилизира <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/glava-mvd-kazahstana-situatsiya-v-janaozene-stabilizirovalas-204038/|title=Глава МВД Казахстана: Ситуация в Жанаозене стабилизировалась|archive-url=https://web.archive.org/web/20161110173002/https://tengrinews.kz/kazakhstan_news/glava-mvd-kazahstana-situatsiya-v-janaozene-stabilizirovalas-204038/|archive-date=2016-11-10|accessdate=2016-11-10}}</ref>. На 21 декември, во селото Жетибај се одржало митинг во поддршка на нафтените работници од Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/a/24429155.html|title=В поселке Жетыбай прошел митинг нефтяников|archive-url=https://web.archive.org/web/20161111060655/http://rus.azattyq.org/a/24429155.html|archive-date=2016-11-11|accessdate=2016-11-10}}</ref>. Централната изборна комисија одлучила да ги откаже парламентарните избори во 2012 година во градот, во согласност со одлуката на Уставниот совет на Казахстан дека изборите не можат да се одржат во области во кои била прогласена вонредна состојба. Претседателот Назарбаев ставил вето на одлуката на Изборната комисија за откажување на изборите во [[Жанаозен]], наведувајќи дека тоа би го прекршило правото на глас на луѓето. На 11 јануари 2012 година, Уставниот совет ја поништи својата одлука од 6 јануари по ветото на Назарбаев на одлуката <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|title=Конституционный совет Казахстана отменил свое постановление о невозможности проведения выборов в Жанаозене.http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|archive-url=https://web.archive.org/web/20141226180629/http://www.rbc.ru/rbcfreenews/20120111191405.shtml|archive-date=2014-12-26|accessdate=2012-01-12}}</ref> == Немири на 17 декември во Шетпе == На 17 декември, на железничката станица Шетпе во [[Мангистауска област|Мангистауската област,]] група луѓе кои повикувале на поддршка за учесниците во немирите во Жанаозен го блокирале железничкиот сообраќај, ја запалиле локомотивата и фрлале молотови коктели врз вагоните. Како резултат на тоа, седум патнички и три товарни возови биле одложени. Во селото Шетпе, демонстрантите запалиле елка и фрлале камења врз излозите на продавниците и вагоните. Канцеларијата на генералниот обвинител на Казахстан известил: „Со оглед на тоа што постапките на хулиганите навистина ги загрозуваа животите и здравјето на цивилите и самите полицајци, полицијата беше принудена да употреби сила“. Уште едно лице било убиено, а најмалку 11 биле повредени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.nur.kz/204000.html|title=В Мангистауской области группа лиц заблокировала движение пассажирского поезда|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107142420/http://news.nur.kz/204000.html|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Како што објавиле некои руски медиуми, за време на настаните во Шетпе, популарниот блогер Мурат Тунгишбаев, кој објавил видеа на [[YouTube]] од судири меѓу полицијата и демонстрантите, наводно бил претепан од полицијата <ref name="autogenerated4">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|title=Погромы в День независимости: в город Жанаозен введены войска|archive-url=https://web.archive.org/web/20111217064858/http://www.vesti.ru/doc.html?id=663441&cid=9|archive-date=2011-12-17|accessdate=2011-12-16}}</ref>. == Реакција на настаните == === Реакцијата на властите === Казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]] потпишал указ за прогласување [[вонредна состојба]] во градот Жанаозен. Вонредната состојба била прогласена 20 дена: од 18:00 часот на 17 декември 2011 година до 7:00 часот наутро на 5 јануари 2012 година. Полициски час требало да биде на сила во градот во текот на овие денови: од 23:00 часот до 7:00 часот наутро следниот ден <ref>{{Наведени вести|url=http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/204071/|title=В Жанаозене введено чрезвычайное положение|date=2011-12-17|access-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108001810/http://tengrinews.kz/kazakhstan_news/204071|archive-date=2012-01-08|publisher=Tengrinews.kz|language=ru}}</ref>. За време на вонредната состојба, јавниот ред и безбедноста во одредени важни објекти во градот биле зацврстени, слободата на движење била ограничена, вклучително и влезот и излезот во градот, биле воведени проверки на лични карти, биле забранети собири, маршеви и штрајкови, како и продажба на оружје и разна опрема: аудио и видео снимање, копирање и така натаму <ref>{{Наведени вести|url=https://lenta.ru/news/2011/12/17/chs/|title=Назарбаев ввел в Жанаозене чрезвычайное положение|date=2011-12-17|access-date=2011-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120104132810/http://lenta.ru/news/2011/12/17/chs/|archive-date=2012-01-04|publisher=[[Lenta.ru]]|language=ru}}</ref>. Назарбаев, исто така, формирал владина комисија за истрага на настаните во Жанаозен . За време на траењето на вонредната состојба, во градот требало да се воведе полициски час од 23:00 до 07:00 часот, и да бидат забранети сите јавни настани, штрајкови и „други методи за суспендирање или прекинување на активностите на правните лица“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kaz.info/news/politics/19373/|title=Чрезвычайное положение в действии|archive-url=https://web.archive.org/web/20120401194858/http://www.respublika-kaz.info/news/politics/19373/|archive-date=2012-04-01|accessdate=2011-12-17}}</ref>. Според претседателот на Казахстан, Нурсултан Назарбаев, „работниот спор на нафтените работници не може да се меша со постапките на бандитски елементи кои сакаа да ја искористат ситуацијата за своите криминални планови“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.akorda.kz/ru/news/2011/12/segodnya_v_akorde_pod_predsedatelstvom_glavy_gosudarstva|title=Сегодня в Акорде под председательством Главы государства Нурсултана Назарбаева состоялось заседание Совета Безопасности|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108021309/http://www.akorda.kz/ru/news/2011/12/segodnya_v_akorde_pod_predsedatelstvom_glavy_gosudarstva|archive-date=2012-01-08|accessdate=2011-12-17}}</ref>. Познато е дека сите 150 нафтени работници од Каражанбас кои излегле на плоштадот во [[Актау]] во поддршка на своите колеги од Жанаозен биле подоцна уапсени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socdeistvie.info/news/aresty_v_aktau_i_novye_postradavshie_a_zhanaozene/2011-12-16-8508|title=Аресты в Актау и новые пострадавшие в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314164441/http://www.socdeistvie.info/news/aresty_v_aktau_i_novye_postradavshie_a_zhanaozene/2011-12-16-8508|archive-date=2012-03-14|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 22 декември, Назарбаев го посетил Жанаозен, каде што се сретнал со претставници на работничките групи на нафтените компании и ветил дека „ќе бидат преземени сите мерки за обновување на градот Жанаозен, обезбедување на нормално функционирање на виталната инфраструктура на градот и повторно вработување на отпуштените работници“. Назарбаев го објавил отпуштањето на Тимур Кулибаев, раководител на националниот фонд за богатство Самрук-Казина и неговиот зет. Самрук-Казина, поточно, поседува државни акции во нафтени компании, вклучувајќи ја и КазМунајГас. Назарбаев изјавил: „Мојата наредба за навремено решавање на работниот спор не беше извршена. Покрај тоа, работодавците одлучија незаконски да ги отпуштат вработените во компанијата, вклучително и оние кои отсуствуваа од работа од основани причини: беа на боледување, на одмор и така натаму. „Општо земено, барањата на вработените во компанијата од нивните работодавци беа оправдани. Доколку имало прекршувања на работната дисциплина од страна на вработените, работодавците не требало да заборават дека ова се наши граѓани и дека не паднале од месечината, требало да бидат сослушани и, доколку е можно, да бидат поддржани колку што е можно повеќе, што, за жал, не е сторено.“ Истиот ден, се дознало дека Назарбаев го разрешил акимот (началник на администрацијата) на Мангистауската област, Кримбек Кушербаев, и на негово место го назначил Бауржан Мухамеџанов. Претседателот го разрешил и раководителот на нафтената и гасна компанија „КазМунајГас“, а на негово чело бил назначен Љазат Киинов, кој дотогаш ја извршувал функцијата заменик-министер за нафта и гас, а претходно раководел со Мангистауската област<ref>{{Cite web|url=http://www.kt.kz/index.php?lang=rus&uin=1133168007&chapter=1153549470|title=Kazakhstan Today информационное агентство|archive-url=https://web.archive.org/web/20120322032248/http://www.kt.kz/index.php?lang=rus&uin=1133168007&chapter=1153549470|archive-date=2012-03-22|access-date=2011-12-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.gazeta.ru/news/lastnews/2011/12/22/n_2144330.shtml|title=Назарбаев отправляет в отставку своего зятя Кулибаева, главу фонда «Самрук-Казына»|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107115948/http://www.gazeta.ru/news/lastnews/2011/12/22/n_2144330.shtml|archive-date=2012-01-07|access-date=2012-01-03|url-status=live}}</ref>. Претседателот ги обвинил немирите на организирани криминални групи поврзани со сили во странство . Тројца полицајци биле уапсени за злоупотреба на службена должност . На покана од прес-службата на премиерот на Казахстан, група казахстански [[Блог|блогери]] пристигнале во Мангистауската област на 24 декември 2011 година. На блог-турнејата, насловена како „Жанаозен: Низ очите на очевидци“, учествувале истакнати казахстански блогери Алишер Јеликбаев (@yelikbayev), Баглан Ајдашов (@sympaticus), Искандер Салихоџаев (@iskander_kz), Сабина Саденова (@sadenka), Карлигаш Нуржанова (@karla_nur) и Жомарт Амирханов (@zhomart). Блогерите се сретнале со жителите на Жанаозен, ги посетиле градските пазари и бизниси, од прва рака станале сведоци како се подобрува животот во градот и дознале за работата на владината комисија и агенциите за спроведување на законот. Онлајн пораките од блогерите биле објавени на [[Твитер|Твитер-]] страницата на мрежната страница pm.kz и на социјалните мрежи, [[Фејсбук]] и [[Вконтакте|ВКонтакте]] <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://pm.kz/zhanaozen/|title=По приглашению пресс-службы Премьер-Министра РК группа казахстанских блогеров вылетела в Мангистаускую область|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107220518/http://pm.kz/zhanaozen/|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-26}}</ref>. На 25 јануари 2012 година, Генералниот обвинител на Република Казахстан објавил соопштение во кое биле именувани организаторите на немирите: Сактаганов, Џарилгасинов, Ирмухан, Досмагамбетов, Уткилов и Тулетаева. Во соопштението, исто така, се признало дека „во некои случаи, употребата на оружје и специјална опрема од страна на полицајците била непропорционална, а нивниот одговор на дејствијата на напаѓачите бил несоодветен на заканата што се претставувала. Следствено, тие ја злоупотребиле својата моќ и незаконски употребиле оружје, што резултирало со смрт и повреди“. Според тоа, Утегалиев, заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на Мангистауската област и командант на заедничката полициска единица, станал кривично одговорен за неправилно извршување на своите службени должности, што резултирало со неспречување на незаконските дејствија на неговите подредени. Багдабаев, началник на Одделот за борба против екстремизам на Одделот за внатрешни работи на Мангистауската област; Бакиткалиули, прв заменик-началник на Одделот за внатрешни работи на градот Жанаозен; и Жолдибаев, детектив на Одделот за внатрешни работи на Мангистауската област, биле кривично одговорни за злоупотреба на службената должност, што резултирало со смрт. Во врска со смртта на Базарбај Кенџебаев, чии роднини тврдат дека причина за смртта се повредите здобиени во привремениот притворен центар на Одделот за внатрешни работи во Жанаозен, Темиров, началник на привремениот притворен центар на Одделот за внатрешни работи Жанаозен, бил обвинет за кривични дела. Наводно, тој дозволил Кенџебаев незаконски да биде држен во привремениот притворен центар и не обезбедил негова навремена хоспитализација. Наведено било дека се презеле мерки за идентификување на одговорните за тепањето. Покрај тоа, било наведно дека „растот на социјалните тензии и долгорочниот штрајк на нафтените работници, кој на крајот ескалираше во масовни немири, беа олеснети од незаконските дејствија на службениците на локалните извршни тела и раководителите на нафтените компании“. Било наведено дека финансиските полициски власти утврдиле дека овие лица, спротивно на интересите на жителите на градот, веќе неколку години проневериле средства наменети за социјална и економска поддршка на локалното население и работниците во нафтената и гасната индустрија. Проневерата ја извршиле поранешниот и тогашниот аким на градот Жанаозен, Бабаханов и Сарбопеев, преку јавните фондови „Жанашир“ и „Жарилкау“ (овие средства акумулирале спонзорска помош од АД „РД „КазМунајГас“, наменета за обезбедување социјална поддршка на населението на градот). Значителен дел од парите потоа биле уновчени и присвоени. Овие службени лица и раководителите на гореспоменатите фондови биле сметани за кривично одговорни. Кривична постапка била отворена и против раководителите на АД „КазМунајГас“ и ДОО „Компанија Мунај Екологија“ Мирошников и Бајмухамбетов, поради кражба на средства од АД „РД „КазМунајГас“ во износ од 335 милиони [[Казахстанско тенге|тенги]], во врска со поранешниот директор на ПФ ОзенМунајГас Ешманов, неговиот заменик Маркабаев, кои биле осомничени за проневера на средства од АД „РД КазМунајГас“ во износ од 127 милиони тенги во заговор со директорот на ДОО Бургилау Сејтмаганбетов. Во исто време, во соопштението било наведено дека „една од причините за масовните немири биле активните дејствија на поединци за убедување на отпуштените работници да продолжат со протестите и остро да се спротивстават на властите“, а во врска со ова, лидерите и активните членови на нерегистрираните јавни здруженија „Алга“ и „Халик Мајдан“ Козлов, Амирова и Сапаргали, осомничени за вмешаност во поттикнување општествен раздор, биле приведени. === Реакција на опозицијата === На 17 декември, во [[Алмати]] се одржал протестен митинг против постапките на властите во Жанаозен. Лидерите на Социјалдемократската партија „Азат“ Жармахан Тујакбај, Амиржан Косанов и Болат Абилов зборувале на импровизираниот митинг, изјавувајќи дека државата мора да ги преземе сите мерки за мирно решавање на ситуацијата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bfm.ru/news/2011/12/17/bolnicy-zhanaozena-perepolneny-zaderzhanija-prodolzhajutsja.html|title=Больницы Жанаозена переполнены, задержания продолжаются|archive-url=https://web.archive.org/web/20120323235317/http://www.bfm.ru/news/2011/12/17/bolnicy-zhanaozena-perepolneny-zaderzhanija-prodolzhajutsja.html|archive-date=2012-03-23|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Лидерот на казахстанската партија „ Руханијат“, Серикжан Мамбеталин, им се обратил на војниците и офицерите на армијата, повикувајќи ги „да не пукаат врз своите сонародници“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://respublika-kz.info/news/politics/19358/|title=Не стреляйте в свой народ!|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426154130/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19358/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2011-12-16}}</ref>. === Реакција во странство === Комитетот за човекови права на ООН изразил загриженост поради смртта на 10 лица во немирите во Жанаозен <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/archive/news/latest/360/360.html|title=Комитет ООН по правам человека озабочен гибелью 10 человек в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120101211727/http://rus.azattyq.org/archive/news/latest/360/360.html|archive-date=2012-01-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Конфедерацијата на трудот на Русија издала соопштение во кое побарала раководството на Казахстан веднаш да престане со насилството врз учесниците во мирниот протест на нафтените работници и членовите на нивните семејства <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ikd.ru/node/17711|title=Конфедерация труда России требует немедленно остановить насилие в Западном Казахстане|archive-url=https://web.archive.org/web/20151025160653/http://www.ikd.ru/node/17711|archive-date=2015-10-25|accessdate=2011-12-16}}</ref>. На 17 декември, пред казахстанската амбасада во [[Москва]] се одржал митинг на солидарност со штрајкувачките казахстански нафтени работници. Активистите кои барале прекин на крвавиот масакр во Казахстан пристигнале кај амбасадата со цвеќиња - бели и црвени каранфили. Луѓето делеле цвеќиња едни со други, а ги поканувале и минувачите да учествуваат на комеморативниот настан. Обезбедувањето на амбасадата веднаш се приближило до толпата. Полициските службеници ги придружувале и учесниците на митингот. Сепак, немало апсења: митингот бил мирен, а оние што положувале цвеќе пред вратите на амбасадата не скандирале никакви слогани . Активистите од рускиот оддел на Комитетот за работничка интернационала поднеле петиција до казахстанскиот амбасадор во Москва. Во неа било наведено дека штрајкувачите поднеле легитимни барања за продолжување на преговорите, прекин на репресијата и ослободување на синдикалната адвокатка Наталија Соколова. Сепак, наместо да ги разгледаат овие барања според нивната заслуга, полицијата и безбедносните служби организирале провокација што довела до масовни протести. Било наведено дека само целосно враќање на сите отпуштени, затворање на кривичните случаи и ослободување на Наталија Соколова може да стане единствениот вистински услов за прекин на конфронтацијата <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.socdeistvie.info/news/rasstrel_rabochikh_mangistau_prestuplenie_rezhima_nazarbaeva/2011-12-17-8526|title=Активисты КРИ вручили петицию послу Казахстана в Москве|archive-url=https://web.archive.org/web/20120315020322/http://www.socdeistvie.info/news/rasstrel_rabochikh_mangistau_prestuplenie_rezhima_nazarbaeva/2011-12-17-8526|archive-date=2012-03-15|accessdate=2011-12-18}}</ref>. Во [[Лондон]], во близина на казахстанската амбасада <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.ca-news.org/news/854531|title=В Лондоне проходит пикет против разгона бастующих в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107195710/http://www.ca-news.org/news/854531|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>, се одржал собир против растурањето на штрајкувачите во Жанаозен. Исто така е познато дека синдикатот „Директна акција“ имал намера да одржи собир за солидарност во близина на казахстанската амбасада во [[Украина]] . Британскиот музичар [[Стинг]] го откажал својот концерт за прославата на Денот на Астана на 4 јули 2011 година. Оваа одлука била донесена откако [[Амнести интернешенал|Амнести Интернешенал]] објавил дека е извршен притисок врз работниците во нафтената индустрија и синдикалните лидери. Во соопштението на неговата официјална мрежна страница, Стинг изразил поддршка за казахстанските работници во нафтената и гасната индустрија и ја прогласил репресијата врз работниците што штрајкуваат за неприфатлива <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://vz.ru/news/2011/7/3/504444.html|title=Стинг отменил выступление в Казахстане 3.07.2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20230721124022/https://vz.ru/news/2011/7/3/504444.html|archive-date=2023-07-21|accessdate=2019-05-20}}</ref>. Во декември 2014 година, во [[Киев]] се одржала фото-изложба насловена како „Жанаозен - Мајдан: Хроника на протестите со пукање“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://ru.odfoundation.eu/a/5604,otkrytie-fotovystavki-zhanaozen-maydan-hronika-rasstrelyannyh-protestov|title=Открытый диалог. «Открытие фотовыставки „Жанаозен — Майдан: хроника расстрелянных протестов“» 16.12.2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20171028163330/http://ru.odfoundation.eu/a/5604,otkrytie-fotovystavki-zhanaozen-maydan-hronika-rasstrelyannyh-protestov|archive-date=2017-10-28|accessdate=2019-05-20}}</ref>. === Оценки и мислења === Според официјалните владини информации, масовните немири биле резултат на криминална активност од страна на група поединци. Како одговор на барањата за спроведување на законот да ги прекинат своите нелегални дејствија, овие лица ги нападнале службениците за спроведување на законот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=354222|title=В беспорядках в Жанаозене погибли 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20130801023135/http://news.gazeta.kz/art.asp?aid=354222|archive-date=2013-08-01|accessdate=2011-12-16}}</ref>. „Нафтените работници на Жанаозен станаа „картон за пазарење“ во рацете на противниците на владата кои се кријат од правдата во странство“, споредКазинформ. „Тие станаа ништо повеќе од алатка за поткопување на стабилноста во нашата земја.“ <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://inform.kz/rus/article/2426997|title=Нефтяники Жанаозена оказались «разменной картой» в руках противников власти, скрывающихся от правосудия за границей|archive-url=https://web.archive.org/web/20120202004145/http://www.inform.kz/rus/article/2426997|archive-date=2012-02-02|accessdate=2011-12-16}}</ref> За време на прес-конференцијата одржана на 17 декември од страна на Генералното обвинителство на Казахстан, Н. Суиндиков, официјален претставник на надзорната агенција, прикажал видео снимки на кои се гледа дека судирот првично го започнале лица облечени во комбинезони со ознака „КазМунајГас“, како и неидентификувани млади мажи кои исто така биле во близок допир со штрајкувачите. Како што забележал Н. Суиндиков, службениците за спроведување на законот се воздржале од употреба на огнено оружје до самиот крај и направиле обид да избегнат провокации како оние што ги извршиле штрајкувачите. Сепак, поради широкиот отпор кон полицијата, како и потребата од одржување на јавниот ред и одбивање на напади врз владини претставници и цивили, полицијата била принудена да го употреби своето службено оружје. Така, информациите што ги рашириле опозициските медиуми за полициско возило УАЗ за кое се тврди дека удрил во толпа нафтени работници што штрајкуваат, како и за неоправданата употреба на огнено оружје од страна на полицијата, биле официјално побиени <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://tengrinews.kz/video/583/|title=Видео перестрелок и пожаров в Жанаозене показали в Генеральной прокуратуре|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108043826/http://tengrinews.kz/video/583|archive-date=2012-01-08|accessdate=2011-12-17}}</ref>. Според извештаите на опозициските медиуми, во градот првично се одржувал мирен протест на нафтените работници, но потоа властите започнале насилно да го задушуваат овој протест <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://respublika-kz.info/news/politics/19341/|title=«У нас началась война, сообщите всем!»|archive-url=https://web.archive.org/web/20120107231059/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19341/|archive-date=2012-01-07|accessdate=2011-12-16}}</ref>, а сите погроми биле предизвикани од постапките на провокатори <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://respublika-kz.info/news/politics/19351/|title=В Жанаозене орудуют провокаторы|archive-url=https://web.archive.org/web/20120108212905/http://www.respublika-kz.info/news/politics/19351/|archive-date=2012-01-08|accessdate=2011-12-16}}</ref> . Според Радио Франс Интернешнл, работниците тврделе дека судирот бил предизвикан од службеници за спроведување на законот <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.russian.rfi.fr/tsentralnaya-aziya/20111216-zhertvami-massovykh-besporyadkov-v-gorode-zhanaozen-stali-10-chelovek|title=Жертвами массовых беспорядков в городе Жанаозен стали по меньшей мере 10 человек|archive-url=https://web.archive.org/web/20121014084155/http://www.russian.rfi.fr/tsentralnaya-aziya/20111216-zhertvami-massovykh-besporyadkov-v-gorode-zhanaozen-stali-10-chelovek|archive-date=2012-10-14|accessdate=2011-12-16}}</ref>. Според главниот уредник на новинската агенција Фергана, Даниил Кислов, настаните можеле да предизвикаат масовен штрајк во нафтената и гасната индустрија на Казахстан и уште поголеми немири, а властите ќе морало да преговараат со штрајкувачите . Радио Азатик и Мухтар Абљазов го процениле бројот на жртви на 200 или повеќе. == Последици == По настаните во Жанаозен, опозициските медиуми, повикувајќи се на неименувани извори, објавиле дека бројни мрежни страници биле блокирани, а корисниците на интернет-кафеа биле следени. Опозициските медиуми, исто така, објавиле дека членови на опозицијата и новинари биле уапсени по настаните во Жанаозен, како и дека рускиот телевизиски канал Рен-ТВ бил блокиран во Казахстан кога ја емитувал програмата „Црвено и црно“ за настаните во Жанаозен. Уапсени биле многу нафтени работници и жители на Жанаозен. == Официјален список на убиени == {{Пст|3}}1. Кубајдулаев Бајбек, роден 21.07.1989 година; 2. Ајазов Шадијар Елџанович, роден на 21.01.1978 година; 3. Онгаров Серик Алписбаевич, роден на 12.11.1959 година; 4. Јусупов Радик Расулович, роден 1987 година; 5. Тургунбаев Аманбек Тореханович, роден на 07.05.1984 година; 6. Кушеров Џанаберген Џаимуханович, роден на 16.11.1979 година; 7. Дуисекенов Атаберген Касанович, роден на 27.10.1987 година; 8. Абдикаримова Жанар, родена 11.04.1974 година; 9. Кушеров Рахат, роден 11.03.1995 година; 10. Муналбаев Нурлан Дујсенбаевич, роден на 08.01.1982 година; 11. Кулкаиров Атабај Буребајевич, роден на 19.07.1967 година; 12. Шупашев Јарас Калдибековиќ, роден на 29.09.1973 година; 13. Дусенбаев Бекежан, роден на 08.11.1953 година; 14. Тулеген Диханбаевич Токсанбетов, роден на 03.04.1968 година; 15. Кенжебаев Базарбаи Жанабаевич, роден во 1961 година (смрт од полициско тепање) <ref name=autogenerated7 /><ref>http://prokuror.kz/rus/novosti2/?cid=0&rid=4242{{Недостапна врска|date=мај 2019 |bot=InternetArchiveBot }} Список на лица кои загинале како резултат на масовните немири во градот Жанаозен</ref>. {{Пстк}} == Судење на бунтовници == На 27 март 2012 година, во [[Актау]] започнало судење против 37 лица обвинети за учество во немирите <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/03/120327_zhanaozen_trial_kazakhstan.shtml|title=Д.Каликулов. Суд по делу о беспорядках в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20120330070157/http://www.bbc.co.uk/russian/international/2012/03/120327_zhanaozen_trial_kazakhstan.shtml|archive-date=2012-03-30|accessdate=2012-03-30}}</ref>. Пресудата буила објавена на 4-5 јуни 2012 година. 13 обвинети биле осудени на затворска казна од 3 до 7 години, 21 обвинети добиле условни казни или казни со истовремена примена на амнестија, а тројца обвинети биле ослободени <ref name="autogenerated9">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/content/news/24602892.html|title=Жанаозен: 12 человек приговорены к тюрьме|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116135238/http://rus.azattyq.org/content/news/24602892.html|archive-date=2014-01-16|accessdate=2012-06-20}}</ref> <ref name="autogenerated8">{{Наведена мрежна страница|url=http://rus.azattyq.org/archive/news/20120604/360/360.html?id=24603088|title=Жанаозен: Мурат Косбармаков осужден на три года — Радио Азаттык|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116135235/http://rus.azattyq.org/archive/news/20120604/360/360.html?id=24603088|archive-date=2014-01-16|accessdate=2012-06-20}}</ref>. Уште тројца членови на опозицијата добиле затворски казни со одлука на регионалниот суд <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://lenta.ru/news/2012/10/08/seven/|title=Казахстанских оппозиционеров осудили за беспорядки в Жанаозене|date=2012-10-08|publisher=[[Lenta.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20121213015247/http://lenta.ru/news/2012/10/08/seven/|archive-date=2012-12-13|accessdate=2013-01-10}}</ref>.{{Пст|3}}* Сарибаев Мелс - ослободен * Ирмуханов Ертаи - ослободен. * Бапилов Женис - ослободен. * Бекжанов Карл - 2 години. Амнестиран. * Мунаитпашев Аибек - 2 години. Амнестиран. * Данат Муринбаев - амнестиран. * Шамов Адилбек - 3 години. Администрација. * Јесенгелди Абдурахманов - 3 години. Амнестиран. * Ергазиев Жанбир - 2 години условна казна. * Дусенбаев Парахат - 2 години условна казна. * Утебеков Жанаидар - 3 години условна казна. * Аспентаев Сисен - 3 години условна казна. * Џумагалиев Муратбаи - 3 години условна казна. * Самат Којшибаев - 3 години условна казна. * Расул Мухамедов - 3 години условна казна. * Ислам Шамилов — 3 години условна казна. * Баујржан Телегенов — 3 години условна казна. * Нурсултан Мукашев — 3 години условно. * Жигер Аманжолов — 3 години условна казна. * Ајжан Дујсенбаева — 3 години условна казна. * Саламат Исаков — 3 години условна казна. * Ануарбек Таџенов — 3 години условна казна. * Каират Којшибаев — 3 години условна казна. * Серик Акжигитов — 3 години условна казна. * Роза Тулетаева — 7 години затвор. * Максат Досмагамбетов — 6 години затвор. * Нарин Џарилгасинов - 6 години затвор. * Канат Жусипбаев - 6 години затвор. * Шабдал Уткилов - 5 години затвор. * Танатар Калиев - 4 години затвор. * Талгат Сактаганов - 4 години затвор. * Нурлан Аскарули — 3 години затвор. * Марат Аминов - 3 години затвор. * Каират Едилов - 3 години затвор. * Жарас Бесмагамбетов - 3 години затвор. * Бауиржан Непеш — 3 години затвор. * Мурат Косбармаков - 3 години затвор. {{Пстк}} == Судење на полицајци == На 28 мај 2012 година, била објавена пресуда против пет полицајци кои употребиле оружје за време на немирите на 16 и 17 декември 2011 година. Тие биле прогласени за виновни за злоупотреба на службената должност согласно член 308, дел 4, став 6 од Кривичниот законик на Република Казахстан и осудени на различни затворски казни (од 5 до 7 години) и конфискација на имот : * Полициски полковник Кабдигали Утегалиев - 7 години затвор. * Полициски потполковник Бекжан Багдабаев - 6 години затвор. * Полициски мајор Ерлан Бакиткалиули - 6 години затвор. * Виш полициски поручник Ринат Жолдибаев – 6 години затвор. * Полициски капетан Нурлан Есбергенов – 5 години затвор <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.respublika-kz.info/news/politics/22851/|title=Архивированная копия|archive-url=https://web.archive.org/web/20150426134107/http://www.respublika-kz.info/news/politics/22851/|archive-date=2015-04-26|accessdate=2016-11-25}}</ref> . == Судење за поттикнување општествен раздор == [[Владимир Козлов]] добил затворска казна од 7,5 години. Серик Сапаргали добил условна казна од четири години со тригодишен пробен период, а Акжанат Аминов добил условна казна од пет години <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://lada.kz/aktau_news/society/5443-sud-prigovoril-vladimira-kozlova-k-75-godam-lisheniya-svobody.html|title=В Актау суд приговорил Владимира Козлова к 7,5 годам лишения свободы (ДОБАВЛЕНЫ ФОТО и ВИДЕО)|archive-url=https://web.archive.org/web/20130628215414/http://www.lada.kz/aktau_news/society/5443-sud-prigovoril-vladimira-kozlova-k-75-godam-lisheniya-svobody.html|archive-date=2013-06-28|accessdate=2012-10-08}}</ref>. Европската Унија и Соединетите Американски Држави ја критикувале одлуката на судот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://echo.msk.ru/news/938904-echo.html|title=Радио ЭХО Москвы :: Новости / В Евросоюзе недовольны приговором казахстанскому оппозиционеру|archive-url=https://web.archive.org/web/20181106053355/https://echo.msk.ru/news/938904-echo.html|archive-date=2018-11-06|accessdate=2020-05-05}}</ref> <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://www.youtube.com/watch?v=YhSpC3v_Z0c&list=UUrdk1QW0wbloxyzSEoUsPgA&index=1&feature=plcp|title=Казахстан. Новости 9 октября 2012 / kplus — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20151121221716/https://www.youtube.com/watch?v=YhSpC3v_Z0c&list=UUrdk1QW0wbloxyzSEoUsPgA&index=1&feature=plcp|archive-date=2015-11-21|accessdate=2017-09-30}}</ref> == Понатамошни настани == На 10 октомври 2012 година, Александар Боженко бил убиен во Жанаозен на 23-годишна возраст. Тој бил клучен сведок во масовните немири во Жанаозен. Еден од учесниците во немирите, Максат Досмагамбетов, бил затворен шест години и ослободен во 2015 година. Починал во 2018 година на 36-годишна возраст. Од семејство по име Кенжебаев. Базарбај Кенжебаев бил убиен по полициско претепување на 16 декември 2011 година во Жанаозен. Неговата сопруга, Тлектес Кенжебаева, починала година и пол подоцна. Во 2014 година, неговата 24-годишна ќерка, Асем Кенжебаев, починала од болест. Во јули 2021 година, неговиот син, 33-годишниот Галимжан Кенжебаев, бил убиен под нејасни околности. Владимир Козлов добил затворска казна од 7,5 години, бил ослободен во 2016 година и моментално живее во [[Украина]]. == Во кино и уметноста == * Документарецот „Жанаозен: Непозната трагедија“ е 26-минутен филм во режија на Јулија Мазурова, а наратор е Александар Галибин. * Документарецот „Жанаозен дневник“ со Галим Агелевов во главната улога (2013). * Документарецот „Жанаозен. Поштено вратено“ од Асилбек Абдулов (2 епизоди). * Филмот „Црвено и црно“ на Вјачеслав Николаев бил прикажан на каналот Рен-ТВ.<ref>{{Cite web|url=https://yvision.kz/post/223640|title=«Красное и чёрное» о событиях в Жанаозене|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107211015/https://yvision.kz/post/223640|archive-date=2022-01-07|access-date=2020-05-05|url-status=live}}</ref> * На 15 мај 2012 година се одржала изложба на отворено за Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=http://rus.azattyq.org/content/kazakh_oilworkers_strike_zhanaozen_aktau_photo/24581350.html|title=Выставка о Жанаозене прошла на улице|archive-url=https://web.archive.org/web/20121124183036/http://rus.azattyq.org/content/kazakh_oilworkers_strike_zhanaozen_aktau_photo/24581350.html|archive-date=2012-11-24|access-date=2012-07-08|url-status=live}}</ref> * Казахстанскиот бард Жанат Јесентаев снимил песна за Жанаозен.<ref>{{cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=AW_mNwywoxw|title=Боямасыз бейне. Бард әнші Жанат Есентаев 2. 23.12.2011 / kplustv - YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20151213220434/https://www.youtube.com/watch?v=AW_mNwywoxw|archive-date=2015-12-13|access-date=2013-01-21|url-status=live}}</ref> * Лаура Рафецедер - Балада за Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=h9JC0YT9DW0|title=Ballad of Zhanaozen — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20150425000804/https://www.youtube.com/watch?v=h9JC0YT9DW0|archive-date=2015-04-25|access-date=2016-11-25|url-status=live}}</ref> * Проектот „Ноиз-кор“ „Назарбаев -машината за терор“.<ref>{{Cite web|url=http://zhanaozen.bandcamp.com/|title=ZHANAO DZEN, by NAZARBAYEV TERROR MACHINE|publisher=NAZARBAYEV TERROR MACHINE|archive-url=https://web.archive.org/web/20151005172559/http://zhanaozen.bandcamp.com/|archive-date=2015-10-05|access-date=2015-10-05|url-status=live}}</ref> * Раперот од Тараз, Такежан, објавил музичко видео „Реквием“, во кое се наоѓа песна за настаните во Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=KAmABsJ_J4c|title=Такежан — Реквием.flv — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20220514201752/https://www.youtube.com/watch?v=KAmABsJ_J4c|archive-date=2022-05-14|access-date=2016-11-25|url-status=live}}</ref> * Московската фолк-панк група Аркадиј Коц ја компонирала песната „Кој пука во работниците“, посветена на настаните во Жанаозен.<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=2VhB2ICK21g|title=Группа Аркадий Коц — Кто стреляет в рабочих — YouTube|archive-url=https://web.archive.org/web/20200830210635/https://www.youtube.com/watch?v=2VhB2ICK21g|archive-date=2020-08-30|access-date=2016-11-25|url-status=live}}</ref> * Учесниците на настаните во Атирау во февруари 2012 година биле повикани да не ја допираат „темата на Жанаозен“<ref>{{Cite web|url=https://azh.kz/ru/news/view/9933|title=газета «Ак Жайык» «Айтыс и цензура» 25.04.2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20190529044708/https://azh.kz/ru/news/view/9933|archive-date=2019-05-29|access-date=2020-05-05|url-status=live}}</ref> На настаните во Алмати во февруари истата година, акинот Бауржан Калиола се обратил пред 5.000 гледачи со говор за настаните во Жанаозен и го осудил претседателот Назарбаев, кој не успеал да се сретне со демонстрантите седум месеци.<ref>{{Cite web|url=http://www.uralskweek.kz/2012/02/13/уральский-акын-спел-на-айтысе-валматы/|title=Уральский акын спел на айтысе в Алматы о Жанаозене и заслужил третье место|archive-url=https://web.archive.org/web/20150207121958/http://www.uralskweek.kz/2012/02/13/уральский-акын-спел-на-айтысе-валматы/|archive-date=2015-02-07|access-date=2015-02-07|url-status=dead}}</ref> * Документарен филм од Лукпан Ахмедјаров и Раул Упоров, „16.12.11.“<ref>{{Cite web|url=https://www.youtube.com/watch?v=J0KY77qxHZ0|title=16.12.11. - ПРАВДА О ТОМ, ЧТО СЛУЧИЛОСЬ В ЖАНАОЗЕНЕ 10 ЛЕТ НАЗАД|archive-url=https://web.archive.org/web/20220209045836/https://www.youtube.com/watch?v=J0KY77qxHZ0|archive-date=2022-02-09|lang=ru-RU|access-date=2022-02-09|url-status=live}}</ref> == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Мангистауска област]] [[Категорија:Кршење на човековите права во Казахстан]] [[Категорија:Протести во Казахстан]] [[Категорија:Масакри во Казахстан]] [[Категорија:Нереди]] 43qwjsnc4mtudbyg32zi7yj2mg8haqo 14 1391259 5537790 2026-04-11T18:54:00Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: Луѓе кои не биле родени или не израснале во [[Булачани]], но имаат потекло од Булачани, преку нивните [[родител]]и, [[дедо и баба|баби и дедовци]], прабаби и прадедовци, итн. {{поврзанакат|Луѓе од Булачани}} [[Категорија:Булачани]] Категорија:Македонци по п... 5537790 wikitext text/x-wiki Луѓе кои не биле родени или не израснале во [[Булачани]], но имаат потекло од Булачани, преку нивните [[родител]]и, [[дедо и баба|баби и дедовци]], прабаби и прадедовци, итн. {{поврзанакат|Луѓе од Булачани}} [[Категорија:Булачани]] [[Категорија:Македонци по потекло|Булачани]] qmcgv0e1mft1kmst09n6r26rbqbl222 14 1391260 5537792 2026-04-11T18:55:21Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: Луѓе кои не биле родени или не израснале во [[Пагаруша]], но имаат потекло од Пагаруша, преку нивните [[родител]]и, [[дедо и баба|баби и дедовци]], прабаби и прадедовци, итн. {{поврзанакат|Луѓе од Пагаруша}} [[Категорија:Пагаруша]] Категорија:Македонци по п... 5537792 wikitext text/x-wiki Луѓе кои не биле родени или не израснале во [[Пагаруша]], но имаат потекло од Пагаруша, преку нивните [[родител]]и, [[дедо и баба|баби и дедовци]], прабаби и прадедовци, итн. {{поврзанакат|Луѓе од Пагаруша}} [[Категорија:Пагаруша]] [[Категорија:Македонци по потекло|Пагаруша]] 8hncsupo7xan9xmal2p4ykajcven1os 0 1391261 5537797 2026-04-11T19:04:33Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5537797 wikitext text/x-wiki '''Филмски фестивал „Слободна зона“''' ({{langx|sr|Филмски фестивал Слободна зона}}) — годишен [[филмски фестивал]] што се одржува во [[Србија]] секоја година од 2005 година. Од 2013 година, фестивалот се одржува истовремено во три града: [[Белград]], [[Нови Сад]] и [[Ниш|Ниш]]. Церемонијата на отворањето се одржува во [[Сава центар]] со илјадници гледачи.<ref name="official">{{Citation|title=Official page - about us|url=https://slobodnazona.rs/about-us/?lang=en|accessdate=2021-06-17}}</ref> Програмата „Слободна зона“ прикажува во просек од 30 до 40 [[игран филм|играни]] и [[документарен филм|документарни филмови]], прикажувајќи дела од целиот свет кои се стремат да се справат или да одговорат на прашања поврзани со човековите права, а се поддржани од [[Мрежа за филмови за човекови права|Мрежата за филмови за човекови права]].<ref name="hrfn">{{citation|url=https://www.humanrightsfilmnetwork.org/filmfestival/free-zone-film-festival|title=Free Zone Film Festival - 5 November to 10 November 2020|accessdate=2021-06-17}}</ref><ref>{{citation|url=http://fondb92.org/en/free-zone-festival.1.81.html|title= Free zone festival|accessdate=2021-06-17}}</ref><ref>{{citation|url=https://www.filmfestivals.com/festival/free_zone_film_festival|title=Free Zone Film Festival on FilmFestivals.com|accessdate=2021-06-17}}</ref> Со текот на годините, фестивалот соработувал со други фестивали низ целиот свет, вклучувајќи ги [[Фестивал на документарен филм во Марсеј|Фестивалот на документарен филм во Марсеј]], [[ДокуФест]] од [[Призрен]], {{ill|Tempo dokumentärfestival|sv}} во Шведска, фестивалот {{ill|Овој човечки свет|de}} во [[Виена]] и [[Меѓународен документарен филм во Копенхаген Филмски фестивал]].<ref name="official" /> Фестивалот досега свечено го отворале значајни личности во светот на [[кинематографија]]та, како што се [[Мирјана Карановиќ]], [[Мики Манојловиќ]], [[Билјана Србљановиќ]], [[Веран Матиќ]], [[Борис Буден]], [[Дубравка Угрешиќ]], [[Оља Беќковиќ]]. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *{{official website|url=https://slobodnazona.rs/?lang=en}} *[https://www.imdb.com/event/ev0003954/overview/ Free Zone Film Festival] at the [[Internet Movie Database]] *[https://www.filmfestivals.com/festival/free_zone_film_festival Free Zone Film Festival] at FilmFestivals.com [[Категорија:Филмски фестивали во Србија]] [[Категорија:Филмски фестивали основани во 2005]] 5apxe76xog6up8zr5gpvc09qgvrl4ut 5537801 5537797 2026-04-11T19:24:08Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5537801 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Фестивал | име = Слободна зона | целосно име =Филмски фестивал „Слободна зона“ | лого = | опис на лого = | слика = | големина = | опис слика = | датум = | почнува = | завршува = | зачестеност = | локација = [[Белград]], [[Нови Сад]], [[Ниш]], [[Србија]] | години на постоење = 20(до 2025) | првпат = 2005 | последен пат = | учесници = | посетители = | жанр = Ангажиран долгометражен и документарен филм | буџет = | поддржувач = | веб страна = {{URL|https://slobodnazona.rs/}} | фусноти = |Директор = }} '''Филмски фестивал „Слободна зона“''' ({{langx|sr|Филмски фестивал Слободна зона}}) — годишен [[филмски фестивал]] што се одржува во [[Србија]] секоја година од 2005 година. Од 2013 година, фестивалот се одржува истовремено во три града: [[Белград]], [[Нови Сад]] и [[Ниш|Ниш]]. Церемонијата на отворањето се одржува во [[Сава центар]] со илјадници гледачи.<ref name="official">{{Citation|title=Official page - about us|url=https://slobodnazona.rs/about-us/?lang=en|accessdate=2021-06-17}}</ref> Програмата „Слободна зона“ прикажува во просек од 30 до 40 [[игран филм|играни]] и [[документарен филм|документарни филмови]], прикажувајќи дела од целиот свет кои се стремат да се справат или да одговорат на прашања поврзани со човековите права, а се поддржани од [[Мрежа за филмови за човекови права|Мрежата за филмови за човекови права]].<ref name="hrfn">{{citation|url=https://www.humanrightsfilmnetwork.org/filmfestival/free-zone-film-festival|title=Free Zone Film Festival - 5 November to 10 November 2020|accessdate=2021-06-17}}</ref><ref>{{citation|url=http://fondb92.org/en/free-zone-festival.1.81.html|title= Free zone festival|accessdate=2021-06-17}}</ref><ref>{{citation|url=https://www.filmfestivals.com/festival/free_zone_film_festival|title=Free Zone Film Festival on FilmFestivals.com|accessdate=2021-06-17}}</ref> Со текот на годините, фестивалот соработувал со други фестивали низ целиот свет, вклучувајќи ги [[Фестивал на документарен филм во Марсеј|Фестивалот на документарен филм во Марсеј]], [[ДокуФест]] од [[Призрен]], {{ill|Tempo dokumentärfestival|sv}} во Шведска, фестивалот {{ill|Овој човечки свет|de}} во [[Виена]] и [[Меѓународен документарен филм во Копенхаген Филмски фестивал]].<ref name="official" /> Фестивалот досега свечено го отворале значајни личности во светот на [[кинематографија]]та, како што се [[Мирјана Карановиќ]], [[Мики Манојловиќ]], [[Билјана Србљановиќ]], [[Веран Матиќ]], [[Борис Буден]], [[Дубравка Угрешиќ]], [[Оља Беќковиќ]]. ==Наводи== {{наводи}} ==Надворешни врски== *{{official website|url=https://slobodnazona.rs/?lang=en}} *[https://www.imdb.com/event/ev0003954/overview/ Free Zone Film Festival] at the [[Internet Movie Database]] *[https://www.filmfestivals.com/festival/free_zone_film_festival Free Zone Film Festival] at FilmFestivals.com [[Категорија:Филмски фестивали во Србија]] [[Категорија:Филмски фестивали основани во 2005]] 5gnh9v0ai8tl9q1i4m0lzr5oahf4dqz 1 1391262 5537802 2026-04-11T19:25:52Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5537802 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1391264 5537808 2026-04-11T19:52:42Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Човекови права|земја=Казахстан}} 5537808 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Човекови права|земја=Казахстан}} nd75d1zy0ypa9u6mzqwrilb6nc66shb 14 1391265 5537809 2026-04-11T19:53:15Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Казахстан]] 5537809 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по земја|Казахстан]] ib79eftjuqx8tgwrv2iv3v9i4hkc9ga 0 1391266 5537816 2026-04-11T20:05:35Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1337574068|Science and technology in Kazakhstan]]“ 5537816 wikitext text/x-wiki '''Науката и технологијата во Казахстан''' – владини политики за развој на науката, технологијата и иновациите во [[Казахстан]] . jj7jaaywp0sll4xbpgslzrelqp5skcq 5537819 5537816 2026-04-11T20:06:21Z Тиверополник 1815 5537819 wikitext text/x-wiki '''Науката и технологијата во Казахстан''' – владини политики за развој на науката, технологијата и иновациите во [[Казахстан]] . Науката и технологијата во Казахстан == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2030 === [[File:GDP_in_Central_Asia_by_economic_sector,_2005_and_2013.svg|thumb|БДП во Средна Азија по економски сектор, 2005 и 2013 година. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030, слика 14.2.]] „Стратегијата на Казахстан 2030“ била усвоена со претседателски декрет во 1997 година. Покрај националната безбедност и политичката стабилност, таа се фокусира на раст базиран на отворена пазарна економија со висок степен на странски инвестиции, како и на здравство, образование, енергетика, транспорт, комуникации, инфраструктура и професионална обука.<ref name=":1">{{Cite book|title=Central Asia. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last=Mukhitdinova|first=Nasiba|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=365–387}}</ref> По истекот на првиот среднорочен план за имплементација во 2010 година, [[Казахстан]] вовел втор план до 2020 година. Тој се фокусирал на забрзување на диверзификацијата на економијата преку индустријализација и развој на инфраструктурата; развој на човечки капитал; подобри социјални услуги, вклучувајќи домување; стабилни меѓународни односи; и стабилни меѓуетнички односи. Според пописот од 2009 година, [[Казаци|Казаците]] сочинуваат 63% од населението, а етничките Руси 24%. Малите малцинства (помалку од 3%) го сочинуваат остатокот, вклучувајќи [[Узбеци]], [[Украинци]], [[Белоруси]] и [[Татари]].<ref name=":1" /> Два програми ја поддржуваат „Стратешката програма“ до 2020 година: „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ (2011−2020) и „Државната програма за образовен развој“ (2011−2014), и двете усвоени со декрет во 2010 година. Последната е дизајнирана да обезбеди пристап до квалитетно образование и поставува низа цели. На пример, до 2020 година:<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite book|title=State Programme for Educational Development (2011−2014)|publisher=Government of Kazakhstan|year=2010}}</ref> *90% од средните училишта треба да користат систем за електронско учење *52% од наставниците треба да имаат диплома или магистерска титула *Стандардот на сите средни училишта треба да се подигне на ниво на „Назарбаевите интелектуалните училишта“ во земјата, кои поттикнуваат критичко размислување, автономно истражување, длабока анализа на информации и познавање на казахски, англиски и руски јазик *До 2016 година, државните стипендии за универзитетски студенти треба да се зголемат за 25% *80% од студентите кои завршуваат со државна стипендија треба да бидат вработени во својата област на специјализација една година по дипломирањето. „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ се фокусира на диверзификација на економијата и подобрување на конкурентноста на Казахстан преку создавање средина што дополнително го поттикнува индустрискиот развој и преку развој на приоритетни економски сектори, преку соработка меѓу владата и бизнис-секторот. Економските приоритети на Казахстан до 2020 година биле земјоделство, рударство и металуршки комплекси, енергетскиот сектор, нафта и гас, машинство, информатички и комуникациски технологии (ИКТ) и хемија и петрохемија. Целите вклучуваат:<ref name=":1" /><ref name=":5" /> *Зголемување на домашните истражувачки трошоци на 1% од БДП до 2015 година *Зголемување на бројот на меѓународно признати патенти на 30 *Отворање на два центри со индустриска експертиза, три дизајнерски бироа и четири технолошки паркови *Зголемување на уделот на непримарни извозни производи на најмалку 40% од извозот до 2014 година *Зголемување на продуктивноста на трудот во производството за фактор не помал од 1,5 до 2020 година *Зголемување на придонесот на производствениот сектор на најмалку 12,5% од БДП до 2020 година. Се проценува дека до 2006 година, две третини од казахстанските фирми биле во приватна сопственост.<ref>{{Cite journal|last=Spechler|first=Martin C.|date=2008|title=The Economies of Central Asia: a Survey|journal=Comparative Economic Studies|volume=50|pages=30–52|doi=10.1057/ces.2008.3 |s2cid=154689140 }}</ref> Цените во Казахстан се речиси целосно базирани на пазарот, а банкарските и другите финансиски институции се многу подобро развиени отколку на друго место во регионот. Владата може да соработува со приватните претпријатија преку „Атамекен“, сојуз од повеќе од 1.000 претпријатија од различни сектори, и со странските инвеститори преку Советот на странски инвеститори, основан во 1998 година. Сепак, Казахстан останува приврзан за државно воден капитализам, со државни компании кои сè уште доминираат во стратешките индустрии. За време на [[Финансиска криза 2007–2008|Глобалната криза од 2008 година]], казахстанската влада ја зголемила својата вмешаност во економијата, иако во истата година бил создаден и фондот за богатство Самрук-Казина за понатамошна приватизација на државно контролирани бизниси.<ref>{{Cite book|title=Economic Reform and Institutional Change in Central Asia: towards a New Model of the Developmental State? Research Papers 2012/05|last1=Stark|first1=M.|last2=Ahrens|first2=J.|publisher=Private Hochschule|year=2012|location=Göttingen, Germany}}</ref> Самрук-Казина произлегла од спојувањето во 2008 година на две акционерски друштва: Казахстанскиот холдинг за управување со државни средства (Самрук) и Фондот за одржлив развој (Казина). Самрук-Казина е задолжен за модернизација и диверзификација на казахстанската економија преку привлекување инвестиции во приоритетни сектори, поттикнување регионален развој и зајакнување на меѓуиндустриски и меѓурегионални врски. Нафтата и гасот претставуваат 60–70% од казахстанскиот извоз. Намалување на приходите од нафта за 2% во 2013 година, по пад на цените, ја чинело економијата на Казахстан 1,2 милијарди американски долари, според Руслан Султанов, генерален директор на Центарот за развој на трговската политика, акционерско друштво при Министерството за економија и буџетско планирање. Повеќе од половина (54%) од преработените производи биле извезени во [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]] во 2013 година, во споредба со 44% пред усвојувањето на [[Царински сојуз на Евроазиската економска унија|Царинскиот сојуз]] во 2010 година. === Стратегија Казахстан 2050 === == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2050 === Во декември 2012 година, претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] ја објавил „[[Стратегија Казахстан 2050]]“ со слоганот „Силен бизнис, силна држава“. Оваа прагматична стратегија предлага обемни социо-економски и политички реформи со цел Казахстан да се издигне меѓу 30-те најразвиени економии до 2050 година. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата во јануари 2014 година, претседателот истакнал дека „земјите членки на ОЕЦД поминале пат на длабока модернизација. Тие исто така покажуваат високи нивоа на инвестиции, истражување и развој, работна ефикасност, деловни можности и животен стандард. Ова се стандардите за нашиот влез меѓу 30-те најразвиени нации.“<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.kazakhembus.com|title=The Kazakhstan Way - 2050: One Goal, One Interest and One Future. State of the Nation Address by President Nursultan Nazarbayev|date=2014}}</ref> Ветувајќи дека ќе ги објасни целите на стратегијата на населението за да се обезбеди јавна поддршка, претседателот нагласил дека „благосостојбата на обичните граѓани треба да служи како најважен индикатор на нашиот напредок“. На институционално ниво, тој ветил создавање атмосфера на фер конкуренција, правда и владеење на правото и дека ќе „обликува и имплементира нови антикорупциски стратегии“. Ветувајќи поголема автономија за локалните власти, тој потсетил дека „тие мора да бидат одговорни пред јавноста“. Тој ветил воведување принципи на [[меритократија]] во кадровската политика за државните претпријатија и компании. Претседателот ја признал „потребата за ажурирање на односите меѓу државата, невладините организации и приватниот сектор“ и најавил програма за приватизација. Списокот на државни претпријатија за приватизација требаше да биде изготвен од владата и фондот за суверено богатство Самрук-Казина во првата половина од 2014 година.<ref name=":1" /> Првата фаза од „Стратегијата 2050“ се фокусира на правење „современ скок“ до 2030 година. Целта е развој на традиционалните индустрии и создавање преработувачки индустриски сектор. Како модели се наведуваат [[Сингапур]] и [[Јужна Кореја|Република Кореја]]. Втората фаза до 2050 година ќе се фокусира на одржлив развој преку премин кон економија базирана на знаење заснована на инженерски услуги. Во оваа фаза се предвидува производство на стоки со висока додадена вредност во традиционалните сектори. За да се олесни транзицијата кон економија базирана на знаење, ќе се реформираат законите поврзани со ризичен капитал, заштита на интелектуална сопственост, поддршка на истражување и иновации и комерцијализација на научни резултати. Посебен фокус ќе има преносот на знаење и технологија, преку воспоставување истражувачки и инженерски центри во соработка со странски компании. Мултинационални компании во нафтениот, гасниот, рударскиот и металуршкиот сектор ќе бидат поттикнати да развиваат индустрии за снабдување со потребни производи и услуги. Технолошките паркови ќе се зацврстат, како новиот Иновативен интелектуален кластер на [[Назарбаев Универзитет|Назарбаевиот Универзитет]] во Астана и ИТ паркот Алатај во Алмати.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во својата „Стратегија 2050“, Казахстан си дава 15 години за да се преобрази во економија базирана на знаење. Нови сектори треба да се создаваат во секој петгодишен план. Првиот од нив, кој ги опфаќа годините 2010−2014, се фокусира на развој на индустриски капацитети во автомобилската индустрија, авионското инженерство и производство на локомотиви, патнички и товарни железнички вагони. Во вториот петгодишен план до 2019 година, целта е развој на извозни пазари за овие производи. За да влезе на светскиот пазар на геолошки истражувања, Казахстан планира да ја зголеми ефикасноста на традиционалните екстрактивни сектори како нафта и гас. Исто така се планира развој на ретки земни метали, поради нивната важност за електроника, ласерска технологија, комуникации и медицинска опрема. Вториот петгодишен план се совпаѓа со развојот на „''Business 2020''“ мапата за мали и средни претпријатија (МСП), која предвидува грантови и микрокредити за МСП во регионите. Владата и Националната комора на претприемачи исто така планираат развој на механизам за поддршка на стартапи.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во следните петгодишни планови до 2050 година, ќе се развиваат нови индустрии во области како мобилни и мултимедијални технологии, нанотехнологии, вселенска технологија, роботика, генетско инженерство и алтернативна енергија. Ќе се развива прехранбената индустрија со цел земјата да стане регионален извозник на говедско месо, млечни производи и други земјоделски производи. Нископродуктивните и водо-интензивни култури ќе бидат заменети со зеленчук, маслодајни и сточни култури. „Стратегијата Казахстан 2050“ поставува цел да се преполови уделот на енергетските приходи во БДП и да се обезбеди не-ресурсните производи да сочинуваат 70% од извозот до 2050 година. Како дел од преминот кон „[[зелена економија]]“ до 2030 година, 15% од обработливото земјиште ќе користи технологии за заштеда на вода. Ќе се воспостават експериментални аграрни и иновативни кластери и ќе се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Развојот на инфраструктурата е приоритет. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата од јануари 2014 година, претседателот изјавил дека се градат автопати кои ќе ги поврзат казахстанските градови и ќе ја претворат земјата во логистички хаб што ги поврзува [[Европа]] и [[Азија]]. „Коридорот Западна Европа – Западна Кина е речиси завршен и се гради железничка линија кон [[Туркменистан]] и [[Иран]] за пристап до пристаништа во Заливот“, изјавил претседателот. „Треба да се зголеми капацитетот на пристаништето Актај и да се поедностават процедурите за извоз и увоз. По завршувањето, железничката линија Зхезказган–Шалкар–Бејнеу долга 1.200 km ќе го поврзе истокот и западот на земјата, обезбедувајќи пристап до Каспискиот и Кавказкиот регион на запад и до кинеското пристаниште Лианјунганг на Пацификот на исток.“<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Традиционалниот енергетски сектор исто така ќе се развива. Постоечките термоелектрани, од кои многу веќе користат технологии за заштеда на енергија, треба да бидат опремени со чисти енергетски технологии. Ќе се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до Expo 2017. Во јавниот сообраќај ќе се воведат еколошки горива и електрични возила. Ќе се изгради и нов рафинериски капацитет за производство на гас, дизел и авионски горива. Со најголеми резерви на ураниум во светот, Казахстан планира и изградба на јадрени централи за задоволување на растечките енергетски потреби.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во февруари 2014 година, Националната агенција за технолошки развој потпишала договор со Исламската корпорација за развој на приватниот сектор и приватен инвеститор за воспоставување на Централноазиски фонд за обновлива енергија. Во следните 8−10 години, фондот треба да инвестира во казахстански проекти за обновлива и алтернативна енергија, со почетен капитал од 50−100 милиони американски долари, од кои две третини ќе доаѓаат од приватни и странски инвестиции.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=http://oilnews.kz/en/home/news|title=Kazakhstan creates investment fund for projects in the field of renewable energy sources|work=Oil News|access-date=30 May 2017}}</ref> Меѓу целите на „Стратегијата Казахстан 2050“ се:<ref name=":1" /> *Казахстан да го зголеми БДП по жител од 13.000 американски долари во 2012 на 60.000 американски долари до 2050 година; *Со пораст на урбаното население од 55% на 70%, градовите да бидат поврзани со висококвалитетни патишта и брз железнички сообраќај до 2050 година; *Малите и средните претпријатија да создаваат до 50% од БДП до 2050 година, наспроти 20% во моментот; *Казахстан да стане водечки евразиски центар за медицински туризам (со можна универзална здравствена заштита); *Годишниот раст на БДП да изнесува најмалку 4%, а инвестициите да се зголемат од 18% на 30%; *Нересурсните производи да сочинуваат 70% од извозот, а уделот на енергијата во БДП да се преполови; БДП од истражување и развој (GERD) да достигне 3% од БДП; *Како дел од „зелената економија“ до 2030 година, 15% од земјоделското земјиште да користи технологии за заштеда на вода; да се развие аграрна наука; да се воспостават експериментални аграрни и иновациски кластери; да се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша; *да се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до 2017 година; и *да се воспостави Геолошки кластер на школи на Назарбаев Универзитет до 2015 година. Претседателот Назарбаев, кој се повлекол од функцијата во март 2019 година по речиси 30 години на власт, во мај 2015 година вовел „План на нацијата“ кој ја претвора „Стратегијата Казахстан 2050“ во 100 конкретни чекори. Овие чекори се групирани во пет институционални реформи: формирање професионална државна администрација; владеење на правото; индустријализација и економски раст; идентитет и единство; и формирање одговорна влада.<ref name=":6">Y. Suleimenov (2021) Central Asia. In UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development. Schneegans, S.; Straza, T. and J. Lewis (eds). UNESCO Publishing: Paris.</ref> Една од имплементациите на „Планот на нацијата“ е меѓународниот технолошки парк Астана Хаб, кој бил отворен во ноември 2018 година во рамки на програмата „Digital Kazakhstan“.<ref name=":6" /> Паркот со својот акцелераторски програм произлегува од чекор 63 од „Планот на нацијата“. Астана Хаб е еден од трите главни технолошки паркови во земјата, заедно со Паркот за иновативни технологии Алатау (2005) и Tech Garden, основан во 2015 година.<ref name=":6" /> == Правна рамка за наука и иновации == Во 2006 година, владата го основала Фондот за наука во рамките на Државната програма за научен развој 2007-2012 година, со цел да се поттикне пазарно ориентирано истражување преку поттикнување на соработката со приватни инвеститори. Околу 80% од исплатени средства одат во истражувачки институти. Фондот обезбедува грантови и заеми за проекти во применети истражувања во приоритетни области за инвестирање, како што е идентификувано од страна на владиниот Комитет за висока научна технологија, на чие чело е премиерот. За периодот 2007-2012 година, тие беа:<ref name=":1" /><ref name=":0" /> [[File:Central_Asian_researchers_by_field_of_science,_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по област на наука, 2013 година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.4.]] * јаглеводороди, сектори за рударство и топење и поврзани услужни области (37%); * биотехнологии (17%); * информациски и вселенски технологии (11%); * јадрени и технологии за обновлива енергија (8%); * нанотехнологии и нови материјали (5%); * други (22%). Државната програма за научен развој 2007-2012 година предвидувала дека Фондот за наука треба да насочува 25% од сите средства за наука до 2010 година. Сепак, по [[Финансиска криза 2007–2008|финансиската криза од 2008 година]], придонесот на владата во фондот се намалил. Фондот се прилагодил нудејќи пофлексибилни услови, како што се кредити без камата и данок, и со продолжување на периодот на кредитот до 15 години. Паралелно, казахстанските научници биле охрабрени да се обратат до западните партнери.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> [[File:Central_Asian_researchers_by_sector_of_employment_(HC),_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по сектор на вработување (HC), 2013. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.5.]] == Трендови во образованието и истражувањето == Казахстан посветува помалку на образованието (2,8% од БДП во 2014 година) отколку [[Киргистан]] (5,5% од БДП во 2014 година) или [[Таџикистан]] (5,2% од БДП во 2014 година). Уделот од БДП наменет за високо образование останал стабилен од 2005 година, но скромен: 0,43% од БДП во 2014 година.<ref>{{Cite web|url=http://data.uis.unesco.org/?queryid=181|title=База на податоци за владини трошоци за образование како процент од БДП|date=6 јуни 2017 година|website=УНЕСКО Институт за статистика}</ref> Сепак, Казахстан направил големи чекори во подобрувањето на квалитетот на образованието во изминатата деценија. Денес планира да генерализира квалитетно образование со подигнување на стандардот на сите средни училишта на нивото на своите интелектуални училишта „Назарабаев“ до 2020 година, што поттикнува критичко размислување, автономно истражување, длабинска анализа на информациите и познавање на казахстански, англиски и руски јазик. Казахстан го генерализира наставата по странски јазици во училиштата и универзитетите, со цел да се олеснат меѓународните врски. Универзитетот „Назарбаев“ е дизајниран како меѓународен истражувачки универзитет. Казахстанската влада ветила дека ќе ги зголеми универзитетските стипендии за 25% до 2016 година.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> Во 2007 година, владата го усвоила тристепениот систем за диплома, магистерски студии и докторски студии, кој постепено го заменува советскиот систем на кандидати и доктори на науки. Во 2010 година, Казахстан станала единствената средноазиска членка на [[Болоњска декларација|Болоњската декларација]]. Овој процес има за цел да ги хармонизира системите за високо образование со цел да се создаде Европска област за високо образование. Неколку високообразовни институции во Казахстан (од кои 90 се приватни) се членки на Европскиот универзитетски сојуз.<ref name=":1" /> [[File:Sector of women among researchers employed in the business enterprise sector, 2013 or case year.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година, слика 3.4.]] Во 2013 година, секторот за високо образование извршил 31% од истражувањата и вработил повеќе од половина (54%) од истражувачите. Во Казахстан имало 1.046 истражувачи на милион жители (според бројот на вработени). Во [[Средна Азија]], само [[Узбекистан]] има поголема густина на истражувачи: 1.097 на милион жители во 2011 година. Глобалниот просек во 2014 година бил 1.083 истражувачи на милион жители (во еквиваленти со полно работно време).<ref name=":1" /> Казахстан ја одржува родовата еднаквост од распадот на [[Советскиот Сојуз]] во раните 1990-ти. Во 2013 година, 51,5% од казахстанските истражувачи биле жени. Казахстанките доминирале во медицинските и здравствените истражувања и претставувале 45–55% од истражувачите во инженерството и технологијата. Во деловниот сектор, секој втор истражувач бил жена.<ref name=":1" /> '''Табела:''' '''Докторски титули стекнати по наука и инженерство во Средна Азија, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | colspan="2" |Доктор на науки | colspan="4" |Доктор на науки во науката | colspan="4" |Доктор на науки во енергетиката |- | |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |- |Казахстан (2013) |110 |51 | 73 |60 |4.4 |2.7 |37 |38 |2.3 |0.9 |- |Киргистан (2012) |499 |63 | 91 |63 |16.6 |10.4 |54 |63 |– |– |- |Таџикистан (2012) |331 |11 | 31 |– |3.9 |– |14 |– |– |– |- |Узбекистан (2011) |838 |42 | 152 |30 |5.4 |1.6 |118 |27.0 |– |– |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 Забелешка: Дипломираните доктори по природни науки ги опфаќаат биолошките науки, физичките науки, математиката и статистиката и компјутерските науки; докторите по инженерство ги опфаќаат и производството и градежништвото. За Централна Азија, генеричкиот термин доктор на науки ги опфаќа и дипломите за кандидат на науки и доктор на науки. Податоците не се достапни за Туркменистан. '''Табела: Истражувачи од Средна Азија по област на науката и пол, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | | colspan="3" rowspan="2" |'''Вкупен број на истражувачи (број на вработени))''' | colspan="12" |'''Истражувачи по област на науката (број на вработени))''' |- | | | colspan="2" |Природни науки | colspan="2" |Инженерство и технологија | colspan="2" |Медицински и здравствени науки | colspan="2" |Земјоделски науки | colspan="2" |Општествени науки | colspan="2" |Хуманитарни науки |- | |Вкупно истражувачи |На милион жители. |Број на жени |Жени (% |Вкупно |Жени (% |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |- |Казахстан 2013 |17 195 |1 046 |8 849 |51.5 |5 091 |51.9 |4 996 |44.7 |1 068 |69.5 |2 150 |43.4 |1 776 |61.0 |2 114 |57.5 |- |Киргистан 2011 |2 224 |412 |961 |43.2 |593 |46.5 |567 |30.0 |393 |44.0 |212 |50.0 |154 |42.9 |259 |52.1 |- |Таџикистан 2013 |2 152 |262 |728 |33.8 |509 |30.3 |206 |18.0 |374 |67.6 |472 |23.5 |335 |25.7 |256 |34.0 |- |Узбекистан 2011 |30 890 |1 097 |12 639 |40.9 |6 910 |35.3 |4 982 |30.1 |3 659 |53.6 |1 872 |24.8 |6 817 |41.2 |6 650 |52.0 |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 == Трендови во истражувачките резултати == == Научни публикации и меѓународна соработка == [[File:Growth_in_scientific_output_has_accelerated_in_Kazakhstan_since_2012.svg|thumb|Научни публикации од Средна Азија каталогизирани од Веб на науката на Томсон Ројтерс, Проширен индекс на цитати на науки, 2005–2014, Извештај за науката на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.6.]] Бројот на научни трудови објавени во Средна Азија пораснал за речиси 50% помеѓу 2005 и 2014 година, при што главен двигател бил Казахстан, кој во овој период го надминал Узбекистан и станал најпродуктивниот научен издавач во регионот, според Веб на науката на Томсон Ројтерс (Web of Science (Science Citation Index Expanded) на Thomson Reuters). Казахстанските научници се специјализираат главно за физика, а потоа за хемија. Помеѓу 2005 и 2014 година, тие го зголемиле својот научен опус трикратно, достигнувајќи околу 600 трудови годишно. Тие произведувале 35% од научните статии од Централна Азија во базата во 2005 година, а дури 56% во 2014 година. Сепак, вкупниот обем останува релативно низок. Во 2014 година имало 36 статии на милион жители во Казахстан, во споредба со 15 во Киргистан, 11 во Узбекистан и по 5 во Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> Развојот на поинтензивни меѓународни партнерства веројатно го објаснува наглиот пораст на казахстанските публикации во [[Science Citation Index |Science Citation Index Expanded]] од 2008 година. Главни партнери на казахстанските научници помеѓу 2008 и 2014 година биле руските научници, следени од американски, германски, британски и јапонски научници.<ref name=":1" /> И покрај постојано ниските вложувања во истражување во сите пет средноазиски републики, националните развојни стратегии сепак се фокусираат на развој на економии базирани на знаење и нови високотехнолошки индустрии. Сепак, само пет казахстански патенти биле регистрирани во Американската канцеларија за патенти и трговски марки (USPTO) помеѓу 2008 и 2013 година, во споредба со три од узбекистански пронаоѓачи и ниту еден од останатите три централноазиски републики – Киргистан, Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> [[File:The most prolific countries in Central Asia – Kazakhstan and Uzbekistan – specialize in physics and chemistry.svg|thumb|Кумулативен број на трудови од средноазијци помеѓу 2008 и 2013 година, по научни области. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030 (2015), слика 14.6.]] Казахстан е главен трговец со високотехнолошки производи во Средна Азија. Увозот речиси се удвоил помеѓу 2008 и 2013 година, од 2,7 милијарди американски долари на 5,1 милијарда. Забележан е значителен пораст на увозот на компјутери, електроника и телекомуникациска опрема; овие производи достигнале вредност од 744 милиони американски долари во 2008 година и 2,6 милијарди пет години подоцна. Растот на извозот бил поскромен – од 2,3 милијарди на 3,1 милијарда американски долари – и главно доминиран од хемиски производи (без фармацевтски), кои сочинувале две третини од извозот во 2008 година (1,5 милијарди) и 83% (2,6 милијарди) во 2013 година.<ref name=":1" /> == Меѓународна соработка == Како и другите четири средноазиски републики, Казахстан е член на повеќе меѓународни организации, меѓу кои [[Организација за безбедност и соработка во Европа]], [[Организација за економска соработка]] и [[Шангајска организација за соработка]]. Казахстан и другите четири републики се исто така членки на Програмата за регионална економска соработка во Централна Азија (CAREC), која ги вклучува и Авганистан, Азербејџан, Кина, Монголија и Пакистан. Во ноември 2011 година, десетте членки ја усвоиле стратегијата „CAREC 2020“, план за унапредување на регионалната соработка. До 2020 година се инвестираат околу 50 милијарди американски долари во приоритетни проекти во транспорт, трговија и енергетика. Бидејќи земјите од Централна Азија немаат излез на море (освен Казахстан и Туркменистан со пристап до Каспиското Море), регионалната соработка е клучна за транспорт на енергенси и стоки.<ref name=":1" /> Казахстан е еден од трите основачи на [[Евроазиска економска унија]] во 2014 година, заедно со [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]], а подоцна ѝ се приклучиле [[Ерменија]] и [[Киргистан]]. Иако соработката во науката и технологијата веќе е значајна, се очекува унијата да има ограничено дополнително влијание врз научната соработка, но може да ја поттикне деловната поврзаност и научната мобилност, благодарение на слободното движење на работната сила и унифицираните патентни правила.<ref name=":1" /><ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=Countries in the Black Sea basin. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last1=Erocal|first1=Deniz|last2=Yegorov|first2=Igor|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=324–341}}</ref> Казахстан учествувал и во два истражувачки програми на претходната Евроазиска економска заедница. Првата е Програмата за иновативни биотехнологии (2011–2015), со учество на Белорусија, Казахстан, Русија и Таџикистан. Во рамките на програмата се доделувале награди на годишни биоиндустриски конференции и изложби. Во 2012 година учествувале 86 руски организации, три од Белорусија, една од Казахстан, три од Таџикистан, како и два германски истражувачки тима. Во тој период се нагласувала важноста на развојот на биоиндустријата, при што биотехнологијата се развивала два до три пати побрзо од хемиската индустрија.<ref name=":1" /> Втората иницијатива била создавањето на Центар за иновативни технологии на 4 април 2013 година, со учество на Рускиот венчур фонд, казахстанска национална агенција и белоруска иновативна фондација. Проектите добивале финансирање од 3 до 90 милиони американски долари и се спроведувале преку јавно-приватни партнерства. Првите проекти опфаќале суперкомпјутери, вселенска технологија, медицина, преработка на нафта, нанотехнологии и еколошка употреба на ресурси.<ref name=":1" /> Казахстан бил вклучен и во проект на [[Европската Унија]] започнат во септември 2013 година – IncoNet CA, чија цел е поттикнување учество на земјите од Средна Азија во програмата [[Horizon 2020]]. Проектот се фокусира на климатски промени, енергија и здравство, и предвидува поврзување на истражувачки институции од Европа и Централна Азија.<ref name=":1" /> Меѓународниот научно-технолошки центар (ISTC) е основан во 1992 година од ЕУ, Јапонија, Русија и САД за да ги пренасочи поранешните воени научници кон цивилни истражувања. Во 2014 година неговото седиште е преместено во [[Назарбаев Универзитет]] во Казахстан.<ref name=":1" /> Иако Казахстан не е членка на [[Организација за економска соработка и развој|Организацијата за економска соработка и развој]] (ОЕЦД), во 2015 година потпишал меморандум за соработка со организацијата за двегодишна програма за реформи, што довело до Обзор на иновациската политика на ОЕЦД за Казахстан во 2017 година.<ref>{{Cite news|url=http://www.oecd.org/economy/oecd-bolsters-relationship-with-kazakhstan-signs-kazakhstan-country-programme-agreement.htm|title=OECD bolsters relationship with Kazakhstan – Signs Kazakhstan Country Programme Agreement|date=22 January 2015|work=OECD|access-date=31 May 2017}}</ref> Казахстан станал 162. членка на [[Светска трговска организација|СТО]] на 30 ноември 2015 година. == Технолошки инкубатори во Казахстан == Во 2015 година владата го основала Автономниот кластeр фонд, кој управува со Паркот за иновативни технологии Алатау и иновативниот кластер Tech Garden.<ref name=":6" /> Вкупно, Автономниот кластерски фонд обединува 233 организации, меѓу кои 23 универзитети, 24 истражувачки институти, еден развоен институт, 48 компании и заеднички инвестициски фонд.<ref name=":6" /> === Парк за иновативни технологии Алатау === Сместен 30 км источно од [[Алмати]], паркот бил основан во 2005 година од Институтот за јадена физика, кој потекнува од советскиот период. Тој користи ризичен капитал за зголемување на уделот на казахстанска содржина во високите технологии во следните области:<ref name=":6" /> *паметна индустрија и нови материјали; *паметна средина; *нови извори на енергија и чисти технологии; *финансиски технологии (fintech); *е-трговија; и *нови медиуми. Паркот располага со производствени комплекси и обезбедува истражувачки капацитети за институции како што се Казахстанско-британскиот технички универзитет и Меѓународниот универзитет за информатички технологии.<ref name=":6" /> Тој функционира како специјална економска зона. Локалните и странските инвеститори имаат право на повластени даночни стапки и се ослободени од даноци на имот, земјиште, добивка и социјални придонеси. Ризичен капитал се обезбедува преку Global Venture Alliance, со седиште во [[Сан Франциско]], [[Соединети Американски Држави|САД]].<ref name=":6" /> Меѓународната акцелераторска програма ''Start-up Kazakhstan'' е отворена за учесници од [[Заедницата на независни држави]] и [[Европа]]. Фондот за развој на претприемништво „Даму“ при Националната агенција за технолошки развој и Националниот научен фонд (основан 2006 година) исто така обезбедуваат финансиска поддршка за нови проекти. Дополнително, владата одобрила конкурентни грантови за иновации.<ref name=":6" /> === Tech Garden === Иновативниот кластер ''Tech Garden'' исто така функционира како специјална економска зона, со истите фискални поволности. Тој служи како тест-локација за дигитализација на индустријата, преку пилот-проекти, модел фабрики и лаборатории. Во центарот на Алмати ја спроведува меѓународната акцелераторска програма за стартапи icoStartup.kz, поддржана од Министерството за инвестиции и развој, со три главни насоки:<ref name=":6" /> Индустрија 4.0: индустриски интернет на нештата, роботика и автономни системи, енергетска ефикасност и заштеда, адитивно производство (3D печатење) и паметна логистика;<ref name=":6" /> Дигиталната преобразба во приватниот сектор во земјата се проширила и во потрошувачката логистика; на пример, брендот за кафе HYDE, основан од Сергеј Бабуров, имплементирал систем за оптимизација на синџирот на снабдување базиран на вештачка интелигенција во 2025 година за подобрување на регионалната дистрибуција.<ref name="comunicaffe2025">{{cite web |title=HYDE develops coffee supply chain optimization system |url=https://www.comunicaffe.com/hyde-develops-coffee-supply-chain-optimization-system/ |website=Comunicaffe International |date=2025-04-08 |access-date=2025-12-25}}</ref> Паметни градови: моделирање на информации за градба, мрежи од нова генерација и пренос на податоци, паметен транспорт и инфраструктура и социјални технологии; и<ref name=":6" /> Финансиски технологии (финтек): блокчејн, е-трговија и дигитални технологии.<ref name=":6" /> Стартапите во icoStartup.kz имаат пристап до истражувачки лаборатории што ги споделуваат мултинационални компании како [[ИБМ|IBM]] (САД) и британските технолошки компании [[IntelliSense]] и [[Metalysis]]. Во партнерство со IntelliSense, лабораторија за Индустрија 4.0 помага во подготовката на казахстанските компании за дигитализација на до 75% од работните процеси во рударскиот сектор. Со Metalysis, Tech Garden воспоставува истражувачко-развоен центар за развој на производство на 3D прашоци и легури од суровините на Казахстан, како и пилот-проекти за производство на метален прашок. Бидејќи сè уште нема јасен лидер во оваа област, таа може да стане извозна ниша за Казахстан во следните години.<ref name=":6" /> Една од целите е да им се овозможи на стартапите пристап до пазарите на Евроазиската економска унија и пошироко. Канцеларии на Tech Garden се отворени во [[Силиконска долина|Силиконската долина]] (САД) и во технопарковите на [[Руската Федерација]] во [[Сколково]] и [[Новосибирск]].<ref name=":6" /> Tech Garden инвестира до 100.000 американски долари во секој стартап. До 2020 година било планирано да се финансираат речиси 500 иновативни стартапи и да се инкубираат најмалку 50 високотехнолошки и извозно ориентирани компании. Финансирањето се обезбедува преку заедничко вложување со Global Venture Alliance (GVA Alatau Fund).<ref name=":6" /> == Технолошки настани == Во ноември 2021 година, казахстанското Министерство за дигитален развој, иновации и аерокосмичка индустрија и Astana Hub го организирале Qaz Startup Battle како начин за промовирање на развојот на казахстанскиот јазик и содржини во ИТ-решенија.<ref>{{Cite web|first=Assel |last=Satubaldina |date=2021-11-10|title=Qaz Startup Battle Promotes Kazakh Language IT Solutions|url=https://astanatimes.com/2021/11/qaz-startup-battle-promotes-kazakh-language-it-solutions/|access-date=2021-12-10|website=The h33omg47c8us8thc83ukhgesn57tdv5 5537822 5537819 2026-04-11T20:10:15Z Тиверополник 1815 /* Технолошки настани */ 5537822 wikitext text/x-wiki '''Науката и технологијата во Казахстан''' – владини политики за развој на науката, технологијата и иновациите во [[Казахстан]] . Науката и технологијата во Казахстан == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2030 === [[File:GDP_in_Central_Asia_by_economic_sector,_2005_and_2013.svg|thumb|БДП во Средна Азија по економски сектор, 2005 и 2013 година. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030, слика 14.2.]] „Стратегијата на Казахстан 2030“ била усвоена со претседателски декрет во 1997 година. Покрај националната безбедност и политичката стабилност, таа се фокусира на раст базиран на отворена пазарна економија со висок степен на странски инвестиции, како и на здравство, образование, енергетика, транспорт, комуникации, инфраструктура и професионална обука.<ref name=":1">{{Cite book|title=Central Asia. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last=Mukhitdinova|first=Nasiba|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=365–387}}</ref> По истекот на првиот среднорочен план за имплементација во 2010 година, [[Казахстан]] вовел втор план до 2020 година. Тој се фокусирал на забрзување на диверзификацијата на економијата преку индустријализација и развој на инфраструктурата; развој на човечки капитал; подобри социјални услуги, вклучувајќи домување; стабилни меѓународни односи; и стабилни меѓуетнички односи. Според пописот од 2009 година, [[Казаци|Казаците]] сочинуваат 63% од населението, а етничките Руси 24%. Малите малцинства (помалку од 3%) го сочинуваат остатокот, вклучувајќи [[Узбеци]], [[Украинци]], [[Белоруси]] и [[Татари]].<ref name=":1" /> Два програми ја поддржуваат „Стратешката програма“ до 2020 година: „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ (2011−2020) и „Државната програма за образовен развој“ (2011−2014), и двете усвоени со декрет во 2010 година. Последната е дизајнирана да обезбеди пристап до квалитетно образование и поставува низа цели. На пример, до 2020 година:<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite book|title=State Programme for Educational Development (2011−2014)|publisher=Government of Kazakhstan|year=2010}}</ref> *90% од средните училишта треба да користат систем за електронско учење *52% од наставниците треба да имаат диплома или магистерска титула *Стандардот на сите средни училишта треба да се подигне на ниво на „Назарбаевите интелектуалните училишта“ во земјата, кои поттикнуваат критичко размислување, автономно истражување, длабока анализа на информации и познавање на казахски, англиски и руски јазик *До 2016 година, државните стипендии за универзитетски студенти треба да се зголемат за 25% *80% од студентите кои завршуваат со државна стипендија треба да бидат вработени во својата област на специјализација една година по дипломирањето. „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ се фокусира на диверзификација на економијата и подобрување на конкурентноста на Казахстан преку создавање средина што дополнително го поттикнува индустрискиот развој и преку развој на приоритетни економски сектори, преку соработка меѓу владата и бизнис-секторот. Економските приоритети на Казахстан до 2020 година биле земјоделство, рударство и металуршки комплекси, енергетскиот сектор, нафта и гас, машинство, информатички и комуникациски технологии (ИКТ) и хемија и петрохемија. Целите вклучуваат:<ref name=":1" /><ref name=":5" /> *Зголемување на домашните истражувачки трошоци на 1% од БДП до 2015 година *Зголемување на бројот на меѓународно признати патенти на 30 *Отворање на два центри со индустриска експертиза, три дизајнерски бироа и четири технолошки паркови *Зголемување на уделот на непримарни извозни производи на најмалку 40% од извозот до 2014 година *Зголемување на продуктивноста на трудот во производството за фактор не помал од 1,5 до 2020 година *Зголемување на придонесот на производствениот сектор на најмалку 12,5% од БДП до 2020 година. Се проценува дека до 2006 година, две третини од казахстанските фирми биле во приватна сопственост.<ref>{{Cite journal|last=Spechler|first=Martin C.|date=2008|title=The Economies of Central Asia: a Survey|journal=Comparative Economic Studies|volume=50|pages=30–52|doi=10.1057/ces.2008.3 |s2cid=154689140 }}</ref> Цените во Казахстан се речиси целосно базирани на пазарот, а банкарските и другите финансиски институции се многу подобро развиени отколку на друго место во регионот. Владата може да соработува со приватните претпријатија преку „Атамекен“, сојуз од повеќе од 1.000 претпријатија од различни сектори, и со странските инвеститори преку Советот на странски инвеститори, основан во 1998 година. Сепак, Казахстан останува приврзан за државно воден капитализам, со државни компании кои сè уште доминираат во стратешките индустрии. За време на [[Финансиска криза 2007–2008|Глобалната криза од 2008 година]], казахстанската влада ја зголемила својата вмешаност во економијата, иако во истата година бил создаден и фондот за богатство Самрук-Казина за понатамошна приватизација на државно контролирани бизниси.<ref>{{Cite book|title=Economic Reform and Institutional Change in Central Asia: towards a New Model of the Developmental State? Research Papers 2012/05|last1=Stark|first1=M.|last2=Ahrens|first2=J.|publisher=Private Hochschule|year=2012|location=Göttingen, Germany}}</ref> Самрук-Казина произлегла од спојувањето во 2008 година на две акционерски друштва: Казахстанскиот холдинг за управување со државни средства (Самрук) и Фондот за одржлив развој (Казина). Самрук-Казина е задолжен за модернизација и диверзификација на казахстанската економија преку привлекување инвестиции во приоритетни сектори, поттикнување регионален развој и зајакнување на меѓуиндустриски и меѓурегионални врски. Нафтата и гасот претставуваат 60–70% од казахстанскиот извоз. Намалување на приходите од нафта за 2% во 2013 година, по пад на цените, ја чинело економијата на Казахстан 1,2 милијарди американски долари, според Руслан Султанов, генерален директор на Центарот за развој на трговската политика, акционерско друштво при Министерството за економија и буџетско планирање. Повеќе од половина (54%) од преработените производи биле извезени во [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]] во 2013 година, во споредба со 44% пред усвојувањето на [[Царински сојуз на Евроазиската економска унија|Царинскиот сојуз]] во 2010 година. === Стратегија Казахстан 2050 === == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2050 === Во декември 2012 година, претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] ја објавил „[[Стратегија Казахстан 2050]]“ со слоганот „Силен бизнис, силна држава“. Оваа прагматична стратегија предлага обемни социо-економски и политички реформи со цел Казахстан да се издигне меѓу 30-те најразвиени економии до 2050 година. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата во јануари 2014 година, претседателот истакнал дека „земјите членки на ОЕЦД поминале пат на длабока модернизација. Тие исто така покажуваат високи нивоа на инвестиции, истражување и развој, работна ефикасност, деловни можности и животен стандард. Ова се стандардите за нашиот влез меѓу 30-те најразвиени нации.“<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.kazakhembus.com|title=The Kazakhstan Way - 2050: One Goal, One Interest and One Future. State of the Nation Address by President Nursultan Nazarbayev|date=2014}}</ref> Ветувајќи дека ќе ги објасни целите на стратегијата на населението за да се обезбеди јавна поддршка, претседателот нагласил дека „благосостојбата на обичните граѓани треба да служи како најважен индикатор на нашиот напредок“. На институционално ниво, тој ветил создавање атмосфера на фер конкуренција, правда и владеење на правото и дека ќе „обликува и имплементира нови антикорупциски стратегии“. Ветувајќи поголема автономија за локалните власти, тој потсетил дека „тие мора да бидат одговорни пред јавноста“. Тој ветил воведување принципи на [[меритократија]] во кадровската политика за државните претпријатија и компании. Претседателот ја признал „потребата за ажурирање на односите меѓу државата, невладините организации и приватниот сектор“ и најавил програма за приватизација. Списокот на државни претпријатија за приватизација требаше да биде изготвен од владата и фондот за суверено богатство Самрук-Казина во првата половина од 2014 година.<ref name=":1" /> Првата фаза од „Стратегијата 2050“ се фокусира на правење „современ скок“ до 2030 година. Целта е развој на традиционалните индустрии и создавање преработувачки индустриски сектор. Како модели се наведуваат [[Сингапур]] и [[Јужна Кореја|Република Кореја]]. Втората фаза до 2050 година ќе се фокусира на одржлив развој преку премин кон економија базирана на знаење заснована на инженерски услуги. Во оваа фаза се предвидува производство на стоки со висока додадена вредност во традиционалните сектори. За да се олесни транзицијата кон економија базирана на знаење, ќе се реформираат законите поврзани со ризичен капитал, заштита на интелектуална сопственост, поддршка на истражување и иновации и комерцијализација на научни резултати. Посебен фокус ќе има преносот на знаење и технологија, преку воспоставување истражувачки и инженерски центри во соработка со странски компании. Мултинационални компании во нафтениот, гасниот, рударскиот и металуршкиот сектор ќе бидат поттикнати да развиваат индустрии за снабдување со потребни производи и услуги. Технолошките паркови ќе се зацврстат, како новиот Иновативен интелектуален кластер на [[Назарбаев Универзитет|Назарбаевиот Универзитет]] во Астана и ИТ паркот Алатај во Алмати.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во својата „Стратегија 2050“, Казахстан си дава 15 години за да се преобрази во економија базирана на знаење. Нови сектори треба да се создаваат во секој петгодишен план. Првиот од нив, кој ги опфаќа годините 2010−2014, се фокусира на развој на индустриски капацитети во автомобилската индустрија, авионското инженерство и производство на локомотиви, патнички и товарни железнички вагони. Во вториот петгодишен план до 2019 година, целта е развој на извозни пазари за овие производи. За да влезе на светскиот пазар на геолошки истражувања, Казахстан планира да ја зголеми ефикасноста на традиционалните екстрактивни сектори како нафта и гас. Исто така се планира развој на ретки земни метали, поради нивната важност за електроника, ласерска технологија, комуникации и медицинска опрема. Вториот петгодишен план се совпаѓа со развојот на „''Business 2020''“ мапата за мали и средни претпријатија (МСП), која предвидува грантови и микрокредити за МСП во регионите. Владата и Националната комора на претприемачи исто така планираат развој на механизам за поддршка на стартапи.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во следните петгодишни планови до 2050 година, ќе се развиваат нови индустрии во области како мобилни и мултимедијални технологии, нанотехнологии, вселенска технологија, роботика, генетско инженерство и алтернативна енергија. Ќе се развива прехранбената индустрија со цел земјата да стане регионален извозник на говедско месо, млечни производи и други земјоделски производи. Нископродуктивните и водо-интензивни култури ќе бидат заменети со зеленчук, маслодајни и сточни култури. „Стратегијата Казахстан 2050“ поставува цел да се преполови уделот на енергетските приходи во БДП и да се обезбеди не-ресурсните производи да сочинуваат 70% од извозот до 2050 година. Како дел од преминот кон „[[зелена економија]]“ до 2030 година, 15% од обработливото земјиште ќе користи технологии за заштеда на вода. Ќе се воспостават експериментални аграрни и иновативни кластери и ќе се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Развојот на инфраструктурата е приоритет. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата од јануари 2014 година, претседателот изјавил дека се градат автопати кои ќе ги поврзат казахстанските градови и ќе ја претворат земјата во логистички хаб што ги поврзува [[Европа]] и [[Азија]]. „Коридорот Западна Европа – Западна Кина е речиси завршен и се гради железничка линија кон [[Туркменистан]] и [[Иран]] за пристап до пристаништа во Заливот“, изјавил претседателот. „Треба да се зголеми капацитетот на пристаништето Актај и да се поедностават процедурите за извоз и увоз. По завршувањето, железничката линија Зхезказган–Шалкар–Бејнеу долга 1.200 km ќе го поврзе истокот и западот на земјата, обезбедувајќи пристап до Каспискиот и Кавказкиот регион на запад и до кинеското пристаниште Лианјунганг на Пацификот на исток.“<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Традиционалниот енергетски сектор исто така ќе се развива. Постоечките термоелектрани, од кои многу веќе користат технологии за заштеда на енергија, треба да бидат опремени со чисти енергетски технологии. Ќе се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до Expo 2017. Во јавниот сообраќај ќе се воведат еколошки горива и електрични возила. Ќе се изгради и нов рафинериски капацитет за производство на гас, дизел и авионски горива. Со најголеми резерви на ураниум во светот, Казахстан планира и изградба на јадрени централи за задоволување на растечките енергетски потреби.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во февруари 2014 година, Националната агенција за технолошки развој потпишала договор со Исламската корпорација за развој на приватниот сектор и приватен инвеститор за воспоставување на Централноазиски фонд за обновлива енергија. Во следните 8−10 години, фондот треба да инвестира во казахстански проекти за обновлива и алтернативна енергија, со почетен капитал од 50−100 милиони американски долари, од кои две третини ќе доаѓаат од приватни и странски инвестиции.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=http://oilnews.kz/en/home/news|title=Kazakhstan creates investment fund for projects in the field of renewable energy sources|work=Oil News|access-date=30 May 2017}}</ref> Меѓу целите на „Стратегијата Казахстан 2050“ се:<ref name=":1" /> *Казахстан да го зголеми БДП по жител од 13.000 американски долари во 2012 на 60.000 американски долари до 2050 година; *Со пораст на урбаното население од 55% на 70%, градовите да бидат поврзани со висококвалитетни патишта и брз железнички сообраќај до 2050 година; *Малите и средните претпријатија да создаваат до 50% од БДП до 2050 година, наспроти 20% во моментот; *Казахстан да стане водечки евразиски центар за медицински туризам (со можна универзална здравствена заштита); *Годишниот раст на БДП да изнесува најмалку 4%, а инвестициите да се зголемат од 18% на 30%; *Нересурсните производи да сочинуваат 70% од извозот, а уделот на енергијата во БДП да се преполови; БДП од истражување и развој (GERD) да достигне 3% од БДП; *Како дел од „зелената економија“ до 2030 година, 15% од земјоделското земјиште да користи технологии за заштеда на вода; да се развие аграрна наука; да се воспостават експериментални аграрни и иновациски кластери; да се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша; *да се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до 2017 година; и *да се воспостави Геолошки кластер на школи на Назарбаев Универзитет до 2015 година. Претседателот Назарбаев, кој се повлекол од функцијата во март 2019 година по речиси 30 години на власт, во мај 2015 година вовел „План на нацијата“ кој ја претвора „Стратегијата Казахстан 2050“ во 100 конкретни чекори. Овие чекори се групирани во пет институционални реформи: формирање професионална државна администрација; владеење на правото; индустријализација и економски раст; идентитет и единство; и формирање одговорна влада.<ref name=":6">Y. Suleimenov (2021) Central Asia. In UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development. Schneegans, S.; Straza, T. and J. Lewis (eds). UNESCO Publishing: Paris.</ref> Една од имплементациите на „Планот на нацијата“ е меѓународниот технолошки парк Астана Хаб, кој бил отворен во ноември 2018 година во рамки на програмата „Digital Kazakhstan“.<ref name=":6" /> Паркот со својот акцелераторски програм произлегува од чекор 63 од „Планот на нацијата“. Астана Хаб е еден од трите главни технолошки паркови во земјата, заедно со Паркот за иновативни технологии Алатау (2005) и Tech Garden, основан во 2015 година.<ref name=":6" /> == Правна рамка за наука и иновации == Во 2006 година, владата го основала Фондот за наука во рамките на Државната програма за научен развој 2007-2012 година, со цел да се поттикне пазарно ориентирано истражување преку поттикнување на соработката со приватни инвеститори. Околу 80% од исплатени средства одат во истражувачки институти. Фондот обезбедува грантови и заеми за проекти во применети истражувања во приоритетни области за инвестирање, како што е идентификувано од страна на владиниот Комитет за висока научна технологија, на чие чело е премиерот. За периодот 2007-2012 година, тие беа:<ref name=":1" /><ref name=":0" /> [[File:Central_Asian_researchers_by_field_of_science,_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по област на наука, 2013 година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.4.]] * јаглеводороди, сектори за рударство и топење и поврзани услужни области (37%); * биотехнологии (17%); * информациски и вселенски технологии (11%); * јадрени и технологии за обновлива енергија (8%); * нанотехнологии и нови материјали (5%); * други (22%). Државната програма за научен развој 2007-2012 година предвидувала дека Фондот за наука треба да насочува 25% од сите средства за наука до 2010 година. Сепак, по [[Финансиска криза 2007–2008|финансиската криза од 2008 година]], придонесот на владата во фондот се намалил. Фондот се прилагодил нудејќи пофлексибилни услови, како што се кредити без камата и данок, и со продолжување на периодот на кредитот до 15 години. Паралелно, казахстанските научници биле охрабрени да се обратат до западните партнери.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> [[File:Central_Asian_researchers_by_sector_of_employment_(HC),_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по сектор на вработување (HC), 2013. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.5.]] == Трендови во образованието и истражувањето == Казахстан посветува помалку на образованието (2,8% од БДП во 2014 година) отколку [[Киргистан]] (5,5% од БДП во 2014 година) или [[Таџикистан]] (5,2% од БДП во 2014 година). Уделот од БДП наменет за високо образование останал стабилен од 2005 година, но скромен: 0,43% од БДП во 2014 година.<ref>{{Cite web|url=http://data.uis.unesco.org/?queryid=181|title=База на податоци за владини трошоци за образование како процент од БДП|date=6 јуни 2017 година|website=УНЕСКО Институт за статистика}</ref> Сепак, Казахстан направил големи чекори во подобрувањето на квалитетот на образованието во изминатата деценија. Денес планира да генерализира квалитетно образование со подигнување на стандардот на сите средни училишта на нивото на своите интелектуални училишта „Назарабаев“ до 2020 година, што поттикнува критичко размислување, автономно истражување, длабинска анализа на информациите и познавање на казахстански, англиски и руски јазик. Казахстан го генерализира наставата по странски јазици во училиштата и универзитетите, со цел да се олеснат меѓународните врски. Универзитетот „Назарбаев“ е дизајниран како меѓународен истражувачки универзитет. Казахстанската влада ветила дека ќе ги зголеми универзитетските стипендии за 25% до 2016 година.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> Во 2007 година, владата го усвоила тристепениот систем за диплома, магистерски студии и докторски студии, кој постепено го заменува советскиот систем на кандидати и доктори на науки. Во 2010 година, Казахстан станала единствената средноазиска членка на [[Болоњска декларација|Болоњската декларација]]. Овој процес има за цел да ги хармонизира системите за високо образование со цел да се создаде Европска област за високо образование. Неколку високообразовни институции во Казахстан (од кои 90 се приватни) се членки на Европскиот универзитетски сојуз.<ref name=":1" /> [[File:Sector of women among researchers employed in the business enterprise sector, 2013 or case year.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година, слика 3.4.]] Во 2013 година, секторот за високо образование извршил 31% од истражувањата и вработил повеќе од половина (54%) од истражувачите. Во Казахстан имало 1.046 истражувачи на милион жители (според бројот на вработени). Во [[Средна Азија]], само [[Узбекистан]] има поголема густина на истражувачи: 1.097 на милион жители во 2011 година. Глобалниот просек во 2014 година бил 1.083 истражувачи на милион жители (во еквиваленти со полно работно време).<ref name=":1" /> Казахстан ја одржува родовата еднаквост од распадот на [[Советскиот Сојуз]] во раните 1990-ти. Во 2013 година, 51,5% од казахстанските истражувачи биле жени. Казахстанките доминирале во медицинските и здравствените истражувања и претставувале 45–55% од истражувачите во инженерството и технологијата. Во деловниот сектор, секој втор истражувач бил жена.<ref name=":1" /> '''Табела:''' '''Докторски титули стекнати по наука и инженерство во Средна Азија, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | colspan="2" |Доктор на науки | colspan="4" |Доктор на науки во науката | colspan="4" |Доктор на науки во енергетиката |- | |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |- |Казахстан (2013) |110 |51 | 73 |60 |4.4 |2.7 |37 |38 |2.3 |0.9 |- |Киргистан (2012) |499 |63 | 91 |63 |16.6 |10.4 |54 |63 |– |– |- |Таџикистан (2012) |331 |11 | 31 |– |3.9 |– |14 |– |– |– |- |Узбекистан (2011) |838 |42 | 152 |30 |5.4 |1.6 |118 |27.0 |– |– |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 Забелешка: Дипломираните доктори по природни науки ги опфаќаат биолошките науки, физичките науки, математиката и статистиката и компјутерските науки; докторите по инженерство ги опфаќаат и производството и градежништвото. За Централна Азија, генеричкиот термин доктор на науки ги опфаќа и дипломите за кандидат на науки и доктор на науки. Податоците не се достапни за Туркменистан. '''Табела: Истражувачи од Средна Азија по област на науката и пол, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | | colspan="3" rowspan="2" |'''Вкупен број на истражувачи (број на вработени))''' | colspan="12" |'''Истражувачи по област на науката (број на вработени))''' |- | | | colspan="2" |Природни науки | colspan="2" |Инженерство и технологија | colspan="2" |Медицински и здравствени науки | colspan="2" |Земјоделски науки | colspan="2" |Општествени науки | colspan="2" |Хуманитарни науки |- | |Вкупно истражувачи |На милион жители. |Број на жени |Жени (% |Вкупно |Жени (% |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |- |Казахстан 2013 |17 195 |1 046 |8 849 |51.5 |5 091 |51.9 |4 996 |44.7 |1 068 |69.5 |2 150 |43.4 |1 776 |61.0 |2 114 |57.5 |- |Киргистан 2011 |2 224 |412 |961 |43.2 |593 |46.5 |567 |30.0 |393 |44.0 |212 |50.0 |154 |42.9 |259 |52.1 |- |Таџикистан 2013 |2 152 |262 |728 |33.8 |509 |30.3 |206 |18.0 |374 |67.6 |472 |23.5 |335 |25.7 |256 |34.0 |- |Узбекистан 2011 |30 890 |1 097 |12 639 |40.9 |6 910 |35.3 |4 982 |30.1 |3 659 |53.6 |1 872 |24.8 |6 817 |41.2 |6 650 |52.0 |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 == Трендови во истражувачките резултати == == Научни публикации и меѓународна соработка == [[File:Growth_in_scientific_output_has_accelerated_in_Kazakhstan_since_2012.svg|thumb|Научни публикации од Средна Азија каталогизирани од Веб на науката на Томсон Ројтерс, Проширен индекс на цитати на науки, 2005–2014, Извештај за науката на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.6.]] Бројот на научни трудови објавени во Средна Азија пораснал за речиси 50% помеѓу 2005 и 2014 година, при што главен двигател бил Казахстан, кој во овој период го надминал Узбекистан и станал најпродуктивниот научен издавач во регионот, според Веб на науката на Томсон Ројтерс (Web of Science (Science Citation Index Expanded) на Thomson Reuters). Казахстанските научници се специјализираат главно за физика, а потоа за хемија. Помеѓу 2005 и 2014 година, тие го зголемиле својот научен опус трикратно, достигнувајќи околу 600 трудови годишно. Тие произведувале 35% од научните статии од Централна Азија во базата во 2005 година, а дури 56% во 2014 година. Сепак, вкупниот обем останува релативно низок. Во 2014 година имало 36 статии на милион жители во Казахстан, во споредба со 15 во Киргистан, 11 во Узбекистан и по 5 во Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> Развојот на поинтензивни меѓународни партнерства веројатно го објаснува наглиот пораст на казахстанските публикации во [[Science Citation Index |Science Citation Index Expanded]] од 2008 година. Главни партнери на казахстанските научници помеѓу 2008 и 2014 година биле руските научници, следени од американски, германски, британски и јапонски научници.<ref name=":1" /> И покрај постојано ниските вложувања во истражување во сите пет средноазиски републики, националните развојни стратегии сепак се фокусираат на развој на економии базирани на знаење и нови високотехнолошки индустрии. Сепак, само пет казахстански патенти биле регистрирани во Американската канцеларија за патенти и трговски марки (USPTO) помеѓу 2008 и 2013 година, во споредба со три од узбекистански пронаоѓачи и ниту еден од останатите три централноазиски републики – Киргистан, Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> [[File:The most prolific countries in Central Asia – Kazakhstan and Uzbekistan – specialize in physics and chemistry.svg|thumb|Кумулативен број на трудови од средноазијци помеѓу 2008 и 2013 година, по научни области. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030 (2015), слика 14.6.]] Казахстан е главен трговец со високотехнолошки производи во Средна Азија. Увозот речиси се удвоил помеѓу 2008 и 2013 година, од 2,7 милијарди американски долари на 5,1 милијарда. Забележан е значителен пораст на увозот на компјутери, електроника и телекомуникациска опрема; овие производи достигнале вредност од 744 милиони американски долари во 2008 година и 2,6 милијарди пет години подоцна. Растот на извозот бил поскромен – од 2,3 милијарди на 3,1 милијарда американски долари – и главно доминиран од хемиски производи (без фармацевтски), кои сочинувале две третини од извозот во 2008 година (1,5 милијарди) и 83% (2,6 милијарди) во 2013 година.<ref name=":1" /> == Меѓународна соработка == Како и другите четири средноазиски републики, Казахстан е член на повеќе меѓународни организации, меѓу кои [[Организација за безбедност и соработка во Европа]], [[Организација за економска соработка]] и [[Шангајска организација за соработка]]. Казахстан и другите четири републики се исто така членки на Програмата за регионална економска соработка во Централна Азија (CAREC), која ги вклучува и Авганистан, Азербејџан, Кина, Монголија и Пакистан. Во ноември 2011 година, десетте членки ја усвоиле стратегијата „CAREC 2020“, план за унапредување на регионалната соработка. До 2020 година се инвестираат околу 50 милијарди американски долари во приоритетни проекти во транспорт, трговија и енергетика. Бидејќи земјите од Централна Азија немаат излез на море (освен Казахстан и Туркменистан со пристап до Каспиското Море), регионалната соработка е клучна за транспорт на енергенси и стоки.<ref name=":1" /> Казахстан е еден од трите основачи на [[Евроазиска економска унија]] во 2014 година, заедно со [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]], а подоцна ѝ се приклучиле [[Ерменија]] и [[Киргистан]]. Иако соработката во науката и технологијата веќе е значајна, се очекува унијата да има ограничено дополнително влијание врз научната соработка, но може да ја поттикне деловната поврзаност и научната мобилност, благодарение на слободното движење на работната сила и унифицираните патентни правила.<ref name=":1" /><ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=Countries in the Black Sea basin. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last1=Erocal|first1=Deniz|last2=Yegorov|first2=Igor|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=324–341}}</ref> Казахстан учествувал и во два истражувачки програми на претходната Евроазиска економска заедница. Првата е Програмата за иновативни биотехнологии (2011–2015), со учество на Белорусија, Казахстан, Русија и Таџикистан. Во рамките на програмата се доделувале награди на годишни биоиндустриски конференции и изложби. Во 2012 година учествувале 86 руски организации, три од Белорусија, една од Казахстан, три од Таџикистан, како и два германски истражувачки тима. Во тој период се нагласувала важноста на развојот на биоиндустријата, при што биотехнологијата се развивала два до три пати побрзо од хемиската индустрија.<ref name=":1" /> Втората иницијатива била создавањето на Центар за иновативни технологии на 4 април 2013 година, со учество на Рускиот венчур фонд, казахстанска национална агенција и белоруска иновативна фондација. Проектите добивале финансирање од 3 до 90 милиони американски долари и се спроведувале преку јавно-приватни партнерства. Првите проекти опфаќале суперкомпјутери, вселенска технологија, медицина, преработка на нафта, нанотехнологии и еколошка употреба на ресурси.<ref name=":1" /> Казахстан бил вклучен и во проект на [[Европската Унија]] започнат во септември 2013 година – IncoNet CA, чија цел е поттикнување учество на земјите од Средна Азија во програмата [[Horizon 2020]]. Проектот се фокусира на климатски промени, енергија и здравство, и предвидува поврзување на истражувачки институции од Европа и Централна Азија.<ref name=":1" /> Меѓународниот научно-технолошки центар (ISTC) е основан во 1992 година од ЕУ, Јапонија, Русија и САД за да ги пренасочи поранешните воени научници кон цивилни истражувања. Во 2014 година неговото седиште е преместено во [[Назарбаев Универзитет]] во Казахстан.<ref name=":1" /> Иако Казахстан не е членка на [[Организација за економска соработка и развој|Организацијата за економска соработка и развој]] (ОЕЦД), во 2015 година потпишал меморандум за соработка со организацијата за двегодишна програма за реформи, што довело до Обзор на иновациската политика на ОЕЦД за Казахстан во 2017 година.<ref>{{Cite news|url=http://www.oecd.org/economy/oecd-bolsters-relationship-with-kazakhstan-signs-kazakhstan-country-programme-agreement.htm|title=OECD bolsters relationship with Kazakhstan – Signs Kazakhstan Country Programme Agreement|date=22 January 2015|work=OECD|access-date=31 May 2017}}</ref> Казахстан станал 162. членка на [[Светска трговска организација|СТО]] на 30 ноември 2015 година. == Технолошки инкубатори во Казахстан == Во 2015 година владата го основала Автономниот кластeр фонд, кој управува со Паркот за иновативни технологии Алатау и иновативниот кластер Tech Garden.<ref name=":6" /> Вкупно, Автономниот кластерски фонд обединува 233 организации, меѓу кои 23 универзитети, 24 истражувачки институти, еден развоен институт, 48 компании и заеднички инвестициски фонд.<ref name=":6" /> === Парк за иновативни технологии Алатау === Сместен 30 км источно од [[Алмати]], паркот бил основан во 2005 година од Институтот за јадена физика, кој потекнува од советскиот период. Тој користи ризичен капитал за зголемување на уделот на казахстанска содржина во високите технологии во следните области:<ref name=":6" /> *паметна индустрија и нови материјали; *паметна средина; *нови извори на енергија и чисти технологии; *финансиски технологии (fintech); *е-трговија; и *нови медиуми. Паркот располага со производствени комплекси и обезбедува истражувачки капацитети за институции како што се Казахстанско-британскиот технички универзитет и Меѓународниот универзитет за информатички технологии.<ref name=":6" /> Тој функционира како специјална економска зона. Локалните и странските инвеститори имаат право на повластени даночни стапки и се ослободени од даноци на имот, земјиште, добивка и социјални придонеси. Ризичен капитал се обезбедува преку Global Venture Alliance, со седиште во [[Сан Франциско]], [[Соединети Американски Држави|САД]].<ref name=":6" /> Меѓународната акцелераторска програма ''Start-up Kazakhstan'' е отворена за учесници од [[Заедницата на независни држави]] и [[Европа]]. Фондот за развој на претприемништво „Даму“ при Националната агенција за технолошки развој и Националниот научен фонд (основан 2006 година) исто така обезбедуваат финансиска поддршка за нови проекти. Дополнително, владата одобрила конкурентни грантови за иновации.<ref name=":6" /> === Tech Garden === Иновативниот кластер ''Tech Garden'' исто така функционира како специјална економска зона, со истите фискални поволности. Тој служи како тест-локација за дигитализација на индустријата, преку пилот-проекти, модел фабрики и лаборатории. Во центарот на Алмати ја спроведува меѓународната акцелераторска програма за стартапи icoStartup.kz, поддржана од Министерството за инвестиции и развој, со три главни насоки:<ref name=":6" /> Индустрија 4.0: индустриски интернет на нештата, роботика и автономни системи, енергетска ефикасност и заштеда, адитивно производство (3D печатење) и паметна логистика;<ref name=":6" /> Дигиталната преобразба во приватниот сектор во земјата се проширила и во потрошувачката логистика; на пример, брендот за кафе HYDE, основан од Сергеј Бабуров, имплементирал систем за оптимизација на синџирот на снабдување базиран на вештачка интелигенција во 2025 година за подобрување на регионалната дистрибуција.<ref name="comunicaffe2025">{{cite web |title=HYDE develops coffee supply chain optimization system |url=https://www.comunicaffe.com/hyde-develops-coffee-supply-chain-optimization-system/ |website=Comunicaffe International |date=2025-04-08 |access-date=2025-12-25}}</ref> Паметни градови: моделирање на информации за градба, мрежи од нова генерација и пренос на податоци, паметен транспорт и инфраструктура и социјални технологии; и<ref name=":6" /> Финансиски технологии (финтек): блокчејн, е-трговија и дигитални технологии.<ref name=":6" /> Стартапите во icoStartup.kz имаат пристап до истражувачки лаборатории што ги споделуваат мултинационални компании како [[ИБМ|IBM]] (САД) и британските технолошки компании [[IntelliSense]] и [[Metalysis]]. Во партнерство со IntelliSense, лабораторија за Индустрија 4.0 помага во подготовката на казахстанските компании за дигитализација на до 75% од работните процеси во рударскиот сектор. Со Metalysis, Tech Garden воспоставува истражувачко-развоен центар за развој на производство на 3D прашоци и легури од суровините на Казахстан, како и пилот-проекти за производство на метален прашок. Бидејќи сè уште нема јасен лидер во оваа област, таа може да стане извозна ниша за Казахстан во следните години.<ref name=":6" /> Една од целите е да им се овозможи на стартапите пристап до пазарите на Евроазиската економска унија и пошироко. Канцеларии на Tech Garden се отворени во [[Силиконска долина|Силиконската долина]] (САД) и во технопарковите на [[Руската Федерација]] во [[Сколково]] и [[Новосибирск]].<ref name=":6" /> Tech Garden инвестира до 100.000 американски долари во секој стартап. До 2020 година било планирано да се финансираат речиси 500 иновативни стартапи и да се инкубираат најмалку 50 високотехнолошки и извозно ориентирани компании. Финансирањето се обезбедува преку заедничко вложување со Global Venture Alliance (GVA Alatau Fund).<ref name=":6" /> == Технолошки настани == Во ноември 2021 година, казахстанското Министерство за дигитален развој, иновации и аерокосмичка индустрија и Astana Hub го организирале Qaz Startup Battle како начин за промовирање на развојот на казахстанскиот јазик и содржини во ИТ-решенија.<ref>{{Cite web|first=Assel |last=Satubaldina |date=2021-11-10|title=Qaz Startup Battle Promotes Kazakh Language IT Solutions|url=https://astanatimes.com/2021/11/qaz-startup-battle-promotes-kazakh-language-it-solutions/|access-date=2021-12-10|website=The Astana Times|language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == {{Free-content attribution | title = UNESCO Science Report: towards 2030 | author = UNESCO | page numbers = 365-377 | source = | documentURL = http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | license statement URL = | license = CC-BY-SA IGO 3.0 }} * {{cite book |last1=National Research Council |title=Science and Technology in Kazakhstan : Current Status and Future Prospects. |date=2007 |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-309-10471-5|doi=10.17226/11808 |url=https://www.nap.edu/catalog/11808/science-and-technology-in-kazakhstan-current-status-and-future-prospects}} {{Европа по тема|Науката и технологијата во |}} {{Азија по тема|Науката и технологијата во |}} [[Category:Науката и технологијата во Казахстан| ]] 0e4tqvflrvo1fkr255l9fbcmo28wuo0 5537824 5537822 2026-04-11T20:11:45Z Тиверополник 1815 5537824 wikitext text/x-wiki '''Науката и технологијата во Казахстан''' – владини политики за развој на науката, технологијата и иновациите во [[Казахстан]] . Науката и технологијата во Казахстан == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2030 === [[File:GDP_in_Central_Asia_by_economic_sector,_2005_and_2013.svg|thumb|БДП во Средна Азија по економски сектор, 2005 и 2013 година. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030, слика 14.2.]] „Стратегијата на Казахстан 2030“ била усвоена со претседателски декрет во 1997 година. Покрај националната безбедност и политичката стабилност, таа се фокусира на раст базиран на отворена пазарна економија со висок степен на странски инвестиции, како и на здравство, образование, енергетика, транспорт, комуникации, инфраструктура и професионална обука.<ref name=":1">{{Cite book|title=Central Asia. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last=Mukhitdinova|first=Nasiba|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=365–387}}</ref> По истекот на првиот среднорочен план за имплементација во 2010 година, [[Казахстан]] вовел втор план до 2020 година. Тој се фокусирал на забрзување на диверзификацијата на економијата преку индустријализација и развој на инфраструктурата; развој на човечки капитал; подобри социјални услуги, вклучувајќи домување; стабилни меѓународни односи; и стабилни меѓуетнички односи. Според пописот од 2009 година, [[Казаци|Казаците]] сочинуваат 63% од населението, а етничките Руси 24%. Малите малцинства (помалку од 3%) го сочинуваат остатокот, вклучувајќи [[Узбеци]], [[Украинци]], [[Белоруси]] и [[Татари]].<ref name=":1" /> Два програми ја поддржуваат „Стратешката програма“ до 2020 година: „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ (2011−2020) и „Државната програма за образовен развој“ (2011−2014), и двете усвоени со декрет во 2010 година. Последната е дизајнирана да обезбеди пристап до квалитетно образование и поставува низа цели. На пример, до 2020 година:<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite book|title=State Programme for Educational Development (2011−2014)|publisher=Government of Kazakhstan|year=2010}}</ref> *90% од средните училишта треба да користат систем за електронско учење *52% од наставниците треба да имаат диплома или магистерска титула *Стандардот на сите средни училишта треба да се подигне на ниво на „Назарбаевите интелектуалните училишта“ во земјата, кои поттикнуваат критичко размислување, автономно истражување, длабока анализа на информации и познавање на казахски, англиски и руски јазик *До 2016 година, државните стипендии за универзитетски студенти треба да се зголемат за 25% *80% од студентите кои завршуваат со државна стипендија треба да бидат вработени во својата област на специјализација една година по дипломирањето. „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ се фокусира на диверзификација на економијата и подобрување на конкурентноста на Казахстан преку создавање средина што дополнително го поттикнува индустрискиот развој и преку развој на приоритетни економски сектори, преку соработка меѓу владата и бизнис-секторот. Економските приоритети на Казахстан до 2020 година биле земјоделство, рударство и металуршки комплекси, енергетскиот сектор, нафта и гас, машинство, информатички и комуникациски технологии (ИКТ) и хемија и петрохемија. Целите вклучуваат:<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.baiterek.gov.kz/en|title=State Programme for Accelerated Industrial and Innovative Development.|date=19 March 2010|website=Government of Kazakhstan}}</ref> *Зголемување на домашните истражувачки трошоци на 1% од БДП до 2015 година *Зголемување на бројот на меѓународно признати патенти на 30 *Отворање на два центри со индустриска експертиза, три дизајнерски бироа и четири технолошки паркови *Зголемување на уделот на непримарни извозни производи на најмалку 40% од извозот до 2014 година *Зголемување на продуктивноста на трудот во производството за фактор не помал од 1,5 до 2020 година *Зголемување на придонесот на производствениот сектор на најмалку 12,5% од БДП до 2020 година. Се проценува дека до 2006 година, две третини од казахстанските фирми биле во приватна сопственост.<ref>{{Cite journal|last=Spechler|first=Martin C.|date=2008|title=The Economies of Central Asia: a Survey|journal=Comparative Economic Studies|volume=50|pages=30–52|doi=10.1057/ces.2008.3 |s2cid=154689140 }}</ref> Цените во Казахстан се речиси целосно базирани на пазарот, а банкарските и другите финансиски институции се многу подобро развиени отколку на друго место во регионот. Владата може да соработува со приватните претпријатија преку „Атамекен“, сојуз од повеќе од 1.000 претпријатија од различни сектори, и со странските инвеститори преку Советот на странски инвеститори, основан во 1998 година. Сепак, Казахстан останува приврзан за државно воден капитализам, со државни компании кои сè уште доминираат во стратешките индустрии. За време на [[Финансиска криза 2007–2008|Глобалната криза од 2008 година]], казахстанската влада ја зголемила својата вмешаност во економијата, иако во истата година бил создаден и фондот за богатство Самрук-Казина за понатамошна приватизација на државно контролирани бизниси.<ref>{{Cite book|title=Economic Reform and Institutional Change in Central Asia: towards a New Model of the Developmental State? Research Papers 2012/05|last1=Stark|first1=M.|last2=Ahrens|first2=J.|publisher=Private Hochschule|year=2012|location=Göttingen, Germany}}</ref> Самрук-Казина произлегла од спојувањето во 2008 година на две акционерски друштва: Казахстанскиот холдинг за управување со државни средства (Самрук) и Фондот за одржлив развој (Казина). Самрук-Казина е задолжен за модернизација и диверзификација на казахстанската економија преку привлекување инвестиции во приоритетни сектори, поттикнување регионален развој и зајакнување на меѓуиндустриски и меѓурегионални врски. Нафтата и гасот претставуваат 60–70% од казахстанскиот извоз. Намалување на приходите од нафта за 2% во 2013 година, по пад на цените, ја чинело економијата на Казахстан 1,2 милијарди американски долари, според Руслан Султанов, генерален директор на Центарот за развој на трговската политика, акционерско друштво при Министерството за економија и буџетско планирање. Повеќе од половина (54%) од преработените производи биле извезени во [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]] во 2013 година, во споредба со 44% пред усвојувањето на [[Царински сојуз на Евроазиската економска унија|Царинскиот сојуз]] во 2010 година. === Стратегија Казахстан 2050 === == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2050 === Во декември 2012 година, претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] ја објавил „[[Стратегија Казахстан 2050]]“ со слоганот „Силен бизнис, силна држава“. Оваа прагматична стратегија предлага обемни социо-економски и политички реформи со цел Казахстан да се издигне меѓу 30-те најразвиени економии до 2050 година. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата во јануари 2014 година, претседателот истакнал дека „земјите членки на ОЕЦД поминале пат на длабока модернизација. Тие исто така покажуваат високи нивоа на инвестиции, истражување и развој, работна ефикасност, деловни можности и животен стандард. Ова се стандардите за нашиот влез меѓу 30-те најразвиени нации.“<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.kazakhembus.com|title=The Kazakhstan Way - 2050: One Goal, One Interest and One Future. State of the Nation Address by President Nursultan Nazarbayev|date=2014}}</ref> Ветувајќи дека ќе ги објасни целите на стратегијата на населението за да се обезбеди јавна поддршка, претседателот нагласил дека „благосостојбата на обичните граѓани треба да служи како најважен индикатор на нашиот напредок“. На институционално ниво, тој ветил создавање атмосфера на фер конкуренција, правда и владеење на правото и дека ќе „обликува и имплементира нови антикорупциски стратегии“. Ветувајќи поголема автономија за локалните власти, тој потсетил дека „тие мора да бидат одговорни пред јавноста“. Тој ветил воведување принципи на [[меритократија]] во кадровската политика за државните претпријатија и компании. Претседателот ја признал „потребата за ажурирање на односите меѓу државата, невладините организации и приватниот сектор“ и најавил програма за приватизација. Списокот на државни претпријатија за приватизација требаше да биде изготвен од владата и фондот за суверено богатство Самрук-Казина во првата половина од 2014 година.<ref name=":1" /> Првата фаза од „Стратегијата 2050“ се фокусира на правење „современ скок“ до 2030 година. Целта е развој на традиционалните индустрии и создавање преработувачки индустриски сектор. Како модели се наведуваат [[Сингапур]] и [[Јужна Кореја|Република Кореја]]. Втората фаза до 2050 година ќе се фокусира на одржлив развој преку премин кон економија базирана на знаење заснована на инженерски услуги. Во оваа фаза се предвидува производство на стоки со висока додадена вредност во традиционалните сектори. За да се олесни транзицијата кон економија базирана на знаење, ќе се реформираат законите поврзани со ризичен капитал, заштита на интелектуална сопственост, поддршка на истражување и иновации и комерцијализација на научни резултати. Посебен фокус ќе има преносот на знаење и технологија, преку воспоставување истражувачки и инженерски центри во соработка со странски компании. Мултинационални компании во нафтениот, гасниот, рударскиот и металуршкиот сектор ќе бидат поттикнати да развиваат индустрии за снабдување со потребни производи и услуги. Технолошките паркови ќе се зацврстат, како новиот Иновативен интелектуален кластер на [[Назарбаев Универзитет|Назарбаевиот Универзитет]] во Астана и ИТ паркот Алатај во Алмати.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во својата „Стратегија 2050“, Казахстан си дава 15 години за да се преобрази во економија базирана на знаење. Нови сектори треба да се создаваат во секој петгодишен план. Првиот од нив, кој ги опфаќа годините 2010−2014, се фокусира на развој на индустриски капацитети во автомобилската индустрија, авионското инженерство и производство на локомотиви, патнички и товарни железнички вагони. Во вториот петгодишен план до 2019 година, целта е развој на извозни пазари за овие производи. За да влезе на светскиот пазар на геолошки истражувања, Казахстан планира да ја зголеми ефикасноста на традиционалните екстрактивни сектори како нафта и гас. Исто така се планира развој на ретки земни метали, поради нивната важност за електроника, ласерска технологија, комуникации и медицинска опрема. Вториот петгодишен план се совпаѓа со развојот на „''Business 2020''“ мапата за мали и средни претпријатија (МСП), која предвидува грантови и микрокредити за МСП во регионите. Владата и Националната комора на претприемачи исто така планираат развој на механизам за поддршка на стартапи.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во следните петгодишни планови до 2050 година, ќе се развиваат нови индустрии во области како мобилни и мултимедијални технологии, нанотехнологии, вселенска технологија, роботика, генетско инженерство и алтернативна енергија. Ќе се развива прехранбената индустрија со цел земјата да стане регионален извозник на говедско месо, млечни производи и други земјоделски производи. Нископродуктивните и водо-интензивни култури ќе бидат заменети со зеленчук, маслодајни и сточни култури. „Стратегијата Казахстан 2050“ поставува цел да се преполови уделот на енергетските приходи во БДП и да се обезбеди не-ресурсните производи да сочинуваат 70% од извозот до 2050 година. Како дел од преминот кон „[[зелена економија]]“ до 2030 година, 15% од обработливото земјиште ќе користи технологии за заштеда на вода. Ќе се воспостават експериментални аграрни и иновативни кластери и ќе се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Развојот на инфраструктурата е приоритет. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата од јануари 2014 година, претседателот изјавил дека се градат автопати кои ќе ги поврзат казахстанските градови и ќе ја претворат земјата во логистички хаб што ги поврзува [[Европа]] и [[Азија]]. „Коридорот Западна Европа – Западна Кина е речиси завршен и се гради железничка линија кон [[Туркменистан]] и [[Иран]] за пристап до пристаништа во Заливот“, изјавил претседателот. „Треба да се зголеми капацитетот на пристаништето Актај и да се поедностават процедурите за извоз и увоз. По завршувањето, железничката линија Зхезказган–Шалкар–Бејнеу долга 1.200 km ќе го поврзе истокот и западот на земјата, обезбедувајќи пристап до Каспискиот и Кавказкиот регион на запад и до кинеското пристаниште Лианјунганг на Пацификот на исток.“<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Традиционалниот енергетски сектор исто така ќе се развива. Постоечките термоелектрани, од кои многу веќе користат технологии за заштеда на енергија, треба да бидат опремени со чисти енергетски технологии. Ќе се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до Expo 2017. Во јавниот сообраќај ќе се воведат еколошки горива и електрични возила. Ќе се изгради и нов рафинериски капацитет за производство на гас, дизел и авионски горива. Со најголеми резерви на ураниум во светот, Казахстан планира и изградба на јадрени централи за задоволување на растечките енергетски потреби.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во февруари 2014 година, Националната агенција за технолошки развој потпишала договор со Исламската корпорација за развој на приватниот сектор и приватен инвеститор за воспоставување на Централноазиски фонд за обновлива енергија. Во следните 8−10 години, фондот треба да инвестира во казахстански проекти за обновлива и алтернативна енергија, со почетен капитал од 50−100 милиони американски долари, од кои две третини ќе доаѓаат од приватни и странски инвестиции.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=http://oilnews.kz/en/home/news|title=Kazakhstan creates investment fund for projects in the field of renewable energy sources|work=Oil News|access-date=30 May 2017}}</ref> Меѓу целите на „Стратегијата Казахстан 2050“ се:<ref name=":1" /> *Казахстан да го зголеми БДП по жител од 13.000 американски долари во 2012 на 60.000 американски долари до 2050 година; *Со пораст на урбаното население од 55% на 70%, градовите да бидат поврзани со висококвалитетни патишта и брз железнички сообраќај до 2050 година; *Малите и средните претпријатија да создаваат до 50% од БДП до 2050 година, наспроти 20% во моментот; *Казахстан да стане водечки евразиски центар за медицински туризам (со можна универзална здравствена заштита); *Годишниот раст на БДП да изнесува најмалку 4%, а инвестициите да се зголемат од 18% на 30%; *Нересурсните производи да сочинуваат 70% од извозот, а уделот на енергијата во БДП да се преполови; БДП од истражување и развој (GERD) да достигне 3% од БДП; *Како дел од „зелената економија“ до 2030 година, 15% од земјоделското земјиште да користи технологии за заштеда на вода; да се развие аграрна наука; да се воспостават експериментални аграрни и иновациски кластери; да се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша; *да се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до 2017 година; и *да се воспостави Геолошки кластер на школи на Назарбаев Универзитет до 2015 година. Претседателот Назарбаев, кој се повлекол од функцијата во март 2019 година по речиси 30 години на власт, во мај 2015 година вовел „План на нацијата“ кој ја претвора „Стратегијата Казахстан 2050“ во 100 конкретни чекори. Овие чекори се групирани во пет институционални реформи: формирање професионална државна администрација; владеење на правото; индустријализација и економски раст; идентитет и единство; и формирање одговорна влада.<ref name=":6">Y. Suleimenov (2021) Central Asia. In UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development. Schneegans, S.; Straza, T. and J. Lewis (eds). UNESCO Publishing: Paris.</ref> Една од имплементациите на „Планот на нацијата“ е меѓународниот технолошки парк Астана Хаб, кој бил отворен во ноември 2018 година во рамки на програмата „Digital Kazakhstan“.<ref name=":6" /> Паркот со својот акцелераторски програм произлегува од чекор 63 од „Планот на нацијата“. Астана Хаб е еден од трите главни технолошки паркови во земјата, заедно со Паркот за иновативни технологии Алатау (2005) и Tech Garden, основан во 2015 година.<ref name=":6" /> == Правна рамка за наука и иновации == Во 2006 година, владата го основала Фондот за наука во рамките на Државната програма за научен развој 2007-2012 година, со цел да се поттикне пазарно ориентирано истражување преку поттикнување на соработката со приватни инвеститори. Околу 80% од исплатени средства одат во истражувачки институти. Фондот обезбедува грантови и заеми за проекти во применети истражувања во приоритетни области за инвестирање, како што е идентификувано од страна на владиниот Комитет за висока научна технологија, на чие чело е премиерот. За периодот 2007-2012 година, тие беа:<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite book|title=Innovation Performance Review|publisher=United Nations Economic Commission for Europe|year=2012|location=New York and Geneva}}</ref> [[File:Central_Asian_researchers_by_field_of_science,_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по област на наука, 2013 година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.4.]] * јаглеводороди, сектори за рударство и топење и поврзани услужни области (37%); * биотехнологии (17%); * информациски и вселенски технологии (11%); * јадрени и технологии за обновлива енергија (8%); * нанотехнологии и нови материјали (5%); * други (22%). Државната програма за научен развој 2007-2012 година предвидувала дека Фондот за наука треба да насочува 25% од сите средства за наука до 2010 година. Сепак, по [[Финансиска криза 2007–2008|финансиската криза од 2008 година]], придонесот на владата во фондот се намалил. Фондот се прилагодил нудејќи пофлексибилни услови, како што се кредити без камата и данок, и со продолжување на периодот на кредитот до 15 години. Паралелно, казахстанските научници биле охрабрени да се обратат до западните партнери.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> [[File:Central_Asian_researchers_by_sector_of_employment_(HC),_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по сектор на вработување (HC), 2013. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.5.]] == Трендови во образованието и истражувањето == Казахстан посветува помалку на образованието (2,8% од БДП во 2014 година) отколку [[Киргистан]] (5,5% од БДП во 2014 година) или [[Таџикистан]] (5,2% од БДП во 2014 година). Уделот од БДП наменет за високо образование останал стабилен од 2005 година, но скромен: 0,43% од БДП во 2014 година.<ref>{{Cite web|url=http://data.uis.unesco.org/?queryid=181|title=База на податоци за владини трошоци за образование како процент од БДП|date=6 јуни 2017 година|website=УНЕСКО Институт за статистика}</ref> Сепак, Казахстан направил големи чекори во подобрувањето на квалитетот на образованието во изминатата деценија. Денес планира да генерализира квалитетно образование со подигнување на стандардот на сите средни училишта на нивото на своите интелектуални училишта „Назарабаев“ до 2020 година, што поттикнува критичко размислување, автономно истражување, длабинска анализа на информациите и познавање на казахстански, англиски и руски јазик. Казахстан го генерализира наставата по странски јазици во училиштата и универзитетите, со цел да се олеснат меѓународните врски. Универзитетот „Назарбаев“ е дизајниран како меѓународен истражувачки универзитет. Казахстанската влада ветила дека ќе ги зголеми универзитетските стипендии за 25% до 2016 година.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> Во 2007 година, владата го усвоила тристепениот систем за диплома, магистерски студии и докторски студии, кој постепено го заменува советскиот систем на кандидати и доктори на науки. Во 2010 година, Казахстан станала единствената средноазиска членка на [[Болоњска декларација|Болоњската декларација]]. Овој процес има за цел да ги хармонизира системите за високо образование со цел да се создаде Европска област за високо образование. Неколку високообразовни институции во Казахстан (од кои 90 се приватни) се членки на Европскиот универзитетски сојуз.<ref name=":1" /> [[File:Sector of women among researchers employed in the business enterprise sector, 2013 or case year.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година, слика 3.4.]] Во 2013 година, секторот за високо образование извршил 31% од истражувањата и вработил повеќе од половина (54%) од истражувачите. Во Казахстан имало 1.046 истражувачи на милион жители (според бројот на вработени). Во [[Средна Азија]], само [[Узбекистан]] има поголема густина на истражувачи: 1.097 на милион жители во 2011 година. Глобалниот просек во 2014 година бил 1.083 истражувачи на милион жители (во еквиваленти со полно работно време).<ref name=":1" /> Казахстан ја одржува родовата еднаквост од распадот на [[Советскиот Сојуз]] во раните 1990-ти. Во 2013 година, 51,5% од казахстанските истражувачи биле жени. Казахстанките доминирале во медицинските и здравствените истражувања и претставувале 45–55% од истражувачите во инженерството и технологијата. Во деловниот сектор, секој втор истражувач бил жена.<ref name=":1" /> '''Табела:''' '''Докторски титули стекнати по наука и инженерство во Средна Азија, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | colspan="2" |Доктор на науки | colspan="4" |Доктор на науки во науката | colspan="4" |Доктор на науки во енергетиката |- | |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |- |Казахстан (2013) |110 |51 | 73 |60 |4.4 |2.7 |37 |38 |2.3 |0.9 |- |Киргистан (2012) |499 |63 | 91 |63 |16.6 |10.4 |54 |63 |– |– |- |Таџикистан (2012) |331 |11 | 31 |– |3.9 |– |14 |– |– |– |- |Узбекистан (2011) |838 |42 | 152 |30 |5.4 |1.6 |118 |27.0 |– |– |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 Забелешка: Дипломираните доктори по природни науки ги опфаќаат биолошките науки, физичките науки, математиката и статистиката и компјутерските науки; докторите по инженерство ги опфаќаат и производството и градежништвото. За Централна Азија, генеричкиот термин доктор на науки ги опфаќа и дипломите за кандидат на науки и доктор на науки. Податоците не се достапни за Туркменистан. '''Табела: Истражувачи од Средна Азија по област на науката и пол, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | | colspan="3" rowspan="2" |'''Вкупен број на истражувачи (број на вработени))''' | colspan="12" |'''Истражувачи по област на науката (број на вработени))''' |- | | | colspan="2" |Природни науки | colspan="2" |Инженерство и технологија | colspan="2" |Медицински и здравствени науки | colspan="2" |Земјоделски науки | colspan="2" |Општествени науки | colspan="2" |Хуманитарни науки |- | |Вкупно истражувачи |На милион жители. |Број на жени |Жени (% |Вкупно |Жени (% |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |- |Казахстан 2013 |17 195 |1 046 |8 849 |51.5 |5 091 |51.9 |4 996 |44.7 |1 068 |69.5 |2 150 |43.4 |1 776 |61.0 |2 114 |57.5 |- |Киргистан 2011 |2 224 |412 |961 |43.2 |593 |46.5 |567 |30.0 |393 |44.0 |212 |50.0 |154 |42.9 |259 |52.1 |- |Таџикистан 2013 |2 152 |262 |728 |33.8 |509 |30.3 |206 |18.0 |374 |67.6 |472 |23.5 |335 |25.7 |256 |34.0 |- |Узбекистан 2011 |30 890 |1 097 |12 639 |40.9 |6 910 |35.3 |4 982 |30.1 |3 659 |53.6 |1 872 |24.8 |6 817 |41.2 |6 650 |52.0 |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 == Трендови во истражувачките резултати == == Научни публикации и меѓународна соработка == [[File:Growth_in_scientific_output_has_accelerated_in_Kazakhstan_since_2012.svg|thumb|Научни публикации од Средна Азија каталогизирани од Веб на науката на Томсон Ројтерс, Проширен индекс на цитати на науки, 2005–2014, Извештај за науката на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.6.]] Бројот на научни трудови објавени во Средна Азија пораснал за речиси 50% помеѓу 2005 и 2014 година, при што главен двигател бил Казахстан, кој во овој период го надминал Узбекистан и станал најпродуктивниот научен издавач во регионот, според Веб на науката на Томсон Ројтерс (Web of Science (Science Citation Index Expanded) на Thomson Reuters). Казахстанските научници се специјализираат главно за физика, а потоа за хемија. Помеѓу 2005 и 2014 година, тие го зголемиле својот научен опус трикратно, достигнувајќи околу 600 трудови годишно. Тие произведувале 35% од научните статии од Централна Азија во базата во 2005 година, а дури 56% во 2014 година. Сепак, вкупниот обем останува релативно низок. Во 2014 година имало 36 статии на милион жители во Казахстан, во споредба со 15 во Киргистан, 11 во Узбекистан и по 5 во Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> Развојот на поинтензивни меѓународни партнерства веројатно го објаснува наглиот пораст на казахстанските публикации во [[Science Citation Index |Science Citation Index Expanded]] од 2008 година. Главни партнери на казахстанските научници помеѓу 2008 и 2014 година биле руските научници, следени од американски, германски, британски и јапонски научници.<ref name=":1" /> И покрај постојано ниските вложувања во истражување во сите пет средноазиски републики, националните развојни стратегии сепак се фокусираат на развој на економии базирани на знаење и нови високотехнолошки индустрии. Сепак, само пет казахстански патенти биле регистрирани во Американската канцеларија за патенти и трговски марки (USPTO) помеѓу 2008 и 2013 година, во споредба со три од узбекистански пронаоѓачи и ниту еден од останатите три централноазиски републики – Киргистан, Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> [[File:The most prolific countries in Central Asia – Kazakhstan and Uzbekistan – specialize in physics and chemistry.svg|thumb|Кумулативен број на трудови од средноазијци помеѓу 2008 и 2013 година, по научни области. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030 (2015), слика 14.6.]] Казахстан е главен трговец со високотехнолошки производи во Средна Азија. Увозот речиси се удвоил помеѓу 2008 и 2013 година, од 2,7 милијарди американски долари на 5,1 милијарда. Забележан е значителен пораст на увозот на компјутери, електроника и телекомуникациска опрема; овие производи достигнале вредност од 744 милиони американски долари во 2008 година и 2,6 милијарди пет години подоцна. Растот на извозот бил поскромен – од 2,3 милијарди на 3,1 милијарда американски долари – и главно доминиран од хемиски производи (без фармацевтски), кои сочинувале две третини од извозот во 2008 година (1,5 милијарди) и 83% (2,6 милијарди) во 2013 година.<ref name=":1" /> == Меѓународна соработка == Како и другите четири средноазиски републики, Казахстан е член на повеќе меѓународни организации, меѓу кои [[Организација за безбедност и соработка во Европа]], [[Организација за економска соработка]] и [[Шангајска организација за соработка]]. Казахстан и другите четири републики се исто така членки на Програмата за регионална економска соработка во Централна Азија (CAREC), која ги вклучува и Авганистан, Азербејџан, Кина, Монголија и Пакистан. Во ноември 2011 година, десетте членки ја усвоиле стратегијата „CAREC 2020“, план за унапредување на регионалната соработка. До 2020 година се инвестираат околу 50 милијарди американски долари во приоритетни проекти во транспорт, трговија и енергетика. Бидејќи земјите од Централна Азија немаат излез на море (освен Казахстан и Туркменистан со пристап до Каспиското Море), регионалната соработка е клучна за транспорт на енергенси и стоки.<ref name=":1" /> Казахстан е еден од трите основачи на [[Евроазиска економска унија]] во 2014 година, заедно со [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]], а подоцна ѝ се приклучиле [[Ерменија]] и [[Киргистан]]. Иако соработката во науката и технологијата веќе е значајна, се очекува унијата да има ограничено дополнително влијание врз научната соработка, но може да ја поттикне деловната поврзаност и научната мобилност, благодарение на слободното движење на работната сила и унифицираните патентни правила.<ref name=":1" /><ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=Countries in the Black Sea basin. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last1=Erocal|first1=Deniz|last2=Yegorov|first2=Igor|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=324–341}}</ref> Казахстан учествувал и во два истражувачки програми на претходната Евроазиска економска заедница. Првата е Програмата за иновативни биотехнологии (2011–2015), со учество на Белорусија, Казахстан, Русија и Таџикистан. Во рамките на програмата се доделувале награди на годишни биоиндустриски конференции и изложби. Во 2012 година учествувале 86 руски организации, три од Белорусија, една од Казахстан, три од Таџикистан, како и два германски истражувачки тима. Во тој период се нагласувала важноста на развојот на биоиндустријата, при што биотехнологијата се развивала два до три пати побрзо од хемиската индустрија.<ref name=":1" /> Втората иницијатива била создавањето на Центар за иновативни технологии на 4 април 2013 година, со учество на Рускиот венчур фонд, казахстанска национална агенција и белоруска иновативна фондација. Проектите добивале финансирање од 3 до 90 милиони американски долари и се спроведувале преку јавно-приватни партнерства. Првите проекти опфаќале суперкомпјутери, вселенска технологија, медицина, преработка на нафта, нанотехнологии и еколошка употреба на ресурси.<ref name=":1" /> Казахстан бил вклучен и во проект на [[Европската Унија]] започнат во септември 2013 година – IncoNet CA, чија цел е поттикнување учество на земјите од Средна Азија во програмата [[Horizon 2020]]. Проектот се фокусира на климатски промени, енергија и здравство, и предвидува поврзување на истражувачки институции од Европа и Централна Азија.<ref name=":1" /> Меѓународниот научно-технолошки центар (ISTC) е основан во 1992 година од ЕУ, Јапонија, Русија и САД за да ги пренасочи поранешните воени научници кон цивилни истражувања. Во 2014 година неговото седиште е преместено во [[Назарбаев Универзитет]] во Казахстан.<ref name=":1" /> Иако Казахстан не е членка на [[Организација за економска соработка и развој|Организацијата за економска соработка и развој]] (ОЕЦД), во 2015 година потпишал меморандум за соработка со организацијата за двегодишна програма за реформи, што довело до Обзор на иновациската политика на ОЕЦД за Казахстан во 2017 година.<ref>{{Cite news|url=http://www.oecd.org/economy/oecd-bolsters-relationship-with-kazakhstan-signs-kazakhstan-country-programme-agreement.htm|title=OECD bolsters relationship with Kazakhstan – Signs Kazakhstan Country Programme Agreement|date=22 January 2015|work=OECD|access-date=31 May 2017}}</ref> Казахстан станал 162. членка на [[Светска трговска организација|СТО]] на 30 ноември 2015 година. == Технолошки инкубатори во Казахстан == Во 2015 година владата го основала Автономниот кластeр фонд, кој управува со Паркот за иновативни технологии Алатау и иновативниот кластер Tech Garden.<ref name=":6" /> Вкупно, Автономниот кластерски фонд обединува 233 организации, меѓу кои 23 универзитети, 24 истражувачки институти, еден развоен институт, 48 компании и заеднички инвестициски фонд.<ref name=":6" /> === Парк за иновативни технологии Алатау === Сместен 30 км источно од [[Алмати]], паркот бил основан во 2005 година од Институтот за јадена физика, кој потекнува од советскиот период. Тој користи ризичен капитал за зголемување на уделот на казахстанска содржина во високите технологии во следните области:<ref name=":6" /> *паметна индустрија и нови материјали; *паметна средина; *нови извори на енергија и чисти технологии; *финансиски технологии (fintech); *е-трговија; и *нови медиуми. Паркот располага со производствени комплекси и обезбедува истражувачки капацитети за институции како што се Казахстанско-британскиот технички универзитет и Меѓународниот универзитет за информатички технологии.<ref name=":6" /> Тој функционира како специјална економска зона. Локалните и странските инвеститори имаат право на повластени даночни стапки и се ослободени од даноци на имот, земјиште, добивка и социјални придонеси. Ризичен капитал се обезбедува преку Global Venture Alliance, со седиште во [[Сан Франциско]], [[Соединети Американски Држави|САД]].<ref name=":6" /> Меѓународната акцелераторска програма ''Start-up Kazakhstan'' е отворена за учесници од [[Заедницата на независни држави]] и [[Европа]]. Фондот за развој на претприемништво „Даму“ при Националната агенција за технолошки развој и Националниот научен фонд (основан 2006 година) исто така обезбедуваат финансиска поддршка за нови проекти. Дополнително, владата одобрила конкурентни грантови за иновации.<ref name=":6" /> === Tech Garden === Иновативниот кластер ''Tech Garden'' исто така функционира како специјална економска зона, со истите фискални поволности. Тој служи како тест-локација за дигитализација на индустријата, преку пилот-проекти, модел фабрики и лаборатории. Во центарот на Алмати ја спроведува меѓународната акцелераторска програма за стартапи icoStartup.kz, поддржана од Министерството за инвестиции и развој, со три главни насоки:<ref name=":6" /> Индустрија 4.0: индустриски интернет на нештата, роботика и автономни системи, енергетска ефикасност и заштеда, адитивно производство (3D печатење) и паметна логистика;<ref name=":6" /> Дигиталната преобразба во приватниот сектор во земјата се проширила и во потрошувачката логистика; на пример, брендот за кафе HYDE, основан од Сергеј Бабуров, имплементирал систем за оптимизација на синџирот на снабдување базиран на вештачка интелигенција во 2025 година за подобрување на регионалната дистрибуција.<ref name="comunicaffe2025">{{cite web |title=HYDE develops coffee supply chain optimization system |url=https://www.comunicaffe.com/hyde-develops-coffee-supply-chain-optimization-system/ |website=Comunicaffe International |date=2025-04-08 |access-date=2025-12-25}}</ref> Паметни градови: моделирање на информации за градба, мрежи од нова генерација и пренос на податоци, паметен транспорт и инфраструктура и социјални технологии; и<ref name=":6" /> Финансиски технологии (финтек): блокчејн, е-трговија и дигитални технологии.<ref name=":6" /> Стартапите во icoStartup.kz имаат пристап до истражувачки лаборатории што ги споделуваат мултинационални компании како [[ИБМ|IBM]] (САД) и британските технолошки компании [[IntelliSense]] и [[Metalysis]]. Во партнерство со IntelliSense, лабораторија за Индустрија 4.0 помага во подготовката на казахстанските компании за дигитализација на до 75% од работните процеси во рударскиот сектор. Со Metalysis, Tech Garden воспоставува истражувачко-развоен центар за развој на производство на 3D прашоци и легури од суровините на Казахстан, како и пилот-проекти за производство на метален прашок. Бидејќи сè уште нема јасен лидер во оваа област, таа може да стане извозна ниша за Казахстан во следните години.<ref name=":6" /> Една од целите е да им се овозможи на стартапите пристап до пазарите на Евроазиската економска унија и пошироко. Канцеларии на Tech Garden се отворени во [[Силиконска долина|Силиконската долина]] (САД) и во технопарковите на [[Руската Федерација]] во [[Сколково]] и [[Новосибирск]].<ref name=":6" /> Tech Garden инвестира до 100.000 американски долари во секој стартап. До 2020 година било планирано да се финансираат речиси 500 иновативни стартапи и да се инкубираат најмалку 50 високотехнолошки и извозно ориентирани компании. Финансирањето се обезбедува преку заедничко вложување со Global Venture Alliance (GVA Alatau Fund).<ref name=":6" /> == Технолошки настани == Во ноември 2021 година, казахстанското Министерство за дигитален развој, иновации и аерокосмичка индустрија и Astana Hub го организирале Qaz Startup Battle како начин за промовирање на развојот на казахстанскиот јазик и содржини во ИТ-решенија.<ref>{{Cite web|first=Assel |last=Satubaldina |date=2021-11-10|title=Qaz Startup Battle Promotes Kazakh Language IT Solutions|url=https://astanatimes.com/2021/11/qaz-startup-battle-promotes-kazakh-language-it-solutions/|access-date=2021-12-10|website=The Astana Times|language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == {{Free-content attribution | title = UNESCO Science Report: towards 2030 | author = UNESCO | page numbers = 365-377 | source = | documentURL = http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | license statement URL = | license = CC-BY-SA IGO 3.0 }} * {{cite book |last1=National Research Council |title=Science and Technology in Kazakhstan : Current Status and Future Prospects. |date=2007 |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-309-10471-5|doi=10.17226/11808 |url=https://www.nap.edu/catalog/11808/science-and-technology-in-kazakhstan-current-status-and-future-prospects}} {{Европа по тема|Науката и технологијата во |}} {{Азија по тема|Науката и технологијата во |}} [[Category:Науката и технологијата во Казахстан| ]] qya1p46ubfggugrraw5f93r6qsxdaip 5537825 5537824 2026-04-11T20:12:04Z Тиверополник 1815 5537825 wikitext text/x-wiki '''Науката и технологијата во Казахстан''' – владини политики за развој на науката, технологијата и иновациите во [[Казахстан]] . == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2030 === [[File:GDP_in_Central_Asia_by_economic_sector,_2005_and_2013.svg|thumb|БДП во Средна Азија по економски сектор, 2005 и 2013 година. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030, слика 14.2.]] „Стратегијата на Казахстан 2030“ била усвоена со претседателски декрет во 1997 година. Покрај националната безбедност и политичката стабилност, таа се фокусира на раст базиран на отворена пазарна економија со висок степен на странски инвестиции, како и на здравство, образование, енергетика, транспорт, комуникации, инфраструктура и професионална обука.<ref name=":1">{{Cite book|title=Central Asia. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last=Mukhitdinova|first=Nasiba|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=365–387}}</ref> По истекот на првиот среднорочен план за имплементација во 2010 година, [[Казахстан]] вовел втор план до 2020 година. Тој се фокусирал на забрзување на диверзификацијата на економијата преку индустријализација и развој на инфраструктурата; развој на човечки капитал; подобри социјални услуги, вклучувајќи домување; стабилни меѓународни односи; и стабилни меѓуетнички односи. Според пописот од 2009 година, [[Казаци|Казаците]] сочинуваат 63% од населението, а етничките Руси 24%. Малите малцинства (помалку од 3%) го сочинуваат остатокот, вклучувајќи [[Узбеци]], [[Украинци]], [[Белоруси]] и [[Татари]].<ref name=":1" /> Два програми ја поддржуваат „Стратешката програма“ до 2020 година: „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ (2011−2020) и „Државната програма за образовен развој“ (2011−2014), и двете усвоени со декрет во 2010 година. Последната е дизајнирана да обезбеди пристап до квалитетно образование и поставува низа цели. На пример, до 2020 година:<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite book|title=State Programme for Educational Development (2011−2014)|publisher=Government of Kazakhstan|year=2010}}</ref> *90% од средните училишта треба да користат систем за електронско учење *52% од наставниците треба да имаат диплома или магистерска титула *Стандардот на сите средни училишта треба да се подигне на ниво на „Назарбаевите интелектуалните училишта“ во земјата, кои поттикнуваат критичко размислување, автономно истражување, длабока анализа на информации и познавање на казахски, англиски и руски јазик *До 2016 година, државните стипендии за универзитетски студенти треба да се зголемат за 25% *80% од студентите кои завршуваат со државна стипендија треба да бидат вработени во својата област на специјализација една година по дипломирањето. „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ се фокусира на диверзификација на економијата и подобрување на конкурентноста на Казахстан преку создавање средина што дополнително го поттикнува индустрискиот развој и преку развој на приоритетни економски сектори, преку соработка меѓу владата и бизнис-секторот. Економските приоритети на Казахстан до 2020 година биле земјоделство, рударство и металуршки комплекси, енергетскиот сектор, нафта и гас, машинство, информатички и комуникациски технологии (ИКТ) и хемија и петрохемија. Целите вклучуваат:<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.baiterek.gov.kz/en|title=State Programme for Accelerated Industrial and Innovative Development.|date=19 March 2010|website=Government of Kazakhstan}}</ref> *Зголемување на домашните истражувачки трошоци на 1% од БДП до 2015 година *Зголемување на бројот на меѓународно признати патенти на 30 *Отворање на два центри со индустриска експертиза, три дизајнерски бироа и четири технолошки паркови *Зголемување на уделот на непримарни извозни производи на најмалку 40% од извозот до 2014 година *Зголемување на продуктивноста на трудот во производството за фактор не помал од 1,5 до 2020 година *Зголемување на придонесот на производствениот сектор на најмалку 12,5% од БДП до 2020 година. Се проценува дека до 2006 година, две третини од казахстанските фирми биле во приватна сопственост.<ref>{{Cite journal|last=Spechler|first=Martin C.|date=2008|title=The Economies of Central Asia: a Survey|journal=Comparative Economic Studies|volume=50|pages=30–52|doi=10.1057/ces.2008.3 |s2cid=154689140 }}</ref> Цените во Казахстан се речиси целосно базирани на пазарот, а банкарските и другите финансиски институции се многу подобро развиени отколку на друго место во регионот. Владата може да соработува со приватните претпријатија преку „Атамекен“, сојуз од повеќе од 1.000 претпријатија од различни сектори, и со странските инвеститори преку Советот на странски инвеститори, основан во 1998 година. Сепак, Казахстан останува приврзан за државно воден капитализам, со државни компании кои сè уште доминираат во стратешките индустрии. За време на [[Финансиска криза 2007–2008|Глобалната криза од 2008 година]], казахстанската влада ја зголемила својата вмешаност во економијата, иако во истата година бил создаден и фондот за богатство Самрук-Казина за понатамошна приватизација на државно контролирани бизниси.<ref>{{Cite book|title=Economic Reform and Institutional Change in Central Asia: towards a New Model of the Developmental State? Research Papers 2012/05|last1=Stark|first1=M.|last2=Ahrens|first2=J.|publisher=Private Hochschule|year=2012|location=Göttingen, Germany}}</ref> Самрук-Казина произлегла од спојувањето во 2008 година на две акционерски друштва: Казахстанскиот холдинг за управување со државни средства (Самрук) и Фондот за одржлив развој (Казина). Самрук-Казина е задолжен за модернизација и диверзификација на казахстанската економија преку привлекување инвестиции во приоритетни сектори, поттикнување регионален развој и зајакнување на меѓуиндустриски и меѓурегионални врски. Нафтата и гасот претставуваат 60–70% од казахстанскиот извоз. Намалување на приходите од нафта за 2% во 2013 година, по пад на цените, ја чинело економијата на Казахстан 1,2 милијарди американски долари, според Руслан Султанов, генерален директор на Центарот за развој на трговската политика, акционерско друштво при Министерството за економија и буџетско планирање. Повеќе од половина (54%) од преработените производи биле извезени во [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]] во 2013 година, во споредба со 44% пред усвојувањето на [[Царински сојуз на Евроазиската економска унија|Царинскиот сојуз]] во 2010 година. === Стратегија Казахстан 2050 === == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2050 === Во декември 2012 година, претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] ја објавил „[[Стратегија Казахстан 2050]]“ со слоганот „Силен бизнис, силна држава“. Оваа прагматична стратегија предлага обемни социо-економски и политички реформи со цел Казахстан да се издигне меѓу 30-те најразвиени економии до 2050 година. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата во јануари 2014 година, претседателот истакнал дека „земјите членки на ОЕЦД поминале пат на длабока модернизација. Тие исто така покажуваат високи нивоа на инвестиции, истражување и развој, работна ефикасност, деловни можности и животен стандард. Ова се стандардите за нашиот влез меѓу 30-те најразвиени нации.“<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.kazakhembus.com|title=The Kazakhstan Way - 2050: One Goal, One Interest and One Future. State of the Nation Address by President Nursultan Nazarbayev|date=2014}}</ref> Ветувајќи дека ќе ги објасни целите на стратегијата на населението за да се обезбеди јавна поддршка, претседателот нагласил дека „благосостојбата на обичните граѓани треба да служи како најважен индикатор на нашиот напредок“. На институционално ниво, тој ветил создавање атмосфера на фер конкуренција, правда и владеење на правото и дека ќе „обликува и имплементира нови антикорупциски стратегии“. Ветувајќи поголема автономија за локалните власти, тој потсетил дека „тие мора да бидат одговорни пред јавноста“. Тој ветил воведување принципи на [[меритократија]] во кадровската политика за државните претпријатија и компании. Претседателот ја признал „потребата за ажурирање на односите меѓу државата, невладините организации и приватниот сектор“ и најавил програма за приватизација. Списокот на државни претпријатија за приватизација требаше да биде изготвен од владата и фондот за суверено богатство Самрук-Казина во првата половина од 2014 година.<ref name=":1" /> Првата фаза од „Стратегијата 2050“ се фокусира на правење „современ скок“ до 2030 година. Целта е развој на традиционалните индустрии и создавање преработувачки индустриски сектор. Како модели се наведуваат [[Сингапур]] и [[Јужна Кореја|Република Кореја]]. Втората фаза до 2050 година ќе се фокусира на одржлив развој преку премин кон економија базирана на знаење заснована на инженерски услуги. Во оваа фаза се предвидува производство на стоки со висока додадена вредност во традиционалните сектори. За да се олесни транзицијата кон економија базирана на знаење, ќе се реформираат законите поврзани со ризичен капитал, заштита на интелектуална сопственост, поддршка на истражување и иновации и комерцијализација на научни резултати. Посебен фокус ќе има преносот на знаење и технологија, преку воспоставување истражувачки и инженерски центри во соработка со странски компании. Мултинационални компании во нафтениот, гасниот, рударскиот и металуршкиот сектор ќе бидат поттикнати да развиваат индустрии за снабдување со потребни производи и услуги. Технолошките паркови ќе се зацврстат, како новиот Иновативен интелектуален кластер на [[Назарбаев Универзитет|Назарбаевиот Универзитет]] во Астана и ИТ паркот Алатај во Алмати.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во својата „Стратегија 2050“, Казахстан си дава 15 години за да се преобрази во економија базирана на знаење. Нови сектори треба да се создаваат во секој петгодишен план. Првиот од нив, кој ги опфаќа годините 2010−2014, се фокусира на развој на индустриски капацитети во автомобилската индустрија, авионското инженерство и производство на локомотиви, патнички и товарни железнички вагони. Во вториот петгодишен план до 2019 година, целта е развој на извозни пазари за овие производи. За да влезе на светскиот пазар на геолошки истражувања, Казахстан планира да ја зголеми ефикасноста на традиционалните екстрактивни сектори како нафта и гас. Исто така се планира развој на ретки земни метали, поради нивната важност за електроника, ласерска технологија, комуникации и медицинска опрема. Вториот петгодишен план се совпаѓа со развојот на „''Business 2020''“ мапата за мали и средни претпријатија (МСП), која предвидува грантови и микрокредити за МСП во регионите. Владата и Националната комора на претприемачи исто така планираат развој на механизам за поддршка на стартапи.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во следните петгодишни планови до 2050 година, ќе се развиваат нови индустрии во области како мобилни и мултимедијални технологии, нанотехнологии, вселенска технологија, роботика, генетско инженерство и алтернативна енергија. Ќе се развива прехранбената индустрија со цел земјата да стане регионален извозник на говедско месо, млечни производи и други земјоделски производи. Нископродуктивните и водо-интензивни култури ќе бидат заменети со зеленчук, маслодајни и сточни култури. „Стратегијата Казахстан 2050“ поставува цел да се преполови уделот на енергетските приходи во БДП и да се обезбеди не-ресурсните производи да сочинуваат 70% од извозот до 2050 година. Како дел од преминот кон „[[зелена економија]]“ до 2030 година, 15% од обработливото земјиште ќе користи технологии за заштеда на вода. Ќе се воспостават експериментални аграрни и иновативни кластери и ќе се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Развојот на инфраструктурата е приоритет. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата од јануари 2014 година, претседателот изјавил дека се градат автопати кои ќе ги поврзат казахстанските градови и ќе ја претворат земјата во логистички хаб што ги поврзува [[Европа]] и [[Азија]]. „Коридорот Западна Европа – Западна Кина е речиси завршен и се гради железничка линија кон [[Туркменистан]] и [[Иран]] за пристап до пристаништа во Заливот“, изјавил претседателот. „Треба да се зголеми капацитетот на пристаништето Актај и да се поедностават процедурите за извоз и увоз. По завршувањето, железничката линија Зхезказган–Шалкар–Бејнеу долга 1.200 km ќе го поврзе истокот и западот на земјата, обезбедувајќи пристап до Каспискиот и Кавказкиот регион на запад и до кинеското пристаниште Лианјунганг на Пацификот на исток.“<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Традиционалниот енергетски сектор исто така ќе се развива. Постоечките термоелектрани, од кои многу веќе користат технологии за заштеда на енергија, треба да бидат опремени со чисти енергетски технологии. Ќе се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до Expo 2017. Во јавниот сообраќај ќе се воведат еколошки горива и електрични возила. Ќе се изгради и нов рафинериски капацитет за производство на гас, дизел и авионски горива. Со најголеми резерви на ураниум во светот, Казахстан планира и изградба на јадрени централи за задоволување на растечките енергетски потреби.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во февруари 2014 година, Националната агенција за технолошки развој потпишала договор со Исламската корпорација за развој на приватниот сектор и приватен инвеститор за воспоставување на Централноазиски фонд за обновлива енергија. Во следните 8−10 години, фондот треба да инвестира во казахстански проекти за обновлива и алтернативна енергија, со почетен капитал од 50−100 милиони американски долари, од кои две третини ќе доаѓаат од приватни и странски инвестиции.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=http://oilnews.kz/en/home/news|title=Kazakhstan creates investment fund for projects in the field of renewable energy sources|work=Oil News|access-date=30 May 2017}}</ref> Меѓу целите на „Стратегијата Казахстан 2050“ се:<ref name=":1" /> *Казахстан да го зголеми БДП по жител од 13.000 американски долари во 2012 на 60.000 американски долари до 2050 година; *Со пораст на урбаното население од 55% на 70%, градовите да бидат поврзани со висококвалитетни патишта и брз железнички сообраќај до 2050 година; *Малите и средните претпријатија да создаваат до 50% од БДП до 2050 година, наспроти 20% во моментот; *Казахстан да стане водечки евразиски центар за медицински туризам (со можна универзална здравствена заштита); *Годишниот раст на БДП да изнесува најмалку 4%, а инвестициите да се зголемат од 18% на 30%; *Нересурсните производи да сочинуваат 70% од извозот, а уделот на енергијата во БДП да се преполови; БДП од истражување и развој (GERD) да достигне 3% од БДП; *Како дел од „зелената економија“ до 2030 година, 15% од земјоделското земјиште да користи технологии за заштеда на вода; да се развие аграрна наука; да се воспостават експериментални аграрни и иновациски кластери; да се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша; *да се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до 2017 година; и *да се воспостави Геолошки кластер на школи на Назарбаев Универзитет до 2015 година. Претседателот Назарбаев, кој се повлекол од функцијата во март 2019 година по речиси 30 години на власт, во мај 2015 година вовел „План на нацијата“ кој ја претвора „Стратегијата Казахстан 2050“ во 100 конкретни чекори. Овие чекори се групирани во пет институционални реформи: формирање професионална државна администрација; владеење на правото; индустријализација и економски раст; идентитет и единство; и формирање одговорна влада.<ref name=":6">Y. Suleimenov (2021) Central Asia. In UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development. Schneegans, S.; Straza, T. and J. Lewis (eds). UNESCO Publishing: Paris.</ref> Една од имплементациите на „Планот на нацијата“ е меѓународниот технолошки парк Астана Хаб, кој бил отворен во ноември 2018 година во рамки на програмата „Digital Kazakhstan“.<ref name=":6" /> Паркот со својот акцелераторски програм произлегува од чекор 63 од „Планот на нацијата“. Астана Хаб е еден од трите главни технолошки паркови во земјата, заедно со Паркот за иновативни технологии Алатау (2005) и Tech Garden, основан во 2015 година.<ref name=":6" /> == Правна рамка за наука и иновации == Во 2006 година, владата го основала Фондот за наука во рамките на Државната програма за научен развој 2007-2012 година, со цел да се поттикне пазарно ориентирано истражување преку поттикнување на соработката со приватни инвеститори. Околу 80% од исплатени средства одат во истражувачки институти. Фондот обезбедува грантови и заеми за проекти во применети истражувања во приоритетни области за инвестирање, како што е идентификувано од страна на владиниот Комитет за висока научна технологија, на чие чело е премиерот. За периодот 2007-2012 година, тие беа:<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite book|title=Innovation Performance Review|publisher=United Nations Economic Commission for Europe|year=2012|location=New York and Geneva}}</ref> [[File:Central_Asian_researchers_by_field_of_science,_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по област на наука, 2013 година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.4.]] * јаглеводороди, сектори за рударство и топење и поврзани услужни области (37%); * биотехнологии (17%); * информациски и вселенски технологии (11%); * јадрени и технологии за обновлива енергија (8%); * нанотехнологии и нови материјали (5%); * други (22%). Државната програма за научен развој 2007-2012 година предвидувала дека Фондот за наука треба да насочува 25% од сите средства за наука до 2010 година. Сепак, по [[Финансиска криза 2007–2008|финансиската криза од 2008 година]], придонесот на владата во фондот се намалил. Фондот се прилагодил нудејќи пофлексибилни услови, како што се кредити без камата и данок, и со продолжување на периодот на кредитот до 15 години. Паралелно, казахстанските научници биле охрабрени да се обратат до западните партнери.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> [[File:Central_Asian_researchers_by_sector_of_employment_(HC),_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по сектор на вработување (HC), 2013. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.5.]] == Трендови во образованието и истражувањето == Казахстан посветува помалку на образованието (2,8% од БДП во 2014 година) отколку [[Киргистан]] (5,5% од БДП во 2014 година) или [[Таџикистан]] (5,2% од БДП во 2014 година). Уделот од БДП наменет за високо образование останал стабилен од 2005 година, но скромен: 0,43% од БДП во 2014 година.<ref>{{Cite web|url=http://data.uis.unesco.org/?queryid=181|title=База на податоци за владини трошоци за образование како процент од БДП|date=6 јуни 2017 година|website=УНЕСКО Институт за статистика}</ref> Сепак, Казахстан направил големи чекори во подобрувањето на квалитетот на образованието во изминатата деценија. Денес планира да генерализира квалитетно образование со подигнување на стандардот на сите средни училишта на нивото на своите интелектуални училишта „Назарабаев“ до 2020 година, што поттикнува критичко размислување, автономно истражување, длабинска анализа на информациите и познавање на казахстански, англиски и руски јазик. Казахстан го генерализира наставата по странски јазици во училиштата и универзитетите, со цел да се олеснат меѓународните врски. Универзитетот „Назарбаев“ е дизајниран како меѓународен истражувачки универзитет. Казахстанската влада ветила дека ќе ги зголеми универзитетските стипендии за 25% до 2016 година.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> Во 2007 година, владата го усвоила тристепениот систем за диплома, магистерски студии и докторски студии, кој постепено го заменува советскиот систем на кандидати и доктори на науки. Во 2010 година, Казахстан станала единствената средноазиска членка на [[Болоњска декларација|Болоњската декларација]]. Овој процес има за цел да ги хармонизира системите за високо образование со цел да се создаде Европска област за високо образование. Неколку високообразовни институции во Казахстан (од кои 90 се приватни) се членки на Европскиот универзитетски сојуз.<ref name=":1" /> [[File:Sector of women among researchers employed in the business enterprise sector, 2013 or case year.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година, слика 3.4.]] Во 2013 година, секторот за високо образование извршил 31% од истражувањата и вработил повеќе од половина (54%) од истражувачите. Во Казахстан имало 1.046 истражувачи на милион жители (според бројот на вработени). Во [[Средна Азија]], само [[Узбекистан]] има поголема густина на истражувачи: 1.097 на милион жители во 2011 година. Глобалниот просек во 2014 година бил 1.083 истражувачи на милион жители (во еквиваленти со полно работно време).<ref name=":1" /> Казахстан ја одржува родовата еднаквост од распадот на [[Советскиот Сојуз]] во раните 1990-ти. Во 2013 година, 51,5% од казахстанските истражувачи биле жени. Казахстанките доминирале во медицинските и здравствените истражувања и претставувале 45–55% од истражувачите во инженерството и технологијата. Во деловниот сектор, секој втор истражувач бил жена.<ref name=":1" /> '''Табела:''' '''Докторски титули стекнати по наука и инженерство во Средна Азија, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | colspan="2" |Доктор на науки | colspan="4" |Доктор на науки во науката | colspan="4" |Доктор на науки во енергетиката |- | |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |- |Казахстан (2013) |110 |51 | 73 |60 |4.4 |2.7 |37 |38 |2.3 |0.9 |- |Киргистан (2012) |499 |63 | 91 |63 |16.6 |10.4 |54 |63 |– |– |- |Таџикистан (2012) |331 |11 | 31 |– |3.9 |– |14 |– |– |– |- |Узбекистан (2011) |838 |42 | 152 |30 |5.4 |1.6 |118 |27.0 |– |– |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 Забелешка: Дипломираните доктори по природни науки ги опфаќаат биолошките науки, физичките науки, математиката и статистиката и компјутерските науки; докторите по инженерство ги опфаќаат и производството и градежништвото. За Централна Азија, генеричкиот термин доктор на науки ги опфаќа и дипломите за кандидат на науки и доктор на науки. Податоците не се достапни за Туркменистан. '''Табела: Истражувачи од Средна Азија по област на науката и пол, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | | colspan="3" rowspan="2" |'''Вкупен број на истражувачи (број на вработени))''' | colspan="12" |'''Истражувачи по област на науката (број на вработени))''' |- | | | colspan="2" |Природни науки | colspan="2" |Инженерство и технологија | colspan="2" |Медицински и здравствени науки | colspan="2" |Земјоделски науки | colspan="2" |Општествени науки | colspan="2" |Хуманитарни науки |- | |Вкупно истражувачи |На милион жители. |Број на жени |Жени (% |Вкупно |Жени (% |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |- |Казахстан 2013 |17 195 |1 046 |8 849 |51.5 |5 091 |51.9 |4 996 |44.7 |1 068 |69.5 |2 150 |43.4 |1 776 |61.0 |2 114 |57.5 |- |Киргистан 2011 |2 224 |412 |961 |43.2 |593 |46.5 |567 |30.0 |393 |44.0 |212 |50.0 |154 |42.9 |259 |52.1 |- |Таџикистан 2013 |2 152 |262 |728 |33.8 |509 |30.3 |206 |18.0 |374 |67.6 |472 |23.5 |335 |25.7 |256 |34.0 |- |Узбекистан 2011 |30 890 |1 097 |12 639 |40.9 |6 910 |35.3 |4 982 |30.1 |3 659 |53.6 |1 872 |24.8 |6 817 |41.2 |6 650 |52.0 |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 == Трендови во истражувачките резултати == == Научни публикации и меѓународна соработка == [[File:Growth_in_scientific_output_has_accelerated_in_Kazakhstan_since_2012.svg|thumb|Научни публикации од Средна Азија каталогизирани од Веб на науката на Томсон Ројтерс, Проширен индекс на цитати на науки, 2005–2014, Извештај за науката на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.6.]] Бројот на научни трудови објавени во Средна Азија пораснал за речиси 50% помеѓу 2005 и 2014 година, при што главен двигател бил Казахстан, кој во овој период го надминал Узбекистан и станал најпродуктивниот научен издавач во регионот, според Веб на науката на Томсон Ројтерс (Web of Science (Science Citation Index Expanded) на Thomson Reuters). Казахстанските научници се специјализираат главно за физика, а потоа за хемија. Помеѓу 2005 и 2014 година, тие го зголемиле својот научен опус трикратно, достигнувајќи околу 600 трудови годишно. Тие произведувале 35% од научните статии од Централна Азија во базата во 2005 година, а дури 56% во 2014 година. Сепак, вкупниот обем останува релативно низок. Во 2014 година имало 36 статии на милион жители во Казахстан, во споредба со 15 во Киргистан, 11 во Узбекистан и по 5 во Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> Развојот на поинтензивни меѓународни партнерства веројатно го објаснува наглиот пораст на казахстанските публикации во [[Science Citation Index |Science Citation Index Expanded]] од 2008 година. Главни партнери на казахстанските научници помеѓу 2008 и 2014 година биле руските научници, следени од американски, германски, британски и јапонски научници.<ref name=":1" /> И покрај постојано ниските вложувања во истражување во сите пет средноазиски републики, националните развојни стратегии сепак се фокусираат на развој на економии базирани на знаење и нови високотехнолошки индустрии. Сепак, само пет казахстански патенти биле регистрирани во Американската канцеларија за патенти и трговски марки (USPTO) помеѓу 2008 и 2013 година, во споредба со три од узбекистански пронаоѓачи и ниту еден од останатите три централноазиски републики – Киргистан, Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> [[File:The most prolific countries in Central Asia – Kazakhstan and Uzbekistan – specialize in physics and chemistry.svg|thumb|Кумулативен број на трудови од средноазијци помеѓу 2008 и 2013 година, по научни области. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030 (2015), слика 14.6.]] Казахстан е главен трговец со високотехнолошки производи во Средна Азија. Увозот речиси се удвоил помеѓу 2008 и 2013 година, од 2,7 милијарди американски долари на 5,1 милијарда. Забележан е значителен пораст на увозот на компјутери, електроника и телекомуникациска опрема; овие производи достигнале вредност од 744 милиони американски долари во 2008 година и 2,6 милијарди пет години подоцна. Растот на извозот бил поскромен – од 2,3 милијарди на 3,1 милијарда американски долари – и главно доминиран од хемиски производи (без фармацевтски), кои сочинувале две третини од извозот во 2008 година (1,5 милијарди) и 83% (2,6 милијарди) во 2013 година.<ref name=":1" /> == Меѓународна соработка == Како и другите четири средноазиски републики, Казахстан е член на повеќе меѓународни организации, меѓу кои [[Организација за безбедност и соработка во Европа]], [[Организација за економска соработка]] и [[Шангајска организација за соработка]]. Казахстан и другите четири републики се исто така членки на Програмата за регионална економска соработка во Централна Азија (CAREC), која ги вклучува и Авганистан, Азербејџан, Кина, Монголија и Пакистан. Во ноември 2011 година, десетте членки ја усвоиле стратегијата „CAREC 2020“, план за унапредување на регионалната соработка. До 2020 година се инвестираат околу 50 милијарди американски долари во приоритетни проекти во транспорт, трговија и енергетика. Бидејќи земјите од Централна Азија немаат излез на море (освен Казахстан и Туркменистан со пристап до Каспиското Море), регионалната соработка е клучна за транспорт на енергенси и стоки.<ref name=":1" /> Казахстан е еден од трите основачи на [[Евроазиска економска унија]] во 2014 година, заедно со [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]], а подоцна ѝ се приклучиле [[Ерменија]] и [[Киргистан]]. Иако соработката во науката и технологијата веќе е значајна, се очекува унијата да има ограничено дополнително влијание врз научната соработка, но може да ја поттикне деловната поврзаност и научната мобилност, благодарение на слободното движење на работната сила и унифицираните патентни правила.<ref name=":1" /><ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=Countries in the Black Sea basin. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last1=Erocal|first1=Deniz|last2=Yegorov|first2=Igor|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=324–341}}</ref> Казахстан учествувал и во два истражувачки програми на претходната Евроазиска економска заедница. Првата е Програмата за иновативни биотехнологии (2011–2015), со учество на Белорусија, Казахстан, Русија и Таџикистан. Во рамките на програмата се доделувале награди на годишни биоиндустриски конференции и изложби. Во 2012 година учествувале 86 руски организации, три од Белорусија, една од Казахстан, три од Таџикистан, како и два германски истражувачки тима. Во тој период се нагласувала важноста на развојот на биоиндустријата, при што биотехнологијата се развивала два до три пати побрзо од хемиската индустрија.<ref name=":1" /> Втората иницијатива била создавањето на Центар за иновативни технологии на 4 април 2013 година, со учество на Рускиот венчур фонд, казахстанска национална агенција и белоруска иновативна фондација. Проектите добивале финансирање од 3 до 90 милиони американски долари и се спроведувале преку јавно-приватни партнерства. Првите проекти опфаќале суперкомпјутери, вселенска технологија, медицина, преработка на нафта, нанотехнологии и еколошка употреба на ресурси.<ref name=":1" /> Казахстан бил вклучен и во проект на [[Европската Унија]] започнат во септември 2013 година – IncoNet CA, чија цел е поттикнување учество на земјите од Средна Азија во програмата [[Horizon 2020]]. Проектот се фокусира на климатски промени, енергија и здравство, и предвидува поврзување на истражувачки институции од Европа и Централна Азија.<ref name=":1" /> Меѓународниот научно-технолошки центар (ISTC) е основан во 1992 година од ЕУ, Јапонија, Русија и САД за да ги пренасочи поранешните воени научници кон цивилни истражувања. Во 2014 година неговото седиште е преместено во [[Назарбаев Универзитет]] во Казахстан.<ref name=":1" /> Иако Казахстан не е членка на [[Организација за економска соработка и развој|Организацијата за економска соработка и развој]] (ОЕЦД), во 2015 година потпишал меморандум за соработка со организацијата за двегодишна програма за реформи, што довело до Обзор на иновациската политика на ОЕЦД за Казахстан во 2017 година.<ref>{{Cite news|url=http://www.oecd.org/economy/oecd-bolsters-relationship-with-kazakhstan-signs-kazakhstan-country-programme-agreement.htm|title=OECD bolsters relationship with Kazakhstan – Signs Kazakhstan Country Programme Agreement|date=22 January 2015|work=OECD|access-date=31 May 2017}}</ref> Казахстан станал 162. членка на [[Светска трговска организација|СТО]] на 30 ноември 2015 година. == Технолошки инкубатори во Казахстан == Во 2015 година владата го основала Автономниот кластeр фонд, кој управува со Паркот за иновативни технологии Алатау и иновативниот кластер Tech Garden.<ref name=":6" /> Вкупно, Автономниот кластерски фонд обединува 233 организации, меѓу кои 23 универзитети, 24 истражувачки институти, еден развоен институт, 48 компании и заеднички инвестициски фонд.<ref name=":6" /> === Парк за иновативни технологии Алатау === Сместен 30 км источно од [[Алмати]], паркот бил основан во 2005 година од Институтот за јадена физика, кој потекнува од советскиот период. Тој користи ризичен капитал за зголемување на уделот на казахстанска содржина во високите технологии во следните области:<ref name=":6" /> *паметна индустрија и нови материјали; *паметна средина; *нови извори на енергија и чисти технологии; *финансиски технологии (fintech); *е-трговија; и *нови медиуми. Паркот располага со производствени комплекси и обезбедува истражувачки капацитети за институции како што се Казахстанско-британскиот технички универзитет и Меѓународниот универзитет за информатички технологии.<ref name=":6" /> Тој функционира како специјална економска зона. Локалните и странските инвеститори имаат право на повластени даночни стапки и се ослободени од даноци на имот, земјиште, добивка и социјални придонеси. Ризичен капитал се обезбедува преку Global Venture Alliance, со седиште во [[Сан Франциско]], [[Соединети Американски Држави|САД]].<ref name=":6" /> Меѓународната акцелераторска програма ''Start-up Kazakhstan'' е отворена за учесници од [[Заедницата на независни држави]] и [[Европа]]. Фондот за развој на претприемништво „Даму“ при Националната агенција за технолошки развој и Националниот научен фонд (основан 2006 година) исто така обезбедуваат финансиска поддршка за нови проекти. Дополнително, владата одобрила конкурентни грантови за иновации.<ref name=":6" /> === Tech Garden === Иновативниот кластер ''Tech Garden'' исто така функционира како специјална економска зона, со истите фискални поволности. Тој служи како тест-локација за дигитализација на индустријата, преку пилот-проекти, модел фабрики и лаборатории. Во центарот на Алмати ја спроведува меѓународната акцелераторска програма за стартапи icoStartup.kz, поддржана од Министерството за инвестиции и развој, со три главни насоки:<ref name=":6" /> Индустрија 4.0: индустриски интернет на нештата, роботика и автономни системи, енергетска ефикасност и заштеда, адитивно производство (3D печатење) и паметна логистика;<ref name=":6" /> Дигиталната преобразба во приватниот сектор во земјата се проширила и во потрошувачката логистика; на пример, брендот за кафе HYDE, основан од Сергеј Бабуров, имплементирал систем за оптимизација на синџирот на снабдување базиран на вештачка интелигенција во 2025 година за подобрување на регионалната дистрибуција.<ref name="comunicaffe2025">{{cite web |title=HYDE develops coffee supply chain optimization system |url=https://www.comunicaffe.com/hyde-develops-coffee-supply-chain-optimization-system/ |website=Comunicaffe International |date=2025-04-08 |access-date=2025-12-25}}</ref> Паметни градови: моделирање на информации за градба, мрежи од нова генерација и пренос на податоци, паметен транспорт и инфраструктура и социјални технологии; и<ref name=":6" /> Финансиски технологии (финтек): блокчејн, е-трговија и дигитални технологии.<ref name=":6" /> Стартапите во icoStartup.kz имаат пристап до истражувачки лаборатории што ги споделуваат мултинационални компании како [[ИБМ|IBM]] (САД) и британските технолошки компании [[IntelliSense]] и [[Metalysis]]. Во партнерство со IntelliSense, лабораторија за Индустрија 4.0 помага во подготовката на казахстанските компании за дигитализација на до 75% од работните процеси во рударскиот сектор. Со Metalysis, Tech Garden воспоставува истражувачко-развоен центар за развој на производство на 3D прашоци и легури од суровините на Казахстан, како и пилот-проекти за производство на метален прашок. Бидејќи сè уште нема јасен лидер во оваа област, таа може да стане извозна ниша за Казахстан во следните години.<ref name=":6" /> Една од целите е да им се овозможи на стартапите пристап до пазарите на Евроазиската економска унија и пошироко. Канцеларии на Tech Garden се отворени во [[Силиконска долина|Силиконската долина]] (САД) и во технопарковите на [[Руската Федерација]] во [[Сколково]] и [[Новосибирск]].<ref name=":6" /> Tech Garden инвестира до 100.000 американски долари во секој стартап. До 2020 година било планирано да се финансираат речиси 500 иновативни стартапи и да се инкубираат најмалку 50 високотехнолошки и извозно ориентирани компании. Финансирањето се обезбедува преку заедничко вложување со Global Venture Alliance (GVA Alatau Fund).<ref name=":6" /> == Технолошки настани == Во ноември 2021 година, казахстанското Министерство за дигитален развој, иновации и аерокосмичка индустрија и Astana Hub го организирале Qaz Startup Battle како начин за промовирање на развојот на казахстанскиот јазик и содржини во ИТ-решенија.<ref>{{Cite web|first=Assel |last=Satubaldina |date=2021-11-10|title=Qaz Startup Battle Promotes Kazakh Language IT Solutions|url=https://astanatimes.com/2021/11/qaz-startup-battle-promotes-kazakh-language-it-solutions/|access-date=2021-12-10|website=The Astana Times|language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == {{Free-content attribution | title = UNESCO Science Report: towards 2030 | author = UNESCO | page numbers = 365-377 | source = | documentURL = http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | license statement URL = | license = CC-BY-SA IGO 3.0 }} * {{cite book |last1=National Research Council |title=Science and Technology in Kazakhstan : Current Status and Future Prospects. |date=2007 |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-309-10471-5|doi=10.17226/11808 |url=https://www.nap.edu/catalog/11808/science-and-technology-in-kazakhstan-current-status-and-future-prospects}} {{Европа по тема|Науката и технологијата во |}} {{Азија по тема|Науката и технологијата во |}} [[Category:Науката и технологијата во Казахстан| ]] k49gzo4di4xfkb90mzo8dgzm36d4owx 5537826 5537825 2026-04-11T20:12:26Z Тиверополник 1815 /* Стратегија Казахстан 2050 */ 5537826 wikitext text/x-wiki '''Науката и технологијата во Казахстан''' – владини политики за развој на науката, технологијата и иновациите во [[Казахстан]] . == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2030 === [[File:GDP_in_Central_Asia_by_economic_sector,_2005_and_2013.svg|thumb|БДП во Средна Азија по економски сектор, 2005 и 2013 година. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030, слика 14.2.]] „Стратегијата на Казахстан 2030“ била усвоена со претседателски декрет во 1997 година. Покрај националната безбедност и политичката стабилност, таа се фокусира на раст базиран на отворена пазарна економија со висок степен на странски инвестиции, како и на здравство, образование, енергетика, транспорт, комуникации, инфраструктура и професионална обука.<ref name=":1">{{Cite book|title=Central Asia. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last=Mukhitdinova|first=Nasiba|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=365–387}}</ref> По истекот на првиот среднорочен план за имплементација во 2010 година, [[Казахстан]] вовел втор план до 2020 година. Тој се фокусирал на забрзување на диверзификацијата на економијата преку индустријализација и развој на инфраструктурата; развој на човечки капитал; подобри социјални услуги, вклучувајќи домување; стабилни меѓународни односи; и стабилни меѓуетнички односи. Според пописот од 2009 година, [[Казаци|Казаците]] сочинуваат 63% од населението, а етничките Руси 24%. Малите малцинства (помалку од 3%) го сочинуваат остатокот, вклучувајќи [[Узбеци]], [[Украинци]], [[Белоруси]] и [[Татари]].<ref name=":1" /> Два програми ја поддржуваат „Стратешката програма“ до 2020 година: „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ (2011−2020) и „Државната програма за образовен развој“ (2011−2014), и двете усвоени со декрет во 2010 година. Последната е дизајнирана да обезбеди пристап до квалитетно образование и поставува низа цели. На пример, до 2020 година:<ref name=":1" /><ref name=":4">{{Cite book|title=State Programme for Educational Development (2011−2014)|publisher=Government of Kazakhstan|year=2010}}</ref> *90% од средните училишта треба да користат систем за електронско учење *52% од наставниците треба да имаат диплома или магистерска титула *Стандардот на сите средни училишта треба да се подигне на ниво на „Назарбаевите интелектуалните училишта“ во земјата, кои поттикнуваат критичко размислување, автономно истражување, длабока анализа на информации и познавање на казахски, англиски и руски јазик *До 2016 година, државните стипендии за универзитетски студенти треба да се зголемат за 25% *80% од студентите кои завршуваат со државна стипендија треба да бидат вработени во својата област на специјализација една година по дипломирањето. „Државната програма за забрзан индустриски и иновативен развој“ се фокусира на диверзификација на економијата и подобрување на конкурентноста на Казахстан преку создавање средина што дополнително го поттикнува индустрискиот развој и преку развој на приоритетни економски сектори, преку соработка меѓу владата и бизнис-секторот. Економските приоритети на Казахстан до 2020 година биле земјоделство, рударство и металуршки комплекси, енергетскиот сектор, нафта и гас, машинство, информатички и комуникациски технологии (ИКТ) и хемија и петрохемија. Целите вклучуваат:<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Cite web|url=http://www.baiterek.gov.kz/en|title=State Programme for Accelerated Industrial and Innovative Development.|date=19 March 2010|website=Government of Kazakhstan}}</ref> *Зголемување на домашните истражувачки трошоци на 1% од БДП до 2015 година *Зголемување на бројот на меѓународно признати патенти на 30 *Отворање на два центри со индустриска експертиза, три дизајнерски бироа и четири технолошки паркови *Зголемување на уделот на непримарни извозни производи на најмалку 40% од извозот до 2014 година *Зголемување на продуктивноста на трудот во производството за фактор не помал од 1,5 до 2020 година *Зголемување на придонесот на производствениот сектор на најмалку 12,5% од БДП до 2020 година. Се проценува дека до 2006 година, две третини од казахстанските фирми биле во приватна сопственост.<ref>{{Cite journal|last=Spechler|first=Martin C.|date=2008|title=The Economies of Central Asia: a Survey|journal=Comparative Economic Studies|volume=50|pages=30–52|doi=10.1057/ces.2008.3 |s2cid=154689140 }}</ref> Цените во Казахстан се речиси целосно базирани на пазарот, а банкарските и другите финансиски институции се многу подобро развиени отколку на друго место во регионот. Владата може да соработува со приватните претпријатија преку „Атамекен“, сојуз од повеќе од 1.000 претпријатија од различни сектори, и со странските инвеститори преку Советот на странски инвеститори, основан во 1998 година. Сепак, Казахстан останува приврзан за државно воден капитализам, со државни компании кои сè уште доминираат во стратешките индустрии. За време на [[Финансиска криза 2007–2008|Глобалната криза од 2008 година]], казахстанската влада ја зголемила својата вмешаност во економијата, иако во истата година бил создаден и фондот за богатство Самрук-Казина за понатамошна приватизација на државно контролирани бизниси.<ref>{{Cite book|title=Economic Reform and Institutional Change in Central Asia: towards a New Model of the Developmental State? Research Papers 2012/05|last1=Stark|first1=M.|last2=Ahrens|first2=J.|publisher=Private Hochschule|year=2012|location=Göttingen, Germany}}</ref> Самрук-Казина произлегла од спојувањето во 2008 година на две акционерски друштва: Казахстанскиот холдинг за управување со државни средства (Самрук) и Фондот за одржлив развој (Казина). Самрук-Казина е задолжен за модернизација и диверзификација на казахстанската економија преку привлекување инвестиции во приоритетни сектори, поттикнување регионален развој и зајакнување на меѓуиндустриски и меѓурегионални врски. Нафтата и гасот претставуваат 60–70% од казахстанскиот извоз. Намалување на приходите од нафта за 2% во 2013 година, по пад на цените, ја чинело економијата на Казахстан 1,2 милијарди американски долари, според Руслан Султанов, генерален директор на Центарот за развој на трговската политика, акционерско друштво при Министерството за економија и буџетско планирање. Повеќе од половина (54%) од преработените производи биле извезени во [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]] во 2013 година, во споредба со 44% пред усвојувањето на [[Царински сојуз на Евроазиската економска унија|Царинскиот сојуз]] во 2010 година. == Развојни стратегии == === Стратегија Казахстан 2050 === Во декември 2012 година, претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] ја објавил „[[Стратегија Казахстан 2050]]“ со слоганот „Силен бизнис, силна држава“. Оваа прагматична стратегија предлага обемни социо-економски и политички реформи со цел Казахстан да се издигне меѓу 30-те најразвиени економии до 2050 година. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата во јануари 2014 година, претседателот истакнал дека „земјите членки на ОЕЦД поминале пат на длабока модернизација. Тие исто така покажуваат високи нивоа на инвестиции, истражување и развој, работна ефикасност, деловни можности и животен стандард. Ова се стандардите за нашиот влез меѓу 30-те најразвиени нации.“<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Cite web|url=http://www.kazakhembus.com|title=The Kazakhstan Way - 2050: One Goal, One Interest and One Future. State of the Nation Address by President Nursultan Nazarbayev|date=2014}}</ref> Ветувајќи дека ќе ги објасни целите на стратегијата на населението за да се обезбеди јавна поддршка, претседателот нагласил дека „благосостојбата на обичните граѓани треба да служи како најважен индикатор на нашиот напредок“. На институционално ниво, тој ветил создавање атмосфера на фер конкуренција, правда и владеење на правото и дека ќе „обликува и имплементира нови антикорупциски стратегии“. Ветувајќи поголема автономија за локалните власти, тој потсетил дека „тие мора да бидат одговорни пред јавноста“. Тој ветил воведување принципи на [[меритократија]] во кадровската политика за државните претпријатија и компании. Претседателот ја признал „потребата за ажурирање на односите меѓу државата, невладините организации и приватниот сектор“ и најавил програма за приватизација. Списокот на државни претпријатија за приватизација требаше да биде изготвен од владата и фондот за суверено богатство Самрук-Казина во првата половина од 2014 година.<ref name=":1" /> Првата фаза од „Стратегијата 2050“ се фокусира на правење „современ скок“ до 2030 година. Целта е развој на традиционалните индустрии и создавање преработувачки индустриски сектор. Како модели се наведуваат [[Сингапур]] и [[Јужна Кореја|Република Кореја]]. Втората фаза до 2050 година ќе се фокусира на одржлив развој преку премин кон економија базирана на знаење заснована на инженерски услуги. Во оваа фаза се предвидува производство на стоки со висока додадена вредност во традиционалните сектори. За да се олесни транзицијата кон економија базирана на знаење, ќе се реформираат законите поврзани со ризичен капитал, заштита на интелектуална сопственост, поддршка на истражување и иновации и комерцијализација на научни резултати. Посебен фокус ќе има преносот на знаење и технологија, преку воспоставување истражувачки и инженерски центри во соработка со странски компании. Мултинационални компании во нафтениот, гасниот, рударскиот и металуршкиот сектор ќе бидат поттикнати да развиваат индустрии за снабдување со потребни производи и услуги. Технолошките паркови ќе се зацврстат, како новиот Иновативен интелектуален кластер на [[Назарбаев Универзитет|Назарбаевиот Универзитет]] во Астана и ИТ паркот Алатај во Алмати.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во својата „Стратегија 2050“, Казахстан си дава 15 години за да се преобрази во економија базирана на знаење. Нови сектори треба да се создаваат во секој петгодишен план. Првиот од нив, кој ги опфаќа годините 2010−2014, се фокусира на развој на индустриски капацитети во автомобилската индустрија, авионското инженерство и производство на локомотиви, патнички и товарни железнички вагони. Во вториот петгодишен план до 2019 година, целта е развој на извозни пазари за овие производи. За да влезе на светскиот пазар на геолошки истражувања, Казахстан планира да ја зголеми ефикасноста на традиционалните екстрактивни сектори како нафта и гас. Исто така се планира развој на ретки земни метали, поради нивната важност за електроника, ласерска технологија, комуникации и медицинска опрема. Вториот петгодишен план се совпаѓа со развојот на „''Business 2020''“ мапата за мали и средни претпријатија (МСП), која предвидува грантови и микрокредити за МСП во регионите. Владата и Националната комора на претприемачи исто така планираат развој на механизам за поддршка на стартапи.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во следните петгодишни планови до 2050 година, ќе се развиваат нови индустрии во области како мобилни и мултимедијални технологии, нанотехнологии, вселенска технологија, роботика, генетско инженерство и алтернативна енергија. Ќе се развива прехранбената индустрија со цел земјата да стане регионален извозник на говедско месо, млечни производи и други земјоделски производи. Нископродуктивните и водо-интензивни култури ќе бидат заменети со зеленчук, маслодајни и сточни култури. „Стратегијата Казахстан 2050“ поставува цел да се преполови уделот на енергетските приходи во БДП и да се обезбеди не-ресурсните производи да сочинуваат 70% од извозот до 2050 година. Како дел од преминот кон „[[зелена економија]]“ до 2030 година, 15% од обработливото земјиште ќе користи технологии за заштеда на вода. Ќе се воспостават експериментални аграрни и иновативни кластери и ќе се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Развојот на инфраструктурата е приоритет. Во неговото обраќање за состојбата на нацијата од јануари 2014 година, претседателот изјавил дека се градат автопати кои ќе ги поврзат казахстанските градови и ќе ја претворат земјата во логистички хаб што ги поврзува [[Европа]] и [[Азија]]. „Коридорот Западна Европа – Западна Кина е речиси завршен и се гради железничка линија кон [[Туркменистан]] и [[Иран]] за пристап до пристаништа во Заливот“, изјавил претседателот. „Треба да се зголеми капацитетот на пристаништето Актај и да се поедностават процедурите за извоз и увоз. По завршувањето, железничката линија Зхезказган–Шалкар–Бејнеу долга 1.200 km ќе го поврзе истокот и западот на земјата, обезбедувајќи пристап до Каспискиот и Кавказкиот регион на запад и до кинеското пристаниште Лианјунганг на Пацификот на исток.“<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Традиционалниот енергетски сектор исто така ќе се развива. Постоечките термоелектрани, од кои многу веќе користат технологии за заштеда на енергија, треба да бидат опремени со чисти енергетски технологии. Ќе се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до Expo 2017. Во јавниот сообраќај ќе се воведат еколошки горива и електрични возила. Ќе се изгради и нов рафинериски капацитет за производство на гас, дизел и авионски горива. Со најголеми резерви на ураниум во светот, Казахстан планира и изградба на јадрени централи за задоволување на растечките енергетски потреби.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> Во февруари 2014 година, Националната агенција за технолошки развој потпишала договор со Исламската корпорација за развој на приватниот сектор и приватен инвеститор за воспоставување на Централноазиски фонд за обновлива енергија. Во следните 8−10 години, фондот треба да инвестира во казахстански проекти за обновлива и алтернативна енергија, со почетен капитал од 50−100 милиони американски долари, од кои две третини ќе доаѓаат од приватни и странски инвестиции.<ref name=":1" /><ref>{{Cite news|url=http://oilnews.kz/en/home/news|title=Kazakhstan creates investment fund for projects in the field of renewable energy sources|work=Oil News|access-date=30 May 2017}}</ref> Меѓу целите на „Стратегијата Казахстан 2050“ се:<ref name=":1" /> *Казахстан да го зголеми БДП по жител од 13.000 американски долари во 2012 на 60.000 американски долари до 2050 година; *Со пораст на урбаното население од 55% на 70%, градовите да бидат поврзани со висококвалитетни патишта и брз железнички сообраќај до 2050 година; *Малите и средните претпријатија да создаваат до 50% од БДП до 2050 година, наспроти 20% во моментот; *Казахстан да стане водечки евразиски центар за медицински туризам (со можна универзална здравствена заштита); *Годишниот раст на БДП да изнесува најмалку 4%, а инвестициите да се зголемат од 18% на 30%; *Нересурсните производи да сочинуваат 70% од извозот, а уделот на енергијата во БДП да се преполови; БДП од истражување и развој (GERD) да достигне 3% од БДП; *Како дел од „зелената економија“ до 2030 година, 15% од земјоделското земјиште да користи технологии за заштеда на вода; да се развие аграрна наука; да се воспостават експериментални аграрни и иновациски кластери; да се развијат генетски модифицирани култури отпорни на суша; *да се воспостави истражувачки центар за идната енергија и зелената економија до 2017 година; и *да се воспостави Геолошки кластер на школи на Назарбаев Универзитет до 2015 година. Претседателот Назарбаев, кој се повлекол од функцијата во март 2019 година по речиси 30 години на власт, во мај 2015 година вовел „План на нацијата“ кој ја претвора „Стратегијата Казахстан 2050“ во 100 конкретни чекори. Овие чекори се групирани во пет институционални реформи: формирање професионална државна администрација; владеење на правото; индустријализација и економски раст; идентитет и единство; и формирање одговорна влада.<ref name=":6">Y. Suleimenov (2021) Central Asia. In UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development. Schneegans, S.; Straza, T. and J. Lewis (eds). UNESCO Publishing: Paris.</ref> Една од имплементациите на „Планот на нацијата“ е меѓународниот технолошки парк Астана Хаб, кој бил отворен во ноември 2018 година во рамки на програмата „Digital Kazakhstan“.<ref name=":6" /> Паркот со својот акцелераторски програм произлегува од чекор 63 од „Планот на нацијата“. Астана Хаб е еден од трите главни технолошки паркови во земјата, заедно со Паркот за иновативни технологии Алатау (2005) и Tech Garden, основан во 2015 година.<ref name=":6" /> == Правна рамка за наука и иновации == Во 2006 година, владата го основала Фондот за наука во рамките на Државната програма за научен развој 2007-2012 година, со цел да се поттикне пазарно ориентирано истражување преку поттикнување на соработката со приватни инвеститори. Околу 80% од исплатени средства одат во истражувачки институти. Фондот обезбедува грантови и заеми за проекти во применети истражувања во приоритетни области за инвестирање, како што е идентификувано од страна на владиниот Комитет за висока научна технологија, на чие чело е премиерот. За периодот 2007-2012 година, тие беа:<ref name=":1" /><ref name=":0">{{Cite book|title=Innovation Performance Review|publisher=United Nations Economic Commission for Europe|year=2012|location=New York and Geneva}}</ref> [[File:Central_Asian_researchers_by_field_of_science,_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по област на наука, 2013 година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.4.]] * јаглеводороди, сектори за рударство и топење и поврзани услужни области (37%); * биотехнологии (17%); * информациски и вселенски технологии (11%); * јадрени и технологии за обновлива енергија (8%); * нанотехнологии и нови материјали (5%); * други (22%). Државната програма за научен развој 2007-2012 година предвидувала дека Фондот за наука треба да насочува 25% од сите средства за наука до 2010 година. Сепак, по [[Финансиска криза 2007–2008|финансиската криза од 2008 година]], придонесот на владата во фондот се намалил. Фондот се прилагодил нудејќи пофлексибилни услови, како што се кредити без камата и данок, и со продолжување на периодот на кредитот до 15 години. Паралелно, казахстанските научници биле охрабрени да се обратат до западните партнери.<ref name=":1" /><ref name=":0" /> [[File:Central_Asian_researchers_by_sector_of_employment_(HC),_2013.svg|thumb|Истражувачи од Средна Азија по сектор на вработување (HC), 2013. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.5.]] == Трендови во образованието и истражувањето == Казахстан посветува помалку на образованието (2,8% од БДП во 2014 година) отколку [[Киргистан]] (5,5% од БДП во 2014 година) или [[Таџикистан]] (5,2% од БДП во 2014 година). Уделот од БДП наменет за високо образование останал стабилен од 2005 година, но скромен: 0,43% од БДП во 2014 година.<ref>{{Cite web|url=http://data.uis.unesco.org/?queryid=181|title=База на податоци за владини трошоци за образование како процент од БДП|date=6 јуни 2017 година|website=УНЕСКО Институт за статистика}</ref> Сепак, Казахстан направил големи чекори во подобрувањето на квалитетот на образованието во изминатата деценија. Денес планира да генерализира квалитетно образование со подигнување на стандардот на сите средни училишта на нивото на своите интелектуални училишта „Назарабаев“ до 2020 година, што поттикнува критичко размислување, автономно истражување, длабинска анализа на информациите и познавање на казахстански, англиски и руски јазик. Казахстан го генерализира наставата по странски јазици во училиштата и универзитетите, со цел да се олеснат меѓународните врски. Универзитетот „Назарбаев“ е дизајниран како меѓународен истражувачки универзитет. Казахстанската влада ветила дека ќе ги зголеми универзитетските стипендии за 25% до 2016 година.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> Во 2007 година, владата го усвоила тристепениот систем за диплома, магистерски студии и докторски студии, кој постепено го заменува советскиот систем на кандидати и доктори на науки. Во 2010 година, Казахстан станала единствената средноазиска членка на [[Болоњска декларација|Болоњската декларација]]. Овој процес има за цел да ги хармонизира системите за високо образование со цел да се создаде Европска област за високо образование. Неколку високообразовни институции во Казахстан (од кои 90 се приватни) се членки на Европскиот универзитетски сојуз.<ref name=":1" /> [[File:Sector of women among researchers employed in the business enterprise sector, 2013 or case year.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година.svg|thumb|Сектор на казахстанки меѓу истражувачките вработени во секторот на деловни претпријатија, 2013 или случајна година. Извор: Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година, слика 3.4.]] Во 2013 година, секторот за високо образование извршил 31% од истражувањата и вработил повеќе од половина (54%) од истражувачите. Во Казахстан имало 1.046 истражувачи на милион жители (според бројот на вработени). Во [[Средна Азија]], само [[Узбекистан]] има поголема густина на истражувачи: 1.097 на милион жители во 2011 година. Глобалниот просек во 2014 година бил 1.083 истражувачи на милион жители (во еквиваленти со полно работно време).<ref name=":1" /> Казахстан ја одржува родовата еднаквост од распадот на [[Советскиот Сојуз]] во раните 1990-ти. Во 2013 година, 51,5% од казахстанските истражувачи биле жени. Казахстанките доминирале во медицинските и здравствените истражувања и претставувале 45–55% од истражувачите во инженерството и технологијата. Во деловниот сектор, секој втор истражувач бил жена.<ref name=":1" /> '''Табела:''' '''Докторски титули стекнати по наука и инженерство во Средна Азија, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | colspan="2" |Доктор на науки | colspan="4" |Доктор на науки во науката | colspan="4" |Доктор на науки во енергетиката |- | |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |Вкупно |Жени (% |Вкупно на милион жители |Жени доктори на науки на милион жители |- |Казахстан (2013) |110 |51 | 73 |60 |4.4 |2.7 |37 |38 |2.3 |0.9 |- |Киргистан (2012) |499 |63 | 91 |63 |16.6 |10.4 |54 |63 |– |– |- |Таџикистан (2012) |331 |11 | 31 |– |3.9 |– |14 |– |– |– |- |Узбекистан (2011) |838 |42 | 152 |30 |5.4 |1.6 |118 |27.0 |– |– |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 Забелешка: Дипломираните доктори по природни науки ги опфаќаат биолошките науки, физичките науки, математиката и статистиката и компјутерските науки; докторите по инженерство ги опфаќаат и производството и градежништвото. За Централна Азија, генеричкиот термин доктор на науки ги опфаќа и дипломите за кандидат на науки и доктор на науки. Податоците не се достапни за Туркменистан. '''Табела: Истражувачи од Средна Азија по област на науката и пол, 2013 или најблиската година''' {| class="wikitable" | | | colspan="3" rowspan="2" |'''Вкупен број на истражувачи (број на вработени))''' | colspan="12" |'''Истражувачи по област на науката (број на вработени))''' |- | | | colspan="2" |Природни науки | colspan="2" |Инженерство и технологија | colspan="2" |Медицински и здравствени науки | colspan="2" |Земјоделски науки | colspan="2" |Општествени науки | colspan="2" |Хуманитарни науки |- | |Вкупно истражувачи |На милион жители. |Број на жени |Жени (% |Вкупно |Жени (% |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |Вкупно |Жени (%) |- |Казахстан 2013 |17 195 |1 046 |8 849 |51.5 |5 091 |51.9 |4 996 |44.7 |1 068 |69.5 |2 150 |43.4 |1 776 |61.0 |2 114 |57.5 |- |Киргистан 2011 |2 224 |412 |961 |43.2 |593 |46.5 |567 |30.0 |393 |44.0 |212 |50.0 |154 |42.9 |259 |52.1 |- |Таџикистан 2013 |2 152 |262 |728 |33.8 |509 |30.3 |206 |18.0 |374 |67.6 |472 |23.5 |335 |25.7 |256 |34.0 |- |Узбекистан 2011 |30 890 |1 097 |12 639 |40.9 |6 910 |35.3 |4 982 |30.1 |3 659 |53.6 |1 872 |24.8 |6 817 |41.2 |6 650 |52.0 |} Извор: „Извештај за наука на УНЕСКО: кон 2030 година“ (2015), Табела 14.1 == Трендови во истражувачките резултати == == Научни публикации и меѓународна соработка == [[File:Growth_in_scientific_output_has_accelerated_in_Kazakhstan_since_2012.svg|thumb|Научни публикации од Средна Азија каталогизирани од Веб на науката на Томсон Ројтерс, Проширен индекс на цитати на науки, 2005–2014, Извештај за науката на УНЕСКО: кон 2030 година (2015), слика 14.6.]] Бројот на научни трудови објавени во Средна Азија пораснал за речиси 50% помеѓу 2005 и 2014 година, при што главен двигател бил Казахстан, кој во овој период го надминал Узбекистан и станал најпродуктивниот научен издавач во регионот, според Веб на науката на Томсон Ројтерс (Web of Science (Science Citation Index Expanded) на Thomson Reuters). Казахстанските научници се специјализираат главно за физика, а потоа за хемија. Помеѓу 2005 и 2014 година, тие го зголемиле својот научен опус трикратно, достигнувајќи околу 600 трудови годишно. Тие произведувале 35% од научните статии од Централна Азија во базата во 2005 година, а дури 56% во 2014 година. Сепак, вкупниот обем останува релативно низок. Во 2014 година имало 36 статии на милион жители во Казахстан, во споредба со 15 во Киргистан, 11 во Узбекистан и по 5 во Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> Развојот на поинтензивни меѓународни партнерства веројатно го објаснува наглиот пораст на казахстанските публикации во [[Science Citation Index |Science Citation Index Expanded]] од 2008 година. Главни партнери на казахстанските научници помеѓу 2008 и 2014 година биле руските научници, следени од американски, германски, британски и јапонски научници.<ref name=":1" /> И покрај постојано ниските вложувања во истражување во сите пет средноазиски републики, националните развојни стратегии сепак се фокусираат на развој на економии базирани на знаење и нови високотехнолошки индустрии. Сепак, само пет казахстански патенти биле регистрирани во Американската канцеларија за патенти и трговски марки (USPTO) помеѓу 2008 и 2013 година, во споредба со три од узбекистански пронаоѓачи и ниту еден од останатите три централноазиски републики – Киргистан, Таџикистан и Туркменистан.<ref name=":1" /> [[File:The most prolific countries in Central Asia – Kazakhstan and Uzbekistan – specialize in physics and chemistry.svg|thumb|Кумулативен број на трудови од средноазијци помеѓу 2008 и 2013 година, по научни области. Извор: UNESCO Science Report: towards 2030 (2015), слика 14.6.]] Казахстан е главен трговец со високотехнолошки производи во Средна Азија. Увозот речиси се удвоил помеѓу 2008 и 2013 година, од 2,7 милијарди американски долари на 5,1 милијарда. Забележан е значителен пораст на увозот на компјутери, електроника и телекомуникациска опрема; овие производи достигнале вредност од 744 милиони американски долари во 2008 година и 2,6 милијарди пет години подоцна. Растот на извозот бил поскромен – од 2,3 милијарди на 3,1 милијарда американски долари – и главно доминиран од хемиски производи (без фармацевтски), кои сочинувале две третини од извозот во 2008 година (1,5 милијарди) и 83% (2,6 милијарди) во 2013 година.<ref name=":1" /> == Меѓународна соработка == Како и другите четири средноазиски републики, Казахстан е член на повеќе меѓународни организации, меѓу кои [[Организација за безбедност и соработка во Европа]], [[Организација за економска соработка]] и [[Шангајска организација за соработка]]. Казахстан и другите четири републики се исто така членки на Програмата за регионална економска соработка во Централна Азија (CAREC), која ги вклучува и Авганистан, Азербејџан, Кина, Монголија и Пакистан. Во ноември 2011 година, десетте членки ја усвоиле стратегијата „CAREC 2020“, план за унапредување на регионалната соработка. До 2020 година се инвестираат околу 50 милијарди американски долари во приоритетни проекти во транспорт, трговија и енергетика. Бидејќи земјите од Централна Азија немаат излез на море (освен Казахстан и Туркменистан со пристап до Каспиското Море), регионалната соработка е клучна за транспорт на енергенси и стоки.<ref name=":1" /> Казахстан е еден од трите основачи на [[Евроазиска економска унија]] во 2014 година, заедно со [[Белорусија]] и [[Руската Федерација]], а подоцна ѝ се приклучиле [[Ерменија]] и [[Киргистан]]. Иако соработката во науката и технологијата веќе е значајна, се очекува унијата да има ограничено дополнително влијание врз научната соработка, но може да ја поттикне деловната поврзаност и научната мобилност, благодарение на слободното движење на работната сила и унифицираните патентни правила.<ref name=":1" /><ref name=":02">{{Cite book|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf|title=Countries in the Black Sea basin. In: UNESCO Science Report: towards 2030|last1=Erocal|first1=Deniz|last2=Yegorov|first2=Igor|publisher=UNESCO|year=2015|isbn=978-92-3-100129-1|location=Paris|pages=324–341}}</ref> Казахстан учествувал и во два истражувачки програми на претходната Евроазиска економска заедница. Првата е Програмата за иновативни биотехнологии (2011–2015), со учество на Белорусија, Казахстан, Русија и Таџикистан. Во рамките на програмата се доделувале награди на годишни биоиндустриски конференции и изложби. Во 2012 година учествувале 86 руски организации, три од Белорусија, една од Казахстан, три од Таџикистан, како и два германски истражувачки тима. Во тој период се нагласувала важноста на развојот на биоиндустријата, при што биотехнологијата се развивала два до три пати побрзо од хемиската индустрија.<ref name=":1" /> Втората иницијатива била создавањето на Центар за иновативни технологии на 4 април 2013 година, со учество на Рускиот венчур фонд, казахстанска национална агенција и белоруска иновативна фондација. Проектите добивале финансирање од 3 до 90 милиони американски долари и се спроведувале преку јавно-приватни партнерства. Првите проекти опфаќале суперкомпјутери, вселенска технологија, медицина, преработка на нафта, нанотехнологии и еколошка употреба на ресурси.<ref name=":1" /> Казахстан бил вклучен и во проект на [[Европската Унија]] започнат во септември 2013 година – IncoNet CA, чија цел е поттикнување учество на земјите од Средна Азија во програмата [[Horizon 2020]]. Проектот се фокусира на климатски промени, енергија и здравство, и предвидува поврзување на истражувачки институции од Европа и Централна Азија.<ref name=":1" /> Меѓународниот научно-технолошки центар (ISTC) е основан во 1992 година од ЕУ, Јапонија, Русија и САД за да ги пренасочи поранешните воени научници кон цивилни истражувања. Во 2014 година неговото седиште е преместено во [[Назарбаев Универзитет]] во Казахстан.<ref name=":1" /> Иако Казахстан не е членка на [[Организација за економска соработка и развој|Организацијата за економска соработка и развој]] (ОЕЦД), во 2015 година потпишал меморандум за соработка со организацијата за двегодишна програма за реформи, што довело до Обзор на иновациската политика на ОЕЦД за Казахстан во 2017 година.<ref>{{Cite news|url=http://www.oecd.org/economy/oecd-bolsters-relationship-with-kazakhstan-signs-kazakhstan-country-programme-agreement.htm|title=OECD bolsters relationship with Kazakhstan – Signs Kazakhstan Country Programme Agreement|date=22 January 2015|work=OECD|access-date=31 May 2017}}</ref> Казахстан станал 162. членка на [[Светска трговска организација|СТО]] на 30 ноември 2015 година. == Технолошки инкубатори во Казахстан == Во 2015 година владата го основала Автономниот кластeр фонд, кој управува со Паркот за иновативни технологии Алатау и иновативниот кластер Tech Garden.<ref name=":6" /> Вкупно, Автономниот кластерски фонд обединува 233 организации, меѓу кои 23 универзитети, 24 истражувачки институти, еден развоен институт, 48 компании и заеднички инвестициски фонд.<ref name=":6" /> === Парк за иновативни технологии Алатау === Сместен 30 км источно од [[Алмати]], паркот бил основан во 2005 година од Институтот за јадена физика, кој потекнува од советскиот период. Тој користи ризичен капитал за зголемување на уделот на казахстанска содржина во високите технологии во следните области:<ref name=":6" /> *паметна индустрија и нови материјали; *паметна средина; *нови извори на енергија и чисти технологии; *финансиски технологии (fintech); *е-трговија; и *нови медиуми. Паркот располага со производствени комплекси и обезбедува истражувачки капацитети за институции како што се Казахстанско-британскиот технички универзитет и Меѓународниот универзитет за информатички технологии.<ref name=":6" /> Тој функционира како специјална економска зона. Локалните и странските инвеститори имаат право на повластени даночни стапки и се ослободени од даноци на имот, земјиште, добивка и социјални придонеси. Ризичен капитал се обезбедува преку Global Venture Alliance, со седиште во [[Сан Франциско]], [[Соединети Американски Држави|САД]].<ref name=":6" /> Меѓународната акцелераторска програма ''Start-up Kazakhstan'' е отворена за учесници од [[Заедницата на независни држави]] и [[Европа]]. Фондот за развој на претприемништво „Даму“ при Националната агенција за технолошки развој и Националниот научен фонд (основан 2006 година) исто така обезбедуваат финансиска поддршка за нови проекти. Дополнително, владата одобрила конкурентни грантови за иновации.<ref name=":6" /> === Tech Garden === Иновативниот кластер ''Tech Garden'' исто така функционира како специјална економска зона, со истите фискални поволности. Тој служи како тест-локација за дигитализација на индустријата, преку пилот-проекти, модел фабрики и лаборатории. Во центарот на Алмати ја спроведува меѓународната акцелераторска програма за стартапи icoStartup.kz, поддржана од Министерството за инвестиции и развој, со три главни насоки:<ref name=":6" /> Индустрија 4.0: индустриски интернет на нештата, роботика и автономни системи, енергетска ефикасност и заштеда, адитивно производство (3D печатење) и паметна логистика;<ref name=":6" /> Дигиталната преобразба во приватниот сектор во земјата се проширила и во потрошувачката логистика; на пример, брендот за кафе HYDE, основан од Сергеј Бабуров, имплементирал систем за оптимизација на синџирот на снабдување базиран на вештачка интелигенција во 2025 година за подобрување на регионалната дистрибуција.<ref name="comunicaffe2025">{{cite web |title=HYDE develops coffee supply chain optimization system |url=https://www.comunicaffe.com/hyde-develops-coffee-supply-chain-optimization-system/ |website=Comunicaffe International |date=2025-04-08 |access-date=2025-12-25}}</ref> Паметни градови: моделирање на информации за градба, мрежи од нова генерација и пренос на податоци, паметен транспорт и инфраструктура и социјални технологии; и<ref name=":6" /> Финансиски технологии (финтек): блокчејн, е-трговија и дигитални технологии.<ref name=":6" /> Стартапите во icoStartup.kz имаат пристап до истражувачки лаборатории што ги споделуваат мултинационални компании како [[ИБМ|IBM]] (САД) и британските технолошки компании [[IntelliSense]] и [[Metalysis]]. Во партнерство со IntelliSense, лабораторија за Индустрија 4.0 помага во подготовката на казахстанските компании за дигитализација на до 75% од работните процеси во рударскиот сектор. Со Metalysis, Tech Garden воспоставува истражувачко-развоен центар за развој на производство на 3D прашоци и легури од суровините на Казахстан, како и пилот-проекти за производство на метален прашок. Бидејќи сè уште нема јасен лидер во оваа област, таа може да стане извозна ниша за Казахстан во следните години.<ref name=":6" /> Една од целите е да им се овозможи на стартапите пристап до пазарите на Евроазиската економска унија и пошироко. Канцеларии на Tech Garden се отворени во [[Силиконска долина|Силиконската долина]] (САД) и во технопарковите на [[Руската Федерација]] во [[Сколково]] и [[Новосибирск]].<ref name=":6" /> Tech Garden инвестира до 100.000 американски долари во секој стартап. До 2020 година било планирано да се финансираат речиси 500 иновативни стартапи и да се инкубираат најмалку 50 високотехнолошки и извозно ориентирани компании. Финансирањето се обезбедува преку заедничко вложување со Global Venture Alliance (GVA Alatau Fund).<ref name=":6" /> == Технолошки настани == Во ноември 2021 година, казахстанското Министерство за дигитален развој, иновации и аерокосмичка индустрија и Astana Hub го организирале Qaz Startup Battle како начин за промовирање на развојот на казахстанскиот јазик и содржини во ИТ-решенија.<ref>{{Cite web|first=Assel |last=Satubaldina |date=2021-11-10|title=Qaz Startup Battle Promotes Kazakh Language IT Solutions|url=https://astanatimes.com/2021/11/qaz-startup-battle-promotes-kazakh-language-it-solutions/|access-date=2021-12-10|website=The Astana Times|language=en}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Извори == {{Free-content attribution | title = UNESCO Science Report: towards 2030 | author = UNESCO | page numbers = 365-377 | source = | documentURL = http://unesdoc.unesco.org/images/0023/002354/235406e.pdf | license statement URL = | license = CC-BY-SA IGO 3.0 }} * {{cite book |last1=National Research Council |title=Science and Technology in Kazakhstan : Current Status and Future Prospects. |date=2007 |publisher=National Academies Press |location=Washington, D.C. |isbn=978-0-309-10471-5|doi=10.17226/11808 |url=https://www.nap.edu/catalog/11808/science-and-technology-in-kazakhstan-current-status-and-future-prospects}} {{Европа по тема|Науката и технологијата во |}} {{Азија по тема|Науката и технологијата во |}} [[Category:Науката и технологијата во Казахстан| ]] oovmj9ger56o2x06wbvdofiy4htw4ka 1 1391267 5537818 2026-04-11T20:06:05Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5537818 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 1 1391268 5537820 2026-04-11T20:07:05Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Наука|земја=Казахстан}} 5537820 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Наука|земја=Казахстан}} pxfmb9etwcpppadparzewaafob0ixxc 14 1391269 5537821 2026-04-11T20:07:27Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по тема|Наука]] 5537821 wikitext text/x-wiki [[Категорија:Статии од СИЕ Пролет 2026 по тема|Наука]] 1s09lui24mf7h0ulyj11ukbnzairgut 0 1391270 5537823 2026-04-11T20:11:34Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Јара | native_name = Jara | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 36 |lats = 25 |latNS =... 5537823 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Јара | native_name = Jara | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 36 |lats = 25 |latNS = N | longd = 19 |longm = 59 |longs = 15 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 42 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Јара''' ({{langx|cnr|Jara}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 42 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е [[Бошњаци|бошњачко]]. == Поврзано == * [[Плав]] * [[Бошњаци]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Бошњачки населби во Црна Гора]] arsexbairmugbfvjg79j6hne2hds3d0 14 1391271 5537827 2026-04-11T20:13:43Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{Катпов}} {{рв|Science and technology in Kazakhstan}} [[Категорија:Економија на Казахстан]] [[Категорија:Науката и технологијата по земја|Казахстан]] 5537827 wikitext text/x-wiki {{Катпов}} {{рв|Science and technology in Kazakhstan}} [[Категорија:Економија на Казахстан]] [[Категорија:Науката и технологијата по земја|Казахстан]] e2guksix16e6uixcvmnynutyz8oj30d 0 1391272 5537828 2026-04-11T20:15:31Z Тиверополник 1815 Создадено преведувајќи ја страницата „[[:en:Special:Redirect/revision/1333356584|Rakhat Aliyev]]“ 5537828 wikitext text/x-wiki '''Рахат Мухтарули Алиев''' ({{Langx|kk|Рахат Мұхтарұлы Әлиев}}, ''Рахат Мухтарули Алиев''; 10 декември 1961 – 24 февруари 2015) -казачки политичар и дипломат, кој починал во [[Австрија|австриски]] затвор чекајќи судење по обвинение за убиство. Неговото судење било планирано да започне во [[Виена]] во првата половина од 2015 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurier.at/chronik/wien/rakhat-aliyev-kasachischer-ex-botschafter-tot-in-seiner-zelle/116.004.799|title=Die letzten Stunden des Rakhat Aliyev|last=Peyerl|first=Ricardo|last2=Schreiber|first2=Dominik|date=2015-02-24|work=kurier.at|language=de|accessdate=2021-08-25}}</ref> Австриските правни кругови обрнале големо внимание на овој високопрофилен кривичен случај во кој поранешен дипломат се соочил со обвиненија за убиство. Тој бил началник на даночната полиција на Казахстан, заменик-началник на службата за државна безбедност КНБ (наследник на советскиот [[КГБ]]), амбасадор во Австрија и прв заменик-министер за надворешни работи. Додека служел на тие владини позиции, Алиев стекнал богатство во банкарството, рафинирањето на нафта, медиумите, телекомуникациите и секторите за земјоделски производи. Роден е во [[Алмати]]. Во февруари 2007 година, тој бил назначен за амбасадор на Казахстан во Австрија и во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организацијата за безбедност и соработка во Европа]], пред да биде разрешен од функцијата и да го изгуби дипломатскиот имунитет. До јуни 2007 година, Алиев бил во брак со [[Дарига Назарбаева]], најстарата ќерка на казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/british-inquest-says-grandson-of-ex-kazakh-president-nazarbaev-died-of-natural-causes-cocaine-addiction/31167901.html|title=British Inquest Says Nazarbaev's Grandson Died Of Natural Causes, Cocaine Addiction|last=Eckel|first=Mike|date=25 March 2021|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2021-08-25|language=en}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/kazakhstan-rakhat-aliev-timeline/26867151.html|title=Timeline: Rakhat Aliev's Fall From Grace|date=24 February 2015|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2021-08-25|language=en}}</ref> Откако се криел во [[Малта]] за да избегне потерница од [[Интерпол]] за негово апсење и се обидел да добие кипарско државјанство, Алиев бил приведен во јуни 2014 година од страна на австриските власти под обвинение за киднапирање и убиство.<ref>{{cite web|url=http://www.austriantimes.at/news/General_News/2014-06-06/51200/Former_Kazakh_diplomat_Rakhat_Aliyev_arrested_in_Vienna_|title=Former Kazakh diplomat Rakhat Aliyev arrested in Vienna - General News - Austrian Times Online News - English Newspaper|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610020907/http://austriantimes.at/news/General_News/2014-06-06/51200/Former_Kazakh_diplomat_Rakhat_Aliyev_arrested_in_Vienna_|archive-date=2014-06-10|access-date=2014-07-03|url-status=dead}}</ref> Тој бил затворен во затворот Јозефштат во исчекување на судењето и бил ставен под надзор поради ризик од самоубиство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/104970/kazakh_exiles_wife_accuses_malta_of_human_rights_breach|title=Kazakh exile Rakhat Aliyev's wife accuses Malta of human rights breach|work=MaltaToday.com.mt|language=en|accessdate=2021-08-25}}</ref> Алиев, кој се претставил себеси како дисидент откако се скарал со раководството на [[Казахстан]], рекол дека не е виновен и дека обвиненијата против него се политички мотивирани. == Ран живот и образование == Рахат Алиев е роден на 10 декември 1962 година во [[Алмати]]. <ref name="ria">{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20150224/1049337195.html|title=Биография Рахата Алиева|date=24 February 2015|work=РИА Новости|publisher=[[RIA Novosti]]|language=ru|accessdate=2024-08-03}}</ref> Тој потекнува од кијикши огранокот на семејството џаманбај од кланот [[Qonyrat|конјрат]], Среден жуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://titus.kz/print.php?id=1512|title=Рахатгейт: казахи дерутся, а иностранцы радуются, Шымкент|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121085937/http://titus.kz/print.php?id=1512|archive-date=2020-11-21|accessdate=2018-11-20}}</ref> На 7 октомври 1983 година, Алиев се оженил со [[Дарига Назарбаева]], ќерка на првиот секретар на Централниот комитет на Комунистичката партија на Казахстанската ССР, Нурсултан Назарбаев во тоа време. == Кариера == Во 1986 година, Алиев станал хирург во [[Казашки национален медицински универзитет|Медицинскиот институт Алма-Ата]]. Работел како лабораториски лекар во Казахстанскиот истражувачки институт за хирургија, а од 1986 до 1989 година бил клинички специјализант и постдипломски студент на Вториот московски медицински институт. Од 1989 до 1993 година бил виш, а потоа и водечки истражувач во Казахстанскиот истражувачки институт за хирургија. Во 1993 година, тој бил назначен за заменик-претседател на Одделот за надворешни економски односи на [[Министерство за здравство на Казахстан|Министерството за здравство]]. Од 1993 година, тој исто така раководел со многу компании, вклучително и како генерален директор на трговската компанија „КазМедИмпорт“ во рамките на Министерството за надворешни економски односи (1993–1995), генерален директор на претпријатието „РР Казахстан — Трговија и финансирање ДОО“ и претседател на „Шеќерен центар“ ({{Јаз|ru|Сахарный центр}}) (1995–1996). Од декември 1996 година, тој служел во разни органи поврзани со даноци, а бил и раководител на Одделот за борба против корупција и шверц. Од април 1997 година, станал раководител на Одделот за даночна полиција на [[Алмати]], а во ноември 1997 година станал директор на Одделот за даночна полиција на [[Министерство за финансии на Казахстан|Министерството за финансии]]. Од октомври 1998 година, тој бил и претседател на Комитетот за даночна полиција, прв заменик-министер за државни приходи на Казахстан. Во исто време, во 1997 година, дипломирал на Вишиот правен факултет „Адилет“ во специјалност „адвокат-правен научник“ и стажирал на Академијата на ФБИ. Од септември 1999 година, тој служел во структурите на Комитетот за национална безбедност: како раководител на одделот за Алмати и [[Алматинска област|Алматиинската област]], од јули 2000 година бил заменик, а од мај 2001 година бил прв заменик-претседател на Комитетот за национална безбедност. Од ноември 2001 година, тој бил заменик-шеф на безбедносната служба на [[Претседател на Казахстан|претседателот на Казахстан]]. Во јануари 2002 година, тој станал претседател на [[Национален олимписки комитет на Казахстан|Националниот олимписки комитет на Казахстан]]. Од 21 јуни 2002 година до јули 2005 година, тој бил амбасадор на Казахстан во [[Австрија]] и истовремено во [[Србија и Црна Гора]]; исто така, ја претставувал земјата во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|ОБСЕ]] и некои други меѓународни организации акредитирани во Виена. Во исто време, тој бил амбасадор на Казахстан во [[Словенија]], [[Хрватска]], [[Македонија]]. На 18 февруари 2003 година, на состанокот на Постојаниот совет на ОБСЕ, тој официјално поднел кандидатура за претседателството на Казахстан со ОБСЕ во 2009 година, но кандидатурата не добила поддршка од голем број членки на ОБСЕ. <ref>{{Наведена книга|url=http://www.globalaffairs.ru/number/n_11149|title=Поле битвы — ОБСЕ|last=Dubnov|first=Arkadiy|publisher=Россия в глобальной политике|year=2008|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702223423/http://www.globalaffairs.ru/number/n_11149|archive-date=2017-07-02}}</ref> Успехот на Казахстан во унапредувањето на својата кандидатура за претседателството со ОБСЕ дошла дури откако Рахат Алиев бил отстранет од сите функции. <ref>{{Наведена книга|url=http://www.contur.kz/node/399|title=Рахат и ОБСЕ|last=Baityrov|first=Dzhanibek|publisher=Контур : информационно-аналитическое издание|year=2009|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201122061902/http://www.contur.kz/node/399|archive-date=2020-11-22}}</ref> Од јули 2005 година, станал прв заменик -[[Министерство за надворешни работи на Казахстан|министер за надворешни работи на Казахстан]], а истовремено од август 2005 година, станал специјален претставник на Казахстан за соработка со ОБСЕ. Од 9 февруари 2007 година, тој бил назначен за амбасадор на Казахстан во Австрија, постојан претставник на Казахстан во ОБСЕ и некои други меѓународни организации во Виена. Во различни години, тој исто така ја предводел Федерацијата на водни спортови на Казахстан (1996–2007), советот на Јавната фондација „Формирање на даночна култура“ (1997–2001), [[Фудбалска федерација на Казахстан|Казахстанската фудбалска федерација]] (јуни 1999 – август 2007), бил и прв потпретседател на Националното здружение на даночни обврзници на Казахстан (јануари 1998 – јануари 2002). == Кривични обвинувања == === Перење пари === Парите на Алиев наводно биле вложени во две офшор компании, AV Maximus SA и Argocom Ltd, двете со седиште на [[Британски Девствени Острови|Британските Девствени Острови]]. Оттука, парите заминувале во АВ Максимус Холдинг, нивната матична компанија. <ref name="kazworld 27810">{{Наведена мрежна страница|url=http://kazworld.info/?p=27810|title=Kazakhstan - Rakhat Aliyev's exotic cash laundering trail: Caribbean dimensions revealed - kazworld.info|work=kazworld.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714195735/http://kazworld.info/?p=27810|archive-date=July 14, 2014|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според извештаите, подружницата на АВ Максимус СА на Британските Девствени Острови добила 24,8 милиони евра и 91,4 милиони американски долари, додека Агроком добила 15,6 милиони евра. Парите биле насочени кон Армореал трејдинг и СТАРТ Менаџмент консалтинг, меѓу другите подружници. Кредитите помеѓу овие подружници потоа биле испраќани до Metallwerke Bender Rhineland, дел од нив преку ITR Information Technology GmbH. Metallwerke Bender Rhineland (MBR) потоа ги вратила преку Armoreal trading, на крајот отишле кај AV Maximus SA. Парите биле вратени на AV Maximus SA како поврат на инвестициите, што овозможило парите легално да се префрлат на A&P Power Ltd преку AV Maximus Holding AG. A&A Power е во сопственост на A&P Power Holdings Ltd, која е со седиште во Невис. Алиев се преселил на Малта со својата втора сопруга Елнара Шоразова; двајцата наводно почнале да се распуштаат и реорганизираат својата мрежа за перење пари. MBR била продадена на компанија со седиште во [[Дубаи]] во март 2010 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/28709/investigators-told-of-rakhat-aliyev-s-alleged-money-laundering-network-20130729#.U7q8eVdBn5w|title=Investigators told of Rakhat Aliyev's alleged money laundering network|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Армореал Трејдинг била ликвидирана во декември 2010 година, додека австриска компанија позната како Вајтлисен префрлила 2,4 милиони евра на A&P Power Ltd. Во март 2011 година, АВ Максимус Холдинг била продадена на A&P Power Ltd и преименувана во Цирих Асет Менаџмент. Во 2005 година, истрагата за овој договор започнала кога Визбаден наводно бил предупреден за сомнителната кредитна активност на Армореал Трејдинг. Од жалбата ништо не произлегло и прашањето останало нерешено до пролетта 2007 година, кога три австриски банки, Шолербанк АГ, Привитнвест Банк АГ и М&А Приватнанк АГ, му пријавиле на австрискиот министер за внатрешни работи трансакции поврзани со компанијата на Алиев. Времето на овие извештаи се совпаднало со разводот на Алиев од неговата прва сопруга, ќерката на претседателот на Казахстан, и неговото губење на наклонетоста кај владејачкото семејство. Потоа, сите банкарски сметки на неговите претпријатија биле блокирани. Парите потекнуваат од крајот на 1990-тите, кога Алиев бил раководител на даночната управа во Казахстан. Според извештаите, Алиев стекнал големо богатство преку измама на разни компании и услуги, додека уживал заштита како зет на претседателот, од кои една била и државната фудбалска репрезентација на Казахстан. Сите финансиски интереси биле сместени во „СТАРТ Менаџмент консалтинг ГмбХ“, фирма со седиште во [[Виена]]. Помеѓу март 2006 и јануари 2007 година, 1 милион евра спонзорски пари исчезнале од сметките на СТАРТ. И покрај ова, договорот меѓу двете компании бил обновен на почетокот на 2007 година и 403.000 евра биле префрлени на сметката на СТАРТ. === Предавство === Владата на Казахстан го прогласила на Алиев за предавник поради обид за државен удар против претседателот на Казахстан. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/30095/aliyev-s-hunters-accused-of-espionage-20130921#.U7a_k_ldWSo|title=Aliyev's hunters accused of 'espionage'|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> === Мачење === Алиев наводно ги мачел двајцата телохранители на [[Акежан Кажегелдин]] за да ги натера да признаат дека сакале да извршат државен удар. <ref name="Austrian passport">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyev-no-longer-has-Austrian-passport-23967/|title=Rakhat Aliyev no longer has Austrian passport|date=14 November 2013|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Двајцата мажи, Ибраев и Афанасенко, тврделе дека во април 2000 година, Алиев ги мачел вкупно 48 часа, сакајќи да признаат дека Кажегелдин планирал државен удар во Казахстан против Назарбаев. Според адвокатот на двајцата обвинители, Лотар де Мезиер, тие се обратиле до органите за спроведување на законот на Малта барајќи кривична постапка, но властите наводно никогаш не го сториле тоа. <ref name="Cypriot">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyev-eyeing-Cypriot-citizenship-24692/|title=Rakhat Aliyev eyeing Cypriot citizenship|date=17 December 2013|work=Tengrinews|accessdate=24 February 2015}}</ref> === Убиство === Алиев бил обвинет за убиство на лидерот на казахстанската опозиција, [[Алтинбек Сарсенбаев]] <ref name="Vienna Prosecutors">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyevs-arrest-confirmed-by-Vienna-Prosecutors-254013/|title=Rakhat Aliyev's arrest confirmed by Vienna Prosecutors|date=7 June 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> во февруари 2006 година, според казахстанските обвинители. Во декември 2013 година, обвинителите наводно објавиле наоди дека Алиев го нарачал атентатот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Eurojust-and-Europol-called-to-investigate-Aliyev-25129/|title=Eurojust and Europol called to investigate Aliyev|date=6 January 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Во јануари 2014 година, канцеларијата поднела барање за покренување нов случај против Алиев и поранешниот шеф на Националната безбедност на Казахстан, [[Евла|Алнус]] Масаев, поврзан со вмешаноста во убиството на лидерот на опозицијата, како и неговиот телохранител и неговиот адвокат. Покрај тоа, наводно, Алиев ја мачел и убил и 23-годишната телевизиска водителка [[Анастасија Новикова]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2007/10/27/world/asia/27kazakhstan.html|title=Kazakh Web Sites Blocked|last=David L. Stern and C. J. Chivers|date=27 October 2007|work=[[The New York Times]]}}</ref> Според извештаите, семејството на Новикова го изгубило контактот со неа во 2004 година, но чекало три години пред да го пријави нејзиното исчезнување, на 26 јули 2007 година. Писмата добиени помеѓу неа и нејзиното семејство го идентификувале Алиев како татко на нејзината ќерка. Новикова наводно се омажила за Данијар Естен од казашката амбасада во Виена за да го покрие флертувањето на Алиев. Ќерката била одземена од Новикова кратко време по нејзиното раѓање. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://enews.fergananews.com/articles/2081|title=Mistress' body may supplement the extradition request for Rahat Aliyev - Fergana Information Agency, Moscow|work=fergananews.com|accessdate=24 February 2015}}</ref> Алиев ги негирал обвинувањата против него и изјавил дека тие се политички мотивирани. == Трошоци == Алиев побегнал во Австрија кога бил под истрага за убиството на двајцата менаџери на Нурбанк. Пред да биде уапсен, тој брзо бил назначен за нов амбасадор на Казахстан во Австрија на 9 февруари 2007 година, како учтив начин да се изнесе од земјата. Додека бил во Австрија, Алиев ја објавил својата кандидатура за претстојните избори во Казахстан и го критикувал актуелниот претседател на Казахстан, Нурсултан Назарбаев. Целосна домашна истрага во Казахстан започнала во мај 2007 година за активностите на Алиев. Според извештаите, „Казахстан двапати побарал негова екстрадиција од Австрија, но земјата била одбиена по двата основи, бидејќи Австрија не била сигурна дека Алиев ќе добие фер судење во неговата татковина“. Тој се оженил со австриската државјанка Елнара Шоразова и уживал слободно движење низ Европа иако бил под истрага за обвиненија за измама во Австрија, Германија и Малта. Европската комесарка Сесилија Малмстром им изјавила на новинарите дека истрагата за обвиненијата за измама била тешка поради различното кривично законодавство во земјите од Европската Унија. <ref name="U7anvvldWSo">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/world/40793/rakhat_aliyev_threatened_in_prison_new_evidence_emerges_#.U7anvvldWSo|title=Rakhat Aliyev threatened in prison, new evidence emerges|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според извештаите, во ноември 2013 година, Алиев направил обид да отвори банкарска сметка на [[Кипар]] со неважечка сметка, што ги известило властите. Следниот јануари, двајца членови на Европскиот парламент упатиле јавни повици до Европскиот комесар да побара помош од Евроџаст и [[Европол]] во тековните кривични истраги. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/politics_sub/EU-not-competent-to-investigate-Kazakhstans-Aliyev-26345/|title=EU not competent to investigate Kazakhstan's Aliyev|date=26 February 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Во 2013 година, австрискиот пасош на Алиев бил поништен со одлука на австрискиот министер за внатрешни работи. Тој наводно сакал да добие државјанство на Кипар бидејќи на Малта станувало „''премногу жешко''“ поради сите истраги. == Апсење == Алиев бил уапсен во јуни 2014 година откако наводно се предал на властите за да соработува во истрагата за убиството на двајцата банкари. <ref name="threatened">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/world/40793/rakhat_aliyev_threatened_in_prison_new_evidence_emerges_#.U7tFF_ldWSp|title=Rakhat Aliyev threatened in prison, new evidence emerges|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Неговиот адвокат го потврдил неговото апсење и рекол дека се случило во 23 часот на 5 јуни 2014 година, на пат кон аеродромот. === Затвор === На 4 јули 2014 година, Алиев бил преместен во безбедна затворска ќелија поради неколку напади и закани од други затвореници. Наводно бил принуден да дели ќелија поради страв дека може да изврши самоубиство. Според неговиот адвокат, Манфред Ајнедер, Алиев се пожалил дека другите затвореници бараат илјадници евра за да го остават на мира. === Протест === Меѓународното движење наречено JusticeForNovikova.com започнало со намера да го изведе Алиев пред лицето на правдата за убиството на [[Анастасија Новикова]]. Учесниците во групата се движат од „независни активисти за човекови права, застапници на жртви на семејно насилство, активисти за женски права и активисти за кривична правда“. <ref name="justicefornovikova.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.justicefornovikova.com/home/whos-behind-us/|title=Who's behind us|work=Justice for Novikova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224221450/http://www.justicefornovikova.com/home/whos-behind-us/|archive-date=24 February 2015|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според нивната мрежна страница, проектот претставува „неформален меѓународен проект за социјално вмрежување“ без „формална организациска припадност“. Движењето започнало на 19 јуни 2014 година, на 10-годишнината од смртта на Новикова. На тој ден се одржале протести на плоштадот Лоундес. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.justicefornovikova.com/how-i-was-murdered/the-perpetrators/|title=The Perpetrators|work=Justice for Novikova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224232505/http://www.justicefornovikova.com/how-i-was-murdered/the-perpetrators/|archive-date=24 February 2015|accessdate=24 February 2015}}</ref> Алиев ги осудил демонстрантите на „Правда за Новикова“ како агенти на казахстанските тајни служби. == Виктимизација == [[Категорија:Луѓе од Алмати]] [[Категорија:Починати во 2015 година]] [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со текст на руски]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] mbdjdy8u11zutu1clat13f2u5vjlxjy 5537829 5537828 2026-04-11T20:16:39Z Тиверополник 1815 5537829 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | honorific-suffix = | native_name = {{Nobold|Рахат Әлиев}} | native_name_lang = kk | image = Rakhat Aliyev.jpg | alt = | caption = Алиев во 2007 | office = Амбасадор на [[Нурсултан Назарбаев]] во [[Австрија]] | term_start = 21 јуни 2002 | term_end = 9 јули 2005 | president = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor = Сагинбек Турсунов | successor = Дулат Кањушев | term_start2 = 9 февруари 2007 | term_end2 = 26 мај 2007 | predecessor2 = Дулат Кањушев | successor2 = [[Кајрат Абдракманов]] | office3 = Амбасадор на Казахстан во [[Република Македонија|Македонија]] | term_start3 = 21 јуни 2002 | term_end3 = 9 јули 2005 | president3 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor3 = Функцијата е воспоставена | successor3 = Рашид Ибраев <small>(2007)</small> | office4 = Амбасадор на Казахстан во Хрватска | term_start4 = 21 јуни 2002 | term_end4 = 9 јули 2005 | president4 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor4 = Функцијата е воспоставена | successor4 = Дулат Кањушев | office5 = Амбасадор на Казахстан во [[Србија и Црна Гора]] | term_start5 = 21 јуни 2002 | term_end5 = 9 јули 2005 | president5 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor5 = Функцијата е воспоставена | successor5 = Рашид Ибраев <small>(2007)</small> | office6 = Амбасадор на Казахстан во [[Словенија]] | term_start6 = 21 јуни 2002 | term_end6 = 9 јули 2005 | president6 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor6 = Функцијата е воспоставена | successor6 = Дулат Кањушев | birth_name = Рахат Алиев | birth_date = {{Birth date|1961|12|10|df=y}} | birth_place = [[Алмати]], [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казашка ССР]], [[СССР]]<ref name="zakon">{{cite web|url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30127950|title=Алиев Рахат Мухтарович (персональная справка)|publisher=Zakon.kz|access-date=24 February 2015|language=ru}}</ref> | death_date = {{Death date and age|2015|2|24|1961|12|10|df=y}} | death_place = [[Виена]], Австрија | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | citizenship = | education = диплома по право, 1997; доктор на економски науки, 2005 | alma_mater = | spouse = Дарига Назарбаева (1983-2007) развод<br>Елната Шоразова (2007) | children = * Нурали (роден 1985) * [[Ајсултан Назарбаев]] (1990–2020) * Венера (родена 2001)<ref name="zakon"/> {{endplainlist}} | nationality = | occupation = {{Flatlist| * хирург * дипломат * политичар * бизнисмен }} | years_active = | known_for = Апсења за убиство, киднапирање, перење пари }} '''Рахат Мухтарули Алиев''' ({{Langx|kk|Рахат Мұхтарұлы Әлиев}}, ''Рахат Мухтарули Алиев''; 10 декември 1961 – 24 февруари 2015) -казачки политичар и дипломат, кој починал во [[Австрија|австриски]] затвор чекајќи судење по обвинение за убиство. Неговото судење било планирано да започне во [[Виена]] во првата половина од 2015 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurier.at/chronik/wien/rakhat-aliyev-kasachischer-ex-botschafter-tot-in-seiner-zelle/116.004.799|title=Die letzten Stunden des Rakhat Aliyev|last=Peyerl|first=Ricardo|last2=Schreiber|first2=Dominik|date=2015-02-24|work=kurier.at|language=de|accessdate=2021-08-25}}</ref> Австриските правни кругови обрнале големо внимание на овој високопрофилен кривичен случај во кој поранешен дипломат се соочил со обвиненија за убиство. Тој бил началник на даночната полиција на Казахстан, заменик-началник на службата за државна безбедност КНБ (наследник на советскиот [[КГБ]]), амбасадор во Австрија и прв заменик-министер за надворешни работи. Додека служел на тие владини позиции, Алиев стекнал богатство во банкарството, рафинирањето на нафта, медиумите, телекомуникациите и секторите за земјоделски производи. Роден е во [[Алмати]]. Во февруари 2007 година, тој бил назначен за амбасадор на Казахстан во Австрија и во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организацијата за безбедност и соработка во Европа]], пред да биде разрешен од функцијата и да го изгуби дипломатскиот имунитет. До јуни 2007 година, Алиев бил во брак со [[Дарига Назарбаева]], најстарата ќерка на казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/british-inquest-says-grandson-of-ex-kazakh-president-nazarbaev-died-of-natural-causes-cocaine-addiction/31167901.html|title=British Inquest Says Nazarbaev's Grandson Died Of Natural Causes, Cocaine Addiction|last=Eckel|first=Mike|date=25 March 2021|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2021-08-25|language=en}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/kazakhstan-rakhat-aliev-timeline/26867151.html|title=Timeline: Rakhat Aliev's Fall From Grace|date=24 February 2015|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2021-08-25|language=en}}</ref> Откако се криел во [[Малта]] за да избегне потерница од [[Интерпол]] за негово апсење и се обидел да добие кипарско државјанство, Алиев бил приведен во јуни 2014 година од страна на австриските власти под обвинение за киднапирање и убиство.<ref>{{cite web|url=http://www.austriantimes.at/news/General_News/2014-06-06/51200/Former_Kazakh_diplomat_Rakhat_Aliyev_arrested_in_Vienna_|title=Former Kazakh diplomat Rakhat Aliyev arrested in Vienna - General News - Austrian Times Online News - English Newspaper|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610020907/http://austriantimes.at/news/General_News/2014-06-06/51200/Former_Kazakh_diplomat_Rakhat_Aliyev_arrested_in_Vienna_|archive-date=2014-06-10|access-date=2014-07-03|url-status=dead}}</ref> Тој бил затворен во затворот Јозефштат во исчекување на судењето и бил ставен под надзор поради ризик од самоубиство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/104970/kazakh_exiles_wife_accuses_malta_of_human_rights_breach|title=Kazakh exile Rakhat Aliyev's wife accuses Malta of human rights breach|work=MaltaToday.com.mt|language=en|accessdate=2021-08-25}}</ref> Алиев, кој се претставил себеси како дисидент откако се скарал со раководството на [[Казахстан]], рекол дека не е виновен и дека обвиненијата против него се политички мотивирани. == Ран живот и образование == Рахат Алиев е роден на 10 декември 1962 година во [[Алмати]]. <ref name="ria">{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20150224/1049337195.html|title=Биография Рахата Алиева|date=24 February 2015|work=РИА Новости|publisher=[[RIA Novosti]]|language=ru|accessdate=2024-08-03}}</ref> Тој потекнува од кијикши огранокот на семејството џаманбај од кланот [[Qonyrat|конјрат]], Среден жуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://titus.kz/print.php?id=1512|title=Рахатгейт: казахи дерутся, а иностранцы радуются, Шымкент|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121085937/http://titus.kz/print.php?id=1512|archive-date=2020-11-21|accessdate=2018-11-20}}</ref> На 7 октомври 1983 година, Алиев се оженил со [[Дарига Назарбаева]], ќерка на првиот секретар на Централниот комитет на Комунистичката партија на Казахстанската ССР, Нурсултан Назарбаев во тоа време. == Кариера == Во 1986 година, Алиев станал хирург во [[Казашки национален медицински универзитет|Медицинскиот институт Алма-Ата]]. Работел како лабораториски лекар во Казахстанскиот истражувачки институт за хирургија, а од 1986 до 1989 година бил клинички специјализант и постдипломски студент на Вториот московски медицински институт. Од 1989 до 1993 година бил виш, а потоа и водечки истражувач во Казахстанскиот истражувачки институт за хирургија. Во 1993 година, тој бил назначен за заменик-претседател на Одделот за надворешни економски односи на [[Министерство за здравство на Казахстан|Министерството за здравство]]. Од 1993 година, тој исто така раководел со многу компании, вклучително и како генерален директор на трговската компанија „КазМедИмпорт“ во рамките на Министерството за надворешни економски односи (1993–1995), генерален директор на претпријатието „РР Казахстан — Трговија и финансирање ДОО“ и претседател на „Шеќерен центар“ ({{Јаз|ru|Сахарный центр}}) (1995–1996). Од декември 1996 година, тој служел во разни органи поврзани со даноци, а бил и раководител на Одделот за борба против корупција и шверц. Од април 1997 година, станал раководител на Одделот за даночна полиција на [[Алмати]], а во ноември 1997 година станал директор на Одделот за даночна полиција на [[Министерство за финансии на Казахстан|Министерството за финансии]]. Од октомври 1998 година, тој бил и претседател на Комитетот за даночна полиција, прв заменик-министер за државни приходи на Казахстан. Во исто време, во 1997 година, дипломирал на Вишиот правен факултет „Адилет“ во специјалност „адвокат-правен научник“ и стажирал на Академијата на ФБИ. Од септември 1999 година, тој служел во структурите на Комитетот за национална безбедност: како раководител на одделот за Алмати и [[Алматинска област|Алматиинската област]], од јули 2000 година бил заменик, а од мај 2001 година бил прв заменик-претседател на Комитетот за национална безбедност. Од ноември 2001 година, тој бил заменик-шеф на безбедносната служба на [[Претседател на Казахстан|претседателот на Казахстан]]. Во јануари 2002 година, тој станал претседател на [[Национален олимписки комитет на Казахстан|Националниот олимписки комитет на Казахстан]]. Од 21 јуни 2002 година до јули 2005 година, тој бил амбасадор на Казахстан во [[Австрија]] и истовремено во [[Србија и Црна Гора]]; исто така, ја претставувал земјата во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|ОБСЕ]] и некои други меѓународни организации акредитирани во Виена. Во исто време, тој бил амбасадор на Казахстан во [[Словенија]], [[Хрватска]], [[Македонија]]. На 18 февруари 2003 година, на состанокот на Постојаниот совет на ОБСЕ, тој официјално поднел кандидатура за претседателството на Казахстан со ОБСЕ во 2009 година, но кандидатурата не добила поддршка од голем број членки на ОБСЕ. <ref>{{Наведена книга|url=http://www.globalaffairs.ru/number/n_11149|title=Поле битвы — ОБСЕ|last=Dubnov|first=Arkadiy|publisher=Россия в глобальной политике|year=2008|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702223423/http://www.globalaffairs.ru/number/n_11149|archive-date=2017-07-02}}</ref> Успехот на Казахстан во унапредувањето на својата кандидатура за претседателството со ОБСЕ дошла дури откако Рахат Алиев бил отстранет од сите функции. <ref>{{Наведена книга|url=http://www.contur.kz/node/399|title=Рахат и ОБСЕ|last=Baityrov|first=Dzhanibek|publisher=Контур : информационно-аналитическое издание|year=2009|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201122061902/http://www.contur.kz/node/399|archive-date=2020-11-22}}</ref> Од јули 2005 година, станал прв заменик -[[Министерство за надворешни работи на Казахстан|министер за надворешни работи на Казахстан]], а истовремено од август 2005 година, станал специјален претставник на Казахстан за соработка со ОБСЕ. Од 9 февруари 2007 година, тој бил назначен за амбасадор на Казахстан во Австрија, постојан претставник на Казахстан во ОБСЕ и некои други меѓународни организации во Виена. Во различни години, тој исто така ја предводел Федерацијата на водни спортови на Казахстан (1996–2007), советот на Јавната фондација „Формирање на даночна култура“ (1997–2001), [[Фудбалска федерација на Казахстан|Казахстанската фудбалска федерација]] (јуни 1999 – август 2007), бил и прв потпретседател на Националното здружение на даночни обврзници на Казахстан (јануари 1998 – јануари 2002). == Кривични обвинувања == === Перење пари === Парите на Алиев наводно биле вложени во две офшор компании, AV Maximus SA и Argocom Ltd, двете со седиште на [[Британски Девствени Острови|Британските Девствени Острови]]. Оттука, парите заминувале во АВ Максимус Холдинг, нивната матична компанија. <ref name="kazworld 27810">{{Наведена мрежна страница|url=http://kazworld.info/?p=27810|title=Kazakhstan - Rakhat Aliyev's exotic cash laundering trail: Caribbean dimensions revealed - kazworld.info|work=kazworld.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714195735/http://kazworld.info/?p=27810|archive-date=July 14, 2014|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според извештаите, подружницата на АВ Максимус СА на Британските Девствени Острови добила 24,8 милиони евра и 91,4 милиони американски долари, додека Агроком добила 15,6 милиони евра. Парите биле насочени кон Армореал трејдинг и СТАРТ Менаџмент консалтинг, меѓу другите подружници. Кредитите помеѓу овие подружници потоа биле испраќани до Metallwerke Bender Rhineland, дел од нив преку ITR Information Technology GmbH. Metallwerke Bender Rhineland (MBR) потоа ги вратила преку Armoreal trading, на крајот отишле кај AV Maximus SA. Парите биле вратени на AV Maximus SA како поврат на инвестициите, што овозможило парите легално да се префрлат на A&P Power Ltd преку AV Maximus Holding AG. A&A Power е во сопственост на A&P Power Holdings Ltd, која е со седиште во Невис. Алиев се преселил на Малта со својата втора сопруга Елнара Шоразова; двајцата наводно почнале да се распуштаат и реорганизираат својата мрежа за перење пари. MBR била продадена на компанија со седиште во [[Дубаи]] во март 2010 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/28709/investigators-told-of-rakhat-aliyev-s-alleged-money-laundering-network-20130729#.U7q8eVdBn5w|title=Investigators told of Rakhat Aliyev's alleged money laundering network|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Армореал Трејдинг била ликвидирана во декември 2010 година, додека австриска компанија позната како Вајтлисен префрлила 2,4 милиони евра на A&P Power Ltd. Во март 2011 година, АВ Максимус Холдинг била продадена на A&P Power Ltd и преименувана во Цирих Асет Менаџмент. Во 2005 година, истрагата за овој договор започнала кога Визбаден наводно бил предупреден за сомнителната кредитна активност на Армореал Трејдинг. Од жалбата ништо не произлегло и прашањето останало нерешено до пролетта 2007 година, кога три австриски банки, Шолербанк АГ, Привитнвест Банк АГ и М&А Приватнанк АГ, му пријавиле на австрискиот министер за внатрешни работи трансакции поврзани со компанијата на Алиев. Времето на овие извештаи се совпаднало со разводот на Алиев од неговата прва сопруга, ќерката на претседателот на Казахстан, и неговото губење на наклонетоста кај владејачкото семејство. Потоа, сите банкарски сметки на неговите претпријатија биле блокирани. Парите потекнуваат од крајот на 1990-тите, кога Алиев бил раководител на даночната управа во Казахстан. Според извештаите, Алиев стекнал големо богатство преку измама на разни компании и услуги, додека уживал заштита како зет на претседателот, од кои една била и државната фудбалска репрезентација на Казахстан. Сите финансиски интереси биле сместени во „СТАРТ Менаџмент консалтинг ГмбХ“, фирма со седиште во [[Виена]]. Помеѓу март 2006 и јануари 2007 година, 1 милион евра спонзорски пари исчезнале од сметките на СТАРТ. И покрај ова, договорот меѓу двете компании бил обновен на почетокот на 2007 година и 403.000 евра биле префрлени на сметката на СТАРТ. === Предавство === Владата на Казахстан го прогласила на Алиев за предавник поради обид за државен удар против претседателот на Казахстан. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/30095/aliyev-s-hunters-accused-of-espionage-20130921#.U7a_k_ldWSo|title=Aliyev's hunters accused of 'espionage'|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> === Мачење === Алиев наводно ги мачел двајцата телохранители на [[Акежан Кажегелдин]] за да ги натера да признаат дека сакале да извршат државен удар. <ref name="Austrian passport">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyev-no-longer-has-Austrian-passport-23967/|title=Rakhat Aliyev no longer has Austrian passport|date=14 November 2013|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Двајцата мажи, Ибраев и Афанасенко, тврделе дека во април 2000 година, Алиев ги мачел вкупно 48 часа, сакајќи да признаат дека Кажегелдин планирал државен удар во Казахстан против Назарбаев. Според адвокатот на двајцата обвинители, Лотар де Мезиер, тие се обратиле до органите за спроведување на законот на Малта барајќи кривична постапка, но властите наводно никогаш не го сториле тоа. <ref name="Cypriot">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyev-eyeing-Cypriot-citizenship-24692/|title=Rakhat Aliyev eyeing Cypriot citizenship|date=17 December 2013|work=Tengrinews|accessdate=24 February 2015}}</ref> === Убиство === Алиев бил обвинет за убиство на лидерот на казахстанската опозиција, [[Алтинбек Сарсенбаев]] <ref name="Vienna Prosecutors">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyevs-arrest-confirmed-by-Vienna-Prosecutors-254013/|title=Rakhat Aliyev's arrest confirmed by Vienna Prosecutors|date=7 June 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> во февруари 2006 година, според казахстанските обвинители. Во декември 2013 година, обвинителите наводно објавиле наоди дека Алиев го нарачал атентатот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Eurojust-and-Europol-called-to-investigate-Aliyev-25129/|title=Eurojust and Europol called to investigate Aliyev|date=6 January 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Во јануари 2014 година, канцеларијата поднела барање за покренување нов случај против Алиев и поранешниот шеф на Националната безбедност на Казахстан, [[Евла|Алнус]] Масаев, поврзан со вмешаноста во убиството на лидерот на опозицијата, како и неговиот телохранител и неговиот адвокат. Покрај тоа, наводно, Алиев ја мачел и убил и 23-годишната телевизиска водителка [[Анастасија Новикова]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2007/10/27/world/asia/27kazakhstan.html|title=Kazakh Web Sites Blocked|last=David L. Stern and C. J. Chivers|date=27 October 2007|work=[[The New York Times]]}}</ref> Според извештаите, семејството на Новикова го изгубило контактот со неа во 2004 година, но чекало три години пред да го пријави нејзиното исчезнување, на 26 јули 2007 година. Писмата добиени помеѓу неа и нејзиното семејство го идентификувале Алиев како татко на нејзината ќерка. Новикова наводно се омажила за Данијар Естен од казашката амбасада во Виена за да го покрие флертувањето на Алиев. Ќерката била одземена од Новикова кратко време по нејзиното раѓање. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://enews.fergananews.com/articles/2081|title=Mistress' body may supplement the extradition request for Rahat Aliyev - Fergana Information Agency, Moscow|work=fergananews.com|accessdate=24 February 2015}}</ref> Алиев ги негирал обвинувањата против него и изјавил дека тие се политички мотивирани. == Трошоци == Алиев побегнал во Австрија кога бил под истрага за убиството на двајцата менаџери на Нурбанк. Пред да биде уапсен, тој брзо бил назначен за нов амбасадор на Казахстан во Австрија на 9 февруари 2007 година, како учтив начин да се изнесе од земјата. Додека бил во Австрија, Алиев ја објавил својата кандидатура за претстојните избори во Казахстан и го критикувал актуелниот претседател на Казахстан, Нурсултан Назарбаев. Целосна домашна истрага во Казахстан започнала во мај 2007 година за активностите на Алиев. Според извештаите, „Казахстан двапати побарал негова екстрадиција од Австрија, но земјата била одбиена по двата основи, бидејќи Австрија не била сигурна дека Алиев ќе добие фер судење во неговата татковина“. Тој се оженил со австриската државјанка Елнара Шоразова и уживал слободно движење низ Европа иако бил под истрага за обвиненија за измама во Австрија, Германија и Малта. Европската комесарка Сесилија Малмстром им изјавила на новинарите дека истрагата за обвиненијата за измама била тешка поради различното кривично законодавство во земјите од Европската Унија. <ref name="U7anvvldWSo">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/world/40793/rakhat_aliyev_threatened_in_prison_new_evidence_emerges_#.U7anvvldWSo|title=Rakhat Aliyev threatened in prison, new evidence emerges|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според извештаите, во ноември 2013 година, Алиев направил обид да отвори банкарска сметка на [[Кипар]] со неважечка сметка, што ги известило властите. Следниот јануари, двајца членови на Европскиот парламент упатиле јавни повици до Европскиот комесар да побара помош од Евроџаст и [[Европол]] во тековните кривични истраги. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/politics_sub/EU-not-competent-to-investigate-Kazakhstans-Aliyev-26345/|title=EU not competent to investigate Kazakhstan's Aliyev|date=26 February 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Во 2013 година, австрискиот пасош на Алиев бил поништен со одлука на австрискиот министер за внатрешни работи. Тој наводно сакал да добие државјанство на Кипар бидејќи на Малта станувало „''премногу жешко''“ поради сите истраги. == Апсење == Алиев бил уапсен во јуни 2014 година откако наводно се предал на властите за да соработува во истрагата за убиството на двајцата банкари. <ref name="threatened">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/world/40793/rakhat_aliyev_threatened_in_prison_new_evidence_emerges_#.U7tFF_ldWSp|title=Rakhat Aliyev threatened in prison, new evidence emerges|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Неговиот адвокат го потврдил неговото апсење и рекол дека се случило во 23 часот на 5 јуни 2014 година, на пат кон аеродромот. === Затвор === На 4 јули 2014 година, Алиев бил преместен во безбедна затворска ќелија поради неколку напади и закани од други затвореници. Наводно бил принуден да дели ќелија поради страв дека може да изврши самоубиство. Според неговиот адвокат, Манфред Ајнедер, Алиев се пожалил дека другите затвореници бараат илјадници евра за да го остават на мира. === Протест === Меѓународното движење наречено JusticeForNovikova.com започнало со намера да го изведе Алиев пред лицето на правдата за убиството на [[Анастасија Новикова]]. Учесниците во групата се движат од „независни активисти за човекови права, застапници на жртви на семејно насилство, активисти за женски права и активисти за кривична правда“. <ref name="justicefornovikova.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.justicefornovikova.com/home/whos-behind-us/|title=Who's behind us|work=Justice for Novikova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224221450/http://www.justicefornovikova.com/home/whos-behind-us/|archive-date=24 February 2015|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според нивната мрежна страница, проектот претставува „неформален меѓународен проект за социјално вмрежување“ без „формална организациска припадност“. Движењето започнало на 19 јуни 2014 година, на 10-годишнината од смртта на Новикова. На тој ден се одржале протести на плоштадот Лоундес. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.justicefornovikova.com/how-i-was-murdered/the-perpetrators/|title=The Perpetrators|work=Justice for Novikova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224232505/http://www.justicefornovikova.com/how-i-was-murdered/the-perpetrators/|archive-date=24 February 2015|accessdate=24 February 2015}}</ref> Алиев ги осудил демонстрантите на „Правда за Новикова“ како агенти на казахстанските тајни служби. == Виктимизација == ==Виктимизација== Алиев ги негирал сите обвиненија против него. Според извештаите, тој тврдел дека бил гонет од казахстанската влада и дека луѓето кои го следат се „во сојуз со Казахстан“. <ref name=threatened/> Според едно интервју, тој изјавил дека „кривичните обвиненија кои режимот се обидел да му ги припише се целосна измислица“. <ref name=GodfatherInLaw>{{cite news|url=http://www.rferl.org/content/Interview_Rakhat_Aliev_Discusses_Kazakhstans_GodfatherInLaw/1742575.html|title=Interview: Rakhat Aliev Discusses Kazakhstan's 'Godfather-In-Law'|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|date=29 May 2009 |access-date=24 February 2015}}</ref> Тој исто така во истото интервју изјавил дека сите обвиненија се „измислени првенствено од раководството на Комитетот за национална безбедност, јавниот обвинител, министерот за внатрешни работи и целиот моќен блок на министерства“. <ref name=GodfatherInLaw/> Тој изјавил дека сите негови судења и пресуди биле политички мотивирани и им кажал на весниците дека би бил подготвен да се појави пред австриските судови, но стравувал дека ќе биде киднапиран. <ref name="lives fear"/> Исто така, наводно го нарекол адвокатот Габриел Лански, кој им помагал на вдовиците на банкарите и нивните кампањи за правда, како „фронтови на казахстанскиот режим“. <ref name="lives fear"/> Се известува дека Алиев ширел фалсификувани документи за да ги дискредитира оние кои ги смета за критичари, вклучувајќи ги поранешниот британски премиер [[Тони Блер]], поранешниот претседател на САД [[Бил Клинтон]], поранешниот австриски канцелар [[Алфред Гузенбауер]] и актуелниот претседател [[Хајнц Фишер]], поранешниот полски претседател [[Александар Квашњевски]], поранешниот италијански премиер [[Романо Проди]] и поранешниот германски канцелар [[Герхард Шредер]] <ref name="forbes">[https://web.archive.org/web/20140907085242/http://www.forbes.com/sites/realspin/2014/09/03/the-kgbs-successor-is-using-forged-documents-to-deceive-the-west/ "The KGB's Successor Is Using Forged Documents to Deceive the West"] Forbes, 3 September 2014</ref> ===Skype-повици=== Сепак, според весникот ''[[Die Presse]]'', австриските власти пронашле [[Skype]] повици кои ги поткопуваат неговите тврдења. Пронајдените повици наводно ја разгледувале исчезнувањето на двајцата менаџери на банката Нурбанк и местоположбата на телата. Покрај тоа, наводно се разговарало и за неговото алиби за време на нивното исчезнување. <ref name=threatened/> Skype повиците исто така наводно снимиле како Алиев наредува изработка на конкретен фалсификуван документ со цел да се дискредитираат поранешниот британски премиер Блер и поранешниот австриски канцелар Гузенбауер. <ref name="forbes"/> ==''Алиев против Назарбаев''== На 9 февруари 2007 година, претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] го назначил Алиев за амбасадор на Казахстан во Австрија и постојан претставник во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|ОБСЕ]] (Организација за безбедност и соработка во Европа) и други меѓународни организации во Виена. Овој потег се случил неколку дена откако Алиев бил вмешан во контроверзија поврзана со исчезнувањето на двајца поранешни извршни директори на казахстанската банка Нурбанк. На 6 февруари 2007 година, Финансиската полиција соопштила дека истражува двајца поранешни менаџери (двајцата поднеле оставка на 22 јануари 2007) на Нурбанк под сомнение за измама. По дозволата на претседателот Назарбаев до казахстанските органи за спроведување на законот да го истражат овој случај „без оглед на рангот“, Алиев бил обвинет за киднапирање и изнуда на крајот на мај 2007 година. На 22 мај, Нурсултан Назарбаев потпишал уставни измени кои практично му овозможуваат да стане претседател доживотно, потег осуден од опозицијата. Алиев се приклучи на критиките, велејќи дека измените го загрозуваат кандидатурата на Казахстан за претседавање со ОБСЕ. Алиев го обвинил Назарбаев за „де факто узурпација“ на власта. По негирањата на Алиев и неговите тврдења дека е жртва на политичка репресија, Назарбаев на 26 мај издал указ бр. 333 со кој му ги одзел сите официјални функции на својот зет. Два дена подоцна, [[Министерство за внатрешни работи на Казахстан|Министерството за внатрешни работи]] објавило ново соопштение дека е издадена меѓународна потерница и дека истражители се испратени во Виена, седиштето на ОБСЕ, за да го уапсат. Новото соопштение навело обвиненија за криминално здружување, економски криминал и киднапирање. На 26 мај 2007 година, Рахат Алиев бил разрешен од функцијата амбасадор во Австрија и му бил одземен неговиот [[дипломатски имунитет]]. На 30 мај, казахстанската влада формално побарала од Австрија да го уапси Алиев за киднапирање и да го екстрадира во Казахстан. Биле издадени потерници и за други лица од неговиот круг. На 30 мај 2007 година му бил укинат дипломатскиот имунитет. Во изјава, Алиев ги опишал обвиненијата како апсурдни и рекол дека е жртва на политички прогон. На 7 август 2007 година, суд во Виена го одбил барањето на Казахстан за екстрадиција на Алиев и пресудил против предавањето на зетот на казахстанскиот претседател Нурсултан Назарбаев, кој бил баран поради обвиненија за киднапирање. Судот оценил дека Алиев нема да добие фер судење во својата земја и дека неговите човекови права не можат да бидат гарантирани доколку биде вратен. Кривичната постапка против Алиев и неговите соучесници завршила во средината на јануари 2008 година: киднапирање на тројца високи менаџери на Нурбанк во јануари 2007 година (судбината на двајца од нив сè уште е непозната) и формирање на организирана криминална група виновна за рекетирање и фалсификување документи. Окружниот суд во Алмати го осудил Алиев во отсуство на 20 години затвор со висок степен на обезбедување и конфискација на имотот. Судот изрекол и долги затворски казни за други лица. На крајот на март 2008 година, Воениот суд на гарнизонот Акмола го прогласил Рахат Алиев за клучна личност во подготовка на државен удар и го осудил на 20 години затвор. <ref>{{cite news|url=http://www.rferl.org/content/rivals_in_kazakh_power_struggle_take_feud_washington/24244658.html|title=Rivals In Kazakh Power Struggle Take Their Feud To Washington|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|date=24 February 2015 |access-date=24 February 2015 |last1=Tahir |first1=Muhammad }}</ref> Неговиот соработник Мусаев, поранешен шеф на КНБ, исто така бил осуден на 20 години затвор. Алиев и Мусаев биле прогласени за виновни според следниве членови од Кривичниот законик на Република Казахстан: член 168, став 1 „Преземање на власт со насилство“, член 235, став 4 „Формирање и раководење со организирана криминална група“, член 172, став 4 „Нелегално стекнување и откривање државни тајни“, член 176, став 3 „Проневера на туѓ имот“, член 251, став 3 „Нелегална трговија со оружје, муниција и експлозиви“, член 255, став 4 „Кражба на муниција и експлозиви“, како и член 380, став 2 „Злоупотреба на овластувања“. На 17 јуни 2011 година, Покраинскиот суд во Виена за кривични работи го одбил второто барање за екстрадиција од Казахстан, бидејќи не било исклучено дека Алиев би бил прогонуван од политички причини. <ref>[http://diepresse.com/home/panorama/wien/670895/Wiener-Gericht-lehnt-Auslieferung-Alijews-ab "Wiener Gericht lehnt Auslieferung Alijews ab"] ''Die Presse'', 17 June 2011 (online edition)</ref> Казахстан барал екстрадиција за спроведување на претходно донесените пресуди. Во 2013 година, Алиев ја објавил книгата ''[[Godfather-in-law]]'', во која го обвинил Назарбаев дека е одговорен за убиствата на опозициските лидери. <ref name=GodfatherInLaw/> ==Развод и повторен брак== На 13 јуни 2007 година, Алиев се развел од сопругата Дарига. Тој тврдел дека разводот бил извршен без негово знаење или согласност. <ref>[http://www.themoscowtimes.com/stories/2007/06/13/016.html "Nazarbayev's Son-in-Law Is Divorced"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002042930/http://www.themoscowtimes.com/stories/2007/06/13/016.html |date=2007-10-02 }} ''Moscow Times'', 13 June 2007</ref> „Денес добив информација дека сум разведен“, изјави Алиев во понеделникот. „Факс со таа информација го фрлиле преку оградата на мојот дом на полноќ... Дури го фалсификувале и мојот потпис на документот.“ Алиев имал три деца со најстарата ќерка на Назарбаев, Дарига. „Разговарав со сопругата по телефон“, изјави Алиев, покажувајќи документи според кои таа побарала развод. „Таа рече: „Мојот татко изврши голем притисок врз мене“, и не можела да направи ништо.“ Нивниот син [[Ајсултан Назарбаев]] ({{langx|ru|Айсултан Назарбаев}}; 26 август 1990 – 16 август 2020) станал гласен критичар на Нурсултан Назарбаев. <ref name="exclusive.kz">{{Cite web |url=https://www.exclusive.kz/expertiza/117991/pages/3/ |title=Айсултан Назарбаев: «Верьте своему сердцу» |access-date=2021-05-13 |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513012345/https://www.exclusive.kz/expertiza/117991/pages/3/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://akipress.com/news:633257:Nursultan_Nazarbayev_s_grandson_claims_somebody_wants_to_kill_him/ Nursultan Nazarbayev's grandson claims somebody wants to kill him]</ref> Тој изјавил дека не го наследил богатството на својот татко затоа што било украдено од Дарига и [[Алнур Мусаев]]. <ref name="exclusive.kz"/> Нивниот син [[Нурали Алиев]] ({{langx|ru|Нурали Алиев}}; р. 1 јануари 1985) е активен во финансии и банкарство како извршен директор во Нурбанк АД од март 2006 до јули 2010 година, а од 1 јуни 2009 година станал мнозински акционер со удел од 56,38% заедно со Дарига. <ref>[http://www.en.nurbank.kz/en/about/history Nurbank History]</ref><ref>[https://cdn.occrp.org/projects/panamapapers/kazakhstan/Nurbank%202007%20-%20Nurali%20Aliyev%20-%20President%20of%20BoD.pdf АО «Нурбанк» Изменения в составе Совета директоров АО «Нурбанк»]</ref><ref>[https://cdn.occrp.org/projects/panamapapers/kazakhstan/Nurbank%202007%20report%20-%20Nurali%20and%20Nazarbayeva%20become%20shareholders.pdf «Нурбанк»]</ref> Нурали Алиев бил спомнат во [[Panama Papers]] како лице кое поседува големо богатство преку офшор компании. <ref>[https://www.occrp.org/en/panamapapers/kazakh-presidents-grandson-offshores/ Kazakhstan: President’s Grandson Hid Assets Offshore]</ref><ref>[https://eurasianet.org/kazakhstan-panama-papers-expose-nazarbayev-grandson Kazakhstan: Panama Papers Expose Nazarbayev Grandson]</ref><ref>[https://meduza.io/news/2016/04/04/u-vnuka-prezidenta-kazahstana-obnaruzhili-ofshornye-kompanii У внука президента Казахстана обнаружили офшорные компании]</ref><ref>[https://www.forumdaily.com/en/zhurnalisty-vylozhili-v-obshhij-dostup-panamskie-dokumenty-videoinstrukciya/ Journalists have posted the Panama Papers in the public domain. Video instruction]</ref> Во пролетта 2020 година, суд во Лондон му наложил да го докаже легалното потекло на повеќе од 100 милиони долари од неговото богатство. <ref>[https://www.bbc.com/russian/news-51746068 Дочь и внука Назарбаева связали с необоснованным богатством в Лондоне. Оно арестовано]</ref><ref>[https://eurasianet.org/kazakhstan-nazarbayev-wealth-ruling-dismays-transparency-campaigners Kazakhstan: Nazarbayev wealth ruling dismays transparency campaigners]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/uk-britain-kazakhstan-idUKKBN24012X Ex-Kazakh president's grandson, others seek 1.5 million pound costs after UK wealth order failure]</ref> Тој е оженет со Аида Бериковна, ќерка на [[Берик Имашев]]. На 23 јуни 2018 година, нивната ќерка Венера се омажила за Дален Чајжунусов, дипломец на Правниот факултет при [[Казашки национален универзитет|Казашкиот национален универзитет]]. <ref name="Биография Рахата Алиева">[https://ria.ru/20150224/1049337195.html Биография Рахата Алиева]</ref><ref>[https://www.caravan.kz/news/v-almaty-proshla-svadba-starshejj-vnuchki-prezidenta-rk-457362/ В Алматы прошла свадьба старшей внучки Президента РК ]</ref><ref name="365info.kz">[https://365info.kz/2018/06/dariga-nazarbaeva-vydala-zamuzh-edinstvennuyu-doch Дарига Назарбаева выдала замуж единственную дочь]</ref> Алиев се оженил со својата асистентка Елнара Шоразова, која имала австриски пасош, и го презел машкиот облик на нејзиното презиме – Шораз – како свое. Двајцата побегнале во [[Малта]], каде што властите им го замрзнале имотот поради обвинувања за перење пари во март 2014 година. <ref>[http://www.eurasiantransition.org/files/b86c46104b7297a813ed38efaffcaf8e-514.php "Freezing Order by Maltese Court Against Rakhat Aliyev and His Wife"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224200348/http://www.eurasiantransition.org/files/b86c46104b7297a813ed38efaffcaf8e-514.php|date=24 February 2015}} Eurasian Transition Group, 3 March 2014.</ref> Алиев се предаде на австриските власти во јуни 2014 година. <ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-27729970 Austria arrests top Kazakh dissident Rakhat Aliyev] BBC News Europe, 6 June 2014.</ref><ref>[https://www.rferl.org/a/1143912.html KAZAKH PRESIDENT'S FORMER SON-IN-LAW CLAIMS ACQUITTAL BY AUSTRIAN COURT]</ref> Тие имаат син. <ref name="Биография Рахата Алиева"/> ==Смрт== [[File:Wiener Zentralfriedhof - Alte Arkaden - Grab von Rakhat Aliyev.jpg|thumb|right|Гробот на Алиев на Централните гробишта во Виена]] На 24 февруари 2015 година, на 40-тиот ден по смртта на неговиот [[Мухтар Алиев|татко]], <ref>{{cite news|title=Жизнь и смерть Рахата Алиева|url=https://camonitor.kz/15399-zhizn-i-smert-rahata-alieva.html|agency=|date=27 February 2015}}</ref> Рахат Алиев бил пронајден мртов во самицата на затворот во [[Виена]]. Според официјалните извештаи, Алиев наводно извршил [[самоубиство]] со бесење. Сепак, неговиот адвокат Клаус Ајнедтер изјавил дека е силно сомничав во врска со смртта и очекува темелна истрага. „Имам сериозни сомнежи без да сакам да обвинувам некого. Го посетив вчера. Немаше никаков знак за опасност од самоубиство“, изјавил Ајнедтер. <ref>{{cite news|title=Kazakh ex-diplomat Aliyev found hanged in Austrian jail|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-aliyev-idUSKBN0LS0LB20150224|work=[[Reuters]]|date=24 February 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Бывший зять Назарбаева повесился в тюрьме Вены|url=https://www.bbc.com/russian/international/2015/02/150224_rakhat_aliev_death|agency=[[BBC]]|date=24 February 2015}}</ref> Федералното министерство за правда (Австрија) официјално го потврдил фактот на самоубиството на Алиев во затворската ќелија. <ref>[http://vlast.kz/article/minjust_avstrii_podtverdil_ministerstvu_inostrannyh_del_kazahstana_fakt_samoubijstva_alieva-9818.html The Ministry of Justice (Austria) has confirmed the fact of Aliyev's suicide]</ref> Потоа Министерството за надворешни работи на Република Казахстан соопшти дека инсистира на учество во истрагата за неговата смрт. <ref>[http://vlast.kz/article/kazahstan_gotov_prinjat_uchastie_v_rassledovanii_obstojatelstv_smerti_alieva_mid-9831.html The Republic of Kazakhstan is ready to participate in the investigation into the death of Aliyev]</ref> Независен извештај од 2016 година ја отфрлил верзијата за самоубиство и посочил дека телото покажувало траги на задушување.<ref>{{Cite web|url=https://wien.orf.at/news/stories/2814133/|title=Causa Alijew: Für neuen Gutachter Mord|date=2016-12-12|website=wien.orf.at|language=de|access-date=2019-04-12}}</ref> ==Политички ставови== Во 2006 година, Алиев повикал на создавање на „британски стил“ [[уставна монархија]] во Казахстан, верувајќи дека тоа ќе донесе стабилност и либерална демократија во земјата. Тој тврдел дека со усвојувањето на републикански облик на владеење по стекнувањето независност во 1991 година, Казахстан се оддалечил од своите традиции. <ref>{{Cite web|url=https://www.oneindia.com/2006/09/01/kazakh-leaders-son-in-law-calls-for-monarchy-1157114480.html|title=Kazakh leader's son-in-law calls for monarchy|date=2006-09-01|website=oneindia.com|language=en|access-date=2021-04-18}}</ref> [[Категорија:Луѓе од Алмати]] [[Категорија:Починати во 2015 година]] [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со текст на руски]] [[Категорија:Страници со непрегледан превод]] 6iru4zheetmyk66001702yx3uafd8in 5537832 5537829 2026-04-11T20:21:37Z Тиверополник 1815 5537832 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | honorific-suffix = | native_name = {{Nobold|Рахат Әлиев}} | native_name_lang = kk | image = Rakhat Aliyev.jpg | alt = | caption = Алиев во 2007 | office = Амбасадор на [[Нурсултан Назарбаев]] во [[Австрија]] | term_start = 21 јуни 2002 | term_end = 9 јули 2005 | president = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor = Сагинбек Турсунов | successor = Дулат Кањушев | term_start2 = 9 февруари 2007 | term_end2 = 26 мај 2007 | predecessor2 = Дулат Кањушев | successor2 = [[Кајрат Абдракманов]] | office3 = Амбасадор на Казахстан во [[Република Македонија|Македонија]] | term_start3 = 21 јуни 2002 | term_end3 = 9 јули 2005 | president3 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor3 = Функцијата е воспоставена | successor3 = Рашид Ибраев <small>(2007)</small> | office4 = Амбасадор на Казахстан во Хрватска | term_start4 = 21 јуни 2002 | term_end4 = 9 јули 2005 | president4 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor4 = Функцијата е воспоставена | successor4 = Дулат Кањушев | office5 = Амбасадор на Казахстан во [[Србија и Црна Гора]] | term_start5 = 21 јуни 2002 | term_end5 = 9 јули 2005 | president5 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor5 = Функцијата е воспоставена | successor5 = Рашид Ибраев <small>(2007)</small> | office6 = Амбасадор на Казахстан во [[Словенија]] | term_start6 = 21 јуни 2002 | term_end6 = 9 јули 2005 | president6 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor6 = Функцијата е воспоставена | successor6 = Дулат Кањушев | birth_name = Рахат Алиев | birth_date = {{Birth date|1961|12|10|df=y}} | birth_place = [[Алмати]], [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казашка ССР]], [[СССР]]<ref name="zakon">{{cite web|url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30127950|title=Алиев Рахат Мухтарович (персональная справка)|publisher=Zakon.kz|access-date=24 February 2015|language=ru}}</ref> | death_date = {{Death date and age|2015|2|24|1961|12|10|df=y}} | death_place = [[Виена]], Австрија | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | citizenship = | education = диплома по право, 1997; доктор на економски науки, 2005 | alma_mater = | spouse = Дарига Назарбаева (1983-2007) развод<br>Елната Шоразова (2007) | children = * Нурали (роден 1985) * [[Ајсултан Назарбаев]] (1990–2020) * Венера (родена 2001)<ref name="zakon"/> {{endplainlist}} | nationality = | occupation = {{Flatlist| * хирург * дипломат * политичар * бизнисмен }} | years_active = | known_for = Апсења за убиство, киднапирање, перење пари }} '''Рахат Мухтарули Алиев''' ({{Langx|kk|Рахат Мұхтарұлы Әлиев}}, ''Рахат Мухтарули Алиев''; роден на 10 декември 1961 – починал на 24 февруари 2015) — казачки политичар и дипломат, кој починал во [[Австрија|австриски]] затвор чекајќи судење по обвинение за убиство. Неговото судење било планирано да започне во [[Виена]] во првата половина од 2015 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurier.at/chronik/wien/rakhat-aliyev-kasachischer-ex-botschafter-tot-in-seiner-zelle/116.004.799|title=Die letzten Stunden des Rakhat Aliyev|last=Peyerl|first=Ricardo|last2=Schreiber|first2=Dominik|date=2015-02-24|work=kurier.at|language=de|accessdate=2021-08-25}}</ref> Австриските правни кругови обрнале големо внимание на овој високопрофилен кривичен случај во кој поранешен дипломат се соочил со обвиненија за убиство. Тој бил началник на даночната полиција на Казахстан, заменик-началник на службата за државна безбедност КНБ (наследник на советскиот [[КГБ]]), амбасадор во Австрија и прв заменик-министер за надворешни работи. Додека служел на тие владини позиции, Алиев стекнал богатство во банкарството, рафинирањето на нафта, медиумите, телекомуникациите и секторите за земјоделски производи. Роден е во [[Алмати]]. Во февруари 2007 година, тој бил назначен за амбасадор на Казахстан во Австрија и во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организацијата за безбедност и соработка во Европа]], пред да биде разрешен од функцијата и да го изгуби дипломатскиот имунитет. До јуни 2007 година, Алиев бил во брак со [[Дарига Назарбаева]], најстарата ќерка на казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/british-inquest-says-grandson-of-ex-kazakh-president-nazarbaev-died-of-natural-causes-cocaine-addiction/31167901.html|title=British Inquest Says Nazarbaev's Grandson Died Of Natural Causes, Cocaine Addiction|last=Eckel|first=Mike|date=25 March 2021|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2021-08-25|language=en}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/kazakhstan-rakhat-aliev-timeline/26867151.html|title=Timeline: Rakhat Aliev's Fall From Grace|date=24 February 2015|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2021-08-25|language=en}}</ref> Откако се криел во [[Малта]] за да избегне потерница од [[Интерпол]] за негово апсење и се обидел да добие кипарско државјанство, Алиев бил приведен во јуни 2014 година од страна на австриските власти под обвинение за киднапирање и убиство.<ref>{{cite web|url=http://www.austriantimes.at/news/General_News/2014-06-06/51200/Former_Kazakh_diplomat_Rakhat_Aliyev_arrested_in_Vienna_|title=Former Kazakh diplomat Rakhat Aliyev arrested in Vienna - General News - Austrian Times Online News - English Newspaper|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610020907/http://austriantimes.at/news/General_News/2014-06-06/51200/Former_Kazakh_diplomat_Rakhat_Aliyev_arrested_in_Vienna_|archive-date=2014-06-10|access-date=2014-07-03|url-status=dead}}</ref> Тој бил затворен во затворот Јозефштат во исчекување на судењето и бил ставен под надзор поради ризик од самоубиство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/104970/kazakh_exiles_wife_accuses_malta_of_human_rights_breach|title=Kazakh exile Rakhat Aliyev's wife accuses Malta of human rights breach|work=MaltaToday.com.mt|language=en|accessdate=2021-08-25}}</ref> Алиев, кој се претставил себеси како дисидент откако се скарал со раководството на [[Казахстан]], рекол дека не е виновен и дека обвиненијата против него се политички мотивирани. == Ран живот и образование == Рахат Алиев е роден на 10 декември 1962 година во [[Алмати]]. <ref name="ria">{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20150224/1049337195.html|title=Биография Рахата Алиева|date=24 February 2015|work=РИА Новости|publisher=[[RIA Novosti]]|language=ru|accessdate=2024-08-03}}</ref> Тој потекнува од кијикши огранокот на семејството џаманбај од кланот [[Qonyrat|конјрат]], Среден жуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://titus.kz/print.php?id=1512|title=Рахатгейт: казахи дерутся, а иностранцы радуются, Шымкент|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121085937/http://titus.kz/print.php?id=1512|archive-date=2020-11-21|accessdate=2018-11-20}}</ref> На 7 октомври 1983 година, Алиев се оженил со [[Дарига Назарбаева]], ќерка на првиот секретар на Централниот комитет на Комунистичката партија на Казахстанската ССР, Нурсултан Назарбаев во тоа време. == Кариера == Во 1986 година, Алиев станал хирург во [[Казашки национален медицински универзитет|Медицинскиот институт Алма-Ата]]. Работел како лабораториски лекар во Казахстанскиот истражувачки институт за хирургија, а од 1986 до 1989 година бил клинички специјализант и постдипломски студент на Вториот московски медицински институт. Од 1989 до 1993 година бил виш, а потоа и водечки истражувач во Казахстанскиот истражувачки институт за хирургија. Во 1993 година, тој бил назначен за заменик-претседател на Одделот за надворешни економски односи на [[Министерство за здравство на Казахстан|Министерството за здравство]]. Од 1993 година, тој исто така раководел со многу компании, вклучително и како генерален директор на трговската компанија „КазМедИмпорт“ во рамките на Министерството за надворешни економски односи (1993–1995), генерален директор на претпријатието „РР Казахстан — Трговија и финансирање ДОО“ и претседател на „Шеќерен центар“ ({{Јаз|ru|Сахарный центр}}) (1995–1996). Од декември 1996 година, тој служел во разни органи поврзани со даноци, а бил и раководител на Одделот за борба против корупција и шверц. Од април 1997 година, станал раководител на Одделот за даночна полиција на [[Алмати]], а во ноември 1997 година станал директор на Одделот за даночна полиција на [[Министерство за финансии на Казахстан|Министерството за финансии]]. Од октомври 1998 година, тој бил и претседател на Комитетот за даночна полиција, прв заменик-министер за државни приходи на Казахстан. Во исто време, во 1997 година, дипломирал на Вишиот правен факултет „Адилет“ во специјалност „адвокат-правен научник“ и стажирал на Академијата на ФБИ. Од септември 1999 година, тој служел во структурите на Комитетот за национална безбедност: како раководител на одделот за Алмати и [[Алматинска област|Алматиинската област]], од јули 2000 година бил заменик, а од мај 2001 година бил прв заменик-претседател на Комитетот за национална безбедност. Од ноември 2001 година, тој бил заменик-шеф на безбедносната служба на [[Претседател на Казахстан|претседателот на Казахстан]]. Во јануари 2002 година, тој станал претседател на [[Национален олимписки комитет на Казахстан|Националниот олимписки комитет на Казахстан]]. Од 21 јуни 2002 година до јули 2005 година, тој бил амбасадор на Казахстан во [[Австрија]] и истовремено во [[Србија и Црна Гора]]; исто така, ја претставувал земјата во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|ОБСЕ]] и некои други меѓународни организации акредитирани во Виена. Во исто време, тој бил амбасадор на Казахстан во [[Словенија]], [[Хрватска]], [[Македонија]]. На 18 февруари 2003 година, на состанокот на Постојаниот совет на ОБСЕ, тој официјално поднел кандидатура за претседателството на Казахстан со ОБСЕ во 2009 година, но кандидатурата не добила поддршка од голем број членки на ОБСЕ. <ref>{{Наведена книга|url=http://www.globalaffairs.ru/number/n_11149|title=Поле битвы — ОБСЕ|last=Dubnov|first=Arkadiy|publisher=Россия в глобальной политике|year=2008|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702223423/http://www.globalaffairs.ru/number/n_11149|archive-date=2017-07-02}}</ref> Успехот на Казахстан во унапредувањето на својата кандидатура за претседателството со ОБСЕ дошла дури откако Рахат Алиев бил отстранет од сите функции. <ref>{{Наведена книга|url=http://www.contur.kz/node/399|title=Рахат и ОБСЕ|last=Baityrov|first=Dzhanibek|publisher=Контур : информационно-аналитическое издание|year=2009|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201122061902/http://www.contur.kz/node/399|archive-date=2020-11-22}}</ref> Од јули 2005 година, станал прв заменик -[[Министерство за надворешни работи на Казахстан|министер за надворешни работи на Казахстан]], а истовремено од август 2005 година, станал специјален претставник на Казахстан за соработка со ОБСЕ. Од 9 февруари 2007 година, тој бил назначен за амбасадор на Казахстан во Австрија, постојан претставник на Казахстан во ОБСЕ и некои други меѓународни организации во Виена. Во различни години, тој исто така ја предводел Федерацијата на водни спортови на Казахстан (1996–2007), советот на Јавната фондација „Формирање на даночна култура“ (1997–2001), [[Фудбалска федерација на Казахстан|Казахстанската фудбалска федерација]] (јуни 1999 – август 2007), бил и прв потпретседател на Националното здружение на даночни обврзници на Казахстан (јануари 1998 – јануари 2002). == Кривични обвинувања == === Перење пари === Парите на Алиев наводно биле вложени во две офшор компании, AV Maximus SA и Argocom Ltd, двете со седиште на [[Британски Девствени Острови|Британските Девствени Острови]]. Оттука, парите заминувале во АВ Максимус Холдинг, нивната матична компанија. <ref name="kazworld 27810">{{Наведена мрежна страница|url=http://kazworld.info/?p=27810|title=Kazakhstan - Rakhat Aliyev's exotic cash laundering trail: Caribbean dimensions revealed - kazworld.info|work=kazworld.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714195735/http://kazworld.info/?p=27810|archive-date=July 14, 2014|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според извештаите, подружницата на АВ Максимус СА на Британските Девствени Острови добила 24,8 милиони евра и 91,4 милиони американски долари, додека Агроком добила 15,6 милиони евра. Парите биле насочени кон Армореал трејдинг и СТАРТ Менаџмент консалтинг, меѓу другите подружници. Кредитите помеѓу овие подружници потоа биле испраќани до Metallwerke Bender Rhineland, дел од нив преку ITR Information Technology GmbH. Metallwerke Bender Rhineland (MBR) потоа ги вратила преку Armoreal trading, на крајот отишле кај AV Maximus SA. Парите биле вратени на AV Maximus SA како поврат на инвестициите, што овозможило парите легално да се префрлат на A&P Power Ltd преку AV Maximus Holding AG. A&A Power е во сопственост на A&P Power Holdings Ltd, која е со седиште во Невис. Алиев се преселил на Малта со својата втора сопруга Елнара Шоразова; двајцата наводно почнале да се распуштаат и реорганизираат својата мрежа за перење пари. MBR била продадена на компанија со седиште во [[Дубаи]] во март 2010 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/28709/investigators-told-of-rakhat-aliyev-s-alleged-money-laundering-network-20130729#.U7q8eVdBn5w|title=Investigators told of Rakhat Aliyev's alleged money laundering network|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Армореал Трејдинг била ликвидирана во декември 2010 година, додека австриска компанија позната како Вајтлисен префрлила 2,4 милиони евра на A&P Power Ltd. Во март 2011 година, АВ Максимус Холдинг била продадена на A&P Power Ltd и преименувана во Цирих Асет Менаџмент. Во 2005 година, истрагата за овој договор започнала кога Визбаден наводно бил предупреден за сомнителната кредитна активност на Армореал Трејдинг. Од жалбата ништо не произлегло и прашањето останало нерешено до пролетта 2007 година, кога три австриски банки, Шолербанк АГ, Привитнвест Банк АГ и М&А Приватнанк АГ, му пријавиле на австрискиот министер за внатрешни работи трансакции поврзани со компанијата на Алиев. Времето на овие извештаи се совпаднало со разводот на Алиев од неговата прва сопруга, ќерката на претседателот на Казахстан, и неговото губење на наклонетоста кај владејачкото семејство. Потоа, сите банкарски сметки на неговите претпријатија биле блокирани. Парите потекнуваат од крајот на 1990-тите, кога Алиев бил раководител на даночната управа во Казахстан. Според извештаите, Алиев стекнал големо богатство преку измама на разни компании и услуги, додека уживал заштита како зет на претседателот, од кои една била и државната фудбалска репрезентација на Казахстан. Сите финансиски интереси биле сместени во „СТАРТ Менаџмент консалтинг ГмбХ“, фирма со седиште во [[Виена]]. Помеѓу март 2006 и јануари 2007 година, 1 милион евра спонзорски пари исчезнале од сметките на СТАРТ. И покрај ова, договорот меѓу двете компании бил обновен на почетокот на 2007 година и 403.000 евра биле префрлени на сметката на СТАРТ. === Предавство === Владата на Казахстан го прогласила на Алиев за предавник поради обид за државен удар против претседателот на Казахстан. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/30095/aliyev-s-hunters-accused-of-espionage-20130921#.U7a_k_ldWSo|title=Aliyev's hunters accused of 'espionage'|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> === Мачење === Алиев наводно ги мачел двајцата телохранители на [[Акежан Кажегелдин]] за да ги натера да признаат дека сакале да извршат државен удар. <ref name="Austrian passport">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyev-no-longer-has-Austrian-passport-23967/|title=Rakhat Aliyev no longer has Austrian passport|date=14 November 2013|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Двајцата мажи, Ибраев и Афанасенко, тврделе дека во април 2000 година, Алиев ги мачел вкупно 48 часа, сакајќи да признаат дека Кажегелдин планирал државен удар во Казахстан против Назарбаев. Според адвокатот на двајцата обвинители, Лотар де Мезиер, тие се обратиле до органите за спроведување на законот на Малта барајќи кривична постапка, но властите наводно никогаш не го сториле тоа. <ref name="Cypriot">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyev-eyeing-Cypriot-citizenship-24692/|title=Rakhat Aliyev eyeing Cypriot citizenship|date=17 December 2013|work=Tengrinews|accessdate=24 February 2015}}</ref> === Убиство === Алиев бил обвинет за убиство на лидерот на казахстанската опозиција, [[Алтинбек Сарсенбаев]] <ref name="Vienna Prosecutors">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyevs-arrest-confirmed-by-Vienna-Prosecutors-254013/|title=Rakhat Aliyev's arrest confirmed by Vienna Prosecutors|date=7 June 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> во февруари 2006 година, според казахстанските обвинители. Во декември 2013 година, обвинителите наводно објавиле наоди дека Алиев го нарачал атентатот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Eurojust-and-Europol-called-to-investigate-Aliyev-25129/|title=Eurojust and Europol called to investigate Aliyev|date=6 January 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Во јануари 2014 година, канцеларијата поднела барање за покренување нов случај против Алиев и поранешниот шеф на Националната безбедност на Казахстан, [[Евла|Алнус]] Масаев, поврзан со вмешаноста во убиството на лидерот на опозицијата, како и неговиот телохранител и неговиот адвокат. Покрај тоа, наводно, Алиев ја мачел и убил и 23-годишната телевизиска водителка [[Анастасија Новикова]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2007/10/27/world/asia/27kazakhstan.html|title=Kazakh Web Sites Blocked|last=David L. Stern and C. J. Chivers|date=27 October 2007|work=[[The New York Times]]}}</ref> Според извештаите, семејството на Новикова го изгубило контактот со неа во 2004 година, но чекало три години пред да го пријави нејзиното исчезнување, на 26 јули 2007 година. Писмата добиени помеѓу неа и нејзиното семејство го идентификувале Алиев како татко на нејзината ќерка. Новикова наводно се омажила за Данијар Естен од казашката амбасада во Виена за да го покрие флертувањето на Алиев. Ќерката била одземена од Новикова кратко време по нејзиното раѓање. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://enews.fergananews.com/articles/2081|title=Mistress' body may supplement the extradition request for Rahat Aliyev - Fergana Information Agency, Moscow|work=fergananews.com|accessdate=24 February 2015}}</ref> Алиев ги негирал обвинувањата против него и изјавил дека тие се политички мотивирани. == Трошоци == Алиев побегнал во Австрија кога бил под истрага за убиството на двајцата менаџери на Нурбанк. Пред да биде уапсен, тој брзо бил назначен за нов амбасадор на Казахстан во Австрија на 9 февруари 2007 година, како учтив начин да се изнесе од земјата. Додека бил во Австрија, Алиев ја објавил својата кандидатура за претстојните избори во Казахстан и го критикувал актуелниот претседател на Казахстан, Нурсултан Назарбаев. Целосна домашна истрага во Казахстан започнала во мај 2007 година за активностите на Алиев. Според извештаите, „Казахстан двапати побарал негова екстрадиција од Австрија, но земјата била одбиена по двата основи, бидејќи Австрија не била сигурна дека Алиев ќе добие фер судење во неговата татковина“. Тој се оженил со австриската државјанка Елнара Шоразова и уживал слободно движење низ Европа иако бил под истрага за обвиненија за измама во Австрија, Германија и Малта. Европската комесарка Сесилија Малмстром им изјавила на новинарите дека истрагата за обвиненијата за измама била тешка поради различното кривично законодавство во земјите од Европската Унија. <ref name="U7anvvldWSo">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/world/40793/rakhat_aliyev_threatened_in_prison_new_evidence_emerges_#.U7anvvldWSo|title=Rakhat Aliyev threatened in prison, new evidence emerges|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според извештаите, во ноември 2013 година, Алиев направил обид да отвори банкарска сметка на [[Кипар]] со неважечка сметка, што ги известило властите. Следниот јануари, двајца членови на Европскиот парламент упатиле јавни повици до Европскиот комесар да побара помош од Евроџаст и [[Европол]] во тековните кривични истраги. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/politics_sub/EU-not-competent-to-investigate-Kazakhstans-Aliyev-26345/|title=EU not competent to investigate Kazakhstan's Aliyev|date=26 February 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Во 2013 година, австрискиот пасош на Алиев бил поништен со одлука на австрискиот министер за внатрешни работи. Тој наводно сакал да добие државјанство на Кипар бидејќи на Малта станувало „''премногу жешко''“ поради сите истраги. == Апсење == Алиев бил уапсен во јуни 2014 година откако наводно се предал на властите за да соработува во истрагата за убиството на двајцата банкари. <ref name="threatened">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/world/40793/rakhat_aliyev_threatened_in_prison_new_evidence_emerges_#.U7tFF_ldWSp|title=Rakhat Aliyev threatened in prison, new evidence emerges|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Неговиот адвокат го потврдил неговото апсење и рекол дека се случило во 23 часот на 5 јуни 2014 година, на пат кон аеродромот. === Затвор === На 4 јули 2014 година, Алиев бил преместен во безбедна затворска ќелија поради неколку напади и закани од други затвореници. Наводно бил принуден да дели ќелија поради страв дека може да изврши самоубиство. Според неговиот адвокат, Манфред Ајнедер, Алиев се пожалил дека другите затвореници бараат илјадници евра за да го остават на мира. === Протест === Меѓународното движење наречено JusticeForNovikova.com започнало со намера да го изведе Алиев пред лицето на правдата за убиството на [[Анастасија Новикова]]. Учесниците во групата се движат од „независни активисти за човекови права, застапници на жртви на семејно насилство, активисти за женски права и активисти за кривична правда“. <ref name="justicefornovikova.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.justicefornovikova.com/home/whos-behind-us/|title=Who's behind us|work=Justice for Novikova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224221450/http://www.justicefornovikova.com/home/whos-behind-us/|archive-date=24 February 2015|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според нивната мрежна страница, проектот претставува „неформален меѓународен проект за социјално вмрежување“ без „формална организациска припадност“. Движењето започнало на 19 јуни 2014 година, на 10-годишнината од смртта на Новикова. На тој ден се одржале протести на плоштадот Лоундес. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.justicefornovikova.com/how-i-was-murdered/the-perpetrators/|title=The Perpetrators|work=Justice for Novikova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224232505/http://www.justicefornovikova.com/how-i-was-murdered/the-perpetrators/|archive-date=24 February 2015|accessdate=24 February 2015}}</ref> Алиев ги осудил демонстрантите на „Правда за Новикова“ како агенти на казахстанските тајни служби. ==Виктимизација== Алиев ги негирал сите обвиненија против него. Според извештаите, тој тврдел дека бил гонет од казахстанската влада и дека луѓето кои го следат се „во сојуз со Казахстан“. <ref name=threatened/> Според едно интервју, тој изјавил дека „кривичните обвиненија кои режимот се обидел да му ги припише се целосна измислица“. <ref name=GodfatherInLaw>{{cite news|url=http://www.rferl.org/content/Interview_Rakhat_Aliev_Discusses_Kazakhstans_GodfatherInLaw/1742575.html|title=Interview: Rakhat Aliev Discusses Kazakhstan's 'Godfather-In-Law'|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|date=29 May 2009 |access-date=24 February 2015}}</ref> Тој исто така во истото интервју изјавил дека сите обвиненија се „измислени првенствено од раководството на Комитетот за национална безбедност, јавниот обвинител, министерот за внатрешни работи и целиот моќен блок на министерства“. <ref name=GodfatherInLaw/> Тој изјавил дека сите негови судења и пресуди биле политички мотивирани и им кажал на весниците дека би бил подготвен да се појави пред австриските судови, но стравувал дека ќе биде киднапиран. <ref name="lives fear"/> Исто така, наводно го нарекол адвокатот Габриел Лански, кој им помагал на вдовиците на банкарите и нивните кампањи за правда, како „фронтови на казахстанскиот режим“. <ref name="lives fear">{{cite news|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/asianet/130411/rakhat-aliyev-malta-lives-fear-he-will-be-kidnapped|title=Rakhat Aliyev in Malta lives in fear that he will be kidnapped|work=GlobalPost|author=Matthew Vella |date=11 April 2013}}</ref> Се известува дека Алиев ширел фалсификувани документи за да ги дискредитира оние кои ги смета за критичари, вклучувајќи ги поранешниот британски премиер [[Тони Блер]], поранешниот претседател на САД [[Бил Клинтон]], поранешниот австриски канцелар [[Алфред Гузенбауер]] и актуелниот претседател [[Хајнц Фишер]], поранешниот полски претседател [[Александар Квашњевски]], поранешниот италијански премиер [[Романо Проди]] и поранешниот германски канцелар [[Герхард Шредер]] <ref name="forbes">[https://web.archive.org/web/20140907085242/http://www.forbes.com/sites/realspin/2014/09/03/the-kgbs-successor-is-using-forged-documents-to-deceive-the-west/ "The KGB's Successor Is Using Forged Documents to Deceive the West"] Forbes, 3 September 2014</ref> ===Skype-повици=== Сепак, според весникот ''[[Die Presse]]'', австриските власти пронашле [[Skype]] повици кои ги поткопуваат неговите тврдења. Пронајдените повици наводно ја разгледувале исчезнувањето на двајцата менаџери на банката Нурбанк и местоположбата на телата. Покрај тоа, наводно се разговарало и за неговото алиби за време на нивното исчезнување. <ref name=threatened/> Skype повиците исто така наводно снимиле како Алиев наредува изработка на конкретен фалсификуван документ со цел да се дискредитираат поранешниот британски премиер Блер и поранешниот австриски канцелар Гузенбауер. <ref name="forbes"/> ==''Алиев против Назарбаев''== На 9 февруари 2007 година, претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] го назначил Алиев за амбасадор на Казахстан во Австрија и постојан претставник во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|ОБСЕ]] (Организација за безбедност и соработка во Европа) и други меѓународни организации во Виена. Овој потег се случил неколку дена откако Алиев бил вмешан во контроверзија поврзана со исчезнувањето на двајца поранешни извршни директори на казахстанската банка Нурбанк. На 6 февруари 2007 година, Финансиската полиција соопштила дека истражува двајца поранешни менаџери (двајцата поднеле оставка на 22 јануари 2007) на Нурбанк под сомнение за измама. По дозволата на претседателот Назарбаев до казахстанските органи за спроведување на законот да го истражат овој случај „без оглед на рангот“, Алиев бил обвинет за киднапирање и изнуда на крајот на мај 2007 година. На 22 мај, Нурсултан Назарбаев потпишал уставни измени кои практично му овозможуваат да стане претседател доживотно, потег осуден од опозицијата. Алиев се приклучи на критиките, велејќи дека измените го загрозуваат кандидатурата на Казахстан за претседавање со ОБСЕ. Алиев го обвинил Назарбаев за „де факто узурпација“ на власта. По негирањата на Алиев и неговите тврдења дека е жртва на политичка репресија, Назарбаев на 26 мај издал указ бр. 333 со кој му ги одзел сите официјални функции на својот зет. Два дена подоцна, [[Министерство за внатрешни работи на Казахстан|Министерството за внатрешни работи]] објавило ново соопштение дека е издадена меѓународна потерница и дека истражители се испратени во Виена, седиштето на ОБСЕ, за да го уапсат. Новото соопштение навело обвиненија за криминално здружување, економски криминал и киднапирање. На 26 мај 2007 година, Рахат Алиев бил разрешен од функцијата амбасадор во Австрија и му бил одземен неговиот [[дипломатски имунитет]]. На 30 мај, казахстанската влада формално побарала од Австрија да го уапси Алиев за киднапирање и да го екстрадира во Казахстан. Биле издадени потерници и за други лица од неговиот круг. На 30 мај 2007 година му бил укинат дипломатскиот имунитет. Во изјава, Алиев ги опишал обвиненијата како апсурдни и рекол дека е жртва на политички прогон. На 7 август 2007 година, суд во Виена го одбил барањето на Казахстан за екстрадиција на Алиев и пресудил против предавањето на зетот на казахстанскиот претседател Нурсултан Назарбаев, кој бил баран поради обвиненија за киднапирање. Судот оценил дека Алиев нема да добие фер судење во својата земја и дека неговите човекови права не можат да бидат гарантирани доколку биде вратен. Кривичната постапка против Алиев и неговите соучесници завршила во средината на јануари 2008 година: киднапирање на тројца високи менаџери на Нурбанк во јануари 2007 година (судбината на двајца од нив сè уште е непозната) и формирање на организирана криминална група виновна за рекетирање и фалсификување документи. Окружниот суд во Алмати го осудил Алиев во отсуство на 20 години затвор со висок степен на обезбедување и конфискација на имотот. Судот изрекол и долги затворски казни за други лица. На крајот на март 2008 година, Воениот суд на гарнизонот Акмола го прогласил Рахат Алиев за клучна личност во подготовка на државен удар и го осудил на 20 години затвор. <ref>{{cite news|url=http://www.rferl.org/content/rivals_in_kazakh_power_struggle_take_feud_washington/24244658.html|title=Rivals In Kazakh Power Struggle Take Their Feud To Washington|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|date=24 February 2015 |access-date=24 February 2015 |last1=Tahir |first1=Muhammad }}</ref> Неговиот соработник Мусаев, поранешен шеф на КНБ, исто така бил осуден на 20 години затвор. Алиев и Мусаев биле прогласени за виновни според следниве членови од Кривичниот законик на Република Казахстан: член 168, став 1 „Преземање на власт со насилство“, член 235, став 4 „Формирање и раководење со организирана криминална група“, член 172, став 4 „Нелегално стекнување и откривање државни тајни“, член 176, став 3 „Проневера на туѓ имот“, член 251, став 3 „Нелегална трговија со оружје, муниција и експлозиви“, член 255, став 4 „Кражба на муниција и експлозиви“, како и член 380, став 2 „Злоупотреба на овластувања“. На 17 јуни 2011 година, Покраинскиот суд во Виена за кривични работи го одбил второто барање за екстрадиција од Казахстан, бидејќи не било исклучено дека Алиев би бил прогонуван од политички причини. <ref>[http://diepresse.com/home/panorama/wien/670895/Wiener-Gericht-lehnt-Auslieferung-Alijews-ab "Wiener Gericht lehnt Auslieferung Alijews ab"] ''Die Presse'', 17 June 2011 (online edition)</ref> Казахстан барал екстрадиција за спроведување на претходно донесените пресуди. Во 2013 година, Алиев ја објавил книгата ''[[Godfather-in-law]]'', во која го обвинил Назарбаев дека е одговорен за убиствата на опозициските лидери. <ref name=GodfatherInLaw/> ==Развод и повторен брак== На 13 јуни 2007 година, Алиев се развел од сопругата Дарига. Тој тврдел дека разводот бил извршен без негово знаење или согласност. <ref>[http://www.themoscowtimes.com/stories/2007/06/13/016.html "Nazarbayev's Son-in-Law Is Divorced"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002042930/http://www.themoscowtimes.com/stories/2007/06/13/016.html |date=2007-10-02 }} ''Moscow Times'', 13 June 2007</ref> „Денес добив информација дека сум разведен“, изјави Алиев во понеделникот. „Факс со таа информација го фрлиле преку оградата на мојот дом на полноќ... Дури го фалсификувале и мојот потпис на документот.“ Алиев имал три деца со најстарата ќерка на Назарбаев, Дарига. „Разговарав со сопругата по телефон“, изјави Алиев, покажувајќи документи според кои таа побарала развод. „Таа рече: „Мојот татко изврши голем притисок врз мене“, и не можела да направи ништо.“ Нивниот син [[Ајсултан Назарбаев]] ({{langx|ru|Айсултан Назарбаев}}; 26 август 1990 – 16 август 2020) станал гласен критичар на Нурсултан Назарбаев. <ref name="exclusive.kz">{{Cite web |url=https://www.exclusive.kz/expertiza/117991/pages/3/ |title=Айсултан Назарбаев: «Верьте своему сердцу» |access-date=2021-05-13 |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513012345/https://www.exclusive.kz/expertiza/117991/pages/3/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://akipress.com/news:633257:Nursultan_Nazarbayev_s_grandson_claims_somebody_wants_to_kill_him/ Nursultan Nazarbayev's grandson claims somebody wants to kill him]</ref> Тој изјавил дека не го наследил богатството на својот татко затоа што било украдено од Дарига и [[Алнур Мусаев]]. <ref name="exclusive.kz"/> Нивниот син [[Нурали Алиев]] ({{langx|ru|Нурали Алиев}}; р. 1 јануари 1985) е активен во финансии и банкарство како извршен директор во Нурбанк АД од март 2006 до јули 2010 година, а од 1 јуни 2009 година станал мнозински акционер со удел од 56,38% заедно со Дарига. <ref>[http://www.en.nurbank.kz/en/about/history Nurbank History]</ref><ref>[https://cdn.occrp.org/projects/panamapapers/kazakhstan/Nurbank%202007%20-%20Nurali%20Aliyev%20-%20President%20of%20BoD.pdf АО «Нурбанк» Изменения в составе Совета директоров АО «Нурбанк»]</ref><ref>[https://cdn.occrp.org/projects/panamapapers/kazakhstan/Nurbank%202007%20report%20-%20Nurali%20and%20Nazarbayeva%20become%20shareholders.pdf «Нурбанк»]</ref> Нурали Алиев бил спомнат во [[Panama Papers]] како лице кое поседува големо богатство преку офшор компании. <ref>[https://www.occrp.org/en/panamapapers/kazakh-presidents-grandson-offshores/ Kazakhstan: President’s Grandson Hid Assets Offshore]</ref><ref>[https://eurasianet.org/kazakhstan-panama-papers-expose-nazarbayev-grandson Kazakhstan: Panama Papers Expose Nazarbayev Grandson]</ref><ref>[https://meduza.io/news/2016/04/04/u-vnuka-prezidenta-kazahstana-obnaruzhili-ofshornye-kompanii У внука президента Казахстана обнаружили офшорные компании]</ref><ref>[https://www.forumdaily.com/en/zhurnalisty-vylozhili-v-obshhij-dostup-panamskie-dokumenty-videoinstrukciya/ Journalists have posted the Panama Papers in the public domain. Video instruction]</ref> Во пролетта 2020 година, суд во Лондон му наложил да го докаже легалното потекло на повеќе од 100 милиони долари од неговото богатство. <ref>[https://www.bbc.com/russian/news-51746068 Дочь и внука Назарбаева связали с необоснованным богатством в Лондоне. Оно арестовано]</ref><ref>[https://eurasianet.org/kazakhstan-nazarbayev-wealth-ruling-dismays-transparency-campaigners Kazakhstan: Nazarbayev wealth ruling dismays transparency campaigners]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/uk-britain-kazakhstan-idUKKBN24012X Ex-Kazakh president's grandson, others seek 1.5 million pound costs after UK wealth order failure]</ref> Тој е оженет со Аида Бериковна, ќерка на [[Берик Имашев]]. На 23 јуни 2018 година, нивната ќерка Венера се омажила за Дален Чајжунусов, дипломец на Правниот факултет при [[Казашки национален универзитет|Казашкиот национален универзитет]]. <ref name="Биография Рахата Алиева">[https://ria.ru/20150224/1049337195.html Биография Рахата Алиева]</ref><ref>[https://www.caravan.kz/news/v-almaty-proshla-svadba-starshejj-vnuchki-prezidenta-rk-457362/ В Алматы прошла свадьба старшей внучки Президента РК ]</ref><ref name="365info.kz">[https://365info.kz/2018/06/dariga-nazarbaeva-vydala-zamuzh-edinstvennuyu-doch Дарига Назарбаева выдала замуж единственную дочь]</ref> Алиев се оженил со својата асистентка Елнара Шоразова, која имала австриски пасош, и го презел машкиот облик на нејзиното презиме – Шораз – како свое. Двајцата побегнале во [[Малта]], каде што властите им го замрзнале имотот поради обвинувања за перење пари во март 2014 година. <ref>[http://www.eurasiantransition.org/files/b86c46104b7297a813ed38efaffcaf8e-514.php "Freezing Order by Maltese Court Against Rakhat Aliyev and His Wife"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224200348/http://www.eurasiantransition.org/files/b86c46104b7297a813ed38efaffcaf8e-514.php|date=24 February 2015}} Eurasian Transition Group, 3 March 2014.</ref> Алиев се предаде на австриските власти во јуни 2014 година. <ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-27729970 Austria arrests top Kazakh dissident Rakhat Aliyev] BBC News Europe, 6 June 2014.</ref><ref>[https://www.rferl.org/a/1143912.html KAZAKH PRESIDENT'S FORMER SON-IN-LAW CLAIMS ACQUITTAL BY AUSTRIAN COURT]</ref> Тие имаат син. <ref name="Биография Рахата Алиева"/> ==Смрт== [[File:Wiener Zentralfriedhof - Alte Arkaden - Grab von Rakhat Aliyev.jpg|thumb|right|Гробот на Алиев на Централните гробишта во Виена]] На 24 февруари 2015 година, на 40-тиот ден по смртта на неговиот [[Мухтар Алиев|татко]], <ref>{{cite news|title=Жизнь и смерть Рахата Алиева|url=https://camonitor.kz/15399-zhizn-i-smert-rahata-alieva.html|agency=|date=27 February 2015}}</ref> Рахат Алиев бил пронајден мртов во самицата на затворот во [[Виена]]. Според официјалните извештаи, Алиев наводно извршил [[самоубиство]] со бесење. Сепак, неговиот адвокат Клаус Ајнедтер изјавил дека е силно сомничав во врска со смртта и очекува темелна истрага. „Имам сериозни сомнежи без да сакам да обвинувам некого. Го посетив вчера. Немаше никаков знак за опасност од самоубиство“, изјавил Ајнедтер. <ref>{{cite news|title=Kazakh ex-diplomat Aliyev found hanged in Austrian jail|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-aliyev-idUSKBN0LS0LB20150224|work=[[Reuters]]|date=24 February 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Бывший зять Назарбаева повесился в тюрьме Вены|url=https://www.bbc.com/russian/international/2015/02/150224_rakhat_aliev_death|agency=[[BBC]]|date=24 February 2015}}</ref> Федералното министерство за правда (Австрија) официјално го потврдил фактот на самоубиството на Алиев во затворската ќелија. <ref>[http://vlast.kz/article/minjust_avstrii_podtverdil_ministerstvu_inostrannyh_del_kazahstana_fakt_samoubijstva_alieva-9818.html The Ministry of Justice (Austria) has confirmed the fact of Aliyev's suicide]</ref> Потоа Министерството за надворешни работи на Република Казахстан соопшти дека инсистира на учество во истрагата за неговата смрт. <ref>[http://vlast.kz/article/kazahstan_gotov_prinjat_uchastie_v_rassledovanii_obstojatelstv_smerti_alieva_mid-9831.html The Republic of Kazakhstan is ready to participate in the investigation into the death of Aliyev]</ref> Независен извештај од 2016 година ја отфрлил верзијата за самоубиство и посочил дека телото покажувало траги на задушување.<ref>{{Cite web|url=https://wien.orf.at/news/stories/2814133/|title=Causa Alijew: Für neuen Gutachter Mord|date=2016-12-12|website=wien.orf.at|language=de|access-date=2019-04-12}}</ref> ==Политички ставови== Во 2006 година, Алиев повикал на создавање на „британски стил“ [[уставна монархија]] во Казахстан, верувајќи дека тоа ќе донесе стабилност и либерална демократија во земјата. Тој тврдел дека со усвојувањето на републикански облик на владеење по стекнувањето независност во 1991 година, Казахстан се оддалечил од своите традиции. <ref>{{Cite web|url=https://www.oneindia.com/2006/09/01/kazakh-leaders-son-in-law-calls-for-monarchy-1157114480.html|title=Kazakh leader's son-in-law calls for monarchy|date=2006-09-01|website=oneindia.com|language=en|access-date=2021-04-18}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.theguardian.com/world/2009/dec/29/kazakhstan-press-freedom-osce "Kazakhstan cracks down on press freedom on eve of leading OSCE"] Luke Harding, ''[[The Guardian]]'', 29 December 2009 *[http://www.justicefornovikova.com/ JusticeForNovikova.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226123230/http://www.justicefornovikova.com/ |date=2015-02-26 }} *[http://rakhataliyev.com/ RakhatAliyev.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914101437/http://rakhataliyev.com/ |date=2014-09-14 }} *[https://www.youtube.com/watch?v=kUWJk3BTvcE Anastasiya Novikova's Story] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20140607030205/http://en.tagdyr.net/ en.tagdyr.net/]}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Алиев, Рахат}} [[Категорија:Луѓе од Алмати]] [[Категорија:Починати во 2015 година]] [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со текст на руски]] [[Категорија:Амбасадори на Казахстан во Македонија]] [[Категорија:Амбасадори на Казахстан во Хрватска]] [[Категорија:Амбасадори на Казахстан во Србија]] [[Категорија:Амбасадори на Казахстан во Австрија]] [[Категорија:Казахстански политичари]] 95sfprfzst84hsrlxenygn6eiswspgi 5537835 5537832 2026-04-11T20:23:25Z Тиверополник 1815 5537835 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | honorific-prefix = | honorific-suffix = | native_name = {{Nobold|Рахат Әлиев}} | native_name_lang = kk | image = Rakhat Aliyev.jpg | alt = | caption = Алиев во 2007 | office = Амбасадор на [[Нурсултан Назарбаев]] во [[Австрија]] | term_start = 21 јуни 2002 | term_end = 9 јули 2005 | president = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor = Сагинбек Турсунов | successor = Дулат Кањушев | term_start2 = 9 февруари 2007 | term_end2 = 26 мај 2007 | predecessor2 = Дулат Кањушев | successor2 = [[Кајрат Абдракманов]] | office3 = Амбасадор на Казахстан во [[Република Македонија|Македонија]] | term_start3 = 21 јуни 2002 | term_end3 = 9 јули 2005 | president3 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor3 = Функцијата е воспоставена | successor3 = Рашид Ибраев <small>(2007)</small> | office4 = Амбасадор на Казахстан во Хрватска | term_start4 = 21 јуни 2002 | term_end4 = 9 јули 2005 | president4 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor4 = Функцијата е воспоставена | successor4 = Дулат Кањушев | office5 = Амбасадор на Казахстан во [[Србија и Црна Гора]] | term_start5 = 21 јуни 2002 | term_end5 = 9 јули 2005 | president5 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor5 = Функцијата е воспоставена | successor5 = Рашид Ибраев <small>(2007)</small> | office6 = Амбасадор на Казахстан во [[Словенија]] | term_start6 = 21 јуни 2002 | term_end6 = 9 јули 2005 | president6 = [[Нурсултан Назарбаев]] | predecessor6 = Функцијата е воспоставена | successor6 = Дулат Кањушев | birth_name = Рахат Алиев | birth_date = {{Birth date|1961|12|10|df=y}} | birth_place = [[Алмати]], [[Казашка Советска Социјалистичка Република|Казашка ССР]], [[СССР]]<ref name="zakon">{{cite web|url=http://online.zakon.kz/Document/?doc_id=30127950|title=Алиев Рахат Мухтарович (персональная справка)|publisher=Zakon.kz|access-date=24 February 2015|language=ru}}</ref> | death_date = {{Death date and age|2015|2|24|1961|12|10|df=y}} | death_place = [[Виена]], Австрија | death_cause = | body_discovered = | resting_place = | resting_place_coordinates = <!-- {{coord|LAT|LONG|type:landmark|display=inline}} --> | monuments = | residence = | citizenship = | education = диплома по право, 1997; доктор на економски науки, 2005 | alma_mater = | spouse = Дарига Назарбаева (1983-2007) развод<br>Елната Шоразова (2007) | children = * Нурали (роден 1985) * [[Ајсултан Назарбаев]] (1990–2020) * Венера (родена 2001)<ref name="zakon"/> {{endplainlist}} | nationality = | occupation = {{Flatlist| * хирург * дипломат * политичар * бизнисмен }} | years_active = | known_for = Апсења за убиство, киднапирање, перење пари }} '''Рахат Мухтарули Алиев''' ({{Langx|kk|Рахат Мұхтарұлы Әлиев}}, ''Рахат Мухтарули Алиев''; роден на 10 декември 1961 – починал на 24 февруари 2015) — казачки политичар и дипломат, кој починал во [[Австрија|австриски]] затвор чекајќи судење под обвинение за убиство. Неговото судење било планирано да започне во [[Виена]] во првата половина од 2015 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=https://kurier.at/chronik/wien/rakhat-aliyev-kasachischer-ex-botschafter-tot-in-seiner-zelle/116.004.799|title=Die letzten Stunden des Rakhat Aliyev|last=Peyerl|first=Ricardo|last2=Schreiber|first2=Dominik|date=2015-02-24|work=kurier.at|language=de|accessdate=2021-08-25}}</ref> Австриските правни кругови обрнале големо внимание на овој високопрофилен кривичен случај во кој поранешен дипломат се соочил со обвиненија за убиство. Тој бил началник на даночната полиција на Казахстан, заменик-началник на службата за државна безбедност КНБ (наследник на советскиот [[КГБ]]), амбасадор во Австрија и прв заменик-министер за надворешни работи. Додека служел на тие владини позиции, Алиев стекнал богатство во банкарството, рафинирањето на нафта, медиумите, телекомуникациите и секторите за земјоделски производи. Роден е во [[Алмати]]. Во февруари 2007 година, тој бил назначен за амбасадор на Казахстан во Австрија и во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|Организацијата за безбедност и соработка во Европа]], пред да биде разрешен од функцијата и да го изгуби дипломатскиот имунитет. До јуни 2007 година, Алиев бил во брак со [[Дарига Назарбаева]], најстарата ќерка на казахстанскиот претседател [[Нурсултан Назарбаев]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/british-inquest-says-grandson-of-ex-kazakh-president-nazarbaev-died-of-natural-causes-cocaine-addiction/31167901.html|title=British Inquest Says Nazarbaev's Grandson Died Of Natural Causes, Cocaine Addiction|last=Eckel|first=Mike|date=25 March 2021|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2021-08-25|language=en}}</ref> <ref>{{Наведени вести|url=https://www.rferl.org/a/kazakhstan-rakhat-aliev-timeline/26867151.html|title=Timeline: Rakhat Aliev's Fall From Grace|date=24 February 2015|work=Radio Free Europe/Radio Liberty|access-date=2021-08-25|language=en}}</ref> Откако се криел во [[Малта]] за да избегне потерница од [[Интерпол]] за негово апсење и се обидел да добие кипарско државјанство, Алиев бил приведен во јуни 2014 година од страна на австриските власти под обвинение за киднапирање и убиство.<ref>{{cite web|url=http://www.austriantimes.at/news/General_News/2014-06-06/51200/Former_Kazakh_diplomat_Rakhat_Aliyev_arrested_in_Vienna_|title=Former Kazakh diplomat Rakhat Aliyev arrested in Vienna - General News - Austrian Times Online News - English Newspaper|archive-url=https://web.archive.org/web/20140610020907/http://austriantimes.at/news/General_News/2014-06-06/51200/Former_Kazakh_diplomat_Rakhat_Aliyev_arrested_in_Vienna_|archive-date=2014-06-10|access-date=2014-07-03|url-status=dead}}</ref> Тој бил затворен во затворот Јозефштат во исчекување на судењето и бил ставен под надзор поради ризик од самоубиство.<ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/104970/kazakh_exiles_wife_accuses_malta_of_human_rights_breach|title=Kazakh exile Rakhat Aliyev's wife accuses Malta of human rights breach|work=MaltaToday.com.mt|language=en|accessdate=2021-08-25}}</ref> Алиев, кој се претставил себеси како дисидент откако се скарал со раководството на [[Казахстан]], рекол дека не е виновен и дека обвиненијата против него се политички мотивирани. == Ран живот и образование == Рахат Алиев е роден на 10 декември 1962 година во [[Алмати]]. <ref name="ria">{{Наведена мрежна страница|url=https://ria.ru/20150224/1049337195.html|title=Биография Рахата Алиева|date=24 February 2015|work=РИА Новости|publisher=[[RIA Novosti]]|language=ru|accessdate=2024-08-03}}</ref> Тој потекнува од кијикши огранокот на семејството џаманбај од кланот [[Qonyrat|конјрат]], Среден жуз. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://titus.kz/print.php?id=1512|title=Рахатгейт: казахи дерутся, а иностранцы радуются, Шымкент|archive-url=https://web.archive.org/web/20201121085937/http://titus.kz/print.php?id=1512|archive-date=2020-11-21|accessdate=2018-11-20}}</ref> На 7 октомври 1983 година, Алиев се оженил со [[Дарига Назарбаева]], ќерка на првиот секретар на Централниот комитет на Комунистичката партија на Казахстанската ССР, Нурсултан Назарбаев во тоа време. == Кариера == Во 1986 година, Алиев станал хирург во [[Казашки национален медицински универзитет|Медицинскиот институт Алма-Ата]]. Работел како лабораториски лекар во Казахстанскиот истражувачки институт за хирургија, а од 1986 до 1989 година бил клинички специјализант и постдипломски студент на Вториот московски медицински институт. Од 1989 до 1993 година бил виш, а потоа и водечки истражувач во Казахстанскиот истражувачки институт за хирургија. Во 1993 година, тој бил назначен за заменик-претседател на Одделот за надворешни економски односи на [[Министерство за здравство на Казахстан|Министерството за здравство]]. Од 1993 година, тој исто така раководел со многу компании, вклучително и како генерален директор на трговската компанија „КазМедИмпорт“ во рамките на Министерството за надворешни економски односи (1993–1995), генерален директор на претпријатието „РР Казахстан — Трговија и финансирање ДОО“ и претседател на „Шеќерен центар“ ({{Јаз|ru|Сахарный центр}}) (1995–1996). Од декември 1996 година, тој служел во разни органи поврзани со даноци, а бил и раководител на Одделот за борба против корупција и шверц. Од април 1997 година, станал раководител на Одделот за даночна полиција на [[Алмати]], а во ноември 1997 година станал директор на Одделот за даночна полиција на [[Министерство за финансии на Казахстан|Министерството за финансии]]. Од октомври 1998 година, тој бил и претседател на Комитетот за даночна полиција, прв заменик-министер за државни приходи на Казахстан. Во исто време, во 1997 година, дипломирал на Вишиот правен факултет „Адилет“ во специјалност „адвокат-правен научник“ и стажирал на Академијата на ФБИ. Од септември 1999 година, тој служел во структурите на Комитетот за национална безбедност: како раководител на одделот за Алмати и [[Алматинска област|Алматиинската област]], од јули 2000 година бил заменик, а од мај 2001 година бил прв заменик-претседател на Комитетот за национална безбедност. Од ноември 2001 година, тој бил заменик-шеф на безбедносната служба на [[Претседател на Казахстан|претседателот на Казахстан]]. Во јануари 2002 година, тој станал претседател на [[Национален олимписки комитет на Казахстан|Националниот олимписки комитет на Казахстан]]. Од 21 јуни 2002 година до јули 2005 година, тој бил амбасадор на Казахстан во [[Австрија]] и истовремено во [[Србија и Црна Гора]]; исто така, ја претставувал земјата во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|ОБСЕ]] и некои други меѓународни организации акредитирани во Виена. Во исто време, тој бил амбасадор на Казахстан во [[Словенија]], [[Хрватска]], [[Македонија]]. На 18 февруари 2003 година, на состанокот на Постојаниот совет на ОБСЕ, тој официјално поднел кандидатура за претседателството на Казахстан со ОБСЕ во 2009 година, но кандидатурата не добила поддршка од голем број членки на ОБСЕ. <ref>{{Наведена книга|url=http://www.globalaffairs.ru/number/n_11149|title=Поле битвы — ОБСЕ|last=Dubnov|first=Arkadiy|publisher=Россия в глобальной политике|year=2008|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20170702223423/http://www.globalaffairs.ru/number/n_11149|archive-date=2017-07-02}}</ref> Успехот на Казахстан во унапредувањето на својата кандидатура за претседателството со ОБСЕ дошла дури откако Рахат Алиев бил отстранет од сите функции. <ref>{{Наведена книга|url=http://www.contur.kz/node/399|title=Рахат и ОБСЕ|last=Baityrov|first=Dzhanibek|publisher=Контур : информационно-аналитическое издание|year=2009|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20201122061902/http://www.contur.kz/node/399|archive-date=2020-11-22}}</ref> Од јули 2005 година, станал прв заменик -[[Министерство за надворешни работи на Казахстан|министер за надворешни работи на Казахстан]], а истовремено од август 2005 година, станал специјален претставник на Казахстан за соработка со ОБСЕ. Од 9 февруари 2007 година, тој бил назначен за амбасадор на Казахстан во Австрија, постојан претставник на Казахстан во ОБСЕ и некои други меѓународни организации во Виена. Во различни години, тој исто така ја предводел Федерацијата на водни спортови на Казахстан (1996–2007), советот на Јавната фондација „Формирање на даночна култура“ (1997–2001), [[Фудбалска федерација на Казахстан|Казахстанската фудбалска федерација]] (јуни 1999 – август 2007), бил и прв потпретседател на Националното здружение на даночни обврзници на Казахстан (јануари 1998 – јануари 2002). == Кривични обвинувања == === Перење пари === Парите на Алиев наводно биле вложени во две офшор компании, AV Maximus SA и Argocom Ltd, двете со седиште на [[Британски Девствени Острови|Британските Девствени Острови]]. Оттука, парите заминувале во АВ Максимус Холдинг, нивната матична компанија. <ref name="kazworld 27810">{{Наведена мрежна страница|url=http://kazworld.info/?p=27810|title=Kazakhstan - Rakhat Aliyev's exotic cash laundering trail: Caribbean dimensions revealed - kazworld.info|work=kazworld.info|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714195735/http://kazworld.info/?p=27810|archive-date=July 14, 2014|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според извештаите, подружницата на АВ Максимус СА на Британските Девствени Острови добила 24,8 милиони евра и 91,4 милиони американски долари, додека Агроком добила 15,6 милиони евра. Парите биле насочени кон Армореал трејдинг и СТАРТ Менаџмент консалтинг, меѓу другите подружници. Кредитите помеѓу овие подружници потоа биле испраќани до Metallwerke Bender Rhineland, дел од нив преку ITR Information Technology GmbH. Metallwerke Bender Rhineland (MBR) потоа ги вратила преку Armoreal trading, на крајот отишле кај AV Maximus SA. Парите биле вратени на AV Maximus SA како поврат на инвестициите, што овозможило парите легално да се префрлат на A&P Power Ltd преку AV Maximus Holding AG. A&A Power е во сопственост на A&P Power Holdings Ltd, која е со седиште во Невис. Алиев се преселил на Малта со својата втора сопруга Елнара Шоразова; двајцата наводно почнале да се распуштаат и реорганизираат својата мрежа за перење пари. MBR била продадена на компанија со седиште во [[Дубаи]] во март 2010 година. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/28709/investigators-told-of-rakhat-aliyev-s-alleged-money-laundering-network-20130729#.U7q8eVdBn5w|title=Investigators told of Rakhat Aliyev's alleged money laundering network|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Армореал Трејдинг била ликвидирана во декември 2010 година, додека австриска компанија позната како Вајтлисен префрлила 2,4 милиони евра на A&P Power Ltd. Во март 2011 година, АВ Максимус Холдинг била продадена на A&P Power Ltd и преименувана во Цирих Асет Менаџмент. Во 2005 година, истрагата за овој договор започнала кога Визбаден наводно бил предупреден за сомнителната кредитна активност на Армореал Трејдинг. Од жалбата ништо не произлегло и прашањето останало нерешено до пролетта 2007 година, кога три австриски банки, Шолербанк АГ, Привитнвест Банк АГ и М&А Приватнанк АГ, му пријавиле на австрискиот министер за внатрешни работи трансакции поврзани со компанијата на Алиев. Времето на овие извештаи се совпаднало со разводот на Алиев од неговата прва сопруга, ќерката на претседателот на Казахстан, и неговото губење на наклонетоста кај владејачкото семејство. Потоа, сите банкарски сметки на неговите претпријатија биле блокирани. Парите потекнуваат од крајот на 1990-тите, кога Алиев бил раководител на даночната управа во Казахстан. Според извештаите, Алиев стекнал големо богатство преку измама на разни компании и услуги, додека уживал заштита како зет на претседателот, од кои една била и државната фудбалска репрезентација на Казахстан. Сите финансиски интереси биле сместени во „СТАРТ Менаџмент консалтинг ГмбХ“, фирма со седиште во [[Виена]]. Помеѓу март 2006 и јануари 2007 година, 1 милион евра спонзорски пари исчезнале од сметките на СТАРТ. И покрај ова, договорот меѓу двете компании бил обновен на почетокот на 2007 година и 403.000 евра биле префрлени на сметката на СТАРТ. === Предавство === Владата на Казахстан го прогласила на Алиев за предавник поради обид за државен удар против претседателот на Казахстан. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/national/30095/aliyev-s-hunters-accused-of-espionage-20130921#.U7a_k_ldWSo|title=Aliyev's hunters accused of 'espionage'|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> === Мачење === Алиев наводно ги мачел двајцата телохранители на [[Акежан Кажегелдин]] за да ги натера да признаат дека сакале да извршат државен удар. <ref name="Austrian passport">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyev-no-longer-has-Austrian-passport-23967/|title=Rakhat Aliyev no longer has Austrian passport|date=14 November 2013|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Двајцата мажи, Ибраев и Афанасенко, тврделе дека во април 2000 година, Алиев ги мачел вкупно 48 часа, сакајќи да признаат дека Кажегелдин планирал државен удар во Казахстан против Назарбаев. Според адвокатот на двајцата обвинители, Лотар де Мезиер, тие се обратиле до органите за спроведување на законот на Малта барајќи кривична постапка, но властите наводно никогаш не го сториле тоа. <ref name="Cypriot">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyev-eyeing-Cypriot-citizenship-24692/|title=Rakhat Aliyev eyeing Cypriot citizenship|date=17 December 2013|work=Tengrinews|accessdate=24 February 2015}}</ref> === Убиство === Алиев бил обвинет за убиство на лидерот на казахстанската опозиција, [[Алтинбек Сарсенбаев]] <ref name="Vienna Prosecutors">{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Rakhat-Aliyevs-arrest-confirmed-by-Vienna-Prosecutors-254013/|title=Rakhat Aliyev's arrest confirmed by Vienna Prosecutors|date=7 June 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> во февруари 2006 година, според казахстанските обвинители. Во декември 2013 година, обвинителите наводно објавиле наоди дека Алиев го нарачал атентатот. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/crime/Eurojust-and-Europol-called-to-investigate-Aliyev-25129/|title=Eurojust and Europol called to investigate Aliyev|date=6 January 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Во јануари 2014 година, канцеларијата поднела барање за покренување нов случај против Алиев и поранешниот шеф на Националната безбедност на Казахстан, [[Евла|Алнус]] Масаев, поврзан со вмешаноста во убиството на лидерот на опозицијата, како и неговиот телохранител и неговиот адвокат. Покрај тоа, наводно, Алиев ја мачел и убил и 23-годишната телевизиска водителка [[Анастасија Новикова]]. <ref>{{Наведени вести|url=https://www.nytimes.com/2007/10/27/world/asia/27kazakhstan.html|title=Kazakh Web Sites Blocked|last=David L. Stern and C. J. Chivers|date=27 October 2007|work=[[The New York Times]]}}</ref> Според извештаите, семејството на Новикова го изгубило контактот со неа во 2004 година, но чекало три години пред да го пријави нејзиното исчезнување, на 26 јули 2007 година. Писмата добиени помеѓу неа и нејзиното семејство го идентификувале Алиев како татко на нејзината ќерка. Новикова наводно се омажила за Данијар Естен од казашката амбасада во Виена за да го покрие флертувањето на Алиев. Ќерката била одземена од Новикова кратко време по нејзиното раѓање. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://enews.fergananews.com/articles/2081|title=Mistress' body may supplement the extradition request for Rahat Aliyev - Fergana Information Agency, Moscow|work=fergananews.com|accessdate=24 February 2015}}</ref> Алиев ги негирал обвинувањата против него и изјавил дека тие се политички мотивирани. == Трошоци == Алиев побегнал во Австрија кога бил под истрага за убиството на двајцата менаџери на Нурбанк. Пред да биде уапсен, тој брзо бил назначен за нов амбасадор на Казахстан во Австрија на 9 февруари 2007 година, како учтив начин да се изнесе од земјата. Додека бил во Австрија, Алиев ја објавил својата кандидатура за претстојните избори во Казахстан и го критикувал актуелниот претседател на Казахстан, Нурсултан Назарбаев. Целосна домашна истрага во Казахстан започнала во мај 2007 година за активностите на Алиев. Според извештаите, „Казахстан двапати побарал негова екстрадиција од Австрија, но земјата била одбиена по двата основи, бидејќи Австрија не била сигурна дека Алиев ќе добие фер судење во неговата татковина“. Тој се оженил со австриската државјанка Елнара Шоразова и уживал слободно движење низ Европа иако бил под истрага за обвиненија за измама во Австрија, Германија и Малта. Европската комесарка Сесилија Малмстром им изјавила на новинарите дека истрагата за обвиненијата за измама била тешка поради различното кривично законодавство во земјите од Европската Унија. <ref name="U7anvvldWSo">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/world/40793/rakhat_aliyev_threatened_in_prison_new_evidence_emerges_#.U7anvvldWSo|title=Rakhat Aliyev threatened in prison, new evidence emerges|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според извештаите, во ноември 2013 година, Алиев направил обид да отвори банкарска сметка на [[Кипар]] со неважечка сметка, што ги известило властите. Следниот јануари, двајца членови на Европскиот парламент упатиле јавни повици до Европскиот комесар да побара помош од Евроџаст и [[Европол]] во тековните кривични истраги. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://en.tengrinews.kz/politics_sub/EU-not-competent-to-investigate-Kazakhstans-Aliyev-26345/|title=EU not competent to investigate Kazakhstan's Aliyev|date=26 February 2014|work=tengrinews.kz|accessdate=24 February 2015}}</ref> Во 2013 година, австрискиот пасош на Алиев бил поништен со одлука на австрискиот министер за внатрешни работи. Тој наводно сакал да добие државјанство на Кипар бидејќи на Малта станувало „''премногу жешко''“ поради сите истраги. == Апсење == Алиев бил уапсен во јуни 2014 година откако наводно се предал на властите за да соработува во истрагата за убиството на двајцата банкари. <ref name="threatened">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.maltatoday.com.mt/news/world/40793/rakhat_aliyev_threatened_in_prison_new_evidence_emerges_#.U7tFF_ldWSp|title=Rakhat Aliyev threatened in prison, new evidence emerges|work=MaltaToday.com.mt|accessdate=24 February 2015}}</ref> Неговиот адвокат го потврдил неговото апсење и рекол дека се случило во 23 часот на 5 јуни 2014 година, на пат кон аеродромот. === Затвор === На 4 јули 2014 година, Алиев бил преместен во безбедна затворска ќелија поради неколку напади и закани од други затвореници. Наводно бил принуден да дели ќелија поради страв дека може да изврши самоубиство. Според неговиот адвокат, Манфред Ајнедер, Алиев се пожалил дека другите затвореници бараат илјадници евра за да го остават на мира. === Протест === Меѓународното движење наречено JusticeForNovikova.com започнало со намера да го изведе Алиев пред лицето на правдата за убиството на [[Анастасија Новикова]]. Учесниците во групата се движат од „независни активисти за човекови права, застапници на жртви на семејно насилство, активисти за женски права и активисти за кривична правда“. <ref name="justicefornovikova.com">{{Наведена мрежна страница|url=http://www.justicefornovikova.com/home/whos-behind-us/|title=Who's behind us|work=Justice for Novikova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224221450/http://www.justicefornovikova.com/home/whos-behind-us/|archive-date=24 February 2015|accessdate=24 February 2015}}</ref> Според нивната мрежна страница, проектот претставува „неформален меѓународен проект за социјално вмрежување“ без „формална организациска припадност“. Движењето започнало на 19 јуни 2014 година, на 10-годишнината од смртта на Новикова. На тој ден се одржале протести на плоштадот Лоундес. <ref>{{Наведена мрежна страница|url=http://www.justicefornovikova.com/how-i-was-murdered/the-perpetrators/|title=The Perpetrators|work=Justice for Novikova|archive-url=https://web.archive.org/web/20150224232505/http://www.justicefornovikova.com/how-i-was-murdered/the-perpetrators/|archive-date=24 February 2015|accessdate=24 February 2015}}</ref> Алиев ги осудил демонстрантите на „Правда за Новикова“ како агенти на казахстанските тајни служби. ==Виктимизација== Алиев ги негирал сите обвиненија против него. Според извештаите, тој тврдел дека бил гонет од казахстанската влада и дека луѓето кои го следат се „во сојуз со Казахстан“. <ref name=threatened/> Според едно интервју, тој изјавил дека „кривичните обвиненија кои режимот се обидел да му ги припише се целосна измислица“. <ref name=GodfatherInLaw>{{cite news|url=http://www.rferl.org/content/Interview_Rakhat_Aliev_Discusses_Kazakhstans_GodfatherInLaw/1742575.html|title=Interview: Rakhat Aliev Discusses Kazakhstan's 'Godfather-In-Law'|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|date=29 May 2009 |access-date=24 February 2015}}</ref> Тој исто така во истото интервју изјавил дека сите обвиненија се „измислени првенствено од раководството на Комитетот за национална безбедност, јавниот обвинител, министерот за внатрешни работи и целиот моќен блок на министерства“. <ref name=GodfatherInLaw/> Тој изјавил дека сите негови судења и пресуди биле политички мотивирани и им кажал на весниците дека би бил подготвен да се појави пред австриските судови, но стравувал дека ќе биде киднапиран. <ref name="lives fear"/> Исто така, наводно го нарекол адвокатот Габриел Лански, кој им помагал на вдовиците на банкарите и нивните кампањи за правда, како „фронтови на казахстанскиот режим“. <ref name="lives fear">{{cite news|url=http://www.globalpost.com/dispatch/news/asianet/130411/rakhat-aliyev-malta-lives-fear-he-will-be-kidnapped|title=Rakhat Aliyev in Malta lives in fear that he will be kidnapped|work=GlobalPost|author=Matthew Vella |date=11 April 2013}}</ref> Се известува дека Алиев ширел фалсификувани документи за да ги дискредитира оние кои ги смета за критичари, вклучувајќи ги поранешниот британски премиер [[Тони Блер]], поранешниот претседател на САД [[Бил Клинтон]], поранешниот австриски канцелар [[Алфред Гузенбауер]] и актуелниот претседател [[Хајнц Фишер]], поранешниот полски претседател [[Александар Квашњевски]], поранешниот италијански премиер [[Романо Проди]] и поранешниот германски канцелар [[Герхард Шредер]] <ref name="forbes">[https://web.archive.org/web/20140907085242/http://www.forbes.com/sites/realspin/2014/09/03/the-kgbs-successor-is-using-forged-documents-to-deceive-the-west/ "The KGB's Successor Is Using Forged Documents to Deceive the West"] Forbes, 3 September 2014</ref> ===Skype-повици=== Сепак, според весникот ''[[Die Presse]]'', австриските власти пронашле [[Skype]] повици кои ги поткопуваат неговите тврдења. Пронајдените повици наводно ја разгледувале исчезнувањето на двајцата менаџери на банката Нурбанк и местоположбата на телата. Покрај тоа, наводно се разговарало и за неговото алиби за време на нивното исчезнување. <ref name=threatened/> Skype повиците исто така наводно снимиле како Алиев наредува изработка на конкретен фалсификуван документ со цел да се дискредитираат поранешниот британски премиер Блер и поранешниот австриски канцелар Гузенбауер. <ref name="forbes"/> ==''Алиев против Назарбаев''== На 9 февруари 2007 година, претседателот [[Нурсултан Назарбаев]] го назначил Алиев за амбасадор на Казахстан во Австрија и постојан претставник во [[Организација за безбедност и соработка на Европа|ОБСЕ]] (Организација за безбедност и соработка во Европа) и други меѓународни организации во Виена. Овој потег се случил неколку дена откако Алиев бил вмешан во контроверзија поврзана со исчезнувањето на двајца поранешни извршни директори на казахстанската банка Нурбанк. На 6 февруари 2007 година, Финансиската полиција соопштила дека истражува двајца поранешни менаџери (двајцата поднеле оставка на 22 јануари 2007) на Нурбанк под сомнение за измама. По дозволата на претседателот Назарбаев до казахстанските органи за спроведување на законот да го истражат овој случај „без оглед на рангот“, Алиев бил обвинет за киднапирање и изнуда на крајот на мај 2007 година. На 22 мај, Нурсултан Назарбаев потпишал уставни измени кои практично му овозможуваат да стане претседател доживотно, потег осуден од опозицијата. Алиев се приклучи на критиките, велејќи дека измените го загрозуваат кандидатурата на Казахстан за претседавање со ОБСЕ. Алиев го обвинил Назарбаев за „де факто узурпација“ на власта. По негирањата на Алиев и неговите тврдења дека е жртва на политичка репресија, Назарбаев на 26 мај издал указ бр. 333 со кој му ги одзел сите официјални функции на својот зет. Два дена подоцна, [[Министерство за внатрешни работи на Казахстан|Министерството за внатрешни работи]] објавило ново соопштение дека е издадена меѓународна потерница и дека истражители се испратени во Виена, седиштето на ОБСЕ, за да го уапсат. Новото соопштение навело обвиненија за криминално здружување, економски криминал и киднапирање. На 26 мај 2007 година, Рахат Алиев бил разрешен од функцијата амбасадор во Австрија и му бил одземен неговиот [[дипломатски имунитет]]. На 30 мај, казахстанската влада формално побарала од Австрија да го уапси Алиев за киднапирање и да го екстрадира во Казахстан. Биле издадени потерници и за други лица од неговиот круг. На 30 мај 2007 година му бил укинат дипломатскиот имунитет. Во изјава, Алиев ги опишал обвиненијата како апсурдни и рекол дека е жртва на политички прогон. На 7 август 2007 година, суд во Виена го одбил барањето на Казахстан за екстрадиција на Алиев и пресудил против предавањето на зетот на казахстанскиот претседател Нурсултан Назарбаев, кој бил баран поради обвиненија за киднапирање. Судот оценил дека Алиев нема да добие фер судење во својата земја и дека неговите човекови права не можат да бидат гарантирани доколку биде вратен. Кривичната постапка против Алиев и неговите соучесници завршила во средината на јануари 2008 година: киднапирање на тројца високи менаџери на Нурбанк во јануари 2007 година (судбината на двајца од нив сè уште е непозната) и формирање на организирана криминална група виновна за рекетирање и фалсификување документи. Окружниот суд во Алмати го осудил Алиев во отсуство на 20 години затвор со висок степен на обезбедување и конфискација на имотот. Судот изрекол и долги затворски казни за други лица. На крајот на март 2008 година, Воениот суд на гарнизонот Акмола го прогласил Рахат Алиев за клучна личност во подготовка на државен удар и го осудил на 20 години затвор. <ref>{{cite news|url=http://www.rferl.org/content/rivals_in_kazakh_power_struggle_take_feud_washington/24244658.html|title=Rivals In Kazakh Power Struggle Take Their Feud To Washington|work=RadioFreeEurope/RadioLiberty|date=24 February 2015 |access-date=24 February 2015 |last1=Tahir |first1=Muhammad }}</ref> Неговиот соработник Мусаев, поранешен шеф на КНБ, исто така бил осуден на 20 години затвор. Алиев и Мусаев биле прогласени за виновни според следниве членови од Кривичниот законик на Република Казахстан: член 168, став 1 „Преземање на власт со насилство“, член 235, став 4 „Формирање и раководење со организирана криминална група“, член 172, став 4 „Нелегално стекнување и откривање државни тајни“, член 176, став 3 „Проневера на туѓ имот“, член 251, став 3 „Нелегална трговија со оружје, муниција и експлозиви“, член 255, став 4 „Кражба на муниција и експлозиви“, како и член 380, став 2 „Злоупотреба на овластувања“. На 17 јуни 2011 година, Покраинскиот суд во Виена за кривични работи го одбил второто барање за екстрадиција од Казахстан, бидејќи не било исклучено дека Алиев би бил прогонуван од политички причини. <ref>[http://diepresse.com/home/panorama/wien/670895/Wiener-Gericht-lehnt-Auslieferung-Alijews-ab "Wiener Gericht lehnt Auslieferung Alijews ab"] ''Die Presse'', 17 June 2011 (online edition)</ref> Казахстан барал екстрадиција за спроведување на претходно донесените пресуди. Во 2013 година, Алиев ја објавил книгата ''[[Godfather-in-law]]'', во која го обвинил Назарбаев дека е одговорен за убиствата на опозициските лидери. <ref name=GodfatherInLaw/> ==Развод и повторен брак== На 13 јуни 2007 година, Алиев се развел од сопругата Дарига. Тој тврдел дека разводот бил извршен без негово знаење или согласност. <ref>[http://www.themoscowtimes.com/stories/2007/06/13/016.html "Nazarbayev's Son-in-Law Is Divorced"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071002042930/http://www.themoscowtimes.com/stories/2007/06/13/016.html |date=2007-10-02 }} ''Moscow Times'', 13 June 2007</ref> „Денес добив информација дека сум разведен“, изјави Алиев во понеделникот. „Факс со таа информација го фрлиле преку оградата на мојот дом на полноќ... Дури го фалсификувале и мојот потпис на документот.“ Алиев имал три деца со најстарата ќерка на Назарбаев, Дарига. „Разговарав со сопругата по телефон“, изјави Алиев, покажувајќи документи според кои таа побарала развод. „Таа рече: „Мојот татко изврши голем притисок врз мене“, и не можела да направи ништо.“ Нивниот син [[Ајсултан Назарбаев]] ({{langx|ru|Айсултан Назарбаев}}; 26 август 1990 – 16 август 2020) станал гласен критичар на Нурсултан Назарбаев. <ref name="exclusive.kz">{{Cite web |url=https://www.exclusive.kz/expertiza/117991/pages/3/ |title=Айсултан Назарбаев: «Верьте своему сердцу» |access-date=2021-05-13 |archive-date=2021-05-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210513012345/https://www.exclusive.kz/expertiza/117991/pages/3/ |url-status=dead }}</ref><ref>[https://akipress.com/news:633257:Nursultan_Nazarbayev_s_grandson_claims_somebody_wants_to_kill_him/ Nursultan Nazarbayev's grandson claims somebody wants to kill him]</ref> Тој изјавил дека не го наследил богатството на својот татко затоа што било украдено од Дарига и [[Алнур Мусаев]]. <ref name="exclusive.kz"/> Нивниот син [[Нурали Алиев]] ({{langx|ru|Нурали Алиев}}; р. 1 јануари 1985) е активен во финансии и банкарство како извршен директор во Нурбанк АД од март 2006 до јули 2010 година, а од 1 јуни 2009 година станал мнозински акционер со удел од 56,38% заедно со Дарига. <ref>[http://www.en.nurbank.kz/en/about/history Nurbank History]</ref><ref>[https://cdn.occrp.org/projects/panamapapers/kazakhstan/Nurbank%202007%20-%20Nurali%20Aliyev%20-%20President%20of%20BoD.pdf АО «Нурбанк» Изменения в составе Совета директоров АО «Нурбанк»]</ref><ref>[https://cdn.occrp.org/projects/panamapapers/kazakhstan/Nurbank%202007%20report%20-%20Nurali%20and%20Nazarbayeva%20become%20shareholders.pdf «Нурбанк»]</ref> Нурали Алиев бил спомнат во [[Panama Papers]] како лице кое поседува големо богатство преку офшор компании. <ref>[https://www.occrp.org/en/panamapapers/kazakh-presidents-grandson-offshores/ Kazakhstan: President’s Grandson Hid Assets Offshore]</ref><ref>[https://eurasianet.org/kazakhstan-panama-papers-expose-nazarbayev-grandson Kazakhstan: Panama Papers Expose Nazarbayev Grandson]</ref><ref>[https://meduza.io/news/2016/04/04/u-vnuka-prezidenta-kazahstana-obnaruzhili-ofshornye-kompanii У внука президента Казахстана обнаружили офшорные компании]</ref><ref>[https://www.forumdaily.com/en/zhurnalisty-vylozhili-v-obshhij-dostup-panamskie-dokumenty-videoinstrukciya/ Journalists have posted the Panama Papers in the public domain. Video instruction]</ref> Во пролетта 2020 година, суд во Лондон му наложил да го докаже легалното потекло на повеќе од 100 милиони долари од неговото богатство. <ref>[https://www.bbc.com/russian/news-51746068 Дочь и внука Назарбаева связали с необоснованным богатством в Лондоне. Оно арестовано]</ref><ref>[https://eurasianet.org/kazakhstan-nazarbayev-wealth-ruling-dismays-transparency-campaigners Kazakhstan: Nazarbayev wealth ruling dismays transparency campaigners]</ref><ref>[https://www.reuters.com/article/uk-britain-kazakhstan-idUKKBN24012X Ex-Kazakh president's grandson, others seek 1.5 million pound costs after UK wealth order failure]</ref> Тој е оженет со Аида Бериковна, ќерка на [[Берик Имашев]]. На 23 јуни 2018 година, нивната ќерка Венера се омажила за Дален Чајжунусов, дипломец на Правниот факултет при [[Казашки национален универзитет|Казашкиот национален универзитет]]. <ref name="Биография Рахата Алиева">[https://ria.ru/20150224/1049337195.html Биография Рахата Алиева]</ref><ref>[https://www.caravan.kz/news/v-almaty-proshla-svadba-starshejj-vnuchki-prezidenta-rk-457362/ В Алматы прошла свадьба старшей внучки Президента РК ]</ref><ref name="365info.kz">[https://365info.kz/2018/06/dariga-nazarbaeva-vydala-zamuzh-edinstvennuyu-doch Дарига Назарбаева выдала замуж единственную дочь]</ref> Алиев се оженил со својата асистентка Елнара Шоразова, која имала австриски пасош, и го презел машкиот облик на нејзиното презиме – Шораз – како свое. Двајцата побегнале во [[Малта]], каде што властите им го замрзнале имотот поради обвинувања за перење пари во март 2014 година. <ref>[http://www.eurasiantransition.org/files/b86c46104b7297a813ed38efaffcaf8e-514.php "Freezing Order by Maltese Court Against Rakhat Aliyev and His Wife"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224200348/http://www.eurasiantransition.org/files/b86c46104b7297a813ed38efaffcaf8e-514.php|date=24 February 2015}} Eurasian Transition Group, 3 March 2014.</ref> Алиев се предаде на австриските власти во јуни 2014 година. <ref>[https://www.bbc.com/news/world-europe-27729970 Austria arrests top Kazakh dissident Rakhat Aliyev] BBC News Europe, 6 June 2014.</ref><ref>[https://www.rferl.org/a/1143912.html KAZAKH PRESIDENT'S FORMER SON-IN-LAW CLAIMS ACQUITTAL BY AUSTRIAN COURT]</ref> Тие имаат син. <ref name="Биография Рахата Алиева"/> ==Смрт== [[File:Wiener Zentralfriedhof - Alte Arkaden - Grab von Rakhat Aliyev.jpg|thumb|right|Гробот на Алиев на Централните гробишта во Виена]] На 24 февруари 2015 година, на 40-тиот ден по смртта на неговиот [[Мухтар Алиев|татко]], <ref>{{cite news|title=Жизнь и смерть Рахата Алиева|url=https://camonitor.kz/15399-zhizn-i-smert-rahata-alieva.html|agency=|date=27 February 2015}}</ref> Рахат Алиев бил пронајден мртов во самицата на затворот во [[Виена]]. Според официјалните извештаи, Алиев наводно извршил [[самоубиство]] со бесење. Сепак, неговиот адвокат Клаус Ајнедтер изјавил дека е силно сомничав во врска со смртта и очекува темелна истрага. „Имам сериозни сомнежи без да сакам да обвинувам некого. Го посетив вчера. Немаше никаков знак за опасност од самоубиство“, изјавил Ајнедтер. <ref>{{cite news|title=Kazakh ex-diplomat Aliyev found hanged in Austrian jail|url=https://www.reuters.com/article/us-austria-aliyev-idUSKBN0LS0LB20150224|work=[[Reuters]]|date=24 February 2015}}</ref><ref>{{cite news|title=Бывший зять Назарбаева повесился в тюрьме Вены|url=https://www.bbc.com/russian/international/2015/02/150224_rakhat_aliev_death|agency=[[BBC]]|date=24 February 2015}}</ref> Федералното министерство за правда (Австрија) официјално го потврдил фактот на самоубиството на Алиев во затворската ќелија. <ref>[http://vlast.kz/article/minjust_avstrii_podtverdil_ministerstvu_inostrannyh_del_kazahstana_fakt_samoubijstva_alieva-9818.html The Ministry of Justice (Austria) has confirmed the fact of Aliyev's suicide]</ref> Потоа Министерството за надворешни работи на Република Казахстан соопшти дека инсистира на учество во истрагата за неговата смрт. <ref>[http://vlast.kz/article/kazahstan_gotov_prinjat_uchastie_v_rassledovanii_obstojatelstv_smerti_alieva_mid-9831.html The Republic of Kazakhstan is ready to participate in the investigation into the death of Aliyev]</ref> Независен извештај од 2016 година ја отфрлил верзијата за самоубиство и посочил дека телото покажувало траги на задушување.<ref>{{Cite web|url=https://wien.orf.at/news/stories/2814133/|title=Causa Alijew: Für neuen Gutachter Mord|date=2016-12-12|website=wien.orf.at|language=de|access-date=2019-04-12}}</ref> ==Политички ставови== Во 2006 година, Алиев повикал на создавање на „британски стил“ [[уставна монархија]] во Казахстан, верувајќи дека тоа ќе донесе стабилност и либерална демократија во земјата. Тој тврдел дека со усвојувањето на републикански облик на владеење по стекнувањето независност во 1991 година, Казахстан се оддалечил од своите традиции. <ref>{{Cite web|url=https://www.oneindia.com/2006/09/01/kazakh-leaders-son-in-law-calls-for-monarchy-1157114480.html|title=Kazakh leader's son-in-law calls for monarchy|date=2006-09-01|website=oneindia.com|language=en|access-date=2021-04-18}}</ref> == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == *[https://www.theguardian.com/world/2009/dec/29/kazakhstan-press-freedom-osce "Kazakhstan cracks down on press freedom on eve of leading OSCE"] Luke Harding, ''[[The Guardian]]'', 29 December 2009 *[http://www.justicefornovikova.com/ JusticeForNovikova.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150226123230/http://www.justicefornovikova.com/ |date=2015-02-26 }} *[http://rakhataliyev.com/ RakhatAliyev.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140914101437/http://rakhataliyev.com/ |date=2014-09-14 }} *[https://www.youtube.com/watch?v=kUWJk3BTvcE Anastasiya Novikova's Story] *{{usurped|1=[https://web.archive.org/web/20140607030205/http://en.tagdyr.net/ en.tagdyr.net/]}} {{ОСНОВНОПОДРЕДУВАЊЕ:Алиев, Рахат}} [[Категорија:Луѓе од Алмати]] [[Категорија:Починати во 2015 година]] [[Категорија:Родени во 1961 година]] [[Категорија:Статии со извори на руски (ru)]] [[Категорија:Статии со текст на руски]] [[Категорија:Амбасадори на Казахстан во Македонија]] [[Категорија:Амбасадори на Казахстан во Хрватска]] [[Категорија:Амбасадори на Казахстан во Србија]] [[Категорија:Амбасадори на Казахстан во Австрија]] [[Категорија:Казахстански политичари]] pm872v2fhrxze7id5bh4gzrspqsb4sz 1 1391273 5537830 2026-04-11T20:17:42Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Политика|земја=Казахстан}} 5537830 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Политика|земја=Казахстан}} jh2nx82fipoz8ywqfhxp1eo6l3fxtuq 0 1391274 5537836 2026-04-11T20:28:26Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Јасеница | native_name = Jasenica | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 33 |lats =... 5537836 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Јасеница | native_name = Jasenica | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 33 |lats = 23 |latNS = N | longd = 19 |longm = 56 |longs = 21 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 91 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Јасеница''' ({{langx|cnr|Jasenica}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 91 жител.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е мнозински [[Албанци|албанско]]. == Поврзано == * [[Плав]] * [[Албанци]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Албански населби во Црна Гора]] 7zvcw5ezo7zapg94cx5uwhz68uo9hxg 0 1391275 5537837 2026-04-11T20:28:35Z Тиверополник 1815 нс 5537837 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | image = Alpharabius in Liber Chronicarum 1493 AD.png |caption = Portrait of Al-Farabi—Alpharabius{{efn-ua|name=Portrait}} | era = [[Исламска златна доба]] | name = Абу Наср Фараби | birth_date = {{circa|870}} | birth_place = [[Фарјаб]], [[Голем Хорасан|Хорасан]] или <br/>[[Отрар]], [[Трансоксијана]]{{efn-ua|name=Фарјаб—Фараб}} | other_names = Вториот учител{{efn-ua|name=титула}} | death_date = {{circa|950}} | death_place = [[Дамаск]] | main_interests = [[исламска филозофија#Политичка филозофија|Политичка филозофија]] · [[исламска филозофија#Филозофија на религијата|Филозофија на религијата]] · [[Физика во средновековниот исламски свет|Физика]] · [[Исламска метафизика|Метафизика]] · [[Логика во исламската филозофија|Логика]] · [[Психологија во средновековниот исламски свет|Психологија]] · [[Исламска филозофија#Епистемологија|Епистемологија]] · [[Исламска етика|Етика]] · [[Музичка теорија]] | notable_ideas = Татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламски неооплатонизам]], Основач на [[исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]] | region = [[Исламска филозофија]] | school_tradition = [[Аристотелизам]] · [[Платонизам во исламската филозофија|Неоплатонизам]] | notable_works = ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' ("Голема книга за музиката"),{{efn-ua|name=музика}} ''Ара ел-Мадина ел-Фадила'' ("Доблестниот град"),{{efn-ua|name=Добродетелен}} ''Китаб Иша ел-Улум'' ("Класификација на науките"),{{efn-ua|name=Набројување}} ''Рисала еил-акл'' ("Послание за разумот"){{efn-ua|name=Акл}} }} '''Абу Наср Мухамед ел-Фараби''' ({{langx|ar|أبو نصر محمد الفارابي|Abū Naṣr Muḥammad al-Fārābī}}; {{circa|870}}{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Corbin|2y=1993|2p=158|3a1=Mahdi|3a2=Wright|3y=1970–1980|3p=523a}}{{efn-ua|name=Birth}} – 14 декември 950 – 12 јануари 951),{{sfnm|1a1=Gutas|1y=2012a|1loc=§ Life|2a1=Rudolph|2y= 2017|2pp=538–539|3a1=Vallat|3y=2020|3p=551b}} познат во [[Грчки Исток и латински Запад|грчкиот исток и латинскиот запад]] како '''Алфараби''',{{sfn|Weber|2017|p=169a}}{{efn-ua|name="Alt"}} - ран [[Рана исламска филозофија#Фарабизам|исламски филозоф]] и [[музички теоретичар]].{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Mahdi|2a2=Wright|2y=1970–1980|2p=523a|3a1=Streetman|3y=2014|3p=231a}} Тој бил означен како „татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламскиот неоплатонизам]]“,{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1loc=passim|2a1=Netton|2y=1998|2loc=summary}} и „основач на [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]]“.{{sfnm|1a1=Butterworth|1y=2015|1p=2a|2a1=Daiber|2y=1996|2p=848|3a1=Galston|3y=1990|3p=5|4a1=Mahdi|4y=2010|4loc=passim}} Областите на филозофски интерес на ел-Фараби вклучувале — но не биле ограничени на, [[Исламска филозофија#Социјална филозофија|филозофија на општеството]] и [[Исламска филозофија#Филозофија на религијата|религијата]];<ref>{{cite SEP|last=Germann|first=Nadja|title=Farabi's Philosophy of Society and Religion|date=Spring 2021|url-id=al-farabi-soc-rel/}}</ref> [[филозофија на јазикот]] и [[Логика во исламската филозофија#Аристотелова логика|логика]];<ref>{{cite SEP|author-last1=Hodges|author-first1=Wilfrid|last2=Thérèse-Anne Druart|title=Farabi's Philosophy of Logic and Language|date=Winter 2020| url-id=al-farabi-logic/#FounArab}}</ref> [[Психологија во средновековниот исламски свет|психологија]] и [[Исламска филозофија#Епистемологија|епистемологија]];{{sfn|López-Farjeat|2020}} [[Исламска метафизика|метафизика]],<ref>{{cite SEP|last=Menn|first=Stephen|title=Farabi's Metaphysics|date=Winter 2021|url-id=al-farabi-metaphysics/}}</ref> [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|политичка филозофија]],{{sfn|Mahdi|2000|loc=passim}} и [[Исламска етика|етика]].{{sfn|Fakhry|1994|pp=78–85}} Тој бил експерт и во практичното [[Сценска уметност#Музика|музицирање]] и во [[Историја на инструменти од фамилијата лејта#Мислители и полимати од Централна Азија и Арабија|музичка теорија]],{{sfn|Sawa|2012|loc=passim}} и иако не бил по природа научник,{{sfnm|1a1=Madkour|1y=1963–1966|1pp=452–453|2a1=Weber|2y=2017|2p=169a}} неговите дела вклучувале [[Астрономија во средновековниот исламски свет|астрономија]],{{sfn|Dhanani|2007|pp=356–357}} [[Математика во средновековниот исламски свет|математика]],<ref>{{cite journal |last1=Shamsi |first1=F. A. |title=Farabi's Treatise on Certain Obscurities in Books I and V of Euclid's Elements |journal=Journal for the History of Arabic Science|date=1984 |volume=VIII |issue=1–2 |pages=31–42|issn=0379-2927 |url=https://findit.library.yale.edu/images_layout/view?parentoid=15730291&increment=34}}</ref> [[Космологија во средновековниот ислам|космологија]],<ref>{{cite book|last1=Janos|first1=Damien|title=Method, Structure, and Development in Fārābī's Cosmology|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume 85|date=2012 |publisher=Brill |location=Leiden |doi=10.1163/9789004217324 |isbn=978-90-04-20615-1|issn=0169-8729|s2cid=118794688|s2cid-access=free}}</ref> и [[Физика во средновековниот исламски свет|физика]].{{sfn|Druart|2021|loc=§ 5}} Ел-Фараби се сметал за првиот [[Муслиман]] кој ја претставил филозофијата како кохерентен систем во [[Муслимански свет|Исламскиот свет]],{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1pp=128 ff.|2a1=Gutas|2y=2012b|2loc=passim|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} и создал сопствен филозофски систем,{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1992|3p=1|4a1=Rudolph|4y=2017|4p=596}} кој развил филозофија што значително ги надминала школастичките интереси на неговите [[Грчко-римскисвет|грчко-римски]] [[неоплатонизам]] и сириски [[Аристотелизам|аристотелски]] претходници.{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=64|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1994|3p=101}}{{efn-ua|name=Syriac Aristotelian}} Дека бил повеќе од пионер во [[Исламска филозофија]]{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1p=vii|2a1=Netton|2y=1992|2p=1|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} се гледало од тоа што подоцнежните автори го нарекувале „Вториот учител“,<ref>{{cite book |last1=Adamec |first1=Ludwig W.|author-link=Ludwig W. Adamec|title=Historical Dictionary of Islam|series=Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements. No. 95|date=2009 |publisher=The Scarecrow Press, Inc.|location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-6161-9 |pages=95–96 |edition=2nd}}</ref>{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Corbin|2y=1993|2p=58|3a1=López-Farjeat|3y=2020|3loc=Intro|4a1=Netton|4y=1994|4p=99}}{{efn-ua|name=Title}} при што [[Аристотел]] бил првиот. Филозофи кои биле под влијание на ел-Фараби вклучуваат [[Јахја ибн Ади]], [[Абу Сулејман Сиџистани]], [[Абу ел-Хасан ел-Амири]] и [[Абу Хајан ел-Тавхиди]];{{sfn|Netton|1992|pp=8–18}} [[Авицена]], [[Шихаб ел-Дин Јахја ибн Хабаш Сухраварди|Сухраварди]] и [[Мула Садра]];{{sfn|Corbin|1993|pp=160–165}} [[Авемпасе]], [[Ибн Туфаил]] и [[Авероес]];{{sfn|Fakhry|2002|pp=136–146}} [[Мојсеј Мајмонид]],<ref>{{cite SEP|last=Pessin|first=Sarah|date=Spring 2007|title=The Influence of Islamic Thought on Maimonides|url-id=maimonides-islamic/}}</ref> [[Алберт Велики]],{{sfn|Vallat|2020|p=553a}} и [[Лео Штраус]].<ref>{{Cite journal| doi = 10.2307/1773441 | issn = 0333-5372 | volume = 19 | issue = 2 | pages = 235–259 | last1 = Brague | first1 = Rémi| title = Athens, Jerusalem, Mecca: Leo Strauss's "Muslim" Understanding of Greek Philosophy | journal = Poetics Today | year = 1998| jstor = 1773441}}</ref> Тој бил познат и во грчкиот Исток и латинскиот Запад,{{sfn|Zonta|2020|pp=559b–562a}} како и во [[Муслимански свет|Исламски свет]]. == Биографија == Постоечките варијации во основните извештаи за потеклото и родословието на ел-Фараби укажуваат дека тие не биле запишани за време на неговиот живот или набргу потоа од некој со конкретни информации, туку се темелеле на гласини или претпоставки (како што е случајот и со други негови современици). Малку се знае за неговиот живот. Раните извори вклучуваат автобиографски пасус во кој ел-Фараби ја следи историјата на логиката и филозофијата до своето време, како и кратки спомнувања од [[ел-Масуди]], [[Ибн ел-Надим]] и [[Ибн Хавкал]]. [[Саид ел-Андалуси]] напишал биографија за ел-Фараби. [[Арапски јазик|Арапските]] биографи од 12–13 век имале малку факти на располагање и користеле измислени приказни за неговиот живот.<ref name=Iranica>{{cite encyclopedia |first=Dimitri |last=Gutas |title=Farabi i. Biography|encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date= April 4, 2010 |url= http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i}}</ref> Од случајни извештаи е познато дека тој поминал значително време (поголемиот дел од својот научен живот) во [[Багдад]] со [[Сириско христијанство|сириски христијански]] научници,{{efn-ua|name=Christian}} вклучувајќи го [[Свештенство|свештеникот]] Јухана ибн Хајлан, [[Јахја ибн Ади]] и Абу Исхак Ибрахим ел-Багдади. Подоцна поминал време во [[Дамаск]] и во Египет пред да се врати во Дамаск, каде што починал во 950–951 година.{{sfn|Reisman|2005|pp=52–53}} Неговото име било Абу Наср Мухамед ибн Мухамед ел-Фараби,<ref name="Iranica"/> понекогаш со семејното презиме ел-Тархани, односно елементот [[Тархан]] се појавува во една [[нисба (ономастика)|нисба]].<ref name="Iranica" /> Неговиот дедо не бил познат меѓу неговите современици, но името Авзалаг,{{efn-ua|name=Awzalagh}} на арапски, се појавува подоцна во делата на [[Ибн Аби Усајбија]], а името на неговиот прадедо во делата на [[Ибн Халикан]].<ref name="Iranica" /> Неговото родно место можело да биде кое било од многуте места во [[Средна Азија]] — тогаш позната под името [[Хорасан]]. Зборот {{tlit|fa|farab}} е персиски термин за место кое се наводнува со изворска вода или тек од блиска река. Така, постојат многу места што го носат тоа име (или негови варијации) во тој регион, како што се Фараб ([[Отрар]]) на реката Јаксарт ([[Сир Дарја]]) во денешен [[Казахстан]]; Фараб, сѐ уште постоечко село во предградијата на градот Чахарџуј/Амул (денешен [[Туркменабат]]) на реката Оксус [[Аму Дарја]] во [[Туркменистан]], на [[Пат на свилата|Патот на свилата]], кој ги поврзувал [[Мерв]] со [[Бухара]], или [[Фарајаб (покраина)|Фарајаб]] во [[Голем Хорасан]] (денешен [[Авганистан]]). Постариот [[Персиски јазик|персиски]]<ref name="Iranica" /> Параб (во [[Худуд ел-алам]]) или Фарајаб (исто така Париџаб), е чест персиски топоним што значи „земји наводнувани со пренасочување на речна вода“.<ref>Daniel Balland, "[https://iranicaonline.org/articles/faryab Fāryāb]" in Encyclopædia Iranica. excerpt: "Fāryāb (also Pāryāb), common Persian toponym meaning “lands irrigated by diversion of river water"</ref><ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html Dehkhoda Dictionary under "Parab"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003184408/http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html |date=2011-10-03 }} excerpt: "پاراب . (اِ مرکب ) زراعتی که به آب چشمه و کاریز ورودخانه و مانند آن کنند مَسقوی . آبی . مقابل دیم" (translation: "Lands irrigated by diversion of river water, springs and [[qanat]]s.")</ref> === Потекло === [[File:Iranian Farabi.jpg|thumb|upright=0.6|left|Иранска поштенска марка со замислен лик на ел-Фараби]] Додека некои научници тврдат дека неговото етничко потекло не може да се утврди,<ref name="Iranica" /><ref name="bartholomew.stanford.edu">{{cite web|author=Lessons with Texts by Alfarabi |url=http://bartholomew.stanford.edu/authors/alfarabitext.html |title=D. Gutas, "AlFarabi" in Barthaolomew's World accessed Feb 18, 2010 |publisher=Bartholomew.stanford.edu |access-date=2012-09-19}}</ref>{{sfn|Reisman|2005|p=53}}<ref>F. Abiola Irele/Biodun Jeyifo, "Farabi", in ''The Oxford Encyclopedia of African Thought'', Vol. 1, p. 379.</ref> други го опишуваат како личност со персиско или туркиско потекло. Средновековниот [[Арапи|арапски]] историчар [[Ибн Аби Усајбија]] (починал во 1270) — еден од најстарите биографи на ел-Фараби — наведува во своето дело „Ујун“ дека таткото на ел-Фараби бил од [[Персијци|персиско]] потекло.<ref name="Iranica"/><ref>Ebn Abi Osaybea, Oyun al-anba fi tabaqat at-atebba, ed. A. Müller, Cairo, 1299/1882. وكان ابوه قائد جيش وهو فارسي المنتسب</ref> [[ел-Шахразури]], кој живеел околу 1288 година и напишал рана биографија, исто така наведува дека ал-Фараби потекнувал од персиско семејство.<ref name="Nasr">[[Seyyed Hossein Nasr]], [[Mehdi Aminrazavi]]. "An Anthology of Philosophy in Persia, Vol. 1: From Zoroaster to Umar Khayyam", I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies, 2007. Pg 134: "Ibn Nadim in his al-Fihrist, which is the first work to mention Farabi considers him to be of Persian origin, as does Muhammad Shahrazuri in his ''Tarikh al-hukama'' and Ibn Abi Usaybi'a in his ''Tabaqat al-atibba''. In contrast, Ibn Khallikan in his '"Wafayat al-'ayan considers him to be of Turkish descent. In any case, he was born in Farab in Khurasan of that day around 257/870 in a climate of Persianate culture"</ref><ref>Arabic: و كان من سلاله فارس in J. Mashkur, Farab and Farabi, Tehran,1972. See also [[Dehkhoda Dictionary]] under the entry ''Farabi'' for the same exact Arabic quote.</ref> Според [[Маџид Фахри]], професор емеритус по филозофија на [[Универзитет Џорџтаун]], таткото на ел-Фараби „бил воен заповедник од персиско потекло“.{{sfn|Fakhry|2002|p=157}} Персиското потекло е наведено и во многу други извори.<ref>P.J. King, ''"One Hundred Philosophers: the life and work of the world's greatest thinkers"'', chapter '' al-Fārābi'', Zebra, 2006. pp 50: "Of Persian stock, al-Farabi (Alfarabius, AbuNaser) was born in Turkestan" Henry Thomas, Understanding the Great Philosophers, Doubleday, Published 1962 T. J. De Boer, "The History of Philosophy in Islam", Forgotten Books, 2008. Excerpt page 98: "His father is said to have been a Persian General". {{ISBN|1-60506-697-4}} Sterling M. McMurrin, ''Religion, Reason, and Truth: Historical Essays in the Philosophy of Religion'', University of Utah Press, 1982, {{ISBN|0-87480-203-2}}. page 40. Edited by Robert C. Solomon and Kathleen M. Higgins. (2003). From Africa to Zen : an invitation to world philosophy. Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. pp. 163. {{ISBN|0-7425-1350-5}} "al-Farabi (870–950), a Persian," Thomas F. Glick. (1995). From Muslim fortress to Christian castle : social and cultural change in medieval Spain. Manchester: Manchester University Press. pp. 170. {{ISBN|0-7190-3349-7}} "It was thus that al-Farabi (c. 870–950), a Persian philosopher" The World's Greatest Seers and Philosophers.. Gardners Books. 2005. pp. 41. {{ISBN|81-223-0824-4}} "al-Farabi (also known as Abu al-Nasr al-Farabi) was born of Turkish parents in the small village of Wasij near Farab, Turkistan (now in Uzbekistan) in 870 AD. His parents were of Persian descent, but their ancestors had migrated to Turkistan." Bryan Bunch with Alexander Hellemans. (2004). The history of science and technology : a browser's guide to the great discoveries, inventions, and the people who made them, from the dawn of time to today. Boston: Houghton Mifflin. pp. 108. {{ISBN|0-618-22123-9}} "Persian scholar al-Farabi"Olivier Roy, "[https://books.google.com/books?id=FyE9DAAAQBAJ&pg=PA167 The new Central Asia: the creation of nations]", I.B.Tauris, 2000. 1860642799. pg 167: "Kazakhstan also annexes for the purpose of bank notes Al Farabi (870–950), the Muslim philosopher who was born in the south of present-day Kazakhstan but who presumably spoke Persian, particularly because in that era there were no Kazakhs in the region" Majid Khadduri; [foreword by R. K. Ramazani]. The Islamic conception of justice. Baltimore : Johns Hopkins University Press, c1984.. pp. 84. {{ISBN|0-8018-6974-9}} "Nasr al-Farabi was born in Farab (a small town in Transoxiana) in 259/870 to a family of mixed parentage — the father, who married a Turkish woman, is said to have been of Persian and Turkish descent — but both professed the Shi'l heterodox faith. He spoke Persian and Turkish fluently and learned the Arabic language before he went to Baghdad. Ḥannā Fākhūrī, Tārīkh al-fikr al-falsafī ʻinda al-ʻArab, al-Duqqī, al-Jīzah : al-Sharikah al-Miṣrīyah al-ʻĀlamīyah lil-Nashr, Lūnjmān, 2002. Ammar al-Talbi, [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf al-Farabi], UNESCO: International Bureau of Education, vol. XXIII, no. 1/2, Paris, 1993, p. 353-372 David Deming,"Science and Technology in World History: The Ancient World and Classical Civilization", McFarland, 2010. pg 94: "Al-Farabi, known in Medieval Europe as Abunaser, was a Persian philosopher who sought to harmonize.[http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html Philosophers: Abu Al-Nasr Al-Farabi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html |date=2016-03-07 }}, [[Trinity College, Hartford|Trinity College]], 1995–2000</ref> [[Димитри Гутас]], професор емеритус на [[Универзитет „Јејл“|универзитетот „Јејл“]], забележува дека делата на Фараби содржат наводи и глоси на [[Персиски јазик|персиски]], [[Согдиски јазик|согдиски]], па дури и [[Грчки јазик|грчки]], но не и турски.<ref name="Iranica" /><ref>George Fadlo Hourani, Essays on Islamic Philosophy and Science, Suny press, 1975; Kiki Kennedy-Day, ''Books of Definition in Islamic Philosophy: The Limits of Words'', Routledge, 2002, page 32.</ref> [[Согдиски јазик|Согдискиот]] исто така се предлага како негов мајчин јазик<ref>Joshua Parens (2006). An Islamic philosophy of virtuous religions : introducing Alfarabi. Albany, NY: State Univ. of New York Press. pp. 3. {{ISBN|0-7914-6689-2}} excerpt: "He was a native speaker of Turkic {{sic}} dialect, Soghdian." [Note: Sogdian was an East Iranian language and not a Turkic dialect]</ref> и како јазик на жителите на [[Фараб]].<ref>Joep Lameer, "Al-Fārābī and Aristotelian syllogistics: Greek theory and Islamic practice", E.J. Brill, 1994. {{ISBN|90-04-09884-4}} pg 22: "..Islamic world of that time, an area whose inhabitants must have spoken Soghdian or maybe a Turkish dialect..."</ref> Мухамед Џавад Машкур тврди за иранско-говорно потекло од [[Средна Азија]].<ref name="GL">مشكور، محمدجواد. “فاراب و فارابي“. دوره14، ش161 (اسفند 54): 15-20- . J. Mashkur, "Farabi and Farabi" in volume 14, No. 161, pp 15–12, Tehran,1972. [https://web.archive.org/web/20071021043054/http://ichodoc.ir/p-a/CHANGED/161/html/161_15.htm] English translations of the arguments used by J. Mashkur can be found in: G. Lohraspi, "Some remarks on Farabi's background"; a scholarly approach citing [[Clifford Edmund Bosworth|C.E. Bosworth]], [[Bernard Lewis|B. Lewis]], [[Richard Nelson Frye|R. Frye]], D. Gutas, J. Mashkur and partial translation of J.Mashkur's arguments: [[iarchive:SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic|PDF]]. ولی فارابی فيلسوف تنها متعلق به ايران نبود بلكه به عالم اسلام تعلق داشت و از بركت قرآن و دين محمد به اين مقام رسيد. از اينجهت هه دانشمندانی كه در اينجا گرد آمدهاند او را يك دانشمند مسلمان متعلق به عالم انسانيت ميدانند و كاری ب تركی و فارسی و عربی بودن او ندارند.</ref> Според [[Кристоф Баумер]], тој веројатно бил [[Согдија|согдиец]].<ref name="baumer1">{{cite book|last=Baumer|first=Christoph|author-link=Christoph Baumer|url=https://books.google.com/books?id=LhiWDwAAQBAJ|title=The History of Central Asia The Age of Islam and the Mongols|page=42|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2016|quote=Abu Nasr Muhammad al-Farabi (ca. 870–950) was a renowned philosopher and scientist with a keen interest in the theory of knowledge. Probably a Sogdian from the great merchant city of Farab, now called Otrar, in southern Kazakhstan|isbn=9781838609405}}</ref> Според Терез-Ан Друар, пишувајќи во 2020 година: <blockquote>„Научниците го оспорувале неговото етничко потекло. Некои тврделе дека бил Турчин, но поновите истражувања укажуваат дека бил Персиец.“{{sfn|Druart|2021|loc=Intro}}</blockquote>[[File:KazakhstanP20-200Tenge-1999-donatedoy f.jpg|thumb|ал-Фараби на валутата на [[Република Казахстан]]]] Најстариот познат навод за [[туркиски народи|туркиско]] потекло ја дал средновековниот историчар Ибн Халикан (починал во 1282 година), кој во своето дело ''Wafayat'' (завршено во 669/1271) навел дека ел-Фараби бил роден во малото село [[Васиџ]] близу Фараб (во денешен [[Отрар]], [[Казахстан]]) од туркиски родители. Врз основа на овој запис, некои научници тврдат дека тој бил од туркиско потекло.<ref>B.G. Gafurov, ''Central Asia:Pre-Historic to Pre-Modern Times'', (Shipra Publications, 2005), 124; "''Abu Nasr El-Farabi hailed from around ancient Farabi which was situated on the bank of Syr Daria and was the son of a Turk military commander''".</ref><ref>Will Durant, ''The Age of Faith'', (Simon and Schuster, 1950), 253.</ref><ref>Nicholas Rescher, Al-Farabi's Short Commentary on Aristotle's Prior Analytics, University of Pittsburgh Pre, 1963, p.11, [https://books.google.com/books?id=lLV1ssgsNRIC Online Edition].</ref><ref>Antony Black, The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, Routledge, p. 61, [https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC Online Edition]</ref><ref>James Hastings, Encyclopedia of Religion and Ethics, Kessinger Publishing, Vol. 10, p.757, [https://books.google.com/books?id=dA9h8XGtRPQC Online Edition]</ref><ref>Edited by Ted Honderich. (1995). The Oxford companion to philosophy. Oxford: Oxford University Press. pp. 269. {{ISBN|0-19-866132-0}} "Of Turki origin, al-Farabi studied under Christian thinkers" Edited and translated by Norman Calder, Jawid Mojaddedi and Andrew Rippin. (2003). Classical Islam : a sourcebook of religious literature. New York: Routledge. pp. 170. {{ISBN|0-415-24032-8}} "He was of Turkish origin, was born in Turkestan" Ian Richard Netton. (1999). Al-Fārābī and his school. Richmond, Surrey: Curzon. {{ISBN|0-7007-1064-7}} Pg. [https://books.google.com/books?id=Fuk7fN3Jp6sC&pg=RA2-PA5 5]:"He appears to have been born into a military family of Turkish origin in the village of Wasil, Farab, in Turkestan" Edited by Henrietta Moore. (1996). The future of anthropological knowledge. London: Routledge. {{ISBN|0-415-10786-5}} "al-Farabi (873–950), a scholar of Turkish origin." Diané Collinson and Robert Wilkinson. (1994). Thirty-Five Oriental Philosophers.. London: Routledge. {{ISBN|0-203-02935-6}} "Al-Farabi is thought to be of Turkish origin. His family name suggests that he came from the vicinity of Farab in Transoxiana.Fernand Braudel; translated by Richard Mayne. (1995). A history of civilizations. New York, N.Y.: Penguin. {{ISBN|0-14-012489-6}} "Al-Farabi, born in 870, was of Turkish origin. He lived in Aleppo and died in 950 in Damascus" Jaroslav Krejčí; assisted by Anna Krejčová. (1990). Before the European challenge : the great civilizations of Asia and the Middle East. Albany: State University of New York Press. pp. 140. {{ISBN|0-7914-0168-5}} "the Transoxanian Turk al-Farabi (d. circa 950)" Hamid Naseem. (2001). Muslim philosophy science and mysticism. New Delhi: Sarup & Sons. pp. 78. {{ISBN|81-7625-230-1}} "Al-Farabi, the first Turkish philosopher"[https://books.google.com/books?id=XwOwsOstm4gC&dq=farabi+wasij&pg=PA41 Clifford Sawhney. The World's Greatest Seers and Philosophers, 2005, p. 41][https://books.google.com/books?id=Q51plsbFmNcC&q=farabi+wasij Zainal Abidin Ahmad. Negara utama (Madinatuʾl fadilah) Teori kenegaraan dari sardjana Islam al Farabi. 1964, p. 19][https://books.google.com/books?id=EQEeAAAAMAAJ&q=farabi+wasij Haroon Khan Sherwani. Studies in Muslim Political Thought and Administration. 1945, p. 63]</ref> Димитри Гутас, американски арабист, го критикува ова, велејќи дека извештајот на [[Ибн Халикан]] е насочен кон претходните историски извештаи на [[Ибн Аби Усајбија]] и служи за „докажување“ туркиско потекло на ел-Фараби, на пример преку спомнување на дополнителната [[нисба]] (презиме) „ел-Турк“ (арап. „Турчинот“) — нисба што ел-Фараби никогаш не ја имал.<ref name="Iranica" /> Меѓутоа, [[Абу ел-Феда]], кој го препишал [[Ибн Халикан]], го променил ''al-Torkī'' во изразот „wa-kana rajolan torkiyan“, што значи „тој бил турски човек“.<ref name="Iranica" /> Во овој контекст, бидејќи делата на таквите наводни Турци не содржат траги од туркиска номадска култура, професорот од [[Оксфордски универзитет|Оксфорд]] Клифорд Едмунд Босворт забележува дека „големи личности како Фараби, [[ел-Бируни|Бируни]] и [[Авицена]] биле припишувани од премногу ентузијастички турски научници на нивната раса“. <ref name="Bosworth2017">{{cite book|author=C. Edmund Bosworth|title=The Turks in the Early Islamic World|url=https://books.google.com/books?id=CAokDwAAQBAJ&pg=PT381|date=15 May 2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88087-9|page=381}}</ref> === Живот и образование === Ел-Фараби го поминал поголемиот дел од својот научен живот во [[Багдад]]. Во автобиографскиот пасус зачуван од [[Ибн Аби Усајбија]], ел-Фараби навел дека студирал логика, медицина и социологија кај Јухана ибн Хајлан, сè до и вклучително со делото на [[Аристотел]] ''[[Постериорна аналитика]]'', односно според редоследот на книгите во наставната програма, ел-Фараби тврдел дека ги проучувал делата на [[Порфириј (филозоф)|Порфириј]] ''Вовед'' и делата на Аристотел ''Категории'', ''За толкувањата'', ''Аналитика Прва''. Неговиот учител, Јухана бин Хајлан, бил [[несторијанство|несторијански]] свештеник. Овој период на студии веројатно се одвивал во Багдад, каде што [[ел-Масуди]] бележи дека Јухана починал за време на владеењето на [[ел-Муктадир]] (295–320/908–932). Во своето дело ''Појавата на филозофијата'' ({{transliteration|ar|Fī Ẓuhūr al-Falsafa}}), ел-Фараби наведува:{{sfn|Reisman|2005|p=55}} <blockquote>Филозофијата како академски предмет станала широко распространета во времето на Птоломејските владетели на Грците по смртта на Аристотел во Александрија, сè до крајот на владеењето на една жена [односно Клеопатра]. Нејзиното предавање продолжило непроменето во Александрија по смртта на Аристотел низ владеењето на тринаесет владетели ... Така продолжило сè до доаѓањето на христијанството. Потоа предавањето престанало во Рим, додека во Александрија продолжило сè додека кралот на христијаните не го разгледал прашањето. Епископите се собрале и заедно одлучиле кои делови од [филозофијата] треба да останат, а кои да се укинат. Тие сметале дека книгите за логика треба да се изучуваат до крајот на тврдењата [односно ''[[Аналитика Прва]]'', I.7], но не и понатаму, бидејќи мислеле дека тоа ќе му наштети на христијанството. Предавањето на останатите [логички дела] останало приватно сè до доаѓањето на исламот, кога наставата била пренесена од Александрија во Антиохија. Таму останала долго време додека не останал само еден учител. Двајца ученици учеле од него и заминале, носејќи ги книгите со себе. Едниот бил од Харан, другиот од Марв. Што се однесува до човекот од Марв, двајца учеле од него..., Ибрахим ел-Марвази и Јухана ибн Хајлан. [Потоа ел-Фараби наведува дека учел кај Јухана ибн Хајлан сè до крајот на ''[[Аналитика Прва]]''].</blockquote> Тој бил во Багдад најмалку до крајот на септември 942 година, како што е забележано во белешките во неговото дело ''Mabādeʾ ārāʾ ahl al-madīna al-fāżela''.{{efn-ua|name=Virtuous}} Книгата ја завршил во Дамаск следната година (331), односно до септември 943 година. Тој исто така живеел и предавал одредено време во [[Алеп]]. Подоцна ел-Фараби го посетил [[Египет]], каде што завршил шест делови како резиме на книгата ''Mabādeʾ'',{{efn-ua|name=Mabadi Summary}} во 337/јули 948 – јуни 949 година, кога се вратил во Сирија, каде што бил поддржан од [[Сајф ел-Даула]], владетел од [[Хамданидска династија|Хамданидската династија]]. Ел-Масуди, пишувајќи едвај пет години подоцна (955–956), наведува дека ел-Фараби починал во [[Дамаск]] во месецот Раџаб 339 (помеѓу 14 декември 950 и 12 јануари 951).<ref name="Iranica" /> == Верски убедувања == Верската припадност на ел-Фараби во рамките на исламот е предмет на расправа. Додека некои историчари го идентификуваат како [[сунизам|сунит]],<ref>{{citation |author=Patrick J. Ryan SJ |title=Amen |date=10 October 2018 |page=101 |url=https://books.google.com/books?id=US11DwAAQBAJ |publisher=CUA Press |isbn=9780813231242}}.</ref> други тврдат дека бил [[Шиизам|шиит]] или дека бил под влијание на шиизмот. Фаузи Наџар тврди дека политичката филозофија на ел-Фараби била под влијание на шиитските секти.<ref>{{cite journal |last1=Najjar |first1=Fauzi M. |title=Fārābī's Political Philosophy and Shī'ism |journal=Studia Islamica |date=1961 |volume=XIV |issue=14 |pages=57–72|jstor=1595185 |doi=10.2307/1595185 |url=https://www.jstor.org/stable/1595185|url-access=registration}}</ref> Давајќи позитивен приказ, Надија Мафтуни ги опишува шиитските аспекти во делата на ел-Фараби. Според неа, ел-Фараби во своите дела ''al-Millah'', ''al-Siyasah al-Madaniyah'' и ''Tahsil al-Sa’adah'' верувал во утопија управувана од пророк и неговите наследници: имамите.<ref>{{cite journal |last= Maftouni|first= Nadia|date= 2013|title= وجوه شیعی فلسفه فارابی|trans-title= Shi'ite Aspects of Farabi`s Philosophy|url= http://andishe.maaref.ac.ir/article-1-865-en.html|language= fa|journal= Andishe-Novin-E-Dini|volume= 9|issue= 33|pages= 12|access-date= 31 October 2018}}</ref> == Дела и придонеси == Ел-Фараби дал придонес во областите на [[логика]]та, [[математика]]та, [[музика]]та, [[филозофија]]та, [[психологија]]та и [[образование]]то. === Алхемија === Ел-Фараби ја напишал: ''Неопходноста на уметноста на еликсирот''.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Wiedemann|first1=Eilhard|author-link=Eilhard Wiedemann|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|date=1913–1936 |publisher=Brill|location=Leiden|isbn=90-04-08265-4|volume=II|pages=1010a-1017a (esp. p. 1011a)|edition=1st|chapter=al-Kīmiyāʾ|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212}}</ref>{{efn-ua|name=Alchemy}} === Логика === Иако главно бил аристотелов логичар, во своите дела вклучил и голем број неаристотелови елементи. Тој ги разгледувал темите на идни контгенти, [[број]]от и односот на категориите, врската помеѓу [[логика]]та и [[граматика]]та, како и неаристотеловите форми на [[расудување]].<ref>[https://www.britannica.com/topic/history-of-logic/Medieval-logic History of logic: Arabic logic], ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref> Тој исто така е заслужен за категоризација на логиката во две одделни групи, првата како „идеја“, а втората како „[[логички доказ|доказ]]“. Ел-Фараби исто така ги разгледувал теориите за [[хипотетички силогизам]] и [[Аналогија|аналогиско расудување]], кои биле дел од [[Стоицизам|стоицистичката]] традиција на логиката, а не од аристотеловата.<ref>{{Cite journal| issn = 0022-362X | volume = 61 | issue = 22 | page = 726 | last = Feldman | first = Seymour | title = Rescher on Arabic Logic | journal = The Journal of Philosophy | date = 26 November 1964 | jstor = 2023632 | publisher = Journal of Philosophy, Inc.| doi = 10.2307/2023632 }}<br>{{Cite book| publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-27556-3 | last = Long | first = A. A. |author2= D. N. Sedley | title = The Hellenistic Philosophers. Vol 1: Translations of the principal sources with philosophical commentary | location = Cambridge | year = 1987}}</ref> Друга надградба што ел-Фараби ја направил на аристотеловата традиција била воведувањето на концептот за „поетски [[силогизам]]“ во коментарот на делото на Аристотел ''[[Поетика (Аристотел)|Поетика]]''.<ref>{{Cite journal|title=The Islamic roots of the poetic syllogism|journal=College Literature|date=February 1996|last=Ludescher|first=Tanyss|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050531082724/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |url-status=dead |archive-date=2005-05-31 |access-date=2008-02-29 }}</ref> === Музика === [[File:Al-Farabi.png|thumb|upright|Цртеж на музички инструмент, ''[[шахруд]]'', од делото на ал-Фараби {{efn-ua|name=Music}}]] Ел-Фараби напишал книга за [[исламска музика|музика]] со наслов ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' (Голема книга за музиката).{{sfnm|1a1=Sawa|1y=2012|2a1=Touma|2y=1996|2p=10}}{{efn-ua|name=Music}} Во неа, тој ги претставува филозофските принципи за музиката, нејзините космички својства и влијанија, и ги разгледува [[терапија|терапевтските]] ефекти на [[музичка терапија|музикотерапијата]] врз [[душа|душата]].{{sfn|Haque|2004|p=363}} Понатаму зборува и за нејзиното влијание врз говорот, објаснувајќи како музиката да се усогласи со говорот, односно поезијата, за да се подобри значењето на текстот.{{sfn|Druart|2021|loc=§ 2}} === Филозофија === [[File:Bnf lat 9335.jpg|thumb|upright|Латински превод на [[Жерард Кремонски]] на ''Kitab ihsa' al-'ulum'' („Енумерација на науките“){{efn-ua|name=Enumeration}}]] Како филозоф, ел-Фараби бил основач на сопствена школа на [[рана исламска филозофија]] позната како „фарабизам“ или „алфарабизам“, иако подоцна била засенета од [[авиценизам|авиценизмот]]. Школата на ел-Фараби „се оддалечува од филозофијата на [[Платон]] и [[Аристотел]] [... и ...] преминува од [[исламска метафизика|метафизика]] кон [[Научен метод|методологија]], чекор што го најавува [[Модерно]]то“, а „на ниво на филозофија, Фараби ги обединува теоријата и практиката [... и] во сферата на [[политика|политиката]] ја ослободува практиката од теоријата“. Неговата [[Неоплатонизам|неоплатонистичка]] теологија е повеќе од само метафизика како реторика. Во обидот да ја разбере природата на ''Првата причина'', Фараби ги открива границите на човечкото [[знаење|знаење]]“.<ref>{{Cite journal|first=Ian Richard|last=Netton|title=''Breaking with Athens: Al-Farabi as Founder'', Applications of Political Theory By Christopher A. Colmo|publisher=[[Oxford University Press]]|journal=Journal of Islamic Studies|year=2008|volume=19|issue=3|pages=397–8|doi=10.1093/jis/etn047|jstor=26200801}}</ref> Ел-Фараби имал големо влијание врз науката и филозофијата неколку векови,{{sfn|Weber|2017|pp=170a ff.}} и во неговото време бил широко сметан веднаш по Аристотел според знаењето (што се навестува преку неговата титула „Вториот учител“),{{efn-ua|name=Title}}. Неговото дело, насочено кон синтеза на филозофијата и [[Суфизам|суфизмот]], го подготвило патот за делото на [[Авицена]].<ref>{{cite encyclopedia| url =http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| title =Avicenna/Ibn Sina (CA. 980–1137)| access-date =2007-07-13 | encyclopedia =The Internet Encyclopedia of Philosophy| archive-url= https://web.archive.org/web/20070623051601/http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| archive-date= 23 June 2007 | url-status= live}}</ref> Ел-Фараби исто така напишал коментар на делото на [[Аристотел]], а едно од неговите најпознати дела е ''Ara Ahl al-Madina al-Fadila'',{{efn-ua|name=Virtuous}} каде што теоретизира идеална [[суверена држава|држава]], наводно моделирана според делото на Платон ''[[Држава (Платон)|Држава]]''.{{sfn|Netton|1994|p=100}} Ел-Фараби тврдел дека религијата ја пренесува вистината преку симболи и убедување и, како и [[Платон]], ја сметал за должност на филозофот да ја води државата. Ел-Фараби го вклучил [[Платонизам|платонистичкиот]] поглед, правејќи паралела во исламски контекст, при што сметал дека идеалната држава треба да биде управувана од [[Пророци во исламот|Пророкот]]-[[имам]], наместо од филозоф-крал како кај Платон. Ел-Фараби тврдел дека идеалната држава била град-државата [[Медина]] кога била управувана од [[Мухамед]] како нејзин [[шеф на држава]]та, бидејќи тој бил во директна врска со [[Алах]] чиј закон му бил објавен. Во отсуство на Пророкот-имам, тој ја сметал демократијата за најблиска до идеалната држава, гледајќи го поредокот на сунитскиот [[Праведен Калифат]] како пример за таков републикански поредок во раната муслиманска историја. Сепак, тој исто така сметал дека токму од демократијата произлегуваат несовршени држави, забележувајќи како поредокот на раниот исламски калифат на [[Праведен Калифат|праведните калифи]], кој го сметал за републикански, подоцна бил заменет со форма на владеење што наликува на монархија под династиите на [[Омејади|Омејадите]] и [[Абасидски Калифат|Абасидите]].<ref>Ronald Bontekoe, Mariėtta Tigranovna Stepaniants (1997), ''Justice and Democracy'', University of Hawaii Press, p. 251, {{ISBN|0824819268}}</ref> === Физика === Ел-Фараби напишал краток трактат ''За празнината'', каде што размислувал за природата на постоењето на [[вакуум|празнина]].{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} Неговиот конечен заклучок бил дека волуменот на воздухот може да се прошири за да го исполни достапниот простор, и тој предложил дека концептот на [[вакуум|совршена празнина]] е некохерентен.{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} === Психологија === Во своето дело ''Мислењата на луѓето од идеалниот град'',{{efn-ua|name=Virtuous}} Ел-Фараби изразил дека одделен човек не може сам да ги постигне сите совршенства без помошта на други луѓе. Вродена природа на секој човек е да се поврзува со друг човек или со повеќе луѓе во работата што треба да ја изврши. Затоа, за да го постигне она што може од тоа совршенство, секој човек мора да остане во заедница со други и да се поврзува со нив.{{sfn|Haque|2004|p=363}} Во 24-то поглавје од споменатото дело — ''За причината на соништата'' — тој прави разлика помеѓу толкување на соништата и природата и причините на соништата.{{sfn|Haque|2004|p=363}} == Влијанија и пренос == [[File:Bodlein Library MS. Arab.d.84 roll332 frame1.jpg|thumb|Страници од ракопис од 17 век на коментарот на ел-Фараби за метафизиката на [[Аристотел]]]] Главното влијание врз филозофијата на ел-Фараби била [[Аристотелизам|аристотеловата]] традиција на [[Александрија]]. Како плоден автор, му се припишуваат повеќе од сто дела.{{sfn|Black|1996|p=178}} Меѓу нив има бројни воведни текстови во филозофијата, коментари на важни аристотелови дела (како ''[[Никомахова етика]]''), како и негови сопствени дела. Неговите идеи се одликуваат со кохерентност, и покрај тоа што обединуваат многу различни филозофски дисциплини и традиции. Некои други значајни влијанија врз неговото дело биле планетарниот модел на [[Клавдиј Птоломеј]] и елементи од [[Неоплатонизам|неоплатонизмот]],<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p:162</ref> особено метафизиката и практичната (или политичката) филозофија — која повеќе наликува на Платоновата ''Република'' отколку на Аристотеловата ''Политика''.{{sfn|Reisman|2005|p=52}} Ел-Фараби одиграл суштинска улога во пренесувањето на мислата на Аристотел во христијанскиот Запад за време на средниот век, како што се гледа во преводот на неговото дело ''Коментар и краток трактат за Аристотеловото дело „За толкувањата“'', објавен од Ф. В. Цимерман во 1981 година. Ел-Фараби имал големо влијание врз [[Мојсеј Мајмонид]], најважниот еврејски мислител од средниот век. Мајмонид го напишал познатото дело ''Трактат за логиката'' на арапски јазик. Делото ги обработува основите на аристотеловата логика во светлина на коментарите на [[Авицена]] и ел-Фараби; [[Реми Браг]] го нагласува фактот дека ел-Фараби е единствениот филозоф споменат по име во текстот. Ел-Фараби, како и Авицена и [[Авероес]], се препознаени како [[Перипатетици|перипатетичари]] (''ал-Машша’ијун'') или [[Рационализам|рационалисти]] (''Естедлалиун'') меѓу муслиманите.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.166 اگر بخواهيم كلمه ای را به كار بريم كه مفيد مفهوم روش فلسفی مشائين باشد بايد كلمه (استدلالی) را به كار بريم .</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/pd/d-22.htm |title=Dictionary of Islamic Philosophical Terms |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H002 |title=Aristotelianism in Islamic philosophy |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref> Сепак, тој се обидел да ги обедини идеите на [[Платон]] и [[Аристотел]] во својата книга ''Усогласување на мислењата на двајцата мудреци''.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.167 فارابی كتاب كوچك معروفی دارد به نام (الجمع بين رأيی الحكيمين) در اين كتاب مسائل اختلافی اين دو فيلسوف طرح شده و كوشش شده كه به نحوی اختلافات ميان اين دو حكيم از بين برود .</ref>{{efn-ua|name=Harmonization}} Според Рајсман, неговото дело било единствено насочено кон целта истовремено да ја оживее и повторно да ја изгради александриската филозофска традиција, на која ѝ припаѓал и неговиот христијански учител Јухана ибн Хајлан.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} Неговиот успех треба да се мери со почесната титула „Вториот учител“ на филозофијата,{{efn-ua|name=Title}} при што Аристотел бил првиот, по што бил познат.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=López-Farjeat|2y=2020|2loc=Intro}}<ref>{{cite book|last1=Mahdi|first1=Muhsin|title=Alfarabi: Philosophy of Plato and Aristotle|date=1962|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=0801487161|page=4|url=https://books.google.com/books?id=-SaXczxPo40C&q=al-farabi+the+second+master&pg=PA4|access-date=17 August 2015}}</ref> Рајсман исто така вели дека тој не прави никаква референца кон идеите на [[Ел Кинди]] ниту на неговиот современик [[Рази]], што јасно укажува дека не го сметал нивниот пристап кон филозофијата за правилен или одржлив.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} == Мисла == === Метафизика и космологија === За разлика од [[Ел кинди]], кој сметал дека предмет на метафизиката е Бог, ел-Фараби верувал дека таа првенствено се однесува на битието ''qua'' битие (односно битието само по себе), и дека тоа е поврзано со Бог само до степен до кој Бог е принцип на апсолутното битие. Ставот на ел-Кинди, сепак, бил честа заблуда во врска со грчката филозофија меѓу муслиманските интелектуалци во тоа време, и токму поради ова [[Авицена]] забележал дека не ја разбрал правилно Аристотеловата ''Метафизика'' сè додека не прочитал воведен текст напишан од ел-Фараби.{{sfn|Black|1996|p=188}} Космологијата на ел-Фараби во суштина се заснова на три столба: аристотеловата метафизика на причинноста, силно развиената [[Плотин|плотинска]] космологија на [[еманација]] и птоломејската астрономија.{{sfn|Reisman|2005|p=56}} Во неговиот модел, универзумот се гледа како низа концентрични кругови; најнадворешната сфера или „првото небо“, сферата на фиксните ѕвезди, Сатурн, Јупитер, Марс, Сонцето, Венера, Меркур и конечно Месечината. Во центарот на овие концентрични кругови се наоѓа подмесечевиот свет кој го содржи материјалниот свет.{{sfn|Black|1996|p=189}} Секој од овие кругови го претставува доменот на секундарните интелекти (симболизирани од самите небесни тела), кои дејствуваат како причински посредници помеѓу Првата причина (во овој случај Бог) и материјалниот свет. Понатаму, се вели дека тие произлегуваат од Бог, кој е и нивна формална и дејствена причина. Процесот на еманација започнува (метафизички, не временски) со ''Првата причина'', чија главна активност е самоконтемплацијат. Токму оваа интелектуална активност ја објаснува нејзината улога во создавањето на универзумот. Првата причина, размислувајќи за самата себе, „прелева“ и од неа „произлегува“ нематеријалниот ентитет на вториот интелект. Како и неговиот претходник, и вториот интелект размислува за себе, и на тој начин ја создава својата небесна сфера (во овој случај, сферата на фиксните ѕвезди), но покрај тоа мора да размислува и за Првата причина, што доведува до „произлегување“ на следниот интелект. Каскадата на еманација продолжува сè додека не стигне до десеттиот интелект, под кој се наоѓа материјалниот свет. И бидејќи секој интелект мора да размислува и за себе и за сè поголем број претходници, секое следно ниво на постоење станува сè посложено. Овој процес се темели на нужност, а не на волја. Со други зборови, Бог нема избор дали да го создаде универзумот или не, туку поради самото свое постоење го предизвикува неговото постоење. Овој став исто така сугерира дека универзумот е вечен, а и двете овие точки биле критикувани од [[аАл-Газали ]] во неговата критика на филозофите.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=161|2a1=Reisman|2y=2005|2p=57}} Во својата расправа за Првата причина (или Бог), ел-Фараби во голема мера се потпира на негативна теологија. Тој вели дека таа не може да се спознае со интелектуални средства, како што се дијалектичко делење или дефинирање, бидејќи поимите што се користат во овие процеси за да се дефинира нешто ја сочинуваат неговата суштина. Затоа, ако некој ја дефинира Првата причина, секој од употребените поими би претставувал дел од нејзината суштина и со тоа би дејствувал како причина за нејзиното постоење, што е невозможно, бидејќи Првата причина е непредизвикана; таа постои без да биде предизвикана. Исто така, вели дека таа не може да се познае според род и разлика, бидејќи нејзината суштина и постоење се различни од сите други, и затоа нема категорија на која припаѓа. Ако тоа би било така, тогаш не би била Првата причина, бидејќи нешто би ѝ претходело во постоењето, што исто така е невозможно. Ова укажува дека колку нешто е поедноставно во филозофска смисла, толку е посовршено. Врз основа на ова набљудување, Рајсман вели дека е можно да се согледа целата хиерархија на космологијата на ел-Фараби преку класификација во родови и видови. Секое следно ниво во оваа структура има како главни карактеристики множественост и недостаток, а токму оваа сè поголема сложеност го карактеризира материјалниот свет.{{sfn|Reisman|2005|pp=58–59}} === Епистемологија и есхатологија === Човечките суштества се единствени во визијата на ел-Фараби за универзумот, бидејќи стојат помеѓу два света: „повисокиот“, нематеријален свет на небесните интелекти и универзалните поими, и „понискиот“, материјален свет на создавање и распаѓање; тие живеат во физичко тело и затоа припаѓаат на „понискиот“ свет, но исто така имаат разумна способност што ги поврзува со „повисокиот“ свет. Секое ниво на постоење во космологијата на ел-Фараби се карактеризира со движење кон совршенство, односно станување сличен на Првата причина, односно совршен интелект. Човечкото совршенство (или „среќа“) се поистоветува со постојано интелектуално размислување и созерцување.{{sfn|Reisman|2005|p=61}} Ел-Фараби го дели интелектот на четири категории: потенцијален, актуелен, стекнат и активен. Првите три се различни состојби на човечкиот интелект, а четвртиот е Десеттиот интелект (Месечината) во неговата космологија на еманација. Потенцијалниот интелект ја претставува способноста за мислење, која ја имаат сите луѓе, а актуелниот интелект е интелект што е активен во самиот чин на мислење. Под мислење, ел-Фараби подразбира апстрахирање на универзалните поими од сетилните форми на предметите кои се перцепирани и задржани во имагинацијата на поединецот.{{sfn|Madkour|1963–1966|p=461}} Ова движење од потенцијалност кон актуелност бара активниот интелект да дејствува врз задржаните сетилни форми; исто како што Сонцето го осветлува физичкиот свет за да ни овозможи да гледаме, така активниот интелект го осветлува светот на поимите за да ни овозможи да мислиме.{{sfn|Reisman|2005|p=64}} Ова осветлување ги отстранува сите случајни својства (како време, место, квалитет) и физичноста од нив, претворајќи ги во примарни поими, кои се логички принципи како „целината е поголема од делот“. Човечкиот интелект, преку својот чин на мислење, преминува од потенцијалност во актуелност, и постепено, како што ги разбира овие поими, се поистоветува со нив (бидејќи според Аристотел, со познавањето на нешто, интелектот станува сличен на тоа).{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Бидејќи активниот интелект ги познава сите поими, тоа значи дека кога човечкиот интелект ќе ги познае сите, тој се поврзува со совршенството на активниот интелект и се нарекува стекнат интелект.{{sfn|Black|1996|p=186}} Иако овој процес изгледа механички, оставајќи малку простор за човечки избор или волја, Рајсман вели дека ел-Фараби е посветен на човечкиот волунтаризам.{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Тоа се случува кога човекот, врз основа на знаењето што го стекнал, одлучува дали ќе се насочи кон доблесни или недоблесни активности, и со тоа одлучува дали ќе ја бара вистинската среќа. И токму преку избор на етичкото и размислување за природата на етиката, актуелниот интелект може да стане „сличен“ на активниот интелект, со што се постигнува совршенство. Само преку овој процес човечката душа може да ја преживее смртта и да продолжи да постои во задгробниот живот.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=Reisman|2y=2005|2p=64}} Според ел-Фараби, задгробниот живот не е лично искуство какво што обично се замислува во религиозните традиции како [[ислам]]от и [[христијанство]]то. Сите индивидуални или разликувачки карактеристики на душата исчезнуваат по смртта на телото; преживува само разумната способност (и тоа само ако достигнала совршенство), која се обединува со сите други разумни души во активниот интелект и влегува во сфера на чиста интелигенција.{{sfn|Black|1996|p=186}} [[Хенри Горбин]] ја споредил оваа есхатологија со онаа на исмаилитските неоплатонисти, за кои овој процес го започнува следниот голем циклус на универзумот.{{sfn|Corbin|1993|p=165}} Сепак, Дебора Блек напоменува дека постојат причини за скептицизам дали ова било зрело и целосно развиено гледиште на ал-Фараби, бидејќи подоцнежни мислители како [[Ибн Туфајл]], [[Авероес]] и [[Авемпас]] тврделе дека тој го отфрлил ова гледиште во својот коментар на ''[[Никомахова етика]]'', кој е изгубен за современите истражувачи.{{sfn|Black|1996|p=186}} === Психологија, душата и пророчкото знаење === Во својата анализа на човечката душа, ел-Фараби се потпира на основна аристотелова шема, која е обликувана од коментарите на подоцнежните грчки мислители. Тој вели дека таа се состои од четири способности: ''апетитивната'' (желба за или одбивност кон сетилен објект), ''сетилната'' (перцепција преку сетилата на телесни супстанции), ''имагинативната'' (способноста која ги задржува сликите на сетилните објекти откако тие ќе бидат перцепирани, а потоа ги раздвојува и комбинира за различни цели) и ''рационалната'', која е способноста за мислење.{{sfn|Black|1996|p=184}} Последната од овие е единствена за човечките суштества и ги разликува од растенијата и животните. Таа е исто така единствениот дел од душата што ја преживува смртта на телото. Забележително е отсуството на внатрешни сетила во овој модел, како што е заедничкото сетило, кое ќе биде разгледувано од подоцнежни филозофи како [[Авицена]] и [[Авероес]].{{sfnm|1a1=Black|1y=2005|1p=313|2a1=Reisman|2y=2005|2pp=60–61}} Посебно внимание треба да се посвети на третманот на ''имагинативната'' способност на душата кај ел-Фараби, која е суштинска за неговото толкување на пророштвото и пророчкото знаење. Покрај нејзината способност да ги задржува и манипулира сетилните слики на објектите, тој ѝ ја припишува и функцијата на имитација. Со ова подразбира способност да се претстави еден објект со слика различна од неговата сопствена. Со други зборови, да се имитира „x“ значи да се замисли „x“ преку поврзување со сетилни својства кои не го опишуваат неговиот вистински изглед. Ова ја проширува претставувачката способност на имагинацијата надвор од сетилните форми и вклучува темпераменти, емоции, желби, па дури и нематеријални поими или апстрактни универзалии, како што се случува, на пример, кога „злото“ се поврзува со „темнина“.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=185|2a1=Black|2y=2005|2p=313}} Пророкот, покрај својата интелектуална способност, има и многу силна имагинација, што му овозможува да прима „прелевање“ на поими од активниот интелект (десеттиот интелект во космологијата на еманација). Овие поими потоа се поврзуваат со симболи и слики, што му овозможува да ги пренесе апстрактните вистини на начин разбирлив за обичните луѓе. Затоа, она што го прави пророчкото знаење уникатно не е неговата содржина (која е достапна и за филозофите преку докажување и мислење), туку формата што ја добива преку имагинацијата на пророкот.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=187|2a1=Corbin|2y=1993|2p=164}} === Практична филозофија (етика и политика) === Практичната примена на филозофијата била главна грижа на ел-Фараби во многу негови дела, и иако поголемиот дел од неговото филозофско творештво е под влијание на аристотеловата мисла, неговата практична филозофија јасно се темели на онаа на [[Plato]].{{sfn|Corbin|1993|p=162}} На сличен начин како во ''[[Држава (Платон)|Држава]]'' на Платон, ел-Фараби нагласува дека филозофијата е и теоретска и практична дисциплина; оние филозофи кои не го применуваат своето знаење во практични цели ги нарекува „бескорисни филозофи“. Идеалното општество, пишува тој, е насочено кон постигнување на „вистинска среќа“ (што може да се сфати како филозофско просветлување), и затоа идеалниот филозоф мора да ги усоврши сите неопходни уметности на реториката и поетиката за да ги пренесе апстрактните вистини на обичните луѓе, како и самиот да достигне просветлување.{{sfn|Black|1996|p=190}} Ел-Фараби ја споредува улогата на филозофот во општеството со улогата на лекарот во телото; здравјето на телото зависи од „рамнотежата на неговите [[хуморална теорија|телесни сокови]]“, исто како што градот е определен од моралните навики на неговите жители. Должноста на филозофот, пишува тој, е да воспостави „доблесно“ општество преку лекување на душите на луѓето, воспоставување правда и водење кон „вистинска среќа“.{{sfn|Butterworth|2005|p=278}} Ел-Фараби бил свесен дека такво општество е ретко и бара многу специфични историски околности за да се оствари, што значи дека многу малку општества би можеле да ја постигнат оваа цел. Тој ги дели „порочните“ општества, кои не успеале да го достигнат идеалното „доблесно“ општество, во три категории: незнајни, расипани и заблудени. ''Незнајните'' општества, од различни причини, не ја сфатиле целта на човечкото постоење и ја замениле потрагата по среќа со друга (пониска) цел, било тоа да е богатство, телесно уживање или моќ. Ел-Фараби споменува и „плевели“ во доблесното општество: луѓе кои се обидуваат да го попречат неговиот напредок кон вистинската човечка цел.{{sfn|Black|1996|p=191}} Најпознатиот арапски извор за политичката филозофија на ал-Фараби е неговото дело ''Ara Ahl al-Madina al-fadila''.{{efn-ua|name=Virtuous}} Иако некои го сметаат ел-Фараби за политички идеалист,<ref>{{cite book |last1=Baeck |first1=Louis |editor1-last=Laurence S. Moss |title=Joseph A. Schumpeter, Historian of Economics: Perspectives on the history of economic thought. Selected papers from the History of Economics Society Conference, 1994 |date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-415-13353-X |pages=83–99 |chapter=Ibn Khaldun's Political and Economic Realism|doi=10.4324/9780203435977-15 |chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780203435977-15/ibn-khaldun-political-economic-realism-laurence-moss?context=ubx&refId=08fba8cc-d49f-4c5a-997d-351b350f4af7}} Pg. 87: ''[[Ibn Khaldun]] drifted away from al-Farabi's political idealism''.</ref> прашањето дали ал-Фараби навистина имал намера да изложи политичка програма во своите дела останува предмет на расправа меѓу научниците. [[Хенри Горбин]], кој го смета ел-Фараби за крипто шиит, тврди дека неговите идеи треба да се разберат како „пророчка филозофија“, наместо да се толкуваат политички.{{sfn|Corbin|1993|pp=162–163}} Од друга страна, Чарлс Батерворт смета дека никаде во неговите дела ел-Фараби не зборува за пророк-законодавец или откровение (дури ни зборот филозофија ретко се спомнува), туку главната дискусија се однесува на позициите на „кралот“ и „државниците“.{{sfn|Butterworth|2005|p=276}} Средна позиција зазема Дејвид Рајсман, кој, слично како Корбин, смета дека ел-Фараби не сакал да изложи политичка доктрина (иако не оди толку далеку да ја поврзе со исламскиот гностицизам). Тој тврди дека ел-Фараби користел различни типови општества како примери во рамките на етичка дискусија, за да покаже каков ефект може да има правилното или погрешното размислување.{{sfn|Reisman|2005|p=68}} На крај, [[Џошуа Паренс]] тврди дека ел-Фараби суптилно покажувал дека панисламско општество не може да се создаде, користејќи разум за да покаже колку многу услови (како морални и разумски доблести) треба да се исполнат, со што го наведува читателот да заклучи дека луѓето не се соодветни за такво општество.<ref>Joshua Parens, An Islamic Philosophy of Virtuous Religions: Introducing Alfarabi (New York: State University of New York Press, 2006), 2.</ref> Некои други автори како [[Михаил Јакубович]] тврдат дека за ел-Фараби религијата (''milla'') и филозофијата (''falsafa'') имаат иста праксеолошка вредност (односно основа за ''amal al-fadhil'' — „доблесно дело“), додека нивото на спознание (''ilm'' — „знаење“) е различно.<ref>Mykhaylo Yakubovych. Al-Farabi's Book of Religion. Ukrainian translation, introduction and comments / Ukrainian Religious Studies Bulletin, 2008, Vol. 47, P. 237.</ref> ===Современи западни преводи=== ; Англиски: * ''Фусул ал-Мадани: Афоризми на државникот'' Кембриџ: Cambridge University Press, 1961. * ''Краток коментар за претходните анализи на Аристотел'', Питсбург: University of Pittsburgh Press, 1963. * ''Коментар и краток трактат на ел-Фараби за De interpretatione на Аристотел'', Оксфорд: Oxford University Press, 1981. * ''ел-Фараби за совршената држава'', Оксфорд: Clarendon Press, 1985. * ''Филозофијата на Платон и Аристотел од ел-фараби'', преведена и со вовед од [[Мухсин Махди]], Итака: Cornell University Press, 2001. * ''Алфараби, Политички списи. Избрани афоризми и други текстови“, Итака: Cornell University Press, 2001. * „Долгиот коментар на ел-Фараби за категориите на Аристотел на хебрејски и арапски јазик“, Во „Студии за арапската и исламската култура“, том II, уредник Абрахамов, Бињамин. Рамат: Bar-Ilan University Press, 2006. * „Алфараби, Политички списи, том II. „Политички режим“ и „Резиме на Платоновите закони“, Итака: Cornell University Press, 2015. * „Книга на писма (Китаб ел-Хуруф)“, англиски превод од Чарлс Е. Батерворт со вовед, интерпретативен есеј и анотации, плус ревидираното издание на арапскиот текст од Мухсин Махди. Предговор од Хамса Јусуф. Беркли (Калифорнија), Колеџ Зајтуна 2024. * Текстовите се преведени од Д. М. Данлоп: ** „Постоењето и дефиницијата на филозофијата. Од арапски текст што му се припишува на ел-Фараби“, „Ирак“, 1951, стр. 76–93). ** „Афоризми на државникот од ел-Фараби“, „Ирак“, 1952, стр. 93–117. ** „Воведни делови за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1955, стр. 264–282. ** „Вовед од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 117–138. ** „Воведна Рисала за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 224–235. ** „Парафраза на категориите на Аристотел од ел-Фараби [Дел 1]“, „Исламски квартален весник“, 1957, стр.&nbsp;168–197. ** „Парафраза на ел-Фараби за категориите на Аристотел [Дел 2]“, „Исламски квартал“, 1959, стр.&nbsp;21–54. ; Француски: * ''Idées des habitants de la cité vertueuse''. Превод на Карам, Ј. Члала, А. Јаусен. 1949 година. * ''Traité des opinions des habitants de la cité idéale''. Превод на Тахани Сабри. Париз: J. Vrin, 1990 година. *''Le Livre du régime politique'', вовед, излагање и коментар на Филип Валат, Париз: Les Belles Lettres, 2012 година. ; шпански: * ''Catálogo De Las Ciencias'', Мадрид: Им. де Естанислао Маестро, 1932 година. *''La ciudad ideal''. Превод на Мануел Алонсо. Мадрид: Текнос, 1995 година. * „Al-Farabi: Epístola sobre los sentidos del término intelecto“, „Revista Española de filosofía medieval“, 2002, стр.&nbsp;215–223. * ''El camino de la felicidad'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2002 година * ''Obras filosóficas y políticas'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2008 година. * ''Las filosofías de Platón y Aristóteles''. Забелешка: ''Sumario de las Leyes de Platón. Пролог и Тратадо примеро'', настава, вовед за белешки на Рафаел Рамон Гереро, Мадрид, Ápeiron Ediciones, 2017 година. ; Португалски: * ''A cidade excelente''. Превод на Мигел Ати Фиљо. Сао Паоло: Attie, 2019 година. ; Германски: * ''Der Musterstaat''. Превод на Фридрих Дитеричи. Лајден: Е. Џ. Брил, 1895 година. ==Наследство== * [[Казашки национален универзитет|Казашкиот универзитет]], го носи неговото име. Исто така постои и библиотека ел-Фараби на теренот на универзитетот. * Педагошкиот институт за култура Шимкент именуван по ел-Фараби (1967–1996). * Во многу градови на Казахстан има улици кои го носат неговото име. * Споменици се подигнати во градовите [[Алмати|Алма-Ата]], [[Шимкент]] и [[Туркестан]]. * Во 1975 година, 1100-годишнината од раѓањето на ел-Фараби била прославена на големо меѓународно ниво во Москва, Алма-Ата и Багдад.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/al-farabi-gordost-ne-tol-ko-nashego-naroda-no-i-vsego-islamskogo-mira-absattar-derbisali_a3609020|title=Аль-Фараби гордост и не е познат Абсаттар Дербисали|веб-страница= www.inform.kz |датум=2020-01-29|датум-пристап=2022-11-01}}</ref> * Астероидот од [[Астероиден појасгГлавниот појас]] [[7057 ел-Фараби]] бил именуван во негова чест.<ref name="MPC-Al-Fārābī">{{cite web |title=7057 Ал-Фараби (1990 QL2) |work= Центар за мали планети |url= http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=7057 |access-date=2016-11-21}}</ref> * Во ноември 2021 година, споменик на ел-Фараби бил откриен во Астана (тогаш Нур-Султан), Казахстан.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/monument-to-al-farabi-unveiled-in-nur-sultan_a3868769 |title=Споменик на ал-Фараби откриен во Нур-Султан |website= www.inform.kz |датум=2021-11-30|датум-на-пристап=2021-12-05}}</ref> ep7vrfpgx45q0isy1gpwk3oexw9201m 5537839 5537837 2026-04-11T20:30:52Z Тиверополник 1815 5537839 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | image = Alpharabius in Liber Chronicarum 1493 AD.png |caption = Portrait of Al-Farabi—Alpharabius{{efn-ua|name=Portrait}} | era = [[Исламска златна доба]] | name = Абу Наср Фараби | birth_date = {{circa|870}} | birth_place = [[Фарјаб]], [[Голем Хорасан|Хорасан]] или <br/>[[Отрар]], [[Трансоксијана]]{{efn-ua|name=Фарјаб—Фараб}} | other_names = Вториот учител{{efn-ua|name=титула}} | death_date = {{circa|950}} | death_place = [[Дамаск]] | main_interests = [[исламска филозофија#Политичка филозофија|Политичка филозофија]] · [[исламска филозофија#Филозофија на религијата|Филозофија на религијата]] · [[Физика во средновековниот исламски свет|Физика]] · [[Исламска метафизика|Метафизика]] · [[Логика во исламската филозофија|Логика]] · [[Психологија во средновековниот исламски свет|Психологија]] · [[Исламска филозофија#Епистемологија|Епистемологија]] · [[Исламска етика|Етика]] · [[Музичка теорија]] | notable_ideas = Татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламски неооплатонизам]], Основач на [[исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]] | region = [[Исламска филозофија]] | school_tradition = [[Аристотелизам]] · [[Платонизам во исламската филозофија|Неоплатонизам]] | notable_works = ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' ("Голема книга за музиката"),{{efn-ua|name=музика}} ''Ара ел-Мадина ел-Фадила'' ("Доблестниот град"),{{efn-ua|name=Добродетелен}} ''Китаб Иша ел-Улум'' ("Класификација на науките"),{{efn-ua|name=Набројување}} ''Рисала еил-акл'' ("Послание за разумот"){{efn-ua|name=Акл}} }} '''Абу Наср Мухамед ел-Фараби''' ({{langx|ar|أبو نصر محمد الفارابي|Abū Naṣr Muḥammad al-Fārābī}}; {{circa|870}}{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Corbin|2y=1993|2p=158|3a1=Mahdi|3a2=Wright|3y=1970–1980|3p=523a}}{{efn-ua|name=Birth}} – 14 декември 950 – 12 јануари 951),{{sfnm|1a1=Gutas|1y=2012a|1loc=§ Life|2a1=Rudolph|2y= 2017|2pp=538–539|3a1=Vallat|3y=2020|3p=551b}} познат во [[Грчки Исток и латински Запад|грчкиот исток и латинскиот запад]] како '''Алфараби''',{{sfn|Weber|2017|p=169a}}{{efn-ua|name="Alt"}} - ран [[Рана исламска филозофија#Фарабизам|исламски филозоф]] и [[музички теоретичар]].{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Mahdi|2a2=Wright|2y=1970–1980|2p=523a|3a1=Streetman|3y=2014|3p=231a}} Тој бил означен како „татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламскиот неоплатонизам]]“,{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1loc=passim|2a1=Netton|2y=1998|2loc=summary}} и „основач на [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]]“.{{sfnm|1a1=Butterworth|1y=2015|1p=2a|2a1=Daiber|2y=1996|2p=848|3a1=Galston|3y=1990|3p=5|4a1=Mahdi|4y=2010|4loc=passim}} Областите на филозофски интерес на ел-Фараби вклучувале — но не биле ограничени на, [[Исламска филозофија#Социјална филозофија|филозофија на општеството]] и [[Исламска филозофија#Филозофија на религијата|религијата]];<ref>{{cite SEP|last=Germann|first=Nadja|title=Farabi's Philosophy of Society and Religion|date=Spring 2021|url-id=al-farabi-soc-rel/}}</ref> [[филозофија на јазикот]] и [[Логика во исламската филозофија#Аристотелова логика|логика]];<ref>{{cite SEP|author-last1=Hodges|author-first1=Wilfrid|last2=Thérèse-Anne Druart|title=Farabi's Philosophy of Logic and Language|date=Winter 2020| url-id=al-farabi-logic/#FounArab}}</ref> [[Психологија во средновековниот исламски свет|психологија]] и [[Исламска филозофија#Епистемологија|епистемологија]];{{sfn|López-Farjeat|2020}} [[Исламска метафизика|метафизика]],<ref>{{cite SEP|last=Menn|first=Stephen|title=Farabi's Metaphysics|date=Winter 2021|url-id=al-farabi-metaphysics/}}</ref> [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|политичка филозофија]],{{sfn|Mahdi|2000|loc=passim}} и [[Исламска етика|етика]].{{sfn|Fakhry|1994|pp=78–85}} Тој бил експерт и во практичното [[Сценска уметност#Музика|музицирање]] и во [[Историја на инструменти од фамилијата лејта#Мислители и полимати од Централна Азија и Арабија|музичка теорија]],{{sfn|Sawa|2012|loc=passim}} и иако не бил по природа научник,{{sfnm|1a1=Madkour|1y=1963–1966|1pp=452–453|2a1=Weber|2y=2017|2p=169a}} неговите дела вклучувале [[Астрономија во средновековниот исламски свет|астрономија]],{{sfn|Dhanani|2007|pp=356–357}} [[Математика во средновековниот исламски свет|математика]],<ref>{{cite journal |last1=Shamsi |first1=F. A. |title=Farabi's Treatise on Certain Obscurities in Books I and V of Euclid's Elements |journal=Journal for the History of Arabic Science|date=1984 |volume=VIII |issue=1–2 |pages=31–42|issn=0379-2927 |url=https://findit.library.yale.edu/images_layout/view?parentoid=15730291&increment=34}}</ref> [[Космологија во средновековниот ислам|космологија]],<ref>{{cite book|last1=Janos|first1=Damien|title=Method, Structure, and Development in Fārābī's Cosmology|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume 85|date=2012 |publisher=Brill |location=Leiden |doi=10.1163/9789004217324 |isbn=978-90-04-20615-1|issn=0169-8729|s2cid=118794688|s2cid-access=free}}</ref> и [[Физика во средновековниот исламски свет|физика]].{{sfn|Druart|2021|loc=§ 5}} Ел-Фараби се сметал за првиот [[Муслиман]] кој ја претставил филозофијата како кохерентен систем во [[Муслимански свет|Исламскиот свет]],{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1pp=128 ff.|2a1=Gutas|2y=2012b|2loc=passim|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} и создал сопствен филозофски систем,{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1992|3p=1|4a1=Rudolph|4y=2017|4p=596}} кој развил филозофија што значително ги надминала школастичките интереси на неговите [[Грчко-римскисвет|грчко-римски]] [[неоплатонизам]] и сириски [[Аристотелизам|аристотелски]] претходници.{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=64|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1994|3p=101}}{{efn-ua|name=Syriac Aristotelian}} Дека бил повеќе од пионер во [[Исламска филозофија]]{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1p=vii|2a1=Netton|2y=1992|2p=1|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} се гледало од тоа што подоцнежните автори го нарекувале „Вториот учител“,<ref>{{cite book |last1=Adamec |first1=Ludwig W.|author-link=Ludwig W. Adamec|title=Historical Dictionary of Islam|series=Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements. No. 95|date=2009 |publisher=The Scarecrow Press, Inc.|location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-6161-9 |pages=95–96 |edition=2nd}}</ref>{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Corbin|2y=1993|2p=58|3a1=López-Farjeat|3y=2020|3loc=Intro|4a1=Netton|4y=1994|4p=99}}{{efn-ua|name=Title}} при што [[Аристотел]] бил првиот. Филозофи кои биле под влијание на ел-Фараби вклучуваат [[Јахја ибн Ади]], [[Абу Сулејман Сиџистани]], [[Абу ел-Хасан ел-Амири]] и [[Абу Хајан ел-Тавхиди]];{{sfn|Netton|1992|pp=8–18}} [[Авицена]], [[Шихаб ел-Дин Јахја ибн Хабаш Сухраварди|Сухраварди]] и [[Мула Садра]];{{sfn|Corbin|1993|pp=160–165}} [[Авемпасе]], [[Ибн Туфаил]] и [[Авероес]];{{sfn|Fakhry|2002|pp=136–146}} [[Мојсеј Мајмонид]],<ref>{{cite SEP|last=Pessin|first=Sarah|date=Spring 2007|title=The Influence of Islamic Thought on Maimonides|url-id=maimonides-islamic/}}</ref> [[Алберт Велики]],{{sfn|Vallat|2020|p=553a}} и [[Лео Штраус]].<ref>{{Cite journal| doi = 10.2307/1773441 | issn = 0333-5372 | volume = 19 | issue = 2 | pages = 235–259 | last1 = Brague | first1 = Rémi| title = Athens, Jerusalem, Mecca: Leo Strauss's "Muslim" Understanding of Greek Philosophy | journal = Poetics Today | year = 1998| jstor = 1773441}}</ref> Тој бил познат и во грчкиот Исток и латинскиот Запад,{{sfn|Zonta|2020|pp=559b–562a}} како и во [[Муслимански свет|Исламски свет]]. == Биографија == Постоечките варијации во основните извештаи за потеклото и родословието на ел-Фараби укажуваат дека тие не биле запишани за време на неговиот живот или набргу потоа од некој со конкретни информации, туку се темелеле на гласини или претпоставки (како што е случајот и со други негови современици). Малку се знае за неговиот живот. Раните извори вклучуваат автобиографски пасус во кој ел-Фараби ја следи историјата на логиката и филозофијата до своето време, како и кратки спомнувања од [[ел-Масуди]], [[Ибн ел-Надим]] и [[Ибн Хавкал]]. [[Саид ел-Андалуси]] напишал биографија за ел-Фараби. [[Арапски јазик|Арапските]] биографи од 12–13 век имале малку факти на располагање и користеле измислени приказни за неговиот живот.<ref name=Iranica>{{cite encyclopedia |first=Dimitri |last=Gutas |title=Farabi i. Biography|encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date= April 4, 2010 |url= http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i}}</ref> Од случајни извештаи е познато дека тој поминал значително време (поголемиот дел од својот научен живот) во [[Багдад]] со [[Сириско христијанство|сириски христијански]] научници,{{efn-ua|name=Christian}} вклучувајќи го [[Свештенство|свештеникот]] Јухана ибн Хајлан, [[Јахја ибн Ади]] и Абу Исхак Ибрахим ел-Багдади. Подоцна поминал време во [[Дамаск]] и во Египет пред да се врати во Дамаск, каде што починал во 950–951 година.{{sfn|Reisman|2005|pp=52–53}} Неговото име било Абу Наср Мухамед ибн Мухамед ел-Фараби,<ref name="Iranica"/> понекогаш со семејното презиме ел-Тархани, односно елементот [[Тархан]] се појавува во една [[нисба (ономастика)|нисба]].<ref name="Iranica" /> Неговиот дедо не бил познат меѓу неговите современици, но името Авзалаг,{{efn-ua|name=Awzalagh}} на арапски, се појавува подоцна во делата на [[Ибн Аби Усајбија]], а името на неговиот прадедо во делата на [[Ибн Халикан]].<ref name="Iranica" /> Неговото родно место можело да биде кое било од многуте места во [[Средна Азија]] — тогаш позната под името [[Хорасан]]. Зборот {{tlit|fa|farab}} е персиски термин за место кое се наводнува со изворска вода или тек од блиска река. Така, постојат многу места што го носат тоа име (или негови варијации) во тој регион, како што се Фараб ([[Отрар]]) на реката Јаксарт ([[Сир Дарја]]) во денешен [[Казахстан]]; Фараб, сѐ уште постоечко село во предградијата на градот Чахарџуј/Амул (денешен [[Туркменабат]]) на реката Оксус [[Аму Дарја]] во [[Туркменистан]], на [[Пат на свилата|Патот на свилата]], кој ги поврзувал [[Мерв]] со [[Бухара]], или [[Фарајаб (покраина)|Фарајаб]] во [[Голем Хорасан]] (денешен [[Авганистан]]). Постариот [[Персиски јазик|персиски]]<ref name="Iranica" /> Параб (во [[Худуд ел-алам]]) или Фарајаб (исто така Париџаб), е чест персиски топоним што значи „земји наводнувани со пренасочување на речна вода“.<ref>Daniel Balland, "[https://iranicaonline.org/articles/faryab Fāryāb]" in Encyclopædia Iranica. excerpt: "Fāryāb (also Pāryāb), common Persian toponym meaning “lands irrigated by diversion of river water"</ref><ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html Dehkhoda Dictionary under "Parab"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003184408/http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html |date=2011-10-03 }} excerpt: "پاراب . (اِ مرکب ) زراعتی که به آب چشمه و کاریز ورودخانه و مانند آن کنند مَسقوی . آبی . مقابل دیم" (translation: "Lands irrigated by diversion of river water, springs and [[qanat]]s.")</ref> === Потекло === [[File:Iranian Farabi.jpg|thumb|upright=0.6|left|Иранска поштенска марка со замислен лик на ел-Фараби]] Додека некои научници тврдат дека неговото етничко потекло не може да се утврди,<ref name="Iranica" /><ref name="bartholomew.stanford.edu">{{cite web|author=Lessons with Texts by Alfarabi |url=http://bartholomew.stanford.edu/authors/alfarabitext.html |title=D. Gutas, "AlFarabi" in Barthaolomew's World accessed Feb 18, 2010 |publisher=Bartholomew.stanford.edu |access-date=2012-09-19}}</ref>{{sfn|Reisman|2005|p=53}}<ref>F. Abiola Irele/Biodun Jeyifo, "Farabi", in ''The Oxford Encyclopedia of African Thought'', Vol. 1, p. 379.</ref> други го опишуваат како личност со персиско или туркиско потекло. Средновековниот [[Арапи|арапски]] историчар [[Ибн Аби Усајбија]] (починал во 1270) — еден од најстарите биографи на ел-Фараби — наведува во своето дело „Ујун“ дека таткото на ел-Фараби бил од [[Персијци|персиско]] потекло.<ref name="Iranica"/><ref>Ebn Abi Osaybea, Oyun al-anba fi tabaqat at-atebba, ed. A. Müller, Cairo, 1299/1882. وكان ابوه قائد جيش وهو فارسي المنتسب</ref> [[ел-Шахразури]], кој живеел околу 1288 година и напишал рана биографија, исто така наведува дека ал-Фараби потекнувал од персиско семејство.<ref name="Nasr">[[Seyyed Hossein Nasr]], [[Mehdi Aminrazavi]]. "An Anthology of Philosophy in Persia, Vol. 1: From Zoroaster to Umar Khayyam", I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies, 2007. Pg 134: "Ibn Nadim in his al-Fihrist, which is the first work to mention Farabi considers him to be of Persian origin, as does Muhammad Shahrazuri in his ''Tarikh al-hukama'' and Ibn Abi Usaybi'a in his ''Tabaqat al-atibba''. In contrast, Ibn Khallikan in his '"Wafayat al-'ayan considers him to be of Turkish descent. In any case, he was born in Farab in Khurasan of that day around 257/870 in a climate of Persianate culture"</ref><ref>Arabic: و كان من سلاله فارس in J. Mashkur, Farab and Farabi, Tehran,1972. See also [[Dehkhoda Dictionary]] under the entry ''Farabi'' for the same exact Arabic quote.</ref> Според [[Маџид Фахри]], професор емеритус по филозофија на [[Универзитет Џорџтаун]], таткото на ел-Фараби „бил воен заповедник од персиско потекло“.{{sfn|Fakhry|2002|p=157}} Персиското потекло е наведено и во многу други извори.<ref>P.J. King, ''"One Hundred Philosophers: the life and work of the world's greatest thinkers"'', chapter '' al-Fārābi'', Zebra, 2006. pp 50: "Of Persian stock, al-Farabi (Alfarabius, AbuNaser) was born in Turkestan" Henry Thomas, Understanding the Great Philosophers, Doubleday, Published 1962 T. J. De Boer, "The History of Philosophy in Islam", Forgotten Books, 2008. Excerpt page 98: "His father is said to have been a Persian General". {{ISBN|1-60506-697-4}} Sterling M. McMurrin, ''Religion, Reason, and Truth: Historical Essays in the Philosophy of Religion'', University of Utah Press, 1982, {{ISBN|0-87480-203-2}}. page 40. Edited by Robert C. Solomon and Kathleen M. Higgins. (2003). From Africa to Zen : an invitation to world philosophy. Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. pp. 163. {{ISBN|0-7425-1350-5}} "al-Farabi (870–950), a Persian," Thomas F. Glick. (1995). From Muslim fortress to Christian castle : social and cultural change in medieval Spain. Manchester: Manchester University Press. pp. 170. {{ISBN|0-7190-3349-7}} "It was thus that al-Farabi (c. 870–950), a Persian philosopher" The World's Greatest Seers and Philosophers.. Gardners Books. 2005. pp. 41. {{ISBN|81-223-0824-4}} "al-Farabi (also known as Abu al-Nasr al-Farabi) was born of Turkish parents in the small village of Wasij near Farab, Turkistan (now in Uzbekistan) in 870 AD. His parents were of Persian descent, but their ancestors had migrated to Turkistan." Bryan Bunch with Alexander Hellemans. (2004). The history of science and technology : a browser's guide to the great discoveries, inventions, and the people who made them, from the dawn of time to today. Boston: Houghton Mifflin. pp. 108. {{ISBN|0-618-22123-9}} "Persian scholar al-Farabi"Olivier Roy, "[https://books.google.com/books?id=FyE9DAAAQBAJ&pg=PA167 The new Central Asia: the creation of nations]", I.B.Tauris, 2000. 1860642799. pg 167: "Kazakhstan also annexes for the purpose of bank notes Al Farabi (870–950), the Muslim philosopher who was born in the south of present-day Kazakhstan but who presumably spoke Persian, particularly because in that era there were no Kazakhs in the region" Majid Khadduri; [foreword by R. K. Ramazani]. The Islamic conception of justice. Baltimore : Johns Hopkins University Press, c1984.. pp. 84. {{ISBN|0-8018-6974-9}} "Nasr al-Farabi was born in Farab (a small town in Transoxiana) in 259/870 to a family of mixed parentage — the father, who married a Turkish woman, is said to have been of Persian and Turkish descent — but both professed the Shi'l heterodox faith. He spoke Persian and Turkish fluently and learned the Arabic language before he went to Baghdad. Ḥannā Fākhūrī, Tārīkh al-fikr al-falsafī ʻinda al-ʻArab, al-Duqqī, al-Jīzah : al-Sharikah al-Miṣrīyah al-ʻĀlamīyah lil-Nashr, Lūnjmān, 2002. Ammar al-Talbi, [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf al-Farabi], UNESCO: International Bureau of Education, vol. XXIII, no. 1/2, Paris, 1993, p. 353-372 David Deming,"Science and Technology in World History: The Ancient World and Classical Civilization", McFarland, 2010. pg 94: "Al-Farabi, known in Medieval Europe as Abunaser, was a Persian philosopher who sought to harmonize.[http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html Philosophers: Abu Al-Nasr Al-Farabi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html |date=2016-03-07 }}, [[Trinity College, Hartford|Trinity College]], 1995–2000</ref> [[Димитри Гутас]], професор емеритус на [[Универзитет „Јејл“|универзитетот „Јејл“]], забележува дека делата на Фараби содржат наводи и глоси на [[Персиски јазик|персиски]], [[Согдиски јазик|согдиски]], па дури и [[Грчки јазик|грчки]], но не и турски.<ref name="Iranica" /><ref>George Fadlo Hourani, Essays on Islamic Philosophy and Science, Suny press, 1975; Kiki Kennedy-Day, ''Books of Definition in Islamic Philosophy: The Limits of Words'', Routledge, 2002, page 32.</ref> [[Согдиски јазик|Согдискиот]] исто така се предлага како негов мајчин јазик<ref>Joshua Parens (2006). An Islamic philosophy of virtuous religions : introducing Alfarabi. Albany, NY: State Univ. of New York Press. pp. 3. {{ISBN|0-7914-6689-2}} excerpt: "He was a native speaker of Turkic {{sic}} dialect, Soghdian." [Note: Sogdian was an East Iranian language and not a Turkic dialect]</ref> и како јазик на жителите на [[Фараб]].<ref>Joep Lameer, "Al-Fārābī and Aristotelian syllogistics: Greek theory and Islamic practice", E.J. Brill, 1994. {{ISBN|90-04-09884-4}} pg 22: "..Islamic world of that time, an area whose inhabitants must have spoken Soghdian or maybe a Turkish dialect..."</ref> Мухамед Џавад Машкур тврди за иранско-говорно потекло од [[Средна Азија]].<ref name="GL">مشكور، محمدجواد. “فاراب و فارابي“. دوره14، ش161 (اسفند 54): 15-20- . J. Mashkur, "Farabi and Farabi" in volume 14, No. 161, pp 15–12, Tehran,1972. [https://web.archive.org/web/20071021043054/http://ichodoc.ir/p-a/CHANGED/161/html/161_15.htm] English translations of the arguments used by J. Mashkur can be found in: G. Lohraspi, "Some remarks on Farabi's background"; a scholarly approach citing [[Clifford Edmund Bosworth|C.E. Bosworth]], [[Bernard Lewis|B. Lewis]], [[Richard Nelson Frye|R. Frye]], D. Gutas, J. Mashkur and partial translation of J.Mashkur's arguments: [[iarchive:SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic|PDF]]. ولی فارابی فيلسوف تنها متعلق به ايران نبود بلكه به عالم اسلام تعلق داشت و از بركت قرآن و دين محمد به اين مقام رسيد. از اينجهت هه دانشمندانی كه در اينجا گرد آمدهاند او را يك دانشمند مسلمان متعلق به عالم انسانيت ميدانند و كاری ب تركی و فارسی و عربی بودن او ندارند.</ref> Според [[Кристоф Баумер]], тој веројатно бил [[Согдија|согдиец]].<ref name="baumer1">{{cite book|last=Baumer|first=Christoph|author-link=Christoph Baumer|url=https://books.google.com/books?id=LhiWDwAAQBAJ|title=The History of Central Asia The Age of Islam and the Mongols|page=42|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2016|quote=Abu Nasr Muhammad al-Farabi (ca. 870–950) was a renowned philosopher and scientist with a keen interest in the theory of knowledge. Probably a Sogdian from the great merchant city of Farab, now called Otrar, in southern Kazakhstan|isbn=9781838609405}}</ref> Според Терез-Ан Друар, пишувајќи во 2020 година: <blockquote>„Научниците го оспорувале неговото етничко потекло. Некои тврделе дека бил Турчин, но поновите истражувања укажуваат дека бил Персиец.“{{sfn|Druart|2021|loc=Intro}}</blockquote>[[File:KazakhstanP20-200Tenge-1999-donatedoy f.jpg|thumb|ал-Фараби на валутата на [[Република Казахстан]]]] Најстариот познат навод за [[туркиски народи|туркиско]] потекло ја дал средновековниот историчар Ибн Халикан (починал во 1282 година), кој во своето дело ''Wafayat'' (завршено во 669/1271) навел дека ел-Фараби бил роден во малото село [[Васиџ]] близу Фараб (во денешен [[Отрар]], [[Казахстан]]) од туркиски родители. Врз основа на овој запис, некои научници тврдат дека тој бил од туркиско потекло.<ref>B.G. Gafurov, ''Central Asia:Pre-Historic to Pre-Modern Times'', (Shipra Publications, 2005), 124; "''Abu Nasr El-Farabi hailed from around ancient Farabi which was situated on the bank of Syr Daria and was the son of a Turk military commander''".</ref><ref>Will Durant, ''The Age of Faith'', (Simon and Schuster, 1950), 253.</ref><ref>Nicholas Rescher, Al-Farabi's Short Commentary on Aristotle's Prior Analytics, University of Pittsburgh Pre, 1963, p.11, [https://books.google.com/books?id=lLV1ssgsNRIC Online Edition].</ref><ref>Antony Black, The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, Routledge, p. 61, [https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC Online Edition]</ref><ref>James Hastings, Encyclopedia of Religion and Ethics, Kessinger Publishing, Vol. 10, p.757, [https://books.google.com/books?id=dA9h8XGtRPQC Online Edition]</ref><ref>Edited by Ted Honderich. (1995). The Oxford companion to philosophy. Oxford: Oxford University Press. pp. 269. {{ISBN|0-19-866132-0}} "Of Turki origin, al-Farabi studied under Christian thinkers" Edited and translated by Norman Calder, Jawid Mojaddedi and Andrew Rippin. (2003). Classical Islam : a sourcebook of religious literature. New York: Routledge. pp. 170. {{ISBN|0-415-24032-8}} "He was of Turkish origin, was born in Turkestan" Ian Richard Netton. (1999). Al-Fārābī and his school. Richmond, Surrey: Curzon. {{ISBN|0-7007-1064-7}} Pg. [https://books.google.com/books?id=Fuk7fN3Jp6sC&pg=RA2-PA5 5]:"He appears to have been born into a military family of Turkish origin in the village of Wasil, Farab, in Turkestan" Edited by Henrietta Moore. (1996). The future of anthropological knowledge. London: Routledge. {{ISBN|0-415-10786-5}} "al-Farabi (873–950), a scholar of Turkish origin." Diané Collinson and Robert Wilkinson. (1994). Thirty-Five Oriental Philosophers.. London: Routledge. {{ISBN|0-203-02935-6}} "Al-Farabi is thought to be of Turkish origin. His family name suggests that he came from the vicinity of Farab in Transoxiana.Fernand Braudel; translated by Richard Mayne. (1995). A history of civilizations. New York, N.Y.: Penguin. {{ISBN|0-14-012489-6}} "Al-Farabi, born in 870, was of Turkish origin. He lived in Aleppo and died in 950 in Damascus" Jaroslav Krejčí; assisted by Anna Krejčová. (1990). Before the European challenge : the great civilizations of Asia and the Middle East. Albany: State University of New York Press. pp. 140. {{ISBN|0-7914-0168-5}} "the Transoxanian Turk al-Farabi (d. circa 950)" Hamid Naseem. (2001). Muslim philosophy science and mysticism. New Delhi: Sarup & Sons. pp. 78. {{ISBN|81-7625-230-1}} "Al-Farabi, the first Turkish philosopher"[https://books.google.com/books?id=XwOwsOstm4gC&dq=farabi+wasij&pg=PA41 Clifford Sawhney. The World's Greatest Seers and Philosophers, 2005, p. 41][https://books.google.com/books?id=Q51plsbFmNcC&q=farabi+wasij Zainal Abidin Ahmad. Negara utama (Madinatuʾl fadilah) Teori kenegaraan dari sardjana Islam al Farabi. 1964, p. 19][https://books.google.com/books?id=EQEeAAAAMAAJ&q=farabi+wasij Haroon Khan Sherwani. Studies in Muslim Political Thought and Administration. 1945, p. 63]</ref> Димитри Гутас, американски арабист, го критикува ова, велејќи дека извештајот на [[Ибн Халикан]] е насочен кон претходните историски извештаи на [[Ибн Аби Усајбија]] и служи за „докажување“ туркиско потекло на ел-Фараби, на пример преку спомнување на дополнителната [[нисба]] (презиме) „ел-Турк“ (арап. „Турчинот“) — нисба што ел-Фараби никогаш не ја имал.<ref name="Iranica" /> Меѓутоа, [[Абу ел-Феда]], кој го препишал [[Ибн Халикан]], го променил ''al-Torkī'' во изразот „wa-kana rajolan torkiyan“, што значи „тој бил турски човек“.<ref name="Iranica" /> Во овој контекст, бидејќи делата на таквите наводни Турци не содржат траги од туркиска номадска култура, професорот од [[Оксфордски универзитет|Оксфорд]] Клифорд Едмунд Босворт забележува дека „големи личности како Фараби, [[ел-Бируни|Бируни]] и [[Авицена]] биле припишувани од премногу ентузијастички турски научници на нивната раса“. <ref name="Bosworth2017">{{cite book|author=C. Edmund Bosworth|title=The Turks in the Early Islamic World|url=https://books.google.com/books?id=CAokDwAAQBAJ&pg=PT381|date=15 May 2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88087-9|page=381}}</ref> === Живот и образование === Ел-Фараби го поминал поголемиот дел од својот научен живот во [[Багдад]]. Во автобиографскиот пасус зачуван од [[Ибн Аби Усајбија]], ел-Фараби навел дека студирал логика, медицина и социологија кај Јухана ибн Хајлан, сè до и вклучително со делото на [[Аристотел]] ''[[Постериорна аналитика]]'', односно според редоследот на книгите во наставната програма, ел-Фараби тврдел дека ги проучувал делата на [[Порфириј (филозоф)|Порфириј]] ''Вовед'' и делата на Аристотел ''Категории'', ''За толкувањата'', ''Аналитика Прва''. Неговиот учител, Јухана бин Хајлан, бил [[несторијанство|несторијански]] свештеник. Овој период на студии веројатно се одвивал во Багдад, каде што [[ел-Масуди]] бележи дека Јухана починал за време на владеењето на [[ел-Муктадир]] (295–320/908–932). Во своето дело ''Појавата на филозофијата'' ({{transliteration|ar|Fī Ẓuhūr al-Falsafa}}), ел-Фараби наведува:{{sfn|Reisman|2005|p=55}} <blockquote>Филозофијата како академски предмет станала широко распространета во времето на Птоломејските владетели на Грците по смртта на Аристотел во Александрија, сè до крајот на владеењето на една жена [односно Клеопатра]. Нејзиното предавање продолжило непроменето во Александрија по смртта на Аристотел низ владеењето на тринаесет владетели ... Така продолжило сè до доаѓањето на христијанството. Потоа предавањето престанало во Рим, додека во Александрија продолжило сè додека кралот на христијаните не го разгледал прашањето. Епископите се собрале и заедно одлучиле кои делови од [филозофијата] треба да останат, а кои да се укинат. Тие сметале дека книгите за логика треба да се изучуваат до крајот на тврдењата [односно ''[[Аналитика Прва]]'', I.7], но не и понатаму, бидејќи мислеле дека тоа ќе му наштети на христијанството. Предавањето на останатите [логички дела] останало приватно сè до доаѓањето на исламот, кога наставата била пренесена од Александрија во Антиохија. Таму останала долго време додека не останал само еден учител. Двајца ученици учеле од него и заминале, носејќи ги книгите со себе. Едниот бил од Харан, другиот од Марв. Што се однесува до човекот од Марв, двајца учеле од него..., Ибрахим ел-Марвази и Јухана ибн Хајлан. [Потоа ел-Фараби наведува дека учел кај Јухана ибн Хајлан сè до крајот на ''[[Аналитика Прва]]''].</blockquote> Тој бил во Багдад најмалку до крајот на септември 942 година, како што е забележано во белешките во неговото дело ''Mabādeʾ ārāʾ ahl al-madīna al-fāżela''.{{efn-ua|name=Virtuous}} Книгата ја завршил во Дамаск следната година (331), односно до септември 943 година. Тој исто така живеел и предавал одредено време во [[Алеп]]. Подоцна ел-Фараби го посетил [[Египет]], каде што завршил шест делови како резиме на книгата ''Mabādeʾ'',{{efn-ua|name=Mabadi Summary}} во 337/јули 948 – јуни 949 година, кога се вратил во Сирија, каде што бил поддржан од [[Сајф ел-Даула]], владетел од [[Хамданидска династија|Хамданидската династија]]. Ел-Масуди, пишувајќи едвај пет години подоцна (955–956), наведува дека ел-Фараби починал во [[Дамаск]] во месецот Раџаб 339 (помеѓу 14 декември 950 и 12 јануари 951).<ref name="Iranica" /> == Верски убедувања == Верската припадност на ел-Фараби во рамките на исламот е предмет на расправа. Додека некои историчари го идентификуваат како [[сунизам|сунит]],<ref>{{citation |author=Patrick J. Ryan SJ |title=Amen |date=10 October 2018 |page=101 |url=https://books.google.com/books?id=US11DwAAQBAJ |publisher=CUA Press |isbn=9780813231242}}.</ref> други тврдат дека бил [[Шиизам|шиит]] или дека бил под влијание на шиизмот. Фаузи Наџар тврди дека политичката филозофија на ел-Фараби била под влијание на шиитските секти.<ref>{{cite journal |last1=Najjar |first1=Fauzi M. |title=Fārābī's Political Philosophy and Shī'ism |journal=Studia Islamica |date=1961 |volume=XIV |issue=14 |pages=57–72|jstor=1595185 |doi=10.2307/1595185 |url=https://www.jstor.org/stable/1595185|url-access=registration}}</ref> Давајќи позитивен приказ, Надија Мафтуни ги опишува шиитските аспекти во делата на ел-Фараби. Според неа, ел-Фараби во своите дела ''al-Millah'', ''al-Siyasah al-Madaniyah'' и ''Tahsil al-Sa’adah'' верувал во утопија управувана од пророк и неговите наследници: имамите.<ref>{{cite journal |last= Maftouni|first= Nadia|date= 2013|title= وجوه شیعی فلسفه فارابی|trans-title= Shi'ite Aspects of Farabi`s Philosophy|url= http://andishe.maaref.ac.ir/article-1-865-en.html|language= fa|journal= Andishe-Novin-E-Dini|volume= 9|issue= 33|pages= 12|access-date= 31 October 2018}}</ref> == Дела и придонеси == Ел-Фараби дал придонес во областите на [[логика]]та, [[математика]]та, [[музика]]та, [[филозофија]]та, [[психологија]]та и [[образование]]то. === Алхемија === Ел-Фараби ја напишал: ''Неопходноста на уметноста на еликсирот''.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Wiedemann|first1=Eilhard|author-link=Eilhard Wiedemann|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|date=1913–1936 |publisher=Brill|location=Leiden|isbn=90-04-08265-4|volume=II|pages=1010a-1017a (esp. p. 1011a)|edition=1st|chapter=al-Kīmiyāʾ|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212}}</ref>{{efn-ua|name=Alchemy}} === Логика === Иако главно бил аристотелов логичар, во своите дела вклучил и голем број неаристотелови елементи. Тој ги разгледувал темите на идни контгенти, [[број]]от и односот на категориите, врската помеѓу [[логика]]та и [[граматика]]та, како и неаристотеловите форми на [[расудување]].<ref>[https://www.britannica.com/topic/history-of-logic/Medieval-logic History of logic: Arabic logic], ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref> Тој исто така е заслужен за категоризација на логиката во две одделни групи, првата како „идеја“, а втората како „[[логички доказ|доказ]]“. Ел-Фараби исто така ги разгледувал теориите за [[хипотетички силогизам]] и [[Аналогија|аналогиско расудување]], кои биле дел од [[Стоицизам|стоицистичката]] традиција на логиката, а не од аристотеловата.<ref>{{Cite journal| issn = 0022-362X | volume = 61 | issue = 22 | page = 726 | last = Feldman | first = Seymour | title = Rescher on Arabic Logic | journal = The Journal of Philosophy | date = 26 November 1964 | jstor = 2023632 | publisher = Journal of Philosophy, Inc.| doi = 10.2307/2023632 }}<br>{{Cite book| publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-27556-3 | last = Long | first = A. A. |author2= D. N. Sedley | title = The Hellenistic Philosophers. Vol 1: Translations of the principal sources with philosophical commentary | location = Cambridge | year = 1987}}</ref> Друга надградба што ел-Фараби ја направил на аристотеловата традиција била воведувањето на концептот за „поетски [[силогизам]]“ во коментарот на делото на Аристотел ''[[Поетика (Аристотел)|Поетика]]''.<ref>{{Cite journal|title=The Islamic roots of the poetic syllogism|journal=College Literature|date=February 1996|last=Ludescher|first=Tanyss|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050531082724/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |url-status=dead |archive-date=2005-05-31 |access-date=2008-02-29 }}</ref> === Музика === [[File:Al-Farabi.png|thumb|upright|Цртеж на музички инструмент, ''[[шахруд]]'', од делото на ал-Фараби {{efn-ua|name=Music}}]] Ел-Фараби напишал книга за [[исламска музика|музика]] со наслов ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' (Голема книга за музиката).{{sfnm|1a1=Sawa|1y=2012|2a1=Touma|2y=1996|2p=10}}{{efn-ua|name=Music}} Во неа, тој ги претставува филозофските принципи за музиката, нејзините космички својства и влијанија, и ги разгледува [[терапија|терапевтските]] ефекти на [[музичка терапија|музикотерапијата]] врз [[душа|душата]].{{sfn|Haque|2004|p=363}} Понатаму зборува и за нејзиното влијание врз говорот, објаснувајќи како музиката да се усогласи со говорот, односно поезијата, за да се подобри значењето на текстот.{{sfn|Druart|2021|loc=§ 2}} === Филозофија === [[File:Bnf lat 9335.jpg|thumb|upright|Латински превод на [[Жерард Кремонски]] на ''Kitab ihsa' al-'ulum'' („Енумерација на науките“){{efn-ua|name=Enumeration}}]] Како филозоф, ел-Фараби бил основач на сопствена школа на [[рана исламска филозофија]] позната како „фарабизам“ или „алфарабизам“, иако подоцна била засенета од [[авиценизам|авиценизмот]]. Школата на ел-Фараби „се оддалечува од филозофијата на [[Платон]] и [[Аристотел]] [... и ...] преминува од [[исламска метафизика|метафизика]] кон [[Научен метод|методологија]], чекор што го најавува [[Модерно]]то“, а „на ниво на филозофија, Фараби ги обединува теоријата и практиката [... и] во сферата на [[политика|политиката]] ја ослободува практиката од теоријата“. Неговата [[Неоплатонизам|неоплатонистичка]] теологија е повеќе од само метафизика како реторика. Во обидот да ја разбере природата на ''Првата причина'', Фараби ги открива границите на човечкото [[знаење|знаење]]“.<ref>{{Cite journal|first=Ian Richard|last=Netton|title=''Breaking with Athens: Al-Farabi as Founder'', Applications of Political Theory By Christopher A. Colmo|publisher=[[Oxford University Press]]|journal=Journal of Islamic Studies|year=2008|volume=19|issue=3|pages=397–8|doi=10.1093/jis/etn047|jstor=26200801}}</ref> Ел-Фараби имал големо влијание врз науката и филозофијата неколку векови,{{sfn|Weber|2017|pp=170a ff.}} и во неговото време бил широко сметан веднаш по Аристотел според знаењето (што се навестува преку неговата титула „Вториот учител“),{{efn-ua|name=Title}}. Неговото дело, насочено кон синтеза на филозофијата и [[Суфизам|суфизмот]], го подготвило патот за делото на [[Авицена]].<ref>{{cite encyclopedia| url =http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| title =Avicenna/Ibn Sina (CA. 980–1137)| access-date =2007-07-13 | encyclopedia =The Internet Encyclopedia of Philosophy| archive-url= https://web.archive.org/web/20070623051601/http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| archive-date= 23 June 2007 | url-status= live}}</ref> Ел-Фараби исто така напишал коментар на делото на [[Аристотел]], а едно од неговите најпознати дела е ''Ara Ahl al-Madina al-Fadila'',{{efn-ua|name=Virtuous}} каде што теоретизира идеална [[суверена држава|држава]], наводно моделирана според делото на Платон ''[[Држава (Платон)|Држава]]''.{{sfn|Netton|1994|p=100}} Ел-Фараби тврдел дека религијата ја пренесува вистината преку симболи и убедување и, како и [[Платон]], ја сметал за должност на филозофот да ја води државата. Ел-Фараби го вклучил [[Платонизам|платонистичкиот]] поглед, правејќи паралела во исламски контекст, при што сметал дека идеалната држава треба да биде управувана од [[Пророци во исламот|Пророкот]]-[[имам]], наместо од филозоф-крал како кај Платон. Ел-Фараби тврдел дека идеалната држава била град-државата [[Медина]] кога била управувана од [[Мухамед]] како нејзин [[шеф на држава]]та, бидејќи тој бил во директна врска со [[Алах]] чиј закон му бил објавен. Во отсуство на Пророкот-имам, тој ја сметал демократијата за најблиска до идеалната држава, гледајќи го поредокот на сунитскиот [[Праведен Калифат]] како пример за таков републикански поредок во раната муслиманска историја. Сепак, тој исто така сметал дека токму од демократијата произлегуваат несовршени држави, забележувајќи како поредокот на раниот исламски калифат на [[Праведен Калифат|праведните калифи]], кој го сметал за републикански, подоцна бил заменет со форма на владеење што наликува на монархија под династиите на [[Омејади|Омејадите]] и [[Абасидски Калифат|Абасидите]].<ref>Ronald Bontekoe, Mariėtta Tigranovna Stepaniants (1997), ''Justice and Democracy'', University of Hawaii Press, p. 251, {{ISBN|0824819268}}</ref> === Физика === Ел-Фараби напишал краток трактат ''За празнината'', каде што размислувал за природата на постоењето на [[вакуум|празнина]].{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} Неговиот конечен заклучок бил дека волуменот на воздухот може да се прошири за да го исполни достапниот простор, и тој предложил дека концептот на [[вакуум|совршена празнина]] е некохерентен.{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} === Психологија === Во своето дело ''Мислењата на луѓето од идеалниот град'',{{efn-ua|name=Virtuous}} Ел-Фараби изразил дека одделен човек не може сам да ги постигне сите совршенства без помошта на други луѓе. Вродена природа на секој човек е да се поврзува со друг човек или со повеќе луѓе во работата што треба да ја изврши. Затоа, за да го постигне она што може од тоа совршенство, секој човек мора да остане во заедница со други и да се поврзува со нив.{{sfn|Haque|2004|p=363}} Во 24-то поглавје од споменатото дело — ''За причината на соништата'' — тој прави разлика помеѓу толкување на соништата и природата и причините на соништата.{{sfn|Haque|2004|p=363}} == Влијанија и пренос == [[File:Bodlein Library MS. Arab.d.84 roll332 frame1.jpg|thumb|Страници од ракопис од 17 век на коментарот на ел-Фараби за метафизиката на [[Аристотел]]]] Главното влијание врз филозофијата на ел-Фараби била [[Аристотелизам|аристотеловата]] традиција на [[Александрија]]. Како плоден автор, му се припишуваат повеќе од сто дела.{{sfn|Black|1996|p=178}} Меѓу нив има бројни воведни текстови во филозофијата, коментари на важни аристотелови дела (како ''[[Никомахова етика]]''), како и негови сопствени дела. Неговите идеи се одликуваат со кохерентност, и покрај тоа што обединуваат многу различни филозофски дисциплини и традиции. Некои други значајни влијанија врз неговото дело биле планетарниот модел на [[Клавдиј Птоломеј]] и елементи од [[Неоплатонизам|неоплатонизмот]],<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p:162</ref> особено метафизиката и практичната (или политичката) филозофија — која повеќе наликува на Платоновата ''Република'' отколку на Аристотеловата ''Политика''.{{sfn|Reisman|2005|p=52}} Ел-Фараби одиграл суштинска улога во пренесувањето на мислата на Аристотел во христијанскиот Запад за време на средниот век, како што се гледа во преводот на неговото дело ''Коментар и краток трактат за Аристотеловото дело „За толкувањата“'', објавен од Ф. В. Цимерман во 1981 година. Ел-Фараби имал големо влијание врз [[Мојсеј Мајмонид]], најважниот еврејски мислител од средниот век. Мајмонид го напишал познатото дело ''Трактат за логиката'' на арапски јазик. Делото ги обработува основите на аристотеловата логика во светлина на коментарите на [[Авицена]] и ел-Фараби; [[Реми Браг]] го нагласува фактот дека ел-Фараби е единствениот филозоф споменат по име во текстот. Ел-Фараби, како и Авицена и [[Авероес]], се препознаени како [[Перипатетици|перипатетичари]] (''ал-Машша’ијун'') или [[Рационализам|рационалисти]] (''Естедлалиун'') меѓу муслиманите.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.166 اگر بخواهيم كلمه ای را به كار بريم كه مفيد مفهوم روش فلسفی مشائين باشد بايد كلمه (استدلالی) را به كار بريم .</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/pd/d-22.htm |title=Dictionary of Islamic Philosophical Terms |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H002 |title=Aristotelianism in Islamic philosophy |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref> Сепак, тој се обидел да ги обедини идеите на [[Платон]] и [[Аристотел]] во својата книга ''Усогласување на мислењата на двајцата мудреци''.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.167 فارابی كتاب كوچك معروفی دارد به نام (الجمع بين رأيی الحكيمين) در اين كتاب مسائل اختلافی اين دو فيلسوف طرح شده و كوشش شده كه به نحوی اختلافات ميان اين دو حكيم از بين برود .</ref>{{efn-ua|name=Harmonization}} Според Рајсман, неговото дело било единствено насочено кон целта истовремено да ја оживее и повторно да ја изгради александриската филозофска традиција, на која ѝ припаѓал и неговиот христијански учител Јухана ибн Хајлан.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} Неговиот успех треба да се мери со почесната титула „Вториот учител“ на филозофијата,{{efn-ua|name=Title}} при што Аристотел бил првиот, по што бил познат.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=López-Farjeat|2y=2020|2loc=Intro}}<ref>{{cite book|last1=Mahdi|first1=Muhsin|title=Alfarabi: Philosophy of Plato and Aristotle|date=1962|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=0801487161|page=4|url=https://books.google.com/books?id=-SaXczxPo40C&q=al-farabi+the+second+master&pg=PA4|access-date=17 August 2015}}</ref> Рајсман исто така вели дека тој не прави никаква референца кон идеите на [[Ел Кинди]] ниту на неговиот современик [[Рази]], што јасно укажува дека не го сметал нивниот пристап кон филозофијата за правилен или одржлив.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} == Мисла == === Метафизика и космологија === За разлика од [[Ел кинди]], кој сметал дека предмет на метафизиката е Бог, ел-Фараби верувал дека таа првенствено се однесува на битието ''qua'' битие (односно битието само по себе), и дека тоа е поврзано со Бог само до степен до кој Бог е принцип на апсолутното битие. Ставот на ел-Кинди, сепак, бил честа заблуда во врска со грчката филозофија меѓу муслиманските интелектуалци во тоа време, и токму поради ова [[Авицена]] забележал дека не ја разбрал правилно Аристотеловата ''Метафизика'' сè додека не прочитал воведен текст напишан од ел-Фараби.{{sfn|Black|1996|p=188}} Космологијата на ел-Фараби во суштина се заснова на три столба: аристотеловата метафизика на причинноста, силно развиената [[Плотин|плотинска]] космологија на [[еманација]] и птоломејската астрономија.{{sfn|Reisman|2005|p=56}} Во неговиот модел, универзумот се гледа како низа концентрични кругови; најнадворешната сфера или „првото небо“, сферата на фиксните ѕвезди, Сатурн, Јупитер, Марс, Сонцето, Венера, Меркур и конечно Месечината. Во центарот на овие концентрични кругови се наоѓа подмесечевиот свет кој го содржи материјалниот свет.{{sfn|Black|1996|p=189}} Секој од овие кругови го претставува доменот на секундарните интелекти (симболизирани од самите небесни тела), кои дејствуваат како причински посредници помеѓу Првата причина (во овој случај Бог) и материјалниот свет. Понатаму, се вели дека тие произлегуваат од Бог, кој е и нивна формална и дејствена причина. Процесот на еманација започнува (метафизички, не временски) со ''Првата причина'', чија главна активност е самоконтемплацијат. Токму оваа интелектуална активност ја објаснува нејзината улога во создавањето на универзумот. Првата причина, размислувајќи за самата себе, „прелева“ и од неа „произлегува“ нематеријалниот ентитет на вториот интелект. Како и неговиот претходник, и вториот интелект размислува за себе, и на тој начин ја создава својата небесна сфера (во овој случај, сферата на фиксните ѕвезди), но покрај тоа мора да размислува и за Првата причина, што доведува до „произлегување“ на следниот интелект. Каскадата на еманација продолжува сè додека не стигне до десеттиот интелект, под кој се наоѓа материјалниот свет. И бидејќи секој интелект мора да размислува и за себе и за сè поголем број претходници, секое следно ниво на постоење станува сè посложено. Овој процес се темели на нужност, а не на волја. Со други зборови, Бог нема избор дали да го создаде универзумот или не, туку поради самото свое постоење го предизвикува неговото постоење. Овој став исто така сугерира дека универзумот е вечен, а и двете овие точки биле критикувани од [[аАл-Газали ]] во неговата критика на филозофите.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=161|2a1=Reisman|2y=2005|2p=57}} Во својата расправа за Првата причина (или Бог), ел-Фараби во голема мера се потпира на негативна теологија. Тој вели дека таа не може да се спознае со интелектуални средства, како што се дијалектичко делење или дефинирање, бидејќи поимите што се користат во овие процеси за да се дефинира нешто ја сочинуваат неговата суштина. Затоа, ако некој ја дефинира Првата причина, секој од употребените поими би претставувал дел од нејзината суштина и со тоа би дејствувал како причина за нејзиното постоење, што е невозможно, бидејќи Првата причина е непредизвикана; таа постои без да биде предизвикана. Исто така, вели дека таа не може да се познае според род и разлика, бидејќи нејзината суштина и постоење се различни од сите други, и затоа нема категорија на која припаѓа. Ако тоа би било така, тогаш не би била Првата причина, бидејќи нешто би ѝ претходело во постоењето, што исто така е невозможно. Ова укажува дека колку нешто е поедноставно во филозофска смисла, толку е посовршено. Врз основа на ова набљудување, Рајсман вели дека е можно да се согледа целата хиерархија на космологијата на ел-Фараби преку класификација во родови и видови. Секое следно ниво во оваа структура има како главни карактеристики множественост и недостаток, а токму оваа сè поголема сложеност го карактеризира материјалниот свет.{{sfn|Reisman|2005|pp=58–59}} === Епистемологија и есхатологија === Човечките суштества се единствени во визијата на ел-Фараби за универзумот, бидејќи стојат помеѓу два света: „повисокиот“, нематеријален свет на небесните интелекти и универзалните поими, и „понискиот“, материјален свет на создавање и распаѓање; тие живеат во физичко тело и затоа припаѓаат на „понискиот“ свет, но исто така имаат разумна способност што ги поврзува со „повисокиот“ свет. Секое ниво на постоење во космологијата на ел-Фараби се карактеризира со движење кон совршенство, односно станување сличен на Првата причина, односно совршен интелект. Човечкото совршенство (или „среќа“) се поистоветува со постојано интелектуално размислување и созерцување.{{sfn|Reisman|2005|p=61}} Ел-Фараби го дели интелектот на четири категории: потенцијален, актуелен, стекнат и активен. Првите три се различни состојби на човечкиот интелект, а четвртиот е Десеттиот интелект (Месечината) во неговата космологија на еманација. Потенцијалниот интелект ја претставува способноста за мислење, која ја имаат сите луѓе, а актуелниот интелект е интелект што е активен во самиот чин на мислење. Под мислење, ел-Фараби подразбира апстрахирање на универзалните поими од сетилните форми на предметите кои се перцепирани и задржани во имагинацијата на поединецот.{{sfn|Madkour|1963–1966|p=461}} Ова движење од потенцијалност кон актуелност бара активниот интелект да дејствува врз задржаните сетилни форми; исто како што Сонцето го осветлува физичкиот свет за да ни овозможи да гледаме, така активниот интелект го осветлува светот на поимите за да ни овозможи да мислиме.{{sfn|Reisman|2005|p=64}} Ова осветлување ги отстранува сите случајни својства (како време, место, квалитет) и физичноста од нив, претворајќи ги во примарни поими, кои се логички принципи како „целината е поголема од делот“. Човечкиот интелект, преку својот чин на мислење, преминува од потенцијалност во актуелност, и постепено, како што ги разбира овие поими, се поистоветува со нив (бидејќи според Аристотел, со познавањето на нешто, интелектот станува сличен на тоа).{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Бидејќи активниот интелект ги познава сите поими, тоа значи дека кога човечкиот интелект ќе ги познае сите, тој се поврзува со совршенството на активниот интелект и се нарекува стекнат интелект.{{sfn|Black|1996|p=186}} Иако овој процес изгледа механички, оставајќи малку простор за човечки избор или волја, Рајсман вели дека ел-Фараби е посветен на човечкиот волунтаризам.{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Тоа се случува кога човекот, врз основа на знаењето што го стекнал, одлучува дали ќе се насочи кон доблесни или недоблесни активности, и со тоа одлучува дали ќе ја бара вистинската среќа. И токму преку избор на етичкото и размислување за природата на етиката, актуелниот интелект може да стане „сличен“ на активниот интелект, со што се постигнува совршенство. Само преку овој процес човечката душа може да ја преживее смртта и да продолжи да постои во задгробниот живот.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=Reisman|2y=2005|2p=64}} Според ел-Фараби, задгробниот живот не е лично искуство какво што обично се замислува во религиозните традиции како [[ислам]]от и [[христијанство]]то. Сите индивидуални или разликувачки карактеристики на душата исчезнуваат по смртта на телото; преживува само разумната способност (и тоа само ако достигнала совршенство), која се обединува со сите други разумни души во активниот интелект и влегува во сфера на чиста интелигенција.{{sfn|Black|1996|p=186}} [[Хенри Горбин]] ја споредил оваа есхатологија со онаа на исмаилитските неоплатонисти, за кои овој процес го започнува следниот голем циклус на универзумот.{{sfn|Corbin|1993|p=165}} Сепак, Дебора Блек напоменува дека постојат причини за скептицизам дали ова било зрело и целосно развиено гледиште на ал-Фараби, бидејќи подоцнежни мислители како [[Ибн Туфајл]], [[Авероес]] и [[Авемпас]] тврделе дека тој го отфрлил ова гледиште во својот коментар на ''[[Никомахова етика]]'', кој е изгубен за современите истражувачи.{{sfn|Black|1996|p=186}} === Психологија, душата и пророчкото знаење === Во својата анализа на човечката душа, ел-Фараби се потпира на основна аристотелова шема, која е обликувана од коментарите на подоцнежните грчки мислители. Тој вели дека таа се состои од четири способности: ''апетитивната'' (желба за или одбивност кон сетилен објект), ''сетилната'' (перцепција преку сетилата на телесни супстанции), ''имагинативната'' (способноста која ги задржува сликите на сетилните објекти откако тие ќе бидат перцепирани, а потоа ги раздвојува и комбинира за различни цели) и ''рационалната'', која е способноста за мислење.{{sfn|Black|1996|p=184}} Последната од овие е единствена за човечките суштества и ги разликува од растенијата и животните. Таа е исто така единствениот дел од душата што ја преживува смртта на телото. Забележително е отсуството на внатрешни сетила во овој модел, како што е заедничкото сетило, кое ќе биде разгледувано од подоцнежни филозофи како [[Авицена]] и [[Авероес]].{{sfnm|1a1=Black|1y=2005|1p=313|2a1=Reisman|2y=2005|2pp=60–61}} Посебно внимание треба да се посвети на третманот на ''имагинативната'' способност на душата кај ел-Фараби, која е суштинска за неговото толкување на пророштвото и пророчкото знаење. Покрај нејзината способност да ги задржува и манипулира сетилните слики на објектите, тој ѝ ја припишува и функцијата на имитација. Со ова подразбира способност да се претстави еден објект со слика различна од неговата сопствена. Со други зборови, да се имитира „x“ значи да се замисли „x“ преку поврзување со сетилни својства кои не го опишуваат неговиот вистински изглед. Ова ја проширува претставувачката способност на имагинацијата надвор од сетилните форми и вклучува темпераменти, емоции, желби, па дури и нематеријални поими или апстрактни универзалии, како што се случува, на пример, кога „злото“ се поврзува со „темнина“.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=185|2a1=Black|2y=2005|2p=313}} Пророкот, покрај својата интелектуална способност, има и многу силна имагинација, што му овозможува да прима „прелевање“ на поими од активниот интелект (десеттиот интелект во космологијата на еманација). Овие поими потоа се поврзуваат со симболи и слики, што му овозможува да ги пренесе апстрактните вистини на начин разбирлив за обичните луѓе. Затоа, она што го прави пророчкото знаење уникатно не е неговата содржина (која е достапна и за филозофите преку докажување и мислење), туку формата што ја добива преку имагинацијата на пророкот.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=187|2a1=Corbin|2y=1993|2p=164}} === Практична филозофија (етика и политика) === Практичната примена на филозофијата била главна грижа на ел-Фараби во многу негови дела, и иако поголемиот дел од неговото филозофско творештво е под влијание на аристотеловата мисла, неговата практична филозофија јасно се темели на онаа на [[Plato]].{{sfn|Corbin|1993|p=162}} На сличен начин како во ''[[Држава (Платон)|Држава]]'' на Платон, ел-Фараби нагласува дека филозофијата е и теоретска и практична дисциплина; оние филозофи кои не го применуваат своето знаење во практични цели ги нарекува „бескорисни филозофи“. Идеалното општество, пишува тој, е насочено кон постигнување на „вистинска среќа“ (што може да се сфати како филозофско просветлување), и затоа идеалниот филозоф мора да ги усоврши сите неопходни уметности на реториката и поетиката за да ги пренесе апстрактните вистини на обичните луѓе, како и самиот да достигне просветлување.{{sfn|Black|1996|p=190}} Ел-Фараби ја споредува улогата на филозофот во општеството со улогата на лекарот во телото; здравјето на телото зависи од „рамнотежата на неговите [[хуморална теорија|телесни сокови]]“, исто како што градот е определен од моралните навики на неговите жители. Должноста на филозофот, пишува тој, е да воспостави „доблесно“ општество преку лекување на душите на луѓето, воспоставување правда и водење кон „вистинска среќа“.{{sfn|Butterworth|2005|p=278}} Ел-Фараби бил свесен дека такво општество е ретко и бара многу специфични историски околности за да се оствари, што значи дека многу малку општества би можеле да ја постигнат оваа цел. Тој ги дели „порочните“ општества, кои не успеале да го достигнат идеалното „доблесно“ општество, во три категории: незнајни, расипани и заблудени. ''Незнајните'' општества, од различни причини, не ја сфатиле целта на човечкото постоење и ја замениле потрагата по среќа со друга (пониска) цел, било тоа да е богатство, телесно уживање или моќ. Ел-Фараби споменува и „плевели“ во доблесното општество: луѓе кои се обидуваат да го попречат неговиот напредок кон вистинската човечка цел.{{sfn|Black|1996|p=191}} Најпознатиот арапски извор за политичката филозофија на ал-Фараби е неговото дело ''Ara Ahl al-Madina al-fadila''.{{efn-ua|name=Virtuous}} Иако некои го сметаат ел-Фараби за политички идеалист,<ref>{{cite book |last1=Baeck |first1=Louis |editor1-last=Laurence S. Moss |title=Joseph A. Schumpeter, Historian of Economics: Perspectives on the history of economic thought. Selected papers from the History of Economics Society Conference, 1994 |date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-415-13353-X |pages=83–99 |chapter=Ibn Khaldun's Political and Economic Realism|doi=10.4324/9780203435977-15 |chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780203435977-15/ibn-khaldun-political-economic-realism-laurence-moss?context=ubx&refId=08fba8cc-d49f-4c5a-997d-351b350f4af7}} Pg. 87: ''[[Ibn Khaldun]] drifted away from al-Farabi's political idealism''.</ref> прашањето дали ал-Фараби навистина имал намера да изложи политичка програма во своите дела останува предмет на расправа меѓу научниците. [[Хенри Горбин]], кој го смета ел-Фараби за крипто шиит, тврди дека неговите идеи треба да се разберат како „пророчка филозофија“, наместо да се толкуваат политички.{{sfn|Corbin|1993|pp=162–163}} Од друга страна, Чарлс Батерворт смета дека никаде во неговите дела ел-Фараби не зборува за пророк-законодавец или откровение (дури ни зборот филозофија ретко се спомнува), туку главната дискусија се однесува на позициите на „кралот“ и „државниците“.{{sfn|Butterworth|2005|p=276}} Средна позиција зазема Дејвид Рајсман, кој, слично како Корбин, смета дека ел-Фараби не сакал да изложи политичка доктрина (иако не оди толку далеку да ја поврзе со исламскиот гностицизам). Тој тврди дека ел-Фараби користел различни типови општества како примери во рамките на етичка дискусија, за да покаже каков ефект може да има правилното или погрешното размислување.{{sfn|Reisman|2005|p=68}} На крај, [[Џошуа Паренс]] тврди дека ел-Фараби суптилно покажувал дека панисламско општество не може да се создаде, користејќи разум за да покаже колку многу услови (како морални и разумски доблести) треба да се исполнат, со што го наведува читателот да заклучи дека луѓето не се соодветни за такво општество.<ref>Joshua Parens, An Islamic Philosophy of Virtuous Religions: Introducing Alfarabi (New York: State University of New York Press, 2006), 2.</ref> Некои други автори како [[Михаил Јакубович]] тврдат дека за ел-Фараби религијата (''milla'') и филозофијата (''falsafa'') имаат иста праксеолошка вредност (односно основа за ''amal al-fadhil'' — „доблесно дело“), додека нивото на спознание (''ilm'' — „знаење“) е различно.<ref>Mykhaylo Yakubovych. Al-Farabi's Book of Religion. Ukrainian translation, introduction and comments / Ukrainian Religious Studies Bulletin, 2008, Vol. 47, P. 237.</ref> ===Современи западни преводи=== ; Англиски: * ''Фусул ал-Мадани: Афоризми на државникот'' Кембриџ: Cambridge University Press, 1961. * ''Краток коментар за претходните анализи на Аристотел'', Питсбург: University of Pittsburgh Press, 1963. * ''Коментар и краток трактат на ел-Фараби за De interpretatione на Аристотел'', Оксфорд: Oxford University Press, 1981. * ''ел-Фараби за совршената држава'', Оксфорд: Clarendon Press, 1985. * ''Филозофијата на Платон и Аристотел од ел-фараби'', преведена и со вовед од [[Мухсин Махди]], Итака: Cornell University Press, 2001. * ''Алфараби, Политички списи. Избрани афоризми и други текстови“, Итака: Cornell University Press, 2001. * „Долгиот коментар на ел-Фараби за категориите на Аристотел на хебрејски и арапски јазик“, Во „Студии за арапската и исламската култура“, том II, уредник Абрахамов, Бињамин. Рамат: Bar-Ilan University Press, 2006. * „Алфараби, Политички списи, том II. „Политички режим“ и „Резиме на Платоновите закони“, Итака: Cornell University Press, 2015. * „Книга на писма (Китаб ел-Хуруф)“, англиски превод од Чарлс Е. Батерворт со вовед, интерпретативен есеј и анотации, плус ревидираното издание на арапскиот текст од Мухсин Махди. Предговор од Хамса Јусуф. Беркли (Калифорнија), Колеџ Зајтуна 2024. * Текстовите се преведени од Д. М. Данлоп: ** „Постоењето и дефиницијата на филозофијата. Од арапски текст што му се припишува на ел-Фараби“, „Ирак“, 1951, стр. 76–93). ** „Афоризми на државникот од ел-Фараби“, „Ирак“, 1952, стр. 93–117. ** „Воведни делови за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1955, стр. 264–282. ** „Вовед од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 117–138. ** „Воведна Рисала за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 224–235. ** „Парафраза на категориите на Аристотел од ел-Фараби [Дел 1]“, „Исламски квартален весник“, 1957, стр.&nbsp;168–197. ** „Парафраза на ел-Фараби за категориите на Аристотел [Дел 2]“, „Исламски квартал“, 1959, стр.&nbsp;21–54. ; Француски: * ''Idées des habitants de la cité vertueuse''. Превод на Карам, Ј. Члала, А. Јаусен. 1949 година. * ''Traité des opinions des habitants de la cité idéale''. Превод на Тахани Сабри. Париз: J. Vrin, 1990 година. *''Le Livre du régime politique'', вовед, излагање и коментар на Филип Валат, Париз: Les Belles Lettres, 2012 година. ; шпански: * ''Catálogo De Las Ciencias'', Мадрид: Им. де Естанислао Маестро, 1932 година. *''La ciudad ideal''. Превод на Мануел Алонсо. Мадрид: Текнос, 1995 година. * „Al-Farabi: Epístola sobre los sentidos del término intelecto“, „Revista Española de filosofía medieval“, 2002, стр.&nbsp;215–223. * ''El camino de la felicidad'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2002 година * ''Obras filosóficas y políticas'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2008 година. * ''Las filosofías de Platón y Aristóteles''. Забелешка: ''Sumario de las Leyes de Platón. Пролог и Тратадо примеро'', настава, вовед за белешки на Рафаел Рамон Гереро, Мадрид, Ápeiron Ediciones, 2017 година. ; Португалски: * ''A cidade excelente''. Превод на Мигел Ати Фиљо. Сао Паоло: Attie, 2019 година. ; Германски: * ''Der Musterstaat''. Превод на Фридрих Дитеричи. Лајден: Е. Џ. Брил, 1895 година. ==Наследство== * [[Казашки национален универзитет|Казашкиот универзитет]], го носи неговото име. Исто така постои и библиотека ел-Фараби на теренот на универзитетот. * Педагошкиот институт за култура Шимкент именуван по ел-Фараби (1967–1996). * Во многу градови на Казахстан има улици кои го носат неговото име. * Споменици се подигнати во градовите [[Алмати|Алма-Ата]], [[Шимкент]] и [[Туркестан]]. * Во 1975 година, 1100-годишнината од раѓањето на ел-Фараби била прославена на големо меѓународно ниво во Москва, Алма-Ата и Багдад.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/al-farabi-gordost-ne-tol-ko-nashego-naroda-no-i-vsego-islamskogo-mira-absattar-derbisali_a3609020|title=Аль-Фараби гордост и не е познат Абсаттар Дербисали|веб-страница= www.inform.kz |датум=2020-01-29|датум-пристап=2022-11-01}}</ref> * Астероидот од [[Астероиден појасгГлавниот појас]] [[7057 ел-Фараби]] бил именуван во негова чест.<ref name="MPC-Al-Fārābī">{{cite web |title=7057 Ал-Фараби (1990 QL2) |work= Центар за мали планети |url= http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=7057 |access-date=2016-11-21}}</ref> * Во ноември 2021 година, споменик на ел-Фараби бил откриен во Астана (тогаш Нур-Султан), Казахстан.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/monument-to-al-farabi-unveiled-in-nur-sultan_a3868769 |title=Споменик на ал-Фараби откриен во Нур-Султан |website= www.inform.kz |датум=2021-11-30|датум-на-пристап=2021-12-05}}</ref> ==Citations== ===Footnotes=== {{Notelist-ua |30em |refs= {{efn-ua |name=Portrait |Artistic impression of Farabi, in the ''[[Nuremberg Chronicle|Liber Chronicarum]]'', by [[Hartmann Schedel]], finished in 1493 AD. Note that this woodcut is reused throughout the Nuremberg Chronicle, where it also represents Anaxagoras, Isocrates, Boethius and others. }} {{efn-ua |name=Faryab—Farab |Currently [[Faryab Province|Faryab]] in modern-day [[Afghanistan]], and [[Farab]], or [[Otrar]] in modern-day [[Kazakhstan]] → {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/faryab |title=Fāryāb ii. In Modern Times|last1=Balland |first1=Daniel|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/otrar |title=Otrār|last1=Bosworth|first1=C.E.|author1-link=Clifford Edmund Bosworth|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=July 20, 2002 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}. }} {{efn-ua |name=Title |Farabi's [[Arabic name#Laqab|honorific]] title, the "Second Master" ({{langx|ar|المُعَلّم الثاني|al-Mu‘allim al-thānī}}), is also interpreted as "Second Teacher" → {{harvnb|Netton|1994|p=99}}. }} {{efn-ua |name=Music |The Wikipedia entry ''[[Kitab al-Musiqa al-Kabir]]'' ({{langx|ar|كتاب الموُسَيَقي الكِبَير|Kitāb al-mūsīqī al-kabīr}}), has ''the Great Book of Music''; ''Grand'', is according to the French translation, by [[Rodolphe d'Erlanger]] (''La musique arabe, Tome I-II: Fārābī, Grand Traité de la Musique''), and Madian (''Language-Music Relationships in Fārābī's Grand Book of Music'', PhD. diss., Cornell University, 1992) → {{harvnb|Sawa|2012}}. [[Nota bene|{{#tag:math|\mathrm{N}\!\!\mathrm{B} }}]]: ''Musiqi'', later ''Musiqa'', is the [[Arabic]] term for music, the correct title of Farabi's book is as aforementioned with [[Romanization of Arabic|Romanization]]; {{harvnb|Touma|1996|p=10}}, has ''al-Musiqa'', but Western scholarly works all have ''al-Musiqi'' → {{cite encyclopedia|last1=Farmer|first1=Henry G.|author-link=Henry George Farmer|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]] |date=1913–1936 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-08265-4|volume=III|pages=749b–755b (esp. p. 751b)|edition=1st |chapter=Mūsīḳī|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/music-history-ii |title=Music History ii. ca. 650 to 1370 CE |last1=Neubauer|first1=Eckhard|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=February 20, 2009|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 March 2023}}; {{cite encyclopedia|last1=Wright|first1=Owen|editor1-last=[[H. A. R. Gibb]]|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|edition=2nd|date=1954–2007|orig-date=1992|publisher=Brill |location=Leiden|volume=VII|pages=681a–688b (esp. 682b)|isbn=90-04-07026-5|chapter=Mūsīḳī, later Mūsīḳā|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0812|chapter-url-access=subscription|display-editors=etal| chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0812}}. }} {{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} {{efn-ua |name=Enumeration |''Enumeration of the Sciences,'' ({{langx|ar|كتاب إحصاء العُلوُم|Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De scientiis,'' is the established English name of this book → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 1}}. Former academic works may refer to it as ''Classification of Sciences;'' e.g., {{harvnb|Madkour|1963–1966|p=453}}. }} {{efn-ua |name=Aql |''Epistle on the Intellect'', or ''Treatise on the Intellect'' ({{langx|ar|رسالة فى العقل|Risālah fi’l-‘aql}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De intellectu'' → {{harvnb|López-Farjeat|2020|loc=§ 4}}. }} {{efn-ua |name=Birth |The date of Farabi's birth is unknown → {{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Life}}; {{harvnb|Rudolph|2017|p= 537}}; {{harvnb|Vallat |2020|p=551a}}. [[Ibn Khallikan]] claims that Farabi died at the age of 80, meaning 80 [[Lunar calendar|Lunar]], i.e., {{circa|78}} [[Solar calendar|Solar]] years, isn't/aren't any other source(s) to prove or disprove [[Ibn Khallikan]]'s claim? Based on his statement, [[Henry Corbin]], correctly, gives the date of Farabi's birth as {{circa|872}}; however, after the publication of the article by {{harvnb|Mahdi|Wright|1970–1980}}, decisively giving {{circa|870–950}}, scholars followed suit till today. The date of Farabi's death is more precise. }} {{efn-ua |name=Alt |Alternative names include: ''Abunaser'', ''Alfarabi'', ''Avenassar'', and ''Farabi''. }} {{efn-ua |name=Syriac Aristotelian |For the Syriac Aristotelian tradition → {{cite book |last1=Watt |first1=John W. |editor1-last=Damien Janos |title=Ideas in Motion in Baghdad and Beyond: Philosophical and Theological Exchanges between Christians and Muslims in the Third/Ninth and Fourth/Tenth Centuries|series=Islamic History and Civilization. Studies and Texts. Volume 124 |date=2015 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-30602-8|issn=0929-2403 |pages=7–43 |chapter=The Syriac Aristotelian Tradition and the Syro-Arabic Baghdad Philosophers|doi=10.1163/9789004306264_003|chapter-url-access=subscription|chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004306264_003}} }} {{efn-ua |name=Christian |[[Syriac Christianity|Syriac Christian]]. Reisman doesn't define which branch of [[Eastern Christianity]] they belonged to. He only states: "''This association with Christian scholarly circles in Baghdad links Farabi to the Syriac neo-Aristotelian tradition'' ..." → {{harvnb|Reisman|2005|p=53}}. }} {{efn-ua |name=Awzalagh |{{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Stories and Legends}}:{{blockquote| ''In modern Turkish scholarship the pronunciation is given as Uzlug[h] (İA V, p. 451), without any explanation.''}} → {{cite encyclopedia|last1=Kaya|first1=Mahmut|last2=Alaeddin Jebrini |title=[[İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|editor-last=[[Tahsin Yazıcı (scholar)|Tahsin Yazıcı]]|display-editors=etal|chapter=Fârâbî: Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî (ِö. 339/950)|lang=tr|chapter-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1 }} }} {{efn-ua |name=Mabadi Summary |Once Farabi finished the ''Virtuous City'' and inserted the Chapter headings, later, somebody inquired him to include sections, summarizing the Chapters, and this he did in Cairo. These six Sections are referred to as ''Summery'' of the ''Virtuous City'' → {{cite journal |last1=Mahdi|first1=Muhsin S.|author-link=Muhsin Mahdi|title= Fārābī's Imperfect State|journal=Journal of the American Oriental Society|date=1990 |volume=CX |issue=4|pages=691–726 (esp. pp. 720 ff.)|url-access=registration|doi=10.2307/602898|s2cid=163394266|jstor=602898|url=https://www.jstor.org/stable/602898 }}. }} {{efn-ua |name=Alchemy |''Epistle on the Necessity of the Art of Alchemy'' ({{langx|ar|رسالة في وُجُوب صِنآعة الكيمياء|Risāla fī Wujūb ṣinā‘at al-kimiyā’}}) → {{harvnb|Rudolph|2017|p=571}}. }} {{efn-ua |name=Harmonization |A common abbreviated title of the book ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn}}). Its full title is ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن‌ أفلآطوُن الإِلاهي وأرسطوُطآليس|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn aflāṭūn al-ilāhī wa-arisṭūṭālīs}}), ''Harmonization of the Opinions of the Two Sages the Divine Plato and Aristotle''. Attribution of this text to Farabi is currently hotly debated → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 7}}. }} notelistend}} === References === {{Reflist |30em |refs= Refend}} ===Bibliography=== *{{cite book |last1=Adamson |first1=Peter S.|author-link=Peter Adamson (philosopher) |title=Philosophy in The Islamic World: a history of philosophy without any gaps. Volume III |date=2016 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-957749-1 |pages=63–76}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|author-link=Deborah Black|editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]]|editor2-last=[[Oliver Leaman]]|title=History of Islamic Philosophy|series=Routledge History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge|location=London & New York|isbn=978-0-415-05667-0 |pages=178–197 |chapter=Fārābī}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge |isbn=0-521-81743-9|pages=308–326|chapter=Psychology: Soul and Intellect|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.015|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.015}} *{{cite book |last1=Butterworth |first1=C.E.|author-link=Charles Butterworth (philosopher) |editor1-last=Michael T. Gibbons|title=The Encyclopedia of Political Thought|date=2015 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd|location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-1-405-19129-6|chapter=Alfarabi (870–950)|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://www.academia.edu/13809063}} *{{cite book|last1=Butterworth|first1=C.E.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9|pages=266–286|chapter=Ethical and Political Philosophy|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.013|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.013}} *{{cite book|last1=Corbin|first1=Henry|author-link=Henry Corbin|translator=Liadain Sherrard, with the assistance of Philip Sherrard|title=History of Islamic Philosophy|date=1993|publisher=Kegan Paul International, in association with the Islamic Publications Ltd|location=London |isbn=978-0-7103-0416-2|url=https://www.iis.ac.uk/publications-listing/1993/history-of-islamic-philosophy/|url-access=subscription}} *{{cite book |last1=Daiber |first1=Hans |editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]] |editor2-last=[[Oliver Leaman]] |title=History of Islamic Philosophy |series=History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=978-0-415-05667-0 |pages=841–885 |chapter=Political Philosophy}} *{{cite encyclopedia | editor-last=Hockey|editor-first=Thomas | last = Dhanani | first = Alnoor | title=Fārābī: Abū Naṣr | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers| publisher = Springer | year = 2007 | location = New York | pages = 356–357 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.pdf PDF version]) *{{cite encyclopedia|last1=Druart|first1=Thérèse-Anne|date=December 21, 2021|title=Farabi|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/entries/al-farabi/| access-date=January 7, 2023}} *{{cite book |last1=Fakhry|first1=M.|author-link=Majid Fakhry|title=Ethical Theories in Islam|edition=2nd Expanded|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume VIII|date=1994|publisher=Brill |location=Leiden |isbn=9004-10107-1|issn=0169-8729}} *{{cite book |last1=Fakhry |first1=M.|title=Fārābī, Founder of Islamic Neoplatonism: His Life, Works, and Influence|series=Great Islamic Thinkers|date=2002 |publisher=Oneworld |location=Oxford |isbn=1-85168-302-X |url=https://archive.org/details/alfarabifoundero0000fakh| url-access=limited}} *{{cite book|last1=Galston|first1=Miriam|author-link=Miriam Galston|title=Politics and Excellence: The Political Philosophy of Alfarabi|date=1990 |publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-07808-4}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i |title=Fārābī i. Biography. |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012a |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-iv |title=Fārābī iv. Fārābī and Greek Philosophy|last1=Gutas |first1=D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012b|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal |last1=Haque |first1=Amber |title=Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists |journal=Journal of Religion and Health |date=2004 |volume=XLIII |issue=4 |pages=357–377 |doi=10.1007/s10943-004-4302-z|s2cid=38740431|jstor=27512819 }} *{{cite encyclopedia|last1=López-Farjeat|first1=Luis Xavier|date=June 21, 2020|title=Farabi's Psychology and Epistemology|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/al-farabi-psych/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Madkour |first1=Ibrahim |editor1-last=Sharif |editor1-first=Mian M. |title=A History of Muslim Philosophy. With short accounts of other-disciplines and the modern renaissance in Muslim lands|url=https://archive.org/details/histmusphil-v1/histmusphil-v1/ |date=1963–1966 |publisher=Otto Harrassowitz |location=Wiesbaden|volume=I |pages=450–468|chapter=Fārābī|archive-url=https://web.archive.org/web/20070325171417/http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf |archive-date=2007-03-25 |chapter-url=http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf}} *{{cite encyclopedia|last1=McGinnis|first1=Jon|date=March 21, 2022|title=Arabic and Islamic Natural Philosophy and Natural Science|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/arabic-islamic-natural/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|author1-link=Muhsin Mahdi |last2=Wright |first2=Owen |editor1-last=Gillispie |editor1-first=Charles C.|editor-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography |date=1970–1980 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |isbn=0-684-16962-2|volume=IV |pages=523a–526b |chapter=Fārābī, Abū Naṣr}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-vi |title=Fārābī vi. Political Philosophy|last1=Mahdi|first1=M.S.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 1, 2000|website=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|title=Alfarabi and the Foundation of Islamic Political Philosophy: Essays in Interpretation. With a Foreword by C.E. Butterworth|date=2010|orig-date=2001|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-50186-4}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|author-link=Ian Richard Netton|title=Allāh Transcendent: Studies in the Structure and Semiotics of Islamic Philosophy, Theology and Cosmology |date=1994 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-7007-0287-3 |pages=99–148 (Chapter III: Fārābī The Search for Order)}} *{{cite web |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/al-farabi-abu-nasr-c-870-950/v-1 |url-access=subscription|title=Farabi, Abu Nasr (c.870–950)|last1=Netton|first1=I.R.|editor-last=Edward Craig |date=1998 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|publisher=Taylor and Francis}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|title=Fārābī and His School|series=Arabic Thought and Culture|date=1992 |publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=0-415-03594-5}} *{{cite book|last1=Reisman|first1=David C.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9 |pages=52–71|chapter=Fārābī and the Philosophical Curriculum|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.004|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.004}} *{{cite book|last1=Rudolph|first1=Ulrich|editor1-last=Ulrich Rudolph|editor2-last=Rotraud Hansberger|editor3-last=Peter S. Adamson|translator-last1=Rotraud Hansberger|title=Philosophy in the Islamic World. Volume I: 8th—10th Centuries|series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East. Volume: 115/1 |date=2017 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-32316-2|issn=0169-9423|doi=10.1163/9789004492547_012 |pages=526–654 |chapter=Chapter XIII: Abū Naṣr Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004492547_012}} *{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-v |title=Fārābī v. Music. |last1=Sawa|first1=George D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Streetman|first1=W. Craig |editor1-last=[[İbrahim Kalın]]|title=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam |date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-981257-8|volume=I|pages=231a–235a|chapter=Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref:oiso/9780199812578.001.0001/acref-9780199812578-e-62?rskey=0cZssl&result=62}} *{{cite book|last1=Touma|first1=H.H.|author-link=Habib Hassan Touma|translator=Laurie Schwartz|title=The Music of the Arabs. New expanded edition|date=1996|publisher=Amadeus Press|location=Portland, Oregon|isbn=0-931340-88-8}} *{{cite encyclopedia |last1=Vallat |first1=Philippe |chapter=Al-Fārābī, Abū Naṣr |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_165|pages=521a–559a |edition=2nd|s2cid=226604560|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_165}} *{{cite encyclopedia|last1=Weber|first1=Michael C.|editor1-last=[[Thomas F. Glick]]|editor2-last=Steven J. Livesey |editor3-last=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology and Medicine, An Encyclopedia|series=Routledge Revivals|date=2017|orig-date=2006|publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=978-1-138-05670-1|pages=169a–172a |chapter=Farabi}} *{{cite encyclopedia |last1=Zonta |first1=Mauro |chapter=Al-Fārābī, Latin Translations of |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_166|pages=559b–562a|edition=2nd|s2cid=242530993|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_166}} ==Further reading== *{{cite journal|last1=Guerrero|first1=Rafael Ramón|title=Apuntes biográficos de Fârâbî según sus vidas árabes|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2306871|journal=Anaquel de Estudios Árabes|date=2003|language=Spanish|volume=XIV|pages=231–238|format=PDF}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-index|title=Fārābī, Abū Naṣr. Table of Content: i. Biography. ii. Logic. iii. Metaphysics. iv. Fārābī and Greek Philosophy. v. Music. vi. Political Philosophy |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas |last2=Black|first2=D.L.|author2-link=Deborah Black |last3=Druart|first3=Thérèse-Anne|last4=Gutas|first4=D.|last5=Sawa|first5=George D.|last6=Mahdi|first6=M.S.|author6-link=Muhsin Mahdi|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|editor-link=Ehsan Yarshater|date=January 24, 2012 |website=Encuclopædia Iranica |publisher=Encuclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal|last1=Marcinkowski|first1=Christoph|title=A Biographical Note on Ibn Bājjah (Avempace) and an English Translation of his Annotations to Fārābī's Isagoge|journal=Iqbal Review|date=2002|volume=XLIII|issue=2|pages=83–99 |url=http://iqbalcyberlibrary.net/en/IRE-APR-2002.html}} *{{cite journal|last1=Monteil|first1=Jean-François|title=La transmission d'Aristote par les Arabes à la chrétienté occidentale: une trouvaille relative au De Interpretatione|journal=Revista Española de Filosofía Medieval|date=2004|volume=XI|pages=181–195|doi=10.21071/refime.v11i.9230 |doi-access=free|language=French|hdl=10396/23224|hdl-access=free}} *{{cite book|last1=Rescher|first1=Nicholas|author-link=Nicholas Rescher|title=Fārābī: An Annotated Bibliography|date=1962|publisher=University of Pittsburgh Press|location=Pittsburgh|oclc=1857750}} *{{cite journal |last1=Strauss |first1=L. |author-link=Leo Strauss|title=Eine vermisste Schrift Farabis |journal=Monatschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judentums |date=1936 |volume=LXXX |issue=2 |pages=96–106 |url=https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/cm/periodical/titleinfo/2839952 |language=German |format=PDF}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=Louis Ginzberg Jubilee Volume: On the Occasion of His Seventieth Birthday |date=1945 |publisher=American Academy for Jewish Research |location=New York |pages=357–393 |url=https://archive.org/details/louisginbergjubelivolume |chapter=Fārābī's Plato|oclc=504266057}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|editor1-last=Green |editor1-first=Kenneth Hart |title=Leo Strauss on Maimonides: The Complete Writings |date=2013 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-77677-4 |pages=275–313 |chapter=Some Remarks on the Political Science of Maimonides and Farabi}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=What Is Political Philosophy and Other Studies |date=1988 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=0-226-77713-8 |pages=134–154 |chapter=How Fārābī Read Plato's Laws}} == External links == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{cite encyclopedia | last = Mahdi | first = Muhsin | url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830901380.html |title=Al-Fārābī, Abū Naṣr Muḥammad Ibn Muḥammad Ibn Ṭarkhān Ibn Awzalagh | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography|Complete Dictionary of Scientific Biography]] | publisher = Encyclopedia.com | orig-year=1970–80 | year = 2008 }} * [https://www.britannica.com/eb/article-9033714/al-Farabi al-Farabi at Britannica] * [http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H021.htm Abu Nasr al-Farabi at muslimphilosophy.com] * Review (fr) of [[Nicholas Rescher|Rescher]]'s ''Al-Fârâbî : An Annotated Bibliography'' (Pitt. Univ. Press, 1962) at [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/phlou_0035-3841_1964_num_62_76_5281_t1_0667_0000_2 Persée.fr].*[http://users.ox.ac.uk/~worc0337/authors/al-farabi.html al-Fārābi]—brief introduction by Peter J. King * [http://sacred-texts.com/isl/palf/index.htm The Philosophy of Alfarabi and Its Influence on Medieval Thought (1947)] * ''[http://www.wilbourhall.org/index.html#farabi al-madina al-fadila (The Virtuous City)]''. German introduction with Arabic text. * [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/farabi-soghdian-origin Article discussing Soghdian origin for Farabi] [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/Farabiremarksonbackground.pdf?attredirects=0 PDF version][https://archive.org/details/SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic] * [https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html ALFARABI-Trinity College ] * [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf ALFARABI-Unesco] * [https://web.archive.org/web/20160120161903/http://islamandscience.net/islamandscience/people/other-scientists-and-inventors/abu-nasr-al-farabi-872-950/ Al Farabi] m0ygzys2r7hfxbjger9ma9b1w0ii4uf 5537840 5537839 2026-04-11T20:32:27Z Тиверополник 1815 5537840 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | image = Alpharabius in Liber Chronicarum 1493 AD.png |caption = Portrait of Al-Farabi—Alpharabius | era = [[Исламска златна доба]] | name = Абу Наср Фараби | birth_date = {{circa|870}} | birth_place = [[Фарјаб]], [[Голем Хорасан|Хорасан]] или <br/>[[Отрар]], [[Трансоксијана]] | other_names = Вториот учител{{efn-ua|name=титула}} | death_date = {{circa|950}} | death_place = [[Дамаск]] | main_interests = [[исламска филозофија#Политичка филозофија|Политичка филозофија]] · [[исламска филозофија#Филозофија на религијата|Филозофија на религијата]] · [[Физика во средновековниот исламски свет|Физика]] · [[Исламска метафизика|Метафизика]] · [[Логика во исламската филозофија|Логика]] · [[Психологија во средновековниот исламски свет|Психологија]] · [[Исламска филозофија#Епистемологија|Епистемологија]] · [[Исламска етика|Етика]] · [[Музичка теорија]] | notable_ideas = Татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламски неооплатонизам]], Основач на [[исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]] | region = [[Исламска филозофија]] | school_tradition = [[Аристотелизам]] · [[Платонизам во исламската филозофија|Неоплатонизам]] | notable_works = ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' ("Голема книга за музиката"),{{efn-ua|name=музика}} ''Ара ел-Мадина ел-Фадила'' ("Доблестниот град"),{{efn-ua|name=Добродетелен}} ''Китаб Иша ел-Улум'' ("Класификација на науките"),{{efn-ua|name=Набројување}} ''Рисала еил-акл'' ("Послание за разумот"){{efn-ua|name=Акл}} }} '''Абу Наср Мухамед ел-Фараби''' ({{langx|ar|أبو نصر محمد الفارابي|Abū Naṣr Muḥammad al-Fārābī}}; {{circa|870}}{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Corbin|2y=1993|2p=158|3a1=Mahdi|3a2=Wright|3y=1970–1980|3p=523a}}{{efn-ua|name=Birth}} – 14 декември 950 – 12 јануари 951),{{sfnm|1a1=Gutas|1y=2012a|1loc=§ Life|2a1=Rudolph|2y= 2017|2pp=538–539|3a1=Vallat|3y=2020|3p=551b}} познат во [[Грчки Исток и латински Запад|грчкиот исток и латинскиот запад]] како '''Алфараби''',{{sfn|Weber|2017|p=169a}}{{efn-ua|name="Alt"}} - ран [[Рана исламска филозофија#Фарабизам|исламски филозоф]] и [[музички теоретичар]].{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Mahdi|2a2=Wright|2y=1970–1980|2p=523a|3a1=Streetman|3y=2014|3p=231a}} Тој бил означен како „татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламскиот неоплатонизам]]“,{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1loc=passim|2a1=Netton|2y=1998|2loc=summary}} и „основач на [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]]“.{{sfnm|1a1=Butterworth|1y=2015|1p=2a|2a1=Daiber|2y=1996|2p=848|3a1=Galston|3y=1990|3p=5|4a1=Mahdi|4y=2010|4loc=passim}} Областите на филозофски интерес на ел-Фараби вклучувале — но не биле ограничени на, [[Исламска филозофија#Социјална филозофија|филозофија на општеството]] и [[Исламска филозофија#Филозофија на религијата|религијата]];<ref>{{cite SEP|last=Germann|first=Nadja|title=Farabi's Philosophy of Society and Religion|date=Spring 2021|url-id=al-farabi-soc-rel/}}</ref> [[филозофија на јазикот]] и [[Логика во исламската филозофија#Аристотелова логика|логика]];<ref>{{cite SEP|author-last1=Hodges|author-first1=Wilfrid|last2=Thérèse-Anne Druart|title=Farabi's Philosophy of Logic and Language|date=Winter 2020| url-id=al-farabi-logic/#FounArab}}</ref> [[Психологија во средновековниот исламски свет|психологија]] и [[Исламска филозофија#Епистемологија|епистемологија]];{{sfn|López-Farjeat|2020}} [[Исламска метафизика|метафизика]],<ref>{{cite SEP|last=Menn|first=Stephen|title=Farabi's Metaphysics|date=Winter 2021|url-id=al-farabi-metaphysics/}}</ref> [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|политичка филозофија]],{{sfn|Mahdi|2000|loc=passim}} и [[Исламска етика|етика]].{{sfn|Fakhry|1994|pp=78–85}} Тој бил експерт и во практичното [[Сценска уметност#Музика|музицирање]] и во [[Историја на инструменти од фамилијата лејта#Мислители и полимати од Централна Азија и Арабија|музичка теорија]],{{sfn|Sawa|2012|loc=passim}} и иако не бил по природа научник,{{sfnm|1a1=Madkour|1y=1963–1966|1pp=452–453|2a1=Weber|2y=2017|2p=169a}} неговите дела вклучувале [[Астрономија во средновековниот исламски свет|астрономија]],{{sfn|Dhanani|2007|pp=356–357}} [[Математика во средновековниот исламски свет|математика]],<ref>{{cite journal |last1=Shamsi |first1=F. A. |title=Farabi's Treatise on Certain Obscurities in Books I and V of Euclid's Elements |journal=Journal for the History of Arabic Science|date=1984 |volume=VIII |issue=1–2 |pages=31–42|issn=0379-2927 |url=https://findit.library.yale.edu/images_layout/view?parentoid=15730291&increment=34}}</ref> [[Космологија во средновековниот ислам|космологија]],<ref>{{cite book|last1=Janos|first1=Damien|title=Method, Structure, and Development in Fārābī's Cosmology|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume 85|date=2012 |publisher=Brill |location=Leiden |doi=10.1163/9789004217324 |isbn=978-90-04-20615-1|issn=0169-8729|s2cid=118794688|s2cid-access=free}}</ref> и [[Физика во средновековниот исламски свет|физика]].{{sfn|Druart|2021|loc=§ 5}} Ел-Фараби се сметал за првиот [[Муслиман]] кој ја претставил филозофијата како кохерентен систем во [[Муслимански свет|Исламскиот свет]],{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1pp=128 ff.|2a1=Gutas|2y=2012b|2loc=passim|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} и создал сопствен филозофски систем,{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1992|3p=1|4a1=Rudolph|4y=2017|4p=596}} кој развил филозофија што значително ги надминала школастичките интереси на неговите [[Грчко-римскисвет|грчко-римски]] [[неоплатонизам]] и сириски [[Аристотелизам|аристотелски]] претходници.{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=64|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1994|3p=101}}{{efn-ua|name=Syriac Aristotelian}} Дека бил повеќе од пионер во [[Исламска филозофија]]{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1p=vii|2a1=Netton|2y=1992|2p=1|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} се гледало од тоа што подоцнежните автори го нарекувале „Вториот учител“,<ref>{{cite book |last1=Adamec |first1=Ludwig W.|author-link=Ludwig W. Adamec|title=Historical Dictionary of Islam|series=Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements. No. 95|date=2009 |publisher=The Scarecrow Press, Inc.|location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-6161-9 |pages=95–96 |edition=2nd}}</ref>{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Corbin|2y=1993|2p=58|3a1=López-Farjeat|3y=2020|3loc=Intro|4a1=Netton|4y=1994|4p=99}}{{efn-ua|name=Title}} при што [[Аристотел]] бил првиот. Филозофи кои биле под влијание на ел-Фараби вклучуваат [[Јахја ибн Ади]], [[Абу Сулејман Сиџистани]], [[Абу ел-Хасан ел-Амири]] и [[Абу Хајан ел-Тавхиди]];{{sfn|Netton|1992|pp=8–18}} [[Авицена]], [[Шихаб ел-Дин Јахја ибн Хабаш Сухраварди|Сухраварди]] и [[Мула Садра]];{{sfn|Corbin|1993|pp=160–165}} [[Авемпасе]], [[Ибн Туфаил]] и [[Авероес]];{{sfn|Fakhry|2002|pp=136–146}} [[Мојсеј Мајмонид]],<ref>{{cite SEP|last=Pessin|first=Sarah|date=Spring 2007|title=The Influence of Islamic Thought on Maimonides|url-id=maimonides-islamic/}}</ref> [[Алберт Велики]],{{sfn|Vallat|2020|p=553a}} и [[Лео Штраус]].<ref>{{Cite journal| doi = 10.2307/1773441 | issn = 0333-5372 | volume = 19 | issue = 2 | pages = 235–259 | last1 = Brague | first1 = Rémi| title = Athens, Jerusalem, Mecca: Leo Strauss's "Muslim" Understanding of Greek Philosophy | journal = Poetics Today | year = 1998| jstor = 1773441}}</ref> Тој бил познат и во грчкиот Исток и латинскиот Запад,{{sfn|Zonta|2020|pp=559b–562a}} како и во [[Муслимански свет|Исламски свет]]. == Биографија == Постоечките варијации во основните извештаи за потеклото и родословието на ел-Фараби укажуваат дека тие не биле запишани за време на неговиот живот или набргу потоа од некој со конкретни информации, туку се темелеле на гласини или претпоставки (како што е случајот и со други негови современици). Малку се знае за неговиот живот. Раните извори вклучуваат автобиографски пасус во кој ел-Фараби ја следи историјата на логиката и филозофијата до своето време, како и кратки спомнувања од [[ел-Масуди]], [[Ибн ел-Надим]] и [[Ибн Хавкал]]. [[Саид ел-Андалуси]] напишал биографија за ел-Фараби. [[Арапски јазик|Арапските]] биографи од 12–13 век имале малку факти на располагање и користеле измислени приказни за неговиот живот.<ref name=Iranica>{{cite encyclopedia |first=Dimitri |last=Gutas |title=Farabi i. Biography|encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date= April 4, 2010 |url= http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i}}</ref> Од случајни извештаи е познато дека тој поминал значително време (поголемиот дел од својот научен живот) во [[Багдад]] со [[Сириско христијанство|сириски христијански]] научници,{{efn-ua|name=Christian}} вклучувајќи го [[Свештенство|свештеникот]] Јухана ибн Хајлан, [[Јахја ибн Ади]] и Абу Исхак Ибрахим ел-Багдади. Подоцна поминал време во [[Дамаск]] и во Египет пред да се врати во Дамаск, каде што починал во 950–951 година.{{sfn|Reisman|2005|pp=52–53}} Неговото име било Абу Наср Мухамед ибн Мухамед ел-Фараби,<ref name="Iranica"/> понекогаш со семејното презиме ел-Тархани, односно елементот [[Тархан]] се појавува во една [[нисба (ономастика)|нисба]].<ref name="Iranica" /> Неговиот дедо не бил познат меѓу неговите современици, но името Авзалаг,{{efn-ua|name=Awzalagh}} на арапски, се појавува подоцна во делата на [[Ибн Аби Усајбија]], а името на неговиот прадедо во делата на [[Ибн Халикан]].<ref name="Iranica" /> Неговото родно место можело да биде кое било од многуте места во [[Средна Азија]] — тогаш позната под името [[Хорасан]]. Зборот {{tlit|fa|farab}} е персиски термин за место кое се наводнува со изворска вода или тек од блиска река. Така, постојат многу места што го носат тоа име (или негови варијации) во тој регион, како што се Фараб ([[Отрар]]) на реката Јаксарт ([[Сир Дарја]]) во денешен [[Казахстан]]; Фараб, сѐ уште постоечко село во предградијата на градот Чахарџуј/Амул (денешен [[Туркменабат]]) на реката Оксус [[Аму Дарја]] во [[Туркменистан]], на [[Пат на свилата|Патот на свилата]], кој ги поврзувал [[Мерв]] со [[Бухара]], или [[Фарајаб (покраина)|Фарајаб]] во [[Голем Хорасан]] (денешен [[Авганистан]]). Постариот [[Персиски јазик|персиски]]<ref name="Iranica" /> Параб (во [[Худуд ел-алам]]) или Фарајаб (исто така Париџаб), е чест персиски топоним што значи „земји наводнувани со пренасочување на речна вода“.<ref>Daniel Balland, "[https://iranicaonline.org/articles/faryab Fāryāb]" in Encyclopædia Iranica. excerpt: "Fāryāb (also Pāryāb), common Persian toponym meaning “lands irrigated by diversion of river water"</ref><ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html Dehkhoda Dictionary under "Parab"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003184408/http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html |date=2011-10-03 }} excerpt: "پاراب . (اِ مرکب ) زراعتی که به آب چشمه و کاریز ورودخانه و مانند آن کنند مَسقوی . آبی . مقابل دیم" (translation: "Lands irrigated by diversion of river water, springs and [[qanat]]s.")</ref> === Потекло === [[File:Iranian Farabi.jpg|thumb|upright=0.6|left|Иранска поштенска марка со замислен лик на ел-Фараби]] Додека некои научници тврдат дека неговото етничко потекло не може да се утврди,<ref name="Iranica" /><ref name="bartholomew.stanford.edu">{{cite web|author=Lessons with Texts by Alfarabi |url=http://bartholomew.stanford.edu/authors/alfarabitext.html |title=D. Gutas, "AlFarabi" in Barthaolomew's World accessed Feb 18, 2010 |publisher=Bartholomew.stanford.edu |access-date=2012-09-19}}</ref>{{sfn|Reisman|2005|p=53}}<ref>F. Abiola Irele/Biodun Jeyifo, "Farabi", in ''The Oxford Encyclopedia of African Thought'', Vol. 1, p. 379.</ref> други го опишуваат како личност со персиско или туркиско потекло. Средновековниот [[Арапи|арапски]] историчар [[Ибн Аби Усајбија]] (починал во 1270) — еден од најстарите биографи на ел-Фараби — наведува во своето дело „Ујун“ дека таткото на ел-Фараби бил од [[Персијци|персиско]] потекло.<ref name="Iranica"/><ref>Ebn Abi Osaybea, Oyun al-anba fi tabaqat at-atebba, ed. A. Müller, Cairo, 1299/1882. وكان ابوه قائد جيش وهو فارسي المنتسب</ref> [[ел-Шахразури]], кој живеел околу 1288 година и напишал рана биографија, исто така наведува дека ал-Фараби потекнувал од персиско семејство.<ref name="Nasr">[[Seyyed Hossein Nasr]], [[Mehdi Aminrazavi]]. "An Anthology of Philosophy in Persia, Vol. 1: From Zoroaster to Umar Khayyam", I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies, 2007. Pg 134: "Ibn Nadim in his al-Fihrist, which is the first work to mention Farabi considers him to be of Persian origin, as does Muhammad Shahrazuri in his ''Tarikh al-hukama'' and Ibn Abi Usaybi'a in his ''Tabaqat al-atibba''. In contrast, Ibn Khallikan in his '"Wafayat al-'ayan considers him to be of Turkish descent. In any case, he was born in Farab in Khurasan of that day around 257/870 in a climate of Persianate culture"</ref><ref>Arabic: و كان من سلاله فارس in J. Mashkur, Farab and Farabi, Tehran,1972. See also [[Dehkhoda Dictionary]] under the entry ''Farabi'' for the same exact Arabic quote.</ref> Според [[Маџид Фахри]], професор емеритус по филозофија на [[Универзитет Џорџтаун]], таткото на ел-Фараби „бил воен заповедник од персиско потекло“.{{sfn|Fakhry|2002|p=157}} Персиското потекло е наведено и во многу други извори.<ref>P.J. King, ''"One Hundred Philosophers: the life and work of the world's greatest thinkers"'', chapter '' al-Fārābi'', Zebra, 2006. pp 50: "Of Persian stock, al-Farabi (Alfarabius, AbuNaser) was born in Turkestan" Henry Thomas, Understanding the Great Philosophers, Doubleday, Published 1962 T. J. De Boer, "The History of Philosophy in Islam", Forgotten Books, 2008. Excerpt page 98: "His father is said to have been a Persian General". {{ISBN|1-60506-697-4}} Sterling M. McMurrin, ''Religion, Reason, and Truth: Historical Essays in the Philosophy of Religion'', University of Utah Press, 1982, {{ISBN|0-87480-203-2}}. page 40. Edited by Robert C. Solomon and Kathleen M. Higgins. (2003). From Africa to Zen : an invitation to world philosophy. Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. pp. 163. {{ISBN|0-7425-1350-5}} "al-Farabi (870–950), a Persian," Thomas F. Glick. (1995). From Muslim fortress to Christian castle : social and cultural change in medieval Spain. Manchester: Manchester University Press. pp. 170. {{ISBN|0-7190-3349-7}} "It was thus that al-Farabi (c. 870–950), a Persian philosopher" The World's Greatest Seers and Philosophers.. Gardners Books. 2005. pp. 41. {{ISBN|81-223-0824-4}} "al-Farabi (also known as Abu al-Nasr al-Farabi) was born of Turkish parents in the small village of Wasij near Farab, Turkistan (now in Uzbekistan) in 870 AD. His parents were of Persian descent, but their ancestors had migrated to Turkistan." Bryan Bunch with Alexander Hellemans. (2004). The history of science and technology : a browser's guide to the great discoveries, inventions, and the people who made them, from the dawn of time to today. Boston: Houghton Mifflin. pp. 108. {{ISBN|0-618-22123-9}} "Persian scholar al-Farabi"Olivier Roy, "[https://books.google.com/books?id=FyE9DAAAQBAJ&pg=PA167 The new Central Asia: the creation of nations]", I.B.Tauris, 2000. 1860642799. pg 167: "Kazakhstan also annexes for the purpose of bank notes Al Farabi (870–950), the Muslim philosopher who was born in the south of present-day Kazakhstan but who presumably spoke Persian, particularly because in that era there were no Kazakhs in the region" Majid Khadduri; [foreword by R. K. Ramazani]. The Islamic conception of justice. Baltimore : Johns Hopkins University Press, c1984.. pp. 84. {{ISBN|0-8018-6974-9}} "Nasr al-Farabi was born in Farab (a small town in Transoxiana) in 259/870 to a family of mixed parentage — the father, who married a Turkish woman, is said to have been of Persian and Turkish descent — but both professed the Shi'l heterodox faith. He spoke Persian and Turkish fluently and learned the Arabic language before he went to Baghdad. Ḥannā Fākhūrī, Tārīkh al-fikr al-falsafī ʻinda al-ʻArab, al-Duqqī, al-Jīzah : al-Sharikah al-Miṣrīyah al-ʻĀlamīyah lil-Nashr, Lūnjmān, 2002. Ammar al-Talbi, [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf al-Farabi], UNESCO: International Bureau of Education, vol. XXIII, no. 1/2, Paris, 1993, p. 353-372 David Deming,"Science and Technology in World History: The Ancient World and Classical Civilization", McFarland, 2010. pg 94: "Al-Farabi, known in Medieval Europe as Abunaser, was a Persian philosopher who sought to harmonize.[http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html Philosophers: Abu Al-Nasr Al-Farabi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html |date=2016-03-07 }}, [[Trinity College, Hartford|Trinity College]], 1995–2000</ref> [[Димитри Гутас]], професор емеритус на [[Универзитет „Јејл“|универзитетот „Јејл“]], забележува дека делата на Фараби содржат наводи и глоси на [[Персиски јазик|персиски]], [[Согдиски јазик|согдиски]], па дури и [[Грчки јазик|грчки]], но не и турски.<ref name="Iranica" /><ref>George Fadlo Hourani, Essays on Islamic Philosophy and Science, Suny press, 1975; Kiki Kennedy-Day, ''Books of Definition in Islamic Philosophy: The Limits of Words'', Routledge, 2002, page 32.</ref> [[Согдиски јазик|Согдискиот]] исто така се предлага како негов мајчин јазик<ref>Joshua Parens (2006). An Islamic philosophy of virtuous religions : introducing Alfarabi. Albany, NY: State Univ. of New York Press. pp. 3. {{ISBN|0-7914-6689-2}} excerpt: "He was a native speaker of Turkic {{sic}} dialect, Soghdian." [Note: Sogdian was an East Iranian language and not a Turkic dialect]</ref> и како јазик на жителите на [[Фараб]].<ref>Joep Lameer, "Al-Fārābī and Aristotelian syllogistics: Greek theory and Islamic practice", E.J. Brill, 1994. {{ISBN|90-04-09884-4}} pg 22: "..Islamic world of that time, an area whose inhabitants must have spoken Soghdian or maybe a Turkish dialect..."</ref> Мухамед Џавад Машкур тврди за иранско-говорно потекло од [[Средна Азија]].<ref name="GL">مشكور، محمدجواد. “فاراب و فارابي“. دوره14، ش161 (اسفند 54): 15-20- . J. Mashkur, "Farabi and Farabi" in volume 14, No. 161, pp 15–12, Tehran,1972. [https://web.archive.org/web/20071021043054/http://ichodoc.ir/p-a/CHANGED/161/html/161_15.htm] English translations of the arguments used by J. Mashkur can be found in: G. Lohraspi, "Some remarks on Farabi's background"; a scholarly approach citing [[Clifford Edmund Bosworth|C.E. Bosworth]], [[Bernard Lewis|B. Lewis]], [[Richard Nelson Frye|R. Frye]], D. Gutas, J. Mashkur and partial translation of J.Mashkur's arguments: [[iarchive:SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic|PDF]]. ولی فارابی فيلسوف تنها متعلق به ايران نبود بلكه به عالم اسلام تعلق داشت و از بركت قرآن و دين محمد به اين مقام رسيد. از اينجهت هه دانشمندانی كه در اينجا گرد آمدهاند او را يك دانشمند مسلمان متعلق به عالم انسانيت ميدانند و كاری ب تركی و فارسی و عربی بودن او ندارند.</ref> Според [[Кристоф Баумер]], тој веројатно бил [[Согдија|согдиец]].<ref name="baumer1">{{cite book|last=Baumer|first=Christoph|author-link=Christoph Baumer|url=https://books.google.com/books?id=LhiWDwAAQBAJ|title=The History of Central Asia The Age of Islam and the Mongols|page=42|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2016|quote=Abu Nasr Muhammad al-Farabi (ca. 870–950) was a renowned philosopher and scientist with a keen interest in the theory of knowledge. Probably a Sogdian from the great merchant city of Farab, now called Otrar, in southern Kazakhstan|isbn=9781838609405}}</ref> Според Терез-Ан Друар, пишувајќи во 2020 година: <blockquote>„Научниците го оспорувале неговото етничко потекло. Некои тврделе дека бил Турчин, но поновите истражувања укажуваат дека бил Персиец.“{{sfn|Druart|2021|loc=Intro}}</blockquote>[[File:KazakhstanP20-200Tenge-1999-donatedoy f.jpg|thumb|ал-Фараби на валутата на [[Република Казахстан]]]] Најстариот познат навод за [[туркиски народи|туркиско]] потекло ја дал средновековниот историчар Ибн Халикан (починал во 1282 година), кој во своето дело ''Wafayat'' (завршено во 669/1271) навел дека ел-Фараби бил роден во малото село [[Васиџ]] близу Фараб (во денешен [[Отрар]], [[Казахстан]]) од туркиски родители. Врз основа на овој запис, некои научници тврдат дека тој бил од туркиско потекло.<ref>B.G. Gafurov, ''Central Asia:Pre-Historic to Pre-Modern Times'', (Shipra Publications, 2005), 124; "''Abu Nasr El-Farabi hailed from around ancient Farabi which was situated on the bank of Syr Daria and was the son of a Turk military commander''".</ref><ref>Will Durant, ''The Age of Faith'', (Simon and Schuster, 1950), 253.</ref><ref>Nicholas Rescher, Al-Farabi's Short Commentary on Aristotle's Prior Analytics, University of Pittsburgh Pre, 1963, p.11, [https://books.google.com/books?id=lLV1ssgsNRIC Online Edition].</ref><ref>Antony Black, The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, Routledge, p. 61, [https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC Online Edition]</ref><ref>James Hastings, Encyclopedia of Religion and Ethics, Kessinger Publishing, Vol. 10, p.757, [https://books.google.com/books?id=dA9h8XGtRPQC Online Edition]</ref><ref>Edited by Ted Honderich. (1995). The Oxford companion to philosophy. Oxford: Oxford University Press. pp. 269. {{ISBN|0-19-866132-0}} "Of Turki origin, al-Farabi studied under Christian thinkers" Edited and translated by Norman Calder, Jawid Mojaddedi and Andrew Rippin. (2003). Classical Islam : a sourcebook of religious literature. New York: Routledge. pp. 170. {{ISBN|0-415-24032-8}} "He was of Turkish origin, was born in Turkestan" Ian Richard Netton. (1999). Al-Fārābī and his school. Richmond, Surrey: Curzon. {{ISBN|0-7007-1064-7}} Pg. [https://books.google.com/books?id=Fuk7fN3Jp6sC&pg=RA2-PA5 5]:"He appears to have been born into a military family of Turkish origin in the village of Wasil, Farab, in Turkestan" Edited by Henrietta Moore. (1996). The future of anthropological knowledge. London: Routledge. {{ISBN|0-415-10786-5}} "al-Farabi (873–950), a scholar of Turkish origin." Diané Collinson and Robert Wilkinson. (1994). Thirty-Five Oriental Philosophers.. London: Routledge. {{ISBN|0-203-02935-6}} "Al-Farabi is thought to be of Turkish origin. His family name suggests that he came from the vicinity of Farab in Transoxiana.Fernand Braudel; translated by Richard Mayne. (1995). A history of civilizations. New York, N.Y.: Penguin. {{ISBN|0-14-012489-6}} "Al-Farabi, born in 870, was of Turkish origin. He lived in Aleppo and died in 950 in Damascus" Jaroslav Krejčí; assisted by Anna Krejčová. (1990). Before the European challenge : the great civilizations of Asia and the Middle East. Albany: State University of New York Press. pp. 140. {{ISBN|0-7914-0168-5}} "the Transoxanian Turk al-Farabi (d. circa 950)" Hamid Naseem. (2001). Muslim philosophy science and mysticism. New Delhi: Sarup & Sons. pp. 78. {{ISBN|81-7625-230-1}} "Al-Farabi, the first Turkish philosopher"[https://books.google.com/books?id=XwOwsOstm4gC&dq=farabi+wasij&pg=PA41 Clifford Sawhney. The World's Greatest Seers and Philosophers, 2005, p. 41][https://books.google.com/books?id=Q51plsbFmNcC&q=farabi+wasij Zainal Abidin Ahmad. Negara utama (Madinatuʾl fadilah) Teori kenegaraan dari sardjana Islam al Farabi. 1964, p. 19][https://books.google.com/books?id=EQEeAAAAMAAJ&q=farabi+wasij Haroon Khan Sherwani. Studies in Muslim Political Thought and Administration. 1945, p. 63]</ref> Димитри Гутас, американски арабист, го критикува ова, велејќи дека извештајот на [[Ибн Халикан]] е насочен кон претходните историски извештаи на [[Ибн Аби Усајбија]] и служи за „докажување“ туркиско потекло на ел-Фараби, на пример преку спомнување на дополнителната [[нисба]] (презиме) „ел-Турк“ (арап. „Турчинот“) — нисба што ел-Фараби никогаш не ја имал.<ref name="Iranica" /> Меѓутоа, [[Абу ел-Феда]], кој го препишал [[Ибн Халикан]], го променил ''al-Torkī'' во изразот „wa-kana rajolan torkiyan“, што значи „тој бил турски човек“.<ref name="Iranica" /> Во овој контекст, бидејќи делата на таквите наводни Турци не содржат траги од туркиска номадска култура, професорот од [[Оксфордски универзитет|Оксфорд]] Клифорд Едмунд Босворт забележува дека „големи личности како Фараби, [[ел-Бируни|Бируни]] и [[Авицена]] биле припишувани од премногу ентузијастички турски научници на нивната раса“. <ref name="Bosworth2017">{{cite book|author=C. Edmund Bosworth|title=The Turks in the Early Islamic World|url=https://books.google.com/books?id=CAokDwAAQBAJ&pg=PT381|date=15 May 2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88087-9|page=381}}</ref> === Живот и образование === Ел-Фараби го поминал поголемиот дел од својот научен живот во [[Багдад]]. Во автобиографскиот пасус зачуван од [[Ибн Аби Усајбија]], ел-Фараби навел дека студирал логика, медицина и социологија кај Јухана ибн Хајлан, сè до и вклучително со делото на [[Аристотел]] ''[[Постериорна аналитика]]'', односно според редоследот на книгите во наставната програма, ел-Фараби тврдел дека ги проучувал делата на [[Порфириј (филозоф)|Порфириј]] ''Вовед'' и делата на Аристотел ''Категории'', ''За толкувањата'', ''Аналитика Прва''. Неговиот учител, Јухана бин Хајлан, бил [[несторијанство|несторијански]] свештеник. Овој период на студии веројатно се одвивал во Багдад, каде што [[ел-Масуди]] бележи дека Јухана починал за време на владеењето на [[ел-Муктадир]] (295–320/908–932). Во своето дело ''Појавата на филозофијата'' ({{transliteration|ar|Fī Ẓuhūr al-Falsafa}}), ел-Фараби наведува:{{sfn|Reisman|2005|p=55}} <blockquote>Филозофијата како академски предмет станала широко распространета во времето на Птоломејските владетели на Грците по смртта на Аристотел во Александрија, сè до крајот на владеењето на една жена [односно Клеопатра]. Нејзиното предавање продолжило непроменето во Александрија по смртта на Аристотел низ владеењето на тринаесет владетели ... Така продолжило сè до доаѓањето на христијанството. Потоа предавањето престанало во Рим, додека во Александрија продолжило сè додека кралот на христијаните не го разгледал прашањето. Епископите се собрале и заедно одлучиле кои делови од [филозофијата] треба да останат, а кои да се укинат. Тие сметале дека книгите за логика треба да се изучуваат до крајот на тврдењата [односно ''[[Аналитика Прва]]'', I.7], но не и понатаму, бидејќи мислеле дека тоа ќе му наштети на христијанството. Предавањето на останатите [логички дела] останало приватно сè до доаѓањето на исламот, кога наставата била пренесена од Александрија во Антиохија. Таму останала долго време додека не останал само еден учител. Двајца ученици учеле од него и заминале, носејќи ги книгите со себе. Едниот бил од Харан, другиот од Марв. Што се однесува до човекот од Марв, двајца учеле од него..., Ибрахим ел-Марвази и Јухана ибн Хајлан. [Потоа ел-Фараби наведува дека учел кај Јухана ибн Хајлан сè до крајот на ''[[Аналитика Прва]]''].</blockquote> Тој бил во Багдад најмалку до крајот на септември 942 година, како што е забележано во белешките во неговото дело ''Mabādeʾ ārāʾ ahl al-madīna al-fāżela''.{{efn-ua|name=Virtuous}} Книгата ја завршил во Дамаск следната година (331), односно до септември 943 година. Тој исто така живеел и предавал одредено време во [[Алеп]]. Подоцна ел-Фараби го посетил [[Египет]], каде што завршил шест делови како резиме на книгата ''Mabādeʾ'',{{efn-ua|name=Mabadi Summary}} во 337/јули 948 – јуни 949 година, кога се вратил во Сирија, каде што бил поддржан од [[Сајф ел-Даула]], владетел од [[Хамданидска династија|Хамданидската династија]]. Ел-Масуди, пишувајќи едвај пет години подоцна (955–956), наведува дека ел-Фараби починал во [[Дамаск]] во месецот Раџаб 339 (помеѓу 14 декември 950 и 12 јануари 951).<ref name="Iranica" /> == Верски убедувања == Верската припадност на ел-Фараби во рамките на исламот е предмет на расправа. Додека некои историчари го идентификуваат како [[сунизам|сунит]],<ref>{{citation |author=Patrick J. Ryan SJ |title=Amen |date=10 October 2018 |page=101 |url=https://books.google.com/books?id=US11DwAAQBAJ |publisher=CUA Press |isbn=9780813231242}}.</ref> други тврдат дека бил [[Шиизам|шиит]] или дека бил под влијание на шиизмот. Фаузи Наџар тврди дека политичката филозофија на ел-Фараби била под влијание на шиитските секти.<ref>{{cite journal |last1=Najjar |first1=Fauzi M. |title=Fārābī's Political Philosophy and Shī'ism |journal=Studia Islamica |date=1961 |volume=XIV |issue=14 |pages=57–72|jstor=1595185 |doi=10.2307/1595185 |url=https://www.jstor.org/stable/1595185|url-access=registration}}</ref> Давајќи позитивен приказ, Надија Мафтуни ги опишува шиитските аспекти во делата на ел-Фараби. Според неа, ел-Фараби во своите дела ''al-Millah'', ''al-Siyasah al-Madaniyah'' и ''Tahsil al-Sa’adah'' верувал во утопија управувана од пророк и неговите наследници: имамите.<ref>{{cite journal |last= Maftouni|first= Nadia|date= 2013|title= وجوه شیعی فلسفه فارابی|trans-title= Shi'ite Aspects of Farabi`s Philosophy|url= http://andishe.maaref.ac.ir/article-1-865-en.html|language= fa|journal= Andishe-Novin-E-Dini|volume= 9|issue= 33|pages= 12|access-date= 31 October 2018}}</ref> == Дела и придонеси == Ел-Фараби дал придонес во областите на [[логика]]та, [[математика]]та, [[музика]]та, [[филозофија]]та, [[психологија]]та и [[образование]]то. === Алхемија === Ел-Фараби ја напишал: ''Неопходноста на уметноста на еликсирот''.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Wiedemann|first1=Eilhard|author-link=Eilhard Wiedemann|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|date=1913–1936 |publisher=Brill|location=Leiden|isbn=90-04-08265-4|volume=II|pages=1010a-1017a (esp. p. 1011a)|edition=1st|chapter=al-Kīmiyāʾ|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212}}</ref>{{efn-ua|name=Alchemy}} === Логика === Иако главно бил аристотелов логичар, во своите дела вклучил и голем број неаристотелови елементи. Тој ги разгледувал темите на идни контгенти, [[број]]от и односот на категориите, врската помеѓу [[логика]]та и [[граматика]]та, како и неаристотеловите форми на [[расудување]].<ref>[https://www.britannica.com/topic/history-of-logic/Medieval-logic History of logic: Arabic logic], ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref> Тој исто така е заслужен за категоризација на логиката во две одделни групи, првата како „идеја“, а втората како „[[логички доказ|доказ]]“. Ел-Фараби исто така ги разгледувал теориите за [[хипотетички силогизам]] и [[Аналогија|аналогиско расудување]], кои биле дел од [[Стоицизам|стоицистичката]] традиција на логиката, а не од аристотеловата.<ref>{{Cite journal| issn = 0022-362X | volume = 61 | issue = 22 | page = 726 | last = Feldman | first = Seymour | title = Rescher on Arabic Logic | journal = The Journal of Philosophy | date = 26 November 1964 | jstor = 2023632 | publisher = Journal of Philosophy, Inc.| doi = 10.2307/2023632 }}<br>{{Cite book| publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-27556-3 | last = Long | first = A. A. |author2= D. N. Sedley | title = The Hellenistic Philosophers. Vol 1: Translations of the principal sources with philosophical commentary | location = Cambridge | year = 1987}}</ref> Друга надградба што ел-Фараби ја направил на аристотеловата традиција била воведувањето на концептот за „поетски [[силогизам]]“ во коментарот на делото на Аристотел ''[[Поетика (Аристотел)|Поетика]]''.<ref>{{Cite journal|title=The Islamic roots of the poetic syllogism|journal=College Literature|date=February 1996|last=Ludescher|first=Tanyss|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050531082724/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |url-status=dead |archive-date=2005-05-31 |access-date=2008-02-29 }}</ref> === Музика === [[File:Al-Farabi.png|thumb|upright|Цртеж на музички инструмент, ''[[шахруд]]'', од делото на ал-Фараби {{efn-ua|name=Music}}]] Ел-Фараби напишал книга за [[исламска музика|музика]] со наслов ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' (Голема книга за музиката).{{sfnm|1a1=Sawa|1y=2012|2a1=Touma|2y=1996|2p=10}}{{efn-ua|name=Music}} Во неа, тој ги претставува филозофските принципи за музиката, нејзините космички својства и влијанија, и ги разгледува [[терапија|терапевтските]] ефекти на [[музичка терапија|музикотерапијата]] врз [[душа|душата]].{{sfn|Haque|2004|p=363}} Понатаму зборува и за нејзиното влијание врз говорот, објаснувајќи како музиката да се усогласи со говорот, односно поезијата, за да се подобри значењето на текстот.{{sfn|Druart|2021|loc=§ 2}} === Филозофија === [[File:Bnf lat 9335.jpg|thumb|upright|Латински превод на [[Жерард Кремонски]] на ''Kitab ihsa' al-'ulum'' („Енумерација на науките“){{efn-ua|name=Enumeration}}]] Како филозоф, ел-Фараби бил основач на сопствена школа на [[рана исламска филозофија]] позната како „фарабизам“ или „алфарабизам“, иако подоцна била засенета од [[авиценизам|авиценизмот]]. Школата на ел-Фараби „се оддалечува од филозофијата на [[Платон]] и [[Аристотел]] [... и ...] преминува од [[исламска метафизика|метафизика]] кон [[Научен метод|методологија]], чекор што го најавува [[Модерно]]то“, а „на ниво на филозофија, Фараби ги обединува теоријата и практиката [... и] во сферата на [[политика|политиката]] ја ослободува практиката од теоријата“. Неговата [[Неоплатонизам|неоплатонистичка]] теологија е повеќе од само метафизика како реторика. Во обидот да ја разбере природата на ''Првата причина'', Фараби ги открива границите на човечкото [[знаење|знаење]]“.<ref>{{Cite journal|first=Ian Richard|last=Netton|title=''Breaking with Athens: Al-Farabi as Founder'', Applications of Political Theory By Christopher A. Colmo|publisher=[[Oxford University Press]]|journal=Journal of Islamic Studies|year=2008|volume=19|issue=3|pages=397–8|doi=10.1093/jis/etn047|jstor=26200801}}</ref> Ел-Фараби имал големо влијание врз науката и филозофијата неколку векови,{{sfn|Weber|2017|pp=170a ff.}} и во неговото време бил широко сметан веднаш по Аристотел според знаењето (што се навестува преку неговата титула „Вториот учител“),{{efn-ua|name=Title}}. Неговото дело, насочено кон синтеза на филозофијата и [[Суфизам|суфизмот]], го подготвило патот за делото на [[Авицена]].<ref>{{cite encyclopedia| url =http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| title =Avicenna/Ibn Sina (CA. 980–1137)| access-date =2007-07-13 | encyclopedia =The Internet Encyclopedia of Philosophy| archive-url= https://web.archive.org/web/20070623051601/http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| archive-date= 23 June 2007 | url-status= live}}</ref> Ел-Фараби исто така напишал коментар на делото на [[Аристотел]], а едно од неговите најпознати дела е ''Ara Ahl al-Madina al-Fadila'',{{efn-ua|name=Virtuous}} каде што теоретизира идеална [[суверена држава|држава]], наводно моделирана според делото на Платон ''[[Држава (Платон)|Држава]]''.{{sfn|Netton|1994|p=100}} Ел-Фараби тврдел дека религијата ја пренесува вистината преку симболи и убедување и, како и [[Платон]], ја сметал за должност на филозофот да ја води државата. Ел-Фараби го вклучил [[Платонизам|платонистичкиот]] поглед, правејќи паралела во исламски контекст, при што сметал дека идеалната држава треба да биде управувана од [[Пророци во исламот|Пророкот]]-[[имам]], наместо од филозоф-крал како кај Платон. Ел-Фараби тврдел дека идеалната држава била град-државата [[Медина]] кога била управувана од [[Мухамед]] како нејзин [[шеф на држава]]та, бидејќи тој бил во директна врска со [[Алах]] чиј закон му бил објавен. Во отсуство на Пророкот-имам, тој ја сметал демократијата за најблиска до идеалната држава, гледајќи го поредокот на сунитскиот [[Праведен Калифат]] како пример за таков републикански поредок во раната муслиманска историја. Сепак, тој исто така сметал дека токму од демократијата произлегуваат несовршени држави, забележувајќи како поредокот на раниот исламски калифат на [[Праведен Калифат|праведните калифи]], кој го сметал за републикански, подоцна бил заменет со форма на владеење што наликува на монархија под династиите на [[Омејади|Омејадите]] и [[Абасидски Калифат|Абасидите]].<ref>Ronald Bontekoe, Mariėtta Tigranovna Stepaniants (1997), ''Justice and Democracy'', University of Hawaii Press, p. 251, {{ISBN|0824819268}}</ref> === Физика === Ел-Фараби напишал краток трактат ''За празнината'', каде што размислувал за природата на постоењето на [[вакуум|празнина]].{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} Неговиот конечен заклучок бил дека волуменот на воздухот може да се прошири за да го исполни достапниот простор, и тој предложил дека концептот на [[вакуум|совршена празнина]] е некохерентен.{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} === Психологија === Во своето дело ''Мислењата на луѓето од идеалниот град'',{{efn-ua|name=Virtuous}} Ел-Фараби изразил дека одделен човек не може сам да ги постигне сите совршенства без помошта на други луѓе. Вродена природа на секој човек е да се поврзува со друг човек или со повеќе луѓе во работата што треба да ја изврши. Затоа, за да го постигне она што може од тоа совршенство, секој човек мора да остане во заедница со други и да се поврзува со нив.{{sfn|Haque|2004|p=363}} Во 24-то поглавје од споменатото дело — ''За причината на соништата'' — тој прави разлика помеѓу толкување на соништата и природата и причините на соништата.{{sfn|Haque|2004|p=363}} == Влијанија и пренос == [[File:Bodlein Library MS. Arab.d.84 roll332 frame1.jpg|thumb|Страници од ракопис од 17 век на коментарот на ел-Фараби за метафизиката на [[Аристотел]]]] Главното влијание врз филозофијата на ел-Фараби била [[Аристотелизам|аристотеловата]] традиција на [[Александрија]]. Како плоден автор, му се припишуваат повеќе од сто дела.{{sfn|Black|1996|p=178}} Меѓу нив има бројни воведни текстови во филозофијата, коментари на важни аристотелови дела (како ''[[Никомахова етика]]''), како и негови сопствени дела. Неговите идеи се одликуваат со кохерентност, и покрај тоа што обединуваат многу различни филозофски дисциплини и традиции. Некои други значајни влијанија врз неговото дело биле планетарниот модел на [[Клавдиј Птоломеј]] и елементи од [[Неоплатонизам|неоплатонизмот]],<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p:162</ref> особено метафизиката и практичната (или политичката) филозофија — која повеќе наликува на Платоновата ''Република'' отколку на Аристотеловата ''Политика''.{{sfn|Reisman|2005|p=52}} Ел-Фараби одиграл суштинска улога во пренесувањето на мислата на Аристотел во христијанскиот Запад за време на средниот век, како што се гледа во преводот на неговото дело ''Коментар и краток трактат за Аристотеловото дело „За толкувањата“'', објавен од Ф. В. Цимерман во 1981 година. Ел-Фараби имал големо влијание врз [[Мојсеј Мајмонид]], најважниот еврејски мислител од средниот век. Мајмонид го напишал познатото дело ''Трактат за логиката'' на арапски јазик. Делото ги обработува основите на аристотеловата логика во светлина на коментарите на [[Авицена]] и ел-Фараби; [[Реми Браг]] го нагласува фактот дека ел-Фараби е единствениот филозоф споменат по име во текстот. Ел-Фараби, како и Авицена и [[Авероес]], се препознаени како [[Перипатетици|перипатетичари]] (''ал-Машша’ијун'') или [[Рационализам|рационалисти]] (''Естедлалиун'') меѓу муслиманите.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.166 اگر بخواهيم كلمه ای را به كار بريم كه مفيد مفهوم روش فلسفی مشائين باشد بايد كلمه (استدلالی) را به كار بريم .</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/pd/d-22.htm |title=Dictionary of Islamic Philosophical Terms |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H002 |title=Aristotelianism in Islamic philosophy |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref> Сепак, тој се обидел да ги обедини идеите на [[Платон]] и [[Аристотел]] во својата книга ''Усогласување на мислењата на двајцата мудреци''.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.167 فارابی كتاب كوچك معروفی دارد به نام (الجمع بين رأيی الحكيمين) در اين كتاب مسائل اختلافی اين دو فيلسوف طرح شده و كوشش شده كه به نحوی اختلافات ميان اين دو حكيم از بين برود .</ref>{{efn-ua|name=Harmonization}} Според Рајсман, неговото дело било единствено насочено кон целта истовремено да ја оживее и повторно да ја изгради александриската филозофска традиција, на која ѝ припаѓал и неговиот христијански учител Јухана ибн Хајлан.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} Неговиот успех треба да се мери со почесната титула „Вториот учител“ на филозофијата,{{efn-ua|name=Title}} при што Аристотел бил првиот, по што бил познат.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=López-Farjeat|2y=2020|2loc=Intro}}<ref>{{cite book|last1=Mahdi|first1=Muhsin|title=Alfarabi: Philosophy of Plato and Aristotle|date=1962|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=0801487161|page=4|url=https://books.google.com/books?id=-SaXczxPo40C&q=al-farabi+the+second+master&pg=PA4|access-date=17 August 2015}}</ref> Рајсман исто така вели дека тој не прави никаква референца кон идеите на [[Ел Кинди]] ниту на неговиот современик [[Рази]], што јасно укажува дека не го сметал нивниот пристап кон филозофијата за правилен или одржлив.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} == Мисла == === Метафизика и космологија === За разлика од [[Ел кинди]], кој сметал дека предмет на метафизиката е Бог, ел-Фараби верувал дека таа првенствено се однесува на битието ''qua'' битие (односно битието само по себе), и дека тоа е поврзано со Бог само до степен до кој Бог е принцип на апсолутното битие. Ставот на ел-Кинди, сепак, бил честа заблуда во врска со грчката филозофија меѓу муслиманските интелектуалци во тоа време, и токму поради ова [[Авицена]] забележал дека не ја разбрал правилно Аристотеловата ''Метафизика'' сè додека не прочитал воведен текст напишан од ел-Фараби.{{sfn|Black|1996|p=188}} Космологијата на ел-Фараби во суштина се заснова на три столба: аристотеловата метафизика на причинноста, силно развиената [[Плотин|плотинска]] космологија на [[еманација]] и птоломејската астрономија.{{sfn|Reisman|2005|p=56}} Во неговиот модел, универзумот се гледа како низа концентрични кругови; најнадворешната сфера или „првото небо“, сферата на фиксните ѕвезди, Сатурн, Јупитер, Марс, Сонцето, Венера, Меркур и конечно Месечината. Во центарот на овие концентрични кругови се наоѓа подмесечевиот свет кој го содржи материјалниот свет.{{sfn|Black|1996|p=189}} Секој од овие кругови го претставува доменот на секундарните интелекти (симболизирани од самите небесни тела), кои дејствуваат како причински посредници помеѓу Првата причина (во овој случај Бог) и материјалниот свет. Понатаму, се вели дека тие произлегуваат од Бог, кој е и нивна формална и дејствена причина. Процесот на еманација започнува (метафизички, не временски) со ''Првата причина'', чија главна активност е самоконтемплацијат. Токму оваа интелектуална активност ја објаснува нејзината улога во создавањето на универзумот. Првата причина, размислувајќи за самата себе, „прелева“ и од неа „произлегува“ нематеријалниот ентитет на вториот интелект. Како и неговиот претходник, и вториот интелект размислува за себе, и на тој начин ја создава својата небесна сфера (во овој случај, сферата на фиксните ѕвезди), но покрај тоа мора да размислува и за Првата причина, што доведува до „произлегување“ на следниот интелект. Каскадата на еманација продолжува сè додека не стигне до десеттиот интелект, под кој се наоѓа материјалниот свет. И бидејќи секој интелект мора да размислува и за себе и за сè поголем број претходници, секое следно ниво на постоење станува сè посложено. Овој процес се темели на нужност, а не на волја. Со други зборови, Бог нема избор дали да го создаде универзумот или не, туку поради самото свое постоење го предизвикува неговото постоење. Овој став исто така сугерира дека универзумот е вечен, а и двете овие точки биле критикувани од [[аАл-Газали ]] во неговата критика на филозофите.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=161|2a1=Reisman|2y=2005|2p=57}} Во својата расправа за Првата причина (или Бог), ел-Фараби во голема мера се потпира на негативна теологија. Тој вели дека таа не може да се спознае со интелектуални средства, како што се дијалектичко делење или дефинирање, бидејќи поимите што се користат во овие процеси за да се дефинира нешто ја сочинуваат неговата суштина. Затоа, ако некој ја дефинира Првата причина, секој од употребените поими би претставувал дел од нејзината суштина и со тоа би дејствувал како причина за нејзиното постоење, што е невозможно, бидејќи Првата причина е непредизвикана; таа постои без да биде предизвикана. Исто така, вели дека таа не може да се познае според род и разлика, бидејќи нејзината суштина и постоење се различни од сите други, и затоа нема категорија на која припаѓа. Ако тоа би било така, тогаш не би била Првата причина, бидејќи нешто би ѝ претходело во постоењето, што исто така е невозможно. Ова укажува дека колку нешто е поедноставно во филозофска смисла, толку е посовршено. Врз основа на ова набљудување, Рајсман вели дека е можно да се согледа целата хиерархија на космологијата на ел-Фараби преку класификација во родови и видови. Секое следно ниво во оваа структура има како главни карактеристики множественост и недостаток, а токму оваа сè поголема сложеност го карактеризира материјалниот свет.{{sfn|Reisman|2005|pp=58–59}} === Епистемологија и есхатологија === Човечките суштества се единствени во визијата на ел-Фараби за универзумот, бидејќи стојат помеѓу два света: „повисокиот“, нематеријален свет на небесните интелекти и универзалните поими, и „понискиот“, материјален свет на создавање и распаѓање; тие живеат во физичко тело и затоа припаѓаат на „понискиот“ свет, но исто така имаат разумна способност што ги поврзува со „повисокиот“ свет. Секое ниво на постоење во космологијата на ел-Фараби се карактеризира со движење кон совршенство, односно станување сличен на Првата причина, односно совршен интелект. Човечкото совршенство (или „среќа“) се поистоветува со постојано интелектуално размислување и созерцување.{{sfn|Reisman|2005|p=61}} Ел-Фараби го дели интелектот на четири категории: потенцијален, актуелен, стекнат и активен. Првите три се различни состојби на човечкиот интелект, а четвртиот е Десеттиот интелект (Месечината) во неговата космологија на еманација. Потенцијалниот интелект ја претставува способноста за мислење, која ја имаат сите луѓе, а актуелниот интелект е интелект што е активен во самиот чин на мислење. Под мислење, ел-Фараби подразбира апстрахирање на универзалните поими од сетилните форми на предметите кои се перцепирани и задржани во имагинацијата на поединецот.{{sfn|Madkour|1963–1966|p=461}} Ова движење од потенцијалност кон актуелност бара активниот интелект да дејствува врз задржаните сетилни форми; исто како што Сонцето го осветлува физичкиот свет за да ни овозможи да гледаме, така активниот интелект го осветлува светот на поимите за да ни овозможи да мислиме.{{sfn|Reisman|2005|p=64}} Ова осветлување ги отстранува сите случајни својства (како време, место, квалитет) и физичноста од нив, претворајќи ги во примарни поими, кои се логички принципи како „целината е поголема од делот“. Човечкиот интелект, преку својот чин на мислење, преминува од потенцијалност во актуелност, и постепено, како што ги разбира овие поими, се поистоветува со нив (бидејќи според Аристотел, со познавањето на нешто, интелектот станува сличен на тоа).{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Бидејќи активниот интелект ги познава сите поими, тоа значи дека кога човечкиот интелект ќе ги познае сите, тој се поврзува со совршенството на активниот интелект и се нарекува стекнат интелект.{{sfn|Black|1996|p=186}} Иако овој процес изгледа механички, оставајќи малку простор за човечки избор или волја, Рајсман вели дека ел-Фараби е посветен на човечкиот волунтаризам.{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Тоа се случува кога човекот, врз основа на знаењето што го стекнал, одлучува дали ќе се насочи кон доблесни или недоблесни активности, и со тоа одлучува дали ќе ја бара вистинската среќа. И токму преку избор на етичкото и размислување за природата на етиката, актуелниот интелект може да стане „сличен“ на активниот интелект, со што се постигнува совршенство. Само преку овој процес човечката душа може да ја преживее смртта и да продолжи да постои во задгробниот живот.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=Reisman|2y=2005|2p=64}} Според ел-Фараби, задгробниот живот не е лично искуство какво што обично се замислува во религиозните традиции како [[ислам]]от и [[христијанство]]то. Сите индивидуални или разликувачки карактеристики на душата исчезнуваат по смртта на телото; преживува само разумната способност (и тоа само ако достигнала совршенство), која се обединува со сите други разумни души во активниот интелект и влегува во сфера на чиста интелигенција.{{sfn|Black|1996|p=186}} [[Хенри Горбин]] ја споредил оваа есхатологија со онаа на исмаилитските неоплатонисти, за кои овој процес го започнува следниот голем циклус на универзумот.{{sfn|Corbin|1993|p=165}} Сепак, Дебора Блек напоменува дека постојат причини за скептицизам дали ова било зрело и целосно развиено гледиште на ал-Фараби, бидејќи подоцнежни мислители како [[Ибн Туфајл]], [[Авероес]] и [[Авемпас]] тврделе дека тој го отфрлил ова гледиште во својот коментар на ''[[Никомахова етика]]'', кој е изгубен за современите истражувачи.{{sfn|Black|1996|p=186}} === Психологија, душата и пророчкото знаење === Во својата анализа на човечката душа, ел-Фараби се потпира на основна аристотелова шема, која е обликувана од коментарите на подоцнежните грчки мислители. Тој вели дека таа се состои од четири способности: ''апетитивната'' (желба за или одбивност кон сетилен објект), ''сетилната'' (перцепција преку сетилата на телесни супстанции), ''имагинативната'' (способноста која ги задржува сликите на сетилните објекти откако тие ќе бидат перцепирани, а потоа ги раздвојува и комбинира за различни цели) и ''рационалната'', која е способноста за мислење.{{sfn|Black|1996|p=184}} Последната од овие е единствена за човечките суштества и ги разликува од растенијата и животните. Таа е исто така единствениот дел од душата што ја преживува смртта на телото. Забележително е отсуството на внатрешни сетила во овој модел, како што е заедничкото сетило, кое ќе биде разгледувано од подоцнежни филозофи како [[Авицена]] и [[Авероес]].{{sfnm|1a1=Black|1y=2005|1p=313|2a1=Reisman|2y=2005|2pp=60–61}} Посебно внимание треба да се посвети на третманот на ''имагинативната'' способност на душата кај ел-Фараби, која е суштинска за неговото толкување на пророштвото и пророчкото знаење. Покрај нејзината способност да ги задржува и манипулира сетилните слики на објектите, тој ѝ ја припишува и функцијата на имитација. Со ова подразбира способност да се претстави еден објект со слика различна од неговата сопствена. Со други зборови, да се имитира „x“ значи да се замисли „x“ преку поврзување со сетилни својства кои не го опишуваат неговиот вистински изглед. Ова ја проширува претставувачката способност на имагинацијата надвор од сетилните форми и вклучува темпераменти, емоции, желби, па дури и нематеријални поими или апстрактни универзалии, како што се случува, на пример, кога „злото“ се поврзува со „темнина“.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=185|2a1=Black|2y=2005|2p=313}} Пророкот, покрај својата интелектуална способност, има и многу силна имагинација, што му овозможува да прима „прелевање“ на поими од активниот интелект (десеттиот интелект во космологијата на еманација). Овие поими потоа се поврзуваат со симболи и слики, што му овозможува да ги пренесе апстрактните вистини на начин разбирлив за обичните луѓе. Затоа, она што го прави пророчкото знаење уникатно не е неговата содржина (која е достапна и за филозофите преку докажување и мислење), туку формата што ја добива преку имагинацијата на пророкот.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=187|2a1=Corbin|2y=1993|2p=164}} === Практична филозофија (етика и политика) === Практичната примена на филозофијата била главна грижа на ел-Фараби во многу негови дела, и иако поголемиот дел од неговото филозофско творештво е под влијание на аристотеловата мисла, неговата практична филозофија јасно се темели на онаа на [[Plato]].{{sfn|Corbin|1993|p=162}} На сличен начин како во ''[[Држава (Платон)|Држава]]'' на Платон, ел-Фараби нагласува дека филозофијата е и теоретска и практична дисциплина; оние филозофи кои не го применуваат своето знаење во практични цели ги нарекува „бескорисни филозофи“. Идеалното општество, пишува тој, е насочено кон постигнување на „вистинска среќа“ (што може да се сфати како филозофско просветлување), и затоа идеалниот филозоф мора да ги усоврши сите неопходни уметности на реториката и поетиката за да ги пренесе апстрактните вистини на обичните луѓе, како и самиот да достигне просветлување.{{sfn|Black|1996|p=190}} Ел-Фараби ја споредува улогата на филозофот во општеството со улогата на лекарот во телото; здравјето на телото зависи од „рамнотежата на неговите [[хуморална теорија|телесни сокови]]“, исто како што градот е определен од моралните навики на неговите жители. Должноста на филозофот, пишува тој, е да воспостави „доблесно“ општество преку лекување на душите на луѓето, воспоставување правда и водење кон „вистинска среќа“.{{sfn|Butterworth|2005|p=278}} Ел-Фараби бил свесен дека такво општество е ретко и бара многу специфични историски околности за да се оствари, што значи дека многу малку општества би можеле да ја постигнат оваа цел. Тој ги дели „порочните“ општества, кои не успеале да го достигнат идеалното „доблесно“ општество, во три категории: незнајни, расипани и заблудени. ''Незнајните'' општества, од различни причини, не ја сфатиле целта на човечкото постоење и ја замениле потрагата по среќа со друга (пониска) цел, било тоа да е богатство, телесно уживање или моќ. Ел-Фараби споменува и „плевели“ во доблесното општество: луѓе кои се обидуваат да го попречат неговиот напредок кон вистинската човечка цел.{{sfn|Black|1996|p=191}} Најпознатиот арапски извор за политичката филозофија на ал-Фараби е неговото дело ''Ara Ahl al-Madina al-fadila''.{{efn-ua|name=Virtuous}} Иако некои го сметаат ел-Фараби за политички идеалист,<ref>{{cite book |last1=Baeck |first1=Louis |editor1-last=Laurence S. Moss |title=Joseph A. Schumpeter, Historian of Economics: Perspectives on the history of economic thought. Selected papers from the History of Economics Society Conference, 1994 |date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-415-13353-X |pages=83–99 |chapter=Ibn Khaldun's Political and Economic Realism|doi=10.4324/9780203435977-15 |chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780203435977-15/ibn-khaldun-political-economic-realism-laurence-moss?context=ubx&refId=08fba8cc-d49f-4c5a-997d-351b350f4af7}} Pg. 87: ''[[Ibn Khaldun]] drifted away from al-Farabi's political idealism''.</ref> прашањето дали ал-Фараби навистина имал намера да изложи политичка програма во своите дела останува предмет на расправа меѓу научниците. [[Хенри Горбин]], кој го смета ел-Фараби за крипто шиит, тврди дека неговите идеи треба да се разберат како „пророчка филозофија“, наместо да се толкуваат политички.{{sfn|Corbin|1993|pp=162–163}} Од друга страна, Чарлс Батерворт смета дека никаде во неговите дела ел-Фараби не зборува за пророк-законодавец или откровение (дури ни зборот филозофија ретко се спомнува), туку главната дискусија се однесува на позициите на „кралот“ и „државниците“.{{sfn|Butterworth|2005|p=276}} Средна позиција зазема Дејвид Рајсман, кој, слично како Корбин, смета дека ел-Фараби не сакал да изложи политичка доктрина (иако не оди толку далеку да ја поврзе со исламскиот гностицизам). Тој тврди дека ел-Фараби користел различни типови општества како примери во рамките на етичка дискусија, за да покаже каков ефект може да има правилното или погрешното размислување.{{sfn|Reisman|2005|p=68}} На крај, [[Џошуа Паренс]] тврди дека ел-Фараби суптилно покажувал дека панисламско општество не може да се создаде, користејќи разум за да покаже колку многу услови (како морални и разумски доблести) треба да се исполнат, со што го наведува читателот да заклучи дека луѓето не се соодветни за такво општество.<ref>Joshua Parens, An Islamic Philosophy of Virtuous Religions: Introducing Alfarabi (New York: State University of New York Press, 2006), 2.</ref> Некои други автори како [[Михаил Јакубович]] тврдат дека за ел-Фараби религијата (''milla'') и филозофијата (''falsafa'') имаат иста праксеолошка вредност (односно основа за ''amal al-fadhil'' — „доблесно дело“), додека нивото на спознание (''ilm'' — „знаење“) е различно.<ref>Mykhaylo Yakubovych. Al-Farabi's Book of Religion. Ukrainian translation, introduction and comments / Ukrainian Religious Studies Bulletin, 2008, Vol. 47, P. 237.</ref> ===Современи западни преводи=== ; Англиски: * ''Фусул ал-Мадани: Афоризми на државникот'' Кембриџ: Cambridge University Press, 1961. * ''Краток коментар за претходните анализи на Аристотел'', Питсбург: University of Pittsburgh Press, 1963. * ''Коментар и краток трактат на ел-Фараби за De interpretatione на Аристотел'', Оксфорд: Oxford University Press, 1981. * ''ел-Фараби за совршената држава'', Оксфорд: Clarendon Press, 1985. * ''Филозофијата на Платон и Аристотел од ел-фараби'', преведена и со вовед од [[Мухсин Махди]], Итака: Cornell University Press, 2001. * ''Алфараби, Политички списи. Избрани афоризми и други текстови“, Итака: Cornell University Press, 2001. * „Долгиот коментар на ел-Фараби за категориите на Аристотел на хебрејски и арапски јазик“, Во „Студии за арапската и исламската култура“, том II, уредник Абрахамов, Бињамин. Рамат: Bar-Ilan University Press, 2006. * „Алфараби, Политички списи, том II. „Политички режим“ и „Резиме на Платоновите закони“, Итака: Cornell University Press, 2015. * „Книга на писма (Китаб ел-Хуруф)“, англиски превод од Чарлс Е. Батерворт со вовед, интерпретативен есеј и анотации, плус ревидираното издание на арапскиот текст од Мухсин Махди. Предговор од Хамса Јусуф. Беркли (Калифорнија), Колеџ Зајтуна 2024. * Текстовите се преведени од Д. М. Данлоп: ** „Постоењето и дефиницијата на филозофијата. Од арапски текст што му се припишува на ел-Фараби“, „Ирак“, 1951, стр. 76–93). ** „Афоризми на државникот од ел-Фараби“, „Ирак“, 1952, стр. 93–117. ** „Воведни делови за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1955, стр. 264–282. ** „Вовед од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 117–138. ** „Воведна Рисала за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 224–235. ** „Парафраза на категориите на Аристотел од ел-Фараби [Дел 1]“, „Исламски квартален весник“, 1957, стр.&nbsp;168–197. ** „Парафраза на ел-Фараби за категориите на Аристотел [Дел 2]“, „Исламски квартал“, 1959, стр.&nbsp;21–54. ; Француски: * ''Idées des habitants de la cité vertueuse''. Превод на Карам, Ј. Члала, А. Јаусен. 1949 година. * ''Traité des opinions des habitants de la cité idéale''. Превод на Тахани Сабри. Париз: J. Vrin, 1990 година. *''Le Livre du régime politique'', вовед, излагање и коментар на Филип Валат, Париз: Les Belles Lettres, 2012 година. ; шпански: * ''Catálogo De Las Ciencias'', Мадрид: Им. де Естанислао Маестро, 1932 година. *''La ciudad ideal''. Превод на Мануел Алонсо. Мадрид: Текнос, 1995 година. * „Al-Farabi: Epístola sobre los sentidos del término intelecto“, „Revista Española de filosofía medieval“, 2002, стр.&nbsp;215–223. * ''El camino de la felicidad'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2002 година * ''Obras filosóficas y políticas'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2008 година. * ''Las filosofías de Platón y Aristóteles''. Забелешка: ''Sumario de las Leyes de Platón. Пролог и Тратадо примеро'', настава, вовед за белешки на Рафаел Рамон Гереро, Мадрид, Ápeiron Ediciones, 2017 година. ; Португалски: * ''A cidade excelente''. Превод на Мигел Ати Фиљо. Сао Паоло: Attie, 2019 година. ; Германски: * ''Der Musterstaat''. Превод на Фридрих Дитеричи. Лајден: Е. Џ. Брил, 1895 година. ==Наследство== * [[Казашки национален универзитет|Казашкиот универзитет]], го носи неговото име. Исто така постои и библиотека ел-Фараби на теренот на универзитетот. * Педагошкиот институт за култура Шимкент именуван по ел-Фараби (1967–1996). * Во многу градови на Казахстан има улици кои го носат неговото име. * Споменици се подигнати во градовите [[Алмати|Алма-Ата]], [[Шимкент]] и [[Туркестан]]. * Во 1975 година, 1100-годишнината од раѓањето на ел-Фараби била прославена на големо меѓународно ниво во Москва, Алма-Ата и Багдад.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/al-farabi-gordost-ne-tol-ko-nashego-naroda-no-i-vsego-islamskogo-mira-absattar-derbisali_a3609020|title=Аль-Фараби гордост и не е познат Абсаттар Дербисали|веб-страница= www.inform.kz |датум=2020-01-29|датум-пристап=2022-11-01}}</ref> * Астероидот од [[Астероиден појасгГлавниот појас]] [[7057 ел-Фараби]] бил именуван во негова чест.<ref name="MPC-Al-Fārābī">{{cite web |title=7057 Ал-Фараби (1990 QL2) |work= Центар за мали планети |url= http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=7057 |access-date=2016-11-21}}</ref> * Во ноември 2021 година, споменик на ел-Фараби бил откриен во Астана (тогаш Нур-Султан), Казахстан.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/monument-to-al-farabi-unveiled-in-nur-sultan_a3868769 |title=Споменик на ал-Фараби откриен во Нур-Султан |website= www.inform.kz |датум=2021-11-30|датум-на-пристап=2021-12-05}}</ref> ==Citations== ===Footnotes=== {{Notelist-ua |30em |refs= {{efn-ua |name=Portrait |Artistic impression of Farabi, in the ''[[Nuremberg Chronicle|Liber Chronicarum]]'', by [[Hartmann Schedel]], finished in 1493 AD. Note that this woodcut is reused throughout the Nuremberg Chronicle, where it also represents Anaxagoras, Isocrates, Boethius and others. }} {{efn-ua |name=Faryab—Farab |Currently [[Faryab Province|Faryab]] in modern-day [[Afghanistan]], and [[Farab]], or [[Otrar]] in modern-day [[Kazakhstan]] → {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/faryab |title=Fāryāb ii. In Modern Times|last1=Balland |first1=Daniel|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/otrar |title=Otrār|last1=Bosworth|first1=C.E.|author1-link=Clifford Edmund Bosworth|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=July 20, 2002 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}. }} {{efn-ua |name=Title |Farabi's [[Arabic name#Laqab|honorific]] title, the "Second Master" ({{langx|ar|المُعَلّم الثاني|al-Mu‘allim al-thānī}}), is also interpreted as "Second Teacher" → {{harvnb|Netton|1994|p=99}}. }} {{efn-ua |name=Music |The Wikipedia entry ''[[Kitab al-Musiqa al-Kabir]]'' ({{langx|ar|كتاب الموُسَيَقي الكِبَير|Kitāb al-mūsīqī al-kabīr}}), has ''the Great Book of Music''; ''Grand'', is according to the French translation, by [[Rodolphe d'Erlanger]] (''La musique arabe, Tome I-II: Fārābī, Grand Traité de la Musique''), and Madian (''Language-Music Relationships in Fārābī's Grand Book of Music'', PhD. diss., Cornell University, 1992) → {{harvnb|Sawa|2012}}. [[Nota bene|{{#tag:math|\mathrm{N}\!\!\mathrm{B} }}]]: ''Musiqi'', later ''Musiqa'', is the [[Arabic]] term for music, the correct title of Farabi's book is as aforementioned with [[Romanization of Arabic|Romanization]]; {{harvnb|Touma|1996|p=10}}, has ''al-Musiqa'', but Western scholarly works all have ''al-Musiqi'' → {{cite encyclopedia|last1=Farmer|first1=Henry G.|author-link=Henry George Farmer|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]] |date=1913–1936 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-08265-4|volume=III|pages=749b–755b (esp. p. 751b)|edition=1st |chapter=Mūsīḳī|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/music-history-ii |title=Music History ii. ca. 650 to 1370 CE |last1=Neubauer|first1=Eckhard|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=February 20, 2009|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 March 2023}}; {{cite encyclopedia|last1=Wright|first1=Owen|editor1-last=[[H. A. R. Gibb]]|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|edition=2nd|date=1954–2007|orig-date=1992|publisher=Brill |location=Leiden|volume=VII|pages=681a–688b (esp. 682b)|isbn=90-04-07026-5|chapter=Mūsīḳī, later Mūsīḳā|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0812|chapter-url-access=subscription|display-editors=etal| chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0812}}. }} {{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} {{efn-ua |name=Enumeration |''Enumeration of the Sciences,'' ({{langx|ar|كتاب إحصاء العُلوُم|Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De scientiis,'' is the established English name of this book → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 1}}. Former academic works may refer to it as ''Classification of Sciences;'' e.g., {{harvnb|Madkour|1963–1966|p=453}}. }} {{efn-ua |name=Aql |''Epistle on the Intellect'', or ''Treatise on the Intellect'' ({{langx|ar|رسالة فى العقل|Risālah fi’l-‘aql}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De intellectu'' → {{harvnb|López-Farjeat|2020|loc=§ 4}}. }} {{efn-ua |name=Birth |The date of Farabi's birth is unknown → {{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Life}}; {{harvnb|Rudolph|2017|p= 537}}; {{harvnb|Vallat |2020|p=551a}}. [[Ibn Khallikan]] claims that Farabi died at the age of 80, meaning 80 [[Lunar calendar|Lunar]], i.e., {{circa|78}} [[Solar calendar|Solar]] years, isn't/aren't any other source(s) to prove or disprove [[Ibn Khallikan]]'s claim? Based on his statement, [[Henry Corbin]], correctly, gives the date of Farabi's birth as {{circa|872}}; however, after the publication of the article by {{harvnb|Mahdi|Wright|1970–1980}}, decisively giving {{circa|870–950}}, scholars followed suit till today. The date of Farabi's death is more precise. }} {{efn-ua |name=Alt |Alternative names include: ''Abunaser'', ''Alfarabi'', ''Avenassar'', and ''Farabi''. }} {{efn-ua |name=Syriac Aristotelian |For the Syriac Aristotelian tradition → {{cite book |last1=Watt |first1=John W. |editor1-last=Damien Janos |title=Ideas in Motion in Baghdad and Beyond: Philosophical and Theological Exchanges between Christians and Muslims in the Third/Ninth and Fourth/Tenth Centuries|series=Islamic History and Civilization. Studies and Texts. Volume 124 |date=2015 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-30602-8|issn=0929-2403 |pages=7–43 |chapter=The Syriac Aristotelian Tradition and the Syro-Arabic Baghdad Philosophers|doi=10.1163/9789004306264_003|chapter-url-access=subscription|chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004306264_003}} }} {{efn-ua |name=Christian |[[Syriac Christianity|Syriac Christian]]. Reisman doesn't define which branch of [[Eastern Christianity]] they belonged to. He only states: "''This association with Christian scholarly circles in Baghdad links Farabi to the Syriac neo-Aristotelian tradition'' ..." → {{harvnb|Reisman|2005|p=53}}. }} {{efn-ua |name=Awzalagh |{{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Stories and Legends}}:{{blockquote| ''In modern Turkish scholarship the pronunciation is given as Uzlug[h] (İA V, p. 451), without any explanation.''}} → {{cite encyclopedia|last1=Kaya|first1=Mahmut|last2=Alaeddin Jebrini |title=[[İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|editor-last=[[Tahsin Yazıcı (scholar)|Tahsin Yazıcı]]|display-editors=etal|chapter=Fârâbî: Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî (ِö. 339/950)|lang=tr|chapter-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1 }} }} {{efn-ua |name=Mabadi Summary |Once Farabi finished the ''Virtuous City'' and inserted the Chapter headings, later, somebody inquired him to include sections, summarizing the Chapters, and this he did in Cairo. These six Sections are referred to as ''Summery'' of the ''Virtuous City'' → {{cite journal |last1=Mahdi|first1=Muhsin S.|author-link=Muhsin Mahdi|title= Fārābī's Imperfect State|journal=Journal of the American Oriental Society|date=1990 |volume=CX |issue=4|pages=691–726 (esp. pp. 720 ff.)|url-access=registration|doi=10.2307/602898|s2cid=163394266|jstor=602898|url=https://www.jstor.org/stable/602898 }}. }} {{efn-ua |name=Alchemy |''Epistle on the Necessity of the Art of Alchemy'' ({{langx|ar|رسالة في وُجُوب صِنآعة الكيمياء|Risāla fī Wujūb ṣinā‘at al-kimiyā’}}) → {{harvnb|Rudolph|2017|p=571}}. }} {{efn-ua |name=Harmonization |A common abbreviated title of the book ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn}}). Its full title is ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن‌ أفلآطوُن الإِلاهي وأرسطوُطآليس|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn aflāṭūn al-ilāhī wa-arisṭūṭālīs}}), ''Harmonization of the Opinions of the Two Sages the Divine Plato and Aristotle''. Attribution of this text to Farabi is currently hotly debated → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 7}}. }} notelistend}} === References === {{Reflist |30em |refs= Refend}} ===Bibliography=== *{{cite book |last1=Adamson |first1=Peter S.|author-link=Peter Adamson (philosopher) |title=Philosophy in The Islamic World: a history of philosophy without any gaps. Volume III |date=2016 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-957749-1 |pages=63–76}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|author-link=Deborah Black|editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]]|editor2-last=[[Oliver Leaman]]|title=History of Islamic Philosophy|series=Routledge History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge|location=London & New York|isbn=978-0-415-05667-0 |pages=178–197 |chapter=Fārābī}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge |isbn=0-521-81743-9|pages=308–326|chapter=Psychology: Soul and Intellect|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.015|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.015}} *{{cite book |last1=Butterworth |first1=C.E.|author-link=Charles Butterworth (philosopher) |editor1-last=Michael T. Gibbons|title=The Encyclopedia of Political Thought|date=2015 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd|location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-1-405-19129-6|chapter=Alfarabi (870–950)|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://www.academia.edu/13809063}} *{{cite book|last1=Butterworth|first1=C.E.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9|pages=266–286|chapter=Ethical and Political Philosophy|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.013|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.013}} *{{cite book|last1=Corbin|first1=Henry|author-link=Henry Corbin|translator=Liadain Sherrard, with the assistance of Philip Sherrard|title=History of Islamic Philosophy|date=1993|publisher=Kegan Paul International, in association with the Islamic Publications Ltd|location=London |isbn=978-0-7103-0416-2|url=https://www.iis.ac.uk/publications-listing/1993/history-of-islamic-philosophy/|url-access=subscription}} *{{cite book |last1=Daiber |first1=Hans |editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]] |editor2-last=[[Oliver Leaman]] |title=History of Islamic Philosophy |series=History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=978-0-415-05667-0 |pages=841–885 |chapter=Political Philosophy}} *{{cite encyclopedia | editor-last=Hockey|editor-first=Thomas | last = Dhanani | first = Alnoor | title=Fārābī: Abū Naṣr | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers| publisher = Springer | year = 2007 | location = New York | pages = 356–357 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.pdf PDF version]) *{{cite encyclopedia|last1=Druart|first1=Thérèse-Anne|date=December 21, 2021|title=Farabi|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/entries/al-farabi/| access-date=January 7, 2023}} *{{cite book |last1=Fakhry|first1=M.|author-link=Majid Fakhry|title=Ethical Theories in Islam|edition=2nd Expanded|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume VIII|date=1994|publisher=Brill |location=Leiden |isbn=9004-10107-1|issn=0169-8729}} *{{cite book |last1=Fakhry |first1=M.|title=Fārābī, Founder of Islamic Neoplatonism: His Life, Works, and Influence|series=Great Islamic Thinkers|date=2002 |publisher=Oneworld |location=Oxford |isbn=1-85168-302-X |url=https://archive.org/details/alfarabifoundero0000fakh| url-access=limited}} *{{cite book|last1=Galston|first1=Miriam|author-link=Miriam Galston|title=Politics and Excellence: The Political Philosophy of Alfarabi|date=1990 |publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-07808-4}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i |title=Fārābī i. Biography. |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012a |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-iv |title=Fārābī iv. Fārābī and Greek Philosophy|last1=Gutas |first1=D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012b|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal |last1=Haque |first1=Amber |title=Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists |journal=Journal of Religion and Health |date=2004 |volume=XLIII |issue=4 |pages=357–377 |doi=10.1007/s10943-004-4302-z|s2cid=38740431|jstor=27512819 }} *{{cite encyclopedia|last1=López-Farjeat|first1=Luis Xavier|date=June 21, 2020|title=Farabi's Psychology and Epistemology|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/al-farabi-psych/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Madkour |first1=Ibrahim |editor1-last=Sharif |editor1-first=Mian M. |title=A History of Muslim Philosophy. With short accounts of other-disciplines and the modern renaissance in Muslim lands|url=https://archive.org/details/histmusphil-v1/histmusphil-v1/ |date=1963–1966 |publisher=Otto Harrassowitz |location=Wiesbaden|volume=I |pages=450–468|chapter=Fārābī|archive-url=https://web.archive.org/web/20070325171417/http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf |archive-date=2007-03-25 |chapter-url=http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf}} *{{cite encyclopedia|last1=McGinnis|first1=Jon|date=March 21, 2022|title=Arabic and Islamic Natural Philosophy and Natural Science|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/arabic-islamic-natural/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|author1-link=Muhsin Mahdi |last2=Wright |first2=Owen |editor1-last=Gillispie |editor1-first=Charles C.|editor-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography |date=1970–1980 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |isbn=0-684-16962-2|volume=IV |pages=523a–526b |chapter=Fārābī, Abū Naṣr}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-vi |title=Fārābī vi. Political Philosophy|last1=Mahdi|first1=M.S.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 1, 2000|website=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|title=Alfarabi and the Foundation of Islamic Political Philosophy: Essays in Interpretation. With a Foreword by C.E. Butterworth|date=2010|orig-date=2001|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-50186-4}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|author-link=Ian Richard Netton|title=Allāh Transcendent: Studies in the Structure and Semiotics of Islamic Philosophy, Theology and Cosmology |date=1994 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-7007-0287-3 |pages=99–148 (Chapter III: Fārābī The Search for Order)}} *{{cite web |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/al-farabi-abu-nasr-c-870-950/v-1 |url-access=subscription|title=Farabi, Abu Nasr (c.870–950)|last1=Netton|first1=I.R.|editor-last=Edward Craig |date=1998 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|publisher=Taylor and Francis}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|title=Fārābī and His School|series=Arabic Thought and Culture|date=1992 |publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=0-415-03594-5}} *{{cite book|last1=Reisman|first1=David C.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9 |pages=52–71|chapter=Fārābī and the Philosophical Curriculum|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.004|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.004}} *{{cite book|last1=Rudolph|first1=Ulrich|editor1-last=Ulrich Rudolph|editor2-last=Rotraud Hansberger|editor3-last=Peter S. Adamson|translator-last1=Rotraud Hansberger|title=Philosophy in the Islamic World. Volume I: 8th—10th Centuries|series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East. Volume: 115/1 |date=2017 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-32316-2|issn=0169-9423|doi=10.1163/9789004492547_012 |pages=526–654 |chapter=Chapter XIII: Abū Naṣr Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004492547_012}} *{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-v |title=Fārābī v. Music. |last1=Sawa|first1=George D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Streetman|first1=W. Craig |editor1-last=[[İbrahim Kalın]]|title=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam |date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-981257-8|volume=I|pages=231a–235a|chapter=Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref:oiso/9780199812578.001.0001/acref-9780199812578-e-62?rskey=0cZssl&result=62}} *{{cite book|last1=Touma|first1=H.H.|author-link=Habib Hassan Touma|translator=Laurie Schwartz|title=The Music of the Arabs. New expanded edition|date=1996|publisher=Amadeus Press|location=Portland, Oregon|isbn=0-931340-88-8}} *{{cite encyclopedia |last1=Vallat |first1=Philippe |chapter=Al-Fārābī, Abū Naṣr |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_165|pages=521a–559a |edition=2nd|s2cid=226604560|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_165}} *{{cite encyclopedia|last1=Weber|first1=Michael C.|editor1-last=[[Thomas F. Glick]]|editor2-last=Steven J. Livesey |editor3-last=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology and Medicine, An Encyclopedia|series=Routledge Revivals|date=2017|orig-date=2006|publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=978-1-138-05670-1|pages=169a–172a |chapter=Farabi}} *{{cite encyclopedia |last1=Zonta |first1=Mauro |chapter=Al-Fārābī, Latin Translations of |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_166|pages=559b–562a|edition=2nd|s2cid=242530993|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_166}} ==Further reading== *{{cite journal|last1=Guerrero|first1=Rafael Ramón|title=Apuntes biográficos de Fârâbî según sus vidas árabes|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2306871|journal=Anaquel de Estudios Árabes|date=2003|language=Spanish|volume=XIV|pages=231–238|format=PDF}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-index|title=Fārābī, Abū Naṣr. Table of Content: i. Biography. ii. Logic. iii. Metaphysics. iv. Fārābī and Greek Philosophy. v. Music. vi. Political Philosophy |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas |last2=Black|first2=D.L.|author2-link=Deborah Black |last3=Druart|first3=Thérèse-Anne|last4=Gutas|first4=D.|last5=Sawa|first5=George D.|last6=Mahdi|first6=M.S.|author6-link=Muhsin Mahdi|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|editor-link=Ehsan Yarshater|date=January 24, 2012 |website=Encuclopædia Iranica |publisher=Encuclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal|last1=Marcinkowski|first1=Christoph|title=A Biographical Note on Ibn Bājjah (Avempace) and an English Translation of his Annotations to Fārābī's Isagoge|journal=Iqbal Review|date=2002|volume=XLIII|issue=2|pages=83–99 |url=http://iqbalcyberlibrary.net/en/IRE-APR-2002.html}} *{{cite journal|last1=Monteil|first1=Jean-François|title=La transmission d'Aristote par les Arabes à la chrétienté occidentale: une trouvaille relative au De Interpretatione|journal=Revista Española de Filosofía Medieval|date=2004|volume=XI|pages=181–195|doi=10.21071/refime.v11i.9230 |doi-access=free|language=French|hdl=10396/23224|hdl-access=free}} *{{cite book|last1=Rescher|first1=Nicholas|author-link=Nicholas Rescher|title=Fārābī: An Annotated Bibliography|date=1962|publisher=University of Pittsburgh Press|location=Pittsburgh|oclc=1857750}} *{{cite journal |last1=Strauss |first1=L. |author-link=Leo Strauss|title=Eine vermisste Schrift Farabis |journal=Monatschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judentums |date=1936 |volume=LXXX |issue=2 |pages=96–106 |url=https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/cm/periodical/titleinfo/2839952 |language=German |format=PDF}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=Louis Ginzberg Jubilee Volume: On the Occasion of His Seventieth Birthday |date=1945 |publisher=American Academy for Jewish Research |location=New York |pages=357–393 |url=https://archive.org/details/louisginbergjubelivolume |chapter=Fārābī's Plato|oclc=504266057}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|editor1-last=Green |editor1-first=Kenneth Hart |title=Leo Strauss on Maimonides: The Complete Writings |date=2013 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-77677-4 |pages=275–313 |chapter=Some Remarks on the Political Science of Maimonides and Farabi}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=What Is Political Philosophy and Other Studies |date=1988 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=0-226-77713-8 |pages=134–154 |chapter=How Fārābī Read Plato's Laws}} == External links == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{cite encyclopedia | last = Mahdi | first = Muhsin | url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830901380.html |title=Al-Fārābī, Abū Naṣr Muḥammad Ibn Muḥammad Ibn Ṭarkhān Ibn Awzalagh | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography|Complete Dictionary of Scientific Biography]] | publisher = Encyclopedia.com | orig-year=1970–80 | year = 2008 }} * [https://www.britannica.com/eb/article-9033714/al-Farabi al-Farabi at Britannica] * [http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H021.htm Abu Nasr al-Farabi at muslimphilosophy.com] * Review (fr) of [[Nicholas Rescher|Rescher]]'s ''Al-Fârâbî : An Annotated Bibliography'' (Pitt. Univ. Press, 1962) at [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/phlou_0035-3841_1964_num_62_76_5281_t1_0667_0000_2 Persée.fr].*[http://users.ox.ac.uk/~worc0337/authors/al-farabi.html al-Fārābi]—brief introduction by Peter J. King * [http://sacred-texts.com/isl/palf/index.htm The Philosophy of Alfarabi and Its Influence on Medieval Thought (1947)] * ''[http://www.wilbourhall.org/index.html#farabi al-madina al-fadila (The Virtuous City)]''. German introduction with Arabic text. * [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/farabi-soghdian-origin Article discussing Soghdian origin for Farabi] [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/Farabiremarksonbackground.pdf?attredirects=0 PDF version][https://archive.org/details/SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic] * [https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html ALFARABI-Trinity College ] * [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf ALFARABI-Unesco] * [https://web.archive.org/web/20160120161903/http://islamandscience.net/islamandscience/people/other-scientists-and-inventors/abu-nasr-al-farabi-872-950/ Al Farabi] kd25wwgj6bp07oxw7ou115faf08ncwt 5537841 5537840 2026-04-11T20:33:22Z Тиверополник 1815 5537841 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | image = Alpharabius in Liber Chronicarum 1493 AD.png |caption = Portrait of Al-Farabi—Alpharabius | era = [[Исламска златна доба]] | name = Абу Наср Фараби | birth_date = {{circa|870}} | birth_place = [[Фарјаб]], [[Голем Хорасан|Хорасан]] или <br/>[[Отрар]], [[Трансоксијана]] | other_names = Вториот учител{{efn-ua|name=титула}} | death_date = {{circa|950}} | death_place = [[Дамаск]] | main_interests = [[исламска филозофија#Политичка филозофија|Политичка филозофија]] · [[исламска филозофија#Филозофија на религијата|Филозофија на религијата]] · [[Физика во средновековниот исламски свет|Физика]] · [[Исламска метафизика|Метафизика]] · [[Логика во исламската филозофија|Логика]] · [[Психологија во средновековниот исламски свет|Психологија]] · [[Исламска филозофија#Епистемологија|Епистемологија]] · [[Исламска етика|Етика]] · [[Музичка теорија]] | notable_ideas = Татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламски неооплатонизам]], Основач на [[исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]] | region = [[Исламска филозофија]] | school_tradition = [[Аристотелизам]] · [[Платонизам во исламската филозофија|Неоплатонизам]] | notable_works = ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' ("Голема книга за музиката"),{{efn-ua|name=музика}} ''Ара ел-Мадина ел-Фадила'' ("Доблестниот град"),{{efn-ua|name=Добродетелен}} ''Китаб Иша ел-Улум'' ("Класификација на науките"),{{efn-ua|name=Набројување}} ''Рисала еил-акл'' ("Послание за разумот"){{efn-ua|name=Акл}} }} '''Абу Наср Мухамед ел-Фараби''' ({{langx|ar|أبو نصر محمد الفارابي|Abū Naṣr Muḥammad al-Fārābī}}; {{circa|870}}{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Corbin|2y=1993|2p=158|3a1=Mahdi|3a2=Wright|3y=1970–1980|3p=523a}}{{efn-ua|name=Birth}} – 14 декември 950 – 12 јануари 951),{{sfnm|1a1=Gutas|1y=2012a|1loc=§ Life|2a1=Rudolph|2y= 2017|2pp=538–539|3a1=Vallat|3y=2020|3p=551b}} познат во [[Грчки Исток и латински Запад|грчкиот исток и латинскиот запад]] како '''Алфараби''',{{sfn|Weber|2017|p=169a}}{{efn-ua|name="Alt"}} - ран [[Рана исламска филозофија#Фарабизам|исламски филозоф]] и [[музички теоретичар]].{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Mahdi|2a2=Wright|2y=1970–1980|2p=523a|3a1=Streetman|3y=2014|3p=231a}} Тој бил означен како „татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламскиот неоплатонизам]]“,{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1loc=passim|2a1=Netton|2y=1998|2loc=summary}} и „основач на [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]]“.{{sfnm|1a1=Butterworth|1y=2015|1p=2a|2a1=Daiber|2y=1996|2p=848|3a1=Galston|3y=1990|3p=5|4a1=Mahdi|4y=2010|4loc=passim}} Областите на филозофски интерес на ел-Фараби вклучувале — но не биле ограничени на, [[Исламска филозофија#Социјална филозофија|филозофија на општеството]] и [[Исламска филозофија#Филозофија на религијата|религијата]];<ref>{{cite SEP|last=Germann|first=Nadja|title=Farabi's Philosophy of Society and Religion|date=Spring 2021|url-id=al-farabi-soc-rel/}}</ref> [[филозофија на јазикот]] и [[Логика во исламската филозофија#Аристотелова логика|логика]];<ref>{{cite SEP|author-last1=Hodges|author-first1=Wilfrid|last2=Thérèse-Anne Druart|title=Farabi's Philosophy of Logic and Language|date=Winter 2020| url-id=al-farabi-logic/#FounArab}}</ref> [[Психологија во средновековниот исламски свет|психологија]] и [[Исламска филозофија#Епистемологија|епистемологија]];{{sfn|López-Farjeat|2020}} [[Исламска метафизика|метафизика]],<ref>{{cite SEP|last=Menn|first=Stephen|title=Farabi's Metaphysics|date=Winter 2021|url-id=al-farabi-metaphysics/}}</ref> [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|политичка филозофија]],{{sfn|Mahdi|2000|loc=passim}} и [[Исламска етика|етика]].{{sfn|Fakhry|1994|pp=78–85}} Тој бил експерт и во практичното [[Сценска уметност#Музика|музицирање]] и во [[Историја на инструменти од фамилијата лејта#Мислители и полимати од Централна Азија и Арабија|музичка теорија]],{{sfn|Sawa|2012|loc=passim}} и иако не бил по природа научник,{{sfnm|1a1=Madkour|1y=1963–1966|1pp=452–453|2a1=Weber|2y=2017|2p=169a}} неговите дела вклучувале [[Астрономија во средновековниот исламски свет|астрономија]],{{sfn|Dhanani|2007|pp=356–357}} [[Математика во средновековниот исламски свет|математика]],<ref>{{cite journal |last1=Shamsi |first1=F. A. |title=Farabi's Treatise on Certain Obscurities in Books I and V of Euclid's Elements |journal=Journal for the History of Arabic Science|date=1984 |volume=VIII |issue=1–2 |pages=31–42|issn=0379-2927 |url=https://findit.library.yale.edu/images_layout/view?parentoid=15730291&increment=34}}</ref> [[Космологија во средновековниот ислам|космологија]],<ref>{{cite book|last1=Janos|first1=Damien|title=Method, Structure, and Development in Fārābī's Cosmology|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume 85|date=2012 |publisher=Brill |location=Leiden |doi=10.1163/9789004217324 |isbn=978-90-04-20615-1|issn=0169-8729|s2cid=118794688|s2cid-access=free}}</ref> и [[Физика во средновековниот исламски свет|физика]].{{sfn|Druart|2021|loc=§ 5}} Ел-Фараби се сметал за првиот [[Муслиман]] кој ја претставил филозофијата како кохерентен систем во [[Муслимански свет|Исламскиот свет]],{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1pp=128 ff.|2a1=Gutas|2y=2012b|2loc=passim|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} и создал сопствен филозофски систем,{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1992|3p=1|4a1=Rudolph|4y=2017|4p=596}} кој развил филозофија што значително ги надминала школастичките интереси на неговите [[Грчко-римскисвет|грчко-римски]] [[неоплатонизам]] и сириски [[Аристотелизам|аристотелски]] претходници.{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=64|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1994|3p=101}}{{efn-ua|name=Syriac Aristotelian}} Дека бил повеќе од пионер во [[Исламска филозофија]]{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1p=vii|2a1=Netton|2y=1992|2p=1|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} се гледало од тоа што подоцнежните автори го нарекувале „Вториот учител“,<ref>{{cite book |last1=Adamec |first1=Ludwig W.|author-link=Ludwig W. Adamec|title=Historical Dictionary of Islam|series=Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements. No. 95|date=2009 |publisher=The Scarecrow Press, Inc.|location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-6161-9 |pages=95–96 |edition=2nd}}</ref>{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Corbin|2y=1993|2p=58|3a1=López-Farjeat|3y=2020|3loc=Intro|4a1=Netton|4y=1994|4p=99}}{{efn-ua|name=Title}} при што [[Аристотел]] бил првиот. Филозофи кои биле под влијание на ел-Фараби вклучуваат [[Јахја ибн Ади]], [[Абу Сулејман Сиџистани]], [[Абу ел-Хасан ел-Амири]] и [[Абу Хајан ел-Тавхиди]];{{sfn|Netton|1992|pp=8–18}} [[Авицена]], [[Шихаб ел-Дин Јахја ибн Хабаш Сухраварди|Сухраварди]] и [[Мула Садра]];{{sfn|Corbin|1993|pp=160–165}} [[Авемпасе]], [[Ибн Туфаил]] и [[Авероес]];{{sfn|Fakhry|2002|pp=136–146}} [[Мојсеј Мајмонид]],<ref>{{cite SEP|last=Pessin|first=Sarah|date=Spring 2007|title=The Influence of Islamic Thought on Maimonides|url-id=maimonides-islamic/}}</ref> [[Алберт Велики]],{{sfn|Vallat|2020|p=553a}} и [[Лео Штраус]].<ref>{{Cite journal| doi = 10.2307/1773441 | issn = 0333-5372 | volume = 19 | issue = 2 | pages = 235–259 | last1 = Brague | first1 = Rémi| title = Athens, Jerusalem, Mecca: Leo Strauss's "Muslim" Understanding of Greek Philosophy | journal = Poetics Today | year = 1998| jstor = 1773441}}</ref> Тој бил познат и во грчкиот Исток и латинскиот Запад,{{sfn|Zonta|2020|pp=559b–562a}} како и во [[Муслимански свет|Исламски свет]]. == Биографија == Постоечките варијации во основните извештаи за потеклото и родословието на ел-Фараби укажуваат дека тие не биле запишани за време на неговиот живот или набргу потоа од некој со конкретни информации, туку се темелеле на гласини или претпоставки (како што е случајот и со други негови современици). Малку се знае за неговиот живот. Раните извори вклучуваат автобиографски пасус во кој ел-Фараби ја следи историјата на логиката и филозофијата до своето време, како и кратки спомнувања од [[ел-Масуди]], [[Ибн ел-Надим]] и [[Ибн Хавкал]]. [[Саид ел-Андалуси]] напишал биографија за ел-Фараби. [[Арапски јазик|Арапските]] биографи од 12–13 век имале малку факти на располагање и користеле измислени приказни за неговиот живот.<ref name=Iranica>{{cite encyclopedia |first=Dimitri |last=Gutas |title=Farabi i. Biography|encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date= April 4, 2010 |url= http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i}}</ref> Од случајни извештаи е познато дека тој поминал значително време (поголемиот дел од својот научен живот) во [[Багдад]] со [[Сириско христијанство|сириски христијански]] научници,{{efn-ua|name=Christian}} вклучувајќи го [[Свештенство|свештеникот]] Јухана ибн Хајлан, [[Јахја ибн Ади]] и Абу Исхак Ибрахим ел-Багдади. Подоцна поминал време во [[Дамаск]] и во Египет пред да се врати во Дамаск, каде што починал во 950–951 година.{{sfn|Reisman|2005|pp=52–53}} Неговото име било Абу Наср Мухамед ибн Мухамед ел-Фараби,<ref name="Iranica"/> понекогаш со семејното презиме ел-Тархани, односно елементот [[Тархан]] се појавува во една [[нисба (ономастика)|нисба]].<ref name="Iranica" /> Неговиот дедо не бил познат меѓу неговите современици, но името Авзалаг,{{efn-ua|name=Awzalagh}} на арапски, се појавува подоцна во делата на [[Ибн Аби Усајбија]], а името на неговиот прадедо во делата на [[Ибн Халикан]].<ref name="Iranica" /> Неговото родно место можело да биде кое било од многуте места во [[Средна Азија]] — тогаш позната под името [[Хорасан]]. Зборот {{tlit|fa|farab}} е персиски термин за место кое се наводнува со изворска вода или тек од блиска река. Така, постојат многу места што го носат тоа име (или негови варијации) во тој регион, како што се Фараб ([[Отрар]]) на реката Јаксарт ([[Сир Дарја]]) во денешен [[Казахстан]]; Фараб, сѐ уште постоечко село во предградијата на градот Чахарџуј/Амул (денешен [[Туркменабат]]) на реката Оксус [[Аму Дарја]] во [[Туркменистан]], на [[Пат на свилата|Патот на свилата]], кој ги поврзувал [[Мерв]] со [[Бухара]], или [[Фарајаб (покраина)|Фарајаб]] во [[Голем Хорасан]] (денешен [[Авганистан]]). Постариот [[Персиски јазик|персиски]]<ref name="Iranica" /> Параб (во [[Худуд ел-алам]]) или Фарајаб (исто така Париџаб), е чест персиски топоним што значи „земји наводнувани со пренасочување на речна вода“.<ref>Daniel Balland, "[https://iranicaonline.org/articles/faryab Fāryāb]" in Encyclopædia Iranica. excerpt: "Fāryāb (also Pāryāb), common Persian toponym meaning “lands irrigated by diversion of river water"</ref><ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html Dehkhoda Dictionary under "Parab"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003184408/http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html |date=2011-10-03 }} excerpt: "پاراب . (اِ مرکب ) زراعتی که به آب چشمه و کاریز ورودخانه و مانند آن کنند مَسقوی . آبی . مقابل دیم" (translation: "Lands irrigated by diversion of river water, springs and [[qanat]]s.")</ref> === Потекло === [[File:Iranian Farabi.jpg|thumb|upright=0.6|left|Иранска поштенска марка со замислен лик на ел-Фараби]] Додека некои научници тврдат дека неговото етничко потекло не може да се утврди,<ref name="Iranica" /><ref name="bartholomew.stanford.edu">{{cite web|author=Lessons with Texts by Alfarabi |url=http://bartholomew.stanford.edu/authors/alfarabitext.html |title=D. Gutas, "AlFarabi" in Barthaolomew's World accessed Feb 18, 2010 |publisher=Bartholomew.stanford.edu |access-date=2012-09-19}}</ref>{{sfn|Reisman|2005|p=53}}<ref>F. Abiola Irele/Biodun Jeyifo, "Farabi", in ''The Oxford Encyclopedia of African Thought'', Vol. 1, p. 379.</ref> други го опишуваат како личност со персиско или туркиско потекло. Средновековниот [[Арапи|арапски]] историчар [[Ибн Аби Усајбија]] (починал во 1270) — еден од најстарите биографи на ел-Фараби — наведува во своето дело „Ујун“ дека таткото на ел-Фараби бил од [[Персијци|персиско]] потекло.<ref name="Iranica"/><ref>Ebn Abi Osaybea, Oyun al-anba fi tabaqat at-atebba, ed. A. Müller, Cairo, 1299/1882. وكان ابوه قائد جيش وهو فارسي المنتسب</ref> [[ел-Шахразури]], кој живеел околу 1288 година и напишал рана биографија, исто така наведува дека ал-Фараби потекнувал од персиско семејство.<ref name="Nasr">[[Seyyed Hossein Nasr]], [[Mehdi Aminrazavi]]. "An Anthology of Philosophy in Persia, Vol. 1: From Zoroaster to Umar Khayyam", I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies, 2007. Pg 134: "Ibn Nadim in his al-Fihrist, which is the first work to mention Farabi considers him to be of Persian origin, as does Muhammad Shahrazuri in his ''Tarikh al-hukama'' and Ibn Abi Usaybi'a in his ''Tabaqat al-atibba''. In contrast, Ibn Khallikan in his '"Wafayat al-'ayan considers him to be of Turkish descent. In any case, he was born in Farab in Khurasan of that day around 257/870 in a climate of Persianate culture"</ref><ref>Arabic: و كان من سلاله فارس in J. Mashkur, Farab and Farabi, Tehran,1972. See also [[Dehkhoda Dictionary]] under the entry ''Farabi'' for the same exact Arabic quote.</ref> Според [[Маџид Фахри]], професор емеритус по филозофија на [[Универзитет Џорџтаун]], таткото на ел-Фараби „бил воен заповедник од персиско потекло“.{{sfn|Fakhry|2002|p=157}} Персиското потекло е наведено и во многу други извори.<ref>P.J. King, ''"One Hundred Philosophers: the life and work of the world's greatest thinkers"'', chapter '' al-Fārābi'', Zebra, 2006. pp 50: "Of Persian stock, al-Farabi (Alfarabius, AbuNaser) was born in Turkestan" Henry Thomas, Understanding the Great Philosophers, Doubleday, Published 1962 T. J. De Boer, "The History of Philosophy in Islam", Forgotten Books, 2008. Excerpt page 98: "His father is said to have been a Persian General". {{ISBN|1-60506-697-4}} Sterling M. McMurrin, ''Religion, Reason, and Truth: Historical Essays in the Philosophy of Religion'', University of Utah Press, 1982, {{ISBN|0-87480-203-2}}. page 40. Edited by Robert C. Solomon and Kathleen M. Higgins. (2003). From Africa to Zen : an invitation to world philosophy. Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. pp. 163. {{ISBN|0-7425-1350-5}} "al-Farabi (870–950), a Persian," Thomas F. Glick. (1995). From Muslim fortress to Christian castle : social and cultural change in medieval Spain. Manchester: Manchester University Press. pp. 170. {{ISBN|0-7190-3349-7}} "It was thus that al-Farabi (c. 870–950), a Persian philosopher" The World's Greatest Seers and Philosophers.. Gardners Books. 2005. pp. 41. {{ISBN|81-223-0824-4}} "al-Farabi (also known as Abu al-Nasr al-Farabi) was born of Turkish parents in the small village of Wasij near Farab, Turkistan (now in Uzbekistan) in 870 AD. His parents were of Persian descent, but their ancestors had migrated to Turkistan." Bryan Bunch with Alexander Hellemans. (2004). The history of science and technology : a browser's guide to the great discoveries, inventions, and the people who made them, from the dawn of time to today. Boston: Houghton Mifflin. pp. 108. {{ISBN|0-618-22123-9}} "Persian scholar al-Farabi"Olivier Roy, "[https://books.google.com/books?id=FyE9DAAAQBAJ&pg=PA167 The new Central Asia: the creation of nations]", I.B.Tauris, 2000. 1860642799. pg 167: "Kazakhstan also annexes for the purpose of bank notes Al Farabi (870–950), the Muslim philosopher who was born in the south of present-day Kazakhstan but who presumably spoke Persian, particularly because in that era there were no Kazakhs in the region" Majid Khadduri; [foreword by R. K. Ramazani]. The Islamic conception of justice. Baltimore : Johns Hopkins University Press, c1984.. pp. 84. {{ISBN|0-8018-6974-9}} "Nasr al-Farabi was born in Farab (a small town in Transoxiana) in 259/870 to a family of mixed parentage — the father, who married a Turkish woman, is said to have been of Persian and Turkish descent — but both professed the Shi'l heterodox faith. He spoke Persian and Turkish fluently and learned the Arabic language before he went to Baghdad. Ḥannā Fākhūrī, Tārīkh al-fikr al-falsafī ʻinda al-ʻArab, al-Duqqī, al-Jīzah : al-Sharikah al-Miṣrīyah al-ʻĀlamīyah lil-Nashr, Lūnjmān, 2002. Ammar al-Talbi, [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf al-Farabi], UNESCO: International Bureau of Education, vol. XXIII, no. 1/2, Paris, 1993, p. 353-372 David Deming,"Science and Technology in World History: The Ancient World and Classical Civilization", McFarland, 2010. pg 94: "Al-Farabi, known in Medieval Europe as Abunaser, was a Persian philosopher who sought to harmonize.[http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html Philosophers: Abu Al-Nasr Al-Farabi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html |date=2016-03-07 }}, [[Trinity College, Hartford|Trinity College]], 1995–2000</ref> [[Димитри Гутас]], професор емеритус на [[Универзитет „Јејл“|универзитетот „Јејл“]], забележува дека делата на Фараби содржат наводи и глоси на [[Персиски јазик|персиски]], [[Согдиски јазик|согдиски]], па дури и [[Грчки јазик|грчки]], но не и турски.<ref name="Iranica" /><ref>George Fadlo Hourani, Essays on Islamic Philosophy and Science, Suny press, 1975; Kiki Kennedy-Day, ''Books of Definition in Islamic Philosophy: The Limits of Words'', Routledge, 2002, page 32.</ref> [[Согдиски јазик|Согдискиот]] исто така се предлага како негов мајчин јазик<ref>Joshua Parens (2006). An Islamic philosophy of virtuous religions : introducing Alfarabi. Albany, NY: State Univ. of New York Press. pp. 3. {{ISBN|0-7914-6689-2}} excerpt: "He was a native speaker of Turkic {{sic}} dialect, Soghdian." [Note: Sogdian was an East Iranian language and not a Turkic dialect]</ref> и како јазик на жителите на [[Фараб]].<ref>Joep Lameer, "Al-Fārābī and Aristotelian syllogistics: Greek theory and Islamic practice", E.J. Brill, 1994. {{ISBN|90-04-09884-4}} pg 22: "..Islamic world of that time, an area whose inhabitants must have spoken Soghdian or maybe a Turkish dialect..."</ref> Мухамед Џавад Машкур тврди за иранско-говорно потекло од [[Средна Азија]].<ref name="GL">مشكور، محمدجواد. “فاراب و فارابي“. دوره14، ش161 (اسفند 54): 15-20- . J. Mashkur, "Farabi and Farabi" in volume 14, No. 161, pp 15–12, Tehran,1972. [https://web.archive.org/web/20071021043054/http://ichodoc.ir/p-a/CHANGED/161/html/161_15.htm] English translations of the arguments used by J. Mashkur can be found in: G. Lohraspi, "Some remarks on Farabi's background"; a scholarly approach citing [[Clifford Edmund Bosworth|C.E. Bosworth]], [[Bernard Lewis|B. Lewis]], [[Richard Nelson Frye|R. Frye]], D. Gutas, J. Mashkur and partial translation of J.Mashkur's arguments: [[iarchive:SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic|PDF]]. ولی فارابی فيلسوف تنها متعلق به ايران نبود بلكه به عالم اسلام تعلق داشت و از بركت قرآن و دين محمد به اين مقام رسيد. از اينجهت هه دانشمندانی كه در اينجا گرد آمدهاند او را يك دانشمند مسلمان متعلق به عالم انسانيت ميدانند و كاری ب تركی و فارسی و عربی بودن او ندارند.</ref> Според [[Кристоф Баумер]], тој веројатно бил [[Согдија|согдиец]].<ref name="baumer1">{{cite book|last=Baumer|first=Christoph|author-link=Christoph Baumer|url=https://books.google.com/books?id=LhiWDwAAQBAJ|title=The History of Central Asia The Age of Islam and the Mongols|page=42|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2016|quote=Abu Nasr Muhammad al-Farabi (ca. 870–950) was a renowned philosopher and scientist with a keen interest in the theory of knowledge. Probably a Sogdian from the great merchant city of Farab, now called Otrar, in southern Kazakhstan|isbn=9781838609405}}</ref> Според Терез-Ан Друар, пишувајќи во 2020 година: <blockquote>„Научниците го оспорувале неговото етничко потекло. Некои тврделе дека бил Турчин, но поновите истражувања укажуваат дека бил Персиец.“{{sfn|Druart|2021|loc=Intro}}</blockquote>[[File:KazakhstanP20-200Tenge-1999-donatedoy f.jpg|thumb|ал-Фараби на валутата на [[Република Казахстан]]]] Најстариот познат навод за [[туркиски народи|туркиско]] потекло ја дал средновековниот историчар Ибн Халикан (починал во 1282 година), кој во своето дело ''Wafayat'' (завршено во 669/1271) навел дека ел-Фараби бил роден во малото село [[Васиџ]] близу Фараб (во денешен [[Отрар]], [[Казахстан]]) од туркиски родители. Врз основа на овој запис, некои научници тврдат дека тој бил од туркиско потекло.<ref>B.G. Gafurov, ''Central Asia:Pre-Historic to Pre-Modern Times'', (Shipra Publications, 2005), 124; "''Abu Nasr El-Farabi hailed from around ancient Farabi which was situated on the bank of Syr Daria and was the son of a Turk military commander''".</ref><ref>Will Durant, ''The Age of Faith'', (Simon and Schuster, 1950), 253.</ref><ref>Nicholas Rescher, Al-Farabi's Short Commentary on Aristotle's Prior Analytics, University of Pittsburgh Pre, 1963, p.11, [https://books.google.com/books?id=lLV1ssgsNRIC Online Edition].</ref><ref>Antony Black, The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, Routledge, p. 61, [https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC Online Edition]</ref><ref>James Hastings, Encyclopedia of Religion and Ethics, Kessinger Publishing, Vol. 10, p.757, [https://books.google.com/books?id=dA9h8XGtRPQC Online Edition]</ref><ref>Edited by Ted Honderich. (1995). The Oxford companion to philosophy. Oxford: Oxford University Press. pp. 269. {{ISBN|0-19-866132-0}} "Of Turki origin, al-Farabi studied under Christian thinkers" Edited and translated by Norman Calder, Jawid Mojaddedi and Andrew Rippin. (2003). Classical Islam : a sourcebook of religious literature. New York: Routledge. pp. 170. {{ISBN|0-415-24032-8}} "He was of Turkish origin, was born in Turkestan" Ian Richard Netton. (1999). Al-Fārābī and his school. Richmond, Surrey: Curzon. {{ISBN|0-7007-1064-7}} Pg. [https://books.google.com/books?id=Fuk7fN3Jp6sC&pg=RA2-PA5 5]:"He appears to have been born into a military family of Turkish origin in the village of Wasil, Farab, in Turkestan" Edited by Henrietta Moore. (1996). The future of anthropological knowledge. London: Routledge. {{ISBN|0-415-10786-5}} "al-Farabi (873–950), a scholar of Turkish origin." Diané Collinson and Robert Wilkinson. (1994). Thirty-Five Oriental Philosophers.. London: Routledge. {{ISBN|0-203-02935-6}} "Al-Farabi is thought to be of Turkish origin. His family name suggests that he came from the vicinity of Farab in Transoxiana.Fernand Braudel; translated by Richard Mayne. (1995). A history of civilizations. New York, N.Y.: Penguin. {{ISBN|0-14-012489-6}} "Al-Farabi, born in 870, was of Turkish origin. He lived in Aleppo and died in 950 in Damascus" Jaroslav Krejčí; assisted by Anna Krejčová. (1990). Before the European challenge : the great civilizations of Asia and the Middle East. Albany: State University of New York Press. pp. 140. {{ISBN|0-7914-0168-5}} "the Transoxanian Turk al-Farabi (d. circa 950)" Hamid Naseem. (2001). Muslim philosophy science and mysticism. New Delhi: Sarup & Sons. pp. 78. {{ISBN|81-7625-230-1}} "Al-Farabi, the first Turkish philosopher"[https://books.google.com/books?id=XwOwsOstm4gC&dq=farabi+wasij&pg=PA41 Clifford Sawhney. The World's Greatest Seers and Philosophers, 2005, p. 41][https://books.google.com/books?id=Q51plsbFmNcC&q=farabi+wasij Zainal Abidin Ahmad. Negara utama (Madinatuʾl fadilah) Teori kenegaraan dari sardjana Islam al Farabi. 1964, p. 19][https://books.google.com/books?id=EQEeAAAAMAAJ&q=farabi+wasij Haroon Khan Sherwani. Studies in Muslim Political Thought and Administration. 1945, p. 63]</ref> Димитри Гутас, американски арабист, го критикува ова, велејќи дека извештајот на [[Ибн Халикан]] е насочен кон претходните историски извештаи на [[Ибн Аби Усајбија]] и служи за „докажување“ туркиско потекло на ел-Фараби, на пример преку спомнување на дополнителната [[нисба]] (презиме) „ел-Турк“ (арап. „Турчинот“) — нисба што ел-Фараби никогаш не ја имал.<ref name="Iranica" /> Меѓутоа, [[Абу ел-Феда]], кој го препишал [[Ибн Халикан]], го променил ''al-Torkī'' во изразот „wa-kana rajolan torkiyan“, што значи „тој бил турски човек“.<ref name="Iranica" /> Во овој контекст, бидејќи делата на таквите наводни Турци не содржат траги од туркиска номадска култура, професорот од [[Оксфордски универзитет|Оксфорд]] Клифорд Едмунд Босворт забележува дека „големи личности како Фараби, [[ел-Бируни|Бируни]] и [[Авицена]] биле припишувани од премногу ентузијастички турски научници на нивната раса“. <ref name="Bosworth2017">{{cite book|author=C. Edmund Bosworth|title=The Turks in the Early Islamic World|url=https://books.google.com/books?id=CAokDwAAQBAJ&pg=PT381|date=15 May 2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88087-9|page=381}}</ref> === Живот и образование === Ел-Фараби го поминал поголемиот дел од својот научен живот во [[Багдад]]. Во автобиографскиот пасус зачуван од [[Ибн Аби Усајбија]], ел-Фараби навел дека студирал логика, медицина и социологија кај Јухана ибн Хајлан, сè до и вклучително со делото на [[Аристотел]] ''[[Постериорна аналитика]]'', односно според редоследот на книгите во наставната програма, ел-Фараби тврдел дека ги проучувал делата на [[Порфириј (филозоф)|Порфириј]] ''Вовед'' и делата на Аристотел ''Категории'', ''За толкувањата'', ''Аналитика Прва''. Неговиот учител, Јухана бин Хајлан, бил [[несторијанство|несторијански]] свештеник. Овој период на студии веројатно се одвивал во Багдад, каде што [[ел-Масуди]] бележи дека Јухана починал за време на владеењето на [[ел-Муктадир]] (295–320/908–932). Во своето дело ''Појавата на филозофијата'' ({{transliteration|ar|Fī Ẓuhūr al-Falsafa}}), ел-Фараби наведува:{{sfn|Reisman|2005|p=55}} <blockquote>Филозофијата како академски предмет станала широко распространета во времето на Птоломејските владетели на Грците по смртта на Аристотел во Александрија, сè до крајот на владеењето на една жена [односно Клеопатра]. Нејзиното предавање продолжило непроменето во Александрија по смртта на Аристотел низ владеењето на тринаесет владетели ... Така продолжило сè до доаѓањето на христијанството. Потоа предавањето престанало во Рим, додека во Александрија продолжило сè додека кралот на христијаните не го разгледал прашањето. Епископите се собрале и заедно одлучиле кои делови од [филозофијата] треба да останат, а кои да се укинат. Тие сметале дека книгите за логика треба да се изучуваат до крајот на тврдењата [односно ''[[Аналитика Прва]]'', I.7], но не и понатаму, бидејќи мислеле дека тоа ќе му наштети на христијанството. Предавањето на останатите [логички дела] останало приватно сè до доаѓањето на исламот, кога наставата била пренесена од Александрија во Антиохија. Таму останала долго време додека не останал само еден учител. Двајца ученици учеле од него и заминале, носејќи ги книгите со себе. Едниот бил од Харан, другиот од Марв. Што се однесува до човекот од Марв, двајца учеле од него..., Ибрахим ел-Марвази и Јухана ибн Хајлан. [Потоа ел-Фараби наведува дека учел кај Јухана ибн Хајлан сè до крајот на ''[[Аналитика Прва]]''].</blockquote> Тој бил во Багдад најмалку до крајот на септември 942 година, како што е забележано во белешките во неговото дело ''Mabādeʾ ārāʾ ahl al-madīna al-fāżela''.{{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} Книгата ја завршил во Дамаск следната година (331), односно до септември 943 година. Тој исто така живеел и предавал одредено време во [[Алеп]]. Подоцна ел-Фараби го посетил [[Египет]], каде што завршил шест делови како резиме на книгата ''Mabādeʾ'',{{efn-ua|name=Mabadi Summary}} во 337/јули 948 – јуни 949 година, кога се вратил во Сирија, каде што бил поддржан од [[Сајф ел-Даула]], владетел од [[Хамданидска династија|Хамданидската династија]]. Ел-Масуди, пишувајќи едвај пет години подоцна (955–956), наведува дека ел-Фараби починал во [[Дамаск]] во месецот Раџаб 339 (помеѓу 14 декември 950 и 12 јануари 951).<ref name="Iranica" /> == Верски убедувања == Верската припадност на ел-Фараби во рамките на исламот е предмет на расправа. Додека некои историчари го идентификуваат како [[сунизам|сунит]],<ref>{{citation |author=Patrick J. Ryan SJ |title=Amen |date=10 October 2018 |page=101 |url=https://books.google.com/books?id=US11DwAAQBAJ |publisher=CUA Press |isbn=9780813231242}}.</ref> други тврдат дека бил [[Шиизам|шиит]] или дека бил под влијание на шиизмот. Фаузи Наџар тврди дека политичката филозофија на ел-Фараби била под влијание на шиитските секти.<ref>{{cite journal |last1=Najjar |first1=Fauzi M. |title=Fārābī's Political Philosophy and Shī'ism |journal=Studia Islamica |date=1961 |volume=XIV |issue=14 |pages=57–72|jstor=1595185 |doi=10.2307/1595185 |url=https://www.jstor.org/stable/1595185|url-access=registration}}</ref> Давајќи позитивен приказ, Надија Мафтуни ги опишува шиитските аспекти во делата на ел-Фараби. Според неа, ел-Фараби во своите дела ''al-Millah'', ''al-Siyasah al-Madaniyah'' и ''Tahsil al-Sa’adah'' верувал во утопија управувана од пророк и неговите наследници: имамите.<ref>{{cite journal |last= Maftouni|first= Nadia|date= 2013|title= وجوه شیعی فلسفه فارابی|trans-title= Shi'ite Aspects of Farabi`s Philosophy|url= http://andishe.maaref.ac.ir/article-1-865-en.html|language= fa|journal= Andishe-Novin-E-Dini|volume= 9|issue= 33|pages= 12|access-date= 31 October 2018}}</ref> == Дела и придонеси == Ел-Фараби дал придонес во областите на [[логика]]та, [[математика]]та, [[музика]]та, [[филозофија]]та, [[психологија]]та и [[образование]]то. === Алхемија === Ел-Фараби ја напишал: ''Неопходноста на уметноста на еликсирот''.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Wiedemann|first1=Eilhard|author-link=Eilhard Wiedemann|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|date=1913–1936 |publisher=Brill|location=Leiden|isbn=90-04-08265-4|volume=II|pages=1010a-1017a (esp. p. 1011a)|edition=1st|chapter=al-Kīmiyāʾ|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212}}</ref>{{efn-ua|name=Alchemy}} === Логика === Иако главно бил аристотелов логичар, во своите дела вклучил и голем број неаристотелови елементи. Тој ги разгледувал темите на идни контгенти, [[број]]от и односот на категориите, врската помеѓу [[логика]]та и [[граматика]]та, како и неаристотеловите форми на [[расудување]].<ref>[https://www.britannica.com/topic/history-of-logic/Medieval-logic History of logic: Arabic logic], ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref> Тој исто така е заслужен за категоризација на логиката во две одделни групи, првата како „идеја“, а втората како „[[логички доказ|доказ]]“. Ел-Фараби исто така ги разгледувал теориите за [[хипотетички силогизам]] и [[Аналогија|аналогиско расудување]], кои биле дел од [[Стоицизам|стоицистичката]] традиција на логиката, а не од аристотеловата.<ref>{{Cite journal| issn = 0022-362X | volume = 61 | issue = 22 | page = 726 | last = Feldman | first = Seymour | title = Rescher on Arabic Logic | journal = The Journal of Philosophy | date = 26 November 1964 | jstor = 2023632 | publisher = Journal of Philosophy, Inc.| doi = 10.2307/2023632 }}<br>{{Cite book| publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-27556-3 | last = Long | first = A. A. |author2= D. N. Sedley | title = The Hellenistic Philosophers. Vol 1: Translations of the principal sources with philosophical commentary | location = Cambridge | year = 1987}}</ref> Друга надградба што ел-Фараби ја направил на аристотеловата традиција била воведувањето на концептот за „поетски [[силогизам]]“ во коментарот на делото на Аристотел ''[[Поетика (Аристотел)|Поетика]]''.<ref>{{Cite journal|title=The Islamic roots of the poetic syllogism|journal=College Literature|date=February 1996|last=Ludescher|first=Tanyss|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050531082724/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |url-status=dead |archive-date=2005-05-31 |access-date=2008-02-29 }}</ref> === Музика === [[File:Al-Farabi.png|thumb|upright|Цртеж на музички инструмент, ''[[шахруд]]'', од делото на ал-Фараби {{efn-ua|name=Music}}]] Ел-Фараби напишал книга за [[исламска музика|музика]] со наслов ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' (Голема книга за музиката).{{sfnm|1a1=Sawa|1y=2012|2a1=Touma|2y=1996|2p=10}}{{efn-ua|name=Music}} Во неа, тој ги претставува филозофските принципи за музиката, нејзините космички својства и влијанија, и ги разгледува [[терапија|терапевтските]] ефекти на [[музичка терапија|музикотерапијата]] врз [[душа|душата]].{{sfn|Haque|2004|p=363}} Понатаму зборува и за нејзиното влијание врз говорот, објаснувајќи како музиката да се усогласи со говорот, односно поезијата, за да се подобри значењето на текстот.{{sfn|Druart|2021|loc=§ 2}} === Филозофија === [[File:Bnf lat 9335.jpg|thumb|upright|Латински превод на [[Жерард Кремонски]] на ''Kitab ihsa' al-'ulum'' („Енумерација на науките“){{efn-ua|name=Enumeration}}]] Како филозоф, ел-Фараби бил основач на сопствена школа на [[рана исламска филозофија]] позната како „фарабизам“ или „алфарабизам“, иако подоцна била засенета од [[авиценизам|авиценизмот]]. Школата на ел-Фараби „се оддалечува од филозофијата на [[Платон]] и [[Аристотел]] [... и ...] преминува од [[исламска метафизика|метафизика]] кон [[Научен метод|методологија]], чекор што го најавува [[Модерно]]то“, а „на ниво на филозофија, Фараби ги обединува теоријата и практиката [... и] во сферата на [[политика|политиката]] ја ослободува практиката од теоријата“. Неговата [[Неоплатонизам|неоплатонистичка]] теологија е повеќе од само метафизика како реторика. Во обидот да ја разбере природата на ''Првата причина'', Фараби ги открива границите на човечкото [[знаење|знаење]]“.<ref>{{Cite journal|first=Ian Richard|last=Netton|title=''Breaking with Athens: Al-Farabi as Founder'', Applications of Political Theory By Christopher A. Colmo|publisher=[[Oxford University Press]]|journal=Journal of Islamic Studies|year=2008|volume=19|issue=3|pages=397–8|doi=10.1093/jis/etn047|jstor=26200801}}</ref> Ел-Фараби имал големо влијание врз науката и филозофијата неколку векови,{{sfn|Weber|2017|pp=170a ff.}} и во неговото време бил широко сметан веднаш по Аристотел според знаењето (што се навестува преку неговата титула „Вториот учител“),{{efn-ua|name=Title}}. Неговото дело, насочено кон синтеза на филозофијата и [[Суфизам|суфизмот]], го подготвило патот за делото на [[Авицена]].<ref>{{cite encyclopedia| url =http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| title =Avicenna/Ibn Sina (CA. 980–1137)| access-date =2007-07-13 | encyclopedia =The Internet Encyclopedia of Philosophy| archive-url= https://web.archive.org/web/20070623051601/http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| archive-date= 23 June 2007 | url-status= live}}</ref> Ел-Фараби исто така напишал коментар на делото на [[Аристотел]], а едно од неговите најпознати дела е ''Ara Ahl al-Madina al-Fadila'',{{efn-ua|name=Virtuous}} каде што теоретизира идеална [[суверена држава|држава]], наводно моделирана според делото на Платон ''[[Држава (Платон)|Држава]]''.{{sfn|Netton|1994|p=100}} Ел-Фараби тврдел дека религијата ја пренесува вистината преку симболи и убедување и, како и [[Платон]], ја сметал за должност на филозофот да ја води државата. Ел-Фараби го вклучил [[Платонизам|платонистичкиот]] поглед, правејќи паралела во исламски контекст, при што сметал дека идеалната држава треба да биде управувана од [[Пророци во исламот|Пророкот]]-[[имам]], наместо од филозоф-крал како кај Платон. Ел-Фараби тврдел дека идеалната држава била град-државата [[Медина]] кога била управувана од [[Мухамед]] како нејзин [[шеф на држава]]та, бидејќи тој бил во директна врска со [[Алах]] чиј закон му бил објавен. Во отсуство на Пророкот-имам, тој ја сметал демократијата за најблиска до идеалната држава, гледајќи го поредокот на сунитскиот [[Праведен Калифат]] како пример за таков републикански поредок во раната муслиманска историја. Сепак, тој исто така сметал дека токму од демократијата произлегуваат несовршени држави, забележувајќи како поредокот на раниот исламски калифат на [[Праведен Калифат|праведните калифи]], кој го сметал за републикански, подоцна бил заменет со форма на владеење што наликува на монархија под династиите на [[Омејади|Омејадите]] и [[Абасидски Калифат|Абасидите]].<ref>Ronald Bontekoe, Mariėtta Tigranovna Stepaniants (1997), ''Justice and Democracy'', University of Hawaii Press, p. 251, {{ISBN|0824819268}}</ref> === Физика === Ел-Фараби напишал краток трактат ''За празнината'', каде што размислувал за природата на постоењето на [[вакуум|празнина]].{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} Неговиот конечен заклучок бил дека волуменот на воздухот може да се прошири за да го исполни достапниот простор, и тој предложил дека концептот на [[вакуум|совршена празнина]] е некохерентен.{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} === Психологија === Во своето дело ''Мислењата на луѓето од идеалниот град'',{{efn-ua|name=Virtuous}} Ел-Фараби изразил дека одделен човек не може сам да ги постигне сите совршенства без помошта на други луѓе. Вродена природа на секој човек е да се поврзува со друг човек или со повеќе луѓе во работата што треба да ја изврши. Затоа, за да го постигне она што може од тоа совршенство, секој човек мора да остане во заедница со други и да се поврзува со нив.{{sfn|Haque|2004|p=363}} Во 24-то поглавје од споменатото дело — ''За причината на соништата'' — тој прави разлика помеѓу толкување на соништата и природата и причините на соништата.{{sfn|Haque|2004|p=363}} == Влијанија и пренос == [[File:Bodlein Library MS. Arab.d.84 roll332 frame1.jpg|thumb|Страници од ракопис од 17 век на коментарот на ел-Фараби за метафизиката на [[Аристотел]]]] Главното влијание врз филозофијата на ел-Фараби била [[Аристотелизам|аристотеловата]] традиција на [[Александрија]]. Како плоден автор, му се припишуваат повеќе од сто дела.{{sfn|Black|1996|p=178}} Меѓу нив има бројни воведни текстови во филозофијата, коментари на важни аристотелови дела (како ''[[Никомахова етика]]''), како и негови сопствени дела. Неговите идеи се одликуваат со кохерентност, и покрај тоа што обединуваат многу различни филозофски дисциплини и традиции. Некои други значајни влијанија врз неговото дело биле планетарниот модел на [[Клавдиј Птоломеј]] и елементи од [[Неоплатонизам|неоплатонизмот]],<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p:162</ref> особено метафизиката и практичната (или политичката) филозофија — која повеќе наликува на Платоновата ''Република'' отколку на Аристотеловата ''Политика''.{{sfn|Reisman|2005|p=52}} Ел-Фараби одиграл суштинска улога во пренесувањето на мислата на Аристотел во христијанскиот Запад за време на средниот век, како што се гледа во преводот на неговото дело ''Коментар и краток трактат за Аристотеловото дело „За толкувањата“'', објавен од Ф. В. Цимерман во 1981 година. Ел-Фараби имал големо влијание врз [[Мојсеј Мајмонид]], најважниот еврејски мислител од средниот век. Мајмонид го напишал познатото дело ''Трактат за логиката'' на арапски јазик. Делото ги обработува основите на аристотеловата логика во светлина на коментарите на [[Авицена]] и ел-Фараби; [[Реми Браг]] го нагласува фактот дека ел-Фараби е единствениот филозоф споменат по име во текстот. Ел-Фараби, како и Авицена и [[Авероес]], се препознаени како [[Перипатетици|перипатетичари]] (''ал-Машша’ијун'') или [[Рационализам|рационалисти]] (''Естедлалиун'') меѓу муслиманите.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.166 اگر بخواهيم كلمه ای را به كار بريم كه مفيد مفهوم روش فلسفی مشائين باشد بايد كلمه (استدلالی) را به كار بريم .</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/pd/d-22.htm |title=Dictionary of Islamic Philosophical Terms |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H002 |title=Aristotelianism in Islamic philosophy |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref> Сепак, тој се обидел да ги обедини идеите на [[Платон]] и [[Аристотел]] во својата книга ''Усогласување на мислењата на двајцата мудреци''.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.167 فارابی كتاب كوچك معروفی دارد به نام (الجمع بين رأيی الحكيمين) در اين كتاب مسائل اختلافی اين دو فيلسوف طرح شده و كوشش شده كه به نحوی اختلافات ميان اين دو حكيم از بين برود .</ref>{{efn-ua|name=Harmonization}} Според Рајсман, неговото дело било единствено насочено кон целта истовремено да ја оживее и повторно да ја изгради александриската филозофска традиција, на која ѝ припаѓал и неговиот христијански учител Јухана ибн Хајлан.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} Неговиот успех треба да се мери со почесната титула „Вториот учител“ на филозофијата,{{efn-ua|name=Title}} при што Аристотел бил првиот, по што бил познат.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=López-Farjeat|2y=2020|2loc=Intro}}<ref>{{cite book|last1=Mahdi|first1=Muhsin|title=Alfarabi: Philosophy of Plato and Aristotle|date=1962|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=0801487161|page=4|url=https://books.google.com/books?id=-SaXczxPo40C&q=al-farabi+the+second+master&pg=PA4|access-date=17 August 2015}}</ref> Рајсман исто така вели дека тој не прави никаква референца кон идеите на [[Ел Кинди]] ниту на неговиот современик [[Рази]], што јасно укажува дека не го сметал нивниот пристап кон филозофијата за правилен или одржлив.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} == Мисла == === Метафизика и космологија === За разлика од [[Ел кинди]], кој сметал дека предмет на метафизиката е Бог, ел-Фараби верувал дека таа првенствено се однесува на битието ''qua'' битие (односно битието само по себе), и дека тоа е поврзано со Бог само до степен до кој Бог е принцип на апсолутното битие. Ставот на ел-Кинди, сепак, бил честа заблуда во врска со грчката филозофија меѓу муслиманските интелектуалци во тоа време, и токму поради ова [[Авицена]] забележал дека не ја разбрал правилно Аристотеловата ''Метафизика'' сè додека не прочитал воведен текст напишан од ел-Фараби.{{sfn|Black|1996|p=188}} Космологијата на ел-Фараби во суштина се заснова на три столба: аристотеловата метафизика на причинноста, силно развиената [[Плотин|плотинска]] космологија на [[еманација]] и птоломејската астрономија.{{sfn|Reisman|2005|p=56}} Во неговиот модел, универзумот се гледа како низа концентрични кругови; најнадворешната сфера или „првото небо“, сферата на фиксните ѕвезди, Сатурн, Јупитер, Марс, Сонцето, Венера, Меркур и конечно Месечината. Во центарот на овие концентрични кругови се наоѓа подмесечевиот свет кој го содржи материјалниот свет.{{sfn|Black|1996|p=189}} Секој од овие кругови го претставува доменот на секундарните интелекти (симболизирани од самите небесни тела), кои дејствуваат како причински посредници помеѓу Првата причина (во овој случај Бог) и материјалниот свет. Понатаму, се вели дека тие произлегуваат од Бог, кој е и нивна формална и дејствена причина. Процесот на еманација започнува (метафизички, не временски) со ''Првата причина'', чија главна активност е самоконтемплацијат. Токму оваа интелектуална активност ја објаснува нејзината улога во создавањето на универзумот. Првата причина, размислувајќи за самата себе, „прелева“ и од неа „произлегува“ нематеријалниот ентитет на вториот интелект. Како и неговиот претходник, и вториот интелект размислува за себе, и на тој начин ја создава својата небесна сфера (во овој случај, сферата на фиксните ѕвезди), но покрај тоа мора да размислува и за Првата причина, што доведува до „произлегување“ на следниот интелект. Каскадата на еманација продолжува сè додека не стигне до десеттиот интелект, под кој се наоѓа материјалниот свет. И бидејќи секој интелект мора да размислува и за себе и за сè поголем број претходници, секое следно ниво на постоење станува сè посложено. Овој процес се темели на нужност, а не на волја. Со други зборови, Бог нема избор дали да го создаде универзумот или не, туку поради самото свое постоење го предизвикува неговото постоење. Овој став исто така сугерира дека универзумот е вечен, а и двете овие точки биле критикувани од [[аАл-Газали ]] во неговата критика на филозофите.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=161|2a1=Reisman|2y=2005|2p=57}} Во својата расправа за Првата причина (или Бог), ел-Фараби во голема мера се потпира на негативна теологија. Тој вели дека таа не може да се спознае со интелектуални средства, како што се дијалектичко делење или дефинирање, бидејќи поимите што се користат во овие процеси за да се дефинира нешто ја сочинуваат неговата суштина. Затоа, ако некој ја дефинира Првата причина, секој од употребените поими би претставувал дел од нејзината суштина и со тоа би дејствувал како причина за нејзиното постоење, што е невозможно, бидејќи Првата причина е непредизвикана; таа постои без да биде предизвикана. Исто така, вели дека таа не може да се познае според род и разлика, бидејќи нејзината суштина и постоење се различни од сите други, и затоа нема категорија на која припаѓа. Ако тоа би било така, тогаш не би била Првата причина, бидејќи нешто би ѝ претходело во постоењето, што исто така е невозможно. Ова укажува дека колку нешто е поедноставно во филозофска смисла, толку е посовршено. Врз основа на ова набљудување, Рајсман вели дека е можно да се согледа целата хиерархија на космологијата на ел-Фараби преку класификација во родови и видови. Секое следно ниво во оваа структура има како главни карактеристики множественост и недостаток, а токму оваа сè поголема сложеност го карактеризира материјалниот свет.{{sfn|Reisman|2005|pp=58–59}} === Епистемологија и есхатологија === Човечките суштества се единствени во визијата на ел-Фараби за универзумот, бидејќи стојат помеѓу два света: „повисокиот“, нематеријален свет на небесните интелекти и универзалните поими, и „понискиот“, материјален свет на создавање и распаѓање; тие живеат во физичко тело и затоа припаѓаат на „понискиот“ свет, но исто така имаат разумна способност што ги поврзува со „повисокиот“ свет. Секое ниво на постоење во космологијата на ел-Фараби се карактеризира со движење кон совршенство, односно станување сличен на Првата причина, односно совршен интелект. Човечкото совршенство (или „среќа“) се поистоветува со постојано интелектуално размислување и созерцување.{{sfn|Reisman|2005|p=61}} Ел-Фараби го дели интелектот на четири категории: потенцијален, актуелен, стекнат и активен. Првите три се различни состојби на човечкиот интелект, а четвртиот е Десеттиот интелект (Месечината) во неговата космологија на еманација. Потенцијалниот интелект ја претставува способноста за мислење, која ја имаат сите луѓе, а актуелниот интелект е интелект што е активен во самиот чин на мислење. Под мислење, ел-Фараби подразбира апстрахирање на универзалните поими од сетилните форми на предметите кои се перцепирани и задржани во имагинацијата на поединецот.{{sfn|Madkour|1963–1966|p=461}} Ова движење од потенцијалност кон актуелност бара активниот интелект да дејствува врз задржаните сетилни форми; исто како што Сонцето го осветлува физичкиот свет за да ни овозможи да гледаме, така активниот интелект го осветлува светот на поимите за да ни овозможи да мислиме.{{sfn|Reisman|2005|p=64}} Ова осветлување ги отстранува сите случајни својства (како време, место, квалитет) и физичноста од нив, претворајќи ги во примарни поими, кои се логички принципи како „целината е поголема од делот“. Човечкиот интелект, преку својот чин на мислење, преминува од потенцијалност во актуелност, и постепено, како што ги разбира овие поими, се поистоветува со нив (бидејќи според Аристотел, со познавањето на нешто, интелектот станува сличен на тоа).{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Бидејќи активниот интелект ги познава сите поими, тоа значи дека кога човечкиот интелект ќе ги познае сите, тој се поврзува со совршенството на активниот интелект и се нарекува стекнат интелект.{{sfn|Black|1996|p=186}} Иако овој процес изгледа механички, оставајќи малку простор за човечки избор или волја, Рајсман вели дека ел-Фараби е посветен на човечкиот волунтаризам.{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Тоа се случува кога човекот, врз основа на знаењето што го стекнал, одлучува дали ќе се насочи кон доблесни или недоблесни активности, и со тоа одлучува дали ќе ја бара вистинската среќа. И токму преку избор на етичкото и размислување за природата на етиката, актуелниот интелект може да стане „сличен“ на активниот интелект, со што се постигнува совршенство. Само преку овој процес човечката душа може да ја преживее смртта и да продолжи да постои во задгробниот живот.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=Reisman|2y=2005|2p=64}} Според ел-Фараби, задгробниот живот не е лично искуство какво што обично се замислува во религиозните традиции како [[ислам]]от и [[христијанство]]то. Сите индивидуални или разликувачки карактеристики на душата исчезнуваат по смртта на телото; преживува само разумната способност (и тоа само ако достигнала совршенство), која се обединува со сите други разумни души во активниот интелект и влегува во сфера на чиста интелигенција.{{sfn|Black|1996|p=186}} [[Хенри Горбин]] ја споредил оваа есхатологија со онаа на исмаилитските неоплатонисти, за кои овој процес го започнува следниот голем циклус на универзумот.{{sfn|Corbin|1993|p=165}} Сепак, Дебора Блек напоменува дека постојат причини за скептицизам дали ова било зрело и целосно развиено гледиште на ал-Фараби, бидејќи подоцнежни мислители како [[Ибн Туфајл]], [[Авероес]] и [[Авемпас]] тврделе дека тој го отфрлил ова гледиште во својот коментар на ''[[Никомахова етика]]'', кој е изгубен за современите истражувачи.{{sfn|Black|1996|p=186}} === Психологија, душата и пророчкото знаење === Во својата анализа на човечката душа, ел-Фараби се потпира на основна аристотелова шема, која е обликувана од коментарите на подоцнежните грчки мислители. Тој вели дека таа се состои од четири способности: ''апетитивната'' (желба за или одбивност кон сетилен објект), ''сетилната'' (перцепција преку сетилата на телесни супстанции), ''имагинативната'' (способноста која ги задржува сликите на сетилните објекти откако тие ќе бидат перцепирани, а потоа ги раздвојува и комбинира за различни цели) и ''рационалната'', која е способноста за мислење.{{sfn|Black|1996|p=184}} Последната од овие е единствена за човечките суштества и ги разликува од растенијата и животните. Таа е исто така единствениот дел од душата што ја преживува смртта на телото. Забележително е отсуството на внатрешни сетила во овој модел, како што е заедничкото сетило, кое ќе биде разгледувано од подоцнежни филозофи како [[Авицена]] и [[Авероес]].{{sfnm|1a1=Black|1y=2005|1p=313|2a1=Reisman|2y=2005|2pp=60–61}} Посебно внимание треба да се посвети на третманот на ''имагинативната'' способност на душата кај ел-Фараби, која е суштинска за неговото толкување на пророштвото и пророчкото знаење. Покрај нејзината способност да ги задржува и манипулира сетилните слики на објектите, тој ѝ ја припишува и функцијата на имитација. Со ова подразбира способност да се претстави еден објект со слика различна од неговата сопствена. Со други зборови, да се имитира „x“ значи да се замисли „x“ преку поврзување со сетилни својства кои не го опишуваат неговиот вистински изглед. Ова ја проширува претставувачката способност на имагинацијата надвор од сетилните форми и вклучува темпераменти, емоции, желби, па дури и нематеријални поими или апстрактни универзалии, како што се случува, на пример, кога „злото“ се поврзува со „темнина“.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=185|2a1=Black|2y=2005|2p=313}} Пророкот, покрај својата интелектуална способност, има и многу силна имагинација, што му овозможува да прима „прелевање“ на поими од активниот интелект (десеттиот интелект во космологијата на еманација). Овие поими потоа се поврзуваат со симболи и слики, што му овозможува да ги пренесе апстрактните вистини на начин разбирлив за обичните луѓе. Затоа, она што го прави пророчкото знаење уникатно не е неговата содржина (која е достапна и за филозофите преку докажување и мислење), туку формата што ја добива преку имагинацијата на пророкот.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=187|2a1=Corbin|2y=1993|2p=164}} === Практична филозофија (етика и политика) === Практичната примена на филозофијата била главна грижа на ел-Фараби во многу негови дела, и иако поголемиот дел од неговото филозофско творештво е под влијание на аристотеловата мисла, неговата практична филозофија јасно се темели на онаа на [[Plato]].{{sfn|Corbin|1993|p=162}} На сличен начин како во ''[[Држава (Платон)|Држава]]'' на Платон, ел-Фараби нагласува дека филозофијата е и теоретска и практична дисциплина; оние филозофи кои не го применуваат своето знаење во практични цели ги нарекува „бескорисни филозофи“. Идеалното општество, пишува тој, е насочено кон постигнување на „вистинска среќа“ (што може да се сфати како филозофско просветлување), и затоа идеалниот филозоф мора да ги усоврши сите неопходни уметности на реториката и поетиката за да ги пренесе апстрактните вистини на обичните луѓе, како и самиот да достигне просветлување.{{sfn|Black|1996|p=190}} Ел-Фараби ја споредува улогата на филозофот во општеството со улогата на лекарот во телото; здравјето на телото зависи од „рамнотежата на неговите [[хуморална теорија|телесни сокови]]“, исто како што градот е определен од моралните навики на неговите жители. Должноста на филозофот, пишува тој, е да воспостави „доблесно“ општество преку лекување на душите на луѓето, воспоставување правда и водење кон „вистинска среќа“.{{sfn|Butterworth|2005|p=278}} Ел-Фараби бил свесен дека такво општество е ретко и бара многу специфични историски околности за да се оствари, што значи дека многу малку општества би можеле да ја постигнат оваа цел. Тој ги дели „порочните“ општества, кои не успеале да го достигнат идеалното „доблесно“ општество, во три категории: незнајни, расипани и заблудени. ''Незнајните'' општества, од различни причини, не ја сфатиле целта на човечкото постоење и ја замениле потрагата по среќа со друга (пониска) цел, било тоа да е богатство, телесно уживање или моќ. Ел-Фараби споменува и „плевели“ во доблесното општество: луѓе кои се обидуваат да го попречат неговиот напредок кон вистинската човечка цел.{{sfn|Black|1996|p=191}} Најпознатиот арапски извор за политичката филозофија на ал-Фараби е неговото дело ''Ara Ahl al-Madina al-fadila''.{{efn-ua|name=Virtuous}} Иако некои го сметаат ел-Фараби за политички идеалист,<ref>{{cite book |last1=Baeck |first1=Louis |editor1-last=Laurence S. Moss |title=Joseph A. Schumpeter, Historian of Economics: Perspectives on the history of economic thought. Selected papers from the History of Economics Society Conference, 1994 |date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-415-13353-X |pages=83–99 |chapter=Ibn Khaldun's Political and Economic Realism|doi=10.4324/9780203435977-15 |chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780203435977-15/ibn-khaldun-political-economic-realism-laurence-moss?context=ubx&refId=08fba8cc-d49f-4c5a-997d-351b350f4af7}} Pg. 87: ''[[Ibn Khaldun]] drifted away from al-Farabi's political idealism''.</ref> прашањето дали ал-Фараби навистина имал намера да изложи политичка програма во своите дела останува предмет на расправа меѓу научниците. [[Хенри Горбин]], кој го смета ел-Фараби за крипто шиит, тврди дека неговите идеи треба да се разберат како „пророчка филозофија“, наместо да се толкуваат политички.{{sfn|Corbin|1993|pp=162–163}} Од друга страна, Чарлс Батерворт смета дека никаде во неговите дела ел-Фараби не зборува за пророк-законодавец или откровение (дури ни зборот филозофија ретко се спомнува), туку главната дискусија се однесува на позициите на „кралот“ и „државниците“.{{sfn|Butterworth|2005|p=276}} Средна позиција зазема Дејвид Рајсман, кој, слично како Корбин, смета дека ел-Фараби не сакал да изложи политичка доктрина (иако не оди толку далеку да ја поврзе со исламскиот гностицизам). Тој тврди дека ел-Фараби користел различни типови општества како примери во рамките на етичка дискусија, за да покаже каков ефект може да има правилното или погрешното размислување.{{sfn|Reisman|2005|p=68}} На крај, [[Џошуа Паренс]] тврди дека ел-Фараби суптилно покажувал дека панисламско општество не може да се создаде, користејќи разум за да покаже колку многу услови (како морални и разумски доблести) треба да се исполнат, со што го наведува читателот да заклучи дека луѓето не се соодветни за такво општество.<ref>Joshua Parens, An Islamic Philosophy of Virtuous Religions: Introducing Alfarabi (New York: State University of New York Press, 2006), 2.</ref> Некои други автори како [[Михаил Јакубович]] тврдат дека за ел-Фараби религијата (''milla'') и филозофијата (''falsafa'') имаат иста праксеолошка вредност (односно основа за ''amal al-fadhil'' — „доблесно дело“), додека нивото на спознание (''ilm'' — „знаење“) е различно.<ref>Mykhaylo Yakubovych. Al-Farabi's Book of Religion. Ukrainian translation, introduction and comments / Ukrainian Religious Studies Bulletin, 2008, Vol. 47, P. 237.</ref> ===Современи западни преводи=== ; Англиски: * ''Фусул ал-Мадани: Афоризми на државникот'' Кембриџ: Cambridge University Press, 1961. * ''Краток коментар за претходните анализи на Аристотел'', Питсбург: University of Pittsburgh Press, 1963. * ''Коментар и краток трактат на ел-Фараби за De interpretatione на Аристотел'', Оксфорд: Oxford University Press, 1981. * ''ел-Фараби за совршената држава'', Оксфорд: Clarendon Press, 1985. * ''Филозофијата на Платон и Аристотел од ел-фараби'', преведена и со вовед од [[Мухсин Махди]], Итака: Cornell University Press, 2001. * ''Алфараби, Политички списи. Избрани афоризми и други текстови“, Итака: Cornell University Press, 2001. * „Долгиот коментар на ел-Фараби за категориите на Аристотел на хебрејски и арапски јазик“, Во „Студии за арапската и исламската култура“, том II, уредник Абрахамов, Бињамин. Рамат: Bar-Ilan University Press, 2006. * „Алфараби, Политички списи, том II. „Политички режим“ и „Резиме на Платоновите закони“, Итака: Cornell University Press, 2015. * „Книга на писма (Китаб ел-Хуруф)“, англиски превод од Чарлс Е. Батерворт со вовед, интерпретативен есеј и анотации, плус ревидираното издание на арапскиот текст од Мухсин Махди. Предговор од Хамса Јусуф. Беркли (Калифорнија), Колеџ Зајтуна 2024. * Текстовите се преведени од Д. М. Данлоп: ** „Постоењето и дефиницијата на филозофијата. Од арапски текст што му се припишува на ел-Фараби“, „Ирак“, 1951, стр. 76–93). ** „Афоризми на државникот од ел-Фараби“, „Ирак“, 1952, стр. 93–117. ** „Воведни делови за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1955, стр. 264–282. ** „Вовед од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 117–138. ** „Воведна Рисала за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 224–235. ** „Парафраза на категориите на Аристотел од ел-Фараби [Дел 1]“, „Исламски квартален весник“, 1957, стр.&nbsp;168–197. ** „Парафраза на ел-Фараби за категориите на Аристотел [Дел 2]“, „Исламски квартал“, 1959, стр.&nbsp;21–54. ; Француски: * ''Idées des habitants de la cité vertueuse''. Превод на Карам, Ј. Члала, А. Јаусен. 1949 година. * ''Traité des opinions des habitants de la cité idéale''. Превод на Тахани Сабри. Париз: J. Vrin, 1990 година. *''Le Livre du régime politique'', вовед, излагање и коментар на Филип Валат, Париз: Les Belles Lettres, 2012 година. ; шпански: * ''Catálogo De Las Ciencias'', Мадрид: Им. де Естанислао Маестро, 1932 година. *''La ciudad ideal''. Превод на Мануел Алонсо. Мадрид: Текнос, 1995 година. * „Al-Farabi: Epístola sobre los sentidos del término intelecto“, „Revista Española de filosofía medieval“, 2002, стр.&nbsp;215–223. * ''El camino de la felicidad'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2002 година * ''Obras filosóficas y políticas'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2008 година. * ''Las filosofías de Platón y Aristóteles''. Забелешка: ''Sumario de las Leyes de Platón. Пролог и Тратадо примеро'', настава, вовед за белешки на Рафаел Рамон Гереро, Мадрид, Ápeiron Ediciones, 2017 година. ; Португалски: * ''A cidade excelente''. Превод на Мигел Ати Фиљо. Сао Паоло: Attie, 2019 година. ; Германски: * ''Der Musterstaat''. Превод на Фридрих Дитеричи. Лајден: Е. Џ. Брил, 1895 година. ==Наследство== * [[Казашки национален универзитет|Казашкиот универзитет]], го носи неговото име. Исто така постои и библиотека ел-Фараби на теренот на универзитетот. * Педагошкиот институт за култура Шимкент именуван по ел-Фараби (1967–1996). * Во многу градови на Казахстан има улици кои го носат неговото име. * Споменици се подигнати во градовите [[Алмати|Алма-Ата]], [[Шимкент]] и [[Туркестан]]. * Во 1975 година, 1100-годишнината од раѓањето на ел-Фараби била прославена на големо меѓународно ниво во Москва, Алма-Ата и Багдад.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/al-farabi-gordost-ne-tol-ko-nashego-naroda-no-i-vsego-islamskogo-mira-absattar-derbisali_a3609020|title=Аль-Фараби гордост и не е познат Абсаттар Дербисали|веб-страница= www.inform.kz |датум=2020-01-29|датум-пристап=2022-11-01}}</ref> * Астероидот од [[Астероиден појасгГлавниот појас]] [[7057 ел-Фараби]] бил именуван во негова чест.<ref name="MPC-Al-Fārābī">{{cite web |title=7057 Ал-Фараби (1990 QL2) |work= Центар за мали планети |url= http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=7057 |access-date=2016-11-21}}</ref> * Во ноември 2021 година, споменик на ел-Фараби бил откриен во Астана (тогаш Нур-Султан), Казахстан.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/monument-to-al-farabi-unveiled-in-nur-sultan_a3868769 |title=Споменик на ал-Фараби откриен во Нур-Султан |website= www.inform.kz |датум=2021-11-30|датум-на-пристап=2021-12-05}}</ref> ==Citations== ===Footnotes=== {{Notelist-ua |30em |refs= {{efn-ua |name=Portrait |Artistic impression of Farabi, in the ''[[Nuremberg Chronicle|Liber Chronicarum]]'', by [[Hartmann Schedel]], finished in 1493 AD. Note that this woodcut is reused throughout the Nuremberg Chronicle, where it also represents Anaxagoras, Isocrates, Boethius and others. }} {{efn-ua |name=Faryab—Farab |Currently [[Faryab Province|Faryab]] in modern-day [[Afghanistan]], and [[Farab]], or [[Otrar]] in modern-day [[Kazakhstan]] → {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/faryab |title=Fāryāb ii. In Modern Times|last1=Balland |first1=Daniel|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/otrar |title=Otrār|last1=Bosworth|first1=C.E.|author1-link=Clifford Edmund Bosworth|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=July 20, 2002 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}. }} {{efn-ua |name=Title |Farabi's [[Arabic name#Laqab|honorific]] title, the "Second Master" ({{langx|ar|المُعَلّم الثاني|al-Mu‘allim al-thānī}}), is also interpreted as "Second Teacher" → {{harvnb|Netton|1994|p=99}}. }} {{efn-ua |name=Music |The Wikipedia entry ''[[Kitab al-Musiqa al-Kabir]]'' ({{langx|ar|كتاب الموُسَيَقي الكِبَير|Kitāb al-mūsīqī al-kabīr}}), has ''the Great Book of Music''; ''Grand'', is according to the French translation, by [[Rodolphe d'Erlanger]] (''La musique arabe, Tome I-II: Fārābī, Grand Traité de la Musique''), and Madian (''Language-Music Relationships in Fārābī's Grand Book of Music'', PhD. diss., Cornell University, 1992) → {{harvnb|Sawa|2012}}. [[Nota bene|{{#tag:math|\mathrm{N}\!\!\mathrm{B} }}]]: ''Musiqi'', later ''Musiqa'', is the [[Arabic]] term for music, the correct title of Farabi's book is as aforementioned with [[Romanization of Arabic|Romanization]]; {{harvnb|Touma|1996|p=10}}, has ''al-Musiqa'', but Western scholarly works all have ''al-Musiqi'' → {{cite encyclopedia|last1=Farmer|first1=Henry G.|author-link=Henry George Farmer|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]] |date=1913–1936 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-08265-4|volume=III|pages=749b–755b (esp. p. 751b)|edition=1st |chapter=Mūsīḳī|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/music-history-ii |title=Music History ii. ca. 650 to 1370 CE |last1=Neubauer|first1=Eckhard|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=February 20, 2009|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 March 2023}}; {{cite encyclopedia|last1=Wright|first1=Owen|editor1-last=[[H. A. R. Gibb]]|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|edition=2nd|date=1954–2007|orig-date=1992|publisher=Brill |location=Leiden|volume=VII|pages=681a–688b (esp. 682b)|isbn=90-04-07026-5|chapter=Mūsīḳī, later Mūsīḳā|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0812|chapter-url-access=subscription|display-editors=etal| chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0812}}. }} {{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} {{efn-ua |name=Enumeration |''Enumeration of the Sciences,'' ({{langx|ar|كتاب إحصاء العُلوُم|Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De scientiis,'' is the established English name of this book → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 1}}. Former academic works may refer to it as ''Classification of Sciences;'' e.g., {{harvnb|Madkour|1963–1966|p=453}}. }} {{efn-ua |name=Aql |''Epistle on the Intellect'', or ''Treatise on the Intellect'' ({{langx|ar|رسالة فى العقل|Risālah fi’l-‘aql}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De intellectu'' → {{harvnb|López-Farjeat|2020|loc=§ 4}}. }} {{efn-ua |name=Birth |The date of Farabi's birth is unknown → {{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Life}}; {{harvnb|Rudolph|2017|p= 537}}; {{harvnb|Vallat |2020|p=551a}}. [[Ibn Khallikan]] claims that Farabi died at the age of 80, meaning 80 [[Lunar calendar|Lunar]], i.e., {{circa|78}} [[Solar calendar|Solar]] years, isn't/aren't any other source(s) to prove or disprove [[Ibn Khallikan]]'s claim? Based on his statement, [[Henry Corbin]], correctly, gives the date of Farabi's birth as {{circa|872}}; however, after the publication of the article by {{harvnb|Mahdi|Wright|1970–1980}}, decisively giving {{circa|870–950}}, scholars followed suit till today. The date of Farabi's death is more precise. }} {{efn-ua |name=Alt |Alternative names include: ''Abunaser'', ''Alfarabi'', ''Avenassar'', and ''Farabi''. }} {{efn-ua |name=Syriac Aristotelian |For the Syriac Aristotelian tradition → {{cite book |last1=Watt |first1=John W. |editor1-last=Damien Janos |title=Ideas in Motion in Baghdad and Beyond: Philosophical and Theological Exchanges between Christians and Muslims in the Third/Ninth and Fourth/Tenth Centuries|series=Islamic History and Civilization. Studies and Texts. Volume 124 |date=2015 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-30602-8|issn=0929-2403 |pages=7–43 |chapter=The Syriac Aristotelian Tradition and the Syro-Arabic Baghdad Philosophers|doi=10.1163/9789004306264_003|chapter-url-access=subscription|chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004306264_003}} }} {{efn-ua |name=Christian |[[Syriac Christianity|Syriac Christian]]. Reisman doesn't define which branch of [[Eastern Christianity]] they belonged to. He only states: "''This association with Christian scholarly circles in Baghdad links Farabi to the Syriac neo-Aristotelian tradition'' ..." → {{harvnb|Reisman|2005|p=53}}. }} {{efn-ua |name=Awzalagh |{{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Stories and Legends}}:{{blockquote| ''In modern Turkish scholarship the pronunciation is given as Uzlug[h] (İA V, p. 451), without any explanation.''}} → {{cite encyclopedia|last1=Kaya|first1=Mahmut|last2=Alaeddin Jebrini |title=[[İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|editor-last=[[Tahsin Yazıcı (scholar)|Tahsin Yazıcı]]|display-editors=etal|chapter=Fârâbî: Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî (ِö. 339/950)|lang=tr|chapter-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1 }} }} {{efn-ua |name=Mabadi Summary |Once Farabi finished the ''Virtuous City'' and inserted the Chapter headings, later, somebody inquired him to include sections, summarizing the Chapters, and this he did in Cairo. These six Sections are referred to as ''Summery'' of the ''Virtuous City'' → {{cite journal |last1=Mahdi|first1=Muhsin S.|author-link=Muhsin Mahdi|title= Fārābī's Imperfect State|journal=Journal of the American Oriental Society|date=1990 |volume=CX |issue=4|pages=691–726 (esp. pp. 720 ff.)|url-access=registration|doi=10.2307/602898|s2cid=163394266|jstor=602898|url=https://www.jstor.org/stable/602898 }}. }} {{efn-ua |name=Alchemy |''Epistle on the Necessity of the Art of Alchemy'' ({{langx|ar|رسالة في وُجُوب صِنآعة الكيمياء|Risāla fī Wujūb ṣinā‘at al-kimiyā’}}) → {{harvnb|Rudolph|2017|p=571}}. }} {{efn-ua |name=Harmonization |A common abbreviated title of the book ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn}}). Its full title is ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن‌ أفلآطوُن الإِلاهي وأرسطوُطآليس|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn aflāṭūn al-ilāhī wa-arisṭūṭālīs}}), ''Harmonization of the Opinions of the Two Sages the Divine Plato and Aristotle''. Attribution of this text to Farabi is currently hotly debated → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 7}}. }} notelistend}} === References === {{Reflist |30em |refs= Refend}} ===Bibliography=== *{{cite book |last1=Adamson |first1=Peter S.|author-link=Peter Adamson (philosopher) |title=Philosophy in The Islamic World: a history of philosophy without any gaps. Volume III |date=2016 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-957749-1 |pages=63–76}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|author-link=Deborah Black|editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]]|editor2-last=[[Oliver Leaman]]|title=History of Islamic Philosophy|series=Routledge History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge|location=London & New York|isbn=978-0-415-05667-0 |pages=178–197 |chapter=Fārābī}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge |isbn=0-521-81743-9|pages=308–326|chapter=Psychology: Soul and Intellect|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.015|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.015}} *{{cite book |last1=Butterworth |first1=C.E.|author-link=Charles Butterworth (philosopher) |editor1-last=Michael T. Gibbons|title=The Encyclopedia of Political Thought|date=2015 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd|location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-1-405-19129-6|chapter=Alfarabi (870–950)|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://www.academia.edu/13809063}} *{{cite book|last1=Butterworth|first1=C.E.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9|pages=266–286|chapter=Ethical and Political Philosophy|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.013|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.013}} *{{cite book|last1=Corbin|first1=Henry|author-link=Henry Corbin|translator=Liadain Sherrard, with the assistance of Philip Sherrard|title=History of Islamic Philosophy|date=1993|publisher=Kegan Paul International, in association with the Islamic Publications Ltd|location=London |isbn=978-0-7103-0416-2|url=https://www.iis.ac.uk/publications-listing/1993/history-of-islamic-philosophy/|url-access=subscription}} *{{cite book |last1=Daiber |first1=Hans |editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]] |editor2-last=[[Oliver Leaman]] |title=History of Islamic Philosophy |series=History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=978-0-415-05667-0 |pages=841–885 |chapter=Political Philosophy}} *{{cite encyclopedia | editor-last=Hockey|editor-first=Thomas | last = Dhanani | first = Alnoor | title=Fārābī: Abū Naṣr | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers| publisher = Springer | year = 2007 | location = New York | pages = 356–357 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.pdf PDF version]) *{{cite encyclopedia|last1=Druart|first1=Thérèse-Anne|date=December 21, 2021|title=Farabi|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/entries/al-farabi/| access-date=January 7, 2023}} *{{cite book |last1=Fakhry|first1=M.|author-link=Majid Fakhry|title=Ethical Theories in Islam|edition=2nd Expanded|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume VIII|date=1994|publisher=Brill |location=Leiden |isbn=9004-10107-1|issn=0169-8729}} *{{cite book |last1=Fakhry |first1=M.|title=Fārābī, Founder of Islamic Neoplatonism: His Life, Works, and Influence|series=Great Islamic Thinkers|date=2002 |publisher=Oneworld |location=Oxford |isbn=1-85168-302-X |url=https://archive.org/details/alfarabifoundero0000fakh| url-access=limited}} *{{cite book|last1=Galston|first1=Miriam|author-link=Miriam Galston|title=Politics and Excellence: The Political Philosophy of Alfarabi|date=1990 |publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-07808-4}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i |title=Fārābī i. Biography. |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012a |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-iv |title=Fārābī iv. Fārābī and Greek Philosophy|last1=Gutas |first1=D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012b|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal |last1=Haque |first1=Amber |title=Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists |journal=Journal of Religion and Health |date=2004 |volume=XLIII |issue=4 |pages=357–377 |doi=10.1007/s10943-004-4302-z|s2cid=38740431|jstor=27512819 }} *{{cite encyclopedia|last1=López-Farjeat|first1=Luis Xavier|date=June 21, 2020|title=Farabi's Psychology and Epistemology|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/al-farabi-psych/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Madkour |first1=Ibrahim |editor1-last=Sharif |editor1-first=Mian M. |title=A History of Muslim Philosophy. With short accounts of other-disciplines and the modern renaissance in Muslim lands|url=https://archive.org/details/histmusphil-v1/histmusphil-v1/ |date=1963–1966 |publisher=Otto Harrassowitz |location=Wiesbaden|volume=I |pages=450–468|chapter=Fārābī|archive-url=https://web.archive.org/web/20070325171417/http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf |archive-date=2007-03-25 |chapter-url=http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf}} *{{cite encyclopedia|last1=McGinnis|first1=Jon|date=March 21, 2022|title=Arabic and Islamic Natural Philosophy and Natural Science|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/arabic-islamic-natural/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|author1-link=Muhsin Mahdi |last2=Wright |first2=Owen |editor1-last=Gillispie |editor1-first=Charles C.|editor-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography |date=1970–1980 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |isbn=0-684-16962-2|volume=IV |pages=523a–526b |chapter=Fārābī, Abū Naṣr}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-vi |title=Fārābī vi. Political Philosophy|last1=Mahdi|first1=M.S.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 1, 2000|website=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|title=Alfarabi and the Foundation of Islamic Political Philosophy: Essays in Interpretation. With a Foreword by C.E. Butterworth|date=2010|orig-date=2001|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-50186-4}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|author-link=Ian Richard Netton|title=Allāh Transcendent: Studies in the Structure and Semiotics of Islamic Philosophy, Theology and Cosmology |date=1994 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-7007-0287-3 |pages=99–148 (Chapter III: Fārābī The Search for Order)}} *{{cite web |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/al-farabi-abu-nasr-c-870-950/v-1 |url-access=subscription|title=Farabi, Abu Nasr (c.870–950)|last1=Netton|first1=I.R.|editor-last=Edward Craig |date=1998 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|publisher=Taylor and Francis}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|title=Fārābī and His School|series=Arabic Thought and Culture|date=1992 |publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=0-415-03594-5}} *{{cite book|last1=Reisman|first1=David C.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9 |pages=52–71|chapter=Fārābī and the Philosophical Curriculum|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.004|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.004}} *{{cite book|last1=Rudolph|first1=Ulrich|editor1-last=Ulrich Rudolph|editor2-last=Rotraud Hansberger|editor3-last=Peter S. Adamson|translator-last1=Rotraud Hansberger|title=Philosophy in the Islamic World. Volume I: 8th—10th Centuries|series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East. Volume: 115/1 |date=2017 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-32316-2|issn=0169-9423|doi=10.1163/9789004492547_012 |pages=526–654 |chapter=Chapter XIII: Abū Naṣr Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004492547_012}} *{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-v |title=Fārābī v. Music. |last1=Sawa|first1=George D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Streetman|first1=W. Craig |editor1-last=[[İbrahim Kalın]]|title=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam |date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-981257-8|volume=I|pages=231a–235a|chapter=Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref:oiso/9780199812578.001.0001/acref-9780199812578-e-62?rskey=0cZssl&result=62}} *{{cite book|last1=Touma|first1=H.H.|author-link=Habib Hassan Touma|translator=Laurie Schwartz|title=The Music of the Arabs. New expanded edition|date=1996|publisher=Amadeus Press|location=Portland, Oregon|isbn=0-931340-88-8}} *{{cite encyclopedia |last1=Vallat |first1=Philippe |chapter=Al-Fārābī, Abū Naṣr |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_165|pages=521a–559a |edition=2nd|s2cid=226604560|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_165}} *{{cite encyclopedia|last1=Weber|first1=Michael C.|editor1-last=[[Thomas F. Glick]]|editor2-last=Steven J. Livesey |editor3-last=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology and Medicine, An Encyclopedia|series=Routledge Revivals|date=2017|orig-date=2006|publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=978-1-138-05670-1|pages=169a–172a |chapter=Farabi}} *{{cite encyclopedia |last1=Zonta |first1=Mauro |chapter=Al-Fārābī, Latin Translations of |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_166|pages=559b–562a|edition=2nd|s2cid=242530993|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_166}} ==Further reading== *{{cite journal|last1=Guerrero|first1=Rafael Ramón|title=Apuntes biográficos de Fârâbî según sus vidas árabes|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2306871|journal=Anaquel de Estudios Árabes|date=2003|language=Spanish|volume=XIV|pages=231–238|format=PDF}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-index|title=Fārābī, Abū Naṣr. Table of Content: i. Biography. ii. Logic. iii. Metaphysics. iv. Fārābī and Greek Philosophy. v. Music. vi. Political Philosophy |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas |last2=Black|first2=D.L.|author2-link=Deborah Black |last3=Druart|first3=Thérèse-Anne|last4=Gutas|first4=D.|last5=Sawa|first5=George D.|last6=Mahdi|first6=M.S.|author6-link=Muhsin Mahdi|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|editor-link=Ehsan Yarshater|date=January 24, 2012 |website=Encuclopædia Iranica |publisher=Encuclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal|last1=Marcinkowski|first1=Christoph|title=A Biographical Note on Ibn Bājjah (Avempace) and an English Translation of his Annotations to Fārābī's Isagoge|journal=Iqbal Review|date=2002|volume=XLIII|issue=2|pages=83–99 |url=http://iqbalcyberlibrary.net/en/IRE-APR-2002.html}} *{{cite journal|last1=Monteil|first1=Jean-François|title=La transmission d'Aristote par les Arabes à la chrétienté occidentale: une trouvaille relative au De Interpretatione|journal=Revista Española de Filosofía Medieval|date=2004|volume=XI|pages=181–195|doi=10.21071/refime.v11i.9230 |doi-access=free|language=French|hdl=10396/23224|hdl-access=free}} *{{cite book|last1=Rescher|first1=Nicholas|author-link=Nicholas Rescher|title=Fārābī: An Annotated Bibliography|date=1962|publisher=University of Pittsburgh Press|location=Pittsburgh|oclc=1857750}} *{{cite journal |last1=Strauss |first1=L. |author-link=Leo Strauss|title=Eine vermisste Schrift Farabis |journal=Monatschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judentums |date=1936 |volume=LXXX |issue=2 |pages=96–106 |url=https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/cm/periodical/titleinfo/2839952 |language=German |format=PDF}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=Louis Ginzberg Jubilee Volume: On the Occasion of His Seventieth Birthday |date=1945 |publisher=American Academy for Jewish Research |location=New York |pages=357–393 |url=https://archive.org/details/louisginbergjubelivolume |chapter=Fārābī's Plato|oclc=504266057}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|editor1-last=Green |editor1-first=Kenneth Hart |title=Leo Strauss on Maimonides: The Complete Writings |date=2013 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-77677-4 |pages=275–313 |chapter=Some Remarks on the Political Science of Maimonides and Farabi}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=What Is Political Philosophy and Other Studies |date=1988 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=0-226-77713-8 |pages=134–154 |chapter=How Fārābī Read Plato's Laws}} == External links == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{cite encyclopedia | last = Mahdi | first = Muhsin | url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830901380.html |title=Al-Fārābī, Abū Naṣr Muḥammad Ibn Muḥammad Ibn Ṭarkhān Ibn Awzalagh | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography|Complete Dictionary of Scientific Biography]] | publisher = Encyclopedia.com | orig-year=1970–80 | year = 2008 }} * [https://www.britannica.com/eb/article-9033714/al-Farabi al-Farabi at Britannica] * [http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H021.htm Abu Nasr al-Farabi at muslimphilosophy.com] * Review (fr) of [[Nicholas Rescher|Rescher]]'s ''Al-Fârâbî : An Annotated Bibliography'' (Pitt. Univ. Press, 1962) at [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/phlou_0035-3841_1964_num_62_76_5281_t1_0667_0000_2 Persée.fr].*[http://users.ox.ac.uk/~worc0337/authors/al-farabi.html al-Fārābi]—brief introduction by Peter J. King * [http://sacred-texts.com/isl/palf/index.htm The Philosophy of Alfarabi and Its Influence on Medieval Thought (1947)] * ''[http://www.wilbourhall.org/index.html#farabi al-madina al-fadila (The Virtuous City)]''. German introduction with Arabic text. * [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/farabi-soghdian-origin Article discussing Soghdian origin for Farabi] [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/Farabiremarksonbackground.pdf?attredirects=0 PDF version][https://archive.org/details/SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic] * [https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html ALFARABI-Trinity College ] * [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf ALFARABI-Unesco] * [https://web.archive.org/web/20160120161903/http://islamandscience.net/islamandscience/people/other-scientists-and-inventors/abu-nasr-al-farabi-872-950/ Al Farabi] 9f4l4qpt8boez187kh18mojhzz53yc6 5537843 5537841 2026-04-11T20:40:45Z Тиверополник 1815 5537843 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | image = Alpharabius in Liber Chronicarum 1493 AD.png |caption = Portrait of Al-Farabi—Alpharabius | era = [[Исламска златна доба]] | name = Абу Наср Фараби | birth_date = {{circa|870}} | birth_place = [[Фарјаб]], [[Голем Хорасан|Хорасан]] или <br/>[[Отрар]], [[Трансоксијана]] | other_names = Вториот учител | death_date = {{circa|950}} | death_place = [[Дамаск]] | main_interests = [[исламска филозофија#Политичка филозофија|Политичка филозофија]] · [[исламска филозофија#Филозофија на религијата|Филозофија на религијата]] · [[Физика во средновековниот исламски свет|Физика]] · [[Исламска метафизика|Метафизика]] · [[Логика во исламската филозофија|Логика]] · [[Психологија во средновековниот исламски свет|Психологија]] · [[Исламска филозофија#Епистемологија|Епистемологија]] · [[Исламска етика|Етика]] · [[Музичка теорија]] | notable_ideas = Татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламски неооплатонизам]], Основач на [[исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]] | region = [[Исламска филозофија]] | school_tradition = [[Аристотелизам]] · [[Платонизам во исламската филозофија|Неоплатонизам]] | notable_works = ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' ("Голема книга за музиката"),|name=Music |The Wikipedia entry ''[[Kitab al-Musiqa al-Kabir]]'' ({{langx|ar|كتاب الموُسَيَقي الكِبَير|Kitāb al-mūsīqī al-kabīr}}), has ''the Great Book of Music''; ''Grand'', is according to the French translation, by [[Rodolphe d'Erlanger]] (''La musique arabe, Tome I-II: Fārābī, Grand Traité de la Musique''), and Madian (''Language-Music Relationships in Fārābī's Grand Book of Music'', PhD. diss., Cornell University, 1992) → {{harvnb|Sawa|2012}}. [[Nota bene|{{#tag:math|\mathrm{N}\!\!\mathrm{B} }}]]: ''Musiqi'', later ''Musiqa'', is the [[Arabic]] term for music, the correct title of Farabi's book is as aforementioned with [[Romanization of Arabic|Romanization]]; {{harvnb|Touma|1996|p=10}}, has ''al-Musiqa'', but Western scholarly works all have ''al-Musiqi'' → {{cite encyclopedia|last1=Farmer|first1=Henry G.|author-link=Henry George Farmer|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]] |date=1913–1936 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-08265-4|volume=III|pages=749b–755b (esp. p. 751b)|edition=1st |chapter=Mūsīḳī|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/music-history-ii |title=Music History ii. ca. 650 to 1370 CE |last1=Neubauer|first1=Eckhard|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=February 20, 2009|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 March 2023}}; {{cite encyclopedia|last1=Wright|first1=Owen|editor1-last=[[H. A. R. Gibb]]|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|edition=2nd|date=1954–2007|orig-date=1992|publisher=Brill |location=Leiden|volume=VII|pages=681a–688b (esp. 682b)|isbn=90-04-07026-5|chapter=Mūsīḳī, later Mūsīḳā|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0812|chapter-url-access=subscription|display-editors=etal| chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0812}}. ''Ара ел-Мадина ел-Фадила'' ("Доблестниот град"),{{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} ''Китаб Иша ел-Улум'' ("Класификација на науките"),{{efn-ua |name=Enumeration |''Enumeration of the Sciences,'' ({{langx|ar|كتاب إحصاء العُلوُم|Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De scientiis,'' is the established English name of this book → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 1}}. Former academic works may refer to it as ''Classification of Sciences;'' e.g., {{harvnb|Madkour|1963–1966|p=453}}. }} ''Рисала еил-акл'' ("Послание за разумот"){{efn-ua |name=Aql |''Epistle on the Intellect'', or ''Treatise on the Intellect'' ({{langx|ar|رسالة فى العقل|Risālah fi’l-‘aql}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De intellectu'' → {{harvnb|López-Farjeat|2020|loc=§ 4}}. }} }} '''Абу Наср Мухамед ел-Фараби''' ({{langx|ar|أبو نصر محمد الفارابي|Abū Naṣr Muḥammad al-Fārābī}}; {{circa|870}}{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Corbin|2y=1993|2p=158|3a1=Mahdi|3a2=Wright|3y=1970–1980|3p=523a}}{{efn-ua |name=Birth |The date of Farabi's birth is unknown → {{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Life}}; {{harvnb|Rudolph|2017|p= 537}}; {{harvnb|Vallat |2020|p=551a}}. [[Ibn Khallikan]] claims that Farabi died at the age of 80, meaning 80 [[Lunar calendar|Lunar]], i.e., {{circa|78}} [[Solar calendar|Solar]] years, isn't/aren't any other source(s) to prove or disprove [[Ibn Khallikan]]'s claim? Based on his statement, [[Henry Corbin]], correctly, gives the date of Farabi's birth as {{circa|872}}; however, after the publication of the article by {{harvnb|Mahdi|Wright|1970–1980}}, decisively giving {{circa|870–950}}, scholars followed suit till today. The date of Farabi's death is more precise.}} – 14 декември 950 – 12 јануари 951),{{sfnm|1a1=Gutas|1y=2012a|1loc=§ Life|2a1=Rudolph|2y= 2017|2pp=538–539|3a1=Vallat|3y=2020|3p=551b}} познат во [[Грчки Исток и латински Запад|грчкиот исток и латинскиот запад]] како '''Алфараби''',{{sfn|Weber|2017|p=169a}}{{efn-ua |name=Alt |Alternative names include: ''Abunaser'', ''Alfarabi'', ''Avenassar'', and ''Farabi''. }} — ран [[Рана исламска филозофија#Фарабизам|исламски филозоф]] и [[музички теоретичар]].{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Mahdi|2a2=Wright|2y=1970–1980|2p=523a|3a1=Streetman|3y=2014|3p=231a}} Тој бил означен како „татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламскиот неоплатонизам]]“,{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1loc=passim|2a1=Netton|2y=1998|2loc=summary}} и „основач на [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]]“.{{sfnm|1a1=Butterworth|1y=2015|1p=2a|2a1=Daiber|2y=1996|2p=848|3a1=Galston|3y=1990|3p=5|4a1=Mahdi|4y=2010|4loc=passim}} Областите на филозофски интерес на ел-Фараби вклучувале — но не биле ограничени на, [[Исламска филозофија#Социјална филозофија|филозофија на општеството]] и [[Исламска филозофија#Филозофија на религијата|религијата]];<ref>{{cite SEP|last=Germann|first=Nadja|title=Farabi's Philosophy of Society and Religion|date=Spring 2021|url-id=al-farabi-soc-rel/}}</ref> [[филозофија на јазикот]] и [[Логика во исламската филозофија#Аристотелова логика|логика]];<ref>{{cite SEP|author-last1=Hodges|author-first1=Wilfrid|last2=Thérèse-Anne Druart|title=Farabi's Philosophy of Logic and Language|date=Winter 2020| url-id=al-farabi-logic/#FounArab}}</ref> [[Психологија во средновековниот исламски свет|психологија]] и [[Исламска филозофија#Епистемологија|епистемологија]];{{sfn|López-Farjeat|2020}} [[Исламска метафизика|метафизика]],<ref>{{cite SEP|last=Menn|first=Stephen|title=Farabi's Metaphysics|date=Winter 2021|url-id=al-farabi-metaphysics/}}</ref> [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|политичка филозофија]],{{sfn|Mahdi|2000|loc=passim}} и [[Исламска етика|етика]].{{sfn|Fakhry|1994|pp=78–85}} Тој бил експерт и во практичното [[Сценска уметност#Музика|музицирање]] и во [[Историја на инструменти од фамилијата лејта#Мислители и полимати од Централна Азија и Арабија|музичка теорија]],{{sfn|Sawa|2012|loc=passim}} и иако не бил по природа научник,{{sfnm|1a1=Madkour|1y=1963–1966|1pp=452–453|2a1=Weber|2y=2017|2p=169a}} неговите дела вклучувале [[Астрономија во средновековниот исламски свет|астрономија]],{{sfn|Dhanani|2007|pp=356–357}} [[Математика во средновековниот исламски свет|математика]],<ref>{{cite journal |last1=Shamsi |first1=F. A. |title=Farabi's Treatise on Certain Obscurities in Books I and V of Euclid's Elements |journal=Journal for the History of Arabic Science|date=1984 |volume=VIII |issue=1–2 |pages=31–42|issn=0379-2927 |url=https://findit.library.yale.edu/images_layout/view?parentoid=15730291&increment=34}}</ref> [[Космологија во средновековниот ислам|космологија]],<ref>{{cite book|last1=Janos|first1=Damien|title=Method, Structure, and Development in Fārābī's Cosmology|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume 85|date=2012 |publisher=Brill |location=Leiden |doi=10.1163/9789004217324 |isbn=978-90-04-20615-1|issn=0169-8729|s2cid=118794688|s2cid-access=free}}</ref> и [[Физика во средновековниот исламски свет|физика]].{{sfn|Druart|2021|loc=§ 5}} Ел-Фараби се сметал за првиот [[Муслиман]] кој ја претставил филозофијата како кохерентен систем во [[Муслимански свет|Исламскиот свет]],{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1pp=128 ff.|2a1=Gutas|2y=2012b|2loc=passim|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} и создал сопствен филозофски систем,{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1992|3p=1|4a1=Rudolph|4y=2017|4p=596}} кој развил филозофија што значително ги надминала школастичките интереси на неговите [[Грчко-римскисвет|грчко-римски]] [[неоплатонизам]] и сириски [[Аристотелизам|аристотелски]] претходници.{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=64|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1994|3p=101}}{{efn-ua |name=Syriac Aristotelian |For the Syriac Aristotelian tradition → {{cite book |last1=Watt |first1=John W. |editor1-last=Damien Janos |title=Ideas in Motion in Baghdad and Beyond: Philosophical and Theological Exchanges between Christians and Muslims in the Third/Ninth and Fourth/Tenth Centuries|series=Islamic History and Civilization. Studies and Texts. Volume 124 |date=2015 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-30602-8|issn=0929-2403 |pages=7–43 |chapter=The Syriac Aristotelian Tradition and the Syro-Arabic Baghdad Philosophers|doi=10.1163/9789004306264_003|chapter-url-access=subscription|chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004306264_003}} }} Дека бил повеќе од пионер во [[Исламска филозофија]]{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1p=vii|2a1=Netton|2y=1992|2p=1|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} се гледало од тоа што подоцнежните автори го нарекувале „Вториот учител“,<ref>{{cite book |last1=Adamec |first1=Ludwig W.|author-link=Ludwig W. Adamec|title=Historical Dictionary of Islam|series=Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements. No. 95|date=2009 |publisher=The Scarecrow Press, Inc.|location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-6161-9 |pages=95–96 |edition=2nd}}</ref>{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Corbin|2y=1993|2p=58|3a1=López-Farjeat|3y=2020|3loc=Intro|4a1=Netton|4y=1994|4p=99}}{{efn-ua |name=Title |Farabi's [[Arabic name#Laqab|honorific]] title, the "Second Master" ({{langx|ar|المُعَلّم الثاني|al-Mu‘allim al-thānī}}), is also interpreted as "Second Teacher" → {{harvnb|Netton|1994|p=99}}. }} при што [[Аристотел]] бил првиот. Филозофи кои биле под влијание на ел-Фараби вклучуваат [[Јахја ибн Ади]], [[Абу Сулејман Сиџистани]], [[Абу ел-Хасан ел-Амири]] и [[Абу Хајан ел-Тавхиди]];{{sfn|Netton|1992|pp=8–18}} [[Авицена]], [[Шихаб ел-Дин Јахја ибн Хабаш Сухраварди|Сухраварди]] и [[Мула Садра]];{{sfn|Corbin|1993|pp=160–165}} [[Авемпасе]], [[Ибн Туфаил]] и [[Авероес]];{{sfn|Fakhry|2002|pp=136–146}} [[Мојсеј Мајмонид]],<ref>{{cite SEP|last=Pessin|first=Sarah|date=Spring 2007|title=The Influence of Islamic Thought on Maimonides|url-id=maimonides-islamic/}}</ref> [[Алберт Велики]],{{sfn|Vallat|2020|p=553a}} и [[Лео Штраус]].<ref>{{Cite journal| doi = 10.2307/1773441 | issn = 0333-5372 | volume = 19 | issue = 2 | pages = 235–259 | last1 = Brague | first1 = Rémi| title = Athens, Jerusalem, Mecca: Leo Strauss's "Muslim" Understanding of Greek Philosophy | journal = Poetics Today | year = 1998| jstor = 1773441}}</ref> Тој бил познат и во грчкиот Исток и латинскиот Запад,{{sfn|Zonta|2020|pp=559b–562a}} како и во [[Муслимански свет|Исламски свет]]. == Биографија == Постоечките варијации во основните извештаи за потеклото и родословието на ел-Фараби укажуваат дека тие не биле запишани за време на неговиот живот или набргу потоа од некој со конкретни информации, туку се темелеле на гласини или претпоставки (како што е случајот и со други негови современици). Малку се знае за неговиот живот. Раните извори вклучуваат автобиографски пасус во кој ел-Фараби ја следи историјата на логиката и филозофијата до своето време, како и кратки спомнувања од [[ел-Масуди]], [[Ибн ел-Надим]] и [[Ибн Хавкал]]. [[Саид ел-Андалуси]] напишал биографија за ел-Фараби. [[Арапски јазик|Арапските]] биографи од 12–13 век имале малку факти на располагање и користеле измислени приказни за неговиот живот.<ref name=Iranica>{{cite encyclopedia |first=Dimitri |last=Gutas |title=Farabi i. Biography|encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date= April 4, 2010 |url= http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i}}</ref> Од случајни извештаи е познато дека тој поминал значително време (поголемиот дел од својот научен живот) во [[Багдад]] со [[Сириско христијанство|сириски христијански]] научници,{{efn-ua |name=Christian |[[Syriac Christianity|Syriac Christian]]. Reisman doesn't define which branch of [[Eastern Christianity]] they belonged to. He only states: "''This association with Christian scholarly circles in Baghdad links Farabi to the Syriac neo-Aristotelian tradition'' ..." → {{harvnb|Reisman|2005|p=53}}. }} вклучувајќи го [[Свештенство|свештеникот]] Јухана ибн Хајлан, [[Јахја ибн Ади]] и Абу Исхак Ибрахим ел-Багдади. Подоцна поминал време во [[Дамаск]] и во Египет пред да се врати во Дамаск, каде што починал во 950–951 година.{{sfn|Reisman|2005|pp=52–53}} Неговото име било Абу Наср Мухамед ибн Мухамед ел-Фараби,<ref name="Iranica"/> понекогаш со семејното презиме ел-Тархани, односно елементот [[Тархан]] се појавува во една [[нисба (ономастика)|нисба]].<ref name="Iranica" /> Неговиот дедо не бил познат меѓу неговите современици, но името Авзалаг,{{efn-ua |name=Awzalagh |{{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Stories and Legends}}:{{blockquote| ''In modern Turkish scholarship the pronunciation is given as Uzlug[h] (İA V, p. 451), without any explanation.''}} → {{cite encyclopedia|last1=Kaya|first1=Mahmut|last2=Alaeddin Jebrini |title=[[İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|editor-last=[[Tahsin Yazıcı (scholar)|Tahsin Yazıcı]]|display-editors=etal|chapter=Fârâbî: Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî (ِö. 339/950)|lang=tr|chapter-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1 }} }} на арапски, се појавува подоцна во делата на [[Ибн Аби Усајбија]], а името на неговиот прадедо во делата на [[Ибн Халикан]].<ref name="Iranica" /> Неговото родно место можело да биде кое било од многуте места во [[Средна Азија]] — тогаш позната под името [[Хорасан]]. Зборот {{tlit|fa|farab}} е персиски термин за место кое се наводнува со изворска вода или тек од блиска река. Така, постојат многу места што го носат тоа име (или негови варијации) во тој регион, како што се Фараб ([[Отрар]]) на реката Јаксарт ([[Сир Дарја]]) во денешен [[Казахстан]]; Фараб, сѐ уште постоечко село во предградијата на градот Чахарџуј/Амул (денешен [[Туркменабат]]) на реката Оксус [[Аму Дарја]] во [[Туркменистан]], на [[Пат на свилата|Патот на свилата]], кој ги поврзувал [[Мерв]] со [[Бухара]], или [[Фарајаб (покраина)|Фарајаб]] во [[Голем Хорасан]] (денешен [[Авганистан]]). Постариот [[Персиски јазик|персиски]]<ref name="Iranica" /> Параб (во [[Худуд ел-алам]]) или Фарајаб (исто така Париџаб), е чест персиски топоним што значи „земји наводнувани со пренасочување на речна вода“.<ref>Daniel Balland, "[https://iranicaonline.org/articles/faryab Fāryāb]" in Encyclopædia Iranica. excerpt: "Fāryāb (also Pāryāb), common Persian toponym meaning “lands irrigated by diversion of river water"</ref><ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html Dehkhoda Dictionary under "Parab"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003184408/http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html |date=2011-10-03 }} excerpt: "پاراب . (اِ مرکب ) زراعتی که به آب چشمه و کاریز ورودخانه و مانند آن کنند مَسقوی . آبی . مقابل دیم" (translation: "Lands irrigated by diversion of river water, springs and [[qanat]]s.")</ref> === Потекло === [[File:Iranian Farabi.jpg|thumb|upright=0.6|left|Иранска поштенска марка со замислен лик на ел-Фараби]] Додека некои научници тврдат дека неговото етничко потекло не може да се утврди,<ref name="Iranica" /><ref name="bartholomew.stanford.edu">{{cite web|author=Lessons with Texts by Alfarabi |url=http://bartholomew.stanford.edu/authors/alfarabitext.html |title=D. Gutas, "AlFarabi" in Barthaolomew's World accessed Feb 18, 2010 |publisher=Bartholomew.stanford.edu |access-date=2012-09-19}}</ref>{{sfn|Reisman|2005|p=53}}<ref>F. Abiola Irele/Biodun Jeyifo, "Farabi", in ''The Oxford Encyclopedia of African Thought'', Vol. 1, p. 379.</ref> други го опишуваат како личност со персиско или туркиско потекло. Средновековниот [[Арапи|арапски]] историчар [[Ибн Аби Усајбија]] (починал во 1270) — еден од најстарите биографи на ел-Фараби — наведува во своето дело „Ујун“ дека таткото на ел-Фараби бил од [[Персијци|персиско]] потекло.<ref name="Iranica"/><ref>Ebn Abi Osaybea, Oyun al-anba fi tabaqat at-atebba, ed. A. Müller, Cairo, 1299/1882. وكان ابوه قائد جيش وهو فارسي المنتسب</ref> [[ел-Шахразури]], кој живеел околу 1288 година и напишал рана биографија, исто така наведува дека ал-Фараби потекнувал од персиско семејство.<ref name="Nasr">[[Seyyed Hossein Nasr]], [[Mehdi Aminrazavi]]. "An Anthology of Philosophy in Persia, Vol. 1: From Zoroaster to Umar Khayyam", I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies, 2007. Pg 134: "Ibn Nadim in his al-Fihrist, which is the first work to mention Farabi considers him to be of Persian origin, as does Muhammad Shahrazuri in his ''Tarikh al-hukama'' and Ibn Abi Usaybi'a in his ''Tabaqat al-atibba''. In contrast, Ibn Khallikan in his '"Wafayat al-'ayan considers him to be of Turkish descent. In any case, he was born in Farab in Khurasan of that day around 257/870 in a climate of Persianate culture"</ref><ref>Arabic: و كان من سلاله فارس in J. Mashkur, Farab and Farabi, Tehran,1972. See also [[Dehkhoda Dictionary]] under the entry ''Farabi'' for the same exact Arabic quote.</ref> Според [[Маџид Фахри]], професор емеритус по филозофија на [[Универзитет Џорџтаун]], таткото на ел-Фараби „бил воен заповедник од персиско потекло“.{{sfn|Fakhry|2002|p=157}} Персиското потекло е наведено и во многу други извори.<ref>P.J. King, ''"One Hundred Philosophers: the life and work of the world's greatest thinkers"'', chapter '' al-Fārābi'', Zebra, 2006. pp 50: "Of Persian stock, al-Farabi (Alfarabius, AbuNaser) was born in Turkestan" Henry Thomas, Understanding the Great Philosophers, Doubleday, Published 1962 T. J. De Boer, "The History of Philosophy in Islam", Forgotten Books, 2008. Excerpt page 98: "His father is said to have been a Persian General". {{ISBN|1-60506-697-4}} Sterling M. McMurrin, ''Religion, Reason, and Truth: Historical Essays in the Philosophy of Religion'', University of Utah Press, 1982, {{ISBN|0-87480-203-2}}. page 40. Edited by Robert C. Solomon and Kathleen M. Higgins. (2003). From Africa to Zen : an invitation to world philosophy. Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. pp. 163. {{ISBN|0-7425-1350-5}} "al-Farabi (870–950), a Persian," Thomas F. Glick. (1995). From Muslim fortress to Christian castle : social and cultural change in medieval Spain. Manchester: Manchester University Press. pp. 170. {{ISBN|0-7190-3349-7}} "It was thus that al-Farabi (c. 870–950), a Persian philosopher" The World's Greatest Seers and Philosophers.. Gardners Books. 2005. pp. 41. {{ISBN|81-223-0824-4}} "al-Farabi (also known as Abu al-Nasr al-Farabi) was born of Turkish parents in the small village of Wasij near Farab, Turkistan (now in Uzbekistan) in 870 AD. His parents were of Persian descent, but their ancestors had migrated to Turkistan." Bryan Bunch with Alexander Hellemans. (2004). The history of science and technology : a browser's guide to the great discoveries, inventions, and the people who made them, from the dawn of time to today. Boston: Houghton Mifflin. pp. 108. {{ISBN|0-618-22123-9}} "Persian scholar al-Farabi"Olivier Roy, "[https://books.google.com/books?id=FyE9DAAAQBAJ&pg=PA167 The new Central Asia: the creation of nations]", I.B.Tauris, 2000. 1860642799. pg 167: "Kazakhstan also annexes for the purpose of bank notes Al Farabi (870–950), the Muslim philosopher who was born in the south of present-day Kazakhstan but who presumably spoke Persian, particularly because in that era there were no Kazakhs in the region" Majid Khadduri; [foreword by R. K. Ramazani]. The Islamic conception of justice. Baltimore : Johns Hopkins University Press, c1984.. pp. 84. {{ISBN|0-8018-6974-9}} "Nasr al-Farabi was born in Farab (a small town in Transoxiana) in 259/870 to a family of mixed parentage — the father, who married a Turkish woman, is said to have been of Persian and Turkish descent — but both professed the Shi'l heterodox faith. He spoke Persian and Turkish fluently and learned the Arabic language before he went to Baghdad. Ḥannā Fākhūrī, Tārīkh al-fikr al-falsafī ʻinda al-ʻArab, al-Duqqī, al-Jīzah : al-Sharikah al-Miṣrīyah al-ʻĀlamīyah lil-Nashr, Lūnjmān, 2002. Ammar al-Talbi, [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf al-Farabi], UNESCO: International Bureau of Education, vol. XXIII, no. 1/2, Paris, 1993, p. 353-372 David Deming,"Science and Technology in World History: The Ancient World and Classical Civilization", McFarland, 2010. pg 94: "Al-Farabi, known in Medieval Europe as Abunaser, was a Persian philosopher who sought to harmonize.[http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html Philosophers: Abu Al-Nasr Al-Farabi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html |date=2016-03-07 }}, [[Trinity College, Hartford|Trinity College]], 1995–2000</ref> [[Димитри Гутас]], професор емеритус на [[Универзитет „Јејл“|универзитетот „Јејл“]], забележува дека делата на Фараби содржат наводи и глоси на [[Персиски јазик|персиски]], [[Согдиски јазик|согдиски]], па дури и [[Грчки јазик|грчки]], но не и турски.<ref name="Iranica" /><ref>George Fadlo Hourani, Essays on Islamic Philosophy and Science, Suny press, 1975; Kiki Kennedy-Day, ''Books of Definition in Islamic Philosophy: The Limits of Words'', Routledge, 2002, page 32.</ref> [[Согдиски јазик|Согдискиот]] исто така се предлага како негов мајчин јазик<ref>Joshua Parens (2006). An Islamic philosophy of virtuous religions : introducing Alfarabi. Albany, NY: State Univ. of New York Press. pp. 3. {{ISBN|0-7914-6689-2}} excerpt: "He was a native speaker of Turkic {{sic}} dialect, Soghdian." [Note: Sogdian was an East Iranian language and not a Turkic dialect]</ref> и како јазик на жителите на [[Фараб]].<ref>Joep Lameer, "Al-Fārābī and Aristotelian syllogistics: Greek theory and Islamic practice", E.J. Brill, 1994. {{ISBN|90-04-09884-4}} pg 22: "..Islamic world of that time, an area whose inhabitants must have spoken Soghdian or maybe a Turkish dialect..."</ref> Мухамед Џавад Машкур тврди за иранско-говорно потекло од [[Средна Азија]].<ref name="GL">مشكور، محمدجواد. “فاراب و فارابي“. دوره14، ش161 (اسفند 54): 15-20- . J. Mashkur, "Farabi and Farabi" in volume 14, No. 161, pp 15–12, Tehran,1972. [https://web.archive.org/web/20071021043054/http://ichodoc.ir/p-a/CHANGED/161/html/161_15.htm] English translations of the arguments used by J. Mashkur can be found in: G. Lohraspi, "Some remarks on Farabi's background"; a scholarly approach citing [[Clifford Edmund Bosworth|C.E. Bosworth]], [[Bernard Lewis|B. Lewis]], [[Richard Nelson Frye|R. Frye]], D. Gutas, J. Mashkur and partial translation of J.Mashkur's arguments: [[iarchive:SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic|PDF]]. ولی فارابی فيلسوف تنها متعلق به ايران نبود بلكه به عالم اسلام تعلق داشت و از بركت قرآن و دين محمد به اين مقام رسيد. از اينجهت هه دانشمندانی كه در اينجا گرد آمدهاند او را يك دانشمند مسلمان متعلق به عالم انسانيت ميدانند و كاری ب تركی و فارسی و عربی بودن او ندارند.</ref> Според [[Кристоф Баумер]], тој веројатно бил [[Согдија|согдиец]].<ref name="baumer1">{{cite book|last=Baumer|first=Christoph|author-link=Christoph Baumer|url=https://books.google.com/books?id=LhiWDwAAQBAJ|title=The History of Central Asia The Age of Islam and the Mongols|page=42|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2016|quote=Abu Nasr Muhammad al-Farabi (ca. 870–950) was a renowned philosopher and scientist with a keen interest in the theory of knowledge. Probably a Sogdian from the great merchant city of Farab, now called Otrar, in southern Kazakhstan|isbn=9781838609405}}</ref> Според Терез-Ан Друар, пишувајќи во 2020 година: <blockquote>„Научниците го оспорувале неговото етничко потекло. Некои тврделе дека бил Турчин, но поновите истражувања укажуваат дека бил Персиец.“{{sfn|Druart|2021|loc=Intro}}</blockquote>[[File:KazakhstanP20-200Tenge-1999-donatedoy f.jpg|thumb|ал-Фараби на валутата на [[Република Казахстан]]]] Најстариот познат навод за [[туркиски народи|туркиско]] потекло ја дал средновековниот историчар Ибн Халикан (починал во 1282 година), кој во своето дело ''Wafayat'' (завршено во 669/1271) навел дека ел-Фараби бил роден во малото село [[Васиџ]] близу Фараб (во денешен [[Отрар]], [[Казахстан]]) од туркиски родители. Врз основа на овој запис, некои научници тврдат дека тој бил од туркиско потекло.<ref>B.G. Gafurov, ''Central Asia:Pre-Historic to Pre-Modern Times'', (Shipra Publications, 2005), 124; "''Abu Nasr El-Farabi hailed from around ancient Farabi which was situated on the bank of Syr Daria and was the son of a Turk military commander''".</ref><ref>Will Durant, ''The Age of Faith'', (Simon and Schuster, 1950), 253.</ref><ref>Nicholas Rescher, Al-Farabi's Short Commentary on Aristotle's Prior Analytics, University of Pittsburgh Pre, 1963, p.11, [https://books.google.com/books?id=lLV1ssgsNRIC Online Edition].</ref><ref>Antony Black, The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, Routledge, p. 61, [https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC Online Edition]</ref><ref>James Hastings, Encyclopedia of Religion and Ethics, Kessinger Publishing, Vol. 10, p.757, [https://books.google.com/books?id=dA9h8XGtRPQC Online Edition]</ref><ref>Edited by Ted Honderich. (1995). The Oxford companion to philosophy. Oxford: Oxford University Press. pp. 269. {{ISBN|0-19-866132-0}} "Of Turki origin, al-Farabi studied under Christian thinkers" Edited and translated by Norman Calder, Jawid Mojaddedi and Andrew Rippin. (2003). Classical Islam : a sourcebook of religious literature. New York: Routledge. pp. 170. {{ISBN|0-415-24032-8}} "He was of Turkish origin, was born in Turkestan" Ian Richard Netton. (1999). Al-Fārābī and his school. Richmond, Surrey: Curzon. {{ISBN|0-7007-1064-7}} Pg. [https://books.google.com/books?id=Fuk7fN3Jp6sC&pg=RA2-PA5 5]:"He appears to have been born into a military family of Turkish origin in the village of Wasil, Farab, in Turkestan" Edited by Henrietta Moore. (1996). The future of anthropological knowledge. London: Routledge. {{ISBN|0-415-10786-5}} "al-Farabi (873–950), a scholar of Turkish origin." Diané Collinson and Robert Wilkinson. (1994). Thirty-Five Oriental Philosophers.. London: Routledge. {{ISBN|0-203-02935-6}} "Al-Farabi is thought to be of Turkish origin. His family name suggests that he came from the vicinity of Farab in Transoxiana.Fernand Braudel; translated by Richard Mayne. (1995). A history of civilizations. New York, N.Y.: Penguin. {{ISBN|0-14-012489-6}} "Al-Farabi, born in 870, was of Turkish origin. He lived in Aleppo and died in 950 in Damascus" Jaroslav Krejčí; assisted by Anna Krejčová. (1990). Before the European challenge : the great civilizations of Asia and the Middle East. Albany: State University of New York Press. pp. 140. {{ISBN|0-7914-0168-5}} "the Transoxanian Turk al-Farabi (d. circa 950)" Hamid Naseem. (2001). Muslim philosophy science and mysticism. New Delhi: Sarup & Sons. pp. 78. {{ISBN|81-7625-230-1}} "Al-Farabi, the first Turkish philosopher"[https://books.google.com/books?id=XwOwsOstm4gC&dq=farabi+wasij&pg=PA41 Clifford Sawhney. The World's Greatest Seers and Philosophers, 2005, p. 41][https://books.google.com/books?id=Q51plsbFmNcC&q=farabi+wasij Zainal Abidin Ahmad. Negara utama (Madinatuʾl fadilah) Teori kenegaraan dari sardjana Islam al Farabi. 1964, p. 19][https://books.google.com/books?id=EQEeAAAAMAAJ&q=farabi+wasij Haroon Khan Sherwani. Studies in Muslim Political Thought and Administration. 1945, p. 63]</ref> Димитри Гутас, американски арабист, го критикува ова, велејќи дека извештајот на [[Ибн Халикан]] е насочен кон претходните историски извештаи на [[Ибн Аби Усајбија]] и служи за „докажување“ туркиско потекло на ел-Фараби, на пример преку спомнување на дополнителната [[нисба]] (презиме) „ел-Турк“ (арап. „Турчинот“) — нисба што ел-Фараби никогаш не ја имал.<ref name="Iranica" /> Меѓутоа, [[Абу ел-Феда]], кој го препишал [[Ибн Халикан]], го променил ''al-Torkī'' во изразот „wa-kana rajolan torkiyan“, што значи „тој бил турски човек“.<ref name="Iranica" /> Во овој контекст, бидејќи делата на таквите наводни Турци не содржат траги од туркиска номадска култура, професорот од [[Оксфордски универзитет|Оксфорд]] Клифорд Едмунд Босворт забележува дека „големи личности како Фараби, [[ел-Бируни|Бируни]] и [[Авицена]] биле припишувани од премногу ентузијастички турски научници на нивната раса“. <ref name="Bosworth2017">{{cite book|author=C. Edmund Bosworth|title=The Turks in the Early Islamic World|url=https://books.google.com/books?id=CAokDwAAQBAJ&pg=PT381|date=15 May 2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88087-9|page=381}}</ref> === Живот и образование === Ел-Фараби го поминал поголемиот дел од својот научен живот во [[Багдад]]. Во автобиографскиот пасус зачуван од [[Ибн Аби Усајбија]], ел-Фараби навел дека студирал логика, медицина и социологија кај Јухана ибн Хајлан, сè до и вклучително со делото на [[Аристотел]] ''[[Постериорна аналитика]]'', односно според редоследот на книгите во наставната програма, ел-Фараби тврдел дека ги проучувал делата на [[Порфириј (филозоф)|Порфириј]] ''Вовед'' и делата на Аристотел ''Категории'', ''За толкувањата'', ''Аналитика Прва''. Неговиот учител, Јухана бин Хајлан, бил [[несторијанство|несторијански]] свештеник. Овој период на студии веројатно се одвивал во Багдад, каде што [[ел-Масуди]] бележи дека Јухана починал за време на владеењето на [[ел-Муктадир]] (295–320/908–932). Во своето дело ''Појавата на филозофијата'' ({{transliteration|ar|Fī Ẓuhūr al-Falsafa}}), ел-Фараби наведува:{{sfn|Reisman|2005|p=55}} <blockquote>Филозофијата како академски предмет станала широко распространета во времето на Птоломејските владетели на Грците по смртта на Аристотел во Александрија, сè до крајот на владеењето на една жена [односно Клеопатра]. Нејзиното предавање продолжило непроменето во Александрија по смртта на Аристотел низ владеењето на тринаесет владетели ... Така продолжило сè до доаѓањето на христијанството. Потоа предавањето престанало во Рим, додека во Александрија продолжило сè додека кралот на христијаните не го разгледал прашањето. Епископите се собрале и заедно одлучиле кои делови од [филозофијата] треба да останат, а кои да се укинат. Тие сметале дека книгите за логика треба да се изучуваат до крајот на тврдењата [односно ''[[Аналитика Прва]]'', I.7], но не и понатаму, бидејќи мислеле дека тоа ќе му наштети на христијанството. Предавањето на останатите [логички дела] останало приватно сè до доаѓањето на исламот, кога наставата била пренесена од Александрија во Антиохија. Таму останала долго време додека не останал само еден учител. Двајца ученици учеле од него и заминале, носејќи ги книгите со себе. Едниот бил од Харан, другиот од Марв. Што се однесува до човекот од Марв, двајца учеле од него..., Ибрахим ел-Марвази и Јухана ибн Хајлан. [Потоа ел-Фараби наведува дека учел кај Јухана ибн Хајлан сè до крајот на ''[[Аналитика Прва]]''].</blockquote> Тој бил во Багдад најмалку до крајот на септември 942 година, како што е забележано во белешките во неговото дело ''Mabādeʾ ārāʾ ahl al-madīna al-fāżela''.{{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} Книгата ја завршил во Дамаск следната година (331), односно до септември 943 година. Тој исто така живеел и предавал одредено време во [[Алеп]]. Подоцна ел-Фараби го посетил [[Египет]], каде што завршил шест делови како резиме на книгата ''Mabādeʾ'',{{efn-ua |name=Mabadi Summary |Once Farabi finished the ''Virtuous City'' and inserted the Chapter headings, later, somebody inquired him to include sections, summarizing the Chapters, and this he did in Cairo. These six Sections are referred to as ''Summery'' of the ''Virtuous City'' → {{cite journal |last1=Mahdi|first1=Muhsin S.|author-link=Muhsin Mahdi|title= Fārābī's Imperfect State|journal=Journal of the American Oriental Society|date=1990 |volume=CX |issue=4|pages=691–726 (esp. pp. 720 ff.)|url-access=registration|doi=10.2307/602898|s2cid=163394266|jstor=602898|url=https://www.jstor.org/stable/602898 }}. }} во 337/јули 948 – јуни 949 година, кога се вратил во Сирија, каде што бил поддржан од [[Сајф ел-Даула]], владетел од [[Хамданидска династија|Хамданидската династија]]. Ел-Масуди, пишувајќи едвај пет години подоцна (955–956), наведува дека ел-Фараби починал во [[Дамаск]] во месецот Раџаб 339 (помеѓу 14 декември 950 и 12 јануари 951).<ref name="Iranica" /> == Верски убедувања == Верската припадност на ел-Фараби во рамките на исламот е предмет на расправа. Додека некои историчари го идентификуваат како [[сунизам|сунит]],<ref>{{citation |author=Patrick J. Ryan SJ |title=Amen |date=10 October 2018 |page=101 |url=https://books.google.com/books?id=US11DwAAQBAJ |publisher=CUA Press |isbn=9780813231242}}.</ref> други тврдат дека бил [[Шиизам|шиит]] или дека бил под влијание на шиизмот. Фаузи Наџар тврди дека политичката филозофија на ел-Фараби била под влијание на шиитските секти.<ref>{{cite journal |last1=Najjar |first1=Fauzi M. |title=Fārābī's Political Philosophy and Shī'ism |journal=Studia Islamica |date=1961 |volume=XIV |issue=14 |pages=57–72|jstor=1595185 |doi=10.2307/1595185 |url=https://www.jstor.org/stable/1595185|url-access=registration}}</ref> Давајќи позитивен приказ, Надија Мафтуни ги опишува шиитските аспекти во делата на ел-Фараби. Според неа, ел-Фараби во своите дела ''al-Millah'', ''al-Siyasah al-Madaniyah'' и ''Tahsil al-Sa’adah'' верувал во утопија управувана од пророк и неговите наследници: имамите.<ref>{{cite journal |last= Maftouni|first= Nadia|date= 2013|title= وجوه شیعی فلسفه فارابی|trans-title= Shi'ite Aspects of Farabi`s Philosophy|url= http://andishe.maaref.ac.ir/article-1-865-en.html|language= fa|journal= Andishe-Novin-E-Dini|volume= 9|issue= 33|pages= 12|access-date= 31 October 2018}}</ref> == Дела и придонеси == Ел-Фараби дал придонес во областите на [[логика]]та, [[математика]]та, [[музика]]та, [[филозофија]]та, [[психологија]]та и [[образование]]то. === Алхемија === Ел-Фараби ја напишал: ''Неопходноста на уметноста на еликсирот''.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Wiedemann|first1=Eilhard|author-link=Eilhard Wiedemann|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|date=1913–1936 |publisher=Brill|location=Leiden|isbn=90-04-08265-4|volume=II|pages=1010a-1017a (esp. p. 1011a)|edition=1st|chapter=al-Kīmiyāʾ|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212}}</ref>{{efn-ua |name=Alchemy |''Epistle on the Necessity of the Art of Alchemy'' ({{langx|ar|رسالة في وُجُوب صِنآعة الكيمياء|Risāla fī Wujūb ṣinā‘at al-kimiyā’}}) → {{harvnb|Rudolph|2017|p=571}}. }} === Логика === Иако главно бил аристотелов логичар, во своите дела вклучил и голем број неаристотелови елементи. Тој ги разгледувал темите на идни контгенти, [[број]]от и односот на категориите, врската помеѓу [[логика]]та и [[граматика]]та, како и неаристотеловите форми на [[расудување]].<ref>[https://www.britannica.com/topic/history-of-logic/Medieval-logic History of logic: Arabic logic], ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref> Тој исто така е заслужен за категоризација на логиката во две одделни групи, првата како „идеја“, а втората како „[[логички доказ|доказ]]“. Ел-Фараби исто така ги разгледувал теориите за [[хипотетички силогизам]] и [[Аналогија|аналогиско расудување]], кои биле дел од [[Стоицизам|стоицистичката]] традиција на логиката, а не од аристотеловата.<ref>{{Cite journal| issn = 0022-362X | volume = 61 | issue = 22 | page = 726 | last = Feldman | first = Seymour | title = Rescher on Arabic Logic | journal = The Journal of Philosophy | date = 26 November 1964 | jstor = 2023632 | publisher = Journal of Philosophy, Inc.| doi = 10.2307/2023632 }}<br>{{Cite book| publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-27556-3 | last = Long | first = A. A. |author2= D. N. Sedley | title = The Hellenistic Philosophers. Vol 1: Translations of the principal sources with philosophical commentary | location = Cambridge | year = 1987}}</ref> Друга надградба што ел-Фараби ја направил на аристотеловата традиција била воведувањето на концептот за „поетски [[силогизам]]“ во коментарот на делото на Аристотел ''[[Поетика (Аристотел)|Поетика]]''.<ref>{{Cite journal|title=The Islamic roots of the poetic syllogism|journal=College Literature|date=February 1996|last=Ludescher|first=Tanyss|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050531082724/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |url-status=dead |archive-date=2005-05-31 |access-date=2008-02-29 }}</ref> === Музика === [[File:Al-Farabi.png|thumb|upright|Цртеж на музички инструмент, ''[[шахруд]]'', од делото на ал-Фараби]] Ел-Фараби напишал книга за [[исламска музика|музика]] со наслов ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' (Голема книга за музиката).{{sfnm|1a1=Sawa|1y=2012|2a1=Touma|2y=1996|2p=10}}{{efn-ua|name=Music}} Во неа, тој ги претставува филозофските принципи за музиката, нејзините космички својства и влијанија, и ги разгледува [[терапија|терапевтските]] ефекти на [[музичка терапија|музикотерапијата]] врз [[душа|душата]].{{sfn|Haque|2004|p=363}} Понатаму зборува и за нејзиното влијание врз говорот, објаснувајќи како музиката да се усогласи со говорот, односно поезијата, за да се подобри значењето на текстот.{{sfn|Druart|2021|loc=§ 2}} === Филозофија === [[File:Bnf lat 9335.jpg|thumb|upright|Латински превод на [[Жерард Кремонски]] на ''Kitab ihsa' al-'ulum'' („Енумерација на науките“){{efn-ua |name=Enumeration |''Enumeration of the Sciences,'' ({{langx|ar|كتاب إحصاء العُلوُم|Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De scientiis,'' is the established English name of this book → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 1}}. Former academic works may refer to it as ''Classification of Sciences;'' e.g., {{harvnb|Madkour|1963–1966|p=453}}. }}]] Како филозоф, ел-Фараби бил основач на сопствена школа на [[рана исламска филозофија]] позната како „фарабизам“ или „алфарабизам“, иако подоцна била засенета од [[авиценизам|авиценизмот]]. Школата на ел-Фараби „се оддалечува од филозофијата на [[Платон]] и [[Аристотел]] [... и ...] преминува од [[исламска метафизика|метафизика]] кон [[Научен метод|методологија]], чекор што го најавува [[Модерно]]то“, а „на ниво на филозофија, Фараби ги обединува теоријата и практиката [... и] во сферата на [[политика|политиката]] ја ослободува практиката од теоријата“. Неговата [[Неоплатонизам|неоплатонистичка]] теологија е повеќе од само метафизика како реторика. Во обидот да ја разбере природата на ''Првата причина'', Фараби ги открива границите на човечкото [[знаење|знаење]]“.<ref>{{Cite journal|first=Ian Richard|last=Netton|title=''Breaking with Athens: Al-Farabi as Founder'', Applications of Political Theory By Christopher A. Colmo|publisher=[[Oxford University Press]]|journal=Journal of Islamic Studies|year=2008|volume=19|issue=3|pages=397–8|doi=10.1093/jis/etn047|jstor=26200801}}</ref> Ел-Фараби имал големо влијание врз науката и филозофијата неколку векови,{{sfn|Weber|2017|pp=170a ff.}} и во неговото време бил широко сметан веднаш по Аристотел според знаењето (што се навестува преку неговата титула „Вториот учител“),{{efn-ua|name=Title}}. Неговото дело, насочено кон синтеза на филозофијата и [[Суфизам|суфизмот]], го подготвило патот за делото на [[Авицена]].<ref>{{cite encyclopedia| url =http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| title =Avicenna/Ibn Sina (CA. 980–1137)| access-date =2007-07-13 | encyclopedia =The Internet Encyclopedia of Philosophy| archive-url= https://web.archive.org/web/20070623051601/http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| archive-date= 23 June 2007 | url-status= live}}</ref> Ел-Фараби исто така напишал коментар на делото на [[Аристотел]], а едно од неговите најпознати дела е ''Ara Ahl al-Madina al-Fadila'',{{efn-ua|name=Virtuous}} каде што теоретизира идеална [[суверена држава|држава]], наводно моделирана според делото на Платон ''[[Држава (Платон)|Држава]]''.{{sfn|Netton|1994|p=100}} Ел-Фараби тврдел дека религијата ја пренесува вистината преку симболи и убедување и, како и [[Платон]], ја сметал за должност на филозофот да ја води државата. Ел-Фараби го вклучил [[Платонизам|платонистичкиот]] поглед, правејќи паралела во исламски контекст, при што сметал дека идеалната држава треба да биде управувана од [[Пророци во исламот|Пророкот]]-[[имам]], наместо од филозоф-крал како кај Платон. Ел-Фараби тврдел дека идеалната држава била град-државата [[Медина]] кога била управувана од [[Мухамед]] како нејзин [[шеф на држава]]та, бидејќи тој бил во директна врска со [[Алах]] чиј закон му бил објавен. Во отсуство на Пророкот-имам, тој ја сметал демократијата за најблиска до идеалната држава, гледајќи го поредокот на сунитскиот [[Праведен Калифат]] како пример за таков републикански поредок во раната муслиманска историја. Сепак, тој исто така сметал дека токму од демократијата произлегуваат несовршени држави, забележувајќи како поредокот на раниот исламски калифат на [[Праведен Калифат|праведните калифи]], кој го сметал за републикански, подоцна бил заменет со форма на владеење што наликува на монархија под династиите на [[Омејади|Омејадите]] и [[Абасидски Калифат|Абасидите]].<ref>Ronald Bontekoe, Mariėtta Tigranovna Stepaniants (1997), ''Justice and Democracy'', University of Hawaii Press, p. 251, {{ISBN|0824819268}}</ref> === Физика === Ел-Фараби напишал краток трактат ''За празнината'', каде што размислувал за природата на постоењето на [[вакуум|празнина]].{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} Неговиот конечен заклучок бил дека волуменот на воздухот може да се прошири за да го исполни достапниот простор, и тој предложил дека концептот на [[вакуум|совршена празнина]] е некохерентен.{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} === Психологија === Во своето дело ''Мислењата на луѓето од идеалниот град'',{{efn-ua|name=Virtuous}} Ел-Фараби изразил дека одделен човек не може сам да ги постигне сите совршенства без помошта на други луѓе. Вродена природа на секој човек е да се поврзува со друг човек или со повеќе луѓе во работата што треба да ја изврши. Затоа, за да го постигне она што може од тоа совршенство, секој човек мора да остане во заедница со други и да се поврзува со нив.{{sfn|Haque|2004|p=363}} Во 24-то поглавје од споменатото дело — ''За причината на соништата'' — тој прави разлика помеѓу толкување на соништата и природата и причините на соништата.{{sfn|Haque|2004|p=363}} == Влијанија и пренос == [[File:Bodlein Library MS. Arab.d.84 roll332 frame1.jpg|thumb|Страници од ракопис од 17 век на коментарот на ел-Фараби за метафизиката на [[Аристотел]]]] Главното влијание врз филозофијата на ел-Фараби била [[Аристотелизам|аристотеловата]] традиција на [[Александрија]]. Како плоден автор, му се припишуваат повеќе од сто дела.{{sfn|Black|1996|p=178}} Меѓу нив има бројни воведни текстови во филозофијата, коментари на важни аристотелови дела (како ''[[Никомахова етика]]''), како и негови сопствени дела. Неговите идеи се одликуваат со кохерентност, и покрај тоа што обединуваат многу различни филозофски дисциплини и традиции. Некои други значајни влијанија врз неговото дело биле планетарниот модел на [[Клавдиј Птоломеј]] и елементи од [[Неоплатонизам|неоплатонизмот]],<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p:162</ref> особено метафизиката и практичната (или политичката) филозофија — која повеќе наликува на Платоновата ''Република'' отколку на Аристотеловата ''Политика''.{{sfn|Reisman|2005|p=52}} Ел-Фараби одиграл суштинска улога во пренесувањето на мислата на Аристотел во христијанскиот Запад за време на средниот век, како што се гледа во преводот на неговото дело ''Коментар и краток трактат за Аристотеловото дело „За толкувањата“'', објавен од Ф. В. Цимерман во 1981 година. Ел-Фараби имал големо влијание врз [[Мојсеј Мајмонид]], најважниот еврејски мислител од средниот век. Мајмонид го напишал познатото дело ''Трактат за логиката'' на арапски јазик. Делото ги обработува основите на аристотеловата логика во светлина на коментарите на [[Авицена]] и ел-Фараби; [[Реми Браг]] го нагласува фактот дека ел-Фараби е единствениот филозоф споменат по име во текстот. Ел-Фараби, како и Авицена и [[Авероес]], се препознаени како [[Перипатетици|перипатетичари]] (''ал-Машша’ијун'') или [[Рационализам|рационалисти]] (''Естедлалиун'') меѓу муслиманите.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.166 اگر بخواهيم كلمه ای را به كار بريم كه مفيد مفهوم روش فلسفی مشائين باشد بايد كلمه (استدلالی) را به كار بريم .</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/pd/d-22.htm |title=Dictionary of Islamic Philosophical Terms |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H002 |title=Aristotelianism in Islamic philosophy |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref> Сепак, тој се обидел да ги обедини идеите на [[Платон]] и [[Аристотел]] во својата книга ''Усогласување на мислењата на двајцата мудреци''.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.167 فارابی كتاب كوچك معروفی دارد به نام (الجمع بين رأيی الحكيمين) در اين كتاب مسائل اختلافی اين دو فيلسوف طرح شده و كوشش شده كه به نحوی اختلافات ميان اين دو حكيم از بين برود .</ref>{{efn-ua |name=Harmonization |A common abbreviated title of the book ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn}}). Its full title is ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن‌ أفلآطوُن الإِلاهي وأرسطوُطآليس|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn aflāṭūn al-ilāhī wa-arisṭūṭālīs}}), ''Harmonization of the Opinions of the Two Sages the Divine Plato and Aristotle''. Attribution of this text to Farabi is currently hotly debated → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 7}}. }} Според Рајсман, неговото дело било единствено насочено кон целта истовремено да ја оживее и повторно да ја изгради александриската филозофска традиција, на која ѝ припаѓал и неговиот христијански учител Јухана ибн Хајлан.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} Неговиот успех треба да се мери со почесната титула „Вториот учител“ на филозофијата,{{efn-ua|name=Title}} при што Аристотел бил првиот, по што бил познат.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=López-Farjeat|2y=2020|2loc=Intro}}<ref>{{cite book|last1=Mahdi|first1=Muhsin|title=Alfarabi: Philosophy of Plato and Aristotle|date=1962|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=0801487161|page=4|url=https://books.google.com/books?id=-SaXczxPo40C&q=al-farabi+the+second+master&pg=PA4|access-date=17 August 2015}}</ref> Рајсман исто така вели дека тој не прави никаква референца кон идеите на [[Ел Кинди]] ниту на неговиот современик [[Рази]], што јасно укажува дека не го сметал нивниот пристап кон филозофијата за правилен или одржлив.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} == Мисла == === Метафизика и космологија === За разлика од [[Ел кинди]], кој сметал дека предмет на метафизиката е Бог, ел-Фараби верувал дека таа првенствено се однесува на битието ''qua'' битие (односно битието само по себе), и дека тоа е поврзано со Бог само до степен до кој Бог е принцип на апсолутното битие. Ставот на ел-Кинди, сепак, бил честа заблуда во врска со грчката филозофија меѓу муслиманските интелектуалци во тоа време, и токму поради ова [[Авицена]] забележал дека не ја разбрал правилно Аристотеловата ''Метафизика'' сè додека не прочитал воведен текст напишан од ел-Фараби.{{sfn|Black|1996|p=188}} Космологијата на ел-Фараби во суштина се заснова на три столба: аристотеловата метафизика на причинноста, силно развиената [[Плотин|плотинска]] космологија на [[еманација]] и птоломејската астрономија.{{sfn|Reisman|2005|p=56}} Во неговиот модел, универзумот се гледа како низа концентрични кругови; најнадворешната сфера или „првото небо“, сферата на фиксните ѕвезди, Сатурн, Јупитер, Марс, Сонцето, Венера, Меркур и конечно Месечината. Во центарот на овие концентрични кругови се наоѓа подмесечевиот свет кој го содржи материјалниот свет.{{sfn|Black|1996|p=189}} Секој од овие кругови го претставува доменот на секундарните интелекти (симболизирани од самите небесни тела), кои дејствуваат како причински посредници помеѓу Првата причина (во овој случај Бог) и материјалниот свет. Понатаму, се вели дека тие произлегуваат од Бог, кој е и нивна формална и дејствена причина. Процесот на еманација започнува (метафизички, не временски) со ''Првата причина'', чија главна активност е самоконтемплацијат. Токму оваа интелектуална активност ја објаснува нејзината улога во создавањето на универзумот. Првата причина, размислувајќи за самата себе, „прелева“ и од неа „произлегува“ нематеријалниот ентитет на вториот интелект. Како и неговиот претходник, и вториот интелект размислува за себе, и на тој начин ја создава својата небесна сфера (во овој случај, сферата на фиксните ѕвезди), но покрај тоа мора да размислува и за Првата причина, што доведува до „произлегување“ на следниот интелект. Каскадата на еманација продолжува сè додека не стигне до десеттиот интелект, под кој се наоѓа материјалниот свет. И бидејќи секој интелект мора да размислува и за себе и за сè поголем број претходници, секое следно ниво на постоење станува сè посложено. Овој процес се темели на нужност, а не на волја. Со други зборови, Бог нема избор дали да го создаде универзумот или не, туку поради самото свое постоење го предизвикува неговото постоење. Овој став исто така сугерира дека универзумот е вечен, а и двете овие точки биле критикувани од [[аАл-Газали ]] во неговата критика на филозофите.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=161|2a1=Reisman|2y=2005|2p=57}} Во својата расправа за Првата причина (или Бог), ел-Фараби во голема мера се потпира на негативна теологија. Тој вели дека таа не може да се спознае со интелектуални средства, како што се дијалектичко делење или дефинирање, бидејќи поимите што се користат во овие процеси за да се дефинира нешто ја сочинуваат неговата суштина. Затоа, ако некој ја дефинира Првата причина, секој од употребените поими би претставувал дел од нејзината суштина и со тоа би дејствувал како причина за нејзиното постоење, што е невозможно, бидејќи Првата причина е непредизвикана; таа постои без да биде предизвикана. Исто така, вели дека таа не може да се познае според род и разлика, бидејќи нејзината суштина и постоење се различни од сите други, и затоа нема категорија на која припаѓа. Ако тоа би било така, тогаш не би била Првата причина, бидејќи нешто би ѝ претходело во постоењето, што исто така е невозможно. Ова укажува дека колку нешто е поедноставно во филозофска смисла, толку е посовршено. Врз основа на ова набљудување, Рајсман вели дека е можно да се согледа целата хиерархија на космологијата на ел-Фараби преку класификација во родови и видови. Секое следно ниво во оваа структура има како главни карактеристики множественост и недостаток, а токму оваа сè поголема сложеност го карактеризира материјалниот свет.{{sfn|Reisman|2005|pp=58–59}} === Епистемологија и есхатологија === Човечките суштества се единствени во визијата на ел-Фараби за универзумот, бидејќи стојат помеѓу два света: „повисокиот“, нематеријален свет на небесните интелекти и универзалните поими, и „понискиот“, материјален свет на создавање и распаѓање; тие живеат во физичко тело и затоа припаѓаат на „понискиот“ свет, но исто така имаат разумна способност што ги поврзува со „повисокиот“ свет. Секое ниво на постоење во космологијата на ел-Фараби се карактеризира со движење кон совршенство, односно станување сличен на Првата причина, односно совршен интелект. Човечкото совршенство (или „среќа“) се поистоветува со постојано интелектуално размислување и созерцување.{{sfn|Reisman|2005|p=61}} Ел-Фараби го дели интелектот на четири категории: потенцијален, актуелен, стекнат и активен. Првите три се различни состојби на човечкиот интелект, а четвртиот е Десеттиот интелект (Месечината) во неговата космологија на еманација. Потенцијалниот интелект ја претставува способноста за мислење, која ја имаат сите луѓе, а актуелниот интелект е интелект што е активен во самиот чин на мислење. Под мислење, ел-Фараби подразбира апстрахирање на универзалните поими од сетилните форми на предметите кои се перцепирани и задржани во имагинацијата на поединецот.{{sfn|Madkour|1963–1966|p=461}} Ова движење од потенцијалност кон актуелност бара активниот интелект да дејствува врз задржаните сетилни форми; исто како што Сонцето го осветлува физичкиот свет за да ни овозможи да гледаме, така активниот интелект го осветлува светот на поимите за да ни овозможи да мислиме.{{sfn|Reisman|2005|p=64}} Ова осветлување ги отстранува сите случајни својства (како време, место, квалитет) и физичноста од нив, претворајќи ги во примарни поими, кои се логички принципи како „целината е поголема од делот“. Човечкиот интелект, преку својот чин на мислење, преминува од потенцијалност во актуелност, и постепено, како што ги разбира овие поими, се поистоветува со нив (бидејќи според Аристотел, со познавањето на нешто, интелектот станува сличен на тоа).{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Бидејќи активниот интелект ги познава сите поими, тоа значи дека кога човечкиот интелект ќе ги познае сите, тој се поврзува со совршенството на активниот интелект и се нарекува стекнат интелект.{{sfn|Black|1996|p=186}} Иако овој процес изгледа механички, оставајќи малку простор за човечки избор или волја, Рајсман вели дека ел-Фараби е посветен на човечкиот волунтаризам.{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Тоа се случува кога човекот, врз основа на знаењето што го стекнал, одлучува дали ќе се насочи кон доблесни или недоблесни активности, и со тоа одлучува дали ќе ја бара вистинската среќа. И токму преку избор на етичкото и размислување за природата на етиката, актуелниот интелект може да стане „сличен“ на активниот интелект, со што се постигнува совршенство. Само преку овој процес човечката душа може да ја преживее смртта и да продолжи да постои во задгробниот живот.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=Reisman|2y=2005|2p=64}} Според ел-Фараби, задгробниот живот не е лично искуство какво што обично се замислува во религиозните традиции како [[ислам]]от и [[христијанство]]то. Сите индивидуални или разликувачки карактеристики на душата исчезнуваат по смртта на телото; преживува само разумната способност (и тоа само ако достигнала совршенство), која се обединува со сите други разумни души во активниот интелект и влегува во сфера на чиста интелигенција.{{sfn|Black|1996|p=186}} [[Хенри Горбин]] ја споредил оваа есхатологија со онаа на исмаилитските неоплатонисти, за кои овој процес го започнува следниот голем циклус на универзумот.{{sfn|Corbin|1993|p=165}} Сепак, Дебора Блек напоменува дека постојат причини за скептицизам дали ова било зрело и целосно развиено гледиште на ал-Фараби, бидејќи подоцнежни мислители како [[Ибн Туфајл]], [[Авероес]] и [[Авемпас]] тврделе дека тој го отфрлил ова гледиште во својот коментар на ''[[Никомахова етика]]'', кој е изгубен за современите истражувачи.{{sfn|Black|1996|p=186}} === Психологија, душата и пророчкото знаење === Во својата анализа на човечката душа, ел-Фараби се потпира на основна аристотелова шема, која е обликувана од коментарите на подоцнежните грчки мислители. Тој вели дека таа се состои од четири способности: ''апетитивната'' (желба за или одбивност кон сетилен објект), ''сетилната'' (перцепција преку сетилата на телесни супстанции), ''имагинативната'' (способноста која ги задржува сликите на сетилните објекти откако тие ќе бидат перцепирани, а потоа ги раздвојува и комбинира за различни цели) и ''рационалната'', која е способноста за мислење.{{sfn|Black|1996|p=184}} Последната од овие е единствена за човечките суштества и ги разликува од растенијата и животните. Таа е исто така единствениот дел од душата што ја преживува смртта на телото. Забележително е отсуството на внатрешни сетила во овој модел, како што е заедничкото сетило, кое ќе биде разгледувано од подоцнежни филозофи како [[Авицена]] и [[Авероес]].{{sfnm|1a1=Black|1y=2005|1p=313|2a1=Reisman|2y=2005|2pp=60–61}} Посебно внимание треба да се посвети на третманот на ''имагинативната'' способност на душата кај ел-Фараби, која е суштинска за неговото толкување на пророштвото и пророчкото знаење. Покрај нејзината способност да ги задржува и манипулира сетилните слики на објектите, тој ѝ ја припишува и функцијата на имитација. Со ова подразбира способност да се претстави еден објект со слика различна од неговата сопствена. Со други зборови, да се имитира „x“ значи да се замисли „x“ преку поврзување со сетилни својства кои не го опишуваат неговиот вистински изглед. Ова ја проширува претставувачката способност на имагинацијата надвор од сетилните форми и вклучува темпераменти, емоции, желби, па дури и нематеријални поими или апстрактни универзалии, како што се случува, на пример, кога „злото“ се поврзува со „темнина“.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=185|2a1=Black|2y=2005|2p=313}} Пророкот, покрај својата интелектуална способност, има и многу силна имагинација, што му овозможува да прима „прелевање“ на поими од активниот интелект (десеттиот интелект во космологијата на еманација). Овие поими потоа се поврзуваат со симболи и слики, што му овозможува да ги пренесе апстрактните вистини на начин разбирлив за обичните луѓе. Затоа, она што го прави пророчкото знаење уникатно не е неговата содржина (која е достапна и за филозофите преку докажување и мислење), туку формата што ја добива преку имагинацијата на пророкот.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=187|2a1=Corbin|2y=1993|2p=164}} === Практична филозофија (етика и политика) === Практичната примена на филозофијата била главна грижа на ел-Фараби во многу негови дела, и иако поголемиот дел од неговото филозофско творештво е под влијание на аристотеловата мисла, неговата практична филозофија јасно се темели на онаа на [[Plato]].{{sfn|Corbin|1993|p=162}} На сличен начин како во ''[[Држава (Платон)|Држава]]'' на Платон, ел-Фараби нагласува дека филозофијата е и теоретска и практична дисциплина; оние филозофи кои не го применуваат своето знаење во практични цели ги нарекува „бескорисни филозофи“. Идеалното општество, пишува тој, е насочено кон постигнување на „вистинска среќа“ (што може да се сфати како филозофско просветлување), и затоа идеалниот филозоф мора да ги усоврши сите неопходни уметности на реториката и поетиката за да ги пренесе апстрактните вистини на обичните луѓе, како и самиот да достигне просветлување.{{sfn|Black|1996|p=190}} Ел-Фараби ја споредува улогата на филозофот во општеството со улогата на лекарот во телото; здравјето на телото зависи од „рамнотежата на неговите [[хуморална теорија|телесни сокови]]“, исто како што градот е определен од моралните навики на неговите жители. Должноста на филозофот, пишува тој, е да воспостави „доблесно“ општество преку лекување на душите на луѓето, воспоставување правда и водење кон „вистинска среќа“.{{sfn|Butterworth|2005|p=278}} Ел-Фараби бил свесен дека такво општество е ретко и бара многу специфични историски околности за да се оствари, што значи дека многу малку општества би можеле да ја постигнат оваа цел. Тој ги дели „порочните“ општества, кои не успеале да го достигнат идеалното „доблесно“ општество, во три категории: незнајни, расипани и заблудени. ''Незнајните'' општества, од различни причини, не ја сфатиле целта на човечкото постоење и ја замениле потрагата по среќа со друга (пониска) цел, било тоа да е богатство, телесно уживање или моќ. Ел-Фараби споменува и „плевели“ во доблесното општество: луѓе кои се обидуваат да го попречат неговиот напредок кон вистинската човечка цел.{{sfn|Black|1996|p=191}} Најпознатиот арапски извор за политичката филозофија на ал-Фараби е неговото дело ''Ara Ahl al-Madina al-fadila''.{{efn-ua|name=Virtuous}} Иако некои го сметаат ел-Фараби за политички идеалист,<ref>{{cite book |last1=Baeck |first1=Louis |editor1-last=Laurence S. Moss |title=Joseph A. Schumpeter, Historian of Economics: Perspectives on the history of economic thought. Selected papers from the History of Economics Society Conference, 1994 |date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-415-13353-X |pages=83–99 |chapter=Ibn Khaldun's Political and Economic Realism|doi=10.4324/9780203435977-15 |chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780203435977-15/ibn-khaldun-political-economic-realism-laurence-moss?context=ubx&refId=08fba8cc-d49f-4c5a-997d-351b350f4af7}} Pg. 87: ''[[Ibn Khaldun]] drifted away from al-Farabi's political idealism''.</ref> прашањето дали ал-Фараби навистина имал намера да изложи политичка програма во своите дела останува предмет на расправа меѓу научниците. [[Хенри Горбин]], кој го смета ел-Фараби за крипто шиит, тврди дека неговите идеи треба да се разберат како „пророчка филозофија“, наместо да се толкуваат политички.{{sfn|Corbin|1993|pp=162–163}} Од друга страна, Чарлс Батерворт смета дека никаде во неговите дела ел-Фараби не зборува за пророк-законодавец или откровение (дури ни зборот филозофија ретко се спомнува), туку главната дискусија се однесува на позициите на „кралот“ и „државниците“.{{sfn|Butterworth|2005|p=276}} Средна позиција зазема Дејвид Рајсман, кој, слично како Корбин, смета дека ел-Фараби не сакал да изложи политичка доктрина (иако не оди толку далеку да ја поврзе со исламскиот гностицизам). Тој тврди дека ел-Фараби користел различни типови општества како примери во рамките на етичка дискусија, за да покаже каков ефект може да има правилното или погрешното размислување.{{sfn|Reisman|2005|p=68}} На крај, [[Џошуа Паренс]] тврди дека ел-Фараби суптилно покажувал дека панисламско општество не може да се создаде, користејќи разум за да покаже колку многу услови (како морални и разумски доблести) треба да се исполнат, со што го наведува читателот да заклучи дека луѓето не се соодветни за такво општество.<ref>Joshua Parens, An Islamic Philosophy of Virtuous Religions: Introducing Alfarabi (New York: State University of New York Press, 2006), 2.</ref> Некои други автори како [[Михаил Јакубович]] тврдат дека за ел-Фараби религијата (''milla'') и филозофијата (''falsafa'') имаат иста праксеолошка вредност (односно основа за ''amal al-fadhil'' — „доблесно дело“), додека нивото на спознание (''ilm'' — „знаење“) е различно.<ref>Mykhaylo Yakubovych. Al-Farabi's Book of Religion. Ukrainian translation, introduction and comments / Ukrainian Religious Studies Bulletin, 2008, Vol. 47, P. 237.</ref> ===Современи западни преводи=== ; Англиски: * ''Фусул ал-Мадани: Афоризми на државникот'' Кембриџ: Cambridge University Press, 1961. * ''Краток коментар за претходните анализи на Аристотел'', Питсбург: University of Pittsburgh Press, 1963. * ''Коментар и краток трактат на ел-Фараби за De interpretatione на Аристотел'', Оксфорд: Oxford University Press, 1981. * ''ел-Фараби за совршената држава'', Оксфорд: Clarendon Press, 1985. * ''Филозофијата на Платон и Аристотел од ел-фараби'', преведена и со вовед од [[Мухсин Махди]], Итака: Cornell University Press, 2001. * ''Алфараби, Политички списи. Избрани афоризми и други текстови“, Итака: Cornell University Press, 2001. * „Долгиот коментар на ел-Фараби за категориите на Аристотел на хебрејски и арапски јазик“, Во „Студии за арапската и исламската култура“, том II, уредник Абрахамов, Бињамин. Рамат: Bar-Ilan University Press, 2006. * „Алфараби, Политички списи, том II. „Политички режим“ и „Резиме на Платоновите закони“, Итака: Cornell University Press, 2015. * „Книга на писма (Китаб ел-Хуруф)“, англиски превод од Чарлс Е. Батерворт со вовед, интерпретативен есеј и анотации, плус ревидираното издание на арапскиот текст од Мухсин Махди. Предговор од Хамса Јусуф. Беркли (Калифорнија), Колеџ Зајтуна 2024. * Текстовите се преведени од Д. М. Данлоп: ** „Постоењето и дефиницијата на филозофијата. Од арапски текст што му се припишува на ел-Фараби“, „Ирак“, 1951, стр. 76–93). ** „Афоризми на државникот од ел-Фараби“, „Ирак“, 1952, стр. 93–117. ** „Воведни делови за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1955, стр. 264–282. ** „Вовед од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 117–138. ** „Воведна Рисала за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 224–235. ** „Парафраза на категориите на Аристотел од ел-Фараби [Дел 1]“, „Исламски квартален весник“, 1957, стр.&nbsp;168–197. ** „Парафраза на ел-Фараби за категориите на Аристотел [Дел 2]“, „Исламски квартал“, 1959, стр.&nbsp;21–54. ; Француски: * ''Idées des habitants de la cité vertueuse''. Превод на Карам, Ј. Члала, А. Јаусен. 1949 година. * ''Traité des opinions des habitants de la cité idéale''. Превод на Тахани Сабри. Париз: J. Vrin, 1990 година. *''Le Livre du régime politique'', вовед, излагање и коментар на Филип Валат, Париз: Les Belles Lettres, 2012 година. ; шпански: * ''Catálogo De Las Ciencias'', Мадрид: Им. де Естанислао Маестро, 1932 година. *''La ciudad ideal''. Превод на Мануел Алонсо. Мадрид: Текнос, 1995 година. * „Al-Farabi: Epístola sobre los sentidos del término intelecto“, „Revista Española de filosofía medieval“, 2002, стр.&nbsp;215–223. * ''El camino de la felicidad'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2002 година * ''Obras filosóficas y políticas'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2008 година. * ''Las filosofías de Platón y Aristóteles''. Забелешка: ''Sumario de las Leyes de Platón. Пролог и Тратадо примеро'', настава, вовед за белешки на Рафаел Рамон Гереро, Мадрид, Ápeiron Ediciones, 2017 година. ; Португалски: * ''A cidade excelente''. Превод на Мигел Ати Фиљо. Сао Паоло: Attie, 2019 година. ; Германски: * ''Der Musterstaat''. Превод на Фридрих Дитеричи. Лајден: Е. Џ. Брил, 1895 година. ==Наследство== * [[Казашки национален универзитет|Казашкиот универзитет]], го носи неговото име. Исто така постои и библиотека ел-Фараби на теренот на универзитетот. * Педагошкиот институт за култура Шимкент именуван по ел-Фараби (1967–1996). * Во многу градови на Казахстан има улици кои го носат неговото име. * Споменици се подигнати во градовите [[Алмати|Алма-Ата]], [[Шимкент]] и [[Туркестан]]. * Во 1975 година, 1100-годишнината од раѓањето на ел-Фараби била прославена на големо меѓународно ниво во Москва, Алма-Ата и Багдад.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/al-farabi-gordost-ne-tol-ko-nashego-naroda-no-i-vsego-islamskogo-mira-absattar-derbisali_a3609020|title=Аль-Фараби гордост и не е познат Абсаттар Дербисали|веб-страница= www.inform.kz |датум=2020-01-29|датум-пристап=2022-11-01}}</ref> * Астероидот од [[Астероиден појасгГлавниот појас]] [[7057 ел-Фараби]] бил именуван во негова чест.<ref name="MPC-Al-Fārābī">{{cite web |title=7057 Ал-Фараби (1990 QL2) |work= Центар за мали планети |url= http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=7057 |access-date=2016-11-21}}</ref> * Во ноември 2021 година, споменик на ел-Фараби бил откриен во Астана (тогаш Нур-Султан), Казахстан.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/monument-to-al-farabi-unveiled-in-nur-sultan_a3868769 |title=Споменик на ал-Фараби откриен во Нур-Султан |website= www.inform.kz |датум=2021-11-30|датум-на-пристап=2021-12-05}}</ref> ==Citations== ===Footnotes=== {{Notelist-ua |30em |refs= {{efn-ua |name=Portrait |Artistic impression of Farabi, in the ''[[Nuremberg Chronicle|Liber Chronicarum]]'', by [[Hartmann Schedel]], finished in 1493 AD. Note that this woodcut is reused throughout the Nuremberg Chronicle, where it also represents Anaxagoras, Isocrates, Boethius and others. }} {{efn-ua |name=Faryab—Farab |Currently [[Faryab Province|Faryab]] in modern-day [[Afghanistan]], and [[Farab]], or [[Otrar]] in modern-day [[Kazakhstan]] → {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/faryab |title=Fāryāb ii. In Modern Times|last1=Balland |first1=Daniel|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/otrar |title=Otrār|last1=Bosworth|first1=C.E.|author1-link=Clifford Edmund Bosworth|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=July 20, 2002 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}. }} {{efn-ua |name=Title |Farabi's [[Arabic name#Laqab|honorific]] title, the "Second Master" ({{langx|ar|المُعَلّم الثاني|al-Mu‘allim al-thānī}}), is also interpreted as "Second Teacher" → {{harvnb|Netton|1994|p=99}}. }} {{efn-ua |name=Music |The Wikipedia entry ''[[Kitab al-Musiqa al-Kabir]]'' ({{langx|ar|كتاب الموُسَيَقي الكِبَير|Kitāb al-mūsīqī al-kabīr}}), has ''the Great Book of Music''; ''Grand'', is according to the French translation, by [[Rodolphe d'Erlanger]] (''La musique arabe, Tome I-II: Fārābī, Grand Traité de la Musique''), and Madian (''Language-Music Relationships in Fārābī's Grand Book of Music'', PhD. diss., Cornell University, 1992) → {{harvnb|Sawa|2012}}. [[Nota bene|{{#tag:math|\mathrm{N}\!\!\mathrm{B} }}]]: ''Musiqi'', later ''Musiqa'', is the [[Arabic]] term for music, the correct title of Farabi's book is as aforementioned with [[Romanization of Arabic|Romanization]]; {{harvnb|Touma|1996|p=10}}, has ''al-Musiqa'', but Western scholarly works all have ''al-Musiqi'' → {{cite encyclopedia|last1=Farmer|first1=Henry G.|author-link=Henry George Farmer|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]] |date=1913–1936 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-08265-4|volume=III|pages=749b–755b (esp. p. 751b)|edition=1st |chapter=Mūsīḳī|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/music-history-ii |title=Music History ii. ca. 650 to 1370 CE |last1=Neubauer|first1=Eckhard|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=February 20, 2009|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 March 2023}}; {{cite encyclopedia|last1=Wright|first1=Owen|editor1-last=[[H. A. R. Gibb]]|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|edition=2nd|date=1954–2007|orig-date=1992|publisher=Brill |location=Leiden|volume=VII|pages=681a–688b (esp. 682b)|isbn=90-04-07026-5|chapter=Mūsīḳī, later Mūsīḳā|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0812|chapter-url-access=subscription|display-editors=etal| chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0812}}. }} {{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} {{efn-ua |name=Enumeration |''Enumeration of the Sciences,'' ({{langx|ar|كتاب إحصاء العُلوُم|Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De scientiis,'' is the established English name of this book → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 1}}. Former academic works may refer to it as ''Classification of Sciences;'' e.g., {{harvnb|Madkour|1963–1966|p=453}}. }} {{efn-ua |name=Aql |''Epistle on the Intellect'', or ''Treatise on the Intellect'' ({{langx|ar|رسالة فى العقل|Risālah fi’l-‘aql}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De intellectu'' → {{harvnb|López-Farjeat|2020|loc=§ 4}}. }} {{efn-ua |name=Birth |The date of Farabi's birth is unknown → {{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Life}}; {{harvnb|Rudolph|2017|p= 537}}; {{harvnb|Vallat |2020|p=551a}}. [[Ibn Khallikan]] claims that Farabi died at the age of 80, meaning 80 [[Lunar calendar|Lunar]], i.e., {{circa|78}} [[Solar calendar|Solar]] years, isn't/aren't any other source(s) to prove or disprove [[Ibn Khallikan]]'s claim? Based on his statement, [[Henry Corbin]], correctly, gives the date of Farabi's birth as {{circa|872}}; however, after the publication of the article by {{harvnb|Mahdi|Wright|1970–1980}}, decisively giving {{circa|870–950}}, scholars followed suit till today. The date of Farabi's death is more precise. }} {{efn-ua |name=Alt |Alternative names include: ''Abunaser'', ''Alfarabi'', ''Avenassar'', and ''Farabi''. }} {{efn-ua |name=Syriac Aristotelian |For the Syriac Aristotelian tradition → {{cite book |last1=Watt |first1=John W. |editor1-last=Damien Janos |title=Ideas in Motion in Baghdad and Beyond: Philosophical and Theological Exchanges between Christians and Muslims in the Third/Ninth and Fourth/Tenth Centuries|series=Islamic History and Civilization. Studies and Texts. Volume 124 |date=2015 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-30602-8|issn=0929-2403 |pages=7–43 |chapter=The Syriac Aristotelian Tradition and the Syro-Arabic Baghdad Philosophers|doi=10.1163/9789004306264_003|chapter-url-access=subscription|chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004306264_003}} }} {{efn-ua |name=Christian |[[Syriac Christianity|Syriac Christian]]. Reisman doesn't define which branch of [[Eastern Christianity]] they belonged to. He only states: "''This association with Christian scholarly circles in Baghdad links Farabi to the Syriac neo-Aristotelian tradition'' ..." → {{harvnb|Reisman|2005|p=53}}. }} {{efn-ua |name=Awzalagh |{{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Stories and Legends}}:{{blockquote| ''In modern Turkish scholarship the pronunciation is given as Uzlug[h] (İA V, p. 451), without any explanation.''}} → {{cite encyclopedia|last1=Kaya|first1=Mahmut|last2=Alaeddin Jebrini |title=[[İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|editor-last=[[Tahsin Yazıcı (scholar)|Tahsin Yazıcı]]|display-editors=etal|chapter=Fârâbî: Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî (ِö. 339/950)|lang=tr|chapter-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1 }} }} {{efn-ua |name=Mabadi Summary |Once Farabi finished the ''Virtuous City'' and inserted the Chapter headings, later, somebody inquired him to include sections, summarizing the Chapters, and this he did in Cairo. These six Sections are referred to as ''Summery'' of the ''Virtuous City'' → {{cite journal |last1=Mahdi|first1=Muhsin S.|author-link=Muhsin Mahdi|title= Fārābī's Imperfect State|journal=Journal of the American Oriental Society|date=1990 |volume=CX |issue=4|pages=691–726 (esp. pp. 720 ff.)|url-access=registration|doi=10.2307/602898|s2cid=163394266|jstor=602898|url=https://www.jstor.org/stable/602898 }}. }} {{efn-ua |name=Alchemy |''Epistle on the Necessity of the Art of Alchemy'' ({{langx|ar|رسالة في وُجُوب صِنآعة الكيمياء|Risāla fī Wujūb ṣinā‘at al-kimiyā’}}) → {{harvnb|Rudolph|2017|p=571}}. }} {{efn-ua |name=Harmonization |A common abbreviated title of the book ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn}}). Its full title is ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن‌ أفلآطوُن الإِلاهي وأرسطوُطآليس|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn aflāṭūn al-ilāhī wa-arisṭūṭālīs}}), ''Harmonization of the Opinions of the Two Sages the Divine Plato and Aristotle''. Attribution of this text to Farabi is currently hotly debated → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 7}}. }} notelistend}} === References === {{Reflist |30em |refs= Refend}} ===Bibliography=== *{{cite book |last1=Adamson |first1=Peter S.|author-link=Peter Adamson (philosopher) |title=Philosophy in The Islamic World: a history of philosophy without any gaps. Volume III |date=2016 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-957749-1 |pages=63–76}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|author-link=Deborah Black|editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]]|editor2-last=[[Oliver Leaman]]|title=History of Islamic Philosophy|series=Routledge History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge|location=London & New York|isbn=978-0-415-05667-0 |pages=178–197 |chapter=Fārābī}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge |isbn=0-521-81743-9|pages=308–326|chapter=Psychology: Soul and Intellect|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.015|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.015}} *{{cite book |last1=Butterworth |first1=C.E.|author-link=Charles Butterworth (philosopher) |editor1-last=Michael T. Gibbons|title=The Encyclopedia of Political Thought|date=2015 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd|location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-1-405-19129-6|chapter=Alfarabi (870–950)|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://www.academia.edu/13809063}} *{{cite book|last1=Butterworth|first1=C.E.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9|pages=266–286|chapter=Ethical and Political Philosophy|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.013|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.013}} *{{cite book|last1=Corbin|first1=Henry|author-link=Henry Corbin|translator=Liadain Sherrard, with the assistance of Philip Sherrard|title=History of Islamic Philosophy|date=1993|publisher=Kegan Paul International, in association with the Islamic Publications Ltd|location=London |isbn=978-0-7103-0416-2|url=https://www.iis.ac.uk/publications-listing/1993/history-of-islamic-philosophy/|url-access=subscription}} *{{cite book |last1=Daiber |first1=Hans |editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]] |editor2-last=[[Oliver Leaman]] |title=History of Islamic Philosophy |series=History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=978-0-415-05667-0 |pages=841–885 |chapter=Political Philosophy}} *{{cite encyclopedia | editor-last=Hockey|editor-first=Thomas | last = Dhanani | first = Alnoor | title=Fārābī: Abū Naṣr | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers| publisher = Springer | year = 2007 | location = New York | pages = 356–357 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.pdf PDF version]) *{{cite encyclopedia|last1=Druart|first1=Thérèse-Anne|date=December 21, 2021|title=Farabi|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/entries/al-farabi/| access-date=January 7, 2023}} *{{cite book |last1=Fakhry|first1=M.|author-link=Majid Fakhry|title=Ethical Theories in Islam|edition=2nd Expanded|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume VIII|date=1994|publisher=Brill |location=Leiden |isbn=9004-10107-1|issn=0169-8729}} *{{cite book |last1=Fakhry |first1=M.|title=Fārābī, Founder of Islamic Neoplatonism: His Life, Works, and Influence|series=Great Islamic Thinkers|date=2002 |publisher=Oneworld |location=Oxford |isbn=1-85168-302-X |url=https://archive.org/details/alfarabifoundero0000fakh| url-access=limited}} *{{cite book|last1=Galston|first1=Miriam|author-link=Miriam Galston|title=Politics and Excellence: The Political Philosophy of Alfarabi|date=1990 |publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-07808-4}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i |title=Fārābī i. Biography. |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012a |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-iv |title=Fārābī iv. Fārābī and Greek Philosophy|last1=Gutas |first1=D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012b|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal |last1=Haque |first1=Amber |title=Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists |journal=Journal of Religion and Health |date=2004 |volume=XLIII |issue=4 |pages=357–377 |doi=10.1007/s10943-004-4302-z|s2cid=38740431|jstor=27512819 }} *{{cite encyclopedia|last1=López-Farjeat|first1=Luis Xavier|date=June 21, 2020|title=Farabi's Psychology and Epistemology|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/al-farabi-psych/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Madkour |first1=Ibrahim |editor1-last=Sharif |editor1-first=Mian M. |title=A History of Muslim Philosophy. With short accounts of other-disciplines and the modern renaissance in Muslim lands|url=https://archive.org/details/histmusphil-v1/histmusphil-v1/ |date=1963–1966 |publisher=Otto Harrassowitz |location=Wiesbaden|volume=I |pages=450–468|chapter=Fārābī|archive-url=https://web.archive.org/web/20070325171417/http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf |archive-date=2007-03-25 |chapter-url=http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf}} *{{cite encyclopedia|last1=McGinnis|first1=Jon|date=March 21, 2022|title=Arabic and Islamic Natural Philosophy and Natural Science|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/arabic-islamic-natural/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|author1-link=Muhsin Mahdi |last2=Wright |first2=Owen |editor1-last=Gillispie |editor1-first=Charles C.|editor-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography |date=1970–1980 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |isbn=0-684-16962-2|volume=IV |pages=523a–526b |chapter=Fārābī, Abū Naṣr}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-vi |title=Fārābī vi. Political Philosophy|last1=Mahdi|first1=M.S.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 1, 2000|website=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|title=Alfarabi and the Foundation of Islamic Political Philosophy: Essays in Interpretation. With a Foreword by C.E. Butterworth|date=2010|orig-date=2001|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-50186-4}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|author-link=Ian Richard Netton|title=Allāh Transcendent: Studies in the Structure and Semiotics of Islamic Philosophy, Theology and Cosmology |date=1994 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-7007-0287-3 |pages=99–148 (Chapter III: Fārābī The Search for Order)}} *{{cite web |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/al-farabi-abu-nasr-c-870-950/v-1 |url-access=subscription|title=Farabi, Abu Nasr (c.870–950)|last1=Netton|first1=I.R.|editor-last=Edward Craig |date=1998 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|publisher=Taylor and Francis}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|title=Fārābī and His School|series=Arabic Thought and Culture|date=1992 |publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=0-415-03594-5}} *{{cite book|last1=Reisman|first1=David C.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9 |pages=52–71|chapter=Fārābī and the Philosophical Curriculum|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.004|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.004}} *{{cite book|last1=Rudolph|first1=Ulrich|editor1-last=Ulrich Rudolph|editor2-last=Rotraud Hansberger|editor3-last=Peter S. Adamson|translator-last1=Rotraud Hansberger|title=Philosophy in the Islamic World. Volume I: 8th—10th Centuries|series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East. Volume: 115/1 |date=2017 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-32316-2|issn=0169-9423|doi=10.1163/9789004492547_012 |pages=526–654 |chapter=Chapter XIII: Abū Naṣr Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004492547_012}} *{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-v |title=Fārābī v. Music. |last1=Sawa|first1=George D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Streetman|first1=W. Craig |editor1-last=[[İbrahim Kalın]]|title=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam |date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-981257-8|volume=I|pages=231a–235a|chapter=Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref:oiso/9780199812578.001.0001/acref-9780199812578-e-62?rskey=0cZssl&result=62}} *{{cite book|last1=Touma|first1=H.H.|author-link=Habib Hassan Touma|translator=Laurie Schwartz|title=The Music of the Arabs. New expanded edition|date=1996|publisher=Amadeus Press|location=Portland, Oregon|isbn=0-931340-88-8}} *{{cite encyclopedia |last1=Vallat |first1=Philippe |chapter=Al-Fārābī, Abū Naṣr |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_165|pages=521a–559a |edition=2nd|s2cid=226604560|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_165}} *{{cite encyclopedia|last1=Weber|first1=Michael C.|editor1-last=[[Thomas F. Glick]]|editor2-last=Steven J. Livesey |editor3-last=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology and Medicine, An Encyclopedia|series=Routledge Revivals|date=2017|orig-date=2006|publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=978-1-138-05670-1|pages=169a–172a |chapter=Farabi}} *{{cite encyclopedia |last1=Zonta |first1=Mauro |chapter=Al-Fārābī, Latin Translations of |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_166|pages=559b–562a|edition=2nd|s2cid=242530993|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_166}} ==Further reading== *{{cite journal|last1=Guerrero|first1=Rafael Ramón|title=Apuntes biográficos de Fârâbî según sus vidas árabes|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2306871|journal=Anaquel de Estudios Árabes|date=2003|language=Spanish|volume=XIV|pages=231–238|format=PDF}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-index|title=Fārābī, Abū Naṣr. Table of Content: i. Biography. ii. Logic. iii. Metaphysics. iv. Fārābī and Greek Philosophy. v. Music. vi. Political Philosophy |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas |last2=Black|first2=D.L.|author2-link=Deborah Black |last3=Druart|first3=Thérèse-Anne|last4=Gutas|first4=D.|last5=Sawa|first5=George D.|last6=Mahdi|first6=M.S.|author6-link=Muhsin Mahdi|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|editor-link=Ehsan Yarshater|date=January 24, 2012 |website=Encuclopædia Iranica |publisher=Encuclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal|last1=Marcinkowski|first1=Christoph|title=A Biographical Note on Ibn Bājjah (Avempace) and an English Translation of his Annotations to Fārābī's Isagoge|journal=Iqbal Review|date=2002|volume=XLIII|issue=2|pages=83–99 |url=http://iqbalcyberlibrary.net/en/IRE-APR-2002.html}} *{{cite journal|last1=Monteil|first1=Jean-François|title=La transmission d'Aristote par les Arabes à la chrétienté occidentale: une trouvaille relative au De Interpretatione|journal=Revista Española de Filosofía Medieval|date=2004|volume=XI|pages=181–195|doi=10.21071/refime.v11i.9230 |doi-access=free|language=French|hdl=10396/23224|hdl-access=free}} *{{cite book|last1=Rescher|first1=Nicholas|author-link=Nicholas Rescher|title=Fārābī: An Annotated Bibliography|date=1962|publisher=University of Pittsburgh Press|location=Pittsburgh|oclc=1857750}} *{{cite journal |last1=Strauss |first1=L. |author-link=Leo Strauss|title=Eine vermisste Schrift Farabis |journal=Monatschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judentums |date=1936 |volume=LXXX |issue=2 |pages=96–106 |url=https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/cm/periodical/titleinfo/2839952 |language=German |format=PDF}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=Louis Ginzberg Jubilee Volume: On the Occasion of His Seventieth Birthday |date=1945 |publisher=American Academy for Jewish Research |location=New York |pages=357–393 |url=https://archive.org/details/louisginbergjubelivolume |chapter=Fārābī's Plato|oclc=504266057}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|editor1-last=Green |editor1-first=Kenneth Hart |title=Leo Strauss on Maimonides: The Complete Writings |date=2013 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-77677-4 |pages=275–313 |chapter=Some Remarks on the Political Science of Maimonides and Farabi}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=What Is Political Philosophy and Other Studies |date=1988 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=0-226-77713-8 |pages=134–154 |chapter=How Fārābī Read Plato's Laws}} == External links == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{cite encyclopedia | last = Mahdi | first = Muhsin | url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830901380.html |title=Al-Fārābī, Abū Naṣr Muḥammad Ibn Muḥammad Ibn Ṭarkhān Ibn Awzalagh | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography|Complete Dictionary of Scientific Biography]] | publisher = Encyclopedia.com | orig-year=1970–80 | year = 2008 }} * [https://www.britannica.com/eb/article-9033714/al-Farabi al-Farabi at Britannica] * [http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H021.htm Abu Nasr al-Farabi at muslimphilosophy.com] * Review (fr) of [[Nicholas Rescher|Rescher]]'s ''Al-Fârâbî : An Annotated Bibliography'' (Pitt. Univ. Press, 1962) at [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/phlou_0035-3841_1964_num_62_76_5281_t1_0667_0000_2 Persée.fr].*[http://users.ox.ac.uk/~worc0337/authors/al-farabi.html al-Fārābi]—brief introduction by Peter J. King * [http://sacred-texts.com/isl/palf/index.htm The Philosophy of Alfarabi and Its Influence on Medieval Thought (1947)] * ''[http://www.wilbourhall.org/index.html#farabi al-madina al-fadila (The Virtuous City)]''. German introduction with Arabic text. * [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/farabi-soghdian-origin Article discussing Soghdian origin for Farabi] [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/Farabiremarksonbackground.pdf?attredirects=0 PDF version][https://archive.org/details/SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic] * [https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html ALFARABI-Trinity College ] * [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf ALFARABI-Unesco] * [https://web.archive.org/web/20160120161903/http://islamandscience.net/islamandscience/people/other-scientists-and-inventors/abu-nasr-al-farabi-872-950/ Al Farabi] 2l7r628typwl1bdlbc27ab5n4w7f86y 5537844 5537843 2026-04-11T20:42:28Z Тиверополник 1815 5537844 wikitext text/x-wiki {{Infobox philosopher | image = Alpharabius in Liber Chronicarum 1493 AD.png |caption = Portrait of Al-Farabi—Alpharabius | era = [[Исламска златна доба]] | name = Абу Наср Фараби | birth_date = {{circa|870}} | birth_place = [[Фарјаб]], [[Голем Хорасан|Хорасан]] или <br/>[[Отрар]], [[Трансоксијана]] | other_names = Вториот учител | death_date = {{circa|950}} | death_place = [[Дамаск]] | main_interests = [[исламска филозофија#Политичка филозофија|Политичка филозофија]] · [[исламска филозофија#Филозофија на религијата|Филозофија на религијата]] · [[Физика во средновековниот исламски свет|Физика]] · [[Исламска метафизика|Метафизика]] · [[Логика во исламската филозофија|Логика]] · [[Психологија во средновековниот исламски свет|Психологија]] · [[Исламска филозофија#Епистемологија|Епистемологија]] · [[Исламска етика|Етика]] · [[Музичка теорија]] | notable_ideas = Татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламски неооплатонизам]], Основач на [[исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]] | region = [[Исламска филозофија]] | school_tradition = [[Аристотелизам]] · [[Платонизам во исламската филозофија|Неоплатонизам]] | notable_works = ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' ("Голема книга за музиката"),|name=Music |The Wikipedia entry ''[[Kitab al-Musiqa al-Kabir]]'' ({{langx|ar|كتاب الموُسَيَقي الكِبَير|Kitāb al-mūsīqī al-kabīr}}), has ''the Great Book of Music''; ''Grand'', is according to the French translation, by [[Rodolphe d'Erlanger]] (''La musique arabe, Tome I-II: Fārābī, Grand Traité de la Musique''), and Madian (''Language-Music Relationships in Fārābī's Grand Book of Music'', PhD. diss., Cornell University, 1992) → {{harvnb|Sawa|2012}}. [[Nota bene|{{#tag:math|\mathrm{N}\!\!\mathrm{B} }}]]: ''Musiqi'', later ''Musiqa'', is the [[Arabic]] term for music, the correct title of Farabi's book is as aforementioned with [[Romanization of Arabic|Romanization]]; {{harvnb|Touma|1996|p=10}}, has ''al-Musiqa'', but Western scholarly works all have ''al-Musiqi'' → {{cite encyclopedia|last1=Farmer|first1=Henry G.|author-link=Henry George Farmer|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]] |date=1913–1936 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-08265-4|volume=III|pages=749b–755b (esp. p. 751b)|edition=1st |chapter=Mūsīḳī|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/music-history-ii |title=Music History ii. ca. 650 to 1370 CE |last1=Neubauer|first1=Eckhard|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=February 20, 2009|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 March 2023}}; {{cite encyclopedia|last1=Wright|first1=Owen|editor1-last=[[H. A. R. Gibb]]|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|edition=2nd|date=1954–2007|orig-date=1992|publisher=Brill |location=Leiden|volume=VII|pages=681a–688b (esp. 682b)|isbn=90-04-07026-5|chapter=Mūsīḳī, later Mūsīḳā|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0812|chapter-url-access=subscription|display-editors=etal| chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0812}}. ''Ара ел-Мадина ел-Фадила'' ("Доблестниот град"),{{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} ''Китаб Иша ел-Улум'' ("Класификација на науките"),{{efn-ua |name=Enumeration |''Enumeration of the Sciences,'' ({{langx|ar|كتاب إحصاء العُلوُم|Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De scientiis,'' is the established English name of this book → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 1}}. Former academic works may refer to it as ''Classification of Sciences;'' e.g., {{harvnb|Madkour|1963–1966|p=453}}. }} ''Рисала еил-акл'' ("Послание за разумот"){{efn-ua |name=Aql |''Epistle on the Intellect'', or ''Treatise on the Intellect'' ({{langx|ar|رسالة فى العقل|Risālah fi’l-‘aql}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De intellectu'' → {{harvnb|López-Farjeat|2020|loc=§ 4}}. }} }} '''Абу Наср Мухамед ел-Фараби''' ({{langx|ar|أبو نصر محمد الفارابي|Abū Naṣr Muḥammad al-Fārābī}}; {{circa|870}}{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Corbin|2y=1993|2p=158|3a1=Mahdi|3a2=Wright|3y=1970–1980|3p=523a}}{{efn-ua |name=Birth |The date of Farabi's birth is unknown → {{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Life}}; {{harvnb|Rudolph|2017|p= 537}}; {{harvnb|Vallat |2020|p=551a}}. [[Ibn Khallikan]] claims that Farabi died at the age of 80, meaning 80 [[Lunar calendar|Lunar]], i.e., {{circa|78}} [[Solar calendar|Solar]] years, isn't/aren't any other source(s) to prove or disprove [[Ibn Khallikan]]'s claim? Based on his statement, [[Henry Corbin]], correctly, gives the date of Farabi's birth as {{circa|872}}; however, after the publication of the article by {{harvnb|Mahdi|Wright|1970–1980}}, decisively giving {{circa|870–950}}, scholars followed suit till today. The date of Farabi's death is more precise.}} – 14 декември 950 – 12 јануари 951),{{sfnm|1a1=Gutas|1y=2012a|1loc=§ Life|2a1=Rudolph|2y= 2017|2pp=538–539|3a1=Vallat|3y=2020|3p=551b}} познат во [[Грчки Исток и латински Запад|грчкиот исток и латинскиот запад]] како '''Алфараби''',{{sfn|Weber|2017|p=169a}}{{efn-ua |name=Alt |Alternative names include: ''Abunaser'', ''Alfarabi'', ''Avenassar'', and ''Farabi''. }} — ран [[Рана исламска филозофија#Фарабизам|исламски филозоф]] и [[музички теоретичар]].{{sfnm|1a1=Druart|1y=2021|1loc=Intro|2a1=Mahdi|2a2=Wright|2y=1970–1980|2p=523a|3a1=Streetman|3y=2014|3p=231a}} Тој бил означен како „татко на [[Платонизам во исламската филозофија|исламскиот неоплатонизам]]“,{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1loc=passim|2a1=Netton|2y=1998|2loc=summary}} и „основач на [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|исламската политичка филозофија]]“.{{sfnm|1a1=Butterworth|1y=2015|1p=2a|2a1=Daiber|2y=1996|2p=848|3a1=Galston|3y=1990|3p=5|4a1=Mahdi|4y=2010|4loc=passim}} Областите на филозофски интерес на ел-Фараби вклучувале — но не биле ограничени на, [[Исламска филозофија#Социјална филозофија|филозофија на општеството]] и [[Исламска филозофија#Филозофија на религијата|религијата]];<ref>{{cite SEP|last=Germann|first=Nadja|title=Farabi's Philosophy of Society and Religion|date=Spring 2021|url-id=al-farabi-soc-rel/}}</ref> [[филозофија на јазикот]] и [[Логика во исламската филозофија#Аристотелова логика|логика]];<ref>{{cite SEP|author-last1=Hodges|author-first1=Wilfrid|last2=Thérèse-Anne Druart|title=Farabi's Philosophy of Logic and Language|date=Winter 2020| url-id=al-farabi-logic/#FounArab}}</ref> [[Психологија во средновековниот исламски свет|психологија]] и [[Исламска филозофија#Епистемологија|епистемологија]];{{sfn|López-Farjeat|2020}} [[Исламска метафизика|метафизика]],<ref>{{cite SEP|last=Menn|first=Stephen|title=Farabi's Metaphysics|date=Winter 2021|url-id=al-farabi-metaphysics/}}</ref> [[Исламска филозофија#Политичка филозофија|политичка филозофија]],{{sfn|Mahdi|2000|loc=passim}} и [[Исламска етика|етика]].{{sfn|Fakhry|1994|pp=78–85}} Тој бил експерт и во практичното [[Сценска уметност#Музика|музицирање]] и во [[Историја на инструменти од фамилијата лејта#Мислители и полимати од Централна Азија и Арабија|музичка теорија]],{{sfn|Sawa|2012|loc=passim}} и иако не бил по природа научник,{{sfnm|1a1=Madkour|1y=1963–1966|1pp=452–453|2a1=Weber|2y=2017|2p=169a}} неговите дела вклучувале [[Астрономија во средновековниот исламски свет|астрономија]],{{sfn|Dhanani|2007|pp=356–357}} [[Математика во средновековниот исламски свет|математика]],<ref>{{cite journal |last1=Shamsi |first1=F. A. |title=Farabi's Treatise on Certain Obscurities in Books I and V of Euclid's Elements |journal=Journal for the History of Arabic Science|date=1984 |volume=VIII |issue=1–2 |pages=31–42|issn=0379-2927 |url=https://findit.library.yale.edu/images_layout/view?parentoid=15730291&increment=34}}</ref> [[Космологија во средновековниот ислам|космологија]],<ref>{{cite book|last1=Janos|first1=Damien|title=Method, Structure, and Development in Fārābī's Cosmology|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume 85|date=2012 |publisher=Brill |location=Leiden |doi=10.1163/9789004217324 |isbn=978-90-04-20615-1|issn=0169-8729|s2cid=118794688|s2cid-access=free}}</ref> и [[Физика во средновековниот исламски свет|физика]].{{sfn|Druart|2021|loc=§ 5}} Ел-Фараби се сметал за првиот [[Муслиман]] кој ја претставил филозофијата како кохерентен систем во [[Муслимански свет|Исламскиот свет]],{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1pp=128 ff.|2a1=Gutas|2y=2012b|2loc=passim|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} и создал сопствен филозофски систем,{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1992|3p=1|4a1=Rudolph|4y=2017|4p=596}} кој развил филозофија што значително ги надминала школастичките интереси на неговите [[Грчко-римскисвет|грчко-римски]] [[неоплатонизам]] и сириски [[Аристотелизам|аристотелски]] претходници.{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=64|2a1=Gutas|2y=2012b|3a1=Netton|3y=1994|3p=101}}{{efn-ua |name=Syriac Aristotelian |For the Syriac Aristotelian tradition → {{cite book |last1=Watt |first1=John W. |editor1-last=Damien Janos |title=Ideas in Motion in Baghdad and Beyond: Philosophical and Theological Exchanges between Christians and Muslims in the Third/Ninth and Fourth/Tenth Centuries|series=Islamic History and Civilization. Studies and Texts. Volume 124 |date=2015 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-30602-8|issn=0929-2403 |pages=7–43 |chapter=The Syriac Aristotelian Tradition and the Syro-Arabic Baghdad Philosophers|doi=10.1163/9789004306264_003|chapter-url-access=subscription|chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004306264_003}} }} Дека бил повеќе од пионер во [[Исламска филозофија]]{{sfnm|1a1=Fakhry|1y=2002|1p=vii|2a1=Netton|2y=1992|2p=1|3a1=Reisman|3y=2005|3p=52}} се гледало од тоа што подоцнежните автори го нарекувале „Вториот учител“,<ref>{{cite book |last1=Adamec |first1=Ludwig W.|author-link=Ludwig W. Adamec|title=Historical Dictionary of Islam|series=Historical Dictionaries of Religions, Philosophies, and Movements. No. 95|date=2009 |publisher=The Scarecrow Press, Inc.|location=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-6161-9 |pages=95–96 |edition=2nd}}</ref>{{sfnm|1a1=Adamson|1y=2016|1p=63|2a1=Corbin|2y=1993|2p=58|3a1=López-Farjeat|3y=2020|3loc=Intro|4a1=Netton|4y=1994|4p=99}}{{efn-ua |name=Title |Farabi's [[Arabic name#Laqab|honorific]] title, the "Second Master" ({{langx|ar|المُعَلّم الثاني|al-Mu‘allim al-thānī}}), is also interpreted as "Second Teacher" → {{harvnb|Netton|1994|p=99}}. }} при што [[Аристотел]] бил првиот. Филозофи кои биле под влијание на ел-Фараби вклучуваат [[Јахја ибн Ади]], [[Абу Сулејман Сиџистани]], [[Абу ел-Хасан ел-Амири]] и [[Абу Хајан ел-Тавхиди]];{{sfn|Netton|1992|pp=8–18}} [[Авицена]], [[Шихаб ел-Дин Јахја ибн Хабаш Сухраварди|Сухраварди]] и [[Мула Садра]];{{sfn|Corbin|1993|pp=160–165}} [[Авемпасе]], [[Ибн Туфаил]] и [[Авероес]];{{sfn|Fakhry|2002|pp=136–146}} [[Мојсеј Мајмонид]],<ref>{{cite SEP|last=Pessin|first=Sarah|date=Spring 2007|title=The Influence of Islamic Thought on Maimonides|url-id=maimonides-islamic/}}</ref> [[Алберт Велики]],{{sfn|Vallat|2020|p=553a}} и [[Лео Штраус]].<ref>{{Cite journal| doi = 10.2307/1773441 | issn = 0333-5372 | volume = 19 | issue = 2 | pages = 235–259 | last1 = Brague | first1 = Rémi| title = Athens, Jerusalem, Mecca: Leo Strauss's "Muslim" Understanding of Greek Philosophy | journal = Poetics Today | year = 1998| jstor = 1773441}}</ref> Тој бил познат и во грчкиот Исток и латинскиот Запад,{{sfn|Zonta|2020|pp=559b–562a}} како и во [[Муслимански свет|Исламски свет]]. == Биографија == Постоечките варијации во основните извештаи за потеклото и родословието на ел-Фараби укажуваат дека тие не биле запишани за време на неговиот живот или набргу потоа од некој со конкретни информации, туку се темелеле на гласини или претпоставки (како што е случајот и со други негови современици). Малку се знае за неговиот живот. Раните извори вклучуваат автобиографски пасус во кој ел-Фараби ја следи историјата на логиката и филозофијата до своето време, како и кратки спомнувања од [[ел-Масуди]], [[Ибн ел-Надим]] и [[Ибн Хавкал]]. [[Саид ел-Андалуси]] напишал биографија за ел-Фараби. [[Арапски јазик|Арапските]] биографи од 12–13 век имале малку факти на располагање и користеле измислени приказни за неговиот живот.<ref name=Iranica>{{cite encyclopedia |first=Dimitri |last=Gutas |title=Farabi i. Biography|encyclopedia=Encyclopædia Iranica |access-date= April 4, 2010 |url= http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i}}</ref> Од случајни извештаи е познато дека тој поминал значително време (поголемиот дел од својот научен живот) во [[Багдад]] со [[Сириско христијанство|сириски христијански]] научници,{{efn-ua |name=Christian |[[Syriac Christianity|Syriac Christian]]. Reisman doesn't define which branch of [[Eastern Christianity]] they belonged to. He only states: "''This association with Christian scholarly circles in Baghdad links Farabi to the Syriac neo-Aristotelian tradition'' ..." → {{harvnb|Reisman|2005|p=53}}. }} вклучувајќи го [[Свештенство|свештеникот]] Јухана ибн Хајлан, [[Јахја ибн Ади]] и Абу Исхак Ибрахим ел-Багдади. Подоцна поминал време во [[Дамаск]] и во Египет пред да се врати во Дамаск, каде што починал во 950–951 година.{{sfn|Reisman|2005|pp=52–53}} Неговото име било Абу Наср Мухамед ибн Мухамед ел-Фараби,<ref name="Iranica"/> понекогаш со семејното презиме ел-Тархани, односно елементот [[Тархан]] се појавува во една [[нисба (ономастика)|нисба]].<ref name="Iranica" /> Неговиот дедо не бил познат меѓу неговите современици, но името Авзалаг,{{efn-ua |name=Awzalagh |{{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Stories and Legends}}:{{blockquote| ''In modern Turkish scholarship the pronunciation is given as Uzlug[h] (İA V, p. 451), without any explanation.''}} → {{cite encyclopedia|last1=Kaya|first1=Mahmut|last2=Alaeddin Jebrini |title=[[İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|editor-last=[[Tahsin Yazıcı (scholar)|Tahsin Yazıcı]]|display-editors=etal|chapter=Fârâbî: Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî (ِö. 339/950)|lang=tr|chapter-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1 }} }} на арапски, се појавува подоцна во делата на [[Ибн Аби Усајбија]], а името на неговиот прадедо во делата на [[Ибн Халикан]].<ref name="Iranica" /> Неговото родно место можело да биде кое било од многуте места во [[Средна Азија]] — тогаш позната под името [[Хорасан]]. Зборот {{tlit|fa|farab}} е персиски термин за место кое се наводнува со изворска вода или тек од блиска река. Така, постојат многу места што го носат тоа име (или негови варијации) во тој регион, како што се Фараб ([[Отрар]]) на реката Јаксарт ([[Сир Дарја]]) во денешен [[Казахстан]]; Фараб, сѐ уште постоечко село во предградијата на градот Чахарџуј/Амул (денешен [[Туркменабат]]) на реката Оксус [[Аму Дарја]] во [[Туркменистан]], на [[Пат на свилата|Патот на свилата]], кој ги поврзувал [[Мерв]] со [[Бухара]], или [[Фарајаб (покраина)|Фарајаб]] во [[Голем Хорасан]] (денешен [[Авганистан]]). Постариот [[Персиски јазик|персиски]]<ref name="Iranica" /> Параб (во [[Худуд ел-алам]]) или Фарајаб (исто така Париџаб), е чест персиски топоним што значи „земји наводнувани со пренасочување на речна вода“.<ref>Daniel Balland, "[https://iranicaonline.org/articles/faryab Fāryāb]" in Encyclopædia Iranica. excerpt: "Fāryāb (also Pāryāb), common Persian toponym meaning “lands irrigated by diversion of river water"</ref><ref>[http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html Dehkhoda Dictionary under "Parab"] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111003184408/http://www.loghatnaameh.com/dehkhodaworddetail-f1f713a319da41dc97d398057889ff2f-fa.html |date=2011-10-03 }} excerpt: "پاراب . (اِ مرکب ) زراعتی که به آب چشمه و کاریز ورودخانه و مانند آن کنند مَسقوی . آبی . مقابل دیم" (translation: "Lands irrigated by diversion of river water, springs and [[qanat]]s.")</ref> === Потекло === [[File:Iranian Farabi.jpg|thumb|upright=0.6|left|Иранска поштенска марка со замислен лик на ел-Фараби]] Додека некои научници тврдат дека неговото етничко потекло не може да се утврди,<ref name="Iranica" /><ref name="bartholomew.stanford.edu">{{cite web|author=Lessons with Texts by Alfarabi |url=http://bartholomew.stanford.edu/authors/alfarabitext.html |title=D. Gutas, "AlFarabi" in Barthaolomew's World accessed Feb 18, 2010 |publisher=Bartholomew.stanford.edu |access-date=2012-09-19}}</ref>{{sfn|Reisman|2005|p=53}}<ref>F. Abiola Irele/Biodun Jeyifo, "Farabi", in ''The Oxford Encyclopedia of African Thought'', Vol. 1, p. 379.</ref> други го опишуваат како личност со персиско или туркиско потекло. Средновековниот [[Арапи|арапски]] историчар [[Ибн Аби Усајбија]] (починал во 1270) — еден од најстарите биографи на ел-Фараби — наведува во своето дело „Ујун“ дека таткото на ел-Фараби бил од [[Персијци|персиско]] потекло.<ref name="Iranica"/><ref>Ebn Abi Osaybea, Oyun al-anba fi tabaqat at-atebba, ed. A. Müller, Cairo, 1299/1882. وكان ابوه قائد جيش وهو فارسي المنتسب</ref> [[ел-Шахразури]], кој живеел околу 1288 година и напишал рана биографија, исто така наведува дека ал-Фараби потекнувал од персиско семејство.<ref name="Nasr">[[Seyyed Hossein Nasr]], [[Mehdi Aminrazavi]]. "An Anthology of Philosophy in Persia, Vol. 1: From Zoroaster to Umar Khayyam", I.B. Tauris in association with The Institute of Ismaili Studies, 2007. Pg 134: "Ibn Nadim in his al-Fihrist, which is the first work to mention Farabi considers him to be of Persian origin, as does Muhammad Shahrazuri in his ''Tarikh al-hukama'' and Ibn Abi Usaybi'a in his ''Tabaqat al-atibba''. In contrast, Ibn Khallikan in his '"Wafayat al-'ayan considers him to be of Turkish descent. In any case, he was born in Farab in Khurasan of that day around 257/870 in a climate of Persianate culture"</ref><ref>Arabic: و كان من سلاله فارس in J. Mashkur, Farab and Farabi, Tehran,1972. See also [[Dehkhoda Dictionary]] under the entry ''Farabi'' for the same exact Arabic quote.</ref> Според [[Маџид Фахри]], професор емеритус по филозофија на [[Универзитет Џорџтаун]], таткото на ел-Фараби „бил воен заповедник од персиско потекло“.{{sfn|Fakhry|2002|p=157}} Персиското потекло е наведено и во многу други извори.<ref>P.J. King, ''"One Hundred Philosophers: the life and work of the world's greatest thinkers"'', chapter '' al-Fārābi'', Zebra, 2006. pp 50: "Of Persian stock, al-Farabi (Alfarabius, AbuNaser) was born in Turkestan" Henry Thomas, Understanding the Great Philosophers, Doubleday, Published 1962 T. J. De Boer, "The History of Philosophy in Islam", Forgotten Books, 2008. Excerpt page 98: "His father is said to have been a Persian General". {{ISBN|1-60506-697-4}} Sterling M. McMurrin, ''Religion, Reason, and Truth: Historical Essays in the Philosophy of Religion'', University of Utah Press, 1982, {{ISBN|0-87480-203-2}}. page 40. Edited by Robert C. Solomon and Kathleen M. Higgins. (2003). From Africa to Zen : an invitation to world philosophy. Lanham, Md.: Rowman & Littlefield Publishers. pp. 163. {{ISBN|0-7425-1350-5}} "al-Farabi (870–950), a Persian," Thomas F. Glick. (1995). From Muslim fortress to Christian castle : social and cultural change in medieval Spain. Manchester: Manchester University Press. pp. 170. {{ISBN|0-7190-3349-7}} "It was thus that al-Farabi (c. 870–950), a Persian philosopher" The World's Greatest Seers and Philosophers.. Gardners Books. 2005. pp. 41. {{ISBN|81-223-0824-4}} "al-Farabi (also known as Abu al-Nasr al-Farabi) was born of Turkish parents in the small village of Wasij near Farab, Turkistan (now in Uzbekistan) in 870 AD. His parents were of Persian descent, but their ancestors had migrated to Turkistan." Bryan Bunch with Alexander Hellemans. (2004). The history of science and technology : a browser's guide to the great discoveries, inventions, and the people who made them, from the dawn of time to today. Boston: Houghton Mifflin. pp. 108. {{ISBN|0-618-22123-9}} "Persian scholar al-Farabi"Olivier Roy, "[https://books.google.com/books?id=FyE9DAAAQBAJ&pg=PA167 The new Central Asia: the creation of nations]", I.B.Tauris, 2000. 1860642799. pg 167: "Kazakhstan also annexes for the purpose of bank notes Al Farabi (870–950), the Muslim philosopher who was born in the south of present-day Kazakhstan but who presumably spoke Persian, particularly because in that era there were no Kazakhs in the region" Majid Khadduri; [foreword by R. K. Ramazani]. The Islamic conception of justice. Baltimore : Johns Hopkins University Press, c1984.. pp. 84. {{ISBN|0-8018-6974-9}} "Nasr al-Farabi was born in Farab (a small town in Transoxiana) in 259/870 to a family of mixed parentage — the father, who married a Turkish woman, is said to have been of Persian and Turkish descent — but both professed the Shi'l heterodox faith. He spoke Persian and Turkish fluently and learned the Arabic language before he went to Baghdad. Ḥannā Fākhūrī, Tārīkh al-fikr al-falsafī ʻinda al-ʻArab, al-Duqqī, al-Jīzah : al-Sharikah al-Miṣrīyah al-ʻĀlamīyah lil-Nashr, Lūnjmān, 2002. Ammar al-Talbi, [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf al-Farabi], UNESCO: International Bureau of Education, vol. XXIII, no. 1/2, Paris, 1993, p. 353-372 David Deming,"Science and Technology in World History: The Ancient World and Classical Civilization", McFarland, 2010. pg 94: "Al-Farabi, known in Medieval Europe as Abunaser, was a Persian philosopher who sought to harmonize.[http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html Philosophers: Abu Al-Nasr Al-Farabi] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html |date=2016-03-07 }}, [[Trinity College, Hartford|Trinity College]], 1995–2000</ref> [[Димитри Гутас]], професор емеритус на [[Универзитет „Јејл“|универзитетот „Јејл“]], забележува дека делата на Фараби содржат наводи и глоси на [[Персиски јазик|персиски]], [[Согдиски јазик|согдиски]], па дури и [[Грчки јазик|грчки]], но не и турски.<ref name="Iranica" /><ref>George Fadlo Hourani, Essays on Islamic Philosophy and Science, Suny press, 1975; Kiki Kennedy-Day, ''Books of Definition in Islamic Philosophy: The Limits of Words'', Routledge, 2002, page 32.</ref> [[Согдиски јазик|Согдискиот]] исто така се предлага како негов мајчин јазик<ref>Joshua Parens (2006). An Islamic philosophy of virtuous religions : introducing Alfarabi. Albany, NY: State Univ. of New York Press. pp. 3. {{ISBN|0-7914-6689-2}} excerpt: "He was a native speaker of Turkic {{sic}} dialect, Soghdian." [Note: Sogdian was an East Iranian language and not a Turkic dialect]</ref> и како јазик на жителите на [[Фараб]].<ref>Joep Lameer, "Al-Fārābī and Aristotelian syllogistics: Greek theory and Islamic practice", E.J. Brill, 1994. {{ISBN|90-04-09884-4}} pg 22: "..Islamic world of that time, an area whose inhabitants must have spoken Soghdian or maybe a Turkish dialect..."</ref> Мухамед Џавад Машкур тврди за иранско-говорно потекло од [[Средна Азија]].<ref name="GL">مشكور، محمدجواد. “فاراب و فارابي“. دوره14، ش161 (اسفند 54): 15-20- . J. Mashkur, "Farabi and Farabi" in volume 14, No. 161, pp 15–12, Tehran,1972. [https://web.archive.org/web/20071021043054/http://ichodoc.ir/p-a/CHANGED/161/html/161_15.htm] English translations of the arguments used by J. Mashkur can be found in: G. Lohraspi, "Some remarks on Farabi's background"; a scholarly approach citing [[Clifford Edmund Bosworth|C.E. Bosworth]], [[Bernard Lewis|B. Lewis]], [[Richard Nelson Frye|R. Frye]], D. Gutas, J. Mashkur and partial translation of J.Mashkur's arguments: [[iarchive:SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic|PDF]]. ولی فارابی فيلسوف تنها متعلق به ايران نبود بلكه به عالم اسلام تعلق داشت و از بركت قرآن و دين محمد به اين مقام رسيد. از اينجهت هه دانشمندانی كه در اينجا گرد آمدهاند او را يك دانشمند مسلمان متعلق به عالم انسانيت ميدانند و كاری ب تركی و فارسی و عربی بودن او ندارند.</ref> Според [[Кристоф Баумер]], тој веројатно бил [[Согдија|согдиец]].<ref name="baumer1">{{cite book|last=Baumer|first=Christoph|author-link=Christoph Baumer|url=https://books.google.com/books?id=LhiWDwAAQBAJ|title=The History of Central Asia The Age of Islam and the Mongols|page=42|publisher=[[Bloomsbury Publishing]]|year=2016|quote=Abu Nasr Muhammad al-Farabi (ca. 870–950) was a renowned philosopher and scientist with a keen interest in the theory of knowledge. Probably a Sogdian from the great merchant city of Farab, now called Otrar, in southern Kazakhstan|isbn=9781838609405}}</ref> Според Терез-Ан Друар, пишувајќи во 2020 година: <blockquote>„Научниците го оспорувале неговото етничко потекло. Некои тврделе дека бил Турчин, но поновите истражувања укажуваат дека бил Персиец.“{{sfn|Druart|2021|loc=Intro}}</blockquote>[[File:KazakhstanP20-200Tenge-1999-donatedoy f.jpg|thumb|ал-Фараби на валутата на [[Република Казахстан]]]] Најстариот познат навод за [[туркиски народи|туркиско]] потекло ја дал средновековниот историчар Ибн Халикан (починал во 1282 година), кој во своето дело ''Wafayat'' (завршено во 669/1271) навел дека ел-Фараби бил роден во малото село [[Васиџ]] близу Фараб (во денешен [[Отрар]], [[Казахстан]]) од туркиски родители. Врз основа на овој запис, некои научници тврдат дека тој бил од туркиско потекло.<ref>B.G. Gafurov, ''Central Asia:Pre-Historic to Pre-Modern Times'', (Shipra Publications, 2005), 124; "''Abu Nasr El-Farabi hailed from around ancient Farabi which was situated on the bank of Syr Daria and was the son of a Turk military commander''".</ref><ref>Will Durant, ''The Age of Faith'', (Simon and Schuster, 1950), 253.</ref><ref>Nicholas Rescher, Al-Farabi's Short Commentary on Aristotle's Prior Analytics, University of Pittsburgh Pre, 1963, p.11, [https://books.google.com/books?id=lLV1ssgsNRIC Online Edition].</ref><ref>Antony Black, The History of Islamic Political Thought: From the Prophet to the Present, Routledge, p. 61, [https://books.google.com/books?id=nspmqLKPU-wC Online Edition]</ref><ref>James Hastings, Encyclopedia of Religion and Ethics, Kessinger Publishing, Vol. 10, p.757, [https://books.google.com/books?id=dA9h8XGtRPQC Online Edition]</ref><ref>Edited by Ted Honderich. (1995). The Oxford companion to philosophy. Oxford: Oxford University Press. pp. 269. {{ISBN|0-19-866132-0}} "Of Turki origin, al-Farabi studied under Christian thinkers" Edited and translated by Norman Calder, Jawid Mojaddedi and Andrew Rippin. (2003). Classical Islam : a sourcebook of religious literature. New York: Routledge. pp. 170. {{ISBN|0-415-24032-8}} "He was of Turkish origin, was born in Turkestan" Ian Richard Netton. (1999). Al-Fārābī and his school. Richmond, Surrey: Curzon. {{ISBN|0-7007-1064-7}} Pg. [https://books.google.com/books?id=Fuk7fN3Jp6sC&pg=RA2-PA5 5]:"He appears to have been born into a military family of Turkish origin in the village of Wasil, Farab, in Turkestan" Edited by Henrietta Moore. (1996). The future of anthropological knowledge. London: Routledge. {{ISBN|0-415-10786-5}} "al-Farabi (873–950), a scholar of Turkish origin." Diané Collinson and Robert Wilkinson. (1994). Thirty-Five Oriental Philosophers.. London: Routledge. {{ISBN|0-203-02935-6}} "Al-Farabi is thought to be of Turkish origin. His family name suggests that he came from the vicinity of Farab in Transoxiana.Fernand Braudel; translated by Richard Mayne. (1995). A history of civilizations. New York, N.Y.: Penguin. {{ISBN|0-14-012489-6}} "Al-Farabi, born in 870, was of Turkish origin. He lived in Aleppo and died in 950 in Damascus" Jaroslav Krejčí; assisted by Anna Krejčová. (1990). Before the European challenge : the great civilizations of Asia and the Middle East. Albany: State University of New York Press. pp. 140. {{ISBN|0-7914-0168-5}} "the Transoxanian Turk al-Farabi (d. circa 950)" Hamid Naseem. (2001). Muslim philosophy science and mysticism. New Delhi: Sarup & Sons. pp. 78. {{ISBN|81-7625-230-1}} "Al-Farabi, the first Turkish philosopher"[https://books.google.com/books?id=XwOwsOstm4gC&dq=farabi+wasij&pg=PA41 Clifford Sawhney. The World's Greatest Seers and Philosophers, 2005, p. 41][https://books.google.com/books?id=Q51plsbFmNcC&q=farabi+wasij Zainal Abidin Ahmad. Negara utama (Madinatuʾl fadilah) Teori kenegaraan dari sardjana Islam al Farabi. 1964, p. 19][https://books.google.com/books?id=EQEeAAAAMAAJ&q=farabi+wasij Haroon Khan Sherwani. Studies in Muslim Political Thought and Administration. 1945, p. 63]</ref> Димитри Гутас, американски арабист, го критикува ова, велејќи дека извештајот на [[Ибн Халикан]] е насочен кон претходните историски извештаи на [[Ибн Аби Усајбија]] и служи за „докажување“ туркиско потекло на ел-Фараби, на пример преку спомнување на дополнителната [[нисба]] (презиме) „ел-Турк“ (арап. „Турчинот“) — нисба што ел-Фараби никогаш не ја имал.<ref name="Iranica" /> Меѓутоа, [[Абу ел-Феда]], кој го препишал [[Ибн Халикан]], го променил ''al-Torkī'' во изразот „wa-kana rajolan torkiyan“, што значи „тој бил турски човек“.<ref name="Iranica" /> Во овој контекст, бидејќи делата на таквите наводни Турци не содржат траги од туркиска номадска култура, професорот од [[Оксфордски универзитет|Оксфорд]] Клифорд Едмунд Босворт забележува дека „големи личности како Фараби, [[ел-Бируни|Бируни]] и [[Авицена]] биле припишувани од премногу ентузијастички турски научници на нивната раса“. <ref name="Bosworth2017">{{cite book|author=C. Edmund Bosworth|title=The Turks in the Early Islamic World|url=https://books.google.com/books?id=CAokDwAAQBAJ&pg=PT381|date=15 May 2017|publisher=Taylor & Francis|isbn=978-1-351-88087-9|page=381}}</ref> === Живот и образование === Ел-Фараби го поминал поголемиот дел од својот научен живот во [[Багдад]]. Во автобиографскиот пасус зачуван од [[Ибн Аби Усајбија]], ел-Фараби навел дека студирал логика, медицина и социологија кај Јухана ибн Хајлан, сè до и вклучително со делото на [[Аристотел]] ''[[Постериорна аналитика]]'', односно според редоследот на книгите во наставната програма, ел-Фараби тврдел дека ги проучувал делата на [[Порфириј (филозоф)|Порфириј]] ''Вовед'' и делата на Аристотел ''Категории'', ''За толкувањата'', ''Аналитика Прва''. Неговиот учител, Јухана бин Хајлан, бил [[несторијанство|несторијански]] свештеник. Овој период на студии веројатно се одвивал во Багдад, каде што [[ел-Масуди]] бележи дека Јухана починал за време на владеењето на [[ел-Муктадир]] (295–320/908–932). Во своето дело ''Појавата на филозофијата'' ({{transliteration|ar|Fī Ẓuhūr al-Falsafa}}), ел-Фараби наведува:{{sfn|Reisman|2005|p=55}} <blockquote>Филозофијата како академски предмет станала широко распространета во времето на Птоломејските владетели на Грците по смртта на Аристотел во Александрија, сè до крајот на владеењето на една жена [односно Клеопатра]. Нејзиното предавање продолжило непроменето во Александрија по смртта на Аристотел низ владеењето на тринаесет владетели ... Така продолжило сè до доаѓањето на христијанството. Потоа предавањето престанало во Рим, додека во Александрија продолжило сè додека кралот на христијаните не го разгледал прашањето. Епископите се собрале и заедно одлучиле кои делови од [филозофијата] треба да останат, а кои да се укинат. Тие сметале дека книгите за логика треба да се изучуваат до крајот на тврдењата [односно ''[[Аналитика Прва]]'', I.7], но не и понатаму, бидејќи мислеле дека тоа ќе му наштети на христијанството. Предавањето на останатите [логички дела] останало приватно сè до доаѓањето на исламот, кога наставата била пренесена од Александрија во Антиохија. Таму останала долго време додека не останал само еден учител. Двајца ученици учеле од него и заминале, носејќи ги книгите со себе. Едниот бил од Харан, другиот од Марв. Што се однесува до човекот од Марв, двајца учеле од него..., Ибрахим ел-Марвази и Јухана ибн Хајлан. [Потоа ел-Фараби наведува дека учел кај Јухана ибн Хајлан сè до крајот на ''[[Аналитика Прва]]''].</blockquote> Тој бил во Багдад најмалку до крајот на септември 942 година, како што е забележано во белешките во неговото дело ''Mabādeʾ ārāʾ ahl al-madīna al-fāżela''.{{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} Книгата ја завршил во Дамаск следната година (331), односно до септември 943 година. Тој исто така живеел и предавал одредено време во [[Алеп]]. Подоцна ел-Фараби го посетил [[Египет]], каде што завршил шест делови како резиме на книгата ''Mabādeʾ'',{{efn-ua |name=Mabadi Summary |Once Farabi finished the ''Virtuous City'' and inserted the Chapter headings, later, somebody inquired him to include sections, summarizing the Chapters, and this he did in Cairo. These six Sections are referred to as ''Summery'' of the ''Virtuous City'' → {{cite journal |last1=Mahdi|first1=Muhsin S.|author-link=Muhsin Mahdi|title= Fārābī's Imperfect State|journal=Journal of the American Oriental Society|date=1990 |volume=CX |issue=4|pages=691–726 (esp. pp. 720 ff.)|url-access=registration|doi=10.2307/602898|s2cid=163394266|jstor=602898|url=https://www.jstor.org/stable/602898 }}. }} во 337/јули 948 – јуни 949 година, кога се вратил во Сирија, каде што бил поддржан од [[Сајф ел-Даула]], владетел од [[Хамданидска династија|Хамданидската династија]]. Ел-Масуди, пишувајќи едвај пет години подоцна (955–956), наведува дека ел-Фараби починал во [[Дамаск]] во месецот Раџаб 339 (помеѓу 14 декември 950 и 12 јануари 951).<ref name="Iranica" /> == Верски убедувања == Верската припадност на ел-Фараби во рамките на исламот е предмет на расправа. Додека некои историчари го идентификуваат како [[сунизам|сунит]],<ref>{{citation |author=Patrick J. Ryan SJ |title=Amen |date=10 October 2018 |page=101 |url=https://books.google.com/books?id=US11DwAAQBAJ |publisher=CUA Press |isbn=9780813231242}}.</ref> други тврдат дека бил [[Шиизам|шиит]] или дека бил под влијание на шиизмот. Фаузи Наџар тврди дека политичката филозофија на ел-Фараби била под влијание на шиитските секти.<ref>{{cite journal |last1=Najjar |first1=Fauzi M. |title=Fārābī's Political Philosophy and Shī'ism |journal=Studia Islamica |date=1961 |volume=XIV |issue=14 |pages=57–72|jstor=1595185 |doi=10.2307/1595185 |url=https://www.jstor.org/stable/1595185|url-access=registration}}</ref> Давајќи позитивен приказ, Надија Мафтуни ги опишува шиитските аспекти во делата на ел-Фараби. Според неа, ел-Фараби во своите дела ''al-Millah'', ''al-Siyasah al-Madaniyah'' и ''Tahsil al-Sa’adah'' верувал во утопија управувана од пророк и неговите наследници: имамите.<ref>{{cite journal |last= Maftouni|first= Nadia|date= 2013|title= وجوه شیعی فلسفه فارابی|trans-title= Shi'ite Aspects of Farabi`s Philosophy|url= http://andishe.maaref.ac.ir/article-1-865-en.html|language= fa|journal= Andishe-Novin-E-Dini|volume= 9|issue= 33|pages= 12|access-date= 31 October 2018}}</ref> == Дела и придонеси == Ел-Фараби дал придонес во областите на [[логика]]та, [[математика]]та, [[музика]]та, [[филозофија]]та, [[психологија]]та и [[образование]]то. === Алхемија === Ел-Фараби ја напишал: ''Неопходноста на уметноста на еликсирот''.<ref>{{cite encyclopedia|last1=Wiedemann|first1=Eilhard|author-link=Eilhard Wiedemann|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|date=1913–1936 |publisher=Brill|location=Leiden|isbn=90-04-08265-4|volume=II|pages=1010a-1017a (esp. p. 1011a)|edition=1st|chapter=al-Kīmiyāʾ|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4212}}</ref>{{efn-ua |name=Alchemy |''Epistle on the Necessity of the Art of Alchemy'' ({{langx|ar|رسالة في وُجُوب صِنآعة الكيمياء|Risāla fī Wujūb ṣinā‘at al-kimiyā’}}) → {{harvnb|Rudolph|2017|p=571}}. }} === Логика === Иако главно бил аристотелов логичар, во своите дела вклучил и голем број неаристотелови елементи. Тој ги разгледувал темите на идни контгенти, [[број]]от и односот на категориите, врската помеѓу [[логика]]та и [[граматика]]та, како и неаристотеловите форми на [[расудување]].<ref>[https://www.britannica.com/topic/history-of-logic/Medieval-logic History of logic: Arabic logic], ''[[Encyclopædia Britannica]]''.</ref> Тој исто така е заслужен за категоризација на логиката во две одделни групи, првата како „идеја“, а втората како „[[логички доказ|доказ]]“. Ел-Фараби исто така ги разгледувал теориите за [[хипотетички силогизам]] и [[Аналогија|аналогиско расудување]], кои биле дел од [[Стоицизам|стоицистичката]] традиција на логиката, а не од аристотеловата.<ref>{{Cite journal| issn = 0022-362X | volume = 61 | issue = 22 | page = 726 | last = Feldman | first = Seymour | title = Rescher on Arabic Logic | journal = The Journal of Philosophy | date = 26 November 1964 | jstor = 2023632 | publisher = Journal of Philosophy, Inc.| doi = 10.2307/2023632 }}<br>{{Cite book| publisher = Cambridge University Press | isbn = 0-521-27556-3 | last = Long | first = A. A. |author2= D. N. Sedley | title = The Hellenistic Philosophers. Vol 1: Translations of the principal sources with philosophical commentary | location = Cambridge | year = 1987}}</ref> Друга надградба што ел-Фараби ја направил на аристотеловата традиција била воведувањето на концептот за „поетски [[силогизам]]“ во коментарот на делото на Аристотел ''[[Поетика (Аристотел)|Поетика]]''.<ref>{{Cite journal|title=The Islamic roots of the poetic syllogism|journal=College Literature|date=February 1996|last=Ludescher|first=Tanyss|url=http://findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050531082724/http://www.findarticles.com/p/articles/mi_qa3709/is_199602/ai_n8749610 |url-status=dead |archive-date=2005-05-31 |access-date=2008-02-29 }}</ref> === Музика === [[File:Al-Farabi.png|thumb|upright|Цртеж на музички инструмент, ''[[шахруд]]'', од делото на ал-Фараби]] Ел-Фараби напишал книга за [[исламска музика|музика]] со наслов ''[[Китаб ел-Мусики ел-Кабир]]'' (Голема книга за музиката).{{sfnm|1a1=Sawa|1y=2012|2a1=Touma|2y=1996|2p=10}}{{efn-ua|name=Music}} Во неа, тој ги претставува филозофските принципи за музиката, нејзините космички својства и влијанија, и ги разгледува [[терапија|терапевтските]] ефекти на [[музичка терапија|музикотерапијата]] врз [[душа|душата]].{{sfn|Haque|2004|p=363}} Понатаму зборува и за нејзиното влијание врз говорот, објаснувајќи како музиката да се усогласи со говорот, односно поезијата, за да се подобри значењето на текстот.{{sfn|Druart|2021|loc=§ 2}} === Филозофија === [[File:Bnf lat 9335.jpg|thumb|upright|Латински превод на [[Жерард Кремонски]] на ''Kitab ihsa' al-'ulum'' („Енумерација на науките“){{efn-ua |name=Enumeration |''Enumeration of the Sciences,'' ({{langx|ar|كتاب إحصاء العُلوُم|Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De scientiis,'' is the established English name of this book → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 1}}. Former academic works may refer to it as ''Classification of Sciences;'' e.g., {{harvnb|Madkour|1963–1966|p=453}}. }}]] Како филозоф, ел-Фараби бил основач на сопствена школа на [[рана исламска филозофија]] позната како „фарабизам“ или „алфарабизам“, иако подоцна била засенета од [[авиценизам|авиценизмот]]. Школата на ел-Фараби „се оддалечува од филозофијата на [[Платон]] и [[Аристотел]] [... и ...] преминува од [[исламска метафизика|метафизика]] кон [[Научен метод|методологија]], чекор што го најавува [[Модерно]]то“, а „на ниво на филозофија, Фараби ги обединува теоријата и практиката [... и] во сферата на [[политика|политиката]] ја ослободува практиката од теоријата“. Неговата [[Неоплатонизам|неоплатонистичка]] теологија е повеќе од само метафизика како реторика. Во обидот да ја разбере природата на ''Првата причина'', Фараби ги открива границите на човечкото [[знаење|знаење]]“.<ref>{{Cite journal|first=Ian Richard|last=Netton|title=''Breaking with Athens: Al-Farabi as Founder'', Applications of Political Theory By Christopher A. Colmo|publisher=[[Oxford University Press]]|journal=Journal of Islamic Studies|year=2008|volume=19|issue=3|pages=397–8|doi=10.1093/jis/etn047|jstor=26200801}}</ref> Ел-Фараби имал големо влијание врз науката и филозофијата неколку векови,{{sfn|Weber|2017|pp=170a ff.}} и во неговото време бил широко сметан веднаш по Аристотел според знаењето (што се навестува преку неговата титула „Вториот учител“),{{efn-ua|name=Title}}. Неговото дело, насочено кон синтеза на филозофијата и [[Суфизам|суфизмот]], го подготвило патот за делото на [[Авицена]].<ref>{{cite encyclopedia| url =http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| title =Avicenna/Ibn Sina (CA. 980–1137)| access-date =2007-07-13 | encyclopedia =The Internet Encyclopedia of Philosophy| archive-url= https://web.archive.org/web/20070623051601/http://www.iep.utm.edu/a/avicenna.htm| archive-date= 23 June 2007 | url-status= live}}</ref> Ел-Фараби исто така напишал коментар на делото на [[Аристотел]], а едно од неговите најпознати дела е ''Ara Ahl al-Madina al-Fadila'',{{efn-ua|name=Virtuous}} каде што теоретизира идеална [[суверена држава|држава]], наводно моделирана според делото на Платон ''[[Држава (Платон)|Држава]]''.{{sfn|Netton|1994|p=100}} Ел-Фараби тврдел дека религијата ја пренесува вистината преку симболи и убедување и, како и [[Платон]], ја сметал за должност на филозофот да ја води државата. Ел-Фараби го вклучил [[Платонизам|платонистичкиот]] поглед, правејќи паралела во исламски контекст, при што сметал дека идеалната држава треба да биде управувана од [[Пророци во исламот|Пророкот]]-[[имам]], наместо од филозоф-крал како кај Платон. Ел-Фараби тврдел дека идеалната држава била град-државата [[Медина]] кога била управувана од [[Мухамед]] како нејзин [[шеф на држава]]та, бидејќи тој бил во директна врска со [[Алах]] чиј закон му бил објавен. Во отсуство на Пророкот-имам, тој ја сметал демократијата за најблиска до идеалната држава, гледајќи го поредокот на сунитскиот [[Праведен Калифат]] како пример за таков републикански поредок во раната муслиманска историја. Сепак, тој исто така сметал дека токму од демократијата произлегуваат несовршени држави, забележувајќи како поредокот на раниот исламски калифат на [[Праведен Калифат|праведните калифи]], кој го сметал за републикански, подоцна бил заменет со форма на владеење што наликува на монархија под династиите на [[Омејади|Омејадите]] и [[Абасидски Калифат|Абасидите]].<ref>Ronald Bontekoe, Mariėtta Tigranovna Stepaniants (1997), ''Justice and Democracy'', University of Hawaii Press, p. 251, {{ISBN|0824819268}}</ref> === Физика === Ел-Фараби напишал краток трактат ''За празнината'', каде што размислувал за природата на постоењето на [[вакуум|празнина]].{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} Неговиот конечен заклучок бил дека волуменот на воздухот може да се прошири за да го исполни достапниот простор, и тој предложил дека концептот на [[вакуум|совршена празнина]] е некохерентен.{{sfn|McGinnis|2022|loc=§ 2.4}} === Психологија === Во своето дело ''Мислењата на луѓето од идеалниот град'',{{efn-ua|name=Virtuous}} Ел-Фараби изразил дека одделен човек не може сам да ги постигне сите совршенства без помошта на други луѓе. Вродена природа на секој човек е да се поврзува со друг човек или со повеќе луѓе во работата што треба да ја изврши. Затоа, за да го постигне она што може од тоа совршенство, секој човек мора да остане во заедница со други и да се поврзува со нив.{{sfn|Haque|2004|p=363}} Во 24-то поглавје од споменатото дело — ''За причината на соништата'' — тој прави разлика помеѓу толкување на соништата и природата и причините на соништата.{{sfn|Haque|2004|p=363}} == Влијанија и пренос == [[File:Bodlein Library MS. Arab.d.84 roll332 frame1.jpg|thumb|Страници од ракопис од 17 век на коментарот на ел-Фараби за метафизиката на [[Аристотел]]]] Главното влијание врз филозофијата на ел-Фараби била [[Аристотелизам|аристотеловата]] традиција на [[Александрија]]. Како плоден автор, му се припишуваат повеќе од сто дела.{{sfn|Black|1996|p=178}} Меѓу нив има бројни воведни текстови во филозофијата, коментари на важни аристотелови дела (како ''[[Никомахова етика]]''), како и негови сопствени дела. Неговите идеи се одликуваат со кохерентност, и покрај тоа што обединуваат многу различни филозофски дисциплини и традиции. Некои други значајни влијанија врз неговото дело биле планетарниот модел на [[Клавдиј Птоломеј]] и елементи од [[Неоплатонизам|неоплатонизмот]],<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p:162</ref> особено метафизиката и практичната (или политичката) филозофија — која повеќе наликува на Платоновата ''Република'' отколку на Аристотеловата ''Политика''.{{sfn|Reisman|2005|p=52}} Ел-Фараби одиграл суштинска улога во пренесувањето на мислата на Аристотел во христијанскиот Запад за време на средниот век, како што се гледа во преводот на неговото дело ''Коментар и краток трактат за Аристотеловото дело „За толкувањата“'', објавен од Ф. В. Цимерман во 1981 година. Ел-Фараби имал големо влијание врз [[Мојсеј Мајмонид]], најважниот еврејски мислител од средниот век. Мајмонид го напишал познатото дело ''Трактат за логиката'' на арапски јазик. Делото ги обработува основите на аристотеловата логика во светлина на коментарите на [[Авицена]] и ел-Фараби; [[Реми Браг]] го нагласува фактот дека ел-Фараби е единствениот филозоф споменат по име во текстот. Ел-Фараби, како и Авицена и [[Авероес]], се препознаени како [[Перипатетици|перипатетичари]] (''ал-Машша’ијун'') или [[Рационализам|рационалисти]] (''Естедлалиун'') меѓу муслиманите.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.166 اگر بخواهيم كلمه ای را به كار بريم كه مفيد مفهوم روش فلسفی مشائين باشد بايد كلمه (استدلالی) را به كار بريم .</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/pd/d-22.htm |title=Dictionary of Islamic Philosophical Terms |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H002 |title=Aristotelianism in Islamic philosophy |publisher=Muslimphilosophy.com |access-date=2012-09-19}}</ref> Сепак, тој се обидел да ги обедини идеите на [[Платон]] и [[Аристотел]] во својата книга ''Усогласување на мислењата на двајцата мудреци''.<ref>[[Morteza Motahhari|Ayatollah Motahhari]], Becoming familiar with Islamic knowledge, V1, p.167 فارابی كتاب كوچك معروفی دارد به نام (الجمع بين رأيی الحكيمين) در اين كتاب مسائل اختلافی اين دو فيلسوف طرح شده و كوشش شده كه به نحوی اختلافات ميان اين دو حكيم از بين برود .</ref>{{efn-ua |name=Harmonization |A common abbreviated title of the book ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn}}). Its full title is ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن‌ أفلآطوُن الإِلاهي وأرسطوُطآليس|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn aflāṭūn al-ilāhī wa-arisṭūṭālīs}}), ''Harmonization of the Opinions of the Two Sages the Divine Plato and Aristotle''. Attribution of this text to Farabi is currently hotly debated → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 7}}. }} Според Рајсман, неговото дело било единствено насочено кон целта истовремено да ја оживее и повторно да ја изгради александриската филозофска традиција, на која ѝ припаѓал и неговиот христијански учител Јухана ибн Хајлан.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} Неговиот успех треба да се мери со почесната титула „Вториот учител“ на филозофијата,{{efn-ua|name=Title}} при што Аристотел бил првиот, по што бил познат.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=López-Farjeat|2y=2020|2loc=Intro}}<ref>{{cite book|last1=Mahdi|first1=Muhsin|title=Alfarabi: Philosophy of Plato and Aristotle|date=1962|publisher=Cornell University Press|location=Ithaca, NY|isbn=0801487161|page=4|url=https://books.google.com/books?id=-SaXczxPo40C&q=al-farabi+the+second+master&pg=PA4|access-date=17 August 2015}}</ref> Рајсман исто така вели дека тој не прави никаква референца кон идеите на [[Ел Кинди]] ниту на неговиот современик [[Рази]], што јасно укажува дека не го сметал нивниот пристап кон филозофијата за правилен или одржлив.{{sfn|Reisman|2005|p=55-56}} == Мисла == === Метафизика и космологија === За разлика од [[Ел кинди]], кој сметал дека предмет на метафизиката е Бог, ел-Фараби верувал дека таа првенствено се однесува на битието ''qua'' битие (односно битието само по себе), и дека тоа е поврзано со Бог само до степен до кој Бог е принцип на апсолутното битие. Ставот на ел-Кинди, сепак, бил честа заблуда во врска со грчката филозофија меѓу муслиманските интелектуалци во тоа време, и токму поради ова [[Авицена]] забележал дека не ја разбрал правилно Аристотеловата ''Метафизика'' сè додека не прочитал воведен текст напишан од ел-Фараби.{{sfn|Black|1996|p=188}} Космологијата на ел-Фараби во суштина се заснова на три столба: аристотеловата метафизика на причинноста, силно развиената [[Плотин|плотинска]] космологија на [[еманација]] и птоломејската астрономија.{{sfn|Reisman|2005|p=56}} Во неговиот модел, универзумот се гледа како низа концентрични кругови; најнадворешната сфера или „првото небо“, сферата на фиксните ѕвезди, Сатурн, Јупитер, Марс, Сонцето, Венера, Меркур и конечно Месечината. Во центарот на овие концентрични кругови се наоѓа подмесечевиот свет кој го содржи материјалниот свет.{{sfn|Black|1996|p=189}} Секој од овие кругови го претставува доменот на секундарните интелекти (симболизирани од самите небесни тела), кои дејствуваат како причински посредници помеѓу Првата причина (во овој случај Бог) и материјалниот свет. Понатаму, се вели дека тие произлегуваат од Бог, кој е и нивна формална и дејствена причина. Процесот на еманација започнува (метафизички, не временски) со ''Првата причина'', чија главна активност е самоконтемплацијат. Токму оваа интелектуална активност ја објаснува нејзината улога во создавањето на универзумот. Првата причина, размислувајќи за самата себе, „прелева“ и од неа „произлегува“ нематеријалниот ентитет на вториот интелект. Како и неговиот претходник, и вториот интелект размислува за себе, и на тој начин ја создава својата небесна сфера (во овој случај, сферата на фиксните ѕвезди), но покрај тоа мора да размислува и за Првата причина, што доведува до „произлегување“ на следниот интелект. Каскадата на еманација продолжува сè додека не стигне до десеттиот интелект, под кој се наоѓа материјалниот свет. И бидејќи секој интелект мора да размислува и за себе и за сè поголем број претходници, секое следно ниво на постоење станува сè посложено. Овој процес се темели на нужност, а не на волја. Со други зборови, Бог нема избор дали да го создаде универзумот или не, туку поради самото свое постоење го предизвикува неговото постоење. Овој став исто така сугерира дека универзумот е вечен, а и двете овие точки биле критикувани од [[аАл-Газали ]] во неговата критика на филозофите.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=161|2a1=Reisman|2y=2005|2p=57}} Во својата расправа за Првата причина (или Бог), ел-Фараби во голема мера се потпира на негативна теологија. Тој вели дека таа не може да се спознае со интелектуални средства, како што се дијалектичко делење или дефинирање, бидејќи поимите што се користат во овие процеси за да се дефинира нешто ја сочинуваат неговата суштина. Затоа, ако некој ја дефинира Првата причина, секој од употребените поими би претставувал дел од нејзината суштина и со тоа би дејствувал како причина за нејзиното постоење, што е невозможно, бидејќи Првата причина е непредизвикана; таа постои без да биде предизвикана. Исто така, вели дека таа не може да се познае според род и разлика, бидејќи нејзината суштина и постоење се различни од сите други, и затоа нема категорија на која припаѓа. Ако тоа би било така, тогаш не би била Првата причина, бидејќи нешто би ѝ претходело во постоењето, што исто така е невозможно. Ова укажува дека колку нешто е поедноставно во филозофска смисла, толку е посовршено. Врз основа на ова набљудување, Рајсман вели дека е можно да се согледа целата хиерархија на космологијата на ел-Фараби преку класификација во родови и видови. Секое следно ниво во оваа структура има како главни карактеристики множественост и недостаток, а токму оваа сè поголема сложеност го карактеризира материјалниот свет.{{sfn|Reisman|2005|pp=58–59}} === Епистемологија и есхатологија === Човечките суштества се единствени во визијата на ел-Фараби за универзумот, бидејќи стојат помеѓу два света: „повисокиот“, нематеријален свет на небесните интелекти и универзалните поими, и „понискиот“, материјален свет на создавање и распаѓање; тие живеат во физичко тело и затоа припаѓаат на „понискиот“ свет, но исто така имаат разумна способност што ги поврзува со „повисокиот“ свет. Секое ниво на постоење во космологијата на ел-Фараби се карактеризира со движење кон совршенство, односно станување сличен на Првата причина, односно совршен интелект. Човечкото совршенство (или „среќа“) се поистоветува со постојано интелектуално размислување и созерцување.{{sfn|Reisman|2005|p=61}} Ел-Фараби го дели интелектот на четири категории: потенцијален, актуелен, стекнат и активен. Првите три се различни состојби на човечкиот интелект, а четвртиот е Десеттиот интелект (Месечината) во неговата космологија на еманација. Потенцијалниот интелект ја претставува способноста за мислење, која ја имаат сите луѓе, а актуелниот интелект е интелект што е активен во самиот чин на мислење. Под мислење, ел-Фараби подразбира апстрахирање на универзалните поими од сетилните форми на предметите кои се перцепирани и задржани во имагинацијата на поединецот.{{sfn|Madkour|1963–1966|p=461}} Ова движење од потенцијалност кон актуелност бара активниот интелект да дејствува врз задржаните сетилни форми; исто како што Сонцето го осветлува физичкиот свет за да ни овозможи да гледаме, така активниот интелект го осветлува светот на поимите за да ни овозможи да мислиме.{{sfn|Reisman|2005|p=64}} Ова осветлување ги отстранува сите случајни својства (како време, место, квалитет) и физичноста од нив, претворајќи ги во примарни поими, кои се логички принципи како „целината е поголема од делот“. Човечкиот интелект, преку својот чин на мислење, преминува од потенцијалност во актуелност, и постепено, како што ги разбира овие поими, се поистоветува со нив (бидејќи според Аристотел, со познавањето на нешто, интелектот станува сличен на тоа).{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Бидејќи активниот интелект ги познава сите поими, тоа значи дека кога човечкиот интелект ќе ги познае сите, тој се поврзува со совршенството на активниот интелект и се нарекува стекнат интелект.{{sfn|Black|1996|p=186}} Иако овој процес изгледа механички, оставајќи малку простор за човечки избор или волја, Рајсман вели дека ел-Фараби е посветен на човечкиот волунтаризам.{{sfn|Reisman|2005|p=63}} Тоа се случува кога човекот, врз основа на знаењето што го стекнал, одлучува дали ќе се насочи кон доблесни или недоблесни активности, и со тоа одлучува дали ќе ја бара вистинската среќа. И токму преку избор на етичкото и размислување за природата на етиката, актуелниот интелект може да стане „сличен“ на активниот интелект, со што се постигнува совршенство. Само преку овој процес човечката душа може да ја преживее смртта и да продолжи да постои во задгробниот живот.{{sfnm|1a1=Corbin|1y=1993|1p=158|2a1=Reisman|2y=2005|2p=64}} Според ел-Фараби, задгробниот живот не е лично искуство какво што обично се замислува во религиозните традиции како [[ислам]]от и [[христијанство]]то. Сите индивидуални или разликувачки карактеристики на душата исчезнуваат по смртта на телото; преживува само разумната способност (и тоа само ако достигнала совршенство), која се обединува со сите други разумни души во активниот интелект и влегува во сфера на чиста интелигенција.{{sfn|Black|1996|p=186}} [[Хенри Горбин]] ја споредил оваа есхатологија со онаа на исмаилитските неоплатонисти, за кои овој процес го започнува следниот голем циклус на универзумот.{{sfn|Corbin|1993|p=165}} Сепак, Дебора Блек напоменува дека постојат причини за скептицизам дали ова било зрело и целосно развиено гледиште на ал-Фараби, бидејќи подоцнежни мислители како [[Ибн Туфајл]], [[Авероес]] и [[Авемпас]] тврделе дека тој го отфрлил ова гледиште во својот коментар на ''[[Никомахова етика]]'', кој е изгубен за современите истражувачи.{{sfn|Black|1996|p=186}} === Психологија, душата и пророчкото знаење === Во својата анализа на човечката душа, ел-Фараби се потпира на основна аристотелова шема, која е обликувана од коментарите на подоцнежните грчки мислители. Тој вели дека таа се состои од четири способности: ''апетитивната'' (желба за или одбивност кон сетилен објект), ''сетилната'' (перцепција преку сетилата на телесни супстанции), ''имагинативната'' (способноста која ги задржува сликите на сетилните објекти откако тие ќе бидат перцепирани, а потоа ги раздвојува и комбинира за различни цели) и ''рационалната'', која е способноста за мислење.{{sfn|Black|1996|p=184}} Последната од овие е единствена за човечките суштества и ги разликува од растенијата и животните. Таа е исто така единствениот дел од душата што ја преживува смртта на телото. Забележително е отсуството на внатрешни сетила во овој модел, како што е заедничкото сетило, кое ќе биде разгледувано од подоцнежни филозофи како [[Авицена]] и [[Авероес]].{{sfnm|1a1=Black|1y=2005|1p=313|2a1=Reisman|2y=2005|2pp=60–61}} Посебно внимание треба да се посвети на третманот на ''имагинативната'' способност на душата кај ел-Фараби, која е суштинска за неговото толкување на пророштвото и пророчкото знаење. Покрај нејзината способност да ги задржува и манипулира сетилните слики на објектите, тој ѝ ја припишува и функцијата на имитација. Со ова подразбира способност да се претстави еден објект со слика различна од неговата сопствена. Со други зборови, да се имитира „x“ значи да се замисли „x“ преку поврзување со сетилни својства кои не го опишуваат неговиот вистински изглед. Ова ја проширува претставувачката способност на имагинацијата надвор од сетилните форми и вклучува темпераменти, емоции, желби, па дури и нематеријални поими или апстрактни универзалии, како што се случува, на пример, кога „злото“ се поврзува со „темнина“.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=185|2a1=Black|2y=2005|2p=313}} Пророкот, покрај својата интелектуална способност, има и многу силна имагинација, што му овозможува да прима „прелевање“ на поими од активниот интелект (десеттиот интелект во космологијата на еманација). Овие поими потоа се поврзуваат со симболи и слики, што му овозможува да ги пренесе апстрактните вистини на начин разбирлив за обичните луѓе. Затоа, она што го прави пророчкото знаење уникатно не е неговата содржина (која е достапна и за филозофите преку докажување и мислење), туку формата што ја добива преку имагинацијата на пророкот.{{sfnm|1a1=Black|1y=1996|1p=187|2a1=Corbin|2y=1993|2p=164}} === Практична филозофија (етика и политика) === Практичната примена на филозофијата била главна грижа на ел-Фараби во многу негови дела, и иако поголемиот дел од неговото филозофско творештво е под влијание на аристотеловата мисла, неговата практична филозофија јасно се темели на онаа на [[Plato]].{{sfn|Corbin|1993|p=162}} На сличен начин како во ''[[Држава (Платон)|Држава]]'' на Платон, ел-Фараби нагласува дека филозофијата е и теоретска и практична дисциплина; оние филозофи кои не го применуваат своето знаење во практични цели ги нарекува „бескорисни филозофи“. Идеалното општество, пишува тој, е насочено кон постигнување на „вистинска среќа“ (што може да се сфати како филозофско просветлување), и затоа идеалниот филозоф мора да ги усоврши сите неопходни уметности на реториката и поетиката за да ги пренесе апстрактните вистини на обичните луѓе, како и самиот да достигне просветлување.{{sfn|Black|1996|p=190}} Ел-Фараби ја споредува улогата на филозофот во општеството со улогата на лекарот во телото; здравјето на телото зависи од „рамнотежата на неговите [[хуморална теорија|телесни сокови]]“, исто како што градот е определен од моралните навики на неговите жители. Должноста на филозофот, пишува тој, е да воспостави „доблесно“ општество преку лекување на душите на луѓето, воспоставување правда и водење кон „вистинска среќа“.{{sfn|Butterworth|2005|p=278}} Ел-Фараби бил свесен дека такво општество е ретко и бара многу специфични историски околности за да се оствари, што значи дека многу малку општества би можеле да ја постигнат оваа цел. Тој ги дели „порочните“ општества, кои не успеале да го достигнат идеалното „доблесно“ општество, во три категории: незнајни, расипани и заблудени. ''Незнајните'' општества, од различни причини, не ја сфатиле целта на човечкото постоење и ја замениле потрагата по среќа со друга (пониска) цел, било тоа да е богатство, телесно уживање или моќ. Ел-Фараби споменува и „плевели“ во доблесното општество: луѓе кои се обидуваат да го попречат неговиот напредок кон вистинската човечка цел.{{sfn|Black|1996|p=191}} Најпознатиот арапски извор за политичката филозофија на ал-Фараби е неговото дело ''Ara Ahl al-Madina al-fadila''.{{efn-ua|name=Virtuous}} Иако некои го сметаат ел-Фараби за политички идеалист,<ref>{{cite book |last1=Baeck |first1=Louis |editor1-last=Laurence S. Moss |title=Joseph A. Schumpeter, Historian of Economics: Perspectives on the history of economic thought. Selected papers from the History of Economics Society Conference, 1994 |date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-415-13353-X |pages=83–99 |chapter=Ibn Khaldun's Political and Economic Realism|doi=10.4324/9780203435977-15 |chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.taylorfrancis.com/chapters/mono/10.4324/9780203435977-15/ibn-khaldun-political-economic-realism-laurence-moss?context=ubx&refId=08fba8cc-d49f-4c5a-997d-351b350f4af7}} Pg. 87: ''[[Ibn Khaldun]] drifted away from al-Farabi's political idealism''.</ref> прашањето дали ал-Фараби навистина имал намера да изложи политичка програма во своите дела останува предмет на расправа меѓу научниците. [[Хенри Горбин]], кој го смета ел-Фараби за крипто шиит, тврди дека неговите идеи треба да се разберат како „пророчка филозофија“, наместо да се толкуваат политички.{{sfn|Corbin|1993|pp=162–163}} Од друга страна, Чарлс Батерворт смета дека никаде во неговите дела ел-Фараби не зборува за пророк-законодавец или откровение (дури ни зборот филозофија ретко се спомнува), туку главната дискусија се однесува на позициите на „кралот“ и „државниците“.{{sfn|Butterworth|2005|p=276}} Средна позиција зазема Дејвид Рајсман, кој, слично како Корбин, смета дека ел-Фараби не сакал да изложи политичка доктрина (иако не оди толку далеку да ја поврзе со исламскиот гностицизам). Тој тврди дека ел-Фараби користел различни типови општества како примери во рамките на етичка дискусија, за да покаже каков ефект може да има правилното или погрешното размислување.{{sfn|Reisman|2005|p=68}} На крај, [[Џошуа Паренс]] тврди дека ел-Фараби суптилно покажувал дека панисламско општество не може да се создаде, користејќи разум за да покаже колку многу услови (како морални и разумски доблести) треба да се исполнат, со што го наведува читателот да заклучи дека луѓето не се соодветни за такво општество.<ref>Joshua Parens, An Islamic Philosophy of Virtuous Religions: Introducing Alfarabi (New York: State University of New York Press, 2006), 2.</ref> Некои други автори како [[Михаил Јакубович]] тврдат дека за ел-Фараби религијата (''milla'') и филозофијата (''falsafa'') имаат иста праксеолошка вредност (односно основа за ''amal al-fadhil'' — „доблесно дело“), додека нивото на спознание (''ilm'' — „знаење“) е различно.<ref>Mykhaylo Yakubovych. Al-Farabi's Book of Religion. Ukrainian translation, introduction and comments / Ukrainian Religious Studies Bulletin, 2008, Vol. 47, P. 237.</ref> ===Современи западни преводи=== ; Англиски: * ''Фусул ал-Мадани: Афоризми на државникот'' Кембриџ: Cambridge University Press, 1961. * ''Краток коментар за претходните анализи на Аристотел'', Питсбург: University of Pittsburgh Press, 1963. * ''Коментар и краток трактат на ел-Фараби за De interpretatione на Аристотел'', Оксфорд: Oxford University Press, 1981. * ''ел-Фараби за совршената држава'', Оксфорд: Clarendon Press, 1985. * ''Филозофијата на Платон и Аристотел од ел-фараби'', преведена и со вовед од [[Мухсин Махди]], Итака: Cornell University Press, 2001. * ''Алфараби, Политички списи. Избрани афоризми и други текстови“, Итака: Cornell University Press, 2001. * „Долгиот коментар на ел-Фараби за категориите на Аристотел на хебрејски и арапски јазик“, Во „Студии за арапската и исламската култура“, том II, уредник Абрахамов, Бињамин. Рамат: Bar-Ilan University Press, 2006. * „Алфараби, Политички списи, том II. „Политички режим“ и „Резиме на Платоновите закони“, Итака: Cornell University Press, 2015. * „Книга на писма (Китаб ел-Хуруф)“, англиски превод од Чарлс Е. Батерворт со вовед, интерпретативен есеј и анотации, плус ревидираното издание на арапскиот текст од Мухсин Махди. Предговор од Хамса Јусуф. Беркли (Калифорнија), Колеџ Зајтуна 2024. * Текстовите се преведени од Д. М. Данлоп: ** „Постоењето и дефиницијата на филозофијата. Од арапски текст што му се припишува на ел-Фараби“, „Ирак“, 1951, стр. 76–93). ** „Афоризми на државникот од ел-Фараби“, „Ирак“, 1952, стр. 93–117. ** „Воведни делови за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1955, стр. 264–282. ** „Вовед од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 117–138. ** „Воведна Рисала за логиката од ел-Фараби“, „Исламски квартален весник“, 1956, стр. 224–235. ** „Парафраза на категориите на Аристотел од ел-Фараби [Дел 1]“, „Исламски квартален весник“, 1957, стр.&nbsp;168–197. ** „Парафраза на ел-Фараби за категориите на Аристотел [Дел 2]“, „Исламски квартал“, 1959, стр.&nbsp;21–54. ; Француски: * ''Idées des habitants de la cité vertueuse''. Превод на Карам, Ј. Члала, А. Јаусен. 1949 година. * ''Traité des opinions des habitants de la cité idéale''. Превод на Тахани Сабри. Париз: J. Vrin, 1990 година. *''Le Livre du régime politique'', вовед, излагање и коментар на Филип Валат, Париз: Les Belles Lettres, 2012 година. ; шпански: * ''Catálogo De Las Ciencias'', Мадрид: Им. де Естанислао Маестро, 1932 година. *''La ciudad ideal''. Превод на Мануел Алонсо. Мадрид: Текнос, 1995 година. * „Al-Farabi: Epístola sobre los sentidos del término intelecto“, „Revista Española de filosofía medieval“, 2002, стр.&nbsp;215–223. * ''El camino de la felicidad'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2002 година * ''Obras filosóficas y políticas'', трад. Р. Рамон Гереро, Мадрид: Ед. Трота, 2008 година. * ''Las filosofías de Platón y Aristóteles''. Забелешка: ''Sumario de las Leyes de Platón. Пролог и Тратадо примеро'', настава, вовед за белешки на Рафаел Рамон Гереро, Мадрид, Ápeiron Ediciones, 2017 година. ; Португалски: * ''A cidade excelente''. Превод на Мигел Ати Фиљо. Сао Паоло: Attie, 2019 година. ; Германски: * ''Der Musterstaat''. Превод на Фридрих Дитеричи. Лајден: Е. Џ. Брил, 1895 година. ==Наследство== * [[Казашки национален универзитет|Казашкиот универзитет]], го носи неговото име. Исто така постои и библиотека ел-Фараби на теренот на универзитетот. * Педагошкиот институт за култура Шимкент именуван по ел-Фараби (1967–1996). * Во многу градови на Казахстан има улици кои го носат неговото име. * Споменици се подигнати во градовите [[Алмати|Алма-Ата]], [[Шимкент]] и [[Туркестан]]. * Во 1975 година, 1100-годишнината од раѓањето на ел-Фараби била прославена на големо меѓународно ниво во Москва, Алма-Ата и Багдад.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/ru/al-farabi-gordost-ne-tol-ko-nashego-naroda-no-i-vsego-islamskogo-mira-absattar-derbisali_a3609020|title=Аль-Фараби гордост и не е познат Абсаттар Дербисали|веб-страница= www.inform.kz |датум=2020-01-29|датум-пристап=2022-11-01}}</ref> * Астероидот од [[Астероиден појасгГлавниот појас]] [[7057 ел-Фараби]] бил именуван во негова чест.<ref name="MPC-Al-Fārābī">{{cite web |title=7057 Ал-Фараби (1990 QL2) |work= Центар за мали планети |url= http://www.minorplanetcenter.net/db_search/show_object?object_id=7057 |access-date=2016-11-21}}</ref> * Во ноември 2021 година, споменик на ел-Фараби бил откриен во Астана (тогаш Нур-Султан), Казахстан.<ref>{{Cite web|url=https://www.inform.kz/en/monument-to-al-farabi-unveiled-in-nur-sultan_a3868769 |title=Споменик на ал-Фараби откриен во Нур-Султан |website= www.inform.kz |датум=2021-11-30|датум-на-пристап=2021-12-05}}</ref> ==Citations== ===Footnotes=== {{Notelist-ua |30em |refs= {{efn-ua |name=Portrait |Artistic impression of Farabi, in the ''[[Nuremberg Chronicle|Liber Chronicarum]]'', by [[Hartmann Schedel]], finished in 1493 AD. Note that this woodcut is reused throughout the Nuremberg Chronicle, where it also represents Anaxagoras, Isocrates, Boethius and others. }} {{efn-ua |name=Faryab—Farab |Currently [[Faryab Province|Faryab]] in modern-day [[Afghanistan]], and [[Farab]], or [[Otrar]] in modern-day [[Kazakhstan]] → {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/faryab |title=Fāryāb ii. In Modern Times|last1=Balland |first1=Daniel|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/otrar |title=Otrār|last1=Bosworth|first1=C.E.|author1-link=Clifford Edmund Bosworth|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=July 20, 2002 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=2 March 2023}}. }} {{efn-ua |name=Title |Farabi's [[Arabic name#Laqab|honorific]] title, the "Second Master" ({{langx|ar|المُعَلّم الثاني|al-Mu‘allim al-thānī}}), is also interpreted as "Second Teacher" → {{harvnb|Netton|1994|p=99}}. }} {{efn-ua |name=Music |The Wikipedia entry ''[[Kitab al-Musiqa al-Kabir]]'' ({{langx|ar|كتاب الموُسَيَقي الكِبَير|Kitāb al-mūsīqī al-kabīr}}), has ''the Great Book of Music''; ''Grand'', is according to the French translation, by [[Rodolphe d'Erlanger]] (''La musique arabe, Tome I-II: Fārābī, Grand Traité de la Musique''), and Madian (''Language-Music Relationships in Fārābī's Grand Book of Music'', PhD. diss., Cornell University, 1992) → {{harvnb|Sawa|2012}}. [[Nota bene|{{#tag:math|\mathrm{N}\!\!\mathrm{B} }}]]: ''Musiqi'', later ''Musiqa'', is the [[Arabic]] term for music, the correct title of Farabi's book is as aforementioned with [[Romanization of Arabic|Romanization]]; {{harvnb|Touma|1996|p=10}}, has ''al-Musiqa'', but Western scholarly works all have ''al-Musiqi'' → {{cite encyclopedia|last1=Farmer|first1=Henry G.|author-link=Henry George Farmer|editor1-last=[[Martijn Theodoor Houtsma]]|display-editors=etal|title=[[Encyclopaedia of Islam]] |date=1913–1936 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=90-04-08265-4|volume=III|pages=749b–755b (esp. p. 751b)|edition=1st |chapter=Mūsīḳī|doi=10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900|chapter-url-access=subscription|chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/2214-871X_ei1_SIM_4900}}; {{cite web |url=https://iranicaonline.org/articles/music-history-ii |title=Music History ii. ca. 650 to 1370 CE |last1=Neubauer|first1=Eckhard|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=February 20, 2009|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 March 2023}}; {{cite encyclopedia|last1=Wright|first1=Owen|editor1-last=[[H. A. R. Gibb]]|title=[[Encyclopaedia of Islam]]|edition=2nd|date=1954–2007|orig-date=1992|publisher=Brill |location=Leiden|volume=VII|pages=681a–688b (esp. 682b)|isbn=90-04-07026-5|chapter=Mūsīḳī, later Mūsīḳā|doi=10.1163/1573-3912_islam_COM_0812|chapter-url-access=subscription|display-editors=etal| chapter-url=http://dx.doi.org/10.1163/1573-3912_islam_COM_0812}}. }} {{efn-ua |name=Virtuous |''Virtuous City'', has several names in Arabic: '''1.''' ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); '''2.''' ({{langx|ar|مبادئ آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة|Mabādi’ ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila}}); 3. ({{langx|ar|آراءُ اَهْلِ الْمَدینَةِ الْفاضِلَة والمضاداتها|Ārā’ ahl al-madīna al-fāḍila wa-lʼmuḍāddātihā}}); last name might appear in Eastern publications. In Western academic works, they as a rule interpret the final two words of the Arabic title (i.e., ''al-Madina al-fadila'') into: ''Excellent State,'' ''Ideal State,'' ''Perfect State,'' and '' Virtuous City,'' the final name is most common. However, some scholars interpret the complete titles into '''1.''' ''Opinions of The Citizens of The Virtuous City;'' '''2.''' ''Principles of the Opinions of the Citizens of the Virtuous City''. Note that synonym(s) might be utilized as well (e.g., ''Ideal City,'' for ''Ideal State;'' or ''People,'' ''Inhabitants,'' for ''Citizens,'' [[Et cetera|etc.]]). I have included this tag to distinctive titles used within the article, thus the readers won't get confused. }} {{efn-ua |name=Enumeration |''Enumeration of the Sciences,'' ({{langx|ar|كتاب إحصاء العُلوُم|Kitāb iḥṣā’ al-‘ulūm}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De scientiis,'' is the established English name of this book → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 1}}. Former academic works may refer to it as ''Classification of Sciences;'' e.g., {{harvnb|Madkour|1963–1966|p=453}}. }} {{efn-ua |name=Aql |''Epistle on the Intellect'', or ''Treatise on the Intellect'' ({{langx|ar|رسالة فى العقل|Risālah fi’l-‘aql}}), known in the [[Middle Ages|Latin West]] as ''De intellectu'' → {{harvnb|López-Farjeat|2020|loc=§ 4}}. }} {{efn-ua |name=Birth |The date of Farabi's birth is unknown → {{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Life}}; {{harvnb|Rudolph|2017|p= 537}}; {{harvnb|Vallat |2020|p=551a}}. [[Ibn Khallikan]] claims that Farabi died at the age of 80, meaning 80 [[Lunar calendar|Lunar]], i.e., {{circa|78}} [[Solar calendar|Solar]] years, isn't/aren't any other source(s) to prove or disprove [[Ibn Khallikan]]'s claim? Based on his statement, [[Henry Corbin]], correctly, gives the date of Farabi's birth as {{circa|872}}; however, after the publication of the article by {{harvnb|Mahdi|Wright|1970–1980}}, decisively giving {{circa|870–950}}, scholars followed suit till today. The date of Farabi's death is more precise. }} {{efn-ua |name=Alt |Alternative names include: ''Abunaser'', ''Alfarabi'', ''Avenassar'', and ''Farabi''. }} {{efn-ua |name=Syriac Aristotelian |For the Syriac Aristotelian tradition → {{cite book |last1=Watt |first1=John W. |editor1-last=Damien Janos |title=Ideas in Motion in Baghdad and Beyond: Philosophical and Theological Exchanges between Christians and Muslims in the Third/Ninth and Fourth/Tenth Centuries|series=Islamic History and Civilization. Studies and Texts. Volume 124 |date=2015 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-30602-8|issn=0929-2403 |pages=7–43 |chapter=The Syriac Aristotelian Tradition and the Syro-Arabic Baghdad Philosophers|doi=10.1163/9789004306264_003|chapter-url-access=subscription|chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004306264_003}} }} {{efn-ua |name=Christian |[[Syriac Christianity|Syriac Christian]]. Reisman doesn't define which branch of [[Eastern Christianity]] they belonged to. He only states: "''This association with Christian scholarly circles in Baghdad links Farabi to the Syriac neo-Aristotelian tradition'' ..." → {{harvnb|Reisman|2005|p=53}}. }} {{efn-ua |name=Awzalagh |{{harvnb|Gutas|2012a|loc=§ Stories and Legends}}:{{blockquote| ''In modern Turkish scholarship the pronunciation is given as Uzlug[h] (İA V, p. 451), without any explanation.''}} → {{cite encyclopedia|last1=Kaya|first1=Mahmut|last2=Alaeddin Jebrini |title=[[İslâm Ansiklopedisi]]|date=1995|editor-last=[[Tahsin Yazıcı (scholar)|Tahsin Yazıcı]]|display-editors=etal|chapter=Fârâbî: Ebû Nasr Muhammed b. Muhammed b. Tarhan b. Uzluğ el-Fârâbî et-Türkî (ِö. 339/950)|lang=tr|chapter-url=https://islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1 }} }} {{efn-ua |name=Mabadi Summary |Once Farabi finished the ''Virtuous City'' and inserted the Chapter headings, later, somebody inquired him to include sections, summarizing the Chapters, and this he did in Cairo. These six Sections are referred to as ''Summery'' of the ''Virtuous City'' → {{cite journal |last1=Mahdi|first1=Muhsin S.|author-link=Muhsin Mahdi|title= Fārābī's Imperfect State|journal=Journal of the American Oriental Society|date=1990 |volume=CX |issue=4|pages=691–726 (esp. pp. 720 ff.)|url-access=registration|doi=10.2307/602898|s2cid=163394266|jstor=602898|url=https://www.jstor.org/stable/602898 }}. }} {{efn-ua |name=Alchemy |''Epistle on the Necessity of the Art of Alchemy'' ({{langx|ar|رسالة في وُجُوب صِنآعة الكيمياء|Risāla fī Wujūb ṣinā‘at al-kimiyā’}}) → {{harvnb|Rudolph|2017|p=571}}. }} {{efn-ua |name=Harmonization |A common abbreviated title of the book ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn}}). Its full title is ({{langx|ar|الجَمْعُ بَينَ رَأْيَيِ الْحَكيمَيْن‌ أفلآطوُن الإِلاهي وأرسطوُطآليس|al-Jam‘ bayna ra’yay al-ḥakīmayn aflāṭūn al-ilāhī wa-arisṭūṭālīs}}), ''Harmonization of the Opinions of the Two Sages the Divine Plato and Aristotle''. Attribution of this text to Farabi is currently hotly debated → {{harvnb|Druart|2021|loc=§ 7}}. }} notelistend}} === Наводи === {{Reflist |30em |refs= Refend}} ===Библиографија=== *{{cite book |last1=Adamson |first1=Peter S.|author-link=Peter Adamson (philosopher) |title=Philosophy in The Islamic World: a history of philosophy without any gaps. Volume III |date=2016 |publisher=Oxford University Press |location=New York |isbn=978-0-19-957749-1 |pages=63–76}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|author-link=Deborah Black|editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]]|editor2-last=[[Oliver Leaman]]|title=History of Islamic Philosophy|series=Routledge History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge|location=London & New York|isbn=978-0-415-05667-0 |pages=178–197 |chapter=Fārābī}} *{{cite book|last1=Black|first1=D.L.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge |isbn=0-521-81743-9|pages=308–326|chapter=Psychology: Soul and Intellect|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.015|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.015}} *{{cite book |last1=Butterworth |first1=C.E.|author-link=Charles Butterworth (philosopher) |editor1-last=Michael T. Gibbons|title=The Encyclopedia of Political Thought|date=2015 |publisher=John Wiley & Sons, Ltd|location=Hoboken, New Jersey |isbn=978-1-405-19129-6|chapter=Alfarabi (870–950)|chapter-url-access=registration|chapter-url=https://www.academia.edu/13809063}} *{{cite book|last1=Butterworth|first1=C.E.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9|pages=266–286|chapter=Ethical and Political Philosophy|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.013|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.013}} *{{cite book|last1=Corbin|first1=Henry|author-link=Henry Corbin|translator=Liadain Sherrard, with the assistance of Philip Sherrard|title=History of Islamic Philosophy|date=1993|publisher=Kegan Paul International, in association with the Islamic Publications Ltd|location=London |isbn=978-0-7103-0416-2|url=https://www.iis.ac.uk/publications-listing/1993/history-of-islamic-philosophy/|url-access=subscription}} *{{cite book |last1=Daiber |first1=Hans |editor1-last=[[Seyyed Hossein Nasr]] |editor2-last=[[Oliver Leaman]] |title=History of Islamic Philosophy |series=History of World Philosophies. Volume I|date=1996 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=978-0-415-05667-0 |pages=841–885 |chapter=Political Philosophy}} *{{cite encyclopedia | editor-last=Hockey|editor-first=Thomas | last = Dhanani | first = Alnoor | title=Fārābī: Abū Naṣr | encyclopedia = The Biographical Encyclopedia of Astronomers| publisher = Springer | year = 2007 | location = New York | pages = 356–357 | url=http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.htm | isbn=978-0-387-31022-0}} ([http://islamsci.mcgill.ca/RASI/BEA/Farabi_BEA.pdf PDF version]) *{{cite encyclopedia|last1=Druart|first1=Thérèse-Anne|date=December 21, 2021|title=Farabi|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/entries/al-farabi/| access-date=January 7, 2023}} *{{cite book |last1=Fakhry|first1=M.|author-link=Majid Fakhry|title=Ethical Theories in Islam|edition=2nd Expanded|series=Islamic Philosophy, Theology and Science. Texts and Studies. Volume VIII|date=1994|publisher=Brill |location=Leiden |isbn=9004-10107-1|issn=0169-8729}} *{{cite book |last1=Fakhry |first1=M.|title=Fārābī, Founder of Islamic Neoplatonism: His Life, Works, and Influence|series=Great Islamic Thinkers|date=2002 |publisher=Oneworld |location=Oxford |isbn=1-85168-302-X |url=https://archive.org/details/alfarabifoundero0000fakh| url-access=limited}} *{{cite book|last1=Galston|first1=Miriam|author-link=Miriam Galston|title=Politics and Excellence: The Political Philosophy of Alfarabi|date=1990 |publisher=Princeton University Press|location=Princeton|isbn=0-691-07808-4}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-i |title=Fārābī i. Biography. |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012a |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-iv |title=Fārābī iv. Fārābī and Greek Philosophy|last1=Gutas |first1=D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012b|website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal |last1=Haque |first1=Amber |title=Psychology from Islamic Perspective: Contributions of Early Muslim Scholars and Challenges to Contemporary Muslim Psychologists |journal=Journal of Religion and Health |date=2004 |volume=XLIII |issue=4 |pages=357–377 |doi=10.1007/s10943-004-4302-z|s2cid=38740431|jstor=27512819 }} *{{cite encyclopedia|last1=López-Farjeat|first1=Luis Xavier|date=June 21, 2020|title=Farabi's Psychology and Epistemology|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/sum2020/entries/al-farabi-psych/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Madkour |first1=Ibrahim |editor1-last=Sharif |editor1-first=Mian M. |title=A History of Muslim Philosophy. With short accounts of other-disciplines and the modern renaissance in Muslim lands|url=https://archive.org/details/histmusphil-v1/histmusphil-v1/ |date=1963–1966 |publisher=Otto Harrassowitz |location=Wiesbaden|volume=I |pages=450–468|chapter=Fārābī|archive-url=https://web.archive.org/web/20070325171417/http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf |archive-date=2007-03-25 |chapter-url=http://umcc.ais.org/~maftab/ip/hmp/XXIII-TwentyThree.pdf}} *{{cite encyclopedia|last1=McGinnis|first1=Jon|date=March 21, 2022|title=Arabic and Islamic Natural Philosophy and Natural Science|encyclopedia=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|publisher=Stanford University|editor1-last=Zalta|editor1-first=Edward N.|editor1-link=Edward N. Zalta|url=https://plato.stanford.edu/archives/spr2022/entries/arabic-islamic-natural/| access-date=January 13, 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|author1-link=Muhsin Mahdi |last2=Wright |first2=Owen |editor1-last=Gillispie |editor1-first=Charles C.|editor-link=Charles Coulston Gillispie |title=Dictionary of Scientific Biography |date=1970–1980 |publisher=Charles Scribner's Sons |location=New York |isbn=0-684-16962-2|volume=IV |pages=523a–526b |chapter=Fārābī, Abū Naṣr}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-vi |title=Fārābī vi. Political Philosophy|last1=Mahdi|first1=M.S.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 1, 2000|website=[[Encyclopædia Iranica]] |publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Mahdi |first1=M.S.|title=Alfarabi and the Foundation of Islamic Political Philosophy: Essays in Interpretation. With a Foreword by C.E. Butterworth|date=2010|orig-date=2001|publisher=The University of Chicago Press|location=Chicago|isbn=978-0-226-50186-4}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|author-link=Ian Richard Netton|title=Allāh Transcendent: Studies in the Structure and Semiotics of Islamic Philosophy, Theology and Cosmology |date=1994 |publisher=Routledge |location=London & New York |isbn=0-7007-0287-3 |pages=99–148 (Chapter III: Fārābī The Search for Order)}} *{{cite web |url=https://www.rep.routledge.com/articles/biographical/al-farabi-abu-nasr-c-870-950/v-1 |url-access=subscription|title=Farabi, Abu Nasr (c.870–950)|last1=Netton|first1=I.R.|editor-last=Edward Craig |date=1998 |website=Routledge Encyclopedia of Philosophy|publisher=Taylor and Francis}} *{{cite book |last1=Netton |first1=I.R.|title=Fārābī and His School|series=Arabic Thought and Culture|date=1992 |publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=0-415-03594-5}} *{{cite book|last1=Reisman|first1=David C.|editor1-last=Peter S. Adamson|editor2-last=Richard C.Taylor|title=The Cambridge Companion to Arabic Philosophy|series=Cambridge Companions to Philosophy|date=2005 |publisher=Cambridge University Press|location=Cambridge|isbn=0-521-81743-9 |pages=52–71|chapter=Fārābī and the Philosophical Curriculum|chapter-url=https://doi.org/10.1017/CCOL0521817439.004|chapter-url-access=subscription|doi=10.1017/CCOL0521817439.004}} *{{cite book|last1=Rudolph|first1=Ulrich|editor1-last=Ulrich Rudolph|editor2-last=Rotraud Hansberger|editor3-last=Peter S. Adamson|translator-last1=Rotraud Hansberger|title=Philosophy in the Islamic World. Volume I: 8th—10th Centuries|series=Handbook of Oriental Studies. Section 1 The Near and Middle East. Volume: 115/1 |date=2017 |publisher=Brill |location=Leiden |isbn=978-90-04-32316-2|issn=0169-9423|doi=10.1163/9789004492547_012 |pages=526–654 |chapter=Chapter XIII: Abū Naṣr Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1163/9789004492547_012}} *{{cite web |url=http://www.iranicaonline.org/articles/farabi-v |title=Fārābī v. Music. |last1=Sawa|first1=George D.|editor-last=[[Ehsan Yarshater]]|date=January 24, 2012 |website=[[Encyclopædia Iranica]]|publisher=Encyclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite book |last1=Streetman|first1=W. Craig |editor1-last=[[İbrahim Kalın]]|title=The Oxford Encyclopedia of Philosophy, Science, and Technology in Islam |date=2014|publisher=Oxford University Press|location=New York|isbn=978-0-19-981257-8|volume=I|pages=231a–235a|chapter=Fārābī|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://www.oxfordreference.com/display/10.1093/acref:oiso/9780199812578.001.0001/acref-9780199812578-e-62?rskey=0cZssl&result=62}} *{{cite book|last1=Touma|first1=H.H.|author-link=Habib Hassan Touma|translator=Laurie Schwartz|title=The Music of the Arabs. New expanded edition|date=1996|publisher=Amadeus Press|location=Portland, Oregon|isbn=0-931340-88-8}} *{{cite encyclopedia |last1=Vallat |first1=Philippe |chapter=Al-Fārābī, Abū Naṣr |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_165|pages=521a–559a |edition=2nd|s2cid=226604560|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_165}} *{{cite encyclopedia|last1=Weber|first1=Michael C.|editor1-last=[[Thomas F. Glick]]|editor2-last=Steven J. Livesey |editor3-last=Faith Wallis |title=Medieval Science, Technology and Medicine, An Encyclopedia|series=Routledge Revivals|date=2017|orig-date=2006|publisher=Routledge |location=London & New York|isbn=978-1-138-05670-1|pages=169a–172a |chapter=Farabi}} *{{cite encyclopedia |last1=Zonta |first1=Mauro |chapter=Al-Fārābī, Latin Translations of |editor1-last=Henrik Lagerlund|title=Encyclopedia of Medieval Philosophy: Philosophy between 500 and 1500|date=2020|publisher=Springer |location=New York |isbn=978-94-024-1663-3|doi=10.1007/978-94-024-1665-7_166|pages=559b–562a|edition=2nd|s2cid=242530993|chapter-url-access=subscription| chapter-url=https://doi.org/10.1007/978-94-024-1665-7_166}} ==Дополнително читање== *{{cite journal|last1=Guerrero|first1=Rafael Ramón|title=Apuntes biográficos de Fârâbî según sus vidas árabes|url=https://dialnet.unirioja.es/servlet/articulo?codigo=2306871|journal=Anaquel de Estudios Árabes|date=2003|language=Spanish|volume=XIV|pages=231–238|format=PDF}} *{{cite web |url=https://www.iranicaonline.org/articles/farabi-index|title=Fārābī, Abū Naṣr. Table of Content: i. Biography. ii. Logic. iii. Metaphysics. iv. Fārābī and Greek Philosophy. v. Music. vi. Political Philosophy |last1=Gutas |first1=D.|author1-link=Dimitri Gutas |last2=Black|first2=D.L.|author2-link=Deborah Black |last3=Druart|first3=Thérèse-Anne|last4=Gutas|first4=D.|last5=Sawa|first5=George D.|last6=Mahdi|first6=M.S.|author6-link=Muhsin Mahdi|editor-last=Yarshater|editor-first=Ehsan|editor-link=Ehsan Yarshater|date=January 24, 2012 |website=Encuclopædia Iranica |publisher=Encuclopædia Iranica Foundation |access-date=15 January 2023}} *{{cite journal|last1=Marcinkowski|first1=Christoph|title=A Biographical Note on Ibn Bājjah (Avempace) and an English Translation of his Annotations to Fārābī's Isagoge|journal=Iqbal Review|date=2002|volume=XLIII|issue=2|pages=83–99 |url=http://iqbalcyberlibrary.net/en/IRE-APR-2002.html}} *{{cite journal|last1=Monteil|first1=Jean-François|title=La transmission d'Aristote par les Arabes à la chrétienté occidentale: une trouvaille relative au De Interpretatione|journal=Revista Española de Filosofía Medieval|date=2004|volume=XI|pages=181–195|doi=10.21071/refime.v11i.9230 |doi-access=free|language=French|hdl=10396/23224|hdl-access=free}} *{{cite book|last1=Rescher|first1=Nicholas|author-link=Nicholas Rescher|title=Fārābī: An Annotated Bibliography|date=1962|publisher=University of Pittsburgh Press|location=Pittsburgh|oclc=1857750}} *{{cite journal |last1=Strauss |first1=L. |author-link=Leo Strauss|title=Eine vermisste Schrift Farabis |journal=Monatschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judentums |date=1936 |volume=LXXX |issue=2 |pages=96–106 |url=https://sammlungen.ub.uni-frankfurt.de/cm/periodical/titleinfo/2839952 |language=German |format=PDF}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=Louis Ginzberg Jubilee Volume: On the Occasion of His Seventieth Birthday |date=1945 |publisher=American Academy for Jewish Research |location=New York |pages=357–393 |url=https://archive.org/details/louisginbergjubelivolume |chapter=Fārābī's Plato|oclc=504266057}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|editor1-last=Green |editor1-first=Kenneth Hart |title=Leo Strauss on Maimonides: The Complete Writings |date=2013 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=978-0-226-77677-4 |pages=275–313 |chapter=Some Remarks on the Political Science of Maimonides and Farabi}} *{{cite book |last1=Strauss |first1=L.|title=What Is Political Philosophy and Other Studies |date=1988 |publisher=The University of Chicago Press |location=Chicago & London |isbn=0-226-77713-8 |pages=134–154 |chapter=How Fārābī Read Plato's Laws}} == Надворешни врски == {{Wikiquote}} {{Commons category}} * {{cite encyclopedia | last = Mahdi | first = Muhsin | url=http://www.encyclopedia.com/doc/1G2-2830901380.html |title=Al-Fārābī, Abū Naṣr Muḥammad Ibn Muḥammad Ibn Ṭarkhān Ibn Awzalagh | encyclopedia = [[Dictionary of Scientific Biography|Complete Dictionary of Scientific Biography]] | publisher = Encyclopedia.com | orig-year=1970–80 | year = 2008 }} * [https://www.britannica.com/eb/article-9033714/al-Farabi al-Farabi at Britannica] * [http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/H021.htm Abu Nasr al-Farabi at muslimphilosophy.com] * Review (fr) of [[Nicholas Rescher|Rescher]]'s ''Al-Fârâbî : An Annotated Bibliography'' (Pitt. Univ. Press, 1962) at [http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/phlou_0035-3841_1964_num_62_76_5281_t1_0667_0000_2 Persée.fr].*[http://users.ox.ac.uk/~worc0337/authors/al-farabi.html al-Fārābi]—brief introduction by Peter J. King * [http://sacred-texts.com/isl/palf/index.htm The Philosophy of Alfarabi and Its Influence on Medieval Thought (1947)] * ''[http://www.wilbourhall.org/index.html#farabi al-madina al-fadila (The Virtuous City)]''. German introduction with Arabic text. * [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/farabi-soghdian-origin Article discussing Soghdian origin for Farabi] [http://sites.google.com/site/ancientpersonalitiesofkhorasan/soghdian-farabi/Farabiremarksonbackground.pdf?attredirects=0 PDF version][https://archive.org/details/SomeRemarksOnFarabisBackgroundIranicsoghdianpersianOraltaic] * [https://web.archive.org/web/20160307121111/http://www.trincoll.edu/depts/phil/philo/phils/muslim/farabi.html ALFARABI-Trinity College ] * [http://www.ibe.unesco.org/publications/ThinkersPdf/farabie.pdf ALFARABI-Unesco] * [https://web.archive.org/web/20160120161903/http://islamandscience.net/islamandscience/people/other-scientists-and-inventors/abu-nasr-al-farabi-872-950/ Al Farabi] [[Категорија:Ирански хемичари]] n3pl91orgbnbyragrhayk0k0715vtwr 1 1391276 5537838 2026-04-11T20:29:55Z Тиверополник 1815 Создадена страница со: {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Наука|земја=Казахстан}} 5537838 wikitext text/x-wiki {{СЗР}}{{СИЕ Пролет 2026|корисник=Тиверополник|тема=Наука|земја=Казахстан}} pxfmb9etwcpppadparzewaafob0ixxc 0 1391277 5537847 2026-04-11T20:57:20Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Комарача | native_name = Komarača | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 37 |lats =... 5537847 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Комарача | native_name = Komarača | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 37 |lats = 00 |latNS = N | longd = 19 |longm = 57 |longs = 30 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 103 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Комарача''' ({{langx|cnr|Komarača}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 103 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Бошњаци|бошњачко]]. == Поврзано == * [[Плав]] * [[Бошњаци]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Бошњачки населби во Црна Гора]] cgdlc064ji9gbkf1eql63y16gx1xyx0 0 1391278 5537848 2026-04-11T21:16:52Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Корита | native_name = Korita | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 36 |lats = 23 |la... 5537848 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Корита | native_name = Korita | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 36 |lats = 23 |latNS = N | longd = 19 |longm = 56 |longs = 59 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 482 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Корита''' ({{langx|cnr|Korita}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 482 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Бошњаци|бошњачко]]. == Поврзано == * [[Плав]] * [[Бошњаци]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Бошњачки населби во Црна Гора]] qpi7u3ne42158sxaj8wggegclb18j7h 0 1391279 5537850 2026-04-11T21:22:16Z Bjankuloski06 332 Пренасочување кон [[Банка]] 5537850 wikitext text/x-wiki #ПРЕНАСОЧУВАЊЕ [[Банка]] rddrwhjx0jyghl1vrs77hhvptqhp3u0 14 1391280 5537851 2026-04-11T21:25:30Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{поврзанакат|Луѓе од Будинарци}} [[Категорија:Будинарци]] [[Категорија:Починати во Беровско|Будинарци]] [[Категорија:Починати во Општина Беровo|Будинарци]] [[Категорија:Починати по село во Македонија|Будинарци]] 5537851 wikitext text/x-wiki {{поврзанакат|Луѓе од Будинарци}} [[Категорија:Будинарци]] [[Категорија:Починати во Беровско|Будинарци]] [[Категорија:Починати во Општина Беровo|Будинарци]] [[Категорија:Починати по село во Македонија|Будинарци]] 9kie1b93h7cyli2x2t8axoriq1or6c3 0 1391281 5537853 2026-04-11T21:35:01Z ~2026-22407-47 132163 Создадена страница со: Ристе Иванов е ученик од општина Струмица Тој има многу награди како: 1награда на регионален натпревар по математика 2награда на регионален натпревар по природни науки 1 награда на општинскиот натпревар по математика 3награда на општинскиот натпр... 5537853 wikitext text/x-wiki Ристе Иванов е ученик од општина Струмица Тој има многу награди како: 1награда на регионален натпревар по математика 2награда на регионален натпревар по природни науки 1 награда на општинскиот натпревар по математика 3награда на општинскиот натпревар по природни науки 2 награда на државен новогодишен електронски натпревар 2 награда на натпреварот Дабар 1 награда на натпреварот Дабар Тој е успешен во математиката како регионален и општински првак,регионален вицепрвак по природни науки и многу повеќе награди,тој е роден во Струмица на 10 октомври и е многу успешен во учењето И е првак,вицепрвак,третопласиран во повеќе предмети и категории 9uab3h7fdsqyvl6f49pkxklz222opcs 5537915 5537853 2026-04-11T23:21:33Z ~2026-22422-81 132165 5537915 wikitext text/x-wiki Ристе Иванов е ученик од општина Струмица Тој има многу награди како: 1награда на регионален натпревар по математика 2награда на регионален натпревар по природни науки 1 награда на општинскиот натпревар по математика 3награда на општинскиот натпревар по природни науки 2 награда на државен новогодишен електронски натпревар 2 награда на натпреварот Дабар 1 награда на натпреварот Дабар Тој е успешен во математиката како регионален и општински првак,регионален вицепрвак по природни науки и многу повеќе награди,тој е роден во Струмица на 10 октомври и е многу успешен во учењето И е првак,вицепрвак,третопласиран во повеќе предмети и категории Тој е креативно,паметно,умно,трудељубиво дете-ученик тој се занимава со учењето оди на горе-наведените натпревари и тој е со Струмичко-полу габровско потекло pls342nqt9bf0s8gr5ip4ch0qg5qrwv 5537916 5537915 2026-04-11T23:35:35Z ~2026-22422-81 132165 5537916 wikitext text/x-wiki Ристе Иванов е ученик од општина Струмица Тој има многу награди како: 1награда на регионален натпревар по математика 2награда на регионален натпревар по природни науки 1 награда на општинскиот натпревар по математика 3награда на општинскиот натпревар по природни науки 2 награда на државен новогодишен електронски натпревар 2 награда на натпреварот Дабар 1 награда на натпреварот Дабар Тој е успешен во математиката како регионален и општински првак,регионален вицепрвак по природни науки и многу повеќе награди,тој е роден во Струмица на 10 октомври и е многу успешен во учењето И е првак,вицепрвак,третопласиран во повеќе предмети и категории Тој е креативно,паметно,умно,трудељубиво дете-ученик тој се занимава со учењето оди на горе-наведените натпревари и тој е со Струмичко-полу габровско потекло Исто така тој е познат ученик во општина Струмица Не само што се занимава со математиката и природните науки тој си оди на училиште познат кај повеќето од учениците и други личности учествува во училишни патронати,приредби… Тој е роден во Струмица живее таму,учи таму… pirv79zyj5vzhosnpnpos58qatz8b1k 0 1391282 5537858 2026-04-11T21:45:22Z SpectralWiz 106165 Создадена страница со: {{Инфокутија Место во Грција |name_local=Κομνηνά |image_skyline= |caption_skyline= |image_map={{ПолКарта|Грција Скеча | ширина = | опис = <center>Местоположба на Курлар во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = | натпи... 5537858 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Место во Грција |name_local=Κομνηνά |image_skyline= |caption_skyline= |image_map={{ПолКарта|Грција Скеча | ширина = | опис = <center>Местоположба на Курлар во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] и областа [[Источна Македонија и Тракија]]</center> | релјефна = | натпис = Курлар | натпис_гол = | положба = | позадина = | бележник = | бележник_гол = | врска = | ГШ_степ = 41 | ГШ_мин = 10 | ГШ_сек = 3 | ГШ_прав = N | ГД_степ = 24 | ГД_мин = 43 | ГД_сек = 38 | ГД_прав = E }} |periph=[[Источна Македонија и Тракија]] |periphunit=[[Скеча (округ)|Скечански]] |municipality=[[Скеча (општина)|Скеча]] |municunit=Крстополе |lat_deg=41 |lat_min=10 |lon_deg=24 |lon_min=44 |elevation=140 |population_as_of=2021 |population=217 }} '''Курлар''' ({{Langx|el|Κομνηνά}}, ''Комнина''; до 1928 г. ''Κουραλάρ'', ''Куралар<ref name=":0">{{нмс|url=https://pandektis.ekt.gr/pandektis/handle/10442/170400|title=Μετονομασίες των Οικισμών της Ελλάδας|publisher=Πανδέκτης: Name Changes of Settlements in Greece|access-date=11 април 2026}}</ref>'') — село во [[Скеча (округ)|Скечанско]], [[Западна Тракија]], денес во општината [[Скеча (општина)|Скеча]] на [[Скеча (округ)|истоимениот округ]]{{efn|Курлар, како и целата поранешна општина Курлар, до 1923 г. спаѓало во Драмскиот округ, но со наредба од 24.11.1923, Вл. в/к бр. 349/ 1923 е одвоено од Драма и приклучено кон Скечанскиот округ.<ref name=":1">{{НМЕМ|дел=I|страници=175}}</ref>|name="Драма"}} во областа [[Источна Македонија и Тракија]], [[Грција]]. Населението брои 217 жители (2021). == Географија и местоположба == Селото се наоѓа 5 км југозападно од [[Крстополе]] и 60 км североисточно од [[Кавала]], во падините на [[Западни Родопи|Западните Родопи]], непосредно до левата страна на [[Места]], на надморска височина од 140 м.<ref name=":1" /> Во блзиина на Курлар минува железничката пруга [[Солун]]-[[Дедеагач]].<ref>{{Генштаб}}</ref> == Историја == Кај селото е откриена [[Крстополска гробница|древномакедонска гробница]] (веројатно од II век п.н.е.), која се смета за најдобро зачувана и најимпресивна гробница од тој период досега откриена во [[Тракија]].<ref>{{Cite web|url=http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=881|title=Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού {{!}} Μακεδονικός τάφος στη Σταυρούπολη|website=odysseus.culture.gr|accessdate=2021-04-14|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414204606/http://odysseus.culture.gr/h/2/gh251.jsp?obj_id=881|url-status=}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://listedmonuments.culture.gr/monument.php?code=10734|title=ΔΙΑΡΚΗΣ ΚΑΤΑΛΟΓΟΣ ΚΗΡΥΓΜΕΝΩΝ ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΩΝ ΧΩΡΩΝ ΚΑΙ ΜΝΗΜΕΙΩΝ|website=listedmonuments.culture.gr|accessdate=2021-04-14|archive-date=2021-04-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20210414203103/http://listedmonuments.culture.gr/monument.php?code=10734|url-status=}}</ref> Околу 2,5 км југозападно од селото, во месноста [[Кале (Курлар)|Кале]], се среќаваат траги од тврдина од времето на [[Филип II]].<ref>{{Cite web|url=http://www.xanthi.ilsp.gr/thraki/history/his.asp?perioxhid=B0189|title=Θρακικός Ηλεκτρονικός Θησαυρός - Ιστορία|website=www.xanthi.ilsp.gr|accessdate=2021-04-14}}</ref> Во XIX век Курлар било турско село во Скечанската Каза на [[Ѓумурџински Санџак|Ѓумурџинскиот Санџак]]. Во [[Прва балканска војна|Првата балканска војна]] во 1912 г. селото е окупирано од бугарска војска. По [[Втора балканска војна|Втората балканска војна]] во 1913 г. истото е припоено кон Грција. Таа година селото селото броело 508 жители, кои, поради [[Првата светска војна]], во 1920 г. се свеле на 47 лица.<ref name=":1" /> Во 1923 г. сите жители се иселени во [[Турција]] по сила на [[Лозански договор|Лозанскиот договор]]. На нивно место се доведени 160 бегалски семејства (вкупно 645 бегалци), така што селото станало чиста бегалска населба.<ref name=":1" /> Во 1928 г. селото е преименувано во ''Комнина'' (Κομνηνά).''<ref name=":0" />'' == Стопанство == Селото е доста богато. Населението произведува [[памук]], [[тутун]], [[жито]], [[Фуражни култури|фуражни]] и други земјодслски култури, а поради поволните услови за сточарење, внимание му се посветува и на [[сточарството]].<ref name=":1" /> == Население == {{Пописи-ЕМ|1.145|984|776|386|365|443|276|261|217}} == Наводи == {{Наводи}} ;Забелешки {{notelist}} {{Скеча}} [[Категорија:Скеча (општина)]] j1xkgucgo5tp4hy1cqb339etzu91fba 14 1391283 5537869 2026-04-11T22:34:35Z Dandarmkd 31127 Создадена страница со: {{поврзанакат|Луѓе од Шипокно}} [[Категорија:Шипокно]] [[Категорија:Починати во Охридско|Шипокно]] [[Категорија:Починати во Општина Охрид|Шипокно]] [[Категорија:Починати по село во Македонија|Шипокно]] 5537869 wikitext text/x-wiki {{поврзанакат|Луѓе од Шипокно}} [[Категорија:Шипокно]] [[Категорија:Починати во Охридско|Шипокно]] [[Категорија:Починати во Општина Охрид|Шипокно]] [[Категорија:Починати по село во Македонија|Шипокно]] 7dfs6g7nemqyldf556vbj6879xvqoei 0 1391286 5537965 2026-04-12T05:45:27Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Машница | native_name = Mašnica | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 40 |lats = 04... 5537965 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Машница | native_name = Mašnica | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 40 |lats = 04 |latNS = N | longd = 19 |longm = 53 |longs = 11 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 959 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 174 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Машница''' ({{langx|cnr|Mašnica}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 174 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Срби|српско]]. == Поврзано == * [[Плав]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Српски населби во Црна Гора]] 5xvdfdd6ibzs2qwchy5rnyyysuig007 0 1391287 5537966 2026-04-12T06:58:33Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5537966 wikitext text/x-wiki „Пулски филмски фестивал“ (официјално име: „Фестивал на хрватски и европски филм“; старо име: „Фестивал на југословенски филм“) — најстар [[Хрватска|хрватски]] [[филмски фестивал]], кој од [[1954]] се одржува секоја година во [[Пула]], во римскиот [[амфитеатар]] познат како [[Пулски амфитеатар|Пулска арена]]. За време на постоењето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], тој бил најважниот годишен фестивал на југословенската филмска индустрија.<ref>{{Cite web|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|title=Filmska enciklopedija|website=filmska.lzmk.hr|access-date=2021-12-25|archive-date=12. 04. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412145828/https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|url-status=}}</ref> == Историја == [[Податотека: Croatia Pula Amphitheatre 2014-10-11 11-04-27.jpg|mini|right|300p|[[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], каде што се одржува фестивалот]] Фестивалот бил основан во [[1954]] под името „Филмски фестивал“. Во [[1958]] година го променил името во „Фестивал на југословенскиот филм“, а во [[1961]] во „Фестивал на југословенскиот филм во Пула“. Набргу по неговото основање, станал најважниот национален филмски фестивал во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]]. Фестивалот добил значајно меѓународно признание заедно со југословенската филмска индустрија, која продолжила да цвета од [[1960-тите]] па наваму. Наскоро низ [[Југославија]] биле основани многу филмски продукциски компании, а индустријата секоја година ваделае околу 20 нови играни филмови за национална дистрибуција. Филмовите се натпреварувале за бројни награди на фестивалот, бидејќи категориите на награди и концептот на фестивалот биле моделирани според [[Оскар]]ите. И покрај ова, фестивалот честопати служел како почетна точка за нови филмови пред да бидат објавени во кината низ целата земја, и затоа за разлика од Оскарите, фестивалот обично го означувал почетокот на новата филмска сезона, а не нејзиниот крај. Во [[1991]] година Фестивалот бил откажан поради избувнувањето на [[Војната во Хрватска]] и поврзаниот [[Распад на Југославија]]. Фестивалот бил повторно отворен во [[1992]] година кога бил преименуван во „Пулски филмски фестивал“. Фестивалот од 1992 година бил првиот што беше целосно посветен на хрватските филмови, бидејќи обединетата југословенска филмска индустрија исчезнала заедно со [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]]. Во [[1995]] година бил преименуван во „Хрватски филмски фестивал“, за да се нагласи неговиот исклучиво хрватски карактер. Меѓутоа, бидејќи хрватската филмска индустрија се покажала како недоволно продуктивна, со само неколку нови наслови што излегувале секоја година, популарноста на фестивалот брзо се намалила. За да се поправи ова, фестивалот бил отворен за странски филмови во [[2001]] и преименуван во „Хрватски и европски филмски фестивал“. Оттогаш, покрај прикажувањето на хрватски филмови, фестивалот редовно нудел меѓународна програма, како и многу единствени тематски програми и ретроспективи. == Награди == {{Главна статија|Златна арена}} * '''Национална натпреварувачка програма''': ** [[Златна арена за најдобар филм]] ** [[Златна арена за режија]] ** Златна арена за сценарио ** [[Златна арена за најдобра глумица]] ** [[Златна арена за најдобар глумец]] ** [[Златна арена за најдобра споредна глумица]] ** [[Златна арена за најдобар спореден глумец]] ** Златна арена за камера ** [[Златна арена за монтажа]] ** [[Златна арена за музика]] ** Златна арена за сценографија ** Златна арена за костимографија Жирито може да додели и три други специјални Златни арени: за шминка, за звук и за специјални ефекти во филмот. * '''Меѓународна натпреварувачка програма''': ** Златна арена за најдобар филм ** Златна арена за режија ** Златна арена за најдобра главна улога * '''Други категории''': * Награда Бреза за најдобар дебитант од една од горенаведените категории * Златна врата на Пула - Награда од публиката за најдобар филм според гласовите на публиката во Арената * Награда Октавијан - Хрватско здружение на филмски критичари за најдобар филм * Награда Фабијан Шоваговиќ - Хрватско здружение на филмски критичари за посебен актерски придонес во хрватското кино * Награда Маријан Ротар - се доделува на поединци и институции кои подеднакво ја поврзале Пула и филмот со своите идеи и дела * Награда Владимир Назор - се доделува од Министерството за култура на [[Хрватска|Република Хрватска]] за животно дело во областа на филмската уметност. a4mq0sol2une5t2vgu2gntn61ssztq8 5537967 5537966 2026-04-12T07:02:32Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5537967 wikitext text/x-wiki „Пулски филмски фестивал“ (официјално име: „Фестивал на хрватски и европски филм“; старо име: „Фестивал на југословенски филм“) — најстар [[Хрватска|хрватски]] [[филмски фестивал]], кој од [[1954]] се одржува секоја година во [[Пула]], во римскиот [[амфитеатар]] познат како [[Пулски амфитеатар|Пулска арена]]. За време на постоењето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], тој бил најважниот годишен фестивал на југословенската филмска индустрија.<ref>{{Cite web|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|title=Filmska enciklopedija|website=filmska.lzmk.hr|access-date=2021-12-25|archive-date=12. 04. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412145828/https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|url-status=}}</ref> == Историја == [[Податотека: Croatia Pula Amphitheatre 2014-10-11 11-04-27.jpg|mini|right|300p|[[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], каде што се одржува фестивалот]] Фестивалот бил основан во [[1954]] под името „Филмски фестивал“. Во [[1958]] година го променил името во „Фестивал на југословенскиот филм“, а во [[1961]] во „Фестивал на југословенскиот филм во Пула“. Набргу по неговото основање, станал најважниот национален филмски фестивал во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]]. Фестивалот добил значајно меѓународно признание заедно со југословенската филмска индустрија, која продолжила да цвета од [[1960-тите]] па наваму. Наскоро низ [[Југославија]] биле основани многу филмски продукциски компании, а индустријата секоја година ваделае околу 20 нови играни филмови за национална дистрибуција. Филмовите се натпреварувале за бројни награди на фестивалот, бидејќи категориите на награди и концептот на фестивалот биле моделирани според [[Оскар]]ите. И покрај ова, фестивалот честопати служел како почетна точка за нови филмови пред да бидат објавени во кината низ целата земја, и затоа за разлика од Оскарите, фестивалот обично го означувал почетокот на новата филмска сезона, а не нејзиниот крај. Во [[1991]] година Фестивалот бил откажан поради избувнувањето на [[Војната во Хрватска]] и поврзаниот [[Распад на Југославија]]. Фестивалот бил повторно отворен во [[1992]] година кога бил преименуван во „Пулски филмски фестивал“. Фестивалот од 1992 година бил првиот што беше целосно посветен на хрватските филмови, бидејќи обединетата југословенска филмска индустрија исчезнала заедно со [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]]. Во [[1995]] година бил преименуван во „Хрватски филмски фестивал“, за да се нагласи неговиот исклучиво хрватски карактер. Меѓутоа, бидејќи хрватската филмска индустрија се покажала како недоволно продуктивна, со само неколку нови наслови што излегувале секоја година, популарноста на фестивалот брзо се намалила. За да се поправи ова, фестивалот бил отворен за странски филмови во [[2001]] и преименуван во „Хрватски и европски филмски фестивал“. Оттогаш, покрај прикажувањето на хрватски филмови, фестивалот редовно нудел меѓународна програма, како и многу единствени тематски програми и ретроспективи. == Награди == {{Главна статија|Златна арена}} * '''Национална натпреварувачка програма''': ** [[Златна арена за најдобар филм]] ** [[Златна арена за режија]] ** Златна арена за сценарио ** [[Златна арена за најдобра глумица]] ** [[Златна арена за најдобар глумец]] ** [[Златна арена за најдобра споредна глумица]] ** [[Златна арена за најдобар спореден глумец]] ** Златна арена за камера ** [[Златна арена за монтажа]] ** [[Златна арена за музика]] ** Златна арена за сценографија ** Златна арена за костимографија Жирито може да додели и три други специјални Златни арени: за шминка, за звук и за специјални ефекти во филмот. * '''Меѓународна натпреварувачка програма''': ** Златна арена за најдобар филм ** Златна арена за режија ** Златна арена за најдобра главна улога * '''Други категории''': * Награда Бреза за најдобар дебитант од една од горенаведените категории * Златна врата на Пула - Награда од публиката за најдобар филм според гласовите на публиката во Арената * Награда Октавијан - Хрватско здружение на филмски критичари за најдобар филм * Награда Фабијан Шоваговиќ - Хрватско здружение на филмски критичари за посебен актерски придонес во хрватското кино * Награда Маријан Ротар - се доделува на поединци и институции кои подеднакво ја поврзале Пула и филмот со своите идеи и дела * Награда Владимир Назор - се доделува од Министерството за култура на [[Хрватска|Република Хрватска]] за животно дело во областа на филмската уметност. == Познати гости == Меѓу луѓето кои го посетиле фестивалот за време на неговиот југословенски период се: [[Орсон Велс]], [[Софија Лорен]], [[Ричард Бартон]], [[Елизабет Тејлор]], [[Јул Бринер]] и многу други. Југословенскиот претседател [[Јосип Броз Тито]] исто така бил чест гостин на фестивалот. Меѓу гостите на фестивалот од [[1992]] биле актери како [[Џон Малкович]], [[Ралф Фајнс]], [[Бен Кингсли]] и други. == Наводи== {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.pulafilmfestival.hr/ Официјална веб-страница на Филмскиот фестивал во Пула] * [http://www.politika.rs/scc/clanak/384860/Novo-stari-sef-velike-filmske-feste Новостар шеф на големиот филмски фестивал („Политика“, 13 јули 2017)] * [https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647 Фестивал на југословенски играни филмови во Пула] {{Wayback|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647 |date=20250412145828 }} * [https://www.vreme.com/kultura/filmovi-i-arena/ Филмови и арена] [[Категорија:Пулски филмски фестивал|*]] [[Категорија:Пула]] [[Категорија:Хрватска кинематографија]] [[Категорија:Југословенска кинематографија]] [[Категорија:Настани во Југославија 1954]] gv6l51w2ds29g1a3aq93rfxmwinoflf 5537968 5537967 2026-04-12T07:03:18Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5537968 wikitext text/x-wiki „Пулски филмски фестивал“ (официјално име: „Фестивал на хрватски и европски филм“; старо име: „Фестивал на југословенски филм“) — најстар [[Хрватска|хрватски]] [[филмски фестивал]], кој од [[1954]] се одржува секоја година во [[Пула]], во римскиот [[амфитеатар]] познат како [[Пулски амфитеатар|Пулска арена]]. За време на постоењето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], тој бил најважниот годишен фестивал на југословенската филмска индустрија.<ref>{{Cite web|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|title=Filmska enciklopedija|website=filmska.lzmk.hr|access-date=2021-12-25|archive-date=12. 04. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412145828/https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|url-status=}}</ref> == Историја == [[Податотека: Croatia Pula Amphitheatre 2014-10-11 11-04-27.jpg|мини|десно|300|[[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], каде што се одржува фестивалот]] Фестивалот бил основан во [[1954]] под името „Филмски фестивал“. Во [[1958]] година го променил името во „Фестивал на југословенскиот филм“, а во [[1961]] во „Фестивал на југословенскиот филм во Пула“. Набргу по неговото основање, станал најважниот национален филмски фестивал во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]]. Фестивалот добил значајно меѓународно признание заедно со југословенската филмска индустрија, која продолжила да цвета од [[1960-тите]] па наваму. Наскоро низ [[Југославија]] биле основани многу филмски продукциски компании, а индустријата секоја година ваделае околу 20 нови играни филмови за национална дистрибуција. Филмовите се натпреварувале за бројни награди на фестивалот, бидејќи категориите на награди и концептот на фестивалот биле моделирани според [[Оскар]]ите. И покрај ова, фестивалот честопати служел како почетна точка за нови филмови пред да бидат објавени во кината низ целата земја, и затоа за разлика од Оскарите, фестивалот обично го означувал почетокот на новата филмска сезона, а не нејзиниот крај. Во [[1991]] година Фестивалот бил откажан поради избувнувањето на [[Војната во Хрватска]] и поврзаниот [[Распад на Југославија]]. Фестивалот бил повторно отворен во [[1992]] година кога бил преименуван во „Пулски филмски фестивал“. Фестивалот од 1992 година бил првиот што беше целосно посветен на хрватските филмови, бидејќи обединетата југословенска филмска индустрија исчезнала заедно со [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]]. Во [[1995]] година бил преименуван во „Хрватски филмски фестивал“, за да се нагласи неговиот исклучиво хрватски карактер. Меѓутоа, бидејќи хрватската филмска индустрија се покажала како недоволно продуктивна, со само неколку нови наслови што излегувале секоја година, популарноста на фестивалот брзо се намалила. За да се поправи ова, фестивалот бил отворен за странски филмови во [[2001]] и преименуван во „Хрватски и европски филмски фестивал“. Оттогаш, покрај прикажувањето на хрватски филмови, фестивалот редовно нудел меѓународна програма, како и многу единствени тематски програми и ретроспективи. == Награди == {{Главна статија|Златна арена}} * '''Национална натпреварувачка програма''': ** [[Златна арена за најдобар филм]] ** [[Златна арена за режија]] ** Златна арена за сценарио ** [[Златна арена за најдобра глумица]] ** [[Златна арена за најдобар глумец]] ** [[Златна арена за најдобра споредна глумица]] ** [[Златна арена за најдобар спореден глумец]] ** Златна арена за камера ** [[Златна арена за монтажа]] ** [[Златна арена за музика]] ** Златна арена за сценографија ** Златна арена за костимографија Жирито може да додели и три други специјални Златни арени: за шминка, за звук и за специјални ефекти во филмот. * '''Меѓународна натпреварувачка програма''': ** Златна арена за најдобар филм ** Златна арена за режија ** Златна арена за најдобра главна улога * '''Други категории''': * Награда Бреза за најдобар дебитант од една од горенаведените категории * Златна врата на Пула - Награда од публиката за најдобар филм според гласовите на публиката во Арената * Награда Октавијан - Хрватско здружение на филмски критичари за најдобар филм * Награда Фабијан Шоваговиќ - Хрватско здружение на филмски критичари за посебен актерски придонес во хрватското кино * Награда Маријан Ротар - се доделува на поединци и институции кои подеднакво ја поврзале Пула и филмот со своите идеи и дела * Награда Владимир Назор - се доделува од Министерството за култура на [[Хрватска|Република Хрватска]] за животно дело во областа на филмската уметност. == Познати гости == Меѓу луѓето кои го посетиле фестивалот за време на неговиот југословенски период се: [[Орсон Велс]], [[Софија Лорен]], [[Ричард Бартон]], [[Елизабет Тејлор]], [[Јул Бринер]] и многу други. Југословенскиот претседател [[Јосип Броз Тито]] исто така бил чест гостин на фестивалот. Меѓу гостите на фестивалот од [[1992]] биле актери како [[Џон Малкович]], [[Ралф Фајнс]], [[Бен Кингсли]] и други. == Наводи== {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.pulafilmfestival.hr/ Официјална веб-страница на Филмскиот фестивал во Пула] * [http://www.politika.rs/scc/clanak/384860/Novo-stari-sef-velike-filmske-feste Новостар шеф на големиот филмски фестивал („Политика“, 13 јули 2017)] * [https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647 Фестивал на југословенски играни филмови во Пула] {{Wayback|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647 |date=20250412145828 }} * [https://www.vreme.com/kultura/filmovi-i-arena/ Филмови и арена] [[Категорија:Пулски филмски фестивал|*]] [[Категорија:Пула]] [[Категорија:Хрватска кинематографија]] [[Категорија:Југословенска кинематографија]] [[Категорија:Настани во Југославија 1954]] 8ksbz9sy25hfs00xmi1jc5du62t1iyk 5537969 5537968 2026-04-12T07:36:36Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5537969 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Фестивал | име = Пулски филмски фестивал<br/>Pulski filmski festival | целосно име = | лого = | опис на лого = | слика = [[Податотека:Pula Film Festival 2021.jpg|200px]] | големина = | опис слика = Црвениот тепих во 2021 | датум = | почнува = | завршува = | зачестеност = годишен | локација = [[Пула]], [[Хрватска]] | години на постоење = 71(до 2025) | првпат = 1954 | последен пат = | учесници = | посетители = | жанр = Хрватска и меѓународна програма | буџет = | поддржувач = | веб страна = {{URL|www.pulafilmfestival.hr}} | фусноти = |Директор = Гордана Рестовиќ }} '''Пулски филмски фестивал''' (официјално име: „Фестивал на хрватски и европски филм“; старо име: „Фестивал на југословенски филм“) — најстар [[Хрватска|хрватски]] [[филмски фестивал]], кој од [[1954]] се одржува секоја година во [[Пула]], во римскиот [[амфитеатар]] познат како [[Пулски амфитеатар|Пулска арена]]. За време на постоењето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], тој бил најважниот годишен фестивал на југословенската филмска индустрија.<ref>{{Cite web|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|title=Filmska enciklopedija|website=filmska.lzmk.hr|access-date=2021-12-25|archive-date=12. 04. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412145828/https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|url-status=}}</ref> == Историја == [[Податотека: Croatia Pula Amphitheatre 2014-10-11 11-04-27.jpg|мини|десно|300|[[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], каде што се одржува фестивалот]] Фестивалот бил основан во [[1954]] под името „Филмски фестивал“. Во [[1958]] година го променил името во „Фестивал на југословенскиот филм“, а во [[1961]] во „Фестивал на југословенскиот филм во Пула“. Набргу по неговото основање, станал најважниот национален филмски фестивал во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]]. Фестивалот добил значајно меѓународно признание заедно со југословенската филмска индустрија, која продолжила да цвета од [[1960-тите]] па наваму. Наскоро низ [[Југославија]] биле основани многу филмски продукциски компании, а индустријата секоја година ваделае околу 20 нови играни филмови за национална дистрибуција. Филмовите се натпреварувале за бројни награди на фестивалот, бидејќи категориите на награди и концептот на фестивалот биле моделирани според [[Оскар]]ите. И покрај ова, фестивалот честопати служел како почетна точка за нови филмови пред да бидат објавени во кината низ целата земја, и затоа за разлика од Оскарите, фестивалот обично го означувал почетокот на новата филмска сезона, а не нејзиниот крај. Во [[1991]] година Фестивалот бил откажан поради избувнувањето на [[Војната во Хрватска]] и поврзаниот [[Распад на Југославија]]. Фестивалот бил повторно отворен во [[1992]] година кога бил преименуван во „Пулски филмски фестивал“. Фестивалот од 1992 година бил првиот што беше целосно посветен на хрватските филмови, бидејќи обединетата југословенска филмска индустрија исчезнала заедно со [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]]. Во [[1995]] година бил преименуван во „Хрватски филмски фестивал“, за да се нагласи неговиот исклучиво хрватски карактер. Меѓутоа, бидејќи хрватската филмска индустрија се покажала како недоволно продуктивна, со само неколку нови наслови што излегувале секоја година, популарноста на фестивалот брзо се намалила. За да се поправи ова, фестивалот бил отворен за странски филмови во [[2001]] и преименуван во „Хрватски и европски филмски фестивал“. Оттогаш, покрај прикажувањето на хрватски филмови, фестивалот редовно нудел меѓународна програма, како и многу единствени тематски програми и ретроспективи. == Награди == {{Главна статија|Златна арена}} * '''Национална натпреварувачка програма''': ** [[Златна арена за најдобар филм]] ** [[Златна арена за режија]] ** Златна арена за сценарио ** [[Златна арена за најдобра глумица]] ** [[Златна арена за најдобар глумец]] ** [[Златна арена за најдобра споредна глумица]] ** [[Златна арена за најдобар спореден глумец]] ** Златна арена за камера ** [[Златна арена за монтажа]] ** [[Златна арена за музика]] ** Златна арена за сценографија ** Златна арена за костимографија Жирито може да додели и три други специјални Златни арени: за шминка, за звук и за специјални ефекти во филмот. * '''Меѓународна натпреварувачка програма''': ** Златна арена за најдобар филм ** Златна арена за режија ** Златна арена за најдобра главна улога * '''Други категории''': * Награда Бреза за најдобар дебитант од една од горенаведените категории * Златна врата на Пула - Награда од публиката за најдобар филм според гласовите на публиката во Арената * Награда Октавијан - Хрватско здружение на филмски критичари за најдобар филм * Награда Фабијан Шоваговиќ - Хрватско здружение на филмски критичари за посебен актерски придонес во хрватското кино * Награда Маријан Ротар - се доделува на поединци и институции кои подеднакво ја поврзале Пула и филмот со своите идеи и дела * Награда Владимир Назор - се доделува од Министерството за култура на [[Хрватска|Република Хрватска]] за животно дело во областа на филмската уметност. == Познати гости == Меѓу луѓето кои го посетиле фестивалот за време на неговиот југословенски период се: [[Орсон Велс]], [[Софија Лорен]], [[Ричард Бартон]], [[Елизабет Тејлор]], [[Јул Бринер]] и многу други. Југословенскиот претседател [[Јосип Броз Тито]] исто така бил чест гостин на фестивалот. Меѓу гостите на фестивалот од [[1992]] биле актери како [[Џон Малкович]], [[Ралф Фајнс]], [[Бен Кингсли]] и други. == Наводи== {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.pulafilmfestival.hr/ Официјална веб-страница на Филмскиот фестивал во Пула] * [http://www.politika.rs/scc/clanak/384860/Novo-stari-sef-velike-filmske-feste Новостар шеф на големиот филмски фестивал („Политика“, 13 јули 2017)] * [https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647 Фестивал на југословенски играни филмови во Пула] {{Wayback|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647 |date=20250412145828 }} * [https://www.vreme.com/kultura/filmovi-i-arena/ Филмови и арена] [[Категорија:Пулски филмски фестивал|*]] [[Категорија:Пула]] [[Категорија:Кинематографија во Хрватска]] [[Категорија:Кинематографија во Југославија]] [[Категорија:Фестивали основани во 1954 година]] 9lc4gc5mhnctykl1i6z1kfpc2jv7djd 5537970 5537969 2026-04-12T07:36:59Z P.Nedelkovski 47736 додадена [[Категорија:Филмски фестивали во Хрватска]] користејќи го [[:en:Wikipedia:HotCat|HotCat]] 5537970 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Фестивал | име = Пулски филмски фестивал<br/>Pulski filmski festival | целосно име = | лого = | опис на лого = | слика = [[Податотека:Pula Film Festival 2021.jpg|200px]] | големина = | опис слика = Црвениот тепих во 2021 | датум = | почнува = | завршува = | зачестеност = годишен | локација = [[Пула]], [[Хрватска]] | години на постоење = 71(до 2025) | првпат = 1954 | последен пат = | учесници = | посетители = | жанр = Хрватска и меѓународна програма | буџет = | поддржувач = | веб страна = {{URL|www.pulafilmfestival.hr}} | фусноти = |Директор = Гордана Рестовиќ }} '''Пулски филмски фестивал''' (официјално име: „Фестивал на хрватски и европски филм“; старо име: „Фестивал на југословенски филм“) — најстар [[Хрватска|хрватски]] [[филмски фестивал]], кој од [[1954]] се одржува секоја година во [[Пула]], во римскиот [[амфитеатар]] познат како [[Пулски амфитеатар|Пулска арена]]. За време на постоењето на [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]], тој бил најважниот годишен фестивал на југословенската филмска индустрија.<ref>{{Cite web|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|title=Filmska enciklopedija|website=filmska.lzmk.hr|access-date=2021-12-25|archive-date=12. 04. 2025|archive-url=https://web.archive.org/web/20250412145828/https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647|url-status=}}</ref> == Историја == [[Податотека: Croatia Pula Amphitheatre 2014-10-11 11-04-27.jpg|мини|десно|300|[[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], каде што се одржува фестивалот]] Фестивалот бил основан во [[1954]] под името „Филмски фестивал“. Во [[1958]] година го променил името во „Фестивал на југословенскиот филм“, а во [[1961]] во „Фестивал на југословенскиот филм во Пула“. Набргу по неговото основање, станал најважниот национален филмски фестивал во [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФР Југославија]]. Фестивалот добил значајно меѓународно признание заедно со југословенската филмска индустрија, која продолжила да цвета од [[1960-тите]] па наваму. Наскоро низ [[Југославија]] биле основани многу филмски продукциски компании, а индустријата секоја година ваделае околу 20 нови играни филмови за национална дистрибуција. Филмовите се натпреварувале за бројни награди на фестивалот, бидејќи категориите на награди и концептот на фестивалот биле моделирани според [[Оскар]]ите. И покрај ова, фестивалот честопати служел како почетна точка за нови филмови пред да бидат објавени во кината низ целата земја, и затоа за разлика од Оскарите, фестивалот обично го означувал почетокот на новата филмска сезона, а не нејзиниот крај. Во [[1991]] година Фестивалот бил откажан поради избувнувањето на [[Војната во Хрватска]] и поврзаниот [[Распад на Југославија]]. Фестивалот бил повторно отворен во [[1992]] година кога бил преименуван во „Пулски филмски фестивал“. Фестивалот од 1992 година бил првиот што беше целосно посветен на хрватските филмови, бидејќи обединетата југословенска филмска индустрија исчезнала заедно со [[Социјалистичка Федеративна Република Југославија|СФРЈ]]. Во [[1995]] година бил преименуван во „Хрватски филмски фестивал“, за да се нагласи неговиот исклучиво хрватски карактер. Меѓутоа, бидејќи хрватската филмска индустрија се покажала како недоволно продуктивна, со само неколку нови наслови што излегувале секоја година, популарноста на фестивалот брзо се намалила. За да се поправи ова, фестивалот бил отворен за странски филмови во [[2001]] и преименуван во „Хрватски и европски филмски фестивал“. Оттогаш, покрај прикажувањето на хрватски филмови, фестивалот редовно нудел меѓународна програма, како и многу единствени тематски програми и ретроспективи. == Награди == {{Главна статија|Златна арена}} * '''Национална натпреварувачка програма''': ** [[Златна арена за најдобар филм]] ** [[Златна арена за режија]] ** Златна арена за сценарио ** [[Златна арена за најдобра глумица]] ** [[Златна арена за најдобар глумец]] ** [[Златна арена за најдобра споредна глумица]] ** [[Златна арена за најдобар спореден глумец]] ** Златна арена за камера ** [[Златна арена за монтажа]] ** [[Златна арена за музика]] ** Златна арена за сценографија ** Златна арена за костимографија Жирито може да додели и три други специјални Златни арени: за шминка, за звук и за специјални ефекти во филмот. * '''Меѓународна натпреварувачка програма''': ** Златна арена за најдобар филм ** Златна арена за режија ** Златна арена за најдобра главна улога * '''Други категории''': * Награда Бреза за најдобар дебитант од една од горенаведените категории * Златна врата на Пула - Награда од публиката за најдобар филм според гласовите на публиката во Арената * Награда Октавијан - Хрватско здружение на филмски критичари за најдобар филм * Награда Фабијан Шоваговиќ - Хрватско здружение на филмски критичари за посебен актерски придонес во хрватското кино * Награда Маријан Ротар - се доделува на поединци и институции кои подеднакво ја поврзале Пула и филмот со своите идеи и дела * Награда Владимир Назор - се доделува од Министерството за култура на [[Хрватска|Република Хрватска]] за животно дело во областа на филмската уметност. == Познати гости == Меѓу луѓето кои го посетиле фестивалот за време на неговиот југословенски период се: [[Орсон Велс]], [[Софија Лорен]], [[Ричард Бартон]], [[Елизабет Тејлор]], [[Јул Бринер]] и многу други. Југословенскиот претседател [[Јосип Броз Тито]] исто така бил чест гостин на фестивалот. Меѓу гостите на фестивалот од [[1992]] биле актери како [[Џон Малкович]], [[Ралф Фајнс]], [[Бен Кингсли]] и други. == Наводи== {{reflist}} == Надворешни врски == * [http://www.pulafilmfestival.hr/ Официјална веб-страница на Филмскиот фестивал во Пула] * [http://www.politika.rs/scc/clanak/384860/Novo-stari-sef-velike-filmske-feste Новостар шеф на големиот филмски фестивал („Политика“, 13 јули 2017)] * [https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647 Фестивал на југословенски играни филмови во Пула] {{Wayback|url=https://filmska.lzmk.hr/clanak/1647 |date=20250412145828 }} * [https://www.vreme.com/kultura/filmovi-i-arena/ Филмови и арена] [[Категорија:Пулски филмски фестивал|*]] [[Категорија:Пула]] [[Категорија:Кинематографија во Хрватска]] [[Категорија:Кинематографија во Југославија]] [[Категорија:Фестивали основани во 1954 година]] [[Категорија:Филмски фестивали во Хрватска]] 5stt0edq8jffc6ihonlmui3sy755ut3 1 1391288 5537971 2026-04-12T07:37:11Z P.Nedelkovski 47736 Создадена страница со: {{СЗР}} 5537971 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx 0 1391289 5537974 2026-04-12T08:56:01Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Метех | native_name = Meteh | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 37 |lats = 06 |latNS... 5537974 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Метех | native_name = Meteh | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 37 |lats = 06 |latNS = N | longd = 19 |longm = 58 |longs = 29 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1.244 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 252 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Метех''' ({{langx|cnr|Meteh}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 252 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Бошњаци|бошњачко]]. == Поврзано == * [[Плав]] * [[Бошњаци во Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Бошњачки населби во Црна Гора]] 1aobzrf0ye54y1f7iq5un59xbuha1j4 0 1391296 5537998 2026-04-12T09:15:52Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Мурино | native_name = Murino | settlement_type = Населба | image_skyline = Murino (crna gora).jpg | image_alt = | image_caption = Мурино | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd... 5537998 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Мурино | native_name = Murino | settlement_type = Населба | image_skyline = Murino (crna gora).jpg | image_alt = | image_caption = Мурино | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 39 |lats = 40 |latNS = N | longd = 19 |longm = 53 |longs = 02 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 867 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 171 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Мурино''' ({{langx|cnr|Murino}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 171 жител.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Срби|српско]]. {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2023 |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|71.9}} {{Столбен постоток|[[Црногорци]]|orange|22.2}} }} == Поврзано == * [[Плав]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Српски населби во Црна Гора]] 1516kigbwqhr2w4e6ea1u17v55xvud2 0 1391297 5537999 2026-04-12T09:24:14Z P.Nedelkovski 47736 нова страница 5537999 wikitext text/x-wiki {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите беа [[Кино на Југославија|Југословенско кино]] еквивалент на [[Наградите на Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулска арена|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] ob1yo7mlhd46s9xrlxe8s2mgerfdc8n 5538001 5537999 2026-04-12T09:34:38Z P.Nedelkovski 47736 додадена/изменета предлошка 5538001 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите беа [[Кино на Југославија|Југословенско кино]] еквивалент на [[Наградите на Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулска арена|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] stfpqvpisk6l7zya5hguojmbw7lbsg0 5538004 5538001 2026-04-12T09:42:41Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538004 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите беа [[Кино на Југославија|Југословенско кино]] еквивалент на [[Наградите на Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулска арена|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] 30i5r474pk4lzl2384cdj5uw9zhjzcy 5538010 5538004 2026-04-12T09:51:26Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5538010 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулска арена|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] m7kk2g29yjfrmonri44mdcplyf5qk7q 5538011 5538010 2026-04-12T09:52:08Z P.Nedelkovski 47736 5538011 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] qq8j6uy79euh079asew2uvhv6vaoifx 5538021 5538011 2026-04-12T10:38:09Z P.Nedelkovski 47736 дополнување 5538021 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ (режисер)|Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ (режисер)|Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Скоро ќе биде пропаст на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ (режисер)|Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти(филм)|Велосипедист]]'' ||[[Пуриша Ђорђевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ (режисер)|Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Петријин венец (филм)|Петријин венец]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срђан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] 27zzozxab0dxoihhjjvx979g1kdqrw5 5538033 5538021 2026-04-12T11:27:43Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5538033 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ (режисер)|Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ (режисер)|Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Скоро ќе биде пропаст на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ (режисер)|Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти(филм)|Велосипедист]]'' ||[[Пуриша Ђорђевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ (режисер)|Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Петријин венец (филм)|Петријин венец]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срђан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] fpfrqm93pmzwpb9jfxii2ex7ixgtc14 5538034 5538033 2026-04-12T11:31:05Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5538034 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти(филм)|Велосипедист]]'' ||[[Пуриша Ђорђевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Петријин венец (филм)|Петријин венец]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срђан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] feg434shbljac74l02r2g3h10jzyvhg 5538037 5538034 2026-04-12T11:35:02Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5538037 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм од 1965)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти(филм)|Велосипедист]]'' ||[[Пуриша Ђорђевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Петријин венец (филм)|Петријин венец]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срђан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] rerdusif32dnvdzcbf8j97l58gkkav0 5538039 5538037 2026-04-12T11:36:26Z P.Nedelkovski 47736 ситна поправка 5538039 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм од 1965)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти(филм)|Велосипедист]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Петријин венец (филм)|Петријин венец]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срѓан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] 2li1rafg7akrnntpx8w13tzucvwvtbi 5538046 5538039 2026-04-12T11:45:16Z P.Nedelkovski 47736 поврзница 5538046 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Награда | име = Голема златна арена за најдобар филм<br/><small>Velika zlatna arena za najbolji film</small> | сегашни_награди = | слика = | големина_слика = 180px | опис_слик = | опис = Најдобар филм продуциран во Хрватска во претходната година | покривиел = | држава = 1957-1990 [[Југославија]]<br/>1992-до денес [[Хрватска]] | место = [[Пула]] | година = 1957 (неофицијално)<br/>1961 (официјално) | мрежно_место = [http://www.pulafilmfestival.hr pulafilmfestival.hr] }} {{Главна|Пулски филмски фестивал}} Наградите „Златна арена“ се основани во 1955 година како југословенски национални филмски награди што се доделуваат годишно на [[Пулски филмски фестивал|Пулскиот филмски фестивал|]] во [[Пула]], [[Хрватска]], со „Големата златна арена за најдобар филм“ како главна награда. Од 1955 до 1990 година наградите биле [[Југословенска кинематографија|југословенски]] еквивалент на [[Оскар|Наградите Оскар]]. Наградата е именувана по [[Пулски амфитеатар|Пулската арена]], римскиот амфитеатар од 1 век во крајбрежниот град Пула, каде што традиционално се одржуваат филмски проекции што претходат на церемонијата на доделување награди. Во 1991 година, фестивалот бил откажан поради [[распадот на Југославија]], но потоа повторно бил отворен во 1992 година како фестивал на филмски награди во [[Хрватска]], оттогаш па натаму исклучувајќи ги филмовите и режисерите од денешна [[Словенија]], [[Босна и Херцеговина]], [[Црна Гора]], [[Србија]] и [[Македонија]].{{ref label|Pula91|A|}} Се одржува во овој формат секоја година оттогаш, иако на изданието во 1994 година не биле доделени награди.{{ref label|Pula94|B|}} Натпреварувачката програма на фестивалот обично вклучува проекции на сите месно произведени играни филмови снимени во претходните 12 месеци, што е овозможено поради релативно ниското, но високо субвенционирано од државата производство на државната филмска индустрија. Ова значи дека секој што е вклучен во нивното создавање автоматски се квалификува за наградите „Златна арена“. Затоа, нема објавени листи на номинирани во стилот на Оскар пред самата церемонија на доделување. Наградите ги доделува жири од пет или шест члена кои се именуваат пред секое фестивалско издание од страна на управниот одбор на фестивалот. Тие обично вклучуваат истакнати филмски режисери и филмски критичари. Иако фестивалот е основан во 1954 година, наградата за најдобар филм првпат е доделена во 1957 година - пред изданието во 1957 година, фестивалот имал посебни награди по избор на критичарите и награди на публиката за најдобар филм прикажан на фестивалот. До 1990 година, наградата секогаш се доделувала на продуцентската куќа или компании на филмот, освен во 1981 година кога наградата била споена со [[Златната арена за најдобар режисер]] и режисерот и продуцентските компании на победничкиот филм (''[[Падот на Италија]]'' од [[Лордан Зафрановиќ]]) биле заслужни за наградата. За време на југословенскиот период, филмското производство било децентрализирано, при што секоја од шесте републики имала свои големи филмски продуцентски компании. [[Јадран Филм]] со седиште во [[Загреб]] и [[Авала Филм]] со седиште во [[Белград]] биле двете најуспешни, освојувајќи 11 и 8 награди соодветно. Во 1990-тите, наградата повремено се спојувала со наградата за најдобар режисер, сè до 1999 година, кога стариот формат бил накратко повторно воведен. Помеѓу 2003 и 2007 година, филмските режисери биле наградувани со наградата за најдобар филм, а сепак биле подобни за посебна награда за најдобар режисер (иако во четири од пет наврати во овој период истиот режисер ги освоил обете награди за истиот филм). Од 2008 година, наградата му се доделува на продуцентот на филмот. ==Список на победници== ===1955–1980=== Во следната табела се наведени сите филмови кои биле добитници на трите главни награди во раздобјето од 1957 до 1980 година. Во четири наврати, два филма ја делеле истата награда - во 1961 и 1965 година, два филма ја делеле Големата златна арена, во 1966 година, два филма ја делеле наградата за второ место, а во 1967 година, два филма ја делеле наградата за трето место. Покрај ова, наградата за второ место во 1965 година не била доделена. Споделените награди се означени со ѕвездичка (*). ;Промени на наградите *Во 1954 година немало фестивалско жири и биле доделени посебни награди „Избор на критичарите“ и „Публика“. Наградата „Избор на критичарите“ за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Франтишек Чап]] „[[Весна (филм)|Весна]]“, а Наградата на публиката за најдобар филм му припаднала на филмот на [[Федор Ханжековиќ]] „Стојан Мутикаша“. Во следните години, наградите на критичарите и на публиката се одржувале напоредно со наградите доделени од фестивалското жири, па наградите од 1954 година обично не се сметаат за претходници на денешната Голема златна арена. *Во 1955 година за првпат било воведено фестивалско жири и тоа било и прв пат наградата официјално да се нарече „Голема Златна арена“. Иако му била доделена на режисерот на најдобриот филм, таа е „де факто“ првата Голема Златна арена за најдобар филм, а ја освои Франтишек Чап за филмот „Моментални одлуки“. *Во 1956 година наградата за најдобар филм не била доделена во никаква форма. *Од 1957 до 1960 година, жирито на фестивалот ги рангираше трите најдобри филмови на фестивалот, без да им додели официјална награда. *Од 1961 до 1968 година, Големата златна арена била доделена на најдобар филм, заедно со наградата за второ место наречена „Голема сребрена арена“ и наградата за трето место наречена „Сребрена арена“. *Од 1969 до 1980 година, наградата за трето место била преименувана во „Голема бронзена арена“. {| class="wikitable sortable" cellpadding="5" |- !width="70"|'''Година''' !width="80"|'''Награда''' !width="240"|'''Филм''' !width="160"|'''Режисер)''' |- | style="text-align:center;"|[[1955]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мигови на одлука (филм од 1955)|Моменти на одлука]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франтишек Чап]] |- | style="text-align:center;"|[[1956]]||colspan="4" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Големата златна арена не била доделена.'' |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1957]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Поп Ќира и поп Спира (филм)|Поп Ќира и поп Спира]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Соја Јовановиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[На своето тело господар]]'' ||[[Федор Ханжековиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Во сабота навечер]]'' ||[[Владимир Погачиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1958]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Н-8 (филм)|Х-8]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Никола Танхофер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пат долг година дена]]'' ||[[Џузепе де Сантис]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Низ гранките небо (филм)|Низ гранките небо]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1959]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Воз без возен ред]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Три четвртини од Сонцето]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Пет минути рај]]'' ||[[Игор Претнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1960]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Деветтиот круг (филм од 1960)|Деветтиот круг]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Војна (филм од 1960)|Војна]]'' ||[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Три Ани]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1961]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Балада за трубата и облакот]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Франце Штиглиц]] |- |style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Зовриениот град (филм)|Зовриениот град]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Веселица]]'' ||[[Јоже Бабич]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песна (филм од 1961)|Песна]]'' ||[[Радош Новаковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1962]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Козара (филм)|Козара]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Вељко Булајиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Саша (филм)|Саша]]'' ||[[Раденко Остојиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Прекубројна]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1963]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лице во лице]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Бранко Бауер]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Радопоље (филм)|Радопоље]]'' ||[[Столе Јанковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Самоникли]]'' ||[[Игор Пертнар]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1964]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Службена положба]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Фадил Хаџиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Марш на Дрина (филм)|Марш на Дрина]]'' ||[[Жика Митровиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Не плачи, Петре]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1965]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Прометеј од островот Вишевица]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Три (филм од 1965)|Три]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||colspan="3" bgcolor=#EEEEEE| <center>''Втората награда не била доделена.'' |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се дојде и да се остане]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1966]]|| style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Понедељак или уторак]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Штитеник (филм од 1966)|Штитеник]]''||[[Владан Слијепчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Рондо (филм)|Рондо]]'' ||[[Звонимир Берковиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Сон (филм од 1966)|Сон]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | rowspan="4" style="text-align:center;"|[[1967]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Собирачи на перја (филм)|Собирачи на перја]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Утро (филм)|Утро]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бреза (филм)|Бреза]]'' ||[[Анте Бабаја]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[На авиони од хартија]]'' ||[[Матјаж Клопчич]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1968]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Кога ќе бидам мртов и бел]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Пладне (филм од 1968)|Пладне]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Имам две мајки и двајца татковци (филм)|Имам две мајки и двајца татковци]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1969]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Низводно од сонцето]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Федор Шкубоња]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Случка (филм)|Случка]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Наскоро ќе дојде пропаста на светот]]'' ||[[Александар Петровиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1970]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Лисици (филм)|Лисици]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Крсто Папиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Велосипедисти(филм)|Велосипедист]]'' ||[[Пуриша Ѓорѓевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Бубачки в глава]]'' ||[[Милош Радивојевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1971]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Црвено класје]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Живојин Павловиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Во гората расте зелен бор]]'' ||[[Антун Врдољак]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Опклада]]'' ||[[Здравко Рандиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1972]]||style="background:#FFFACD"| <center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Мајстор и Маргарита (филм)|Мајстор и Маргарита]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Александар Петровиќ]] |- | <center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Волк самотник]]'' ||[[Обрад Глупчевиќ]] |- | <center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Како да се умре]]'' ||[[Миомир Мики Стаменковиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1973]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Сутјеска (филм од 1973)|Сутјеска]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Стипе Делиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Бомбаши (филм)|Бомбаши]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Да се живее од љубов]]'' ||[[Крешимир Голик]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1974]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Ужичка Република (филм)|Ужичка Република]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Жика Митровиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Дервиш и смрт (филм)|Дервиш и смрт]]'' ||[[Здравко Велимировиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Црвен удар]]'' ||[[Предраг Голубовиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1975]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Куќа (филм)|Куќа]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Зимување во Јакобсфелд]]'' ||[[Бранко Бауер]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Приказна за добрите луѓе]]'' ||[[Франце Штиглиц]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1976]]||style="background:#FFFACD"|<center> [[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Идеалист (филм)|Идеалист]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Игор Претнар]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Најдолгиот пат]]'' ||[[Бранко Гапо]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Селска буна 1573 (филм)|Селска буна 1573]]'' ||[[Ватрослав Мимица]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1977]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Не наведнувај надвор]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Богдан Жижиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Акција стадион]]'' ||[[Душан Вукотиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Љубовниот живот на Будимир Трајковиќ]]'' ||[[Дејан Караклајиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1978]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Окупација во 26 слики]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Лордан Зафрановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Браво маестро]]'' ||[[Рајко Грлиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Песот кој ги сакаше возовите]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1979]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Трофеј]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Карољ Вичек]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Усијање]]'' ||[[Боро Драшковиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Земските денови течат]]'' ||[[Горан Паскаљевиќ]] |- | rowspan="3" style="text-align:center;"|[[1980]]||style="background:#FFFACD"|<center>[[Податотека:gold medal icon.svg|alt=1|link=]] ||style="background:#FFFACD"|''[[Петријин венец (филм)|Петријин венец]]'' ||style="background:#FFFACD"|[[Срѓан Карановиќ]] |- |<center>[[Податотека:silver medal icon.svg|alt=2|link=]] ||''[[Тајната на Никола Тесла]]'' ||[[Крсто Папиќ]] |- |<center>[[Податотека:Bronze medal icon.svg|alt=3|link=]] ||''[[Кој тоа таму пее]]'' ||[[Слободан Шијан]] |} ==Наводи== {{наводи}} [[Категорија:Пулски филмски фестивал]] n9em499gpfbwwseas61poiajjwd7va6 0 1391298 5538000 2026-04-12T09:26:03Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Новшиќи | native_name = Novšići | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 38 |lats = 1... 5538000 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Новшиќи | native_name = Novšići | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 38 |lats = 13 |latNS = N | longd = 19 |longm = 56 |longs = 17 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 959 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 50 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Новшиќи''' ({{langx|cnr|Novšići}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 50 жителi.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е мнозински [[Срби|српско]]. == Поврзано == * [[Плав]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Српски населби во Црна Гора]] 9yxpwb6yoby56nlpntg5e82t1g7phcd 0 1391299 5538002 2026-04-12T09:40:19Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Пепиќе | native_name = Pepiće | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 39 |lats = 19 |la... 5538002 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Пепиќе | native_name = Pepiće | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 39 |lats = 19 |latNS = N | longd = 19 |longm = 54 |longs = 13 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 160 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Пепиќе''' ({{langx|cnr|Pepiće}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 160 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Срби|српско]]. {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2023 |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|82.5}} {{Столбен постоток|[[Црногорци]]|orange|10.6}} }} == Поврзано == * [[Плав]] * [[Срби]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Српски населби во Црна Гора]] gtyf7tvatmvmh6hyub06ai1ccbht2am 6 1391300 5538005 2026-04-12T09:46:29Z Bjankuloski06 332 {{Податоци за неслободна слика |Опис = Македонскиот првоборец [[Борис Чушкаров]], наречен и Боро Чушкар (1916-1982) |Извор = [https://archive.org/details/makedonska-enciklopedija-2-m-sh/MAKEDONSKA%20ENCIKLOPEDIJA%202%20%20_M%20-%20Sh%20_/ Македонска енциклопедија], 2009 |Дел = цела |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Борис Чушкаров |Намена = Илустрирање на статијата |Заменливост = Нема. Одамна почината личност. }} 5538005 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = Македонскиот првоборец [[Борис Чушкаров]], наречен и Боро Чушкар (1916-1982) |Извор = [https://archive.org/details/makedonska-enciklopedija-2-m-sh/MAKEDONSKA%20ENCIKLOPEDIJA%202%20%20_M%20-%20Sh%20_/ Македонска енциклопедија], 2009 |Дел = цела |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Борис Чушкаров |Намена = Илустрирање на статијата |Заменливост = Нема. Одамна почината личност. }} == Лиценцирање == {{Праведна употреба во}} jo7ztf4w25tkz2rznvm8eeqoetbrzsz 5538006 5538005 2026-04-12T09:46:45Z Bjankuloski06 332 5538006 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = Македонскиот првоборец [[Борис Чушкаров]], наречен и Боро Чушкар (1916-1982) |Извор = [https://archive.org/details/makedonska-enciklopedija-2-m-sh/MAKEDONSKA%20ENCIKLOPEDIJA%202%20%20_M%20-%20Sh%20_/ Македонска енциклопедија], 2009 |Дел = цела |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Борис Чушкаров |Намена = Илустрирање на статијата |Заменливост = Нема. Одамна почината личност. }} == Лиценцирање == {{Праведна употреба во|Борис Чушкаров}} nl2jmv3g4xcf9pe0ng469yfgr1juu95 5538007 5538006 2026-04-12T09:47:18Z Bjankuloski06 332 5538007 wikitext text/x-wiki == Опис == {{Податоци за неслободна слика |Опис = Македонскиот првоборец и државен деец [[Борис Чушкаров]], наречен и Боро Чушкар (1916-1982) |Извор = [https://archive.org/details/makedonska-enciklopedija-2-m-sh/MAKEDONSKA%20ENCIKLOPEDIJA%202%20%20_M%20-%20Sh%20_/ Македонска енциклопедија], 2009 |Дел = цела |Ниска_резолуција = да |други_информации = }} {{Образложение за неслободна слика |Статија = Борис Чушкаров |Намена = Илустрирање на статијата |Заменливост = Нема. Одамна почината личност. }} == Лиценцирање == {{Праведна употреба во|Борис Чушкаров}} h6nwc7t9huaynrifmeqgcq0wvzzlzzz 0 1391301 5538012 2026-04-12T09:53:43Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Прњавор | native_name = Prnjavor | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 35 |lats = 32... 5538012 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Прњавор | native_name = Prnjavor | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 35 |lats = 32 |latNS = N | longd = 19 |longm = 57 |longs = 01 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 976 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 523 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Прњавор''' ({{langx|cnr|Prnjavor}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 523 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Бошњаци|бошњачко]]. == Поврзано == * [[Плав]] * [[Бошњаци во Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Бошњачки населби во Црна Гора]] qipz164fmnllvnehx4ct7ncnslj4mzh 0 1391302 5538013 2026-04-12T10:07:22Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Скиќ | native_name = Skić | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 36 |lats = 23 |latNS... 5538013 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Скиќ | native_name = Skić | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 36 |lats = 23 |latNS = N | longd = 19 |longm = 56 |longs = 37 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 954 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 234 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Скиќ''' ({{langx|cnr|Skić}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 234 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Бошњаци|бошњачко]]. {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2023 |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Бошњаци]]|green|76.9}} {{Столбен постоток|[[Срби]]|red|14.1}} {{Столбен постоток|[[Црногорци]]|orange|6.4}} }} == Поврзано == * [[Плав]] * [[Бошњаци во Црна Гора]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Бошњачки населби во Црна Гора]] g297yfnpl6i4t5kk5mfzmtjt1tvrzzk 0 1391303 5538014 2026-04-12T10:25:06Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Хакање | native_name = Hakanje | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 34 |lats = 25 |l... 5538014 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Хакање | native_name = Hakanje | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 34 |lats = 25 |latNS = N | longd = 19 |longm = 54 |longs = 26 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 144 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Хакање''' ({{langx|cnr|Hakanje}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 144 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е претежно [[Албанци|албанско]]. {{bar box |float=center |title=Етнички групи 2023 |titlebar=#ddd |barwidth=300px |bars= {{Столбен постоток|[[Албанци]]|black|71.5}} {{Столбен постоток|[[Бошњаци]]|green|15.9}} }} == Поврзано == * [[Плав]] * [[Албанци]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Албански населби во Црна Гора]] mpt708rjg0gt5orsefel8gduvqdube1 0 1391304 5538019 2026-04-12T10:32:33Z Marco Mitrovich 114460 Создадена страница со: {{Инфокутија Населено место | name = Хоти | native_name = Hoti | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 33 |lats = 31 |latNS =... 5538019 wikitext text/x-wiki {{Инфокутија Населено место | name = Хоти | native_name = Hoti | settlement_type = Населба | image_skyline = | image_alt = | image_caption = | nickname = | pushpin_map = Montenegro | pushpin_label_position = | pushpin_map_alt = | pushpin_map_caption = | latd = 42 |latm = 33 |lats = 31 |latNS = N | longd = 19 |longm = 57 |longs = 46 |longEW = E | coor_pinpoint = | coordinates_type = | coordinates_display = | coordinates_footnotes = | subdivision_type = Држава | subdivision_name = [[Црна Гора]] | subdivision_type1 = Општина | subdivision_name1 = [[Плав]] | subdivision_type2 = | subdivision_name2 = | dimensions_footnotes = | elevation_footnotes = | elevation_m = 1.100 | population_footnotes = | population_as_of = 2023 | population_total = 142 | population_density_km2 = auto | population_demonym = | population_note = | timezone1 = [[Средноевропско време|CET]] |utc_offset = +1 | utc_offset1 = | timezone1_DST = [[Средноевропско летно време|CEST]] |utc_offset_DST = +2 | utc_offset1_DST = | postal_code_type = Пошт. бр. | postal_code = 84325 | area_code_type = | area_code = 051 | registration_plate = PL }} '''Хоти''' ({{langx|cnr|Hoti}}) е населено место во општината [[Плав]], [[Црна Гора]]. Според пописот од 2023 година имало 142 жители.<ref>[http://pop-stat.mashke.org/montenegro-ethnic-loc2023.htm Ethnic composition, all places: 2023 census] pop-stat.mashke.org</ref> Селото е [[Албанци|албанско]]. == Поврзано == * [[Плав]] * [[Албанци]] == Наводи == {{наводи}} [[Категорија:Плав]] [[Категорија:Населени места во Црна Гора]] [[Категорија:Албански населби во Црна Гора]] 9c24319bqj3zy4owjfbm1et0nlax4la 0 1391305 5538031 2026-04-12T11:18:12Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{Infobox software | logo = Unity 2021.svg | logo_class = skin-invert | logo_size = 200px | screenshot = | caption = | developer = [[Unity Technologies]] | released = 1.0 / {{Start date and age|2005|06|08|df=yes}} | latest_release_version = 6000.4.0f1 (Mainline) <br> 6000.3.12f1 (LTS) <br> 6000.0.71f1 (LTS) | latest_release_date = <br>{{Start date a... 5538031 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | logo = Unity 2021.svg | logo_class = skin-invert | logo_size = 200px | screenshot = | caption = | developer = [[Unity Technologies]] | released = 1.0 / {{Start date and age|2005|06|08|df=yes}} | latest_release_version = 6000.4.0f1 (Mainline) <br> 6000.3.12f1 (LTS) <br> 6000.0.71f1 (LTS) | latest_release_date = <br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|25|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/archive |title=Unity download archive |website=Unity |access-date=26 март 2026 |archive-date=10 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110064054/https://unity3d.com/get-unity/download/archive |url-status=live }}</ref> | latest preview version = Unity 6000.5.0b1 (Beta) | latest preview date = <br>{{Start date and age|2026|03|26|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/beta/ |title=Unity Editor Beta Releases |website=Unity |access-date=26 март 2026 |url-status=live }}</ref> | programming language = {{Unbulleted list|[[C++]] (извршна средина)<ref name=programming_language>{{cite web|last=Brodkin|first=Jon|url=https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|title=How Unity3D Became a Game-Development Beast|date=3 јуни 2013|access-date=28 август 2020|archive-date=19 октомври 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019160750/https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|url-status=live}}</ref> |[[C Sharp (програмски јазик)|C#]] (Unity Scripting API)}} | platform = Видете [[#Поддржани платформи|Поддржани платформи]] | license = сопственички | website = {{Official URL}} | footnote = |name=Unity}} '''Unity''' (се изговара: ''јунити'') — [[Кросплатформност|повеќеплатформска]] [[Интегрирана среда за развој|средина за развој]] на [[Видеоигра|видеоигри]], развиена од американската компанија [[Unity Technologies]]. Unity овозможува создавање апликации што работат на повеќе од 25 различни платформи, вклучувајќи [[Личен компјутер|лични компјутери]], [[Играчка конзола|игрови конзоли]], [[Мобилен уред|мобилни уреди]], [[Веб-апликација|интернет-апликации]] и други. Првото издание на Unity беше објавено во [[2005]] година и оттогаш платформата е во постојан развој. Основни предности на Unity се постоењето на визуелна средина за развој, поддршката за различни платформи и модуларниот систем на компоненти. Како недостатоци често се наведуваат појавата на сложеност при работа со многукомпонентни шеми и потешкотиите при поврзување со надворешни [[Библиотека (програмирање)|библиотеки]]. На Unity се напишани голем број игри, апликации и визуелизации на математички модели кои опфаќаат мноштво платформи и жанрови. Притоа, Unity се користи како од големи развојни компании, така и од [[Независна видеоигра|независни (инди) студија]]. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://unity.com/ Матична страница] {{Commons category|Unity (game engine)}} [[Категорија:Програмска опрема за Линукс]] [[Категорија:Програмска опрема за Mac OS X]] [[Категорија:Програмска опрема за Windows]] 6wrjd6gbdavkwvmfoe9mprhraho51p7 5538035 5538031 2026-04-12T11:32:08Z Andrew012p 85224 5538035 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | logo = Unity 2021.svg | logo_class = skin-invert | logo_size = 200px | screenshot = | caption = | developer = [[Unity Technologies]] | released = 1.0 / {{Start date and age|2005|06|08|df=yes}} | latest_release_version = 6000.4.0f1 (Mainline) <br> 6000.3.12f1 (LTS) <br> 6000.0.71f1 (LTS) | latest_release_date = <br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|25|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/archive |title=Unity download archive |website=Unity |access-date=26 март 2026 |archive-date=10 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110064054/https://unity3d.com/get-unity/download/archive |url-status=live }}</ref> | latest preview version = Unity 6000.5.0b1 (Beta) | latest preview date = <br>{{Start date and age|2026|03|26|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/beta/ |title=Unity Editor Beta Releases |website=Unity |access-date=26 март 2026 |url-status=live }}</ref> | programming language = {{Unbulleted list|[[C++]] (извршна средина)<ref name=programming_language>{{cite web|last=Brodkin|first=Jon|url=https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|title=How Unity3D Became a Game-Development Beast|date=3 јуни 2013|access-date=28 август 2020|archive-date=19 октомври 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019160750/https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|url-status=live}}</ref> |[[C Sharp (програмски јазик)|C#]] (Unity Scripting API)}} | platform = [[Microsoft Windows|Windows]]<br />[[macOS]]<br />[[Linux]]<br />[[Android]]<br />[[iOS]]<br />[[PlayStation 4]]<br />[[PlayStation 5]]<br />[[Xbox One]]<br />[[Xbox Series X/S]]<br />[[Nintendo Switch]] | license = сопственички | website = {{Official URL}} | footnote = |name=Unity}} '''Unity''' ([[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Јунити'', превод: ''единство'') — повеќеплатформска средина за развој на [[Видеоигра|видеоигри]], развиена од американската компанија [[Unity Technologies]]. Unity овозможува создавање апликации што работат на повеќе од 25 различни платформи, вклучувајќи [[Личен сметач|лични сметачи]], [[Играчка конзола|играчки конзоли]], преносни уреди, интернет-апликации и други. Првото издание на Unity било објавено во [[2005]] г. и оттогаш платформата е во постојан развој. Основни предности на Unity се постоењето на визуелна средина за развој, поддршката за различни платформи и модуларниот систем на компоненти. Како недостатоци често се наведуваат појавата на сложеност при работа со многукомпонентни шеми и потешкотиите при поврзување со надворешни библиотеки. На Unity се напишани голем број игри, апликации и визуелизации на математички модели што опфаќаат мноштво платформи и жанрови. Притоа, Unity се користи како од големи развојни компании, така и од [[Инди-игра|инди-студија]]. == Одлики == Со силен нагласок на мобилноста, погонот ги поддржува следните интерфејси за програмирање апликации (ППИ): [[Direct3D]] на Windows и [[Xbox 360]]; [[OpenGL]] на Mac и Windows; [[OpenGL ES]] на [[Android]] и [[iOS]], како и сопствените ППИ на [[Играчка конзола|играчките конзоли]]. Unity овозможува компресија и поставки за резолуцијата за секоја подлога што ја поддржува погонот, и обезбедува поддршка за испапчено мапирање (''bump mapping''), рефлексно мапирање, паралаксно мапирање, screen space ambient occlusion (SSAO), динамично засенчување со користење на карти за засенчување, текстурно преведување и ефекти за обработка на цел екран (''post-processing''). Разновидноста на графички платформи на Unity овозможува користење шејдери со повеќе варијанти, дозволувајќи ѝ на [[Програмска опрема|програмската опрема]] да го открие најдобриот избор за тековниот видеохардвер. Доколку ниту еден не е компатибилен, системот се враќа на алтернативен шејдер што може да жртвува одредени одлики за подобра изведба. Програмата е развиена на „Mono“, програмска опрема со [[отворен код]] што претставува имплементација на [[Microsoft .NET Framework|.NET Framework]]. Програмерите можат да користат [[C Sharp (програмски јазик)|C#]] (кој е главен јазик), додека во минатото биле поддржани и UnityScript (јазик со синтакса вдахната од [[JavaScript]]) и [[Boo (програмски јазик)|Boo]] (со синтакса вдахната од [[Пајтон (програмски јазик)|Python]]). Unity се истакнува со својата способност за развој на игри за различни подлоги. Во рамките на еден проект, развивачите имаат целосна контрола врз извозот за преносни платформи, веб-прелистувачи, сметачи и конзоли. Подлогите што ги поддржува вклучуваат [[Windows]], [[macOS]], [[Linux]], [[Android]], [[iOS]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation 5]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]] и [[Nintendo Switch]]. Вклучува и поддршка за физика преку програмската опрема [[PhysX]] на [[Nvidia]]. Unity бил прогласен за главен развоен алат за конзолата [[Wii U]] на [[Nintendo]], каде што доаѓал вклучен со секоја лиценца за програмирање, што компанијата го нарекла „прв ваков потег во индустријата“. == Наводи == {{наводи}} == Надворешни врски == * [https://unity.com/ Матична страница] {{Commons category|Unity (game engine)}} [[Категорија:Програмска опрема за Линукс]] [[Категорија:Програмска опрема за Mac OS X]] [[Категорија:Програмска опрема за Windows]] no7vjb3g1mh0or9vacbwif3bo7hyuwn 5538036 5538035 2026-04-12T11:34:27Z Andrew012p 85224 5538036 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | logo = Unity 2021.svg | logo_class = skin-invert | logo_size = 200px | screenshot = | caption = | developer = [[Unity Technologies]] | released = 1.0 / {{Start date and age|2005|06|08|df=yes}} | latest_release_version = 6000.4.0f1 (Mainline) <br> 6000.3.12f1 (LTS) <br> 6000.0.71f1 (LTS) | latest_release_date = <br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|25|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/archive |title=Unity download archive |website=Unity |access-date=26 март 2026 |archive-date=10 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110064054/https://unity3d.com/get-unity/download/archive |url-status=live }}</ref> | latest preview version = Unity 6000.5.0b1 (Beta) | latest preview date = <br>{{Start date and age|2026|03|26|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/beta/ |title=Unity Editor Beta Releases |website=Unity |access-date=26 март 2026 |url-status=live }}</ref> | programming language = {{Unbulleted list|[[C++]] (извршна средина)<ref name=programming_language>{{cite web|last=Brodkin|first=Jon|url=https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|title=How Unity3D Became a Game-Development Beast|date=3 јуни 2013|access-date=28 август 2020|archive-date=19 октомври 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019160750/https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|url-status=live}}</ref> |[[C Sharp (програмски јазик)|C#]] (Unity Scripting API)}} | platform = [[Microsoft Windows|Windows]]<br />[[macOS]]<br />[[Linux]]<br />[[Android]]<br />[[iOS]]<br />[[PlayStation 4]]<br />[[PlayStation 5]]<br />[[Xbox One]]<br />[[Xbox Series X/S]]<br />[[Nintendo Switch]] | license = сопственички | website = {{Official URL}} | footnote = |name=Unity}} '''Unity''' ([[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Јунити'', превод: ''единство'') — повеќеплатформска средина за развој на [[Видеоигра|видеоигри]], развиена од американската компанија [[Unity Technologies]]. Unity овозможува создавање апликации што работат на повеќе од 25 различни платформи, вклучувајќи [[Личен сметач|лични сметачи]], [[Играчка конзола|играчки конзоли]], преносни уреди, интернет-апликации и други. Првото издание на Unity било објавено во [[2005]] г. и оттогаш платформата е во постојан развој. Основни предности на Unity се постоењето на визуелна средина за развој, поддршката за различни платформи и модуларниот систем на компоненти. Како недостатоци често се наведуваат појавата на сложеност при работа со многукомпонентни шеми и потешкотиите при поврзување со надворешни библиотеки. На Unity се напишани голем број игри, апликации и визуелизации на математички модели што опфаќаат мноштво платформи и жанрови. Притоа, Unity се користи како од големи развојни компании, така и од [[Инди-игра|инди-студија]]. == Одлики == Со силен нагласок на мобилноста, погонот ги поддржува следните интерфејси за програмирање апликации (ППИ): [[Direct3D]] на Windows и [[Xbox 360]]; [[OpenGL]] на Mac и Windows; [[OpenGL ES]] на [[Android]] и [[iOS]], како и сопствените ППИ на [[Играчка конзола|играчките конзоли]]. Unity овозможува компресија и поставки за резолуцијата за секоја подлога што ја поддржува погонот, и обезбедува поддршка за испапчено мапирање (''bump mapping''), рефлексно мапирање, паралаксно мапирање, screen space ambient occlusion (SSAO), динамично засенчување со користење на карти за засенчување, текстурно преведување и ефекти за обработка на цел екран (''post-processing''). Разновидноста на графички платформи на Unity овозможува користење шејдери со повеќе варијанти, дозволувајќи ѝ на [[Програмска опрема|програмската опрема]] да го открие најдобриот избор за тековниот видеохардвер. Доколку ниту еден не е компатибилен, системот се враќа на алтернативен шејдер што може да жртвува одредени одлики за подобра изведба. Програмата е развиена на „Mono“, програмска опрема со [[отворен код]] што претставува имплементација на [[Microsoft .NET Framework|.NET Framework]]. Програмерите можат да користат [[C Sharp (програмски јазик)|C#]] (кој е главен јазик), додека во минатото биле поддржани и UnityScript (јазик со синтакса вдахната од [[JavaScript]]) и [[Boo (програмски јазик)|Boo]] (со синтакса вдахната од [[Пајтон (програмски јазик)|Python]]). Unity се истакнува со својата способност за развој на игри за различни подлоги. Во рамките на еден проект, развивачите имаат целосна контрола врз извозот за преносни платформи, веб-прелистувачи, сметачи и конзоли. Подлогите што ги поддржува вклучуваат [[Windows]], [[macOS]], [[Linux]], [[Android]], [[iOS]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation 5]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]] и [[Nintendo Switch]]. Вклучува и поддршка за физика преку програмската опрема [[PhysX]] на [[Nvidia]]. Unity бил прогласен за главен развоен алат за конзолата [[Wii U]] на [[Nintendo]], каде што доаѓал вклучен со секоја лиценца за програмирање, што компанијата го нарекла „прв ваков потег во индустријата“. == Наводи == {{наводи}} {{наводи|group=‡}} == Надворешни врски == * [https://unity.com/ Матична страница] {{Commons category|Unity (game engine)}} [[Категорија:Програмска опрема за Линукс]] [[Категорија:Програмска опрема за Mac OS X]] [[Категорија:Програмска опрема за Windows]] 8gyftufxbhg3hjr0rwanhl1uex3nmgi 5538038 5538036 2026-04-12T11:35:58Z Andrew012p 85224 5538038 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | logo = Unity 2021.svg | logo_class = skin-invert | logo_size = 200px | screenshot = | caption = | developer = [[Unity Technologies]] | released = 1.0 / {{Start date and age|2005|06|08|df=yes}} | latest_release_version = 6000.4.0f1 (Mainline) <br> 6000.3.12f1 (LTS) <br> 6000.0.71f1 (LTS) | latest_release_date = <br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|25|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/archive |title=Unity download archive |website=Unity |access-date=26 март 2026 |archive-date=10 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110064054/https://unity3d.com/get-unity/download/archive |url-status=live }}</ref> | latest preview version = Unity 6000.5.0b1 (Beta) | latest preview date = <br>{{Start date and age|2026|03|26|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/beta/ |title=Unity Editor Beta Releases |website=Unity |access-date=26 март 2026 |url-status=live }}</ref> | programming language = {{Unbulleted list|[[C++]] (извршна средина)<ref group=‡ name=programming_language>{{cite web|last=Brodkin|first=Jon|url=https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|title=How Unity3D Became a Game-Development Beast|date=3 јуни 2013|access-date=28 август 2020|archive-date=19 октомври 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019160750/https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|url-status=live}}</ref> |[[C Sharp (програмски јазик)|C#]] (Unity Scripting API)}} | platform = [[Microsoft Windows|Windows]]<br />[[macOS]]<br />[[Linux]]<br />[[Android]]<br />[[iOS]]<br />[[PlayStation 4]]<br />[[PlayStation 5]]<br />[[Xbox One]]<br />[[Xbox Series X/S]]<br />[[Nintendo Switch]] | license = сопственички | website = {{Official URL}} | footnote = | name = Unity}} '''Unity''' ([[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Јунити'', превод: ''единство'') — повеќеплатформска средина за развој на [[Видеоигра|видеоигри]], развиена од американската компанија [[Unity Technologies]]. Unity овозможува создавање апликации што работат на повеќе од 25 различни платформи, вклучувајќи [[Личен сметач|лични сметачи]], [[Играчка конзола|играчки конзоли]], преносни уреди, интернет-апликации и други. Првото издание на Unity било објавено во [[2005]] г. и оттогаш платформата е во постојан развој. Основни предности на Unity се постоењето на визуелна средина за развој, поддршката за различни платформи и модуларниот систем на компоненти. Како недостатоци често се наведуваат појавата на сложеност при работа со многукомпонентни шеми и потешкотиите при поврзување со надворешни библиотеки. На Unity се напишани голем број игри, апликации и визуелизации на математички модели што опфаќаат мноштво платформи и жанрови. Притоа, Unity се користи како од големи развојни компании, така и од [[Инди-игра|инди-студија]]. == Одлики == Со силен нагласок на мобилноста, погонот ги поддржува следните интерфејси за програмирање апликации (ППИ): [[Direct3D]] на Windows и [[Xbox 360]]; [[OpenGL]] на Mac и Windows; [[OpenGL ES]] на [[Android]] и [[iOS]], како и сопствените ППИ на [[Играчка конзола|играчките конзоли]]. Unity овозможува компресија и поставки за резолуцијата за секоја подлога што ја поддржува погонот, и обезбедува поддршка за испапчено мапирање (''bump mapping''), рефлексно мапирање, паралаксно мапирање, screen space ambient occlusion (SSAO), динамично засенчување со користење на карти за засенчување, текстурно преведување и ефекти за обработка на цел екран (''post-processing''). Разновидноста на графички платформи на Unity овозможува користење шејдери со повеќе варијанти, дозволувајќи ѝ на [[Програмска опрема|програмската опрема]] да го открие најдобриот избор за тековниот видеохардвер. Доколку ниту еден не е компатибилен, системот се враќа на алтернативен шејдер што може да жртвува одредени одлики за подобра изведба. Програмата е развиена на „Mono“, програмска опрема со [[отворен код]] што претставува имплементација на [[Microsoft .NET Framework|.NET Framework]]. Програмерите можат да користат [[C Sharp (програмски јазик)|C#]] (кој е главен јазик), додека во минатото биле поддржани и UnityScript (јазик со синтакса вдахната од [[JavaScript]]) и [[Boo (програмски јазик)|Boo]] (со синтакса вдахната од [[Пајтон (програмски јазик)|Python]]). Unity се истакнува со својата способност за развој на игри за различни подлоги. Во рамките на еден проект, развивачите имаат целосна контрола врз извозот за преносни платформи, веб-прелистувачи, сметачи и конзоли. Подлогите што ги поддржува вклучуваат [[Windows]], [[macOS]], [[Linux]], [[Android]], [[iOS]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation 5]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]] и [[Nintendo Switch]]. Вклучува и поддршка за физика преку програмската опрема [[PhysX]] на [[Nvidia]]. Unity бил прогласен за главен развоен алат за конзолата [[Wii U]] на [[Nintendo]], каде што доаѓал вклучен со секоја лиценца за програмирање, што компанијата го нарекла „прв ваков потег во индустријата“. == Наводи == {{наводи|group=‡}} == Надворешни врски == * [https://unity.com/ Матична страница] {{Commons category|Unity (game engine)}} [[Категорија:Програмска опрема за Линукс]] [[Категорија:Програмска опрема за Mac OS X]] [[Категорија:Програмска опрема за Windows]] d4du3k8iamawsudvt3mxqrhonm7rh3l 5538040 5538038 2026-04-12T11:36:30Z Andrew012p 85224 5538040 wikitext text/x-wiki {{Infobox software | logo = Unity 2021.svg | logo_class = skin-invert | logo_size = 200px | screenshot = | caption = | developer = [[Unity Technologies]] | released = 1.0 / {{Start date and age|2005|06|08|df=yes}} | latest_release_version = 6000.4.0f1 (Mainline) <br> 6000.3.12f1 (LTS) <br> 6000.0.71f1 (LTS) | latest_release_date = <br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|25|df=yes}}<br>{{Start date and age|2026|03|18|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/archive |title=Unity download archive |website=Unity |access-date=26 март 2026 |archive-date=10 јануари 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200110064054/https://unity3d.com/get-unity/download/archive |url-status=live }}</ref> | latest preview version = Unity 6000.5.0b1 (Beta) | latest preview date = <br>{{Start date and age|2026|03|26|df=yes}}<ref group=‡>{{cite web |url=https://unity.com/releases/editor/beta/ |title=Unity Editor Beta Releases |website=Unity |access-date=26 март 2026 |url-status=live }}</ref> | programming language = {{Unbulleted list|[[C++]] (извршна средина)<ref group=‡ name=programming_language>{{cite web|last=Brodkin|first=Jon|url=https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|title=How Unity3D Became a Game-Development Beast|date=3 јуни 2013|access-date=28 август 2020|archive-date=19 октомври 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20181019160750/https://insights.dice.com/2013/06/03/how-unity3d-become-a-game-development-beast/|url-status=live}}</ref> |[[C Sharp (програмски јазик)|C#]] (Unity Scripting API)}} | platform = [[Microsoft Windows|Windows]]<br />[[macOS]]<br />[[Linux]]<br />[[Android]]<br />[[iOS]]<br />[[PlayStation 4]]<br />[[PlayStation 5]]<br />[[Xbox One]]<br />[[Xbox Series X/S]]<br />[[Nintendo Switch]] | license = сопственичка | website = {{Official URL}} | footnote = | name = Unity}} '''Unity''' ([[Транскрипција (лингвистика)|се изговара]]: ''Јунити'', превод: ''единство'') — повеќеплатформска средина за развој на [[Видеоигра|видеоигри]], развиена од американската компанија [[Unity Technologies]]. Unity овозможува создавање апликации што работат на повеќе од 25 различни платформи, вклучувајќи [[Личен сметач|лични сметачи]], [[Играчка конзола|играчки конзоли]], преносни уреди, интернет-апликации и други. Првото издание на Unity било објавено во [[2005]] г. и оттогаш платформата е во постојан развој. Основни предности на Unity се постоењето на визуелна средина за развој, поддршката за различни платформи и модуларниот систем на компоненти. Како недостатоци често се наведуваат појавата на сложеност при работа со многукомпонентни шеми и потешкотиите при поврзување со надворешни библиотеки. На Unity се напишани голем број игри, апликации и визуелизации на математички модели што опфаќаат мноштво платформи и жанрови. Притоа, Unity се користи како од големи развојни компании, така и од [[Инди-игра|инди-студија]]. == Одлики == Со силен нагласок на мобилноста, погонот ги поддржува следните интерфејси за програмирање апликации (ППИ): [[Direct3D]] на Windows и [[Xbox 360]]; [[OpenGL]] на Mac и Windows; [[OpenGL ES]] на [[Android]] и [[iOS]], како и сопствените ППИ на [[Играчка конзола|играчките конзоли]]. Unity овозможува компресија и поставки за резолуцијата за секоја подлога што ја поддржува погонот, и обезбедува поддршка за испапчено мапирање (''bump mapping''), рефлексно мапирање, паралаксно мапирање, screen space ambient occlusion (SSAO), динамично засенчување со користење на карти за засенчување, текстурно преведување и ефекти за обработка на цел екран (''post-processing''). Разновидноста на графички платформи на Unity овозможува користење шејдери со повеќе варијанти, дозволувајќи ѝ на [[Програмска опрема|програмската опрема]] да го открие најдобриот избор за тековниот видеохардвер. Доколку ниту еден не е компатибилен, системот се враќа на алтернативен шејдер што може да жртвува одредени одлики за подобра изведба. Програмата е развиена на „Mono“, програмска опрема со [[отворен код]] што претставува имплементација на [[Microsoft .NET Framework|.NET Framework]]. Програмерите можат да користат [[C Sharp (програмски јазик)|C#]] (кој е главен јазик), додека во минатото биле поддржани и UnityScript (јазик со синтакса вдахната од [[JavaScript]]) и [[Boo (програмски јазик)|Boo]] (со синтакса вдахната од [[Пајтон (програмски јазик)|Python]]). Unity се истакнува со својата способност за развој на игри за различни подлоги. Во рамките на еден проект, развивачите имаат целосна контрола врз извозот за преносни платформи, веб-прелистувачи, сметачи и конзоли. Подлогите што ги поддржува вклучуваат [[Windows]], [[macOS]], [[Linux]], [[Android]], [[iOS]], [[PlayStation 4]], [[PlayStation 5]], [[Xbox One]], [[Xbox Series X/S]] и [[Nintendo Switch]]. Вклучува и поддршка за физика преку програмската опрема [[PhysX]] на [[Nvidia]]. Unity бил прогласен за главен развоен алат за конзолата [[Wii U]] на [[Nintendo]], каде што доаѓал вклучен со секоја лиценца за програмирање, што компанијата го нарекла „прв ваков потег во индустријата“. == Наводи == {{наводи|group=‡}} == Надворешни врски == * [https://unity.com/ Матична страница] {{Commons category|Unity (game engine)}} [[Категорија:Програмска опрема за Линукс]] [[Категорија:Програмска опрема за Mac OS X]] [[Категорија:Програмска опрема за Windows]] bfmyfdri96r5mmcyae5dhcb11s68kvd 1 1391306 5538032 2026-04-12T11:18:29Z Andrew012p 85224 Создадена страница со: {{СЗР}} 5538032 wikitext text/x-wiki {{СЗР}} 111pu1atb524tq4kzd5jua5n9t24clx